Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Dīghanikāye

ในทีฆนิกาย

Mahāvaggaṭīkā

ฎีกามหาวรรค

1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถามหาปทานสูตร

Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องที่เกี่ยวข้องกับบุพเพนิวาส

1. Yathājātānaṃ [Pg.1] karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘karerimaṇḍapo’’ti adhippeto. Dvāreti dvārasamīpe. Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti? Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘antojetavane’’tiādimāha. Salaḷāgāranti devadārurukkhehi katagehaṃ. Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā, ṭhitamajjhanhikato uparīti attho. Piṇḍapātato paṭikkantānanti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ. Tenāha ‘‘bhattakicca’’ntiādi.

๑. สถานที่ที่ปกคลุมด้วยกิ่งก้านสาขาและใบหนาทึบของต้นกะเรริที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ซึ่งมีลักษณะคล้ายมณฑปนั้น พึงประสงค์ว่า “กะเรริกมณฑป” บทว่า ทวารติ คือ ในที่ใกล้ประตู เพื่อแสดงว่า แม้ในที่อื่นก็มีชื่อเรียกตามต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ประตู จึงตรัสคำว่า ยถา เป็นต้น ก็พระผู้มีพระภาคไม่ประทับอยู่ในพระคันธกุฎีใหญ่ แต่ประทับอยู่ในกะเรริกุฎีในเวลานั้นได้อย่างไร? เพื่อแสดงว่า แม้กุฎีนั้นก็เป็นพระคันธกุฎีที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสคำว่า อันโตเชตวัน เป็นต้น บทว่า สลฬาคารํ คือ เรือนที่สร้างด้วยไม้สน (ไม้เทพทาโร) บทว่า ปกติภัตตัสสะ ปัจฉา คือ ภายหลังเวลาภัตตาหารปกติของภิกษุทั้งหลาย หมายถึง ภายหลังเวลาเที่ยงที่ตั้งอยู่แล้ว บทว่า ปิณฑปาตโต ปฏิกกันตานัง คือ ผู้หลีกไปจากการฉันบิณฑบาต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า ภัตตกิจจัง เป็นต้น

Maṇḍalasaṇṭhānā māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷa’’nti adhippetāti āha ‘‘nisīdanasālāyā’’ti. Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo, nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi, khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā’’ti. Yojetvāti [Pg.2] visayabhāvena yojetvā. Pavattitāti kathitā. Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī. Tenāha ‘‘dhammasaṃyuttā’’ti.

ศาลาสำหรับนั่งที่สร้างเป็นรูปวงกลมโดยย่อแห่งมณฑลนั้น พึงประสงค์ว่า “มณฑลมาล” จึงตรัสคำว่า นิสีทนสาลายา ในบทว่า ปุพเพนิวาสปฏิสังยุตตา นี้ คำว่า ปุพพะ เป็นอดีตวิสัย, คำว่า นิวาสะ เป็นกัมมสาธนะ, และธรรมที่อาศัยอยู่ซึ่งพ้นจากขันธ์ไม่มี, และขันธ์ทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยกระแสเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “ด้วยบุพเพนิวาสอันนับเนื่องด้วยกระแสแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในก่อน” บทว่า โยเชตวา คือ ประกอบเข้าด้วยความเป็นอารมณ์ บทว่า ปวัตติตา คือ กล่าวแล้ว เพราะประกอบด้วยธรรม จึงไม่พรากจากธรรม ชื่อว่า ธัมมี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า ธัมมสังยุตตา

Udapādīti paduddhāro, tassa uppannā jātāti iminā sambandho. Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ, vitthārato dassetuṃ ‘‘aho acchariya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ke anussaranti, ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ, na itaranti tadeva puggalabhedato, kālavibhāgato, anussaraṇākārato, opammato niddisantena ‘‘titthiyā anussarantī’’tiādi vuttaṃ. Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā. Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu (dī. ni. 1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā. Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato.

บทว่า อุทปาทิ เป็นบทที่ยกขึ้นมา มีความสัมพันธ์กับบทว่า เกิดขึ้นแล้ว (ชาตา) ก็อาการที่เกิดขึ้นนั้นแสดงไว้โดยย่อในพระบาลี เพื่อแสดงโดยพิสดาร จึงเริ่มคำว่า อโห อัจฉริยัง เป็นต้น ในบทสองบทว่า ใครระลึกได้ ใครระลึกไม่ได้ นั้น พึงแสดงความเป็นไปพร้อมด้วยความพิสดารในบทแรกเท่านั้น ไม่ใช่บทอื่น โดยจำแนกบุคคล โดยแบ่งกาลเวลา โดยอาการที่ระลึกได้ และโดยอุปมา จึงตรัสคำว่า พวกเดียรถีย์ระลึกได้ เป็นต้น บทว่า อัคคัปปัตตกัมมวาทิโน คือ พวกดาบสปริพาชกผู้ถึงยอดแห่งกรรมวาทะ ผู้ตั้งอยู่ในกรรมัสสกตาญาณว่า “กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่” (ปฏิ. ม. 1.234) ที่ว่า ระลึกได้เพียง 40 กัป เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสจำกัดไว้เช่นนั้นในพรหมชาลสูตรเป็นต้น (ที. นิ. 1.33) และคำว่า หลังจากนั้นระลึกไม่ได้ เพราะญาณของพวกเขานั้นอ่อนกำลังมาก อันเป็นเครื่องอุดหนุนทิฏฐิ

Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro. Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti. Yasmā ‘‘kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānī’’ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca, tasmā vuttaṃ ‘‘dve aggasāvakā…pe… kappasatasahassañcā’’ti. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṃ ākaṅkhanti, tāvatakaṃ anussarantī’’ti ‘‘yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3, 5) vacanato. Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi, tasmā yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, te taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti.

บทว่า สาวกา คือ พระมหาสาวก เพราะการตั้งความปรารถนาในกาลก่อนของท่านเหล่านั้นมีแสนกัป ส่วนพระปกติสาวกระลึกได้น้อยกว่านั้น เพราะการตั้งความปรารถนาในบุญและญาณของพระอัครสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้า และการบำเพ็ญบารมีเพื่อสาวกโพธิญาณและปัจเจกโพธิญาณ มีประมาณโดยกาลเวลาอย่างนี้ว่า “หนึ่งอสงไขยและสองอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป” ตามลำดับ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า พระอัครสาวกสองรูป...เป...แสนกัป หากความสามารถแห่งอภิญญาญาณของพระอริยะเหล่านั้นถูกจำกัดด้วยกาลเวลาแห่งการบำเพ็ญโพธิสมภาร เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ของพระพุทธเจ้าก็ย่อมถึงความมีขอบเขตจำกัดด้วย จึงทรงหมายถึงคำถามนั้นแล้วตรัสว่า ส่วนของพระพุทธเจ้าไม่มีการจำกัดว่าเท่านี้ ทรงระลึกได้เท่าที่ทรงประสงค์ ตามนัยแห่งพระดำรัสว่า “สิ่งใดพึงรู้ ญาณก็มีเท่านั้น” (มหานิ. 156; จูฬนิ. 85; ปฏิ. ม. 3, 5) เพราะอภิญญาญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่มีขอบเขตจำกัดในวิสัยของตน เหมือนอย่างสัพพัญญุตญาณ เพราะฉะนั้น สิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์จะรู้ พระองค์ก็ย่อมทรงรู้สิ่งนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้จะมีการจำกัดกาลเวลา แต่เพราะความพิเศษยิ่งแห่งมหาโพธิสมภารด้วยการประกอบด้วยพระกรุณาและอุบายโกศลเป็นต้น จึงไม่มีการจำกัดอานุภาพแห่งการเป็นไปของปัญญาบารมี ไฉนเล่าอภิญญาญาณอันมีปัญญาบารมีนั้นเป็นเหตุจะมีการจำกัดได้ จึงตรัสว่า ของพระพุทธเจ้า...เป...ไม่มี

Khandhapaṭipāṭiyāti [Pg.3] yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā. Khandhappavattinti vedanādikkhandhappavattiṃ. Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ, taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘na passantī’’ti vuttā, jāle patitā viya sakuṇā, macchā viya cāti adhippāyo. Kuṇṭhā viyāti dandhā viya. Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya. Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato.

บทว่า ขันธปฏิปาฏิยา คือ โดยลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปตามปัจจัยโดยลำดับ บทว่า ขันธัปปวัตติง คือ ความเป็นไปแห่งขันธ์มีเวทนาเป็นต้น ก็การยึดถืออาการมีเวทนาเป็นต้นของท่านเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พิเศษยิ่ง เมื่อยึดถือสิ่งนั้นโดยการระลึกถึงในภพที่มีสัญญาในที่นั้นๆ แล้วไป เมื่อไม่พบในเอกโวการภพ (ภพที่มีขันธ์เดียว) จึงถูกกล่าวว่า ไม่เห็น มีนัยว่า เหมือนนกที่ติดตาข่าย หรือเหมือนปลา บทว่า กุณฐา วิยะ คือ เหมือนคนงุ่มง่าม บทว่า ปังคุฬา วิยะ คือ เหมือนคนคลานด้วยสะโพก บทว่า ทิฏฐิง คัณหันติ คือ ยึดถืออธิจจสมุปปันนิกทิฏฐิ การไปที่มีปลายไม้เท้าเป็นเหตุ ชื่อว่า ยัฏฐิโกฏิคมนะ เพราะไม่พ้นจากลำดับแห่งขันธ์

Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti, evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti. ‘‘Vaṭṭe’’tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ. Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva, na arūpappavatti, so asaññabhavo’’ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā. Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti (theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa, tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti āvajjayamāno nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. ‘‘Cutipaṭisandhiṃ oloketvā’’ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ, tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti.

แม้เป็นอย่างนั้น พระสาวกของพระพุทธเจ้าก็ไม่เห็นความเกิดขึ้นของขันธ์ในอสัญญภพ แม้เป็นอย่างนั้น พระสาวกเหล่านั้นก็ข้ามอสัญญภพไปแล้วระลึกต่อไปได้ คำว่า "วัฏฏะ" เป็นต้นนั้น แสดงอาการระลึกของท่านเหล่านั้นอย่างนั้น การตั้งอยู่ในนัยที่พระพุทธเจ้าประทานไว้ คือ การตั้งอยู่ในธรรมเนติที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ว่า "ภพใดมีความเกิดขึ้นของรูปเท่านั้น ๕๐๐ กัป ไม่มีความเกิดขึ้นของอรูป ภพนั้นชื่อว่าอสัญญภพ" ด้วยเหตุนี้ เมื่อไม่เห็นจุติและปฏิสนธิในระหว่าง ก็ระลึกต่อไปได้ เหมือนท่านพระโสภิตะ (อรรถกถาเถรคาถา 1.2.164 อรรถกถาโสภิตเถรคาถา) ได้ยินว่า ท่านนั้นเคยเป็นผู้ชำนาญในบุพเพนิวาสมาก่อน เมื่อระลึกถึงที่เกิดของตนไปตามลำดับ ก็ได้เห็นปฏิสนธิที่ไม่มีจิตของตนในอสัญญภพ จากนั้นในกาลประมาณ ๕๐๐ กัป ไม่เห็นจุติและปฏิสนธิ เมื่อเห็นจุติในที่สุด ก็พิจารณาว่า "ชื่ออะไรหนอ" โดยนัยแล้วก็ถึงความตกลงใจว่า "คงเป็นอสัญญภพ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกเหตุนั้นขึ้นเป็นอรรถุปปัตติ แล้วทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเลิศของผู้ระลึกบุพเพนิวาสได้ คำว่า "พิจารณาจุติและปฏิสนธิ" นี้ แสดงการก้าวไปของญาณของท่านเหล่านั้นโดยอาศัยจุติและปฏิสนธิ ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงว่าไม่สามารถไปได้โดยไม่แตะต้องภพโดยสิ้นเชิง

Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti [Pg.4] tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā. Tenāha ‘‘buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ, sūriyamaṇḍalobhāsasadisa’’nti ca ādi.

คำว่า "เห็นสิ่งนั้นเท่านั้น" คือ เหมือนอย่างที่สิ่งที่เป็นรูปย่อมปรากฏชัดเจนแก่บุรุษผู้มีจักษุในเรือนขนาด ๔ ศอก ในเวลาเที่ยงวันของฤดูสารท นี้เป็นสิ่งที่โลกยอมรับกันอยู่ แต่สิ่งที่เป็นรูปที่มีความละเอียดอ่อนยิ่งขึ้นไป มีความเร้นลับเป็นต้น อาจเป็นอโคจรของเขาได้ แต่ความที่สิ่งที่ควรรู้ที่พระพุทธเจ้าทรงประสงค์จะรู้จะเป็นอโคจรนั้นไม่มีเลย แต่สิ่งนั้นย่อมปรากฏชัดเจน แจ่มแจ้งดี เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือที่ถูกแสงสว่างแห่งญาณส่องให้สว่างแล้ว เพราะเญยยาวรณธรรมถูกละได้ดีแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่พระพุทธเจ้าทรงเห็นสิ่งที่ตนเองหรือผู้อื่นเห็น ทำ หรือได้ยิน เหมือนแสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์" เป็นต้น

Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti. Ettha tathā-saddena ‘‘attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī’’ti idaṃ upasaṃharati, tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ, na nippadesanti nidasseti.

คำว่า "ทั้งพระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าก็เช่นกัน" ในที่นี้ คำว่า "เช่นกัน" นี้ ย่อมรวบรวมความว่า "ระลึกถึงสิ่งที่ตนเองเห็น ทำ หรือได้ยินเท่านั้น" ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าการระลึกของท่านเหล่านั้นมีขอบเขต ไม่ใช่ไม่มีขอบเขต

Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya. Sāvakānanti ettha pakatisāvakānaṃ pākatikapadīpobhāsasadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro) mahāpadīpobhāsasadisaṃ. Tenāha visuddhimagge (visuddhi. 2.402) ‘‘ukkāpabhāsadisa’’nti. Osadhitārakobhāsasadisanti ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘osadhī’’ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ. Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato. Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ, kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto. Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ, āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.

เหมือนแสงหิ่งห้อย เพราะญาณมีอานุภาพน้อยเกินไป คำว่า "ของพระสาวก" ในที่นี้ คือ สำหรับพระสาวกปกติ เหมือนแสงประทีปธรรมดา สำหรับพระมหาสาวก (อรรถกถาเถรคาถา 2.21 อรรถกถาวัคคีสเถรคาถา โดยพิสดาร) เหมือนแสงประทีปใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.402) ว่า "เหมือนแสงคบเพลิง" เหมือนแสงดาวโอสถ คือ แสงที่รุ่งเรืองถูกทรงไว้ด้วยดาวนั้น หรือเหมือนแสงดาวที่ได้ชื่อว่า "โอสถ" เพราะเป็นผู้ให้กำลังแก่พวกยา เหมือนแสงดวงอาทิตย์ในฤดูสารท เพราะกำจัดความมืดได้โดยสิ้นเชิง ความหวั่นไหวในการรับอารมณ์อันเกิดจากเหตุแห่งความไม่ฉลาด คือ ความผิดพลาด การไม่เข้าถึงอารมณ์อันเกิดจากเหตุแห่งความทื่อ คือ ความขัดข้อง คำว่า "ผูกพันกับการพิจารณาเท่านั้น" คือ ขึ้นอยู่กับการพิจารณาเท่านั้น หมายความว่า เมื่อพิจารณาแล้วก็แทงตลอดสิ่งที่ต้องการได้ทันที ในบทสองบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้

Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye, garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘dubbalapattapuṭe’’tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ. Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Titthiyānaṃ, sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ. Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti. Saṅkhepatoti samāsato. Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto, taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘itipī’’ti āhaṃsu. Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ, pi-saddo sampiṇḍanattho, ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya ākārattho iti-saddoti dassento ‘‘evampī’’ti tadatthamāha.

เพื่อแสดงว่าญาณของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยไม่ติดขัดและไม่ถูกขัดขวาง ย่อมเหมือนกันทั้งในอารมณ์ที่เบามากและอารมณ์ที่หนัก จึงได้กล่าวอุปมาสองอย่างด้วยคำว่า "ในห่อใบไม้ที่อ่อน" เป็นต้น คำที่ว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น" ตรัสปรารภคุณของพระผู้มีพระภาคที่ดำเนินไปโดยอาศัยความเป็นธรรมกาย คำว่า "ทั้งหมดนั้น" คือ เรื่องที่เกี่ยวข้องกับบุพเพนิวาสทั้งหมดตามที่กล่าวมานั้น การระลึกบุพเพนิวาสของเดียรถีย์และพระสาวก ได้กล่าวไว้ในที่นี้โดยนัยของการแสดงตัวอย่างที่ด้อยกว่าการระลึกบุพเพนิวาสของพระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนี้ ความยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคจึงปรากฏชัดเจนเป็นพิเศษ คำว่า "โดยย่อ" คือ โดยสรุป ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวสรุปความแตกต่างของการดำเนินไปของบุพเพนิวาสานุสสติญาณทั้งหมดที่เป็นอารมณ์ของญาณของตน ตามที่กล่าวไว้ในเวลานั้นว่า "แม้ดังนี้" และคำนั้นเป็นคำซ้ำ เพราะมีหลายอาการ คำว่า "ปิ" มีความหมายว่ารวบรวม และคำว่า "อิติ" มีความหมายว่าอาการ เหมือนในประโยคว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย คนพาลมีภัยดังนี้แล" เป็นต้น (ม.อุ. 3.124; อ.เอก. 3.1) โดยแสดงความหมายนั้นว่า "แม้ดังนี้"

2-3. Vuttamevāti [Pg.5] ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ, taṃ vuttamevāti adhippetaṃ, na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassento ‘‘ayameva hi viseso’’tiādimāha. ‘‘Assosī’’ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā. Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā’’ icceva (dī. ni. 1.2) vuttaṃ. Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā. Nipphattinti kiccanipphattiṃ, tena kātabbakiccasiddhanti attho. Noti pucchāvācī nu-iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ ‘‘iccheyyātha nū’’ti. Nanti bhagavantaṃ. ‘‘Yaṃ bhagavā’’ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘dhammiṃ kathaṃ katheyyā’’ti evaṃ vuttaṃ. Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘etassā’’ti padassa atthoti āha ‘‘etassa dhammikathākaraṇassā’’ti, ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ.

๒-๓. ในคำว่า “วุตฺตเมว” นี้ พึงทราบว่า สิ่งที่ควรกล่าวในบทนี้เป็นสาธารณะกับบทนั้น พึงประสงค์ว่า “วุตฺตเมว” ไม่ใช่ไม่สาธารณะ เพราะเป็นเรื่องที่กำลังกล่าวถึงในการอธิบายบทที่ไม่เคยมีมาก่อน ท่านจึงแสดงสิ่งนั้นว่า “ความพิเศษก็คือสิ่งนี้เอง” เป็นต้น. คำว่า “อัสโสสี” นี้กล่าวไว้เพื่อความสำเร็จแห่งกิจคือการฟัง เพราะความรู้ความเข้าใจในอรรถนั้นสำเร็จได้ด้วยการรับเสียง. แต่ในพระบาลีนั้นกล่าวไว้ว่า “รู้แจ้งสังขิยธรรมนี้” ดังนี้เท่านั้น (ที. สี. 1.2). ภิกษุเหล่านี้สรรเสริญคุณของเราอย่างไร? พึงประกอบความว่า ปรารภบุพเพนิวาสญาณของเรา. คำว่า “นิปฺผตฺติ” คือความสำเร็จแห่งกิจ หมายความว่า ความสำเร็จแห่งกิจที่ควรทำด้วยสิ่งนั้น. คำว่า “โน” เป็นนิบาตที่ใช้ถาม มีความหมายเหมือนกับคำว่า “นุ” ดังที่กล่าวไว้ใน “อิจฺเฉยฺยาถ นุ” (ท่านทั้งหลายพึงปรารถนาหรือ). คำว่า “นํ” หมายถึงพระผู้มีพระภาค. ในคำว่า “ยํ ภควา” นี้ คำว่า “ยํ” เป็นคำที่อ้างถึงกิริยา กล่าวไว้ว่า “พึงแสดงธรรมกถา”. ท่านกล่าวว่า การแสดงธรรมกถาเป็นอรรถของบทว่า “เอตสฺสา” (ของสิ่งนั้น) คือ “เอตสฺส ธมฺมิกถา กรณสฺส” (ของการแสดงธรรมกถานั้น) แต่กล่าวซ้ำสองครั้งด้วยความเคารพ.

4. Suṇāthāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, etena ‘‘manasi karothā’’ti padaṃ saṅgaṇhāti. Sotāvadhānaṃ sotassa odahanaṃ, sussūsāti attho. Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti chinnavaṭumakā, sammāsambuddhā, aññe ca khīṇāsavā, idha pana sammāsambuddhā adhippetā. Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo. Tenāha ‘‘aññesaṃ asādhāraṇa’’nti. Paccattavacane dissati yaṃ-saddo kammatthadīpanato. Upayogavacane dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato. Tanti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato. Yanti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha ‘‘karaṇavacane dissatī’’ti. Bhummeti daṭṭhabboti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva, atha kho karaṇepi dissati, evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo. Dasasahassilokadhātunti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ. Unnādento uppajji anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa.

๔. ในคำว่า “สุณาถ” นี้ คำว่า “อิติ” มีอรรถเป็นต้น หรือมีอรรถเป็นประเภท ด้วยคำนี้จึงรวบรวมบทว่า “มนสิ กโรถา” (จงตั้งใจ). โสตาวธานะ คือการเงี่ยโสตลง หมายถึงความตั้งใจฟัง. ผู้มีวัฏฏะคือสังสารวัฏอันขาดแล้ว คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระขีณาสพอื่น ๆ แต่ในที่นี้หมายถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. เพราะการระลึกถึงพระองค์โดยประการทั้งปวงนั้นเป็นวิสัยที่ผู้อื่นไม่สามารถทำได้ ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น”. ในปัจจัตตวจนะ (ปฐมาวิภัตติ) คำว่า “ยํ” ปรากฏเพราะแสดงอรรถเป็นกรรม. ในอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) คำว่า “ยํ” ปรากฏเพราะแสดงอรรถเป็นกรรมของกิริยาถาม. และนั่นก็เป็นอุปโยควจนะนั่นเอง เพราะคำว่า “ปุจฺฉติ” (ถาม) มีสองกรรม. คำว่า “ยํ” ในที่นี้มีอรรถว่า “ด้วยเหตุใด” ท่านจึงกล่าวว่า “ปรากฏในกรณวจนะ”. พึงเห็นว่าเป็นภุมมวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) เหมือนกับที่คำว่า “ยํ” ไม่ได้ปรากฏเฉพาะในปัจจัตตวจนะและอุปโยควจนะเท่านั้น แต่ยังปรากฏในกรณวจนะด้วย ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าเป็นภุมมวจนะ ฉันนั้น. คำว่า “ทสสหสฺสิโลกธาตุ” คือหมื่นจักรวาลอันเป็นเขตเกิด. บังเกิดพร้อมด้วยเสียงกึกก้อง เพราะการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายประการ.

Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā, buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha ‘‘pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe’’ti, tathā sārabhūtaguṇavasena ‘‘sārakappe’’ti[Pg.6]. ‘‘Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā’’ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yato paṭṭhāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yato paṭṭhāyāti yato pabhuti abhinīhāro katoti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito. Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento ‘‘etasmiṃ antare’’ti āha. Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi, tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ ‘‘amhākaṃ…pe… nibbattiṃsū’’ti.

ความดีงามของกาลเวลา คือความรุ่งเรืองแห่งคุณของสัตว์ทั้งหลายในกาลนั้น และความรุ่งเรืองแห่งคุณสูงสุดคือการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ความที่กัปใดมีสิ่งนั้นมาก กัปนั้นชื่อว่ามีความดีงาม ท่านจึงกล่าวว่า “ในกัปที่งดงามเพราะประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าห้าพระองค์” และโดยนัยแห่งคุณที่เป็นสาระว่า “ในกัปที่เป็นสาระ”. เมื่อกล่าวว่า “สรรเสริญกัปนี้ดังนี้” เพื่อแสดงว่าการสรรเสริญกัปนี้เช่นนั้นไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำว่า “ยโต ปฏฺฐาย” (นับตั้งแต่) เป็นต้น. ในคำว่า “ยโต ปฏฺฐาย” นั้น หมายถึงนับตั้งแต่เมื่อใดที่ได้ทำอภินิหาร คืออภินิหารที่ประกอบด้วยองค์แปดมีมนุษยธรรมเป็นต้นได้ดำเนินไป. เพราะสังสารวัฏไม่มีเบื้องต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่อุบัติขึ้นก่อนอภินิหารของพระผู้มีพระภาคองค์นี้มีจำนวนอนันต์ประมาณไม่ได้ ท่านจึงกล่าวคำว่า “เอตสฺมึ อนฺตเร” (ในระหว่างนี้) โดยเว้นกัปที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นอุบัติขึ้น. แม้ว่าพระผู้มีพระภาคองค์นี้ได้ทำอภินิหารในสมัยที่พระพุทธเจ้าทีปังกรอุบัติขึ้น แต่การอุบัติขึ้นของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นย่อมเกิดก่อนอภินิหารนี้ ดังที่กล่าวไว้ว่า “พระพุทธเจ้าของเรา...เป็นต้น...ได้อุบัติขึ้นแล้ว”.

Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne. Esa nayo ito paresupi. ‘‘Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī’’ti etena padumuttarassa bhagavato, sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī’’ti iminā sujātassa bhagavato, atthadassissa ca bhagavato antare ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito catunavute kappe’’ti iminā dhammadassissa bhagavato, siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ekatiṃse kappe’’ti iminā vipassissa bhagavato, sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti, yattha mahāsāvakādayo (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) vivaṭṭū panissayāni kusalāni sambhariṃsu. Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti. ‘‘Evamaya’’ntiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati.

คำว่า “อสงฺเขยฺยกปฺปปริโยสาเน” คือเมื่ออสงไขยกัปสิ้นสุดลง. นัยนี้พึงทราบในที่อื่น ๆ ต่อไปด้วย. ด้วยคำว่า “นับจากนี้ไปสามหมื่นกัป” นี้ แสดงว่าในระหว่างพระผู้มีพระภาคปทุมุตตระกับพระผู้มีพระภาคสุเมธ มีกัปที่ว่างจากพระพุทธเจ้าถึงหกหมื่นเก้าพันกัป. ด้วยคำว่า “นับจากนี้ไปหนึ่งหมื่นแปดพันกัป” นี้ แสดงว่าในระหว่างพระผู้มีพระภาคสุชาตะกับพระผู้มีพระภาคอัตถทัสสี มีกัปที่ว่างจากพระพุทธเจ้าถึงหนึ่งหมื่นหนึ่งพันเก้าร้อยเก้าสิบเก้ากัป. ด้วยคำว่า “ในกัปที่เก้าสิบสี่นับจากนี้” นี้ แสดงว่าในระหว่างพระผู้มีพระภาคธัมมทัสสีกับพระผู้มีพระภาคสิทธัตถะ มีกัปที่ว่างจากพระพุทธเจ้าถึงหนึ่งหมื่นเจ็ดพันเก้าร้อยหกกัป. ด้วยคำว่า “ในกัปที่สามสิบเอ็ด” นี้ แสดงว่าในระหว่างพระผู้มีพระภาควิปัสสีกับพระผู้มีพระภาคสิขี มีกัปที่ว่างจากพระพุทธเจ้าถึงหกสิบกัป. กัปทั้งหมดเหล่านั้น เมื่อรวมกับกัปที่พระพุทธเจ้าสุเมธะเป็นต้นอุบัติขึ้นภายหลังพระผู้มีพระภาคปทุมุตตระแล้ว ย่อมมีจำนวนหนึ่งแสนกัป ซึ่งเป็นกัปที่พระมหาสาวกเป็นต้น (เถรคาถาอรรถกถา 2.21 วังคีสเถรคาถาวัณณนา) ได้สั่งสมกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นจากวัฏฏะ. แม้ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าก็อุบัติขึ้นเป็นปัจจัยให้บุญกุศลของบุคคลพิเศษเหล่านั้นเจริญยิ่งขึ้น. คำว่า “เอวมยํ” เป็นต้น กล่าวอรรถที่กล่าวมาแล้วโดยนัยแห่งการสรุป.

‘‘Kiṃ paneta’’ntiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ. Tattha etanti buddhānaṃ uppajjanaṃ. Kappasaṇṭhānakālasminti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle. Ekamasaṅkhyeyyanti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha. Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhiteti pabbatarukkhagacchādīnaṃ, meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite. Lokasannivāseti [Pg.7] bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne. Vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ. ‘‘Usabhamattā, dve usabhamattā’’tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo. Yojanasahassamattā hutvāti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā. Yāva avinaṭṭhabrahmalokāti yāva ābhassarabrahmalokā, yāva subhakiṇhabrahmalokā, yāva vehapphalabrahmalokāti attho.

คำว่า “กิมปเนตัง” เป็นต้นนี้ เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงบุพนิมิต. ในคำเหล่านั้น คำว่า “เอตัง” หมายถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. คำว่า “กัปปะสันฐานะกาลัสสมิง” หมายถึงในกาลที่กัปตั้งขึ้น คือในกาลที่วิวัฏฏกัปตั้งขึ้น. คำว่า “เอกะมะสังเขยยัง” หมายถึงสังวัฏฏัฏฐายีกัป. คำว่า “เอกังคะณัง หุตวา ฐิเต” หมายถึงเมื่อตั้งอยู่เป็นลานเดียวกัน คือเป็นลานที่โล่งแจ้งเพราะไม่มีภูเขา ต้นไม้ พุ่มไม้ เป็นต้น และไม่มีเมฆเป็นต้น. คำว่า “โลกะสันนิวาเส” หมายถึงในที่ที่โลกอันเป็นภาชนะพึงตั้งอยู่. ๒๐ ยัฏฐิ เป็น ๑ อุสภะ. พึงประกอบคำว่า “มัตตา” เข้ากับแต่ละคำ เช่น “อุสภะมัตตา” (ประมาณหนึ่งอุสภะ), “ทเว อุสภะมัตตา” (ประมาณสองอุสภะ) เป็นต้น. คำว่า “โยชะนะสะหัสสะมัตตา หุตวา” หมายถึงเมื่อสายน้ำที่ตกลงมาแผ่ไปทั่วพื้นที่อากาศประมาณ ๑,๐๐๐ โยชน์ และเมื่อสายน้ำนั้นมีประมาณ ๑,๐๐๐ โยชน์. คำว่า “ยาวะ อะวินัฏฐะพรหมะโลกา” มีอธิบายว่า จนถึงอาภัสสระพรหมโลก จนถึงสุภกิณหพรหมโลก จนถึงเวหัปผลพรหมโลก.

Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena. Mahābodhipallaṅkoti mahābodhipallaṅkappadesamāha. Tassa pacchā vināso, paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ padese. Pubbanimittaṃ hutvāti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā. Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto. Tenāha ‘‘tassā’’tiādi. Kaṇṇikābaddhāni hutvāti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā. Suddhāvāsabrahmāno attamanā…pe… gacchantīti yojanā. Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā ‘‘nava brahmalokā’’ti vuttaṃ. Tathā hi te catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. Nikkhamantesūti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu. Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā. Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti nimittaṃ, kāraṇaṃ. Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi, yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi, evaṃ pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato. Tenāha ‘‘tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā’’tiādi. Tathā cāha bhagavā ‘‘so tena lakkhaṇena samannāgato…pe… rājā samāno kiṃ labhati, buddho samāno kiṃ labhatī’’ti (dī. ni. 3.202, 204) ca evamādi. Imamatthanti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato jāniṃsu.

คำว่า “วาตะวะเสนะ” หมายถึงด้วยอำนาจของลมมณฑลที่รองรับ ซึ่งมีความสูง ๙๖๐,๐๐๐ โยชน์. คำว่า “มหาโพธิปัลลังโก” หมายถึงบริเวณมหาโพธิบัลลังก์. การพินาศในภายหลังและการตั้งขึ้นก่อนของบัลลังก์นั้น พึงทราบโดยธรรมดา. คำว่า “ตัตถะ” หมายถึงในบริเวณนั้น. คำว่า “บุพพะนิมิตตัง หุตวา” หมายถึงเป็นบุพนิมิตของการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า. พุ่มไม้ที่อาศัยบุพนิมิตนั้นแล ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยโวหารที่อาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ตัสสา” เป็นต้น. คำว่า “กัณณิกาพัทธานิ หุตวา” หมายถึงเป็นเหมือนมีขั้วติดกัน. พึงประกอบความว่า “สุทธาวาสพรหมทั้งหลายมีใจยินดี... (ละ)... ย่อมไป”. แม้ในเวหัปผลพรหมโลก ก็สงเคราะห์สุภกิณหพรหมโลกเข้าด้วย จึงกล่าวว่า “พรหมโลก ๙ ชั้น”. เพราะว่าพรหมเหล่านั้นย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่ ๔ เท่านั้น. คำว่า “นิกขะมันเตสุ” หมายถึงเมื่อเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์. ในที่นี้ คำว่า “อภิชาติ” สงเคราะห์เอาการหยั่งลงสู่ครรภ์เท่านั้น ด้วยความเป็นชาติโดยทั่วไป. ผลอันบุคคลพึงกำหนด พึงอนุมานได้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า “นิมิต” คือ “เหตุ”. เพราะว่าเมื่อเห็นเหตุแม้ที่เป็นเครื่องรู้ และเมื่อถือว่าผลสำเร็จแล้วด้วยความเป็นของไม่คลาดเคลื่อนของเหตุนั่น เหมือนอย่างที่อสิตดาบสเห็นลักษณะของมหาบุรุษในการประสูติ และถือว่าพุทธคุณสำเร็จแล้วด้วยความเป็นของไม่คลาดเคลื่อนของลักษณะเหล่านั้น ผลที่มีนิมิตนั้นเป็นเหตุที่ถูกถือเอาอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกเหมือนสำเร็จแล้วด้วยอานุภาพของนิมิตนั้น เพราะความที่มีผลนั้นเมื่อมีนิมิตนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ด้วยอานุภาพแห่งนิมิตเหล่านั้น” เป็นต้น. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า “บุคคลนั้นผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น... (ละ)... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร, เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร” (ที. ปา. ๓/๒๐๒, ๒๐๔) เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า “อิมะมัตถัง” หมายถึงพระพรหมเหล่านั้นย่อมรู้เนื้อความนี้ตามความเป็นจริงว่า พระพุทธเจ้า ๕ พระองค์จักอุบัติขึ้นในกัปนี้.

Jātiparicchedādivaṇṇanā

พรรณนาการกำหนดชาติเป็นต้น

5-7. Kappaparicchedavasenāti [Pg.8] ‘‘ito so ekanavute kappe’’tiādinā yattha yattha kappe te te buddhā uppannā, tassa tassa kappassa paricchindanavasena parijānanavasena. ‘‘Idaṃ ta’’nti hi niyametvā paricchijja jānanaṃ paricchindanaṃ paricchedo. Parittanti ittaraṃ. Lahukanti sallahukaṃ, āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘ubhayametaṃ appakasseva vevacana’’nti.

๕-๗. คำว่า “กัปปะปะริจเฉทะวะเสนะ” หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการกำหนดกัป คือด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้กัปนั้นๆ ที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นอุบัติขึ้นในกัปนั้นๆ เช่น “พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นอุบัติในกัปที่ ๙๑ จากกัปนี้” เป็นต้น. เพราะว่าการกำหนดรู้โดยการกำหนดว่า “สิ่งนี้คือสิ่งนั้น” ชื่อว่า “ปะริจเฉทะ”. คำว่า “ปะริตตัง” หมายถึงน้อย. คำว่า “ละหุกัง” หมายถึงเบา คือหมายถึงสั้น เพราะมุ่งหมายถึงอายุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “คำทั้งสองนี้เป็นไวพจน์ของคำว่าน้อยนั่นเอง”.

‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti avisesajotanaṃ ‘‘vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā’’tiādinā aniyamitavaseneva yathālābhato vavatthapetvā ayañca nayo apacuroti dassento ‘‘evaṃ dīghāyuko pana atidullabho’’ti āha. Idaṃ taṃ visesavavatthāpanaṃ puggalesu pakkhipitvā dassento ‘‘tattha visākhā’’tiādimāha.

คำว่า “อัปปัง วา ภิยโย” เป็นการแสดงความไม่แตกต่างกัน โดยการกำหนดตามที่ได้มาอย่างไม่แน่นอน เช่น “๒๐ หรือ ๓๐” เป็นต้น และแสดงว่านัยนี้ไม่แพร่หลาย จึงกล่าวว่า “ผู้มีอายุยืนอย่างนี้หายากยิ่งนัก”. เมื่อแสดงการกำหนดพิเศษนั้นโดยยกตัวอย่างบุคคล จึงกล่าวคำว่า “ในบุคคลเหล่านั้น เช่น นางวิสาขา” เป็นต้น.

Yadi evaṃ kasmā amhākaṃ bhagavā tattakampi kālaṃ na jīvi, nanu mahābodhisattā carimabhave ativiyauḷāratamena puññābhisaṅkhārena paṭisandhiṃ gaṇhantīti? Saccametanti. Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘vipassīādayo panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijātiyā mettāṭhānatāya abhisaṅkhāraviññāṇassa mettāpubbabhāgatā. Tadanuguṇañhi tesaṃ visesato paṭisandhiviññāṇaṃ. Tassa visesato bahulaṃ khemavitakkūpanissayatāya somanassasahagatatā, anaññasādhāraṇaparopadesarahitañāṇavisesūpanissayatāya ñāṇasampayuttatā, asaṅkhārikatā ca veditabbā, asaṅkhyeyyaṃ āyu ādhāravisesato, nissayavisesato, paṭipakkhadūrībhāvato, pavattiākāravisesato ca aparimeyyānubhāvatāya kāraṇassa. Tattha cirataraṃ kālaṃ santānassa pāramitāparibhāvitatā ādhāravisesatā. Alobhajjhāsayādiāsayasampadā nissayavisesatā. Lābhamacchariyādipāpadhammavikkhambhanaṃ paṭipakkhadūrībhāvo. Sabbasattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya āyūhanā pavattiākāraviseso veditabbo.

ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดพระผู้มีพระภาคของเราจึงไม่ทรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลนานถึงเพียงนั้นเล่า? มิใช่ว่าพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมถือปฏิสนธิด้วยปุญญาภิสังขารอันโอฬารยิ่งในภพสุดท้ายหรือ? คำว่า “สัจจะเมตัง” หมายถึงนั่นเป็นความจริง. เพื่อแสดงเหตุในเรื่องนั้น จึงกล่าวคำว่า “ส่วนพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น” เป็นต้น. ในเรื่องนั้น เพราะความที่อภิชาติเป็นที่ตั้งแห่งเมตตา อภิสังขารวิญญาณจึงมีเมตตาเป็นบุพภาค. เพราะว่าปฏิสนธิวิญญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นโดยเฉพาะ ย่อมเป็นไปตามนั้น. พึงทราบว่าปฏิสนธิวิญญาณนั้นโดยเฉพาะ ย่อมประกอบด้วยโสมนัส เพราะอาศัยวิตกอันเกษมเป็นส่วนมาก, ย่อมประกอบด้วยญาณ เพราะอาศัยญาณพิเศษที่ไม่มีใครอื่นเสมอเหมือนและปราศจากคำแนะนำของผู้อื่น, และเป็นอสังขาริกะ, อายุที่นับไม่ได้ เป็นเพราะเหตุมีอานุภาพประมาณไม่ได้ โดยความพิเศษแห่งที่ตั้ง (อาธาระ), โดยความพิเศษแห่งที่อาศัย (นิสสัย), โดยความห่างไกลจากปฏิปักษ์, และโดยความพิเศษแห่งอาการเป็นไป. ในเรื่องนั้น การที่ปารมีอบรมสันดานมาเป็นเวลานานยิ่งนัก เป็นความพิเศษแห่งที่ตั้ง. ความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัย เช่น อัธยาศัยที่ไม่โลภ เป็นความพิเศษแห่งที่อาศัย. การข่มบาปธรรมมีลาภมัจฉริยะเป็นต้น เป็นความห่างไกลจากปฏิปักษ์. ความพยายามเพื่อประโยชน์แก่การพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลาย เป็นความพิเศษแห่งอาการเป็นไป พึงทราบดังนี้.

Ayañca nayo sabbesaṃ mahābodhisattānaṃ carimabhavābhinibbattakakammāyūhane sādhāraṇoti tassa phalenāpi ekasadiseneva bhavitabbanti [Pg.9] āha ‘‘iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā’’ti, asaṅkhyeyyakālāvatthānāyukāti attho. Asaṅkhyeyyāyukasaṃvattanasamatthaṃ paricitaṃ kammaṃ hoti, buddhā pana tadā manussānaṃ paramāyuppamāṇānurūpameva kālaṃ ṭhatvā parinibbāyanti tato paraṃ ṭhatvā sādhetabbapayojanābhāvato, dhammatāvesāti vā veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tato paraṃ pana aṭṭhānassa ‘‘utubhojanavipattiyā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.5) kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘taṃ lokasādhāraṇaṃ loke jātasaṃvuddhānaṃ tathāgatānaṃ na hotī’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā hi nesaṃ rogakilamathādayo hontiyeva. Utubhojanavasenāti asampannassa, sampannassa ca utuno, bhojanassa ca vasena yathākkamaṃ āyu hāyatipi vaḍḍhatipi. Āyūti ca paramāyu adhippetaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ brahmajālādiṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.40) vuttameva.

และนัยนี้เป็นสาธารณะในการสั่งสมกรรมที่ยังภพสุดท้ายให้บังเกิดของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น แม้ด้วยผลของกรรมนั้น ก็พึงเป็นอย่างเดียวกันนั่นเอง จึงกล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งปวงมีพระชนมายุเป็นอสงไขย" คือมีพระชนมายุตั้งอยู่ตลอดกาลอสงไขย ดังนี้. กรรมที่สั่งสมมาแล้วย่อมสามารถยังอายุประมาณอสงไขยให้เป็นไปได้ แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรินิพพานหลังจากดำรงอยู่ตามประมาณอายุสูงสุดของมนุษย์ในสมัยนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะพึงบำเพ็ญให้สำเร็จยิ่งไปกว่านั้น หรือพึงทราบว่าเป็นธรรมดา. ในอรรถกถาได้กล่าวเหตุแห่งความเป็นไปไม่ได้ที่จะดำรงอยู่ยิ่งไปกว่านั้นว่า "เพราะความวิบัติแห่งฤดูและอาหาร" (ที. ม. อ. 2.5) แต่ไม่อาจกล่าวได้ว่า "สิ่งนั้นไม่เป็นสาธารณะในโลกสำหรับพระตถาคตผู้บังเกิดและเจริญแล้วในโลก" เพราะโรคและความเหน็ดเหนื่อยเป็นต้นย่อมมีแก่พระองค์แน่นอน. คำว่า "โดยอำนาจแห่งฤดูและอาหาร" คือ อายุย่อมลดลงและเพิ่มขึ้นตามลำดับ โดยอำนาจแห่งฤดูและอาหารที่ไม่สมบูรณ์และสมบูรณ์ และคำว่า "อายุ" หมายถึงอายุสูงสุด สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้แล้วในฎีกาพรหมชาลเป็นต้น (ที. สี. ฎีกา 1.40).

Idāni tamatthaṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘tattha yadā’’tiādi vuttaṃ. Dhamme niyuttā dhammikā, na dhammikā adhammikā, hiṃsādiadhammapasutā. Adhammikameva hoti issarajanānaṃ anuvattanena, paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena ca. Uṇhavalāhakā devatāti uṇhautuno paccayabhūtameghamālāsamuṭṭhāpakā devaputtā. Tesaṃ kira tathā cittuppādasamakālameva yathicchitaṭṭhānaṃ uṇhaṃ pharamānā valāhakamālā nātibahalā ito cito nabhaṃ chādentī vitanoti. Esa nayo sītavalāhakavassavalāhakāsu. Abbhavalāhakā pana devatā sītuṇhavassehi vinā kevalaṃ abbhapaṭalasseva samuṭṭhāpakā veditabbā. Tāsanti ettha ‘‘mittā’’ti padaṃ ānetvā yojanā. Kāmaṃ heṭṭhā vuttā sattavidhāpi devatā cātumahārājikāva tā pana tena tena visesena vatvā idāni tadaññe paṭhamabhūmike kāmāvacaradeve sāmaññato gaṇhanto ‘‘cātumahārājikā’’ti āha. Tāsaṃ adhammikatāyāti rājūnaṃ adhammikabhāvamūlakena uparājādiadhammikabhāvaparamparābhatena tāsaṃ devatānaṃ adhammikabhāvena. Visamaṃ candimasūriyā pariharantīti bahvābādhatādi aniṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttaadhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā pīḷiyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti yathāmaggena nappavattantīti[Pg.10]. Assidaṃ yathā candimasūriyānaṃ visamaparivattanaṃ visamavātasaṅkhobhahetukaṃ, evaṃ utuvassādivisamappavattīti dassetuṃ ‘‘vāto yathāmaggena na vāyatī’’tiādi vuttaṃ. Devatānanti sītavalāhakadevatādidevatānaṃ. Tenāha ‘‘sītuṇhabhedo utū’’tiādi. Tasmiṃ asampajjanteti tasmiṃ yathāvutte vassabījabhūte utumhi yathākālaṃ sampattiṃ anupagacchante.

บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นโดยเริ่มตั้งแต่ความบังเกิด จึงกล่าวคำว่า "ในกาลใด" เป็นต้น. ผู้ประกอบในธรรมชื่อว่าธัมมิกะ, ผู้ไม่ประกอบในธรรมชื่อว่าอธัมมิกะ คือผู้ขวนขวายในอธรรมมีการเบียดเบียนเป็นต้น. ความเป็นอธัมมิกะย่อมมีได้ด้วยการประพฤติตามบุคคลผู้เป็นใหญ่ และด้วยการดำเนินตามทิฏฐิของผู้อื่น. คำว่า "เทวดาผู้เป็นเมฆร้อน" คือ เทพบุตรผู้ยังหมู่เมฆอันเป็นปัจจัยแห่งฤดูร้อนให้เกิดขึ้น. ได้ยินว่า เมื่อจิตของเทวดาเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกันอย่างนั้น หมู่เมฆก็แผ่ความร้อนไปยังสถานที่ที่ต้องการ ไม่หนาแน่นนัก ปกคลุมท้องฟ้าไปทั่ว. นัยนี้พึงทราบในเทวดาผู้เป็นเมฆเย็นและเมฆฝน. ส่วนเทวดาผู้เป็นเมฆหมอก พึงทราบว่าเป็นผู้ยังแต่ชั้นเมฆหมอกให้เกิดขึ้นเท่านั้น โดยปราศจากความเย็น ความร้อน และฝน. ในคำว่า "ของเทวดาเหล่านั้น" นี้ พึงนำบทว่า "มิตร" มาประกอบ. แม้เทวดาทั้ง ๗ ชนิดที่กล่าวไว้ข้างต้นก็เป็นเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเท่านั้น แต่เมื่อกล่าวถึงเทวดาเหล่านั้นด้วยลักษณะพิเศษนั้นๆ แล้ว บัดนี้เมื่อจะถือเอาเทวดาชั้นกามาวจรภูมิเบื้องต้นอื่นๆ โดยทั่วไป จึงกล่าวว่า "เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา". คำว่า "เพราะความเป็นอธัมมิกะของเทวดาเหล่านั้น" คือ ด้วยความเป็นอธัมมิกะของเทวดาเหล่านั้น อันมีมูลมาจากการเป็นอธัมมิกะของพระราชา และสืบเนื่องมาจากการเป็นอธัมมิกะของอุปราชเป็นต้น. คำว่า "พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรวิปริต" คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ถูกลมที่พัดวิปริตเบียดเบียนด้วยกำลังแห่งอกุศลกรรมอันเป็นสาธารณะที่ชื่อว่าความเป็นอธัมมิกะตามที่กล่าวมาแล้ว อันเป็นที่อาศัยแห่งผลที่ไม่น่าปรารถนา มีความเจ็บป่วยมากเป็นต้น ย่อมโคจรไปรอบภูเขาสิเนรุอย่างวิปริต คือไม่ดำเนินไปตามทางปกติ. เพื่อแสดงว่า การโคจรวิปริตของพระจันทร์และพระอาทิตย์นี้มีลมที่ปั่นป่วนวิปริตเป็นเหตุฉันใด การเป็นไปวิปริตของฤดูและฝนเป็นต้นก็ฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า "ลมไม่พัดไปตามทางปกติ" เป็นต้น. คำว่า "ของเทวดาทั้งหลาย" คือ ของเทวดาผู้เป็นเมฆเย็นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฤดูมีความต่างกันด้วยความเย็นและความร้อน" เป็นต้น. คำว่า "เมื่อฤดูนั้นไม่ถึงความพร้อม" คือ เมื่อฤดูอันเป็นมูลเหตุแห่งฝนที่กล่าวมาแล้วนั้นไม่ถึงความสมบูรณ์ตามกาล.

‘‘Na sammā devo vassatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘kadācī’’tiādimāha. Tattha kadāci vassatīti kadāci avassanakāle vassati. Kadāci na vassatīti kadāci vassitabbakāle na vassati. Katthaci vassati, katthaci na vassatīti padesamāha. ‘‘Vassantopī’’tiādi ‘‘kadāci vassati, kadāci na vassatī’’ti padadvayasseva atthavivaraṇaṃ. Vigatagandhavaṇṇarasādīti ādi-saddena nirojataṃ saṅgaṇhāti. Ekasmiṃ padeseti bhattapacanabhājanassa ekapasse. Uttaṇḍulanti pākato ukkantataṇḍulaṃ. Tīhākārehīti sabbaso apariṇataṃ, ekadesena pariṇataṃ, dupariṇatañcāti evaṃ tīhākārehi. Paccati pakkāsayaṃ upagacchati. Appāyukāti ettha ‘‘dubbaṇṇā cā’’tipi vattabbaṃ. Evaṃ utubhojanavasena āyu hāyati hetumhi aparikkhīṇepi paccayassa paridubbalattā.

เมื่อจะไขเนื้อความที่กล่าวโดยย่อว่า "ฝนไม่ตกต้องตามกาล" จึงกล่าวคำว่า "บางคราว" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "บางคราวฝนตก" คือ บางคราวฝนตกในเวลาที่ไม่ใช่กาลฝนตก. คำว่า "บางคราวฝนไม่ตก" คือ บางคราวฝนไม่ตกในเวลาที่ควรตก. คำว่า "ตกในที่บางแห่ง ไม่ตกในที่บางแห่ง" หมายถึงสถานที่. คำว่า "แม้เมื่อฝนตก" เป็นต้น เป็นการไขความแห่งบททั้งสองคือ "บางคราวฝนตก, บางคราวฝนไม่ตก" นั่นเอง. คำว่า "ปราศจากกลิ่น สี รส เป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความไม่มีโอชะ. คำว่า "ในที่แห่งหนึ่ง" คือ ที่ข้างหนึ่งของภาชนะหุงข้าว. คำว่า "ข้าวสารที่ยังไม่สุก" คือ ข้าวสารที่กระเด็นออกจากการหุง. คำว่า "ด้วยอาการ ๓ อย่าง" คือ ด้วยอาการ ๓ อย่างอย่างนี้ คือ ไม่สุกโดยสิ้นเชิง, สุกบางส่วน, และสุกไม่ดี. คำว่า "ย่อมสุก" คือ ย่อมถึงที่สุก (ในกระเพาะ). ในคำว่า "มีอายุน้อย" นี้ พึงกล่าวคำว่า "และมีผิวพรรณทราม" ด้วย. อายุย่อมลดลงด้วยอำนาจแห่งฤดูและอาหารอย่างนี้ แม้เมื่อเหตุยังไม่สิ้นไป แต่เพราะปัจจัยอ่อนกำลังลง.

‘‘Yadā panā’’tiādi sukkapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo.

คำว่า "ก็เมื่อใด" เป็นต้น พึงทราบเนื้อความของฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว.

Vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kasmā? Na hi ekasmiṃ antarakappe aneke buddhā uppajjanti, eko eva pana uppajjatīti. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Cattāri ṭhatvāti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Yaṃyaṃāyuparimāṇesūti yattakayattakaparamāyuppamāṇesu. Tesampīti buddhānaṃ. Taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hoti, tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

พึงทราบว่า (อายุ) เพิ่มขึ้นแล้วก็ลดลง. เพราะเหตุไร? เพราะพระพุทธเจ้าหลายพระองค์ย่อมไม่บังเกิดในอันตรกัปเดียวกัน แต่พระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียวย่อมบังเกิด. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า "อย่างไร" เป็นต้น. คำว่า "ดำรงอยู่ตลอด ๔" เป็นคำที่ใช้ในความหมายของการประกอบกันอย่างยิ่ง. คำว่า "ในประมาณอายุเท่าใดๆ" คือ ในประมาณอายุสูงสุดเท่าใดๆ. คำว่า "ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น" คือ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ประมาณอายุนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น เหตุในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

Jātiparicchedādivaṇṇanā niṭṭhitā

พรรณนาเรื่องการกำหนดชาติเป็นต้น จบแล้ว.

Bodhiparicchedavaṇṇanā

พรรณนาเรื่องการกำหนดโพธิ.

8. Mūleti [Pg.11] mūlāvayavassa samīpe. Taṃ pana tassā heṭṭhāpadeso hotīti āha ‘‘pāṭalirukkhassa heṭṭhā’’ti. Taṃdivasanti attanā jātadivase, taṃdivasanti vā taṃ bhagavato abhisambodhidivase. So kira bodhirukkho sālakalyāṇī viya pathaviyā abbhantare eva puretaraṃ vaḍḍhento abhisambodhidivase pathaviṃ ubbhijjitvā uṭṭhito ratanasataṃ ucco, tāvadeva ca vitthato hutvā nabhaṃ pūrento aṭṭhāsi. Ayampi kiretassa rukkhabhāvena viya aññehi vemattatā. Ghanasaṃhatanāḷavaṇṭatāya kaṇṇikabaddhehi viya pupphehi. Ekasañchannāti pupphānaṃ nirantaratāya ekajjhaṃ sañchannā, tattha tattha nibaddha…pe… samujjalanti tahaṃ tahaṃ olambitakusumadāmehi ceva tahaṃ tahaṃ khittamālāpiṇḍīhi ca ito cito vippakiṇṇavividhavaṇṭamuttapupphehi ca sammadeva ujjalaṃ. Aññamaññaṃ sirīsampattānīti aññamaññassa siriyā sobhāya sampannāni. Buddhaguṇavibhavasirinti sammāsambuddhehi abhigantabbaguṇavibhūtisobhaṃ. Paṭivijjhamānoti adhigacchanto.

๘. คำว่า "ที่โคน" คือตั้งอยู่ใกล้ส่วนราก ส่วนนั้นเป็นส่วนเบื้องล่างของต้นปาฏลีนั้น จึงกล่าวว่า "ใต้ต้นปาฏลี" คำว่า "ในวันนั้น" คือในวันที่ตนเกิด หรือในวันตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ยินว่า ต้นโพธินั้นเจริญอยู่ภายในแผ่นดินก่อน เหมือนต้นสาละกัลยาณี ครั้นถึงวันตรัสรู้ ก็ผุดขึ้นจากแผ่นดิน ตั้งอยู่สูง ๑๐๐ ศอก และแผ่กว้างออกไปในทันทีนั้นเอง เต็มท้องฟ้า ความแปลกกันของต้นโพธินั้นกับต้นไม้อื่นๆ ก็มีอย่างนี้ ด้วยดอกไม้ที่แน่นหนาและมีก้านช่อรวมกันแน่น เหมือนดอกไม้ที่ร้อยเป็นพวงมาลัย คำว่า "ปกคลุมเป็นอันเดียวกัน" คือปกคลุมรวมกันเป็นอันเดียวกันเพราะดอกไม้ต่อเนื่องกัน, สว่างไสวดีแล้วด้วยพวงดอกไม้ที่ห้อยระย้าอยู่ตามที่ต่างๆ และด้วยกลุ่มมาลัยที่โปรยปรายอยู่ตามที่ต่างๆ และด้วยดอกไม้ที่หลุดจากขั้วต่างๆ ที่กระจัดกระจายอยู่ทั่วไป คำว่า "ถึงพร้อมด้วยสิริซึ่งกันและกัน" คือถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสิริซึ่งกันและกัน คำว่า "สิริแห่งความรุ่งเรืองด้วยพุทธคุณ" คือความงามแห่งความรุ่งเรืองด้วยคุณที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายพึงเข้าถึง คำว่า "กำลังแทงตลอด" คือกำลังเข้าถึง

Setambarukkhoti setavaṇṇaphalo ambarukkho. Tadevāti pāṭaliyā vuttappamāṇameva. Ekatoti ekapasse. Surasānīti sumadhurarasāni.

คำว่า "ต้นมะม่วงขาว" คือต้นมะม่วงที่มีผลสีขาว คำว่า "เท่านั้น" คือประมาณที่กล่าวไว้ในเรื่องต้นปาฏลีนั้นเอง คำว่า "ข้างหนึ่ง" คือที่ข้างเดียว คำว่า "มีรสดี" คือมีรสหวานอร่อย

Ekova pallaṅkoti ekova pallaṅkappadeso. So so rukkho ‘‘bodhī’’ti vuccati bujjhanti etthāti katvā.

คำว่า "บัลลังก์เดียว" คือบริเวณบัลลังก์เดียว ต้นไม้นั้นๆ ชื่อว่า "โพธิ์" เพราะเป็นที่ตรัสรู้

Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā

พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยคู่พระสาวก

9. Sāvakaparicchedeti sāvakayugaparicchede. ‘‘Khaṇḍatissa’’nti dvepi ekajjhaṃ gahetvā ekattavasena vuttanti āha ‘‘khaṇḍo ca tisso cā’’ti, buddhānaṃ sahodaro, vemātikopi vā jeṭṭhabhātā na hotīti ‘‘ekapitiko kaniṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Avasesehi puttehi. ‘‘Paññāpāramiyā matthakaṃ patto’’ti vatvā tassa matthakappattaṃ guṇavisesaṃ dassetuṃ ‘‘sikhinā bhagavatā’’tiādi vuttaṃ.

๙. คำว่า "ในปริจเฉทว่าด้วยพระสาวก" คือในปริจเฉทว่าด้วยคู่พระสาวก คำว่า "ขัณฑะและติสสะ" นั้น ท่านกล่าวโดยความเป็นเอกะ โดยรวบเอาทั้งสองเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ขัณฑะและติสสะ" เป็นพระภาดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ใช่พี่ชายต่างมารดา หรือพี่ชาย จึงกล่าวว่า "เป็นพระอนุชาร่วมบิดาเดียวกัน" กับบุตรที่เหลือ เมื่อกล่าวว่า "ถึงที่สุดแห่งปัญญาบารมีแล้ว" เพื่อแสดงคุณวิเศษที่ถึงที่สุดนั้น จึงกล่าวคำว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี" เป็นต้น

Uttaroti uttamo. Puna uttaroti theraṃ nāmena vadati. Pāranti parakoṭimatthakaṃ. Paññāvisayeti paññādhikāre. Pavattiṭṭhānavasena hi pavattiṃ vadati.

คำว่า "อุตตระ" คือผู้สูงสุด อีกอย่าง คำว่า "อุตตระ" นั้น ท่านกล่าวเรียกพระเถระด้วยชื่อ คำว่า "ฝั่ง" คือที่สุดแห่งที่สุด คำว่า "ในวิสัยแห่งปัญญา" คือในอำนาจแห่งปัญญา ท่านกล่าวถึงความเป็นไปโดยอาศัยที่ตั้งแห่งความเป็นไป

Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā

พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยการประชุมพระสาวก

10. Uposathanti [Pg.12] āṇāpātimokkhaṃ. Dutiyatatiyesūti dutiye, tatiye ca sāvakasannipāte. Eseva nayoti caturaṅgikataṃ atidisati. Abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṃ kathetvā pabbajjā dīpetabbā, sā pana yasmā manorathapūraṇiyaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.211) vitthārato āgatā, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.

๑๐. คำว่า "อุโบสถ" คืออาณาปาติโมกข์ คำว่า "ในการประชุมครั้งที่สองและสาม" คือในการประชุมพระสาวกครั้งที่สองและครั้งที่สาม คำว่า "นัยนั้นนั่นแล" ย่อมแสดงถึงความเป็นองค์สี่ พึงแสดงการบรรพชาโดยกล่าวเรื่องราวตั้งแต่การตั้งความปรารถนาเป็นต้น แต่เพราะเรื่องนั้นมาโดยพิสดารในอรรถกถาอังคุตตรนิกายชื่อมโนรถปูรณี (อ. อัง. 1.1.211) ฉะนั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล

Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā

พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยพระอุปัฏฐาก

11. Nibaddhupaṭṭhākabhāvanti ārambhato paṭṭhāya yāva parinibbānā niyataupaṭṭhākabhāvaṃ. Aniyatuupaṭṭhākā pana bhagavato paṭhamabodhiyaṃ bahū ahesuṃ. Tenāha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Idāni ānandatthero yena kāraṇena satthu nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ upagato, yathā ca upagato, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha ekadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha anayabyasanāpādakena kammunā codiyamāno. Atha naṃ bhagavā tamatthaṃ anārocetvāva khemaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘ehi bhikkhu iminā gacchāmā’’ti āha. Kasmā panassa bhagavā tamatthaṃ nārocesīti? Ārocitepi asaddahanto nādiyissati. Tañhi tassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyātiti. Teti te gamanaṃ, ‘‘ta’’nti vā pāṭho.

๑๑. คำว่า "ความเป็นพระอุปัฏฐากประจำ" คือความเป็นพระอุปัฏฐากที่แน่นอนตั้งแต่ต้นจนถึงปรินิพพาน ส่วนพระอุปัฏฐากที่ไม่ประจำนั้นมีมากในปฐมโพธิกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ก็ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงว่าพระอานนทเถระถึงความเป็นพระอุปัฏฐากประจำของพระศาสดาด้วยเหตุใด และถึงอย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ในกาลครั้งหนึ่ง" เป็นต้น ท่านกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะไปทางนี้" โดยถูกกรรมที่นำมาซึ่งความพินาศและหายนะชักนำ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงบอกเรื่องนั้นแก่ท่าน แต่ทรงหมายถึงทางที่ปลอดภัย จึงตรัสว่า "มาเถิดภิกษุ เราจะไปทางนี้" ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงบอกเรื่องนั้นแก่ท่าน? แม้บอกแล้ว ท่านก็จะไม่เชื่อและไม่ใส่ใจ เพราะสิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ท่านตลอดกาลนาน คำว่า "เต" คือการไปของท่าน หรือเป็นบทว่า "ตัง"

Anvāsattoti anubaddho, upadduto vā. Dhammagāravanissito saṃvego dhammasaṃvego ‘‘amhesu nāma tiṭṭhantesu bhagavatopi īdisaṃ jāta’’nti. ‘‘Ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vadanto dhammasenāpati atthato evaṃ vadanto nāma hotīti ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi vuttaṃ. Asuññāyeva me sā disāti asuññāyeva mama sā disā. Tattha kāraṇamāha ‘‘tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso’’ti.

คำว่า "ถูกติดตาม" คือถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ความสังเวชที่อาศัยความเคารพในธรรม คือความสังเวชในธรรมว่า "เมื่อพวกเรายังมีชีวิตอยู่ เรื่องเช่นนี้ก็เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้" เมื่อพระธรรมเสนาบดีกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะอุปัฏฐาก" โดยอรรถแล้วย่อมชื่อว่ากล่าวอย่างนี้ จึงกล่าวคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์" เป็นต้น คำว่า "ทิศนั้นไม่ว่างเปล่าสำหรับข้าพเจ้า" คือทิศนั้นไม่ว่างเปล่าสำหรับข้าพเจ้า ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุว่า "โอวาทของท่านเสมอด้วยโอวาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย"

Vasituṃ na dassatīti ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ na labhissatīti adhippāyo. Parammukhā desitassāpi dhammassāti suttantadesanaṃ sandhāya vuttaṃ. Abhidhammadesanā panassa parammukhāva pavattā pageva yācanāya. Tassā vācanāmaggopi sāriputtattherappabhavo. Kasmā? So niddesapaṭisambhidā viya [Pg.13] therassa bhikkhuto gahitadhammakkhandhapakkhiyo. Apare pana ‘‘dhammabhaṇḍāgāriko paṭipāṭiyā tikadukesu devasikaṃ katokāso bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa pucchitapucchitaṃ nayadānavasena vissajjesi. Evaṃ abhidhammopi satthārā parammukhā desitopi therena sammukhā paṭiggahitova ahosī’’ti vadanti. Sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

คำว่า "จะไม่ให้อยู่" คือความหมายว่า จะไม่ได้อยู่ประจำในพระคันธกุฎีเดียวกัน คำว่า "แม้พระธรรมที่แสดงโดยไม่หันหน้า" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงการแสดงพระสูตร ส่วนการแสดงพระอภิธรรมของท่านนั้น ได้ดำเนินไปโดยไม่หันหน้าเสียก่อนที่จะมีการทูลขอ แม้หนทางแห่งการสาธยายพระอภิธรรมนั้นก็มีพระสารีบุตรเถระเป็นต้นกำเนิด เพราะเหตุไร? เพราะพระอภิธรรมนั้นเป็นส่วนแห่งธรรมขันธ์ที่พระเถระรับมาจากภิกษุ เหมือนปฏิสัมภิทานิเทศ แต่ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "พระธรรมเสนาบดีได้โอกาสแล้ว ได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าในติกะและทุกะตามลำดับทุกวัน พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงวิสัชนาปัญหาที่ทูลถามแล้วๆ ด้วยการประทานนัยอย่างนั้น พระอภิธรรมแม้พระศาสดาทรงแสดงโดยไม่หันหน้า ก็เป็นอันพระเถระรับไว้โดยหันหน้าแล้วนั่นเอง" พึงพิจารณาทั้งหมดแล้วจึงถือเอา

Aggupaṭṭhākoti upaṭṭhāne sakkaccakāritāya aggabhūto upaṭṭhāko. Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, pādaparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evaṃ hissa ahosi ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyya’’nti, tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘aggupaṭṭhāko’’ti.

คำว่า อุปัฏฐากผู้เลิศ คือ อุปัฏฐากผู้เป็นเลิศด้วยการกระทำโดยเคารพในการอุปัฏฐาก. ก็พระเถระนั้น ตั้งแต่เวลาที่ได้ตำแหน่งอุปัฏฐากแล้ว ได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคด้วยกิจมีประการอย่างนี้ คือ ด้วยน้ำ ๒ อย่าง ด้วยไม้สีฟัน ๓ อย่าง ด้วยการนวดเท้า ด้วยการกวาดพระคันธกุฎีและบริเวณ เป็นต้น. เมื่ออุปัฏฐากอยู่อย่างนั้น ได้ดำริว่า “ในเวลานี้ พระศาสดาควรจะได้สิ่งชื่อนี้ ควรจะทำสิ่งชื่อนี้” แล้วได้กระทำสิ่งนั้นๆ ให้สำเร็จ. ถือคบเพลิงอันใหญ่แล้ว ได้เดินเวียนรอบพระคันธกุฎีและบริเวณ ๙ ครั้งตลอดคืนหนึ่ง. ความคิดอย่างนี้ได้มีแก่พระเถระนั้นว่า “ถ้าความง่วงเหงาหาวนอนจะครอบงำเรา เราก็จะไม่สามารถให้คำตอบเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเรียกได้” เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงไม่ปล่อยคบเพลิงจากมือตลอดทั้งคืน. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อุปัฏฐากผู้เลิศ”.

12. Pitumātujātanagaraparicchedo pitumukhena āgatattā ‘‘pitiparicchedo’’ti vutto.

๑๒. คำว่า ปิตุมาตุชาตนครปริจเฉท คือ ปริจเฉทที่กล่าวถึงเพราะมาทางบิดา จึงเรียกว่า “ปิตุปริจเฉท”.

Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ pāvisi. Ettakaṃ kathetvāti kappaparicchedādinavavārapaṭimaṇḍitaṃ vipassīādīnaṃ sattannaṃ buddhānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ ettāvatā desanaṃ desetvā. Kasmā panettha bhagavā vipassīādīnaṃ sattannaṃyeva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi, na buddhavaṃsadesanāyaṃ (bu. vaṃ. 64 gāthādayo) viya pañcavīsatiyā buddhānaṃ, tato vā pana bhiyyoti? Anadhikārato, payojanābhāvato ca. Buddhavaṃsadesanāyañhi (bu. vaṃ. 75) –

คำว่า เข้าไปสู่วิหาร คือ เข้าไปสู่พระคันธกุฎี. คำว่า ตรัสแล้วเท่านี้ คือ ตรัสพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยบุพเพนิวาสของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ มีพระวิปัสสีเป็นต้น ซึ่งประดับด้วยกัปปริจเฉท ๙ วาระเป็นต้น เท่านี้แล้ว. ในที่นี้ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบุพเพนิวาสของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ มีพระวิปัสสีเป็นต้นเท่านั้น ไม่เหมือนในพุทธวงศ์เทศนา (พุทฺธวํส. ๖๔ คาถาเป็นต้น) ที่ตรัสถึงพระพุทธเจ้า ๒๕ พระองค์ หรือมากกว่านั้น? เพราะไม่มีอธิการและไม่มีประโยชน์. ก็ในพุทธวงศ์เทศนา (พุทฺธวํส. ๗๕) –

‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama;

Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. ādinā –

“ข้าแต่พระมหาวีระผู้ยอดเยี่ยมกว่านรชน การตั้งความปรารถนาของพระองค์เป็นเช่นไร? ข้าแต่พระวีระ พระองค์ทรงปรารถนาโพธิญาณอันอุดมในกาลไหน?” เป็นต้น –

Pavattaṃ taṃ pucchaṃ adhikāraṃ aṭṭhuppattiṃ katvā yassa sammāsambuddhassa pādamūle attanā mahābhinīhāro kato, taṃ dīpaṅkaraṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā yesaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santikā bodhiyā laddhabyākaraṇo hutvā tattha tattha pāramiyo pūresi, tesaṃ paṭipattisaṅkhāto pubbenivāso, attano ca paṭipatti kathitā, idha pana tādiso adhikāro natthi[Pg.14], yena dīpaṅkarato paṭṭhāya, tato vā pana purato buddhe ārabbha pubbenivāsaṃ katheyya. Tasmā na ettha buddhavaṃsadesanāyaṃ viya pubbenivāso vitthārito. Yasmā ca buddhānaṃ desanā nāma desanāya bhājanabhūtānaṃ puggalānaṃ ñāṇabalānurūpā, na attano ñāṇabalānurūpā, tasmā tattha aggasāvakānaṃ, mahāsāvakānaṃ, (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) tādisānañca devabrahmānaṃ vasena desanā vitthāritā. Idha pana pakatisāvakānaṃ, tādisānañca devatānaṃ vasena pubbenivāsaṃ kathento sattannameva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tathā hi ne bhagavā palobhanavasena samuttejetuṃ sappapañcatāya kathāya desanaṃ matthakaṃ apāpetvāva gandhakuṭiṃ pāvisi. Tathā ca imissā eva desanāya anusārato āṭānāṭiyaparitta- (dī. ni. 3.275) desanādayo pavattā.

พระผู้มีพระภาคทรงกระทำปัญหาที่เกิดขึ้นนั้นให้เป็นอธิการและเป็นอรรถุปปัตติแล้ว ทรงเริ่มตั้งแต่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าทีปังกร ผู้ซึ่งพระองค์ได้ทรงตั้งมหาอภินิหารไว้ที่พระบาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด และทรงกล่าวบุพเพนิวาสอันนับเนื่องด้วยปฏิปทาของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ ผู้ซึ่งพระองค์ได้ทรงรับพยากรณ์โพธิญาณจากพระพุทธเจ้าเหล่านั้น และทรงบำเพ็ญบารมีในที่นั้นๆ และทรงกล่าวปฏิปทาของพระองค์เอง. แต่ในที่นี้ไม่มีอธิการเช่นนั้น ที่จะพึงกล่าวบุพเพนิวาสเริ่มตั้งแต่พระทีปังกร หรือก่อนหน้านั้น. เพราะเหตุนั้น บุพเพนิวาสจึงไม่ขยายความเหมือนในพุทธวงศ์เทศนาในที่นี้. และเพราะพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นไปตามกำลังพระญาณของบุคคลผู้เป็นภาชนะแห่งพระธรรมเทศนา ไม่ใช่เป็นไปตามกำลังพระญาณของพระองค์เอง เพราะเหตุนั้น ในที่นั้น พระธรรมเทศนาจึงขยายความโดยอาศัยพระอัครสาวก พระมหาสาวก (เถรคาถาอรรถกถา ๒.๒๑ วังคีสเถรคาถาวรรณนา) และเทพพรหมทั้งหลายเช่นนั้น. แต่ในที่นี้ เมื่อตรัสบุพเพนิวาสโดยอาศัยพระสาวกปรกติ และเทพทั้งหลายเช่นนั้น จึงตรัสบุพเพนิวาสของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์เท่านั้น. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงเข้าสู่พระคันธกุฎี โดยยังไม่ทรงนำพระธรรมเทศนาให้ถึงที่สุดด้วยถ้อยคำที่พิสดาร เพื่อจะทรงเร้าใจให้เกิดความเลื่อมใส. และพระธรรมเทศนาทั้งหลายมีอาฏานาฏิยปริตรเทศนา (ที. นิ. ๓.๒๗๕) เป็นต้น ก็เป็นไปตามพระธรรมเทศนานี้เอง.

Apicettha bhagavā attano suddhāvāsacārikāvibhāviniyā uparidesanāya saṅgahatthaṃ vipassīādīnaṃ eva sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tesaṃyeva hi sāvakā tadā ceva etarahi ca suddhāvāsabhūmiyaṃ ṭhitā, na aññesaṃ parinibbutattā. ‘‘Siddhatthatissaphussānaṃ kira buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu upapannā upapattisamanantarameva imasmiṃ sāsane upakādayo viya arahattaṃ adhigantvā nacirasseva parinibbāyiṃsu, na tattha tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhaṃsū’’ti vadanti. Tathā yesaṃ sammāsambuddhānaṃ paṭivedhasāsanaṃ ekaṃsato nicchaye na ajjāpi dharati, na antarahitaṃ, te eva kittento vipassīādīnaṃyeva bhagavantānaṃ pubbenivāsaṃ imasmiṃ sutte kathesi veneyyajjhāsayavasena. Apubbācarimaniyamo pana aparāparaṃ saṃsaraṇakasattavāsavasena ekissā lokadhātuyā icchitoti na tenetaṃ virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ matthakaṃ pāpetvāti abhijātito paṭṭhāya yāva pātimokkhuddeso yāva tā buddhakiccasiddhi, tāva matthakaṃ sikhaṃ pāpetvā. Na tāva kathitoti yojanā.

อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงตรัสบุพเพนิวาสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๗ พระองค์ มีพระวิปัสสีเป็นต้นเท่านั้น เพื่อสงเคราะห์อุปริเทศนาที่แสดงถึงการจาริกในสุทธาวาสของพระองค์. เพราะว่าพระสาวกของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นเท่านั้น ที่ดำรงอยู่ในสุทธาวาสภูมิทั้งในกาลนั้นและในกาลนี้ ไม่ใช่ของพระพุทธเจ้าองค์อื่น เพราะปรินิพพานไปแล้ว. พวกอาจารย์กล่าวว่า “ได้ยินว่า พระสาวกของพระพุทธเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ พระติสสะ และพระปุสสะ เมื่ออุบัติในสุทธาวาสแล้ว ก็บรรลุพระอรหัตเหมือนพระอุปกะเป็นต้นในพระศาสนานี้ทันทีที่อุบัติ และปรินิพพานไปในไม่ช้า ไม่ได้ดำรงอยู่ในที่นั้นๆ ตลอดอายุ.” อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวบุพเพนิวาสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้นเท่านั้นในพระสูตรนี้ โดยอาศัยอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ โดยทรงยกย่องพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ซึ่งพระสัทธรรมที่ทรงตรัสรู้ยังดำรงอยู่ ไม่ได้อันตรธานไปแล้วอย่างแน่นอนในปัจจุบัน. ส่วนการกำหนดว่าไม่เคยมีมาก่อนและไม่เคยมีมาหลัง ย่อมเป็นที่ต้องการในโลกธาตุหนึ่ง โดยอาศัยสัตว์ผู้เวียนว่ายตายเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนั้นไม่ขัดแย้งกัน. คำว่า นำให้ถึงที่สุดโดยไม่ขาดสาย คือ นำให้ถึงที่สุดยอด ตั้งแต่ปฏิสนธิจิตจนถึงการแสดงปาติโมกข์ จนถึงความสำเร็จแห่งพุทธกิจ. พึงประกอบความว่า ยังไม่ตรัส.

Tantinti dhammatantiṃ, pariyattinti attho. Puttaputtamātuyānavihāradhanavihāradāyakādīnaṃ sambahulānaṃ atthānaṃ vibhāvanavasena pavattavāro sambahulavāro.

คำว่า ตันติ คือ พระธรรมตันติ อธิบายว่า ปริยัติ. วาระที่ดำเนินไปโดยแสดงอรรถเป็นจำนวนมาก มีบุตร บุตรของบุตร มารดา ยาน วิหาร ทรัพย์ ผู้ถวายวิหาร เป็นต้น เรียกว่า สัมพหุลวาระ.

Sambahulavāravaṇṇanā

อธิบายสัมพหุลวาระ

Kāmañcāyaṃ [Pg.15] pāḷiyaṃ anāgato, aṭṭhakathāsu āgatattā pana ānetvā dīpetabboti taṃ dīpento ‘‘sabbabodhisattānañhī’’tiādimāha. Kulavaṃso kulānukkamo. Paveṇīti paramparā. ‘‘Kasmā’’ti puttuppattiyā kāraṇaṃ pucchitvā taṃ vissajjento ‘‘sabbaññubodhisattānañhī’’tiādimāha, tena tesaṃ jātanagarādi paññāyamānaṃ ekaṃsato manussabhāvasañjānanatthaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathādhippetabuddhakiccasiddhi eva na siyāti dasseti, yato mahāsattānaṃ carimabhave manussaloke eva pātubhāvo, na aññattha.

แม้ว่าวาระนี้จะไม่ได้มาในพระบาลี แต่เพราะมาในอรรถกถา จึงควรนำมาแสดง. เมื่อแสดงวาระนั้น จึงกล่าวคำว่า “ก็พระโพธิสัตว์ทั้งหลาย” เป็นต้น. คำว่า กุลวงศ์ คือ ลำดับแห่งตระกูล. คำว่า ปเวณี คือ ประเพณี. คำว่า “เพราะเหตุไร” คือ ถามถึงเหตุแห่งการเกิดบุตร แล้วแก้ปัญหานั้นว่า “ก็พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า การที่ชาติและนครเป็นต้นของพระโพธิสัตว์เหล่านั้นเป็นที่รู้กัน ย่อมเป็นที่ต้องการเพื่อรู้ความเป็นมนุษย์โดยส่วนเดียว มิฉะนั้น พุทธกิจที่มุ่งหมายก็จะไม่สำเร็จ เพราะการอุบัติของพระมหาบุรุษในภพสุดท้าย ย่อมมีในมนุษยโลกเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น.

Sambahulaparicchedavaṇṇanā

อธิบายสัมพหุลปริจเฉท

Candādīnaṃ sobhāvisesaṃ raheti cajāpetīti rāhu, rāhuggaho, idha pana rāhu viyāti rāhu. Bandhananti ca anatthuppattiṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā mahāsattena vuttavacanameva gahetvā kumārassa ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Athāti nipātamattaṃ. Rocinīti rocanasīlā, ujjalarūpāti attho. Rucaggatīti rucaṃ pabhātaṃ āgatibhūtā, ga-kārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Itthiratanabhāvato manussaloke sabbāsaṃ itthīnaṃ bimbapaṭicchannabhūtāti bimbā.

คำว่า ราหุ คือผู้ที่ละ (ความงาม) หรือทำให้สละความงามพิเศษของพระจันทร์เป็นต้นไป, คือการจับของราหู (อุปราคา). แต่ในที่นี้ คำว่า ราหุ หมายถึงเหมือนราหู. คำว่า เครื่องผูก นี้กล่าวหมายถึงความเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. อนึ่ง ชนทั้งหลายได้ถือเอาพระดำรัสที่พระมหาบุรุษตรัสแล้วนั่นแล แล้วได้ตั้งพระนามของพระกุมารว่า “ราหุล” ดังนี้. คำว่า อถ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า โรจินี คือมีปกติรุ่งเรือง, หมายถึงมีรูปงามรุ่งโรจน์. คำว่า รุจัคคตี คือผู้มาถึงความรุ่งเรืองแล้ว, กล่าวโดยทำอักษร “ค” ให้เป็นตัวมาเพิ่ม. คำว่า พิมพา เพราะเป็นรัตนะแห่งสตรี จึงเป็นผู้บดบังรูป (ความงาม) ของสตรีทั้งปวงในมนุษยโลก.

Jhānā vuṭṭhāyāti pādakajjhānato uṭṭhāya.

คำว่า ออกจากฌาน คือออกจากปาทกฌาน.

Aṭṭhaṅgulubbedhāti aṭṭhaṅgulappamāṇabahalabhāvā. Cūḷaṃsena chādetvāti tiriyabhāgena ṭhapanavasena sabbaṃ vihāraṭṭhānaṃ chādetvā. Suvaṇṇayaṭṭhiphālehīti phālappamāṇāhi suvaṇṇayaṭṭhīhi. Suvaṇṇahatthipādānīti pakatihatthipādaparimāṇāni suvaṇṇakhaṇḍāni. Vuttanayenevāti cūḷaṃseneva. Suvaṇṇakaṭṭīhīti suvaṇṇakhaṇḍehi. Salakkhaṇānanti lakkhaṇasampannānaṃ sahassārānaṃ.

คำว่า สูง ๘ องคุลี คือมีความหนาประมาณ ๘ องคุลี. คำว่า คลุมด้วยส่วนยอด คือคลุมสถานที่วิหารทั้งหมดโดยการวางในส่วนขวาง. คำว่า ด้วยแผ่นทองคำ คือด้วยแผ่นทองคำขนาดเท่าผาล. คำว่า เท้าช้างทองคำ คือชิ้นทองคำขนาดเท่าเท้าช้างปกติ. คำว่า ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล คือด้วยส่วนยอดนั่นแล. คำว่า ด้วยแผ่นทองคำ คือด้วยชิ้นทองคำ. คำว่า มีลักษณะ คือมีซี่ล้อพันซี่อันสมบูรณ์ด้วยลักษณะ.

Bodhipallaṅkoti abhisambujjhanakāle nisajjaṭṭhānaṃ. Avijahitoti buddhānaṃ tathānisajjāya anaññatthabhāvībhāvato apariccatto. Tenāha ‘‘ekasmiṃyeva ṭhāne hotī’’ti. Paṭhamapadagaṇṭhikāti pacchime sopānaphalake ṭhatvā ṭhapiyamānassa dakkhiṇapādassa patiṭṭhahanaṭṭhānaṃ. Taṃ pana yasmā daḷhaṃ thiraṃ kenaci abhejjaṃ hoti, tasmā ‘‘padagaṇṭhī’’ti vuttaṃ. Yasmiṃ [Pg.16] bhūmibhāge idāni jetavanamahāvihāro, tattha yasmiṃ ṭhāne purimānaṃ sabbabuddhānaṃ mañcā paññattā, tasmiṃyeva padese amhākampi bhagavato mañco paññattoti katvā ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttaṃ. Mañcānaṃ pana mahantakhuddakabhāvena mañcapaññāpanapadesassa mahantāmahantatā appamāṇaṃ, buddhānubhāvena pana so padeso sabbadā ekappamāṇoyeva hotīti ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vihāropi na vijahito yevāti etthāpi eseva nayo. Purimaṃ vihāraṭṭhānaṃ na pariccajatīti hi attho.

คำว่า โพธิบัลลังก์ คือสถานที่ประทับนั่งในเวลาตรัสรู้. คำว่า ไม่ละทิ้ง คือไม่ถูกละทิ้ง เพราะความที่การประทับนั่งของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นไปในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมมีในที่แห่งเดียวกันนั่นแล”. คำว่า ปฐมปทคัณฐิกา คือที่ตั้งแห่งพระบาทขวาที่วางไว้โดยประทับยืนอยู่บนแผ่นกระดานบันไดขั้นสุดท้าย. แต่เพราะสิ่งนั้นมั่นคง แข็งแรง ไม่สามารถถูกทำลายได้ด้วยใครๆ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปทคัณฐี. ในส่วนแห่งพื้นดินที่บัดนี้เป็นพระเชตวันมหาวิหาร ในที่ใดที่บรรดาพระพุทธเจ้าในอดีตทั้งปวงได้ทรงบัญญัติพระแท่นไว้ ในประเทศนั้นนั่นแล พระแท่นของพระผู้มีพระภาคของเราก็ทรงบัญญัติไว้ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ที่ตั้งแห่งเท้าพระแท่น ๔ แห่งย่อมไม่ถูกละทิ้งนั่นแล”. แต่เพราะความใหญ่เล็กของพระแท่น ความใหญ่เล็กของประเทศที่บัญญัติพระแท่นจึงไม่มีประมาณ, แต่ด้วยพุทธานุภาพ ประเทศนั้นย่อมมีประมาณเดียวกันเสมอไป เพราะเหตุนั้น จึงควรเห็นว่าที่กล่าวว่า “ที่ตั้งแห่งเท้าพระแท่น ๔ แห่งย่อมไม่ถูกละทิ้งนั่นแล” ดังนี้. แม้คำว่า “วิหารก็ไม่ถูกละทิ้งนั่นแล” ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะอรรถว่า “ไม่ละทิ้งสถานที่วิหารเดิม” นั่นเอง.

Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, visadisatāti attho. Pamāṇaṃ āroho. Padhānaṃ dukkarakiriyā. Rasmīti sarīrappabhā.

ประมาณที่วิเศษ คือวิมัตตะ, วิมัตตะนั่นแหละคือเวมัตตะ, หมายถึงความไม่เหมือนกัน. ประมาณ คือความสูง. ปธาน คือการบำเพ็ญทุกกรกิริยา. รัศมี คือรัศมีกาย.

‘‘Sattānaṃ pākatikahatthena chahattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā aṭṭhārasahattho’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘manussānaṃ pākatikahatthena catuhattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā dvādasahattho upādinnakarūpadhammavasena, samantato pana byāmamattaṃ byāmappabhā pharatīti upari chahatthaṃ abbhuggato, bahalatarappabhā rūpena saddhiṃ aṭṭhārasahattho hotī’’ti.

ชนทั้งหลายกล่าวว่า “บุรุษผู้มีกายปานกลางมี ๖ ศอกด้วยศอกปกติของสัตว์ทั้งหลาย, ประมาณพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเป็น ๓ เท่าจากนั้น, เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมีพระวรกาย ๑๘ ศอก”. แต่ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “บุรุษผู้มีกายปานกลางมี ๔ ศอกด้วยศอกปกติของมนุษย์ทั้งหลาย, ประมาณพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเป็น ๓ เท่าจากนั้น, เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมีพระวรกาย ๑๒ ศอกโดยอำนาจแห่งรูปธรรมที่กรรมยึดถือไว้, แต่รัศมีแผ่ไปโดยรอบประมาณวาหนึ่ง, เพราะฉะนั้น จึงสูงขึ้นไป ๖ ศอก, รัศมีที่หนาแน่นยิ่งขึ้นพร้อมด้วยรูปจึงมี ๑๘ ศอก”.

Addhaniyanti dīghakālaṃ.

คำว่า ตลอดกาลนาน คือตลอดกาลยาวนาน.

Ajjhāsayapaṭibaddhanti bodhisambhārasambharaṇakāle tathāpavattajjhāsayādhīnaṃ, tathāpavattapatthanānurūpaṃ vipulaṃ, vipulatarañca hotīti attho. Svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Ettha ca yasmā sarīrappamāṇaṃ, padhānaṃ, sarīrappabhā ca buddhānaṃ visadisāti idha pāḷiyaṃ anāgatā, tasmā tehi saddhiṃ vemattatāsāmaññena āyukulānipi idha āharitvā dīpitāni. Paṭividdhaguṇesūti adhigatasabbaññuguṇesu. Nanu ca bodhisambhāresu, veneyyapuggalaparimāṇe ca vemattaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, tadubhayaṃ pana buddhaguṇaggahaṇena gahitameva hotīti na uddhaṭaṃ. Yadaggena hi sabbabuddhānaṃ buddhaguṇesu vemattaṃ natthi, tadaggena nesaṃ sambodhisambhāresupi vemattaṃ natthīti. Kasmā? Hetuanurūpatāya phalassa[Pg.17], ekanteneva veneyyapuggalaparimāṇe vemattabhāvo vibhāvito. Mahābodhisattānañhi hetuavatthāyaṃ sambhatūpanissayindriyaparipākā veneyyapuggalā carimabhave arahattasampattiyā paripositāni kamalavanāni sūriyarasmisamphassena viya tathāgataguṇānubhāvasamphassena vibodhaṃ upagacchantīti dīpesuṃ aṭṭhakathācariyā.

คำว่า เนื่องด้วยอัธยาศัย คือขึ้นอยู่กับอัธยาศัยที่ดำเนินไปอย่างนั้นในเวลาบำเพ็ญโพธิสมภาร, หมายถึงย่อมกว้างขวางและกว้างขวางยิ่งขึ้นตามความปรารถนาที่ดำเนินไปอย่างนั้น. อรรถนี้พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาจริยาปิฎกนั่นแล. และในที่นี้ เพราะประมาณพระวรกาย, ปธาน, และรัศมีพระวรกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เหมือนกัน จึงไม่ได้มาในบาลีนี้, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนำอายุและตระกูลมาแสดงไว้ในที่นี้ด้วยความไม่เหมือนกันโดยทั่วไปพร้อมกับสิ่งเหล่านั้น. คำว่า ในคุณที่แทงตลอดแล้ว คือในคุณแห่งสัพพัญญุตญาณที่บรรลุแล้ว. ก็ในโพธิสมภารและประมาณแห่งเวไนยบุคคลไม่มีความไม่เหมือนกันมิใช่หรือ? จริงอยู่ ไม่มี, แต่สิ่งทั้งสองนั้นถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาพุทธคุณนั่นเอง จึงไม่ได้ยกขึ้นแสดง. เพราะเหตุที่พุทธคุณของพระพุทธเจ้าทั้งปวงไม่มีความไม่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น โพธิสมภารของพระองค์เหล่านั้นก็ไม่มีความไม่เหมือนกันด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะผลย่อมสมควรแก่เหตุ, ความไม่เหมือนกันในประมาณแห่งเวไนยบุคคลจึงถูกแสดงไว้โดยส่วนเดียว. เพราะว่าเวไนยบุคคลผู้มีอุปนิสัยและอินทรีย์ที่บำเพ็ญมาบริบูรณ์ในภูมิแห่งเหตุของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย ย่อมถึงความรู้แจ้งด้วยการสัมผัสแห่งพุทธคุณานุภาพของพระตถาคต เหมือนป่าดอกบัวที่ได้รับการบำรุงเพื่ออรหัตตสัมปัตติในภพสุดท้าย ย่อมบานด้วยการสัมผัสแห่งแสงอาทิตย์ ดังนี้ อรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้แสดงไว้.

Nidhikumbhoti cattāro mahānidhayo sandhāya vadati. Jāto cāti. Ca-saddena katamahābhinīhāro cāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hetaṃ buddhavaṃse –

คำว่า หม้อขุมทรัพย์ กล่าวหมายถึงมหาขุมทรัพย์ ๔ อย่าง. คำว่า และเกิดแล้ว พึงเห็นว่าอรรถนี้คือ “และผู้กระทำมหาอภินิหารแล้ว” ก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า “จ” (และ) นี้. เพราะสิ่งนี้กล่าวไว้ในพุทธวงศ์ว่า –

‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 65);

“หมู่ดาวทั้งหลายย่อมรุ่งเรือง, นักษัตรทั้งหลายในท้องฟ้า; เมื่อพระจันทร์ประกอบด้วยวิสาขะ, พระพุทธเจ้าจักบังเกิดแน่นอน” ดังนี้. (พุทธวงศ์ ๖๕)

‘‘Eteneva ca sabbabuddhānaṃ visākhānakkhatteneva mahābhinīhāro hotī’’ti ca vadanti.

และชนทั้งหลายกล่าวว่า “ด้วยนักษัตรวิสาขะนี้เอง มหาอภินิหารของพระพุทธเจ้าทั้งปวงย่อมมี” ดังนี้.

13. Ayaṃ gatīti ayaṃ pavatti pavattanākāro, aññe pubbenivāsaṃ anussarantā iminā ākārena anussarantīti attho, yasmā cutito paṭṭhāya yāva paṭisandhi, tāva anussaraṇaṃ ārohanaṃ atītaatītataraatītatamādijātisaṅkhāte pubbenivāse ñāṇassa abhimukhabhāvena pavattīti katvā. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuti, tāva anussaraṇaṃ orohanaṃ pubbenivāse paṭimukhabhāvena ñāṇassa pavattīti āha ‘‘pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā’’ti. Cutigantabbanti yaṃ panidaṃ cutiyā ñāṇagatiyā gantabbaṃ, taṃ gamanaṃ bujjhananti attho. Garukanti bhāriyaṃ dukkaraṃ. Tenāha ‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’ti. Aparampi kāraṇanti chinnavaṭumānussaraṇaṃ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesanato aparaṃ acchariyabbhutakāraṇaṃ. Yatrāti paccattatthe, nāmāti acchariyatthe nipāto, hi-saddo anatthako. Tenāha ‘‘yo nāma tathāgato’’ti. Evañca katvā ‘‘yatrā’’ti nipātavasena visuṃ yatra-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Papañcenti sattasantānaṃ saṃsāre vitthārentīti papañcaṃ. Kammavaṭṭaṃ vuccatīti kilesavaṭṭassa papañcaggahaṇena, vipākavaṭṭassa dukkhaggahaṇena gahitattā. Pariyādinnavaṭṭeti sabbaso khepitavaṭṭe. ‘‘Maggasīlena phalasīlenā’’ti vatvā tayidaṃ maggaphalasīlaṃ lokiyasīlapubbakaṃ, buddhānañca [Pg.18] lokiyasīlampi lokuttarasīlaṃ viya anaññasādhāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘lokiyalokuttarasīlenā’’ti vuttaṃ. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Samādhipakkhāti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā, ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘maggasamādhinā’’tiādi, ‘‘vihāro gahito vā’’ti ca. Samādhipakkhā nāma vīriyasatiādayo.

๑๓. คำว่า "คตินี้" คือ ความเป็นไปนี้ อาการแห่งความเป็นไปนี้. อธิบายว่า ชนเหล่าอื่นเมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาส ย่อมระลึกด้วยอาการนี้. เพราะเหตุที่ตั้งแต่จุติเป็นต้นไปจนถึงปฏิสนธิ การระลึกนั้นเป็นการขึ้นไป (ตามลำดับ) ญาณย่อมเป็นไปโดยความเป็นไปเฉพาะหน้าในบุพเพนิวาสอันนับว่าชาติที่ล่วงไปแล้ว ล่วงไปยิ่ง และล่วงไปที่สุดเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไปจนถึงจุติ การระลึกนั้นเป็นการลงมา (ตามลำดับ) ญาณย่อมเป็นไปโดยความเป็นไปในทิศตรงกันข้ามในบุพเพนิวาส จึงตรัสว่า "ส่งญาณมีหน้าไปทางข้างหลัง". คำว่า "ที่พึงไปสู่จุติ" อธิบายว่า การที่ญาณคติพึงไปสู่จุตินี้ใด การไปนั้นคือการรู้แจ้ง. คำว่า "หนัก" คือ เป็นภาระ ทำได้ยาก. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เหมือนแสดงรอยเท้าในอากาศ". คำว่า "เหตุอื่นอีก" คือ การระลึกถึงทางที่ขาดไป เป็นเหตุอัศจรรย์น่าอัศจรรย์ยิ่งกว่าการส่งญาณมีหน้าไปทางข้างหลัง. คำว่า "ยตฺร" เป็นนิบาตในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ, คำว่า "นาม" เป็นนิบาตในอรรถแห่งความอัศจรรย์, บทว่า "หิ" ไม่มีอรรถ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พระตถาคตพระองค์ใดหนอ". เมื่อเป็นอย่างนี้ การถือเอาศัพท์ว่า "ยตฺร" แยกต่างหากโดยความเป็นนิบาต ย่อมเป็นอันประกอบไว้ดีแล้ว. คำว่า "ปปัญจะ" คือ ธรรมที่ยังสัตว์สันดานให้แผ่ไปในสงสาร. ที่เรียกว่า "กรรมวัฏ" เพราะกิเลสวัฏถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาปปัญจะ และวิปากวัฏถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาทุกข์. คำว่า "ในวัฏที่สิ้นไปแล้ว" คือ ในวัฏที่ให้สิ้นไปแล้วโดยประการทั้งปวง. ครั้นตรัสว่า "ด้วยมรรคศีล ด้วยผลศีล" แล้ว เพื่อจะแสดงว่ามรรคผลศีลนั้นมีโลกิยศีลเป็นเบื้องหน้า และแม้โลกิยศีลของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เป็นของไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหมือนโลกุตตรศีลนั่นเอง จึงตรัสว่า "ด้วยโลกิยและโลกุตตรศีล". แม้ในสมาธิและปัญญาก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "สมาธิปักขะ" (ธรรมที่เป็นฝักฝ่ายแห่งสมาธิ) คือ สมาธิด้วย และธรรมที่เป็นฝักฝ่ายแห่งสมาธิด้วย ชื่อว่าสมาธิปักขะ พึงเห็นว่าเป็นเอกเทสสรูปเอกเสส. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยมรรคสมาธิ" เป็นต้น และคำว่า "หรือวิหารถูกถือเอาแล้ว". ชื่อว่าธรรมที่เป็นฝักฝ่ายแห่งสมาธิ ได้แก่ วิริยะ สติ เป็นต้น.

Sayanti attanā. Nīvaraṇādīhīti nīvaraṇehi ceva tadekaṭṭhehi ca pāpadhammehi, vitakkavicārādīhi ca. ‘‘Vimuttattā vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī’’ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa. Vimuttattāti ca ‘‘vikkhambhanavasena vimuttattā’’tiādinā yojetabbaṃ. Tassa tassāti aniccānupassanādikassa. Paccanīkaṅgavasenāti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena. Paṭippassaddhante uppannattāti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhaṃ, so eva anto pariyosānabhāvato, tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā, taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho. Kilesehi nissaṭatā, apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha ‘‘dūre ṭhitattā’’ti.

คำว่า "สยํ" ความว่า ด้วยตนเอง. คำว่า "ด้วยนิวรณ์เป็นต้น" คือ ด้วยนิวรณ์และอกุศลธรรมที่มีนิวรณ์เป็นอันเดียวกัน และด้วยวิตกวิจารเป็นต้น. ด้วยบทว่า "เพราะหลุดพ้น จึงถึงซึ่งความนับว่าวิมุตติ" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นกรรมสาธนะของคำว่า "วิมุตติ" เพราะวิมุตตินั้นมีสมาบัติ 8 เป็นต้นเป็นอารมณ์. และคำว่า "เพราะหลุดพ้น" พึงประกอบว่า "เพราะหลุดพ้นด้วยอำนาจการข่มไว้" เป็นต้น. คำว่า "ของสิ่งนั้นๆ" คือ ของอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. คำว่า "โดยองค์ที่เป็นข้าศึก" คือ โดยองค์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่พึงละ. คำว่า "เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงบระงับ" คือ ความสงบระงับแห่งกิเลส ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิ, ความสงบระงับนั้นนั่นแหละเป็นที่สุด เพราะความเป็นของที่สุด, เพราะเกิดขึ้นในที่สุดนั้นอันพึงให้สำเร็จ, อธิบายว่า เพราะเป็นไปด้วยอำนาจการสงบระงับแห่งกิเลสที่มรรคแต่ละอย่างพึงฆ่า. ความสลัดออกจากกิเลส และความปราศไปแห่งนิพพาน เพราะนิพพานนั้นสงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "เพราะตั้งอยู่ไกล".

16. Dhammadhātūti dhammānaṃ sabhāvo, atthato cattāri ariyasaccāni. Suppaṭividdhāti suṭṭhu paṭividdhā savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ pajahanato. Evañhi sabbaññutā, dasabalañāṇādayo cāti sabbe buddhaguṇā bhagavatā adhigatā ahesuṃ. Arahattaṃ dhammadhātūti keci. Sabbaññutañāṇanti apare. Dvīhi padehīti dvīhi vākyehi. Ābaddhanti paṭibaddhaṃ taṃmūlakattā uparidesanāya. Devacārikakolāhalanti attano devaloke cārikāyaṃ suddhāvāsadevānaṃ kutūhalappavattiṃ dassento suttantapariyosāne (dī. ni. aṭṭha. 2.91) vicāressati, atthato vibhāvessatīti yojanā. Ayaṃ desanāti ‘‘ito so bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 2.4) vitthārato pavattitadesanamāha. Nidānakaṇḍetiādito desitaṃ uddesadesanamāha. Sā hi imissā desanāya nidānaṭṭhāniyattā tathā vuttā.

๑๖. คำว่า "ธรรมธาตุ" คือ สภาวะของธรรมทั้งหลาย โดยอรรถคืออริยสัจ 4. คำว่า "แทงตลอดดีแล้ว" คือ แทงตลอดดีแล้ว เพราะละกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนา. ก็เมื่อเป็นอย่างนี้ พระพุทธคุณทั้งปวง คือ สัพพัญญุตญาณ ทศพลญาณเป็นต้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุแล้ว. บางพวกกล่าวว่า "พระอรหัตเป็นธรรมธาตุ". พวกอื่นกล่าวว่า "สัพพัญญุตญาณ". คำว่า "ด้วยสองบท" คือ ด้วยสองประโยค. คำว่า "ผูกพัน" คือ เกี่ยวเนื่องกัน เพราะการแสดงเบื้องบนมีธรรมนั้นเป็นมูล. คำว่า "ความอื้ออึงแห่งการเที่ยวไปของเทวดา" คือ เมื่อจะแสดงความเกิดขึ้นแห่งความตื่นเต้นของเหล่าสุทธาวาสเทวดาในการเที่ยวไปในเทวโลกของตน จักวินิจฉัยในที่สุดแห่งพระสูตร (ที. อ. 2.91) อธิบายว่า จักทำให้ชัดเจนโดยอรรถ. คำว่า "เทศนานี้" ย่อมกล่าวถึงเทศนาที่ดำเนินไปโดยพิสดารว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้..." เป็นต้น (ที. นิ. 2.4). คำว่า "ในนิทานกัณฑ์" ย่อมกล่าวถึงเทศนาคืออุทเทสที่แสดงไว้แต่ต้น. เพราะเทศนานั้นเป็นที่ตั้งแห่งนิทานของเทศนานี้ จึงกล่าวอย่างนั้น.

Bodhisattadhammatāvaṇṇanā

การพรรณนาโพธิสัตตธรรมดา

17. ‘‘Vipassīti tassa nāma’’nti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Vividhe attheti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena [Pg.19] nānāvidhe, tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate, vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe. Passanakusalatāyāti dassane nipuṇabhāvena. Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi, so eva sattayogato bodhisattoti āha ‘‘paṇḍitasatto bujjhanakasatto’’ti. Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi. Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato, tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto bodhisattoti āha ‘‘bodhisaṅkhātesū’’tiādi. Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ, sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. ‘‘Sato sampajāno’’ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane, ṭhāne, nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti, ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno, na itaresu, ekacco paṭhame, dutiye ca ṭhāne sampajāno, na tatiye, ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti. Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) vasena, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, paccekabuddhānañca vasena. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti, tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajaññaṃ na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena. Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti, tattha vasantāpi pajānanti, nikkhamanakālepi pajānanti. Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti, dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti. Ñāṇena paricchinditvāti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘idāni cavāmī’’ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘idha mayā paṭisandhi gahitā’’ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā.

๑๗. เมื่อกล่าวว่า ‘วิปัสสีเป็นชื่อของพระองค์’ ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงความสมชื่อของพระองค์ จึงตรัสคำว่า ‘ก็แต่ว่า’ เป็นต้น. ในคำว่า ‘ในอรรถทั้งหลายอันต่างกัน’ คือ ในอรรถทั้งหลายอันต่างกันโดยสีเขียวเป็นต้น มีอรรถที่เร้นลับ ที่อยู่ไกล ที่ไปแล้วเป็นต้น และอรรถอื่นอันเป็นอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น และอรรถที่ถึงพร้อมแล้วตามที่เป็นจริง และในอรรถที่เป็นการวินิจฉัยถ้อยคำ. ในคำว่า ‘ด้วยความฉลาดในการเห็น’ คือ ด้วยความเป็นผู้ฉลาดในการเห็น. ‘โพธิ’ คือ การตรัสรู้สิ่งที่ควรรู้ตามความเป็นจริง, พระองค์นั้นเองเป็นพระโพธิสัตว์เพราะประกอบด้วยสัตว์ จึงตรัสว่า ‘เป็นสัตว์ผู้มีปัญญา เป็นสัตว์ผู้ตรัสรู้’. ส่วนความเป็นบัณฑิตด้วยการคิดที่คิดดีแล้วเป็นต้นนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. ก็เมื่อพระองค์ทรงตั้งมหาอภินิหารแล้ว ตั้งแต่นั้นมา เพราะมีความน้อมไปในมหาโพธิอย่างเดียว สัตว์ในโพธิจึงเป็นพระโพธิสัตว์ จึงตรัสว่า ‘ในโพธิอันนับว่า’ เป็นต้น. อนึ่ง พระสัพพัญญุตญาณมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง, และมรรคญาณมีพระสัพพัญญุตญาณเป็นที่ตั้ง เรียกว่า ‘โพธิ’. ด้วยคำว่า ‘มีสติสัมปชัญญะ’ นี้ แสดงว่าพระองค์ทรงลงสู่การปฏิสนธิในครรภ์ครั้งที่ ๔. การปฏิสนธิในครรภ์ ๔ อย่าง คือ บางคนเมื่อลงสู่ครรภ์มารดา, เมื่ออยู่ในครรภ์, และเมื่อออกจากครรภ์ ใน ๓ ฐานะนี้ เป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ, บางคนมีสัมปชัญญะในฐานะแรก แต่ไม่มีในฐานะอื่น, บางคนมีสัมปชัญญะในฐานะแรกและที่สอง แต่ไม่มีในที่สาม, บางคนมีสัมปชัญญะในฐานะทั้งสาม. ในบรรดาการปฏิสนธิในครรภ์เหล่านั้น การปฏิสนธิในครรภ์ครั้งแรกกล่าวโดยนัยแห่งมหาชนผู้เป็นโลกิยะ, ครั้งที่สองโดยนัยแห่งพระมหาสาวก ๘๐ รูป (มีรายละเอียดในอรรถกถาเถรคาถา ๒.๒๑ วังคีสเถรคาถา), ครั้งที่สามโดยนัยแห่งพระอัครสาวก ๒ รูป และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถูกลมกรรมพัดให้เท้าขึ้นศีรษะลง เหมือนถูกโยนลงในเหวที่มีความลึกหลายร้อยบุรุษที่ปากช่องคลอด เมื่อออกจากปากช่องคลอดอันคับแคบเหมือนช้างออกจากช่องดาล ย่อมประสบทุกข์อย่างมาก ด้วยเหตุนั้น สัมปชัญญะว่า ‘เรากำลังออก’ จึงไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. ครั้งที่สี่โดยนัยแห่งพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. เพราะท่านเหล่านั้นเมื่อปฏิสนธิในครรภ์มารดาก็รู้, เมื่ออยู่ในครรภ์ก็รู้, เมื่อถึงเวลาออกก็รู้. ลมกรรมไม่สามารถพัดท่านเหล่านั้นให้เท้าขึ้นศีรษะลงได้, ท่านเหล่านั้นย่อมออกโดยเหยียดแขนทั้งสองข้างและลืมตาประหนึ่งยืนอยู่. ในคำว่า ‘กำหนดรู้ด้วยญาณ’ คือ ในส่วนเบื้องต้นด้วยญาณในการพิจารณา ๕ อย่าง และด้วยญาณในการกำหนดจุติว่า ‘บัดนี้เราจักจุติ’ และในส่วนเบื้องปลายด้วยญาณในการกำหนดปฏิสนธิว่า ‘เราปฏิสนธิในที่นี้’ ดังนี้ กำหนดรู้แล้ว.

Pañcannaṃ mahāpariccāgānaṃ, ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tattha aṅgapariccāgo, nayanapariccāgo, attapariccāgo, rajjapariccāgo, puttadārapariccāgoti ime [Pg.20] pañca mahāpariccāgā. Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva, tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sā ca kho karuṇāyanavasena. Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā lokatthacariyā. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena, khandhāyatanādivasena, lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano, paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro buddhacariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. Buddhacariyānanti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti pubbacariyā. ‘‘Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro pubbayogo, kāyādivivekavasena ekacariyā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattakathā dhammakkhānaṃ. Koṭiṃ patvāti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā. Sattamahādānānīti aṭṭhavassikakāle ‘‘hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyya’’nti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ, maṅgalahatthidānaṃ, gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ, maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ, rathadānaṃ, puttadānaṃ, bhariyādānanti imāni satta mahādānāni (cariyā. 79) datvā.

แม้ว่ามหาบริจาค ๕ อย่าง และญาติอัตถจริยาเป็นต้น จะสงเคราะห์เข้าในบารมีแล้วก็ตาม แต่ก็มีการกล่าวแยกไว้ต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นสัมภาระพิเศษ. ในบรรดามหาบริจาคเหล่านั้น อังคบริจาค (การบริจาคอวัยวะ), นยนบริจาค (การบริจาคดวงตา), อัตตบริจาค (การบริจาคชีวิต), รัชชบริจาค (การบริจาคราชสมบัติ), ปุตตทารบริจาค (การบริจาคบุตรภรรยา) เหล่านี้คือมหาบริจาค ๕ อย่าง. ในบรรดาบริจาคเหล่านั้น แม้อังคบริจาคเป็นต้นก็เป็นทานบารมีนั่นเอง แต่ก็มีการกล่าวถึงมหาบริจาคแยกไว้ต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นบริจาคพิเศษ และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง. ด้วยเหตุนั้น จึงมีการกล่าวถึงนยนบริจาคแยกต่างหากจากอังคบริจาค และมีการกล่าวถึงรัชชบริจาคและปุตตทารบริจาค แม้จะมีความเป็นบริจาคโดยทั่วไปก็ตาม. ญาติอัตถจริยา คือ การประพฤติประโยชน์แก่ญาติทั้งหลาย, ซึ่งเป็นไปโดยนัยแห่งความกรุณา. อนึ่ง โลกัตถจริยา คือ การประพฤติประโยชน์แก่หมู่สัตว์ โดยนัยแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน, ประโยชน์ในสัมปรายภพ, และประโยชน์สูงสุด. พุทธจริยา คือ การเที่ยวไปแห่งญาณด้วยสติปัฏฐานในตนและผู้อื่น โดยนัยแห่งกรรมัสสกตาญาณ, โดยนัยแห่งอายตนะแห่งกรรมอันไม่มีโทษ, อายตนะแห่งศิลปะ, อายตนะแห่งวิชา, โดยนัยแห่งขันธ์ อายตนะเป็นต้น, และโดยนัยแห่งการพิจารณาลักษณะ ๓ เป็นต้น, ซึ่งโดยอรรถแล้วก็คือปัญญาบารมีนั่นเอง, แต่มีการกล่าวแยกไว้ต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นสัมภาระแห่งญาณพิเศษ. ด้วยการกล่าวถึงพุทธจริยาเป็นพหูพจน์ พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์ปุพพโยคะ, ปุพพจริยา, ธัมมักขานะเป็นต้น. ในบรรดาเหล่านั้น ปุพพโยคะ คือ การยังอภิญญาสมาบัติให้สำเร็จ พร้อมด้วยปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นอันนับว่าวัตรที่ไปแล้วกลับมาแล้ว. ปุพพจริยา คือ การปฏิบัติอย่างยิ่งยวดในทานเป็นต้น. บางท่านกล่าวว่า ‘อภินิหารที่สงเคราะห์ไว้ในจริยาปิฎกนั่นแหละคือปุพพโยคะ, การประพฤติอย่างเดียวโดยนัยแห่งกายวิเวกเป็นต้นคือปุพพจริยา’. ธัมมักขานะ คือ การกล่าวธรรมที่ดำเนินไปโดยนัยแห่งการแสดงโทษและอานิสงส์ในสังสารวัฏและนิพพานของทานเป็นต้น และของความมักน้อยเป็นต้น, และโดยนัยแห่งการตั้งมั่นและการบ่มอินทรีย์ของสัตว์ในโพธิ ๓. ในคำว่า ‘ถึงที่สุด’ คือ ถึงที่สุดอย่างยิ่ง ถึงความสูงสุด. ในคำว่า ‘มหาทาน ๗ อย่าง’ คือ ทานที่ให้ด้วยการยังอัธยาศัยว่า ‘แม้เนื้อหัวใจเป็นต้นก็พึงให้แก่ยาจก’ ให้เกิดขึ้นในเวลาอายุ ๘ ขวบ, การให้ช้างมงคล, สัตตสัตตกมหาทานที่ให้ในเวลาเดินทาง, การให้ม้า, การให้รถ, การให้บุตร, การให้ภรรยา ที่ให้ในระหว่างทาง เหล่านี้คือมหาทาน ๗ อย่าง (จริยา. ๗๙) ให้แล้ว.

‘‘Idāneva me maraṇaṃ hotū’’ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ adhimuttikālakiriyā, taṃ bodhisattānaṃyeva, na aññesaṃ. Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī’’ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti, tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti. Pāramīdhammānañhi [Pg.21] ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena, sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti. Citte, viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo, tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti. Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto, appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto, pāramīsambharaṇapasuto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisattānaṃyeva, na aññesa’’nti. ‘‘Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā’’ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā nāma nāhosīti dasseti. Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya, buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī’’ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā.

การทำกาละด้วยอธิมุตติ คือการทำกาละด้วยการอธิษฐานว่า "ขอความตายจงมีแก่เราในบัดนี้" นั้นเป็นของพระโพธิสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น. ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ทั้งหลายเมื่ออยู่ในเทวโลกที่มีอายุยืน ทรงดำริว่า "เมื่อเราอยู่ที่นี่ การบำเพ็ญพระโพธิสมภารย่อมไม่สำเร็จ" จึงทรงเบื่อหน่ายในการอยู่ในภพนั้น เมื่อนั้นจึงเสด็จเข้าสู่ปราสาท หลับพระเนตร ประทับนั่งอธิษฐานจิตว่า "ขอชีวิตของเราอย่าได้ดำเนินต่อไปจากนี้" พออธิษฐานจิตเสร็จ ความตายก็พลันเกิดขึ้น. เพราะความดำเนินไปแห่งธรรมคือบารมีที่รุ่งเรือง และเพราะความที่สันดานได้รับการประดับประดาด้วยอภิญญาสมาบัติในภพนั้นๆ ด้วยความที่ความรักตนเบาบางลง และด้วยความที่มหากรุณาในสัตว์ทั้งหลายมีกำลังมาก และด้วยความที่อธิษฐานจิตคมกล้าบริสุทธิ์ ความปรารถนาของพระโพธิสัตว์ทั้งหลายจึงสำเร็จ. อนึ่ง ความเป็นผู้มีวสีในกรรมทั้งหลายของพระโพธิสัตว์เหล่านั้น ย่อมมีเหมือนในจิต เพราะฉะนั้น พระโพธิสัตว์เหล่านั้นจึงจุติไปเกิดในภพที่บารมีทั้งหลายเจริญบริบูรณ์ดี โดยทำกาละตามที่กล่าวมาแล้ว และไปอุบัติในภพนั้น. แท้จริง พระมหาสัตว์ของเราทั้งหลายในกัปนี้เอง ทรงไม่เสื่อมจากฌานในชาติต่างๆ ทรงทำกาละแล้วไปอุบัติในพรหมโลก ทรงดำรงอยู่ในพรหมโลกนั้นเพียงชั่วเวลาเล็กน้อย แล้วจุติจากพรหมโลกนั้นไปอุบัติในมนุษยโลก ทรงขวนขวายในการบำเพ็ญบารมี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นของพระโพธิสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น." ด้วยเหตุที่บารมีทั้งหลายบริบูรณ์โดยสิ้นเชิงในอัตภาพเดียวโดยไม่มีระหว่างคั่น จึงแสดงว่า การทำกาละด้วยอธิมุตติโดยดำรงอยู่ในภพนั้นย่อมไม่มี. อนึ่ง พึงทราบว่า การอุบัติแห่งมหาโภคสมบัติในภพสุดท้าย ซึ่งมีสมบัติทิพย์เป็นที่ตั้งแห่งมหาสมบัติมากมายเป็นเบื้องหน้า ตลอดอายุขัยในภพนั้น และการได้ลาภอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ด้วยทานอันไม่เหมือนใครเป็นต้น ของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งบุญสมภารที่เกิดจากความอุตสาหะว่า "หลังจากนี้ไป การเสวยทิพยสมบัติของมหาบุรุษย่อมไม่มี" นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้.

Manussagaṇanāvasena, na devagaṇanāvasena. Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni. Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘vatthesupi eseva nayo’’ti. Neva sītaṃ na uṇhanti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ, na uṇhaṃ hoti. Tasmiṃ kāleti yathāvuttamaraṇāsannakāle. Bindubinduvasenāti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā. Sedāti sedadhārā muccanti. Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ. Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ. Ādi-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. Kilantarūpo attabhāvo hoti, na pana khaṇḍiccapāliccādīti [Pg.22] adhippāyo. Ukkaṇṭhitāti anabhirati. Sā natthi uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato. Nissasantīti uṇhaṃ nissasanti. Vijambhantīti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti.

โดยนับตามจำนวนมนุษย์ ไม่ใช่นับตามจำนวนเทวดา. คำว่า บุพนิมิตทั้งหลาย คือ บุพนิมิตแห่งการจุติ. ในคำว่า "ไม่เหี่ยวแห้ง" นี้ พึงทราบว่า การกล่าวถึงการไม่เหี่ยวแห้งนั้น ย่อมแสดงถึงความไม่เสื่อมแห่งความสมบูรณ์ด้วยสี ความสมบูรณ์ด้วยกลิ่น และความสมบูรณ์ด้วยความงามของพวงมาลัยเหล่านั้น. เพราะไม่มีเครื่องเปื้อนคือธุลีและเหงื่อไคลทั้งภายนอกและภายใน เครื่องนุ่งห่มที่ติดกายของเทวดาทั้งหลายจึงคงอยู่บริสุทธิ์ผ่องใสอยู่ตลอดเวลา จึงกล่าวว่า "แม้ในเครื่องนุ่งห่มก็มีนัยนี้เหมือนกัน." คำว่า ไม่หนาวไม่ร้อน คือความร้อนที่ถูกเสพมากเกินไปเพื่อแก้ความหนาว หรือความร้อนที่เกิดขึ้นเองอย่างรุนแรงแล้วครอบงำ ทำให้เกิดเหงื่อในร่างกาย ความหนาวหรือความร้อนเช่นนั้นย่อมไม่มี. คำว่า ในกาลนั้น คือในกาลใกล้ตายตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า โดยเป็นหยดๆ คือเป็นหยดๆ เหมือนเม็ดไข่มุกที่ตกลงมาจากพวงไข่มุกที่สายขาด. คำว่า เหงื่อ คือเหงื่อไหลออกมา. ความที่ฟันหัก คือ ฟันหัก. ความที่ผมหงอก คือ ผมหงอก. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาความที่ผิวหนังเหี่ยวย่น. อัตภาพย่อมมีรูปที่เหน็ดเหนื่อย แต่ไม่ใช่ฟันหัก ผมหงอก เป็นต้น ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า อุกกัณฐิตา คือ ความไม่ยินดี. ความไม่ยินดีนั้นย่อมไม่มี เพราะโภคะอันประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ซึ่งยากที่จะรู้ได้โดยเฉพาะ ย่อมปรากฏอยู่. คำว่า หายใจออก คือ หายใจออกเป็นไออุ่น. คำว่า หาว คือ หาวด้วยความไม่ยินดี.

Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā sampatijātā ‘‘kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ, aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha ‘‘ye mahāpuññā’’tiādi.

คำว่า บัณฑิตเท่านั้น คือ เทวดาผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญาเท่านั้น. เทวดาทั้งหลายที่เพิ่งเกิดใหม่ ย่อมรู้ว่า "เราอุบัติในที่นี้ด้วยบุญกรรมชื่อนี้" โดยคิดว่า "เราอุบัติในที่นี้ด้วยบุญกรรมเช่นไร" ฉันใด เทวดาผู้มีบุญมากทั้งหลาย ย่อมรู้บุญกรรมบางอย่างที่ตนทำไว้ในอดีตชาติ หรือที่ทำไว้ในกาลอื่น ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "เทวดาเหล่าใดมีบุญมาก" เป็นต้น.

Na paññāyanti ciratarakālattā paramāyuno. Aniyyānikanti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha ‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’ti. Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesūti? Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato, tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ, devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati ‘‘sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjantīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato, dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti. Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti, paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti. Kiṃ vā etāya [Pg.23] kāraṇacintāya ‘‘sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtāna’’nti. Ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na devabhūtānaṃ.

ไม่ปรากฏเพราะอายุยืนยาวเกินไป คำว่า “ไม่เป็นเครื่องนำออกไป” คือไม่นำสัตว์ออกไป เพราะสัตว์ไม่เป็นภาชนะรองรับ (ธรรม) สัตว์ทั้งหลายชื่อว่าไม่มีอายุยืนยาว เพราะบาปหนาแน่น จึงกล่าวว่า “ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลายมีกิเลสหนาแน่น” ในข้อนี้กล่าวว่า ทำไมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงอุบัติขึ้นในโลกมนุษย์เท่านั้น ไม่ใช่ในเทวโลกหรือพรหมโลก? ในเทวโลกย่อมไม่อุบัติ เพราะไม่มีโอกาสประพฤติพรหมจรรย์ และเพราะไม่เป็นอัศจรรย์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้มีธรรมอันอัศจรรย์ ความเป็นผู้มีธรรมอันอัศจรรย์นั้นย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้ที่อยู่ในภาวะแห่งเทพ เหมือนอย่างที่ปรากฏแก่มนุษย์ เพราะเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นเทพ ชาวโลกย่อมสำคัญพุทธานุภาพที่ปรากฏว่าเป็นเทวานุภาพ ไม่ใช่พุทธานุภาพ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า” ย่อมไม่ละความยึดถือว่ามีพระเจ้าผู้คุ้มครอง และย่อมไม่พ้นจากสัสสตทิฏฐิบางอย่าง เพราะการตั้งอยู่ในภาวะแห่งเทพเป็นเวลานาน ในพรหมโลกย่อมไม่อุบัติ ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในสุคติภูมิที่เป็นมนุษย์เท่านั้น ไม่ใช่อุบัติในสุคติภูมิที่เป็นเทพ เพื่อปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากความยึดถือเช่นนั้น แม้อุบัติในสุคติภูมิที่เป็นมนุษย์ ก็ไม่เป็นโอปปาติกะ เพราะเมื่ออุบัติเป็นโอปปาติกะ ย่อมไม่พ้นจากโทษที่กล่าวมาแล้ว และเพราะพึงประสงค์การตั้งธาตุของสัตว์ที่ควรแนะนำด้วยธาตุ เหมือนการตั้งธรรมของสัตว์ที่ควรแนะนำด้วยธรรม เพราะธาตุในร่างกายของโอปปาติกะย่อมไม่ตั้งอยู่หลังจากปรินิพพาน แม้มหาโพธิสัตว์ทั้งหลายที่อุบัติในโลกมนุษย์ ในภพสุดท้าย เพื่อทำให้ความเป็นมนุษย์ปรากฏชัดเจน ย่อมครองเรือนอยู่จนกว่าจะได้เห็นหน้าบุตร แม้บารมีมีศีล เนกขัมมะ ปัญญา เป็นต้น ที่ถึงความบริบูรณ์แล้ว ก็ยังไม่ออกบวช จะประโยชน์อะไรด้วยการคิดถึงเหตุนี้ เพราะ “พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงประพฤติมาแล้วอย่างเดียวกัน คือการตรัสรู้เป็นมนุษย์เท่านั้น ไม่ใช่เป็นเทพ” นี้เป็นธรรมดาในข้อนี้ เพราะฉะนั้น มหาอภินิหารเพื่อประโยชน์นั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้เป็นมนุษย์เท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้เป็นเทพ

Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti, na sesadīpesu? Keci tāva āhu ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā, buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjantī’’ti, tathā ‘‘itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ, mahābodhisattānaṃ, paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro, sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ, paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti. Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ, eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato. Tenāha ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti. Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ.

ทำไมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงอุบัติในชมพูทวีปเท่านั้น ไม่ใช่ในทวีปอื่น? บางท่านกล่าวว่า “เพราะภูมิภาคที่ไม่ถูกทำลายไปจากแผ่นดิน เป็นที่ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ประกอบด้วยพุทธานุภาพ คือโพธิมณฑล ย่อมมีอยู่ในชมพูทวีปเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงอุบัติในชมพูทวีปเท่านั้น” และ “เพราะสถานที่อื่นที่ยังไม่ถูกละทิ้งก็ย่อมมีอยู่ในที่นั้น” ในข้อนี้ ความเห็นของเราคือ เพราะการบังเกิดของพระพุทธเจ้าในอดีต พระมหาโพธิสัตว์ และพระปัจเจกพุทธเจ้า การตั้งความปรารถนาในสาวกโพธิของสาวกโพธิสัตว์ การสั่งสมและบ่มบารมีของสาวก ย่อมสำเร็จในชมพูทวีปอันเป็นพุทธเกษตรในจักรวาลนี้เท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น และการอุบัติของพระพุทธเจ้าก็เพื่อประโยชน์ในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงบังเกิดในชมพูทวีปนี้เท่านั้น ไม่ใช่ในทวีปอื่น โดยมุ่งหวังเวไนยสัตว์ผู้พิเศษ เช่น พระอัครสาวกและพระมหาสาวกเป็นต้น และธรรมเนียมนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงประพฤติมาแล้วอย่างเดียวกัน พึงเห็นว่า การอุบัติของบุรุษผู้สูงสุดเหล่านั้นในที่นั้น ย่อมดำเนินไปต่อเนื่องกันโดยอาศัยซึ่งกันและกัน เหมือนวงล้อแห่งสมบัติ ด้วยเหตุนี้เอง จึงแสดงว่าจักรวาลนี้เป็นศูนย์กลาง และมีจักรวาลหนึ่งหมื่นเป็นพุทธเกษตร เพราะไม่ปรากฏสถานที่อุบัติของพระพุทธเจ้าอื่นในพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎก เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในสามทวีป ย่อมอุบัติในชมพูทวีปเท่านั้น” ดังนี้ ทรงตรวจดูทวีป ด้วยนัยนี้ พึงนำเหตุผลมากล่าวในเรื่องการกำหนดประเทศด้วย

Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. ‘‘Rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato.

บัดนี้ ตระกูลกษัตริย์เป็นที่ยอมรับของโลก และเป็นที่เคารพแม้ของพวกพราหมณ์ด้วย ทรงเห็นตระกูลว่า “พระราชาจักเป็นพระบิดา” เพราะตระกูลพึงระบุโดยความเป็นบิดา

‘‘Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi, tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ.

ทรงเห็นว่า “เกินสิบเดือนไปเจ็ดวัน” ด้วยเหตุนั้น จึงทรงทราบว่าตนไม่มีอันตราย และทรงทราบการเสวยทิพยสมบัติของพระมารดาในภพดุสิต

Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ, kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ [Pg.24] devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi.

เทพเหล่านั้นคือเทพในหมื่นจักรวาล แต่เทพเหล่านั้นทราบความเป็นผู้บำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมของพระโพธิสัตว์ และทราบความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์ได้อย่างไร? โดยอาศัยเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ และโดยมากเทพเหล่านั้นเป็นผู้มีส่วนแห่งการตรัสรู้ เพราะฉะนั้น ในการทรงแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้า การประชุมของเทพในหมื่นจักรวาลได้มีขึ้นหลายครั้ง

‘‘Cavāmī’’ti jānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova. Paṭisandhicittepi eseva nayo. Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ, tatiyañca āvajjitvā nicchayati. Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha ‘‘dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘maraṇaṃ me āsanna’’nti jānanato ‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī’’ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti. Nikantiyā uppattito parato ‘‘asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’’ti jānāti. Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle. Dasasahassilokadhātu kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.149) vuttameva. Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.171) āgamissati. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Mahāsivattheropana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha.

ย่อมรู้ว่า "เรากำลังจุติ" เพราะได้รู้แจ้งภาวะที่จุติปรากฏขึ้นด้วยชวนะที่ใกล้จุติอันประกอบด้วยญาณ. ย่อมไม่รู้จุติจิต เพราะขณะแห่งจุติจิตเป็นไปเพียงชั่วครู่. แท้จริง จุติจิตนั้นเป็นอวิสัยแม้แก่จุตูปปาตญาณ. แม้ในปฏิสนธิจิตก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า "อาวัชชนปริยาย" คือ ลำดับแห่งอาวัชชนะ. เพราะเหตุที่ไม่อาจกำหนดอารมณ์ได้ด้วยการอาวัชชนะเพียงครั้งเดียว ฉะนั้นจึงอาวัชชนะอารมณ์นั้นเป็นครั้งที่สองและสามแล้วจึงกำหนด. ในที่นี้ ชวนวาระถูกถือเอาด้วยหัวข้อแห่งอาวัชชนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จักรู้ได้ในวาระจิตที่สองและสามเท่านั้น". เพราะรู้ว่า "ความตายของเราใกล้เข้ามาแล้ว" ตั้งแต่วาระจิตไม่กี่วาระก่อนจุติ จึงกล่าวว่า "แม้ในขณะจุติก็ย่อมรู้ว่าเรากำลังจุติ". ส่วนปฏิสนธิจิตนั้น ย่อมไม่รู้ เพราะเป็นภาวะที่ไม่เคยมีมาก่อน. หลังจากเกิดความใคร่แล้ว ย่อมรู้ว่า "ปฏิสนธิของเราได้ถือเอาในสถานที่ชื่อโน้น". บทว่า "ในกาลนั้น" คือ ในกาลแห่งการถือปฏิสนธิ. ในบทว่า "หมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหว" นี้ เหตุแห่งการหวั่นไหวได้กล่าวไว้แล้วในฎีกาพรหมชาล (ที. สี. ฎีกา 1.149) ข้างล่าง. ส่วนเนื้อความที่ควรกล่าวในที่นี้ จักมาในอรรถกถามหาปรินิพพาน (ที. มหา. อรรถ. 2.171) ข้างหน้า. พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระมหากรุณามาก ทรงขวนขวายในการจัดสรรประโยชน์และความสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงมีโสมนัสเป็นส่วนมาก ฉะนั้น การถือปฏิสนธิด้วยปฐมมหาวิบากจิตของพระองค์ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถา (ที. มหา. อรรถ. 2.17; ธ. ส. อรรถ. 498; ม. มู. อรรถ. 4.200). แต่พระมหาเถระชื่อสีวะกล่าวว่า แม้พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระมหากรุณามาก ทรงขวนขวายในการจัดสรรประโยชน์และความสุขแก่สัตว์ทั้งหลายก็จริง แต่พระองค์มีอัธยาศัยในวิเวก น้อมไปในวิสังขาร และทรงมีอุเบกขาในสังขารทั้งปวงเป็นส่วนมาก ฉะนั้น จึงทรงถือปฏิสนธิด้วยปัญจมมหาวิบากจิต.

Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe navamito paṭṭhāyāti attho. Sattame divaseti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ. Idaṃ supinanti idāni vuccamānākāraṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā’’ti [Pg.25] (ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Tattha nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo. Caritvāti gocaraṃ caritvā.

บทว่า "ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ" คือ ตั้งแต่วันที่เจ็ดก่อนวันเพ็ญ หมายถึง ตั้งแต่วันที่เก้าในข้างขึ้น. บทว่า "ในวันที่เจ็ด" คือ ในวันที่เจ็ดนับจากวันที่เก้า คือในวันอาสาฬหปุรณมี. บทว่า "ความฝันนี้" คือ ลักษณะที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้. แต่ในอรรถกถามัชฌิมนิกายกล่าวไว้ว่า "นำไปสู่สระอโนดาตแล้วยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่ง. จากนั้นเหล่าเทพธิดามาแล้วอาบน้ำให้เพื่อชำระมลทินของมนุษย์" (ม. มู. อรรถ. 4.200). ในที่นั้น บทว่า "เทพธิดาของท้าวมหาราชเหล่านั้น" คือ เทพธิดาของท้าวมหาราชทั้งหลาย. บทว่า "เที่ยวไปแล้ว" คือ เที่ยวไปในที่หากิน.

Haritūpalittāyāti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya. ‘‘So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatī’’ti ettakameva te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. ‘‘Sace agāraṃ ajjhāvasissatī’’tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ.

บทว่า "ที่ฉาบทาด้วยสีเขียว" คือ ที่ตกแต่งด้วยมูลโคสีเขียว. พราหมณ์เหล่านั้นกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ครรภ์นั้นเป็นครรภ์บุรุษ ไม่ใช่ครรภ์สตรี บุตรจักเกิดแก่ท่าน" ด้วยนัยแห่งตำราทำนายฝันของตน. ส่วนบทว่า "ถ้าจักครองเรือน" เป็นต้น เทวดาได้เปิดเผยเนื้อความนั้นตามความเป็นจริงด้วยการแสดงตน.

Dhammatāti ettha dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatipariyāyo, dhammo eva dhammatā yathā devo eva devatāti āha ‘‘ayaṃ sabhāvo’’ti, ayaṃ pakatīti attho. Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha ‘‘ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī’’ti. Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ ‘‘niyāmo ca nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammānaṃ niyāmo kammaniyāmo. Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu. Itaro pana dhammo eva niyāmo dhammaniyāmo, dhammatā.

ในบทว่า "ธัมมตา" นี้ คำว่า "ธรรม" เป็นคำที่แสดงถึงปกติ เหมือนในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีชาติเป็นธรรมดา" เป็นต้น (ม. มู. 1.131; ม. อุ. 3.373; ปฏิ. ม. 1.33) ธรรมนั่นแหละคือธัมมตา เหมือนเทวะนั่นแหละคือเทวตา จึงกล่าวว่า "นี่คือสภาวะ" หมายถึง นี่คือปกติ. สภาวะนั้นโดยอรรถคือภาวะที่ถูกกำหนดไว้เช่นนั้น จึงกล่าวว่า "นี่ชื่อว่านิยาม". ส่วนนิยามมีหลายชนิด ฉะนั้น เพื่อแสดงนิยามที่มุ่งหมายในที่นี้เท่านั้น โดยยกนิยามเหล่านั้นทั้งหมดขึ้นด้วยนัยแห่งการยกเนื้อความ จึงกล่าวว่า "นิยามชื่อว่า" เป็นต้น. ในที่นั้น นิยามของกรรมคือกรรมนิยาม. นัยนี้ก็เหมือนกันในนิยาม ๓ อย่าง มีอุตุนิยามเป็นต้น. ส่วนธรรมอื่นนั่นแหละคือนิยาม คือธรรมนิยาม, ธัมมตา.

Kusalassa kammassa. Nisento tikhiṇaṃ karonto.

แห่งกรรมที่เป็นกุศล. ทำให้คมกล้า.

Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ ‘‘tesu tesu janapadesū’’ti visesetvā vuttaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāleti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle.

เพราะเห็นความต่างแห่งอุตุโดยความต่างแห่งส่วนของภูมิภาคมีอรูปเป็นต้น การที่ต้นไม้เป็นต้นที่สำเร็จด้วยอุตุพิเศษย่อมออกดอกออกผลเป็นต้น จึงกล่าวเจาะจงว่า "ในชนบทนั้นๆ". บทว่า "ในกาลนั้นๆ" คือ ในกาลมีฤดูใบไม้ผลิเป็นต้นนั้นๆ.

Madhurato bījato tittato bījatoti yojanā.

การประกอบความว่า "จากเมล็ดที่หวาน" และ "จากเมล็ดที่ขม".

18. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘okkamatī’’ti vuttanti āha ‘‘okkanto hotīti ayamevattho’’ti. Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya. Yathā ca vuttaṃ ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena vā appamāṇo. Ativiya samujjalanabhāvena uḷāro. Devānubhāvanti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃ so obhāso [Pg.26] abhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha ‘‘nivatthavatthassā’’tiādi.

๑๘. พึงใช้โวหารในอรรถปัจจุบันใกล้ปัจจุบัน จึงกล่าวว่า "ย่อมก้าวลง" หมายถึง "ได้ก้าวลงแล้ว" นี่คือเนื้อความ. บทว่า "ย่อมเป็นอย่างนี้" คือ การรู้พร้อมของท่านย่อมเป็นไปโดยอาการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. ไม่ใช่ในขณะที่กำลังก้าวลง เพราะขณะแห่งปฏิสนธิยากที่จะรู้ได้. และดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมไม่รู้ปฏิสนธิจิต". หรือประมาณมิได้ด้วยการแผ่ไปทั่วหมื่นจักรวาล. ประเสริฐด้วยภาวะที่รุ่งเรืองยิ่ง. บทว่า "อานุภาพของเทวดา" คือ อานุภาพแห่งรัศมีของเทวดา. เพราะรัศมีของเทวดานั้น แสงสว่างนั้นย่อมครอบงำได้ ไม่ใช่อำนาจของเทวดาเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของผ้าที่นุ่ง" เป็นต้น.

Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro, so eva itthiliṅgavasena ‘‘lokantarikā’’ti vutto. Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti aghā, asambādhā. Tenāha ‘‘niccavivaṭā’’ti. Asaṃvutāti heṭṭhā, upari ca kenaci na pihitā. Tena vuttaṃ ‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’ti. Tattha pi-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesu pīti āha ‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. Pabhāya nappahontīti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti. Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato ‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī’’ti vuttaṃ.

โลกันตร์ คือช่องว่างระหว่างโลกธาตุทั้งหลายนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โลกันตริกา" ด้วยอำนาจอิตถีลิงค์. "อฆา" คือไม่ถูกกระทบด้วยสิ่งใดๆ มีต้นไม้และกอไม้เป็นต้น "อสัมพาธา" คือไม่คับแคบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เปิดอยู่เป็นนิตย์". "อสังวุตา" คือไม่ถูกปิดด้วยสิ่งใดๆ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เบื้องล่างก็ไม่มีที่รองรับ". ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ปิ" (ก็) ท่านแสดงว่า โลกันตริกาไม่ถูกปิด เพราะไม่มีแผ่นดินที่ปิดน้ำอยู่เบื้องล่างฉันใด แม้เบื้องบนก็ไม่ถูกปิด ไม่มีที่รองรับ เพราะไม่มีวิมานของเทวดาเหมือนในจักรวาลทั้งหลายฉันนั้น. "อันธการา" คือมีความมืดในที่นี้. จักขุวิญญาณไม่เกิดเพราะไม่มีแสงสว่าง ไม่ใช่เพราะไม่มีจักษุ. แท้จริง ท่านกล่าวว่า "ย่อมรู้จักกันและกันด้วยแสงสว่างนั้น". ในชมพูทวีป เวลาเที่ยงวัน ดวงอาทิตย์ครึ่งดวงย่อมปรากฏโดยเป็นเวลาอัสดงคตของชาวปุพพวิเทหะ และโดยเป็นเวลาอุทัยของชาวอปรโคยานะ แม้ในทวีปที่เหลือก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมปรากฏในสามทวีปพร้อมกันทีเดียว". นอกจากนี้ ย่อมปรากฏในสองทวีปพร้อมกันทีเดียว. การกำจัดความมืดเก้าแสนโยชน์ในแต่ละทิศ ก็พึงเห็นด้วยนัยนี้เหมือนกัน. "ปภาย นัปปะโหนติ" คือไม่สามารถส่องสว่างด้วยแสงของตนเองได้. ท่านกล่าวว่า "ย่อมโคจรอยู่ท่ามกลางภูเขาจักรวาล" เพราะโคจรอยู่ในอากาศประมาณเท่าภูเขายุคันธร.

Vāvaṭāti khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. Viparivattitvāti vivattitvā. Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā. Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake’’ti.

"วาวัฏฏา" คือพยายามจะจับกิน. "วิปริวัตติตวา" คือพลิกกลับ. "ฉิชชิตวา" คือหลุดพ้นจากที่ที่ตั้งอยู่ด้วยการถึงซึ่งความสลบ หรือถูกตัดด้วยการตัดอวัยวะน้อยใหญ่. "อัจจันตขาระ" คือความเค็มจัด พึงทราบว่าท่านกล่าวถึงความเค็มจัดโดยมุ่งถึงความเย็นจัด เพราะไม่มีความร้อนแผดเผา. แท้จริง น้ำนั้นไม่ควรจะเค็มเหมือนน้ำที่ทำลายกัป ซึ่งเป็นน้ำที่ตั้งอยู่ตลอดกัป เป็นน้ำที่ฝนตกจากเมฆใหญ่ที่ยังความสมบูรณ์ให้เกิดขึ้น เป็นน้ำที่รองรับแผ่นดิน. ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้แผ่นดินก็พึงละลายไป หรือด้วยกำลังแห่งกรรมชั่วของเปรตเหล่านั้น น้ำนั้นย่อมถึงความเป็นน้ำลายและน้ำหนองเป็นต้นฉันใด น้ำนั้นย่อมถึงความเป็นน้ำเค็มจัดในกาลนั้นฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในน้ำที่เค็มจัด".

Ekayāgupānamattampīti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ. Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi.

"เอกะยาคุบานะมัตตัมปิ" คือเวลาเพียงดื่มยาคูที่อยู่ในภาชนะมีบาตรเป็นต้น โดยใช้ทัพพีเป็นต้นตัก. "สะมันตะโต" คือทั้ง 6 อย่างจากทุกส่วน.

19. Catunnaṃ [Pg.27] mahārājānaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena.

๑๙. "ด้วยอำนาจของท้าวมหาราชทั้งสี่" คือด้วยความเป็นท้าวมหาราชทั้งสี่มีท้าวเวสสุวรรณเป็นต้นโดยส่วนรวม.

Yathāvihāranti yathāsakaṃ vihāraṃ.

"ตามวิหาร" คือตามวิหารของตนๆ.

20. Pakatiyāti attano pakatiyā eva. Tenāha ‘‘sabhāvenevā’’ti. Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā. Bodhisattamātāpīti amhākaṃ bodhisattamātāpi. Kāladevilassāti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti, bodhisatte pana…pe… sayameva sīlaṃ aggahesi, tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo.

๒๐. "โดยปกติ" คือโดยปกติของตนเองนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยสภาพของตนเองนั่นแหละ". เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล โดยอธิษฐานด้วยตนเองโดยสภาพของตนเอง โดยไม่ต้องรับจากผู้อื่น. "แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์" คือแม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ของเรา. "ของกาฬเทวิละ" คือมีอธิบายว่า พระมารดาของพระวิปัสสีโพธิสัตว์ก็ทรงรับศีลด้วยพระองค์เองฉันนั้น เหมือนอย่างที่ (พระมารดา) ทรงรับ (ศีล) ในสำนักของกาฬเทวิละในกาลอื่น แต่ในกาลที่พระโพธิสัตว์ (เสด็จลงสู่พระครรภ์)... (ละไว้)... ทรงรับศีลด้วยพระองค์เอง.

21. ‘‘Manussesū’’ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ, ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti. Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha ‘‘pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’ti.

๒๑. คำว่า "ในมนุษย์ทั้งหลาย" นี้ ท่านกล่าวโดยเป็นปกติวิสัยว่า "ชื่อว่าหญิงมนุษย์ พึงมีจิตคิดปรารถนาชายมนุษย์ในชายมนุษย์ทั้งหลาย". แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์นั้น แม้ในเทวดาก็ไม่มีจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นเลย. พระมารดาของพระโพธิสัตว์ไม่มีจิตคิดปรารถนาชายเกิดขึ้นด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ฉันใด พระมารดานั้นก็ไม่ถูกชายใดๆ ครอบงำด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์นั้นฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เท้าทั้งหลายไม่ไป เหมือนถูกพันธนาการด้วยโซ่ทิพย์".

22. Pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti ca vuttaṃ. Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘pubbe’’tiādi. Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha ‘‘purisādhippāyavasenā’’ti. Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho.

๒๒. ก่อนหน้านี้ ท่านกล่าวว่า "จิตที่ประกอบด้วยกามคุณย่อมไม่เกิดขึ้น" และอีกครั้งหนึ่ง ท่านกล่าวว่า "บำเรอด้วยกามคุณห้าที่ถึงพร้อมแล้ว เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้ว". ข้อความนี้ไม่ขัดแย้งกันอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ก่อนหน้านี้" เป็นต้น. "วัตถุปฏิเขปะ" คือการปฏิเสธวัตถุแห่งอพรหมจรรย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งความปรารถนาชาย". "อารัมมณปฏิลาภะ" คือการได้ซึ่งอารมณ์แห่งกามคุณห้ามีรูปเป็นต้นนั่นเอง.

23. Kilamathoti khedo, kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ. Kadā paṭṭhāya passatīti āha ‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati. Tassa abhāvato kalalādikāle na passati. Puttena daharena mandena uttānaseyyakena saddhiṃ. ‘‘Yaṃ taṃ mātū’’tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. Sukhavāsatthanti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ. Puratthābhimukhoti mātu [Pg.28] purimabhāgābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ, bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pubbe katakamma’’ntiādi vuttaṃ. Assāti deviyā. Vatthunti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ, aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati, noti āha ‘‘bodhisatto panā’’tiādi. Kasmā pana sati cakkhumhi, āloke ca na passatīti āha ‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato.

๒๓. ความเหน็ดเหนื่อย คือ ความลำบาก แม้ความหนักของกายและความกระด้างของกายเป็นต้น ก็ไม่เกิดแก่พระนางในเวลานั้นเลย ที่กล่าวว่า "เห็นผู้ที่อยู่ในครรภ์" นั้น ถามว่า "เริ่มเห็นตั้งแต่เมื่อไร?" ตอบว่า "พ้นจากกาลแห่งกลละเป็นต้นแล้ว" พระองค์ตรัสถึงประโยชน์ในการเห็นนั้นเอง เพราะไม่มีประโยชน์นั้น จึงไม่เห็นในกาลแห่งกลละเป็นต้น พร้อมด้วยบุตรผู้ยังเยาว์ ผู้ยังอ่อน ผู้ยังนอนหงาย ที่กล่าวว่า "มารดาใด" เป็นต้นนั้น กล่าวโดยปกติจริยา เพราะว่าพระครรภ์ของพระโพธิสัตว์ย่อมได้รับการบำรุงเป็นพิเศษยิ่งกว่าพระครรภ์ของพระเจ้าจักรพรรดิ เพราะความที่บุญสมภารมีประมาณยิ่ง ฉะนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์จึงเป็นผู้มีอาหารและจริยาอันเหมาะสมอย่างยิ่ง และบำรุงรักษาด้วยความเคารพ เพื่อความอยู่เป็นสุข คือ เพื่อความอยู่เป็นสุขของพระโพธิสัตว์ หันหน้าไปทางทิศตะวันออก คือ หันหน้าไปทางส่วนหน้าของมารดา บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุภายในและภายนอกของการที่ผู้ที่อยู่ในครรภ์ปรากฏ จึงกล่าวว่า "กรรมที่ทำไว้ในปางก่อน" เป็นต้น ของพระนาง คือ ของพระเทวี วัตถุ คือ ครรภ์ เพราะความที่ผิวครรภ์ของพระมารดาพระโพธิสัตว์เป็นของบางดุจแผ่นแก้วผลึกและเมฆเป็นต้น และเพราะไม่มีการปิดกั้นของแสงสว่าง พระมารดาพระโพธิสัตว์ย่อมเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในครรภ์ได้ฉันใด พระโพธิสัตว์ก็ย่อมเห็นพระมารดาและรูปที่ตั้งอยู่ข้างหน้าได้ฉันนั้นหรือไม่? ตอบว่า "แต่พระโพธิสัตว์" เป็นต้น ถามว่า "ก็เพราะเหตุไร เมื่อมีจักษุและแสงสว่างอยู่ จึงไม่เห็น?" ตอบว่า "เพราะจักษุวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในครรภ์" เพราะจักษุวิญญาณก็ไม่เกิดขึ้นในที่นั้น เหมือนลมหายใจเข้าออก เพราะไม่มีการรวบรวมปัจจัยที่เกิดจากสิ่งนั้น

24. Yathā aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ, na koci rogo uppajjati, kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vutto eva. ‘‘Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī’’tiādi tassa kāraṇavacanaṃ. Aññesaṃ aparibhoganti aññehi na paribhuñjitabbaṃ, na paribhogayogyanti attho. Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ, tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha ‘‘na ca sakkā’’tiādi. Apanetvāti aggamahesiṭhānato nīharitvā. Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha ‘‘sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī’’ti. Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati. Tena gabbho bahvābādho hoti. Vatthu visadaṃ hotīti gabbhāsayo visuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato. Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati.

๒๔. หญิงอื่นทั้งหลายย่อมตายเพราะถูกโรคเช่นนั้นครอบงำ อันมีเหตุมาจากการคลอดบุตรฉันใด แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์ เมื่อพระโพธิสัตว์อยู่ในครรภ์ โรคใดๆ ก็ไม่เกิดขึ้นอันเป็นนิมิตแห่งการคลอดบุตรของพระองค์ พระนางย่อมทำกาละเพียงเพราะสิ้นอายุเท่านั้น ความข้อนี้ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว ที่กล่าวว่า "เพราะเป็นที่อยู่ของพระโพธิสัตว์" เป็นต้นนั้น เป็นคำกล่าวถึงเหตุนั้น ไม่เป็นที่บริโภคของผู้อื่น คือ ผู้อื่นไม่พึงบริโภค ไม่ควรแก่การบริโภค นี้เป็นอรรถ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระบิดาของพระโพธิสัตว์พึงมีพระอัครมเหสีอื่น แต่ก็ไม่สมควรเมื่อพระมารดาของพระโพธิสัตว์ยังทรงพระชนม์อยู่ จึงกล่าวว่า "และไม่สามารถ" เป็นต้น ถอดถอนออก คือ นำออกจากตำแหน่งพระอัครมเหสี การแสวงหาอารมณ์ภายนอกโดยอาศัยฉันทราคะในตนเอง คือ แสดงว่าความกำหนัดยินดีในอารมณ์เป็นเหตุอันแรงกล้าแห่งความกำหนัดยินดีในอารมณ์ของสัตว์ทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "ฉันทราคะในอัตภาพของสัตว์ทั้งหลายย่อมแรงกล้า" ไม่สามารถบำรุงรักษาได้ คือ ไม่บำรุงรักษาครรภ์โดยชอบ เพราะเหตุนั้น ครรภ์จึงมีอาพาธมาก วัตถุบริสุทธิ์ คือ มดลูกบริสุทธิ์ แม้การที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ในส่วนที่สามของวัยกลางของพระมารดานั้น ก็สงเคราะห์ด้วยการพิจารณาประมาณอายุของพระนางนั่นเอง เพราะเว้นจากความวิปริตที่เกิดขึ้นตามวัย ส่วนความวิปริตที่เกิดขึ้นตามสภาพของหญิงนั้น ย่อมสงบระงับด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์นั่นเอง

25. Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya. Aṭṭhamāsajāto [Pg.29] kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā, ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so na jīvati. ‘‘Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā’’ti vadanti.

๒๕. ผู้เกิดได้ ๗ เดือน คือ เกิดในเดือนที่ ๗ นับแต่ปฏิสนธิ เขาไม่ทนต่อความหนาวและความร้อน เพราะมีความอ่อนแออย่างยิ่ง ผู้เกิดได้ ๘ เดือน แม้จะเจริญวัยกว่าผู้เกิดได้ ๗ เดือน แต่บางส่วนของผิวหนังเมื่อเจริญเติบโตขึ้น ย่อมทนต่อการกระทบกระทั่งไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่รอดชีวิต แต่สำหรับผู้เกิดได้ ๗ เดือนนั้น พวกเขา (ส่วนของผิวหนัง) ยังไม่เจริญเติบโตถึงขนาดนั้น

27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti ‘‘lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesanti sūtijagganadhātivesaṃ. Eketi abhayagirivāsino. Macchakkhisadisaṃ chavivasena. Aṭṭhāsi na nisīdi, na nipajji vā. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’’ti. Niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā vijāyati. Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti.

๒๗. เทวดาทั้งหลายย่อมรับก่อน คือ พรหมชั้นสุทธาวาสผู้สิ้นอาสวะทั้งหลาย ผู้มีความเคารพและนับถือเกิดขึ้นแล้ว แสดงความปีติของตนว่า "เราจักรับพระโลกนาถผู้มหาบุรุษด้วยตนเองก่อน" ย่อมรับไว้แต่แรก ในเพศแห่งหญิงผู้ดูแลการคลอด คือ ในเพศแห่งหญิงผู้พยาบาลการคลอด บางพวก คือ พวกที่อยู่ในอภัยคีรี เหมือนดวงตาปลา โดยสีผิว ยืนอยู่ ไม่ได้นั่ง หรือไม่ได้นอน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมประสูติพระโพธิสัตว์ในขณะที่ยืนอยู่" ยืนอยู่แล้วประสูติ เพราะไม่มีความทุกข์ เพราะความที่ทุกข์แรงกล้า หญิงอื่นทั้งหลายย่อมคลอดบุตรโดยการนั่งหรือนอน เพราะทนทุกข์นั้นไม่ได้

28. Ajinappaveṇiyāti ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā. Mahātejoti mahānubhāvo. Mahāyasoti mahāparivāro, vipulakittighoso ca.

๒๘. ด้วยพรมหนังเสือ คือ ด้วยพรมที่ทำด้วยการเย็บหนังเสือ มีเดชมาก คือ มีอานุภาพมาก มีชื่อเสียงมาก คือ มีบริวารมาก และมีเกียรติคุณอันไพศาล

29. Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā, vibhaggā viya ca hutvā, tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. Alaggo hutvāti gabbhāsaye, yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā, yato ‘‘dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisa’’nti vuttaṃ. Udakenāti gabbhāsayagatena udakena. Amakkhitova nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati.

๒๙. แตกและแยก คือ แตกและแยกออกไป เพราะปรากฏด้วยการออกจากที่คับแคบ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงถึงความไม่บริสุทธิ์ของสิ่งเหล่านั้น ไม่ติดอยู่ คือ ไม่ติด ไม่ข้องอยู่ในมดลูกและช่องคลอดในที่ใดๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนน้ำไหลออกจากธมกรก (กระบอกกรองน้ำ)" ด้วยน้ำ คือ ด้วยน้ำที่อยู่ในมดลูก ย่อมออกมาโดยไม่เปื้อนเลย เพราะไม่มีน้ำเมือกเป็นต้นเช่นนั้นที่เปื้อนอยู่ ณ ที่นั้น เพราะอานุภาพแห่งบุญของพระโพธิสัตว์ นับตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นมา ที่นั้นย่อมบริสุทธิ์อยู่ก่อนแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ย่อมตั้งอยู่โดยมีกลิ่นหอมของจันทน์ฟุ้งไป ดุจพระคันธกุฎีที่หอมยิ่ง

Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā.

ด้วยกลุ่มน้ำ คือ กองน้ำ

31. Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. Anudhāriyamāneti anukūlavasena nīyamāne. Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva. Anekasākhanti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. Sahassamaṇḍalanti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. Marūti devā. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ padavītihārato pageva disāvilokanassa [Pg.30] katattā. Tenāha ‘‘mahāsatto hī’’tiādi. Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ. Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ ‘‘idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Aggoti padhāno, kena panassa padhānatāti āha ‘‘guṇehī’’ti. Paṭhama-saddo cettha padhānapariyāyo. Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha ‘‘sabbapaṭhamo’’ti, sabbapadhānoti attho. Etassevāti aggasaddasseva. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti, itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu. Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno imasmiṃ…pe… byākāsi.

๓๑. คำว่า มุหุตฺตชาโต คือ เป็นผู้เกิดแล้วเพียงครู่เดียว คือเป็นอยู่เพียงครู่เดียวเท่านั้น. คำว่า อนุธาริยมาเน คือ เมื่อถูกประคองไปตามความเหมาะสม. คำว่า อาคตาเนว คือ มาถึงสถานที่นั้นแล้วนั่นเอง. คำว่า อเนกสาขัง คือ มีกิ่งก้านมาก คือมีเพชรที่เป็นที่ตั้งแห่งรัตนะหลายร้อยอันสำเร็จด้วยรัตนะ. คำว่า สหสฺสมณฺฑลํ คือ มีวงกลมตั้งพัน คือมีเพชรที่มีวงกลมหลายพันตั้งอยู่เบื้องบนของรัตนะเหล่านั้น. คำว่า มารู คือ เทวดาทั้งหลาย. แต่ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะการทอดพระเนตรทิศได้กระทำก่อนการก้าวพระบาท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะพระมหาบุรุษ เป็นต้น. คำว่า เอกงฺคณานิ คือ ลานวิหารและลานบริเวณได้เป็นเหมือนลานเดียวกัน เพราะความเปิดโล่ง. คำว่า สทิโสปิ นตฺถิ คือ เพื่อจะดูความวิเศษแห่งการทอดพระเนตรนี้ของพวกท่าน จึงกล่าวว่า ในที่นี้ แม้ผู้ที่เสมอด้วยท่านก็ไม่มี จะมีผู้ยิ่งกว่าได้อย่างไร. คำว่า อคฺโค คือ เป็นประธาน (ผู้เลิศ), ถามว่า ความเป็นประธานของท่านนั้นด้วยอะไร? จึงตอบว่า ด้วยคุณทั้งหลาย. อนึ่ง คำว่า ปฐม ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า ประธาน. แต่ความเป็นประธานของพระโพธิสัตว์นั้นไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น จึงกล่าวว่า สพฺพปฐโม คือ เป็นประธานเหนือสิ่งทั้งปวง. คำว่า เอตสฺเสว คือ ของคำว่า อคฺค นั่นเอง. ในที่นี้ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่านั้นย่อมกล่าวอย่างนั้น ส่วนเทวดาเหล่าอื่นเล่า ย่อมกล่าวอย่างไร? ด้วยการเห็นอานุภาพของพระมหาบุรุษเป็นต้น. เพราะอานุภาพของพระมหาบุรุษเป็นประจักษ์แก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ทั้งหลาย เหมือนอานุภาพของเทวดาผู้เสมอด้วยพระมหาบุรุษนั้นก็เป็นประจักษ์แก่เทวดาเหล่านั้น ส่วนเทวดาเหล่าอื่นเล่า เมื่อได้ฟังคำของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็เชื่อและอนุมาน จึงกล่าวอย่างนั้น. พระโพธิสัตว์ถูกธรรมดาที่สำเร็จด้วยบุพพเหตุที่ถึงความแก่รอบชักนำแล้ว จึงทรงประกาศในที่นี้...เป็นต้น.

Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. Uttarābhimukhabhāvo lokassa uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto, kenaci anabhibhūto ahosi. Tenāha ‘‘mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimitta’’nti. Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa. Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa. Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa. Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya. ‘‘Aggohamasmī’’tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā. Na āgatoti imasmiṃ sutte, aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato. Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte, aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo.

เพื่อแสดงว่าการยืนเป็นต้นของพระโพธิสัตว์ผู้ประสูติแล้วนั้น เป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษทั้งหลาย จึงกล่าวคำว่า ในที่นี้ เป็นต้น โดยกำหนดสิ่งเหล่านั้น. ในบรรดาบุพนิมิตเหล่านั้น การยืนมั่นเป็นบุพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔ เพราะความสำเร็จแห่งการตั้งมั่นดีในโลกุตรธรรมทั้งหลายโดยอิทธิบาท. การหันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือเป็นบุพนิมิตแห่งการเสด็จดำเนินไปโดยการข้ามพ้นโลก. เพราะพระผู้มีพระภาคทรงครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวดาได้ ไม่ทรงถูกใครครอบงำได้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นบุพนิมิตแห่งการเสด็จดำเนินไปโดยครอบงำและข่มขี่มหาชน. อนึ่ง การเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว เป็นบุพนิมิตแห่งการเสด็จดำเนินไปในอริยมรรคอันสมบูรณ์ด้วยโพชฌงค์ ๗. การทรงฉัตรขาวอันบริสุทธิ์ยิ่ง เป็นบุพนิมิตแห่งการทรงฉัตรคือวิมุตติอันบริสุทธิ์ยิ่ง. การประกอบด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง เป็นบุพนิมิตแห่งการประกอบด้วยคุณคือวิมุตติ ๕ ประการ. การทอดพระเนตรทิศทั้งหลายโดยไม่ปิดบัง เป็นบุพนิมิตแห่งการมีพระญาณอันไม่ปิดบัง. การเปล่งพระวาจาอันไม่สะทกสะท้านด้วยพระดำรัสว่า เราเป็นผู้เลิศ เป็นต้น เป็นบุพนิมิตแห่งการประกาศพระสัทธรรมจักรที่ใครๆ ไม่สามารถให้หมุนกลับได้. การประกาศว่า ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย คือการไม่มีชาติในอนาคต...เป็นต้น...พึงทราบว่าเป็นบุพนิมิต โดยถือว่านิมิตนั้นๆ ไม่คลาดเคลื่อนจากคุณวิเศษที่พึงได้ในอนาคตของสิ่งนั้นๆ. คำว่า นาคโต ในพระสูตรนี้ และในที่อื่น ไม่ได้มาตามลำดับที่กล่าวไว้. คำว่า อาหริตฺวา คือ พึงนำมาแสดงโดยนัยที่มาในพระสูตรนั้นๆ และในอรรถกถา.

‘‘Dasasahassilokadhātu [Pg.31] kampī’’ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī’’ti vadanti. Chijjiṃsūti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu. Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu. Ākāsaṭṭhakaratanāni nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni. Sakatejobhāsitānīti ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ. Nappavattīti na sannipāto. Na vāyīti kharo vāto na vāyi. Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. Pathavigatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. Apphoṭanaṃ vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo, atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosi nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya. Na kevalañca etāni eva, atha kho aññānipi ‘‘vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu, rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu, sattānaṃ cutūpapātā nāhesu’’nti evamādīni yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni, tāni anavasesato tadā ahesunti.

คำว่า ทสสหสฺสิโลกธาตุ กัมปี นี้ แม้จะมาในพระบาลีในที่นี้ ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเป็นมูลฐานแห่งอัศจรรย์ทั้งหลายที่จะกล่าวต่อไป พึงเห็นสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วย. คำว่า ตันติพัทธา วีณา จัมมพัทธา เภรี คือ พิณที่ขึงด้วยสาย และกลองที่หุ้มด้วยหนัง เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างของดนตรี ๕ อย่าง หรือพึงทราบว่ารวมถึงเครื่องดนตรีอื่นๆ ด้วยคำว่า จะ. พวกอาจารย์กล่าวว่า เครื่องจองจำมีโซ่ตรวนเป็นต้น ย่อมขาดไปในขณะนั้นเอง แล้วกลับเป็นปกติอีก, อนึ่ง ตาและหูเป็นต้นของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้นเองด้วยกรรมปัจจัยเช่นนั้น แล้วก็หายไปในทันที. คำว่า ฉิชฺชึสุ คือ ขาดไปในที่ที่ผูกไว้ที่เท้า. คำว่า วิคจฺฉึสุ คือ สงบระงับไป. คำว่า อากาสฏฺฐกรตนานิ คือ แก้วมณีรัตนะเป็นต้นที่อยู่ในวิมานของตนๆ. คำว่า สกเตโชภาสิตานิ คือ ส่องสว่างด้วยรัศมีของตนที่รุ่งเรืองยิ่ง. คำว่า นปฺปวตฺตี คือ ไม่มีการไหลมารวมกัน. คำว่า น วายี คือ ลมแรงไม่พัด. แต่ลมที่อ่อนโยนและสบายพัดมานำความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย. สิ่งเหล่านั้นได้ตกลงสู่พื้นดิน เพราะไม่สามารถจะตั้งอยู่ในที่สูงได้. คำว่า อุตุสมฺปนฺโน คือ สมบูรณ์ด้วยฤดูอันไม่ร้อนไม่หนาว. คำว่า อัปโผฏนะ หมายถึง เสียงกระทบกันของแขนและมือ แต่โดยเนื้อความแล้วคือการทำเสียงด้วยการวางมือซ้ายบนอกแล้วตบด้วยฝ่ามือขวา. การเปล่งเสียงด้วยปากเรียกว่า เสฬนะ. ธงและพวงมาลัยได้เป็นระเบียบธงผืนเดียวกัน เพราะการมารวมกันแห่งระเบียบธงอย่างต่อเนื่อง. ไม่ใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น แต่ยังมีสิ่งอื่นๆ อีก เช่น ฝนดอกไม้อันวิจิตรและดอกไม้หอมที่เทวดาให้ตกลงมา, ดวงดาวส่องแสงในขณะที่พระอาทิตย์ยังปรากฏอยู่, น้ำใสสะอาดผุดขึ้นจากพื้นดิน, สัตว์เดรัจฉานที่อาศัยอยู่ในโพรงก็ออกมาจากที่อยู่, ราคะ โทสะ โมหะ ก็เบาบางลง, ฝุ่นละอองบนพื้นดินสงบลง, กลิ่นไม่พึงปรารถนาหายไป, กลิ่นทิพย์พัดมา, เทวดาที่มีรูปกายก็มาปรากฏแก่สายตาของมนุษย์ด้วยรูปกายของตน, การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่มี เป็นต้น. บุพนิมิต ๓๒ ประการที่เกิดขึ้นในสมัยที่พระโพธิสัตว์ทรงตั้งมหาปณิธานนั้น ได้เกิดขึ้นทั้งหมดในเวลานั้น.

Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo. Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa, titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato [Pg.32] āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhabhedanassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. ‘‘Mahājanassā’’ti padaṃ ‘‘mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa, mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā’’tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ. Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha ‘‘pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimitta’’nti. Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tena tassa sakatejobhāsitattassa pubbanimittaṃ.

แม้ในเรื่องนั้น พึงทราบความเป็นบุพนิมิตอย่างนี้ แม้ในแผ่นดินไหวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เฉพาะในที่ประสูติเป็นต้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอธิบาย. เป็นบุพนิมิตแห่งการได้พระสัพพัญญุตญาณ เพราะยังธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง และความเห็นของพวกเดียรถีย์ให้หวั่นไหว. การประชุมกันในจักรวาลเดียวนี้ โดยที่ไม่มีใครชักชวนเลย เป็นบุพนิมิตแห่งการประชุมกันโดยไม่มีใครชักชวนเลย และการรับธรรมพร้อมกันทีเดียว. การรับของเทวดาก่อน เป็นบุพนิมิตแห่งการได้ทิพยวิหาร การรับของมนุษย์ภายหลัง เป็นบุพนิมิตแห่งการได้อเนญชวิหาร เพราะความเป็นที่ตั้งอันไม่หวั่นไหวในที่นั้นนั่นเอง. การที่พิณบรรเลงเอง เป็นบุพนิมิตแห่งการได้อนุปุพพวิหารด้วยตนเอง โดยไม่มีผู้อื่นแนะนำ. การที่กลองดังขึ้น เป็นบุพนิมิตแห่งการประกาศธรรมเภรี และการประกาศอมตเภรี ที่สามารถประกาศแก่บริษัทที่อยู่สุดขอบจักรวาล. การขาดของเครื่องผูกเท้าเป็นต้น เป็นบุพนิมิตแห่งการทำลายเครื่องผูกคือมานะ. การหายจากโรคของมหาชน เป็นบุพนิมิตแห่งการได้สัจจะ ซึ่งเป็นความหายจากโรคคือทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวงของมหาชนนั้นเอง. บทว่า "ของมหาชน" พึงนำไปประกอบในที่นั้นๆ ด้วยบทว่า "ของมหาชนผู้ได้ทิพยจักษุ, ของมหาชนผู้ได้ทิพยโสตธาตุ" เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "ความสำเร็จแห่งความถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งญาณอันยิ่งด้วยอำนาจแห่งการเจริญอิทธิบาท" คือ "ความถึงพร้อมด้วยความเร็วของคนง่อย เป็นบุพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔". การถึงท่าที่จอดดี เป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุปฏิสัมภิทา ๔ เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติชอบในอรรถเป็นต้น ตามสมควรแก่อรรถเป็นต้น. การที่รัตนะส่องแสงด้วยเดชของตน ซึ่งจะแสดงแสงแห่งธรรมแก่โลก เป็นบุพนิมิตแห่งการส่องแสงด้วยเดชของตนนั้น.

Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ tassa sabbaso veravūpasamanato. Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ dunnibbāpananibbānabhāvato. Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ anāloke ālokadassanabhāvato. Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena. Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa, tañca kho amadhurassa lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattayasaraṇagamanassa pubbanittaṃ. Bahujanakantatāyāti candassa viya bahujanassa kantatāya. Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā pariḷāhavivajjitakāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ. Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamoduppatti bhavantagamanena, dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa pubbanimittaṃ. Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho, tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto[Pg.33]. Aṭṭhakathāyaṃpana khudaṃ, pipāsañca bhinditvā vuttaṃ. Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena, gobalībaddañāyena ca gahetabbo. ‘‘Sayamevā’’ti padaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Bharitabhāvassāti paripuṇṇabhāvassa. ‘‘Ariyaddhajamālāmālitāyāti kāsāyaddhajamālāvantatāyā’’ti keci, sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva.

เป็นบุพนิมิตแห่งการได้พรหมวิหาร ๔ เพราะความสงบเวรทั้งปวงของพระองค์. เป็นบุพนิมิตแห่งการดับไฟ ๑๑ กอง เพราะความเป็นนิพพานที่ดับได้ยาก. เป็นบุพนิมิตแห่งการเห็นแสงสว่างคือญาณ เพราะความเป็นผู้เห็นแสงสว่างในที่มืด. บทว่า "ด้วยรสนิพพาน" คือด้วยรสแห่งความดับกิเลส. บทว่า "มีรสเดียว" คือความเป็นรสเดียวของพระศาสนาในที่ทั้งปวง และเพราะยังโลกที่ไม่มีรสหวานให้มีรสหวานโดยประการทั้งปวง. เป็นบุพนิมิตแห่งการทำลายทิฏฐิ ๖๒ โดยการกำจัดลมคือทิฏฐิโดยประการทั้งปวง. การที่นกละทิ้งที่ตั้งอันไม่มีที่พำนัก ไม่สม่ำเสมอ และหวั่นไหวในอากาศเป็นต้น แล้วลงสู่พื้นดิน เป็นบุพนิมิตแห่งการที่สัตว์ทั้งหลายละทิ้งความยึดถือผิดเช่นนั้น แล้วถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะด้วยชีวิต. บทว่า "เพราะเป็นที่รักของมหาชน" คือเพราะเป็นที่รักของมหาชนเหมือนพระจันทร์. ความสุขสบายแห่งฤดูที่ปราศจากความร้อนและความหนาวของพระอาทิตย์ เป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุสุขทางกายและใจที่ปราศจากความเร่าร้อน. การที่เทวดาเล่นด้วยการดีดนิ้วเป็นต้น เป็นบุพนิมิตแห่งการแสดงความบันเทิงด้วยอำนาจเปล่งอุทาน เพราะความเกิดขึ้นแห่งความบันเทิงด้วยการถึงที่สุดแห่งภพ และด้วยการตรัสรู้สภาวธรรม. บทว่า "การหลั่งลงแห่งกระแสธรรม" เป็นบุพนิมิตแห่งการหลั่งลงแห่งอมตธรรมด้วยความเร็วแห่งญาณในการแสดงธรรม. การได้อมตธรรมคือกายคตาสติ คือการเสวยสุขแห่งมรรคและผลที่เกิดขึ้นโดยมีฌานที่ได้ด้วยกายคตาสติเป็นบาท และการไม่มีความหิวและความกระหายเบียดเบียน เพราะกายนั้นยังสุขที่ไม่เร่าร้อนแม้แก่กายนั้น ก็เป็นบุพนิมิตที่กล่าวไว้. แต่ในอรรถกถา กล่าวแยกความหิวและความกระหาย. ในที่นั้น การจำแนกบุพนิมิต พึงถือเอาโดยการจำแนกพิเศษและสามัญ และโดยนัยแห่งโคและโคถึก. บทว่า "ด้วยตนเอง" พึงนำไปประกอบในบทว่า "การเปิดประตูอริยมรรคมีองค์ ๘" ในที่นี้ด้วย. บทว่า "ความเป็นผู้เต็ม" คือความเป็นผู้บริบูรณ์. บางท่านกล่าวว่า "ความเป็นผู้มีธงชัยคือผ้ากาสาวะเป็นพวงมาลัย" แต่เป็นบุพนิมิตแห่งความเป็นผู้มีอริยมรรคและโพชฌงค์เป็นธงชัยและพวงมาลัยของโลกพร้อมทั้งเทวดา. ส่วนข้อความใดที่ไม่ได้ยกมาในที่นี้ ข้อความนั้นก็เป็นที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

Etthāti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ vāre. Vissajjitova, tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatā ti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito, tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā, yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo, khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya, soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ. Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti. Pacchā bāladārakova ahosi, na tādisoti. Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā parisā cassa byākaraṇena buddhena viya…pe… attamanā ahosi.

ในที่นี้ คือในวาระนี้ที่มาแล้วด้วยบทว่า “สัมปติชาโต” เป็นต้น. ได้อธิบายไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ในที่นี้พวกเราไม่มีอะไรจะกล่าวแปลกไปอีก ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ในกาลนั้น พระมหาบุรุษแม้กำลังเสด็จดำเนินไปบนแผ่นดิน ก็ปรากฏแก่ชนหมู่มากประหนึ่งว่าเสด็จดำเนินไปในอากาศ ดังนี้ เป็นการกล่าวโดยนัยแห่งลัทธินิยติว่า “นี้เป็นธรรมนิยาม เป็นธรรมดาของพระโพธิสัตว์”. เพราะได้กระทำและสั่งสมบุญกรรมอันเป็นเครื่องสั่งสมบุญเช่นนั้นไว้ในชาติก่อนๆ จึงปรากฏแก่ชนหมู่มากเช่นนั้น ดังนี้ เป็นการกล่าวโดยนัยแห่งลัทธิบุพเพกตกรรม. เพราะกรรมของสัตว์เหล่านี้แต่ละตนมีปกติเป็นใหญ่เหนือตน กรรมนั่นแหละชื่อว่าอิสระ การเนรมิตของกรรมนั้น คือการบังเกิดผลของตน พระมหาบุรุษก็บังเกิดด้วยบุญกรรมอันยิ่งใหญ่ที่สามารถครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกได้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าถูกอิสระนั้นเนรมิตขึ้น และการเนรมิตอันพิเศษของอิสระนั้น คือความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ซึ่งทำให้ปรากฏแก่ชนหมู่มากเช่นนั้น ดังนี้ เป็นการกล่าวโดยนัยแห่งลัทธิอิสสรนิมมาน. ครั้นกล่าวสิ่งเหล่านั้นโดยมากอย่างนี้แล้วว่า “จะประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวโดยปริยายนี้” ในที่สุดก็อธิบายโดยตรงทีเดียว. “ผู้ที่เพิ่งเกิดจะเดินไปบนแผ่นดินด้วยเท้าได้อย่างไร ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ เราคิดว่าคงเดินไปในอากาศ” ดังนี้ โดยนัยแห่งการคาดคะเน จึงเป็นประหนึ่งว่าเดินไปในอากาศ. แต่เพราะเสด็จดำเนินไปโดยก้าวล่วง ๗ ก้าวอย่างรวดเร็ว จึงเป็นประหนึ่งว่าไม่ปรากฏแก่ชนหมู่มาก แม้ว่าพระรูปกายจะปรากฏอยู่ก็ตาม. ความเป็นผู้ไม่มีเครื่องนุ่งห่มและความเป็นผู้มีร่างกายเล็ก ไม่สมควรแก่การก้าวเดินเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระองค์ปรากฏแก่ชนหมู่มากประหนึ่งว่าทรงประดับตกแต่งแล้ว และประหนึ่งว่ามีพระชนมายุ ๑๖ พรรษา โดยนัยแห่งปาฏิหาริย์ที่เกิดจากอานุภาพแห่งกรรม. ในกาลนั้น เป็นเพียงการปรากฏเช่นนั้นด้วยอานุภาพบุญของพระมหาบุรุษเท่านั้น. ภายหลังก็เป็นเพียงเด็กอ่อน ไม่ได้เป็นเช่นนั้น. เพราะได้แสดงอานุภาพของพระโพธิสัตว์ที่สมควรแก่ความเป็นพระพุทธเจ้าโดยแท้จริงแล้ว บริษัทจึงมีใจยินดีประหนึ่งว่าพระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์...เป็นต้น.

Sabbadhammatāti [Pg.34] sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā.

บทว่า “สัพพธัมมตา” คือ พึงทราบว่า ธรรมดา ๑๖ อย่างที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด ย่อมมีแก่พระโพธิสัตว์ทั้งปวง เพราะการเห็นว่าการสั่งสมบุญและญาณของพระโพธิสัตว์เหล่านั้นเสมอกัน.

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

การพรรณนามหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

33. Dukūlacumbaṭaketi daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume. ‘‘Khattiyo brāhmaṇo’’ti evamādi jāti. ‘‘Koṇḍañño gotamo’’ti evamādi gottaṃ. ‘‘Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā’’ti evamādi kulapadeso. Ādi-saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti. Mahantassāti vipulassa, uḷārassāti attho. Nipphattiyoti siddhiyo. Gantabbagatiyāti gati-saddassa kammasādhanatamāha. Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti gatiyo, upapattibhavaviseso. Gacchati yathāruci pavattatīti gati, ajjhāsayo. Paṭisaraṇeti parāyaṇe avassaye. Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ. Tyāhanti te ahaṃ.

๓๓. บทว่า “ทูกูละจุมพฏเก” คือ ผ้าทูกูลเนื้อละเอียดที่พับไว้เหมาะแก่การนอนของทารก. บทว่า “กษัตริย์ พราหมณ์” เป็นต้น ดังนี้ คือ ชาติ. บทว่า “โกณฑัญญะ โคตมะ” เป็นต้น ดังนี้ คือ โคตร. บทว่า “โปณิกา จิกขัลลิกา ศากยะ โกลิยะ” เป็นต้น ดังนี้ คือ ประเทศแห่งตระกูล. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาความสมบูรณ์ทั้งปวงมีรูปสมบัติ ความเป็นใหญ่ และบริวารเป็นต้น. บทว่า “มหันตัสสะ” คือ กว้างขวาง, มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่. บทว่า “นิปผัตติโย” คือ ความสำเร็จทั้งหลาย. บทว่า “คันตัพพคติยา” กล่าวถึงคำว่า “คติ” ว่าเป็นกรรมสาธนะ. เพราะคติทั้งหลายคือที่ที่พึงไปโดยสุจริตและทุจริตโดยนัยแห่งการอุบัติ, คือภพอันเป็นที่อุบัติอันพิเศษ. คติ คือ อัธยาศัย ที่ดำเนินไปตามความพอใจ. บทว่า “ปฏิสรเณ” คือ ที่พึ่ง ที่อาศัย. เพราะนิพพานนั่นแหละเป็นที่พึ่งของพระอรหันต์ผู้พ้นจากสังขารทั้งปวง. บทว่า “ตยาหํ” คือ เราอันท่าน.

Dasavidhe kusaladhamme, agarahite ca rājadhamme (jā. 2 mahāmaṃsajātake vitthāro) niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya caturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa, paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi, vijetvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya sāhasikā.

ผู้ประกอบในกุศลธรรม ๑๐ ประการ และราชธรรมที่ไม่ถูกติเตียน (มีรายละเอียดในมหามางสชาดก เล่ม ๒) ชื่อว่า ธัมมิกะ. และพระราชาผู้ยังโลกทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมนั้น ชื่อว่า ธัมมราชา. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิได้ราชสมบัติด้วยธรรมและด้วยความยุติธรรม ไม่ได้ด้วยอธรรม เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “เป็นธัมมราชาเพราะได้ราชสมบัติด้วยธรรม”. แผ่นดินใหญ่ในทวีปต่างๆ ที่มีมหาสมุทรเป็นที่สุดรอบใน ๔ ทิศ ชื่อว่า จตุรันตะ จึงตรัสว่า “เป็นใหญ่ในทิศบูรพา...เป็นต้น”. บทว่า “วิชิตาวี” คือ ผู้ชนะสิ่งที่ควรชนะ, ผู้ชนะหมู่ศัตรูทั้งภายในคือ กาม โกรธ เป็นต้น และภายนอกคือ ปฏิปักษ์ราช, มีความหมายว่า ผู้ชนะแล้วตั้งอยู่. แม้ว่าพระเจ้าจักรพรรดิจะไม่มีการรบกับใครเลย แต่เพื่อความสำเร็จแห่งชัยชนะที่พึงสำเร็จด้วยการรบ จึงตรัสว่า “วิชิตสังคามะ” (ผู้ชนะสงคราม). ชนบทนั่นแหละได้ถึงความเป็นผู้ภักดีมั่นคงที่ใครๆ ไม่อาจทำลายได้ในพระราชาผู้ประกอบด้วยอัจฉริยธรรม ๔ ประการเป็นต้นนี้, หรือว่าชนบทได้ถึงความมั่นคง ความตั้งมั่นด้วยปฏิปทาอันเป็นธรรมของตน ดังนี้ ชื่อว่า “ชนปทัฏฐาวริยัปปัตโต”. ผู้กล้าหาญ คือ ผู้ที่กระทำการหักหาญผู้อื่นด้วยการเอาศาสตราจี้อกมนุษย์แล้วริบทรัพย์ที่ต้องการเป็นต้น.

Ratijananaṭṭhenāti atappakapītisomanassuppādanena. Saddatthato pana rametīti ratanaṃ. ‘‘Aho manohara’’nti citte kattabbatāya cittīkataṃ[Pg.35]. ‘‘Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā’’ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti. Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti mahagghaṃ. Natthi etassa tulā upamāti atulaṃ, asadisaṃ. Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā dullabhadassanaṃ. Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṃ. Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ ‘‘cakkaratanassa cā’’tiādi āraddhaṃ. Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto, sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto. Aggho natthi ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā, acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca. Yadaggena mahagghaṃ, tadaggena atulaṃ. Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho, tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha ‘‘yasmā ca panā’’tiādi. Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ, upamopameyyānañca na accantameva sadisatā. Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā cakkavattino, evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti, iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ. Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo, tathāpi ‘‘cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī’’ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento ‘‘tadeta’’ntiādimāha. Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ, channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato ‘‘evaṃ sesānipī’’ti vuttaṃ. Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato, cakkaratanena ca parivārabhāvena, sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato. Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā.

โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด คือยังปีติโสมนัสอันไม่รู้จักอิ่มให้เกิด. ส่วนโดยสัททัตถะ (อรรถแห่งศัพท์) ชื่อว่ารัตนะ เพราะยังความยินดีให้เกิด. ชื่อว่าจิตตีกตะ เพราะควรทำไว้ในใจว่า "โอ้หนอ น่ารื่นรมย์ใจ". นักปราชญ์กล่าวอรรถว่า จิตตีกตะ คือควรบูชา เพราะการทำไว้ในใจนั้นเป็นเหตุแห่งความควรบูชาของรัตนะนั้น. ชื่อว่ามหัคฆะ เพราะมีค่ามาก กว้างขวาง ไม่มีประมาณ. ชื่อว่าอตุละ เพราะไม่มีเครื่องเปรียบเทียบ ไม่มีอุปมา คือไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน. ชื่อว่าทุลลภทัสสนะ เพราะเกิดขึ้นได้ยากในบางครั้งบางคราว และได้มาด้วยความยากลำบาก. ชื่อว่าอโนมสัตตปริโภคะ เพราะอันสัตว์ผู้มีคุณอันเลิศประเสริฐเท่านั้นพึงบริโภค. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าอรรถมีจิตตีกตะเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมมีอยู่ในจักรแก้วโดยเฉพาะ และเพื่ออติเทส (ขยายความ) อรรถเหล่านั้นไปในรัตนะอื่น ๆ ด้วย จึงเริ่มคำว่า "อนึ่ง ของจักรแก้ว" เป็นต้น. ชื่อว่าเทวสถานอื่นไม่มี เพราะเป็นเหตุให้พระราชาได้ซึ่งสมบัติคือความเป็นใหญ่เป็นต้นอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายได้ซึ่งประโยชน์ตามที่ปรารถนา. ไม่มีค่า เพราะประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการอันรุ่งเรืองยิ่งใหญ่ และเพราะมีอานุภาพอันน่าอัศจรรย์ยิ่ง. เป็นมหัคฆะด้วยเหตุใด ก็เป็นอตุละด้วยเหตุนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า กาลใดเป็นกาลที่ปราศจากมลทินด้วยการรังเกียจบาปของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นกาลที่บริสุทธิ์ด้วยการสั่งสมบุญ เป็นกาลที่ควรแก่การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า พระจักรพรรดิทั้งหลายก็ย่อมเกิดขึ้นในกาลเช่นนั้นเหมือนกัน. อนึ่ง คำนี้ตรัสโดยเป็นอุปมา และอุปมากับอุปเมยย่อมไม่เหมือนกันโดยสิ้นเชิง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราวฉันใด พระจักรพรรดิทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นฉันนั้น ถึงกระนั้น การบำเพ็ญวัตรของพระจักรพรรดิก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก จึงเป็นการเกิดขึ้นได้ยากเหมือนกัน ด้วยความที่เกิดขึ้นได้ยากโดยทั่วไปนี้ จึงกล่าวว่าพระจักรพรรดิทั้งหลายเป็นผู้เห็นได้ยาก. แม้คุณที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งจักรแก้วจะเป็นของทั่วไปแก่บริวารของพระจักรพรรดิก็ตาม แต่เพื่อแสดงว่า "พระจักรพรรดิเท่านั้นย่อมบริโภคจักรแก้วนั้นโดยความเป็นเจ้าของ" และจักรแก้วนั้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่พระจักรพรรดิ จึงตรัสคำว่า "จักรแก้วนั้น" เป็นต้น. เพราะอรรถ ๕ หรือ ๖ ประการที่กล่าวมาแล้ว ย่อมมีอยู่ในรัตนะอื่น ๆ ด้วย จึงกล่าวว่า "แม้รัตนะที่เหลือก็เช่นกัน". พระจักรพรรดิประกอบด้วยรัตนะคือช้าง ม้า และขุนพล ซึ่งเป็นเหตุแห่งชัยชนะอันไม่แพ้ใคร และด้วยจักรแก้วซึ่งเป็นบริวาร และด้วยรัตนะที่เหลือซึ่งเป็นเครื่องบริโภค. พึงประกอบความว่า ด้วยรัตนะคือช้าง ม้า แก้วมณี และสตรี ซึ่งเป็นเครื่องบริโภค และด้วยรัตนะที่เหลือซึ่งเป็นบริวาร.

Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavanti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca. Tādisamevāti ‘‘purebhattamevā’’tiādinā vuttānubhāvameva. Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ. Atidīghatādichabbidhadosaparivajjitaṃ.

"สิริวิภพแห่งทวีปใหญ่ทั้ง ๔" คือ สิริสมบัติและโภคสมบัติที่ได้ในทวีปเหล่านั้น. "เช่นนั้นแหละ" คือ มีอานุภาพที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "ก่อนภัตตาหารนั่นเอง" เป็นต้น. ความมืดประมาณโยชน์ ด้วยการแผ่ไปทั่วประเทศประมาณโยชน์. ปราศจากโทษ ๖ ประการ มีความยาวเกินไปเป็นต้น.

Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīrukā’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ [Pg.36] nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. ‘‘Adaṇḍenā’’ti imināva dhanadaṇḍassa, sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Asatthenā’’ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ye katāparādhe’’tiādi vuttaṃ. Vuttappakāranti sāgarapariyantaṃ.

คำว่า "สูระ" คือ ผู้มีกำลัง, คำว่า "นิพภยะ" คือ ไม่มีภัย, จึงกล่าวว่า "ไม่กลัว". "องค์" คือ เหตุ. เหตุใดที่ทำให้ถูกเรียกว่า "วีระ" เหตุนั้นคือ "วีรังคะ". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นั่นเป็นชื่อของความเพียร". เพราะจักรหมุนไปจนถึงภูเขาจักรวาล จึงกล่าวว่า "มีมหาสมุทรเป็นที่สุด โดยมีภูเขาจักรวาลเป็นขอบเขต". ด้วยคำว่า "โดยไม่มีทัณฑ์" นี้เอง ได้กล่าวถึงการไม่กระทำทัณฑ์ด้วยทรัพย์และการไม่กระทำทัณฑ์ด้วยกาย. ส่วนด้วยคำว่า "โดยไม่มีศาสตรา" นี้ ได้กล่าวถึงการไม่รบด้วยกองทัพ เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงกล่าวคำว่า "ผู้ที่กระทำความผิด" เป็นต้น. "ตามที่กล่าวมาแล้ว" คือ มีมหาสมุทรเป็นที่สุด.

‘‘Rañjanaṭṭhena rāgo, taṇhāyanaṭṭhena taṇhā’’ti pavattiākārabhedena lobho eva dvidhā vutto. Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko. Yathāha ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti, (netti. 11, 27) ‘‘taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64) ca. Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo. Kilesaggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā. Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭṭacchadāti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso.

"ราคะ" โดยอรรถว่าย้อมติด, "ตัณหา" โดยอรรถว่ากระหายอยาก, โลภะนั่นเองถูกกล่าวเป็น ๒ อย่างโดยความต่างแห่งอาการที่เกิดขึ้น. อนึ่ง อรรถว่าปกปิดของโลภะทั้ง ๒ อย่างนั้น เป็นสิ่งแน่นอน. เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เมื่อราคะครอบงำนรชนเมื่อใด เมื่อนั้นย่อมเป็นความมืดมิด" (เนตติ. 11, 27) และ "อันตัณหาเครื่องปกปิดปกคลุมแล้ว" (อุทาน. 64). ด้วยนัยนี้ พึงกล่าวอรรถว่าปกปิดของโทสะเป็นต้นด้วย. ด้วยการถือเอาคำว่า "กิเลส" ได้กล่าวถึงกิเลสที่เหลือมีวิจิกิจฉาเป็นต้น. เพราะธรรมอันเป็นบาปเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมปกปิดและห่อหุ้มสันดานของสัตว์ไว้ ย่อมขัดขวางการดำเนินไปของกุศล เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "ฉทนา" และ "ฉทา" (เครื่องปกปิด). และคำว่า "วิวฏฏัจฉทา" เป็นการแสดงโดยเปลี่ยนสระโอเป็นสระอา.

35. Tāsanti dvinnampi nipphattīnaṃ. Nimittabhūtānīti ñāpakakāraṇabhūtāni. Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti lakkhaṇāni. Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. ‘‘Assa panā’’tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ. Suvaṇṇapādukatalamiva ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādoti nigamanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ nissandaphalaṃ, taṃ parato lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.201) āvibhavissatīti.

๓๕. "ของความสำเร็จทั้งสองนั้น". "เป็นนิมิต" คือ เป็นเหตุให้รู้. อนึ่ง ชื่อว่า "ลักษณะ" เพราะความเป็นมหาบุรุษย่อมถูกกำหนดรู้ได้ด้วยลักษณะเหล่านี้. ชื่อว่า "สุปปติฏฐิตปาโท" (มีฝ่าเท้าประดิษฐานดี) เพราะเท้าของท่านประดิษฐานลงบนพื้นดินอย่างดีและสม่ำเสมอในการยืน การเดินเป็นต้น. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้มีฝ่าเท้าประดิษฐานดีของท่านนั้น โดยนัยปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า "เหมือน" เป็นต้น. ในที่นั้น "อัคคตละ" คือ ปลายฝ่าเท้า. "ปัณหี" คือ ส้นเท้า. "ปัสสะ" คือ ด้านข้างแต่ละข้างของฝ่าเท้าทั้งสองข้าง หรือปลายทั้งสองข้างของฝ่าเท้า. คำว่า "อนึ่ง ของท่านนั้น" เป็นต้น เป็นการอธิบายอรรถโดยอรรถานุรูป. วางลงตรง ๆ เหมือนพื้นรองเท้าทองคำ. "ด้วยการกระทบครั้งเดียว" คือ ในขณะเดียวกัน. ฝ่าเท้าทั้งหมดสัมผัสพื้นดินเมื่อวางลง. พึงประกอบความว่า ฝ่าเท้าทั้งหมดลอยขึ้นจากพื้นดินด้วยการกระทบครั้งเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงสรุปว่า ท่านผู้นี้มีฝ่าเท้าประดิษฐานดี. ผลอันน่าอัศจรรย์ที่ไหลออกมา มีการลาดต่ำไปโดยลำดับเป็นต้น ที่ควรกล่าวในที่นี้ จะปรากฏชัดในอรรถกถา ลักขณสูตร (ที. ปา. อ. 3.201) ในภายหลัง.

Nābhi dissatīti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati, labbhatīti adhippāyo. Nābhiparicchinnāti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa [Pg.37] akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo, tappaṭicchanno idha adhippeto. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti siriaṅgā. Nandīti dakkhiṇāvattaṃ. Sovattikoti sovattiaṅgo. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purimahādīsu dīpaṅkaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso. Vāḷabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā’’ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ. Sabbotisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso cakkalakkhaṇasseva parivāroti veditabbo.

คำว่า Nābhi dissatī ความว่า ดุมของจักรลักษณะปรากฏชัดเจน มีสัณฐานกลมเกลี้ยง อธิบายว่า ย่อมมีอยู่. คำว่า Nābhiparicchinnā ความว่า กำหนดไว้ในดุมนั้น คือตั้งอยู่โดยส่วนที่กำหนดไว้. คำว่า Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo ความว่า แผ่นผ้าพันรอบที่ควรวางไว้ที่หน้าดุมเพื่อป้องกันการกระทบกับเพลาของจักรปกติ ในที่นี้หมายถึงแผ่นผ้าที่ปิดดุมนั้น. คำว่า Nemimaṇikā ความว่า ลายแก้วมณีที่ตั้งอยู่เป็นแถวที่กงจักร. คำว่า Sambahulavāro ความว่า วาระที่แสดงส่วนประกอบของลายหลายชนิด. คำว่า Satti คือ หอกที่เป็นอาวุธ. คำว่า Sirivaccho คือ สิริอังคะ (ศรีวัตสะ). คำว่า Nandī คือ ทักษิณาวัฏ (รอยเวียนขวา). คำว่า Sovattiko คือ สวัสติกะ. คำว่า Vaṭaṃsako คือ พวงดอกไม้ (มาลัย). คำว่า Vaḍḍhamānakakaṃ คือ ตะเกียงในสมัยก่อนเป็นต้น. คำว่า Morahatthako คือ กำหางนกยูง หรือพัดวีชนิดหนึ่งที่เย็บด้วยขนหางนกยูง. คำว่า Vāḷabījanī คือ แส้จามรี. คำว่า Siddhatthādi คือ หม้อน้ำเต็มและถาดเต็มเป็นต้น. คำว่า Cakkavāḷo ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงส่วนประกอบหลักของจักรวาลนั้นว่า himavā sineru...pe... sahassānī. คำว่า Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā นี้เป็นการแสดงถึงความที่แม้แต่ช้างแก้วเป็นต้นก็มีอยู่ในที่นั้น. คำว่า Sabbo ความว่า ส่วนประกอบพิเศษที่กล่าวแล้วมีหอกเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบริวารของจักรลักษณะนั่นเอง.

‘‘Āyatapaṇhī’’ti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.

คำว่า Āyatapaṇhī นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความยาวกว่าส้นเท้าของคนอื่น แต่ไม่ใช่ยาวเกินไป จึงกล่าวว่า paripuṇṇapaṇhī (ส้นเท้าเต็มบริบูรณ์). ส่วนลักษณะส้นเท้าที่ชื่อว่าเต็มบริบูรณ์เป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า yathā hī เป็นต้น เพื่อแสดงโดยทางปฏิเสธ. คำว่า Āraggena ความว่า ด้วยปลายที่กลม. คำว่า Vaṭṭetvā ความว่า คลึงให้กลมดีอย่างนั้น. คำว่า Rattakambalageṇḍukasadisā ความว่า เหมือนลูกคลีที่ทำด้วยผ้ากัมพลสีแดง.

‘‘Makkaṭassevā’’ti dīghabhāvaṃ, samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena, yaṃ ‘‘surabhiniyyāsa’’ntipi vadanti. Niyyāsatelaggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ.

คำว่า Makkaṭasseva นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความยาวและความสม่ำเสมอ. คำว่า Niyyāsatelenāti ความว่า ด้วยน้ำมันที่ผสมด้วยยางไม้มีน้ำมันยางสนเป็นต้น ซึ่งเรียกกันว่า surabhiniyyāsa (ยางไม้หอม) ก็มี. การระบุน้ำมันยางไม้ในที่นี้ เพื่อแสดงความหนาและเนียนนุ่มของแท่งหรดาล.

Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti, evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento ‘‘sappimaṇḍe’’tiādimāha. Talunāti sukhumālā.

เพื่อแสดงว่ามือและเท้าของมหาบุรุษอ่อนนุ่มมาก เหมือนปุยฝ้ายที่ถูกตีแล้วร้อยครั้งจุ่มลงในเนยใส ท่านจึงกล่าวคำว่า sappimaṇḍe เป็นต้น. คำว่า Talunā ความว่า ละเอียดอ่อน.

Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.

คำว่า Cammena ความว่า ด้วยพังผืดที่หุ้มระหว่างนิ้ว. คำว่า Paṭibaddhaaṅgulantaro ความว่า ไม่ใช่มีระหว่างนิ้วติดกันเป็นพืดเดียว. คำว่า Ekappamāṇā ความว่า มีประมาณเท่ากันโดยความยาว. คำว่า Yavalakkhaṇaṃ คือ ลายรูปข้าวยวมที่ตั้งอยู่ที่ข้อพระองคุลีด้านใน. คำว่า Paṭivijjhitvā ความว่า เพราะความที่ข้อนั้นๆ อยู่ในตำแหน่งเดียวกัน แม้ในเวลาเหยียดนิ้วออก นิ้วเหล่านั้นก็ตั้งอยู่ชิดกันเหมือนแทงทะลุถึงกัน.

Saṅkhā [Pg.38] vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Tenāti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā. Tayidaṃ ‘‘tenā’’ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ ‘‘tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī’’ti. Uparīti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ, ‘‘caturaṅgulamatta’’nti ca vadanti. Nigūḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Tenāti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena. Assāti mahāpurisassa. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ. ‘‘Adhokāyova iñjatī’’ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā adhokāyova iñjati, tasmā nābhito…pe… niccalo hoti. ‘‘Sukhena pādā parivaṭṭantī’’ti idaṃ pana purimassa, pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā adhokāyova iñjati, yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā puratopi…pe… pacchatoyevāti.

ข้อเท้าเรียกว่า สังขะ, เท้าที่มีข้อเท้าอยู่เบื้องบน ชื่อว่า อุสสังขะ. คำว่า Piṭṭhipāde ความว่า ในที่ใกล้หลังเท้า. การประกอบความว่า เพราะเหตุนั้น (tena) คือเพราะความที่ข้อเท้าตั้งอยู่ที่หลังเท้า จึงชื่อว่าติดกัน. คำว่า tena นี้ พึงประกอบเข้ากับบทเบื้องบน ๒ บทด้วยว่า "เพราะความที่ติดกันนั้น จึงไม่หมุนไปตามสบาย เพราะความที่ไม่หมุนไปตามสบายนั้น เมื่อเดินไป ฝ่าเท้าจึงไม่ปรากฏ". คำว่า Uparī ความว่า สูงขึ้นไปจากหลังเท้าประมาณ ๒ นิ้ว บางพวกก็เรียกว่า "ประมาณ ๔ นิ้ว". และข้อเท้าเหล่านั้นก็ซ่อนเร้นอยู่ ไม่ปรากฏเหมือนของคนอื่น. คำว่า Tenā ความว่า เพราะความที่ตั้งอยู่บนข้อเท้า. คำว่า Assa คือ ของมหาบุรุษ. การระบุถึงสะดือเพื่อแสดงว่าแม้จะมีการเคลื่อนที่ไปสู่ที่อื่น (สะดือ) ก็ยังคงนิ่ง. คำว่า Adhokāyova iñjati นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทหน้า. เพราะกายส่วนล่างเท่านั้นที่ไหว ดังนั้น ตั้งแต่สะดือ...เป... จึงนิ่ง. ส่วนคำว่า Sukhena pādā parivaṭṭanti นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทหน้าและบทหลัง. เพราะเท้าหมุนไปได้โดยสะดวก กายส่วนล่างจึงไหว, เพราะเท้าหมุนไปได้โดยสะดวก จึงปรากฏเหมือนเดินมาข้างหน้า...เป... และเดินไปข้างหลังนั่นเอง.

Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tathā mahāpurisassāpi, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇimigasadisajaṅgho’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.

เพราะน่องของเนื้อทรายมีเนื้อสม่ำเสมอโดยรอบ และค่อยๆ อวบขึ้นไปข้างบนฉันใด น่องของมหาบุรุษก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า eṇimigasadisajaṅgho (มีน่องเหมือนน่องเนื้อทราย). คำว่า Paripuṇṇajaṅgho ความว่า มีน่องเต็มบริบูรณ์ด้วยการพอกพูนของเนื้อโดยรอบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า na ekato เป็นต้น.

Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitajanā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya, vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya, etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ, cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā, vāmanapakkhikā cāti dasseti.

คำว่า Etena ความว่า ด้วยคำว่า anonamanto (ไม่น้อมตัวลง) เป็นต้น อธิบายว่า ด้วยการแสดงความสะดวกที่พระชานุ (เข่า). คำว่า Avasesajanā คือ คนที่เหลือที่ไม่มีลักษณะนี้. ย่อมเป็นคนค่อมบ้าง เพราะกายส่วนบนสั้นกว่ากายส่วนล่าง หรือเป็นคนเตี้ยบ้าง เพราะกายส่วนล่างสั้นกว่ากายส่วนบน ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ยกเว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว สัตว์ที่เหลือย่อมจัดเข้าในพวกคนค่อมหรือพวกคนเตี้ย.

Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva, kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti āha ‘‘suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī’’ti. Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.

แม้ว่าฝักบัว (เกสร) ทั้งหมดจะมีสีเหมือนทอง แต่ฝักบัวทองคำย่อมพิเศษกว่านั้นด้วยความผุดผ่อง ท่านจึงกล่าวว่า suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehi (เหมือนฝักบัวทองคำ). คำว่า Ohitaṃ ความว่า ใส่ไว้ข้างใน. แต่สิ่งที่ใส่ไว้เช่นนั้นถูกสิ่งนั้นปกปิดไว้ ท่านจึงกล่าวว่า paṭicchannaṃ (ปกปิดไว้).

Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi, svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo. Paṭhamavikappaṃ vatvā [Pg.39] tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti.

คำว่า “สุวัณณวัณโณ” คือ “สุวัณณวัณณวัณโณ” นี้เป็นอรรถในบทนี้ ท่านกล่าวว่า “ด้วยชาตหิงคุล” เป็นต้น อรรถนั้นพึงทราบด้วยนัยแห่งการกล่าวซ้ำ ในที่นี้ คำว่า “วัณณะ” เป็นไวพจน์ของร่างกาย นี้คือความประสงค์ ครั้นกล่าววิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว ทรงมนสิการถึงความไม่มีแห่งรูฬหิศัพท์เช่นนั้น จึงทรงถือเอาคำว่า “วัณณะ” ซึ่งเป็นไวพจน์ของธาตุคือวรรณะนั่นเอง แล้วตรัสวิกัลป์ที่สอง เพราะฉะนั้น ด้วยบททั้งสองจึงชื่อว่ามีผิวพรรณดุจทองคำที่หลอมไล่ราคีดีแล้ว

Rajoti sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivattati, kathaṃ nhānādīnīti āha ‘‘hatthadhovanādīnī’’tiādi.

คำว่า “รโช” คือธุลีละเอียด คำว่า “ชัลลันติ” คือกองละอองที่นำมาซึ่งความเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “หรือว่ามลทิน” ถ้า (ธุลีนั้น) กลิ้งตกไป การอาบน้ำเป็นต้นจะมีได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า “การล้างมือเป็นต้น” ดังนี้

Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante.

คำว่า “อาวัฏฏปริโยสาเน” คือในที่สุดแห่งการหมุนเวียนที่ดำเนินไปโดยอำนาจการหมุนเวียนเป็นทักษิณาวัฏ

Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā, na daharakāleti vuttaṃ ‘‘uggatadīghasarīro bhavissatī’’ti. Itaresūti ‘‘khandhajāṇūsū’’ti imesu dvīsu ṭhānesu namantā purato namantīti ānetvā sambandho. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. Sūlasadisāti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā.

ร่างกายของพรหมไม่น้อมไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ตั้งตรงขึ้นไปอย่างเดียว ท่านจึงกล่าวว่า “มีกายตรงดุจพรหม” ความมีกายตรงนั้น พึงเห็นในอวัยวะที่เจริญเต็มที่แล้ว ไม่ใช่ในวัยเด็ก ท่านจึงกล่าวว่า “จักมีร่างกายสูงใหญ่” ในบทที่เหลือ คือในที่สองแห่งเหล่านี้คือ “บ่าและเข่า” เมื่อน้อมไป ย่อมน้อมไปข้างหน้า ดังนี้ พึงนำมาเชื่อมโยง คำว่า “ปัสสวังกา” คือคดด้วยสีข้างขวาหรือสีข้างซ้าย คำว่า “สูฬสทิสา” คือดุจเท้าของหลักที่ตั้งไว้ในการทำรูปปั้น

Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti sattussado. Aṭṭhikoṭiyo paññāyantīti yojanā. Nigūḷhasirājālehīti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti. Hatthapiṭṭhādīhīti ettha ādi-saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento ‘‘vaṭṭetvā…pe… khandhenā’’ti āha. ‘‘Silārūpakaṃ viyā’’tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ.

อวัยวะในร่างกาย ๗ แห่ง มีหลังมือเป็นต้น มีเนื้อพอกพูนขึ้นแก่ผู้นี้ เหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “สัตตุสสโท” พึงประกอบความว่า ปลายกระดูกไม่ปรากฏ คำว่า “นิคูฬหสิราชเลหิ” นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ากล่าวถึง “มีปลายกระดูกอันเร้นลับ” นั่นเอง ในคำว่า “หัตถปิฏฐาทีหิ” นี้ เมื่อการสงเคราะห์อังสกูฏและขันธกูฏสำเร็จด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ท่านแสดงส่วนหนึ่งนั้นว่า “เวียน...ด้วยบ่า” ดังนี้ หรือพึงเห็นว่า ความมีอังสกูฏอันเร้นลับก็เป็นอันแสดงแล้วด้วยคำว่า “ดุจรูปปั้นหิน” เป็นต้น

Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Tenāha ‘‘sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo’’ti. Sīhassevāti sīhassa viya. Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotīti duṭṭhu saṇṭhito, virūpasaṇṭhito ca na hoti, tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena, virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Dīghehīti aṅgulināsādīhi. Rassehīti gīvādīhi. Thūlehīti ūrubāhuādīhi[Pg.40]. Kisehīti kesalomamajjhādīhi. Puthulehīti akkhihatthatalādīhi. Vaṭṭehīti jaṅghahatthādīhi.

กึ่งส่วนหน้าของราชสีห์ ชื่อว่า “สีหปุพพัทธะ” ร่างกายทั้งหมดของผู้นี้ดุจกึ่งส่วนหน้าของราชสีห์เพราะความที่อวัยวะบริบูรณ์ เหตุนั้น จึงชื่อว่า “สีหปุพพัทธกาย” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ร่างกายทั้งหมดบริบูรณ์ดุจกึ่งส่วนหน้าของราชสีห์” คำว่า “สีหัสเสว” คือดุจราชสีห์นั่นเอง คำว่า “ทุสัณฐิตวิสัณฐิโต น โหติ” คือไม่เป็นผู้มีอวัยวะตั้งอยู่ไม่ดี และไม่เป็นผู้มีอวัยวะตั้งอยู่ผิดรูป อธิบายว่า ไม่ถึงการตั้งอยู่ด้วยความไม่เหมาะสมและด้วยความผิดรูปของอวัยวะเหล่านั้นๆ คำว่า “สัณฐันติ” คือตั้งอยู่ ด้วยส่วนที่ยาวทั้งหลาย คือด้วยนิ้วและจมูกเป็นต้น ด้วยส่วนที่สั้นทั้งหลาย คือด้วยคอเป็นต้น ด้วยส่วนที่ใหญ่ทั้งหลาย คือด้วยต้นขาและแขนเป็นต้น ด้วยส่วนที่เล็กทั้งหลาย คือด้วยผม ขน และเอวเป็นต้น ด้วยส่วนที่กว้างทั้งหลาย คือด้วยตาและฝ่ามือเป็นต้น ด้วยส่วนที่กลมทั้งหลาย คือด้วยแข้งและมือเป็นต้น

Satapuññalakkhaṇatāya nānācittena puññacittena cittito sañjātacittabhāvo ‘‘īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto’’ti dasapāramīhi sajjito abhisaṅkhato, ‘‘dānacittena puññacittenā’’ti vā pāṭho, dānavasena, sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho.

ความที่พระวรกายวิจิตรแล้วด้วยจิตอันเป็นบุญต่างๆ โดยความเป็นผู้มีลักษณะแห่งบุญร้อยประการ จนเกิดเป็นสภาพที่วิจิตร อันทศบารมีจัดแจงปรุงแต่งแล้วว่า “กายเช่นนี้เท่านั้นควรเป็นที่ตั้งแห่งธรรมกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” หรือมีปาฐะว่า “ด้วยจิตอันเป็นบุญคือทานมัยจิต” อธิบายว่า ด้วยจิตอันเป็นบุญที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งทานและศีลเป็นต้น

Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā, aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘suvaṇṇaphalakaṃ viyā’’ti.

คำว่า “ทวินนัง โกฏฐานัง อันตรัง” คือในระหว่างแห่งส่วนสองส่วน คือท่ามกลางแห่งหลังและแขนทั้งสอง คือส่วนบนแห่งท่ามกลางหลัง คำว่า “จิตัง ปริปุณณัง” คือเต็มแล้วด้วยความไม่เป็นแอ่ง บริบูรณ์แล้วด้วยความเป็นพื้นที่ราบเรียบเสมอกันกับส่วนทั้งสอง คำว่า “อุคคัมมะ” คือขึ้นไป อธิบายว่า เป็นที่ราบเรียบไม่เป็นแอ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ดุจแผ่นทองคำ”

Nigrodho viya parimaṇḍaloti parimaṇḍalanigrodho viya parimaṇḍalo, ‘‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’’ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā ‘‘nigrodhaparimaṇḍalo’’ti vutto. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’tiādi. Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti, parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatako assāti yāvatakvassa o-kārassa va-kārādesaṃ katvā.

คำว่า “นิโครโธ วิย ปริมัณฑโล” คือกลมดุจต้นไทรที่กลม เมื่อควรจะกล่าวว่า “นิโครธปริมัณฑลปริมัณฑโล” ท่านลบศัพท์ว่า “ปริมัณฑล” เสียศัพท์หนึ่ง จึงกล่าวว่า “นิโครธปริมัณฑโล” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ต้นไทรที่มีลำต้นและกิ่งเสมอกัน” เป็นต้น เพราะว่าต้นไทรทั้งหมดไม่ได้กลม หรือว่าเพราะอยู่ใกล้กับศัพท์ว่า “ปริมัณฑล” จึงถือเอาต้นไทรที่กลมเท่านั้น อรรถนี้ย่อมได้แม้โดยไม่ต้องลบศัพท์ว่า “ปริมัณฑล” ศัพท์หนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า “นิโครโธ วิย ปริมัณฑโล” คำว่า “ยาวตโก อัสสะ” คือ “ยาวตกวัสสะ” โดยแปลงโอการะเป็นวการะ

Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāḷiṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.

คำว่า “สมวัฏฏิตขันโธ” คือมีบ่ากลมดีเสมอกัน พึงประกอบความว่า (สัตว์อื่น) มีคอยาวดุจนกกระเรียน มีคอคดดุจนกยาง มีคอกว้างดุจหมูป่า คำว่า “สุวัณณาฬิงคสทิโส” คือดุจมุทิงคะเล็กๆ ที่ทำด้วยทองคำ

Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.

คำว่า “รสัคคสัคคี” คือ (เส้นประสาท) ที่กลืนกิน คือนำรสอันต่างด้วยรสหวานเป็นต้นเข้าไปภายใน ชื่อว่า “รสัคคสา” ยอดแห่งรสัคคสาทั้งหลาย ชื่อว่า “รสัคคสัคคา” รสัคคสัคคาเหล่านั้นมีอยู่แก่ผู้นี้ เหตุนั้น ผู้นี้จึงชื่อว่า “รสัคคสัคคี” คำว่า “เตนะ” (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะความที่ธาตุเลวด้วยการไม่แผ่ไปแห่งโอชะ คนเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีอาพาธมาก

Hanūti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhassa hanu viya, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa, dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva, natthi samānūpamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ, tasmā vuttaṃ [Pg.41] ‘‘dvepi paripuṇṇānī’’ti, tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya, atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha ‘‘dvādasiyā pakkhassa candasadisānī’’ti. Sallakkhetvāti attano lakkhaṇasatthānusārena upadhāretvā. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭakanti kakacaṃ adhippetaṃ. Samā bhavissanti, na visamā, samasaṇṭhānāti attho.

คำว่า หนุ เป็นชื่อของที่ตั้งแห่งฟันอันเป็นที่อาศัย หนุนั้นเหมือนหนุของราชสีห์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมีพระหนุดุจราชสีห์. ในอุปมานั้น เพราะอุปมาของรูปกายและธรรมกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นอุปมาที่ด้อย (หีนูปมา) เท่านั้น ไม่มีอุปมาที่เท่ากัน จะมีอุปมาที่ยิ่งกว่าได้อย่างไร เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าอุปมานี้ก็เป็นอุปมาที่ด้อย จึงตรัสคำว่า ตตฺถ เป็นต้น. เพราะส่วนบนของมหาบุรุษตั้งอยู่โดยอาการที่สมควรแก่ส่วนล่างนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า เทฺวปิ ปริปุณฺณานิ (บริบูรณ์ทั้งสองส่วน). อนึ่ง การบริบูรณ์นั้นไม่ใช่บริบูรณ์โดยรอบทั้งหมด แต่บริบูรณ์โดยส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน จึงตรัสว่า เหมือนพระจันทร์ในวัน ๑๒ ค่ำ. คำว่า พิจารณาแล้ว คือ พิจารณาตามคัมภีร์ลักษณะของตน. ความสูงต่ำของฟันพึงทราบโดยส่วนด้านในและด้านนอกด้วย ไม่ใช่โดยส่วนปลายเท่านั้น. เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า เหมือนแผ่นสังข์ที่ถูกตัดด้วยแผ่นเหล็ก. คำว่า แผ่นเหล็ก หมายถึง เลื่อย. จะเสมอกัน ไม่ไม่สม่ำเสมอ คือ มีรูปทรงเสมอกัน นั่นคือความหมาย.

Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā, bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti pahūtajivho.

มีคุณสมบัติคือความอ่อนนุ่ม ความยาว และความกว้างเป็นต้นอย่างยิ่งยวด แล้วเกิดขึ้นมา จึงชื่อว่า ปภูตะ. เมื่อเปลี่ยน ภ-อักษร เป็น ห-อักษร จึงเป็น ปหูตะ. มหาบุรุษใดมีลิ้นนั้น มหาบุรุษนั้นชื่อว่า ปหูตชิวโห (มีพระชิวหาใหญ่).

Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā, vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.

ชื่อว่า ฉินนัสสระ (เสียงขาด) เพราะมีเสียงดำเนินไปขาดเป็นห้วงๆ. ชื่อว่า ภินนัสสระ (เสียงแตก) เพราะมีหลายลักษณะ. ชื่อว่า กากัสสระ (เสียงกา) เพราะมีเสียงไม่น่ารื่นรมย์เหมือนเสียงกา. คำว่า เพราะไม่ติดขัด คือ เพราะมีวัตถุไม่ถูกรบกวน และพึงทราบว่า วัตถุ คือ ที่เกิดของอักษร. ในคำว่า ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้ องค์ทั้งหลายจะมาในภายหลัง. คำว่า มีเสียงไพเราะ คือ มีเสียงหวาน.

Abhinīlanettoti adhikanīlanetto, adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanetto’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena. Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.

คำว่า มีพระเนตรเขียวสนิท คือ มีพระเนตรเขียวยิ่ง และความยิ่งนั้นพึงทราบโดยความเป็นสีเขียวอย่างยิ่งยวด ไม่ใช่โดยความเป็นสีเขียวของดวงตาทั้งหมดที่ยิ่ง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ไม่ใช่มีพระเนตรเขียวทั้งหมด เป็นต้น. สีเหลืองและสีแดงพึงทราบโดยเส้นที่อยู่ในวงกลมสีขาว. ส่วนสีเขียว สีขาว และสีดำ พึงทราบโดยวงกลมนั้นๆ.

‘‘Cakkhubhaṇḍanti akkhidala’’nti keci. ‘‘Akkhidalavaṭuma’’nti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. ‘‘Adhippeta’’nti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti. Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho, tenevāha ‘‘mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī’’ti.

บางท่านกล่าวว่า จักขุภัณฑ์ คือ เปลือกตา. บางท่านกล่าวว่า วงกลมของเปลือกตา. แต่พึงทราบว่า อักขิพิมพะ (ดวงตา) คือ ดวงตาพร้อมกับเปลือกตา. ด้วยประการฉะนี้ ความรุ่งเรืองอันลึกซึ้งที่ซ่านออกไปจึงสมควร. ด้วยคำว่า พึงประสงค์ นี้ แสดงว่าความหมายในที่นี้คือการบ่งบอกส่วนรวมด้วยส่วนหนึ่ง. เพราะคำว่า ปขุมะ เป็นที่รู้จักกันในโลกว่าหมายถึงขนตาของเปลือกตา เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ดวงตาประกอบด้วยขนตาที่อ่อนนุ่ม เกลี้ยงเกลา สีเขียว และละเอียด.

Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇā loma’’nti. Nalāṭavemajjhe jātāti nalāṭamajjhagatā jātā. Odātatāya upamā, na mudutāya[Pg.42]. Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā. Tenāha‘‘sappi maṇḍe’’tiādi. Rajatapubbuḷakanti rajatamayatārakamāha.

ถึงแม้คำว่า อุณณา ในโลกจะเป็นคำเรียกขนโดยทั่วไป แต่ในที่นี้เป็นคำเรียกขนชนิดพิเศษ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า อุณณาคือขน. เกิดขึ้นที่กลางหน้าผาก คือ เกิดขึ้นอยู่กลางหน้าผาก. เป็นอุปมาโดยความขาว ไม่ใช่โดยความอ่อนนุ่ม เพราะอุณณานั้นอ่อนนุ่มยิ่งกว่านั้นมาก เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า เหมือนเนยใส เป็นต้น. คำว่า ฟองเงิน หมายถึง ดาวที่ทำด้วยเงิน.

Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā, cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya, paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti ‘‘mahāpurisassa hī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya, suvaṇṇavaṇṇatāya, pabhassaratāya, paripuṇṇatāya ca rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kapisīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalitasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya, patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.

ตรัสโดยอาศัยเหตุ ๒ ประการ เพราะพระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลายถูกเรียกว่า อุณหีสสีสะ เพราะมีพระนลาฏบริบูรณ์ และมีพระเศียรบริบูรณ์ เพราะฉะนั้น คำว่า อุณหีสสีโส นี้จึงตรัสโดยอาศัยเหตุ ๒ ประการนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าเหตุ ๒ ประการนั้นตั้งมั่นดีแล้วในมหาบุรุษ จึงตรัสว่า มหาปุริสสฺส หิ เป็นต้น. ย่อมรุ่งเรืองเหมือนผ้าโพกพระเศียรที่ผูกไว้ของพระราชา เพราะความละเอียด ความมีสีทอง ความสว่างไสว และความบริบูรณ์. คำว่า กปิสีสะ คือ ศีรษะที่แยกเป็นสองส่วน. คำว่า ผลสีสะ คือ ศีรษะที่แตกเป็นแฉก. คำว่า อัฏฐิสีสะ คือ ศีรษะที่เป็นกระดูกอย่างยิ่งเพราะไม่มีเนื้อ หรือศีรษะที่มีแต่กระดูกหุ้มด้วยหนังเพราะความผอม. คำว่า ตุมพสีสะ คือ ศีรษะเหมือนน้ำเต้า. คำว่า ปัพภารสีสะ คือ ศีรษะที่ห้อยลงมาทางด้านหลัง. คำว่า โดยนัยก่อน คือ โดยส่วนของพระนลาฏที่บริบูรณ์. คำว่า เหมือนพระเศียรที่โพกผ้า คือ เหมือนส่วนของพระเศียรที่ถูกโพกด้วยผ้าโพก. คำว่า เหมือนผ้าโพก คือ เหมือนวงกลมของผ้าโพกที่ช่างผู้ชำนาญสร้างขึ้น.

Vipassīsamaññāvaṇṇanā

การพรรณนาชื่อของพระวิปัสสี.

37. Tassa vitthāroti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā. Gabbhokkantiyaṃ nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane vuttoyeva. Niddosenāti khārikaloṇikādidosarahitena. Dhātiyoti thaññapāyikā dhātiyo. Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti dhātiyo. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘saṭṭhi’’nti padaṃ upasaṃharati, sesāpīti nhāpikā, dhārikā, parihārikāti imā tividhā. Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘dhātiyo’’ tveva vuccanti. Tattha dhāraṇaṃ urasā, ūrunā, hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ. Pariharaṇaṃ aññassa aṅkato attano aṅkaṃ, aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi haraṇaṃ sampāpanaṃ.

๓๗. คำว่า ความพิสดารของเรื่องนั้น คือ เรื่องพิสดารของการทำให้พวกนักทำนายพอใจในการกำหนดลักษณะของพระองค์ ได้กล่าวไว้แล้วในการทำให้ผู้รับนิมิตคือความฝันพอใจในคราวปฏิสนธิ. คำว่า ไม่มีโทษ คือ ปราศจากโทษมีรสเค็มและรสกร่อยเป็นต้น. คำว่า นางนม คือ นางนมที่ให้ดื่มน้ำนม เพราะนางเหล่านั้นให้ดื่มน้ำนม จึงเรียกว่า ธาติโย. ด้วยคำว่า เช่นนั้น นี้ ย่อมนำบทว่า หกสิบ เข้ามา. ส่วนที่เหลือคือ นางสรง นางอุ้ม และนางประคอง มี ๓ ชนิดนี้. นางเหล่านั้นก็ยังถูกเรียกว่า ธาติโย เหมือนกัน เพราะให้สรง ให้จัดแจง ให้สรง ให้ทรงไว้. ในบรรดานั้น การอุ้ม (ธาณะ) คือการประคองไว้ด้วยอก ด้วยตัก หรือด้วยมือเป็นเวลานาน. การประคอง (ปริหรณะ) คือการนำจากตักของผู้อื่นมาสู่ตักของตน จากแขนของผู้อื่นมาสู่แขนของตน โดยการนำเข้ามาและนำไปถึง.

38. Mañjussaroti saṇhassaro. Yo hi saṇho, so kharo na hotīti āha ‘‘akharassaro’’ti. Vaggussaroti manorammassaro, manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha ‘‘chekanipuṇassaro’’ti. Madhurassaroti sotasukhassaro, sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha ‘‘sātassaro’’ti. Pemanīyassaroti [Pg.43] piyāyitabbassaro, piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha ‘‘pemajanakassaro’’ti. Karavīkassaroti. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘karavīkasakuṇe’’tiādi tassa sabhāvakathanaṃ. Laḷitanti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ. Chaḍḍetvāti ‘‘saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakara’’nti tiṇāni apanetvā. Anikkhipitvāti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā. Anubaddhamigā vāḷamigehi. Tato maraṇabhayaṃ hitvā. Pakkhe pasāretvāti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā tiṭṭhanti.

๓๘. คำว่า Mañjussaro (มีเสียงไพเราะ) คือ มีเสียงละเอียด. เพราะเสียงใดละเอียด เสียงนั้นย่อมไม่หยาบ ท่านจึงกล่าวว่า "มีเสียงไม่หยาบ". คำว่า Vaggussaro (มีเสียงก้องกังวาน) คือ มีเสียงที่น่ารื่นรมย์ใจ และความน่ารื่นรมย์ใจของเสียงนั้นเกิดจากความฉลาดและความประกอบด้วยบุญ ท่านจึงกล่าวว่า "มีเสียงฉลาดและเฉียบแหลม". คำว่า Madhurassaroti (มีเสียงหวาน) คือ มีเสียงที่เป็นสุขแก่หู และความเป็นสุขแก่หูของเสียงนั้นมีเพราะความเป็นธรรมชาติที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "มีเสียงหวาน". คำว่า Pemanīyassaroti (มีเสียงที่น่ารัก) คือ มีเสียงที่ควรแก่ความรัก และความควรแก่ความรักของเสียงนั้นมีเพราะการยังความภักดีให้เกิดขึ้นในตนแก่ผู้ฟังทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า "มีเสียงที่ทำให้เกิดความรัก". คำว่า Karavīkassaroti (มีเสียงเหมือนนกการเวก). เสียงนกการเวกย่อมไปสู่คลองแห่งหูของสัตว์เหล่าใด นกนั้นย่อมทำให้สัตว์เหล่านั้นละทิ้งสภาวะปกติด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงของตน กระทำให้ตกอยู่ในอำนาจของตนแล้วให้อยู่ในอำนาจของตน เพื่อแสดงว่าเสียงนั้นหวานอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "tatridaṃ" (ในเรื่องนั้น). ในคำนั้น คำเป็นต้นว่า "karavīkasakuṇe" (ในนกการเวก) เป็นการกล่าวถึงสภาวะของนกนั้น. คำว่า Laḷitaṃ คือ ความเยื้องกรายที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งปีติ. คำว่า Chaḍḍetvā คือ นำหญ้าออกไป ด้วยคิดว่า "แม้การเคี้ยวหญ้าก็เป็นอันตรายต่อการฟังเสียงที่หวาน". คำว่า Anikkhipitvā คือ ไม่วางลงบนพื้นดิน กระทำให้ไปในอากาศนั่นเอง. คำว่า Anubaddhamigā คือ พวกเนื้อที่ถูกสัตว์ร้ายไล่ตาม. แต่นั้น (พวกเนื้อ) ละทิ้งความกลัวตาย. คำว่า Pakkhe pasāretvā คือ กระทำปีกทั้งหลายให้กางออกตามปกติแล้วยืนอยู่โดยไม่ตกลงมา.

Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato. Tenāha ‘‘so rājāṇāyā’’tiādi. Laḷiṃsūti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Taṃ pītinti taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya sattahi…pe… patiṭṭhāsi. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghasatehi saddhi’’nti vuttaṃ. Tatoti karavīkasaddato. Satabhāgena…pe… veditabbo anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato.

ปล่อยกรงทองไปในอากาศประมาณหนึ่งโยชน์ เพราะกรงนั้นเคลื่อนไปตามพระราชอาญาของพระองค์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "so rājāṇāyā" (พระราชาองค์นั้นด้วยพระราชอาญา). คำว่า Laḷiṃsu คือ เริ่มกระทำความเยื้องกราย. คำว่า Taṃ pītiṃ คือ ปีติที่มีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์นั้น คือปีติที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยอาการนั้นนั่นเอง ไม่ละไป เพราะกิเลสถูกข่มไว้แล้ว เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยที่แก่กล้าด้วยความเป็นผู้สัปปายะต่อการฟังธรรมที่ได้ในสำนักของพระเถระทั้งหลาย จึงตั้งอยู่ใน (มรรคผล) เจ็ด... เป็นต้น. ที่ชื่อว่า "พร้อมด้วยบริวารเดินเท้าเจ็ดร้อย" เพราะเหตุที่ไปสู่สำนักของพระเถระทั้งหลายด้วยเท้าพร้อมกับเหล่านางสนมประมาณเจ็ดร้อยคน. คำว่า Tato คือ จากเสียงนกการเวก. คำว่า Satabhāgena...pe... (โดยส่วนร้อย...) พึงทราบโดยความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวัตถุที่มาจากการสั่งสมบุญที่เกิดขึ้นในหลายร้อยโกฏิกัป.

39. Kammavipākajanti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ, kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu. Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tatridaṃ kammamayanti āha ‘‘na bhāvanāmaya’’nti. Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati. Ayaṃ ‘‘so’’ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti, cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha ‘‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’’ti.

๓๙. คำว่า Kammavipākajaṃ (เกิดจากวิบากของกรรม) คือ จักขุปสาทที่เกิดจากกรรมฝ่ายสุจริตอย่างยิ่ง ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล เกิดร่วมกับวิบากของกรรม หรือเกิดโดยความเป็นวิบากของกรรม. ด้วยว่า ทิพยจักษุมี ๒ อย่าง คือ ที่สำเร็จด้วยกรรม และที่สำเร็จด้วยการภาวนา. ในบรรดาทิพยจักษุ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุที่สำเร็จด้วยกรรมนี้ว่า "ไม่ใช่สำเร็จด้วยการภาวนา". ส่วนทิพยจักษุที่สำเร็จด้วยการภาวนา จักเกิดขึ้นที่โคนต้นโพธิ์. คำว่า "so" (เขานั้น) นี้ เป็นการกำหนดหมาย แน่นอนว่าย่อมมีด้วยมโนวิญญาณ แต่เพราะมโนวิญญาณนั้นถูกทำให้ปรากฏชัดอย่างนั้นด้วยจักขุวิญญาณ การเป็นไปของมโนวิญญาณในอารมณ์นั้นจึงเป็นไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "yena nimittaṃ...pe... sakkoti" (สามารถ... ด้วยนิมิตใด).

40. Vacanatthoti [Pg.44] saddattho. Nimīlananti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ, tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato. Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ, vivaṭañcāti āha ‘‘antarantarā’’tiādi.

๔๐. คำว่า Vacanattho คือ ความหมายของศัพท์. คำว่า Nimīlanaṃ คือ การเห็นด้วยการหลับตา ไม่บริสุทธิ์ และอย่างนั้น ดวงตาทั้งหลายที่ไม่ได้ลืมขึ้น เพราะความไม่บริสุทธิ์แห่งการเห็นด้วยการหลับตา. แต่โดยนัยตรงกันข้าม การเห็นย่อมบริสุทธิ์ และลืมตาขึ้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "antarantarā" (ในระหว่างๆ).

41. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha ‘‘panayati jānātī’’ti. Yato vuttaṃ ‘‘animittā na nāyare’’ti (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20), ‘‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’’ti (netti. saṅgahavāra) ca. Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā ‘‘nayati pavattetī’’ti. Appamatto ahosi tesu tesu kiccakaraṇīyesu.

๔๑. คำว่า Nī นี้ ท่านถือเอาธาตุในความหมายว่า รู้ แล้วกล่าวว่า "panayati jānāti" (ย่อมนำไป คือ ย่อมรู้). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "animittā na nāyare" (นิมิตทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ) และ "vidūbhi neyyaṃ naravarassa" (สิ่งที่ผู้รู้พึงแนะนำแก่พระนรวร). ส่วนคำว่า Nī นี้ ท่านถือเอาธาตุในความหมายว่า เป็นไป แล้วกล่าวว่า "nayati pavatteti" (ย่อมนำไป คือ ย่อมให้เป็นไป). (พระองค์) เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วในกิจน้อยใหญ่เหล่านั้น.

42. Vassāvāso vassaṃ uttarapadalopena, tasmā vassaṃ, vasse vā, sannivāsaphāsutāya arahatīti vassiko, pāsādo. Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā. Itaresūti hemantikaṃ gimhikanti imesu. Eseva nayoti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati.

๔๒. คำว่า Vassāvāso (การอยู่จำพรรษา) เป็น Vassaṃ (ฤดูฝน) ด้วยการลบพยางค์หลัง เพราะฉะนั้น ปราสาทที่ควรแก่ความผาสุกในการอยู่อาศัยในฤดูฝน หรือในฤดูฝน ชื่อว่า Vassika (วสสิกะ). ส่วนเดือนทั้งหลายที่เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า Vassikā (วสสิกะ). คำว่า Itaresu คือ ในปราสาทสำหรับฤดูหนาวและฤดูร้อนเหล่านี้. นัยนี้เอง ท่านแสดงการระบุด้วยการลบพยางค์หลัง.

Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti, nātinīco. Assāti pāsādassa. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Nātitanūnīti hemantikassa viya na khuddakāni, tanutarajālāni ca. Missakānevāti hemantike viya na uṇhaniyāneva, gimhike viya ca na sītaniyāneva, atha kho ubhayamissakāneva. Tanukānīti na puthulāni. Uṇhappavesanatthāyāti sūriyasantāpānuppavesāya. Bhittiniyūhānīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni. Siniddhanti sinehavantaṃ, siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva. Kaṭukasannissitanti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ. Udakayantānīti udakadhārāvissandayantāni. Yathā jalayantāni, evaṃ himayantānipi tattha karonti eva. Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ.

คำว่า Nātiucco hoti nātinīco (ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป) คือ ไม่สูงเหมือนปราสาทฤดูร้อน ไม่ต่ำเหมือนปราสาทฤดูหนาว แต่ว่าย่อมไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป โดยลักษณะที่เป็นระหว่างกลางของปราสาททั้งสองนั้น. คำว่า Assa คือ ของปราสาท. คำว่า Nātibahūnī (ไม่มากเกินไป) คือ ไม่มากเกินไปเหมือนของปราสาทฤดูร้อน. คำว่า Nātitanūnī (ไม่น้อยเกินไป) คือ ไม่เล็กเกินไปเหมือนของปราสาทฤดูหนาว และมีช่องตาข่ายที่เล็กกว่า. คำว่า Missakāneva (เป็นของผสมกันนั่นเอง) คือ ไม่ใช่เป็นของสำหรับกันหนาวอย่างเดียวเหมือนในฤดูหนาว และไม่ใช่เป็นของสำหรับกันร้อนอย่างเดียวเหมือนในฤดูร้อน แต่ว่าเป็นของที่ผสมกันทั้งสองอย่างนั่นเอง. คำว่า Tanukāni คือ ไม่หนา. คำว่า Uṇhappavesanatthāya คือ เพื่อให้ความร้อนจากแสงอาทิตย์เข้าไปได้. คำว่า Bhittiniyūhāni คือ ซุ้มที่ฝาผนังทางด้านทิศใต้. คำว่า Siniddhaṃ คือ ที่มีความชุ่มชื่น และด้วยการถือเอาคำว่า Siniddha นี้เอง ท่านจึงกล่าวถึงความหนักของมันด้วย. คำว่า Kaṭukasannissitaṃ คือ ที่ประกอบด้วยวัตถุที่มีรสเผ็ดร้อนมีรสเผ็ดร้อน ๓ อย่างเป็นต้น. คำว่า Udakayantāni คือ เครื่องยนต์ที่หลั่งสายน้ำออกไป. เครื่องยนต์น้ำเป็นอย่างไร ท่านก็ทำเครื่องยนต์หิมะไว้ในที่นั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (ในปราสาทนั้น) ย่อมมีหิมะตกลงมาเหมือนในฤดูหนาวนั่นเอง.

Sabbaṭṭhānānipīti sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi, na nivāsaṭṭhānāniyeva. Tenāha ‘‘dovārikāpī’’tiādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘rājā kirā’’tiādi.

คำว่า Sabbaṭṭhānānipi (แม้ในที่ทั้งปวง) คือ แม้ในที่ทั้งปวงมีการชำระร่างกาย การอาบน้ำ การบริโภค การเล่น และการสัญจรไปมาเป็นต้น ไม่ใช่เฉพาะที่อยู่อาศัยเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "dovārikāpi" (แม้พวกคนเฝ้าประตู). ในคำนั้น ท่านบอกเหตุผลว่า "rājā kira" (ได้ยินว่า พระราชา) เป็นต้น.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภาณวารที่หนึ่ง จบแล้ว.

Jiṇṇapurisavaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องบุรุษชรา

44. Gopānasivaṅkanti [Pg.45] vaṅkagopānasī viya. Vaṅkānañhi vaṅkabhāvassa nidassanatthaṃ avaṅkagopānasīpi gayhati. Ābhoggavaṅkanti ādito paṭṭhāya abbhuggatāya kuṭilasarīratāya vaṅkaṃ. Tenāha ‘‘khandhe’’tiādi. Daṇḍaparaṃ daṇḍaggahaṇaparaṃ ayanaṃ gamanaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ, daṇḍo vā paraṃ āyanaṃ gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ. Ṭhānādīsu daṇḍo gati avassayo etassa tena vinā appavattanatoti daṇḍagatikaṃ, gacchati etenāti vā gati, daṇḍo gati gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍagatikaṃ. Daṇḍapaṭisaraṇanti etthāpi eseva nayo. Jarāturanti jarāya kilantaṃ assavasaṃ. Yadā ratho purato hotīti dvedhāpathe sampatte purato gacchante balakāye tattha ekaṃ saṇṭhānaṃ āruḷho majjhe gacchanto bodhisattena āruḷho ratho itaraṃ saṇṭhānaṃ gacchanto yadā purato hoti. Pacchā balakāyoti tadā pacchā hoti sabbo balakāyo. Tādise okāseti tādise vuttappakāre maggappadese. Taṃ purisanti taṃ jiṇṇapurisaṃ. Suddhāvāsāti siddhatthādīnaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane brahmacariyaṃ caritvā suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattabrahmāno. Te hi tadā tattha tiṭṭhanti. ‘‘Kiṃ paneso jiṇṇo nāmā’’ti eso tayā vuccamāno kiṃ atthato, taṃ me niddhāretvā kathehīti dasseti. Aniddhāritasarūpattā hi tassa attano bodhisatto liṅgasabbanāmena taṃ vadanto ‘‘ki’’nti āha. ‘‘Yathā kiṃ te jāta’’nti dvayameva hi loke yebhuyyato jāyati itthī vā puriso vā, tathāpi taṃ liṅgasabbanāmena vuccati, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi tassa aniddhāritasarūpataṃyeva vibhāveti.

๔๔. คำว่า โคปานสีวังกา ได้แก่ เหมือนโคปานสีที่คด ก็โคปานสีที่ไม่คด ก็ถูกยกขึ้นมาเพื่อแสดงลักษณะความคดของไม้กลอนที่คดทั้งหลาย คำว่า อาโภคควงกะ ได้แก่ คดด้วยมีร่างกายคดที่ยกขึ้นตั้งแต่ต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ที่บ่า" เป็นต้น คำว่า ทัณฑปรายณะ ได้แก่ การไปที่อาศัยการถือไม้เท้าเป็นเบื้องหน้า หรือไม้เท้าเป็นเหตุแห่งการไปเป็นเบื้องหน้า คำว่า ทัณฑคติกา ได้แก่ ไม้เท้าเป็นที่ไป เป็นที่อาศัยของผู้นั้นในที่ยืนเป็นต้น เพราะผู้นั้นไม่สามารถดำเนินไปได้หากไม่มีไม้เท้า หรือที่ไปคือการไปโดยอาศัยไม้เท้า ไม้เท้าเป็นเหตุแห่งการไปของผู้นั้น คำว่า ทัณฑปฏิสรณะ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า ชราตุระ ได้แก่ ผู้เหน็ดเหนื่อยเพราะชรา ไม่เป็นอิสระ คำว่า เมื่อรถอยู่ข้างหน้า ได้แก่ เมื่อกองกำลังที่กำลังไปข้างหน้ามาถึงทางสองแพร่ง รถที่พระโพธิสัตว์ประทับนั่งซึ่งกำลังไปอยู่ตรงกลาง โดยขึ้นไปบนที่แห่งหนึ่งในที่นั้น เมื่อรถนั้นกำลังไปสู่ที่อีกแห่งหนึ่ง เมื่อรถนั้นอยู่ข้างหน้า คำว่า กองกำลังอยู่ข้างหลัง ได้แก่ กองกำลังทั้งหมดอยู่ข้างหลังในเวลานั้น คำว่า ในโอกาสเช่นนั้น ได้แก่ ในบริเวณทางที่กล่าวมาแล้วเช่นนั้น คำว่า บุรุษนั้น ได้แก่ บุรุษแก่ผู้นั้น คำว่า สุทธาวาส ได้แก่ พรหมที่บังเกิดในสุทธาวาสภูมิ หลังจากประพฤติพรหมจรรย์ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ มีพระสิทธัตถะเป็นต้น พวกท่านเหล่านั้นย่อมดำรงอยู่ในที่นั้นในเวลานั้น คำว่า "ก็คนแก่ผู้นี้ชื่ออะไร" แสดงว่า "ผู้นี้ที่ท่านกล่าวถึงคืออะไรโดยเนื้อแท้ ขอท่านจงกำหนดให้ข้าพเจ้าแล้วบอก" เพราะพระโพธิสัตว์ยังไม่ทรงกำหนดลักษณะของสิ่งนั้นได้ จึงตรัสเรียกสิ่งนั้นด้วยสรรพนามว่า "อะไร" คำว่า "อะไรเกิดขึ้นแก่ท่าน" โดยส่วนมากแล้วในโลกนี้ย่อมเกิดได้สองอย่างเท่านั้น คือหญิงหรือชาย ถึงกระนั้นก็ยังถูกเรียกว่าด้วยสรรพนามเช่นนั้น พึงทราบข้อนี้เช่นเดียวกัน คำว่า "อะไรที่กล่าวถึง" เป็นต้น ย่อมแสดงถึงลักษณะที่ยังไม่ถูกกำหนดของสิ่งนั้นนั่นเอง

‘‘Tena hī’’tiādi ‘‘ayañca jiṇṇabhāvo sabbasādhāraṇattā mayhampi upari āpattito evā’’ti mahāsattassa saṃvijjanākāravibhāvanaṃ. Rathaṃ sāretīti sārathi. Kīḷāvihāratthaṃ uyyuttā yanti upagacchanti etanti uyyānaṃ. Alanti paṭikkhepavacanaṃ. Nāmāti garahaṇe nipāto ‘‘kathañhināmā’’tiādīsu (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36) viya. Jātiyā ādīnavadassanatthaṃ taṃmūlassa ummūlanaṃ viya hotīti, tassa ca avassitabhāvato ‘‘jātiyā mūlaṃ [Pg.46] khaṇanto nisīdī’’ti āha. Siddhe hi kāraṇe phalaṃ siddhameva hotīti. Pīḷaṃ janetvā antotudanavasena sabbapaṭhamaṃ hadayaṃ anupavissa ṭhitattā paṭhamena sallena hadaye viddho viya nisīdīti yojanā.

คำว่า "ถ้าอย่างนั้น" เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พระมหาบุรุษทรงสังเวชว่า "ความเป็นคนแก่นี้เป็นของทั่วไป ย่อมตกมาถึงเราด้วย" ผู้ขับรถชื่อว่า สารถี สถานที่ที่คนทั้งหลายออกไปเพื่อเล่นและพักผ่อน ชื่อว่า อุทยาน คำว่า อลัง เป็นคำปฏิเสธ คำว่า นามะ เป็นนิบาตในความตำหนิ เหมือนในคำว่า "กถัญหินามา" เป็นต้น (ปารา. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; ปาจิ. 1, 13, 36) เพื่อแสดงโทษของชาติ ย่อมเหมือนการถอนรากของสิ่งนั้น และเพราะความเป็นที่อาศัยของสิ่งนั้น จึงตรัสว่า "นั่งถอนรากของชาติ" เพราะเมื่อเหตุสำเร็จ ผลก็ย่อมสำเร็จด้วย พึงประกอบความว่า ทรงนั่งเหมือนถูกลูกศรดอกแรกแทงที่หัวใจ เพราะทรงเข้าไปตั้งอยู่ในหัวใจเป็นอันดับแรก โดยการทำให้เกิดความเจ็บปวดและทิ่มแทงอยู่ภายใน

Byādhipurisavaṇṇanā

พรรณนาบุรุษผู้เป็นโรค

47. Pubbe vuttanayenevāti ‘‘suddhāvāsā kirā’’tiādinā pubbe vutteneva nayena. Ābādhikanti ābādhavantaṃ. Dukkhitanti sañjātadukkhaṃ. Ajātanti ajātabhāvo, nibbānaṃ vā.

๔๗. คำว่า โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในก่อน ได้แก่ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วในก่อนด้วยคำว่า "สุทธาวาสะแล" เป็นต้น คำว่า อาพาธิกะ ได้แก่ ผู้มีอาพาธ คำว่า ทุกขิตะ ได้แก่ ผู้เกิดทุกข์แล้ว คำว่า อชาตะ ได้แก่ ความไม่เกิด หรือพระนิพพาน

Kālakatapurisavaṇṇanā

พรรณนาบุรุษผู้ทำกาละแล้ว

50. Bhantanettakuppalādi vividhaṃ katvā lātabbato vilāto, vayhaṃ, sivikā cāti āha ‘‘vilātanti sivika’’nti. Sivikāya diṭṭhapubbattā mahāsatto citakapañjaraṃ ‘‘sivika’’nti āha. Ito paṭigatanti ito bhavato apagataṃ. Katakālanti pariyosāpitajīvanakālaṃ. Tenāha ‘‘yattaka’’ntiādi.

๕๐. คำว่า วิลาตะ ได้แก่ สิ่งที่พึงนำไปโดยทำให้นัยน์ตาที่หมุนไปมาเป็นต้นต่างๆ กัน, ยานหาม, และเสลี่ยง จึงตรัสว่า "วิลาตะ คือ เสลี่ยง" เพราะพระมหาบุรุษเคยทอดพระเนตรเห็นเสลี่ยงมาก่อน จึงตรัสเรียกโครงเชิงตะกอนว่า "เสลี่ยง" คำว่า ปฏิคตะจากที่นี้ ได้แก่ ผู้จากภพนี้ไปแล้ว คำว่า ผู้ทำกาละแล้ว ได้แก่ ผู้สิ้นสุดกาลแห่งชีวิตแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพียงใด" เป็นต้น

Pabbajitavaṇṇanā

พรรณนาบรรพชิต

53. Dhammaṃ caratīti dhammacaraṇo, tassa bhāvo dhammacaraṇabhāvoti dhammacariyameva vadati. Evaṃ ekekassa padassāti yathā ‘‘sādhudhammacariyāti pabbajito’’ti yojanā, evaṃ ‘‘sādhusamacariyāti pabbajito’’tiādinā ekekassa padassa yojanā veditabbā. Sabbānīti ‘‘sādhudhammacariyā’’tiādīsu āgatāni sabbāni dhammasamakusalapuññapadāni. Dasakusalakammapathavevacanānīti dānādīni dasakusaladhammapariyāyapadāni.

๕๓. ผู้ประพฤติธรรม ชื่อว่า ธัมมจารณะ, ความเป็นผู้ประพฤติธรรมนั้น ชื่อว่า ธัมมจารณภาวะ ย่อมกล่าวถึงธัมมจริยาเท่านั้น การประกอบบทแต่ละบทพึงทราบอย่างนี้ คือ เหมือนการประกอบความว่า "ผู้ประพฤติธรรมดี ชื่อว่า บรรพชิต" การประกอบบทแต่ละบทด้วยคำว่า "ผู้ประพฤติสมะดี ชื่อว่า บรรพชิต" เป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ คำว่า ทั้งหมด ได้แก่ บทธรรมะ สมะ กุศล บุญ ทั้งหมดที่มาในคำว่า "สาธุธัมมจริยา" เป็นต้น คำว่า เป็นไวพจน์ของทสกุศลกรรมบถ ได้แก่ บทที่เป็นไวพจน์ของธรรมที่เป็นกุศลสิบประการ มีทานเป็นต้น

Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā

พรรณนาการบรรพชาของพระโพธิสัตว์

54. Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvāti sambandho. Aññañca saṅgītianāruḷhaṃ tena tadā vuttaṃ dhammiṃ kathanti yojanā. ‘‘Vaṃsovā’’ti padattayena dhammatā esāti dasseti. Cirassaṃ cirassaṃ passanti dīghāyukabhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’’ti. Tenevāti na cirassaṃ diṭṭhabhāveneva. Acirakālantarikameva pubbakālakiriyaṃ dassento ‘‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti āha [Pg.47] yathā ‘‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’’ti.

๕๔. พึงประกอบความว่า "ได้ฟังธรรมกถาของบรรพชิต" พึงประกอบความว่า "ธรรมกถาอื่นที่ท่านกล่าวในเวลานั้น ซึ่งไม่ได้ถูกสังคายนาขึ้น" ด้วยบทสามบทว่า "วงศ์แล" ย่อมแสดงว่า "นี่คือธรรมดา" ย่อมเห็นนานๆ ครั้ง เพราะมีอายุยืน ดังที่ตรัสไว้ว่า "โดยล่วงไปแห่งปีเป็นอันมาก...เป็นต้น" คำว่า เพราะเหตุนั้น ได้แก่ เพราะการเห็นที่ไม่นานนั่นเอง เพื่อแสดงการกระทำในกาลก่อนที่ห่างกันไม่นาน จึงตรัสว่า "เมื่อเห็นคนแก่...เป็นต้น...และเมื่อเห็นบรรพชิต เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงบวชแล้ว พระเจ้าข้า" เหมือนคำว่า "อาบน้ำแล้ว นุ่งผ้าแล้ว ทาของหอมแล้ว สวมมาลัยแล้ว จึงฉัน"

Mahājanakāyaanupabbajjāvaṇṇanā

พรรณนาการบรรพชาตามของมหาชน

55. ‘‘Kasmā panetthā’’tiādinā tesaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ mahāsatte saṃbhattataṃ, saṃvegabahulatañca dasseti, yato sutaṭṭhāneyeva ṭhatvā ñātimittādīsu kiñci anāmantetvā mattavaravāraṇo viya ayomayabandhanaṃ ghanabandhanaṃ chinditvā pabbajjaṃ upagacchiṃsu.

๕๕. ด้วยคำว่า "ก็เพราะเหตุไรในที่นี้" เป็นต้น ย่อมแสดงถึงความเลื่อมใสในพระมหาบุรุษและความสังเวชอย่างมากของสัตว์แปดหมื่นสี่พันเหล่านั้น เพราะพวกเขายืนอยู่ในที่ที่ได้ยินนั่นเอง ไม่ได้บอกกล่าวญาติมิตรเป็นต้นเลย ได้ตัดเครื่องผูกที่แน่นหนาอันเป็นเหล็กไปสู่การบรรพชา เหมือนช้างตัวประเสริฐที่ตกมัน

Cattāro māse cārikaṃ cari na tāva ñāṇassa paripākaṃ gatattā.

ทรงจาริกอยู่สี่เดือน เพราะพระญาณยังไม่ถึงความบริบูรณ์

Yadā pana ñāṇaṃ paripākaṃ gataṃ, taṃ dassento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Sabbeva ime pabbajitā mama gamanaṃ jānissanti, jānantā ca maṃ anubandhissantīti adhippāyo. Sannisīvesūti sannisinnesu. Saṇatevāti saṇati viya saddaṃ karoti viya.

แต่เมื่อญาณถึงความแก่รอบแล้ว เมื่อจะแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็อันนี้' (ayaṃ pana). บรรพชิตเหล่านี้ทั้งหมดจักรู้การไปของเรา และเมื่อรู้แล้วจักติดตามเราไป นี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า สันนิสีเวสุ คือ ในผู้ที่นั่งพร้อมกันแล้ว. บทว่า สณเตว คือ ย่อมทำเสียงเหมือนส่งเสียง.

Avivekārāmānanti anabhirativivekānaṃ. Ayaṃ kāloti ayaṃ tesaṃ pabbajitānaṃ mama gamanassa ajānanakālo. Nikkhamitvāti paṇṇasālāya niggantvā, mahābhinikkhamanaṃ pana pageva nikkhanto. Pāramitānubhāvena uṭṭhitaṃ upari devatāhi dibbapaccattharaṇehi supaññattampi mahāsattassa puññānubhāvena siddhattā tena paññattaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘pallaṅkaṃ paññapetvā’’ti. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; 8.13; mahāni. 17, 196) nayappavattaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā. Vūpakāsanti vivekavāsaṃ.

บทว่า อวิเวการามานัง คือ ผู้ไม่ยินดีในความสงัด. บทว่า อะยังกาโล คือ กาลนี้เป็นกาลที่บรรพชิตเหล่านั้นไม่รู้การไปของเรา. บทว่า นิกขมิตวา คือ ออกไปจากบรรณศาลา ส่วนการเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์นั้น ได้เสด็จออกไปก่อนแล้ว. แม้บัลลังก์ที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบารมี อันเทวดาปูลาดด้วยเครื่องลาดทิพย์อย่างดีแล้วข้างบน ก็เป็นเหมือนอันพระองค์ปูลาดเอง เพราะสำเร็จด้วยอานุภาพบุญของพระมหาบุรุษ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ปูลาดบัลลังก์แล้ว'. ทรงอธิษฐานจตุรงควิริยะ (ความเพียรมีองค์ ๔) อันเป็นไปตามนัยมีอาทิว่า 'หนัง เอ็น และกระดูก จงเหลืออยู่เถิด' (อ้างอิง ม.ม. ๒.๑๘๔; สํ.ส. ๒.๒๒, ๒๓๗; อํ.จตุตก. ๒.๕; อํ.อฏฺฐก. ๘.๑๓; มหานิ. ๑๗, ๑๙๖). บทว่า วูปกาสัง คือ การอยู่ด้วยความสงัด.

Aññenevāti yattha mahāpuriso tadā viharati, tato aññeneva disābhāgena. Kāmaṃ bodhimaṇḍo jambudīpassa majjhe nābhiṭṭhāniyo, tadā pana brahāraññe vivitte yogīnaṃ paṭisallānasāruppo hutvā tiṭṭhati, tadañño pana jambudīpappadeso yebhuyyena bahujano ākiṇṇamanusso iddho phīto ahosi. Tena te taṃ taṃ janapadadesaṃ uddissa gatā ‘‘anto jambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkantā’’ti vuttā anto jambudīpābhimukhā, na himavantādipabbatābhimukhāti attho.

บทว่า อัญเญเนว คือ โดยส่วนแห่งทิศอื่นนั่นแล จากที่ที่พระมหาบุรุษประทับอยู่ ณ กาลนั้น. แม้โพธิมณฑลจะตั้งอยู่ ณ สถานที่อันเป็นดั่งสะดือ (ศูนย์กลาง) ในท่ามกลางชมพูทวีป แต่ในกาลนั้น โพธิมณฑลนั้นตั้งอยู่ในป่าใหญ่ที่สงัด เหมาะแก่การหลีกเร้นของโยคี ส่วนประเทศอื่นในชมพูทวีปนั้น โดยมากมีผู้คนพลุกพล่าน มีมนุษย์แออัด เป็นที่มั่งคั่งสมบูรณ์. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไปโดยมุ่งหมายชนบทประเทศนั้นๆ จึงถูกกล่าวว่า 'จาริกไปโดยมุ่งหน้าสู่ภายในชมพูทวีป' คือ มุ่งหน้าสู่ภายในชมพูทวีป ไม่ใช่มุ่งหน้าสู่ภูเขาหิมพานต์เป็นต้น นี้เป็นอรรถะ.

Bodhisattaabhinivesavaṇṇanā

พรรณนาการตั้งใจมั่นของพระโพธิสัตว์

57. Kāmaṃ [Pg.48] bhagavā buddho hutvā sattasattāhāni tattheva vasi, sabbapaṭhamaṃ pana visākhapuṇṇamaṃ sandhāya ‘‘ekarattivāsaṃ upagatassā’’ti vuttaṃ. Rahogatassāti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa, tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena mahāsattassa kāyavivekamāha. Paṭisallīnassāti nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā pati sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa, tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha. Dukkhanti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutūpapātāpi jātimaraṇāni eva, maraṇajātiyova ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ nesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘idaṃ dvayaṃ…pe… vutta’’nti. Kasmā pana lokassa kicchāpattiparivitakkane ‘‘jarāmaraṇassā’’ti jarāmaraṇavasena niyamanaṃ katanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Jarāmaraṇameva upaṭṭhāti āditoti adhippāyo. Abhiniviṭṭhassāti āraddhassa. Paṭiccasamuppādamukhena vipassanārambhe tassa jarāmaraṇato paṭṭhāya abhiniveso aggato yāva mūlaṃ otaraṇaṃ viyāti āha ‘‘bhavaggato otarantassa viyā’’ti.

๕๗. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้วประทับอยู่ ณ ที่นั้น ๗ สัปดาห์ แต่ในเบื้องต้น ทรงหมายถึงวันเพ็ญวิสาขะ จึงกล่าวว่า 'ผู้เสด็จถึงการอยู่คืนเดียว'. บทว่า รโหคตัสสะ คือ ผู้ไปถึงที่สงัดจากหมู่ชน ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงกายวิเวกของพระมหาบุรุษด้วยความไม่มีความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ. บทว่า ปฏิสัลลีนัสสะ คือ ผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่านในที่นั้น ผู้หลีกเร้นดีแล้วด้วยการกลับของจิตจากการเที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงจิตตวิเวกเบื้องต้นของพระองค์ด้วยความไม่มีความคลุกคลีด้วยจิต. บทว่า ทุกขัง คือ ทุกข์ที่มีชาติเป็นต้นเป็นมูล. แม้จุติและอุปบัติก็คือชาติและมรณะนั่นเอง แต่การกล่าวว่า 'ย่อมเกิด ย่อมตาย' เป็นชาติและมรณะนั่นเอง ส่วนการกล่าวว่า 'ย่อมจุติ ย่อมเข้าถึง' ไม่ใช่การถือเอาสิ่งเหล่านั้นที่รวมอยู่ในภพเดียวกัน หากแต่แสดงว่าเป็นการถือเอาสิ่งที่รวมอยู่ในภพต่างๆ กันเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า 'สองอย่างนี้...เป...กล่าวแล้ว'. ก็เพราะเหตุไรเล่า ในการตรึกถึงความลำบากของโลก จึงกำหนดด้วยอำนาจชรามรณะว่า 'แห่งชรามรณะ' จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะว่า'. ชรามรณะนั่นแหละย่อมปรากฏในเบื้องต้น นี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า อภินิวิฏฐัสสะ คือ ผู้ปรารภแล้ว. ในการเริ่มวิปัสสนาโดยทางปฏิจจสมุปบาท การตั้งใจมั่นของพระองค์เริ่มตั้งแต่ชรามรณะลงไปจนถึงรากเห้าเหมือนการลงจากยอดภพ จึงกล่าวว่า 'เหมือนผู้ลงจากยอดภพ'.

Upāyamanasikārāti upāyena manasikaraṇato manasikārassa pavattanato. Idāni taṃ upāyamanasikārapariyāyaṃ yonisomanasikāraṃ sarūpato, pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘aniccādīni hī’’tiādi vuttaṃ. Yonisomanasikāro nāma hotīti yāthāvato manasikārabhāvato. Aniccādīnīti ādi-saddena dukkhānattaasubhādīnaṃ gahaṇaṃ. Ayanti ‘‘etadahosī’’ti evaṃ vutto ‘‘kimhi nu kho satī’’tiādinayappavatto manasikāro. Tesaṃ aññataroti tesu aniccādimanasikāresu aññataro eko. Ko pana soti? Aniccamanasikārova, tattha kāraṇamāha ‘‘udayabbayānupassanāvasena pavattattā’’ti. Yañhi uppajjati ceva cavati ca, taṃ aniccaṃ udayavayaparicchinnattā addhuvanti katvā. Tassa pana tabbhāvadassanaṃ yāthāvamanasikāratāya yonisomanasikāro. Ito yonisomanasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa iminā ‘‘upāyamanasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena atthamāha. Samāgamo ahosīti [Pg.49] yāthāvato paṭivijjhanavasena saṅgamo ahosi. Kiṃ pana tanti kiṃ pana taṃ jarāmaraṇakāraṇanti āha ‘‘jātī’’ti. ‘‘Jātiyā kho’’tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇakāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārikāraṇapariggaṇhane ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajjati, tāya uppajjantiyā samāgamo ahosīti. Sabbapadānīti ‘‘kimhi nu kho sati jāti hotī’’tiādinā āgatāni jātiādīni viññāṇapariyosānāni nava padāni.

บทว่า อุปายมนสิการา คือ เพราะการมนสิการโดยอุบาย เพราะการเป็นไปแห่งมนสิการ. บัดนี้ เพื่อแสดงโยนิโสมนสิการอันเป็นไวพจน์ของอุปายมนสิการนั้น โดยสภาวะและโดยอาการเป็นไป จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะว่าอนิจจังเป็นต้น'. บทว่า โยนิโสมนสิการชื่อว่าย่อมมี คือ เพราะความเป็นมนสิการโดยความเป็นจริง. บทว่า อนิจจาทีนิ คือ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงถือเอาทุกขัง อนัตตา อสุภะ เป็นต้น. บทว่า อะยัง คือ มนสิการอันเป็นไปตามนัยมีอาทิว่า 'เมื่ออะไรหนอมีอยู่' อันกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า 'ได้มีแล้วอย่างนี้'. บทว่า เตสัง อัญญะตะโร คือ อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดามนสิการมีอนิจจะ เป็นต้นเหล่านั้น. ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? คืออนิจจมนสิการนั่นเอง ในข้อนั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งการพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อม'. สิ่งใดแลย่อมเกิดด้วย ย่อมดับด้วย สิ่งนั้นเป็นอนิจจะ เพราะถูกกำหนดด้วยความเกิดและความเสื่อม จึงเป็นของไม่ยั่งยืน. ส่วนการเห็นความเป็นอย่างนั้นของสิ่งนั้น เป็นโยนิโสมนสิการเพราะความเป็นมนสิการโดยความเป็นจริง. บทว่า อิโต โยนิโสมนสิการา เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ท่านกล่าวอรรถของบทนั้นด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุว่า 'ด้วยอุปายมนสิการนี้'. บทว่า สมาคโม อะโหสิ คือ การรวมกันได้มีแล้วโดยการแทงตลอดตามความเป็นจริง. ก็อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ก็อะไรเล่าคือเหตุแห่งชรามรณะนั้น? จึงกล่าวว่า 'ชาติ'. ในบทมีอาทิว่า 'เพราะชาติแล' นี้เป็นอรรถสังเขปว่า 'เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ชรามรณะย่อมมี, ชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย?' เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงกำหนดเหตุแห่งชรามรณะ ในการกำหนดเหตุที่ไม่คลาดเคลื่อนอย่างนี้ว่า 'เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นย่อมมี, เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นย่อมไม่มี, สิ่งนั้นเป็นเหตุของสิ่งนี้' ปัญญาใดอันกำหนดเหตุแห่งชรามรณะว่า 'เมื่อชาติแลมีอยู่ ชรามรณะย่อมมี, ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย' ย่อมเกิดขึ้น การประชุมพร้อมกันได้มีแล้วด้วยปัญญานั้นที่เกิดขึ้น. บทว่า สัพพะปทานิ คือ บท ๙ บทมีชาติเป็นต้น มีวิญญาณเป็นที่สุด อันมาแล้วด้วยบทมีอาทิว่า 'เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ชาติย่อมมี'.

Dvādasapadike paṭiccasamuppāde idha yāni dve padāni aggahitāni, tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbākāraṃ tāva dassento ‘‘ettha panā’’tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannabhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgataṃ ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha ‘‘avijjā saṅkhārā hi atīto bhavo’’ti. Nanu cettha anāgatassāpi bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Api cettha anāgatopi addhā atthato saṅgahito eva, yato parato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṅgahikā desanā pavattā. Tehīti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. Na ghaṭiyati na sambajjhati. Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti aghaṭane kāraṇamāha. Adiṭṭhehīti anavabuddhehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sati anubodhe paṭivedhena bhavitabbanti āha ‘‘na sakkā buddhena bhavitu’’nti. Imināti mahāsattena. Teti avijjāsaṅkhārā. Bhavaupādānataṇhāvasenevāti bhavaupādānataṇhādassanavaseneva. Diṭṭhā taṃsabhāvataṃsahagatehi tehi samānayogakkhamattā. Visuddhimagge (visuddhi. 2.570) kathitāva, tasmā na idha kathetabbāti adhippāyo.

ในปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ บท ในที่นี้ บท ๒ บทใดที่ยังไม่ถูกถือเอา เมื่อประสงค์จะถามเหตุแห่งการไม่ถือเอาบทเหล่านั้นแล้วตอบ จึงแสดงอาการที่พึงถือเอาบทเหล่านั้นก่อนว่า 'เอตฺถ ปน' ดังนี้เป็นต้น. เมื่อถือเอาภพปัจจุบันที่ปรากฏเป็นอันดับแรกแล้ว ถือเอาภพอนาคตเป็นอันดับที่สอง ภพอดีตย่อมเป็นอันดับที่สาม จึงกล่าวว่า 'อวิชชาและสังขารเป็นภพอดีต'. ก็การถือเอาภพอนาคตในที่นี้ย่อมไม่สมควร เพราะมีการยึดมั่นโดยความเป็นปัจจุบันปรากฏอยู่มิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่พึงเห็นว่า เมื่อเหตุถูกถือเอาแล้ว ผลก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว จึงกล่าวอย่างนั้น. อนึ่ง แม้กาลอนาคตก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าไว้โดยอรรถแล้วในที่นี้ เพราะจากนั้นไป พระธรรมเทศนาที่สงเคราะห์กาลอนาคตไว้ได้ดำเนินไปแล้วด้วยบทว่า 'นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ' ดังนี้เป็นต้น. คำว่า 'เตหิ' หมายถึง อวิชชาและสังขารที่เป็นอารมณ์. 'นะ ฆฏิยติ นะ สัมพัชฌติ' หมายถึง ไม่เข้ากัน ไม่เกี่ยวข้องกัน. พระมหาบุรุษย่อมยึดมั่นโดยความเป็นปัจจุบัน จึงตรัสเหตุแห่งความไม่เข้ากันนั้น. คำว่า 'อทิฏเฐหิ' หมายถึง สิ่งที่ยังไม่รู้แจ้ง. และคำนี้เป็นกรณวจนะในลักษณะเช่นนั้น. เมื่อมีการรู้ตามด้วยการแทงตลอด พึงเป็นพระพุทธเจ้าได้ จึงตรัสว่า 'ไม่สามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้'. คำว่า 'อิมินา' หมายถึง พระมหาบุรุษนั้น. คำว่า 'เต' หมายถึง อวิชชาและสังขารเหล่านั้น. คำว่า 'ภวูปาทานตัณหาวเสเนวะ' หมายถึง โดยการเห็นภวูปาทานตัณหาเท่านั้น. 'ทิฏฐา' หมายถึง ถูกเห็นแล้ว เพราะมีความเกษมจากโยคะเสมอกันกับสิ่งเหล่านั้นที่มีสภาพเช่นนั้นและประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น. กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.570) ฉะนั้นจึงไม่ควรกล่าวในที่นี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

58. Paccayatoti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hi hetuparamparāvasena phalaparamparāya vuccamānāya [Pg.50] ‘‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti vicāraṇāya ‘‘saṅkhāre kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti viññāṇassa visesakāraṇabhūte saṅkhāre aggahite tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti (dī. ni. 2.58), nāmampi cettha sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivisassa jotitattā. Ārammaṇatoti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato vā. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Yato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavatopi paṭinivattati nāma. Ubhayampīti paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Nāmarūpaṃ nātikkamatīti paccayabhūtaṃ, ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ nātikkamati tena vinā avattanato. Tenāha ‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’ti.

๕๘. คำว่า 'ปจฺจยโตติ' หมายถึง เพราะเหตุ, คือเพราะสังขาร. ด้วยบทว่า 'เมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี' ดังนี้เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงผลสืบต่อกันไปโดยลำดับแห่งเหตุสืบต่อกันไป ด้วยการพิจารณาว่า 'เมื่ออะไรมีอยู่ วิญญาณย่อมมี' เมื่อไม่ถือเอาสังขารซึ่งเป็นเหตุพิเศษของวิญญาณว่า 'เมื่อสังขารมีอยู่ วิญญาณย่อมมี' วิญญาณย่อมกลับจากสังขารนั้น ไม่ใช่จากปัจจัยทั้งหมด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณย่อมมี' (ที. นิ. 2.58). แม้นามในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเป็นปัจจัยโดยความเป็นสหชาติเป็นต้น ไม่ใช่โดยความเป็นกรรมูปนิสัย เพราะมีการยึดมั่นโดยความเป็นปัจจุบันปรากฏอยู่. คำว่า 'อารัมมณโต' หมายถึง เพราะอารมณ์ที่ชื่อว่าอวิชชาและสังขาร หรือเพราะอารมณ์ที่ชื่อว่าภพอดีต. อวิชชาและสังขารย่อมสงเคราะห์เข้าในกาลอดีต. วิญญาณที่กลับจากอวิชชาและสังขารนั้น ย่อมกลับจากภพอดีตด้วย. คำว่า 'อุภยัมปิ' หมายถึง ทั้งปฏิสนธิวิญญาณและวิปัสสนาวิญญาณ. 'นามรูปัง นาติกกมติ' หมายถึง นามรูปที่เป็นปัจจัยและนามรูปที่เป็นอารมณ์ย่อมไม่ล่วงเลยไป เพราะไม่มีนามรูปนั้นแล้วย่อมไม่เป็นไป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่ไปเกินกว่านามรูป'.

Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honteti viññāṇe nāmassa, rūpassa, nāmarūpassa ca paccaye honte. Nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti tathā nāme, rūpe, nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti catuvokāraekavokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesūti pana pañcavokārabhavavaseneva. Ettakenāti evaṃ viññāṇa nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ upatthambhanavasena pavattiyā. Jāyetha vā…pe… upapajjetha vāti ‘‘satto jāyati…pe… upapajjati vā’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha ‘‘ito hī’’tiādi. Etadevāti viññāṇaṃ, nāmarūpanti etaṃ dvayameva.

คำว่า 'วิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเต' หมายถึง เมื่อวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นาม แก่รูป และแก่นามรูป. และคำว่า 'นามรูปญฺจ วิญญาณัสสะ ปัจจเย โหนเต' หมายถึง เมื่อนาม รูป และนามรูปเป็นปัจจัยแก่วิญญาณเช่นนั้น พึงทราบการประกอบตามสมควรโดยความเป็นจตุโวการภพ เอกโวการภพ และปัญจโวการภพ. แต่เมื่อปัจจัยทั้งสองเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น พึงทราบโดยความเป็นปัญจโวการภพเท่านั้น. คำว่า 'เอตฺตเกน' หมายถึง ด้วยการเป็นไปแห่งวิญญาณและนามรูปโดยการอุปถัมภ์ซึ่งกันและกันอย่างนี้. 'ชาเยถ วา...เป...อุปปัชเชถ วา' หมายถึง 'สัตว์ย่อมเกิด...เป...ย่อมเข้าถึง' ดังนี้เป็นสมัญญา เพราะไม่มีธรรมที่เป็นอุปาทานแห่งสัตว์บัญญัติที่พ้นจากวิญญาณและนามรูป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เพราะเหตุนี้' ดังนี้เป็นต้น. คำว่า 'เอตเทวะ' หมายถึง วิญญาณและนามรูปสองอย่างนี้เท่านั้น.

Pañca padānīti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti āha ‘‘saddhiṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhīhī’’ti. Puna taṃ ettāvatāti vuttamatthanti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā niyyātento nidassento puna vatvā. Anulomapaccayākāravasenāti paccayadhammadassanapubbakaṃ paccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa [Pg.51] paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto. Saṃsārappavattiyā anulomanato anulomapaccayākāro. Jātiādikaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ cittena samihitena kataṃ samūhavasena gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dukkhakkhandhassā’’ti vuttanti āha ‘‘jāti…pe… dukkharāsissā’’ti.

คำว่า 'ปญฺจ ปทานีติ' หมายถึง บท ๕ บท มี 'ชาเยถ วา' เป็นต้น. ก็บทที่ ๔ และที่ ๕ ในที่นั้นไม่ต่างกันโดยอรรถกับบทที่ ๑ และที่ ๓ มิใช่หรือ? จึงตรัสว่า 'พร้อมด้วยจุติและปฏิสนธิที่สืบต่อกันไป'. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อกล่าวซ้ำความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั้น ซึ่งถูกกล่าวไว้ก่อนด้วยบทว่า 'เอตฺตาวตา' โดยแสดงและชี้แจงความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั้นด้วยบทว่า 'ยทิทํ' ดังนี้เป็นต้น. คำว่า 'อนุโลมปัจจยาการวเสนะ' หมายถึง โดยการแสดงธรรมที่เป็นปัจจัยก่อนแล้วจึงแสดงธรรมที่เป็นปัจจัยเกิด. ความเป็นปัจจัยของธรรมที่เป็นปัจจัยแก่ปัจจัยเกิดของตนนั้น คือ อิทัปปัจจยตา เป็นปัจจยาการ และปัจจยาการนั้นถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขาร' ดังนี้เป็นต้น. เพราะเป็นไปตามลำดับแห่งการเป็นไปของสังสารวัฏ จึงเป็นอนุโลมปัจจยาการ. เมื่อถือเอาทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดมีชาติเป็นต้น ที่ประมวลมาด้วยจิตโดยรวมแล้ว จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า 'ทุกขขันธ์' จึงตรัสว่า 'ชาติ...เป...กองทุกข์'.

59. Dukkhakkhandhassa anekavāraṃ samudayadassanavasena viññāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ avoca. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattinidassanapadaṃ, atha kho paṭiccasamuppāda-saddo viya samuppādamukhena idha samudaya-saddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo bhavantā idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti āha, evañca katvā yaṃ vakkhati ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathita’’nti, (dī. ni. aṭṭha. 2.59) taṃ samatthitaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘udayadassanapaññā vesā’’ti idaṃ kathanti? Nāyaṃ doso paccayato udayadassanamukhena nibbattilakkhaṇadassanassa sambhavato. Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvena cakkhu viyāti cakkhu. Ñātakaraṇaṭṭhenāti yathā samudayo sammadeva ñāto hoti avabuddho, evaṃ karaṇaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti ‘‘viññāṇāditaṃtaṃpaccayuppattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti pakārato jānanaṭṭhena. Nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhenāti anibbijjhitvā pubbe udayadassanapaññāya paṭipakkhadhamme nibbijjhitvā ‘‘ayaṃ samudayo’’ti paccayato, khaṇato ca, sarūpato paṭivijjhitvā uppannabhāvena, nibbijjhanaṭṭhena paṭivijjhanaṭṭhena vijjāti vuttaṃ hoti. Obhāsaṭṭhenāti samudayasabhāvapaṭicchādanakassa mohandhakārassa ca kilesandhakārassa ca vidhamanavasena avabhāsakabhāvena.

๕๙. เพราะวิญญาณเป็นไปโดยอาการแห่งการเห็นความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์หลายครั้ง จึงตรัสคำซ้ำว่า 'สมุทัย สมุทัย' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'สมุทัยย่อมมีอย่างนี้' นี้ มิใช่เป็นเพียงบทแสดงความบังเกิดขึ้นเท่านั้น แต่ที่แท้แล้ว คำว่า 'สมุทัย' ในที่นี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งความบังเกิดขึ้น เหมือนคำว่า 'ปฏิจจสมุปบาท' (กล่าวถึงความเป็นปัจจัย) โดยนัยแห่งความเกิดขึ้นพร้อม วิญญาณเป็นต้นในที่นี้ถูกระบุว่าเป็นปัจจัยธรรม พระองค์ทรงถือเอาธรรมเหล่านั้นโดยสภาวะทั่วไปด้วยความประสงค์จะให้ครอบคลุม จึงตรัสว่า 'สมุทัย สมุทัย' และเมื่อทำเช่นนี้ คำที่จะตรัสต่อไปว่า 'เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี ดังนี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงการกำหนดรู้ปัจจัยเท่านั้น' (ที. สี. อ. 2.59) คำนั้นย่อมเป็นอันสมเหตุสมผล หากเป็นเช่นนั้น คำว่า 'นี่คือปัญญาเห็นความเกิดขึ้น' นี้ (จะอธิบาย) อย่างไร? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะการเห็นลักษณะแห่งความบังเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการเห็นความเกิดขึ้นจากปัจจัยนั้น ย่อมเป็นไปได้ ชื่อว่า จักขุ โดยอรรถว่าเห็น คือ เพราะความเป็นผู้เห็นสมุทัยโดยประจักษ์ จึงเป็นเหมือนดวงตา ชื่อว่า จักขุ โดยอรรถว่ากระทำให้รู้ คือ โดยอรรถว่ากระทำโดยประการที่สมุทัยนั้นจะเป็นผู้อันรู้แจ้งแล้ว ตรัสรู้แล้วโดยชอบ โดยอรรถว่ารู้ชัด คือ โดยอรรถว่ารู้โดยประการต่างๆ ว่า 'เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนั้นๆ มีวิญญาณเป็นต้น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์นี้ย่อมมี' โดยอรรถว่าเกิดขึ้นด้วยการเจาะแทงและแทงตลอด คือ ด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยการเจาะแทงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ด้วยปัญญาเห็นความเกิดขึ้นในกาลก่อน แล้วแทงตลอดว่า 'นี้คือสมุทัย' โดยปัจจัย โดยขณะ และโดยสภาวะ ชื่อว่า วิชชา โดยอรรถว่าเจาะแทงและแทงตลอด โดยอรรถว่าส่องสว่าง คือ ด้วยความเป็นสภาพส่องสว่างโดยการกำจัดความมืดคือโมหะและความมืดคือกิเลสที่ปกปิดสภาวะของสมุทัย

Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭipāṭiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cakkhuṃ udapādīti pāḷiyaṃ paduddhāro. Kathaṃ udapādīti ceti āha ‘‘dassanaṭṭhenā’’ti. ‘‘Samudayassa paccakkhato dassanabhāvenāti vutto vāyamattho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Cakkhudhammoti cakkhūti pāḷidhammo. Dassanaṭṭho atthoti dassanasabhāvo tena [Pg.52] pakāsetabbo attho. Sesesupi eseva nayo. Ettakehi padehīti imehi pañcahi padehi. ‘‘Kiṃ kathita’’nti piṇḍatthaṃ pucchati. Paccayasañjānanamattanti viññāṇādīnaṃ paccayadhammānaṃ nāmarūpādipaccayuppannassa paccayasabhāvasañjānanamattaṃ kathitaṃ avisesato paccayasabhāvasallakkhaṇassa jotitattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva udayadassanassa jotitattā ‘‘vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะจำแนกเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นตามลำดับ จึงกล่าวคำว่า 'ยถาห' เป็นต้น ในคำนั้น บทว่า 'จักขุเกิดขึ้นแล้ว' เป็นการยกบทบาลีขึ้นตั้ง ถามว่า เกิดขึ้นอย่างไร? จึงตอบว่า 'โดยอรรถว่าเห็น' เนื้อความนี้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า 'โดยความเป็นสภาพเห็นสมุทัยโดยประจักษ์' พึงทราบเนื้อความแม้ในบทที่เหลือโดยนัยนี้ คำว่า จักขุธรรม คือธรรมในบาลีว่า 'จักขุ' คำว่า อรรถว่าเห็น คือสภาวะแห่งการเห็น ซึ่งเป็นเนื้อความที่พึงประกาศด้วยสภาวะนั้น แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน คำว่า 'ด้วยบทเพียงเท่านี้' คือด้วยบททั้ง ๕ เหล่านี้ (ท่าน) ถามถึงเนื้อความโดยรวมว่า 'กล่าวถึงอะไร?' (ตอบว่า) 'เป็นเพียงการกำหนดรู้ปัจจัย' คือกล่าวถึงเพียงการกำหนดรู้สภาวะแห่งปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายมีวิญญาณเป็นต้น และของธรรมที่เกิดจากปัจจัยมีนามรูปเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงการกำหนดสภาวะแห่งปัจจัยโดยไม่เจาะจง และเพราะเป็นการแสดงการเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายโดยชอบ จึงกล่าวว่า 'เป็นการกล่าวถึงตรุณวิปัสสนาที่เข้าสู่วิถีแล้ว'

61. Attanā adhigatattā āsannapaccakkhatāya ‘‘aya’’nti vuttaṃ, ariyamaggādīnaṃ magganaṭṭhena maggoti. Pubbabhāgavipassanā hesā. Tenāha ‘‘bodhāyā’’ti. Bodhapadassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘catusaccabujjhanatthāyā’’ti. Pariññāpahānabhāvanābhisamayā yāvadeva sacchikiriyābhisamayatthā nibbānādhigamatthattā brahmacariyavāsassāti vuttaṃ ‘‘nibbānabujjhanatthāya eva vā’’ti. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204) hi vuttaṃ. Bujjhatīti cattāri ariyasaccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, tena bodha-saddassa kattusādhanattamāha. Paccattapadehīti paṭhamāvibhattidīpakehi padehi. Nibbānameva kathitaṃ viññāṇādi nirujjhati etthāti katvā. Anibbattinirodhanti sabbaso paccayanirodhena anuppādanirodhaṃ accantanirodhaṃ.

๖๑. เพราะเป็นสิ่งที่ตนบรรลุแล้ว และเพราะความที่ประจักษ์แจ้งในที่ใกล้ จึงตรัสว่า 'นี้' ชื่อว่า มรรค โดยอรรถว่าแสวงหาอริยมรรคเป็นต้น วิปัสสนานี้เป็นวิปัสสนาส่วนเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อความตรัสรู้' ท่านกล่าวว่า 'เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้อริยสัจ ๔' โดยหมายถึงความเป็นภาวสาธนะของบทว่า โพธะ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่มีการตรัสรู้ด้วยปริญญา การละ และการเจริญ จนถึงการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง ก็เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุพระนิพพาน ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้พระนิพพานนั่นเอง' สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง' (ม. ม. 2.215, 217; ธ. 204) คำว่า ย่อมตรัสรู้ คือ ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียว ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นกัตตุสาธนะของศัพท์ว่า โพธะ คำว่า 'ด้วยบทที่เป็นปัจจัตตะ' คือด้วยบทที่แสดงปฐมาวิภัตติ ท่านกล่าวถึงพระนิพพานนั่นเอง โดยความหมายว่า วิญญาณเป็นต้นย่อมดับในพระนิพพานนี้ คำว่า 'ความดับที่ไม่บังเกิด' คือความดับที่ไม่เกิดขึ้นอีกด้วยความดับแห่งปัจจัยโดยประการทั้งปวง คือความดับอย่างสิ้นเชิง

62. Sabbeheva etehi padehīti ‘‘cakkhū’’tiādīhi pañcahi padehi. Nirodhasañjānanamattamevāti ‘‘nirodho nirodhoti kho’’tiādinā nirodhassa sañjānanamattameva kathitaṃ pubbārambhabhāvato, na tassa paṭivijjhanavasena paccakkhato dassanaṃ ariyamaggassa anadhigatattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva nirodhadassanaṃ nāma sikhāppattāya vipassanāya vasena icchitabbanti ‘‘vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ.

๖๒. คำว่า 'ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนั่นเทียว' คือด้วยบททั้ง ๕ มีบทว่า 'จักขุ' เป็นต้น คำว่า 'เป็นเพียงการกำหนดรู้ความดับ' คือกล่าวถึงเพียงการกำหนดรู้ความดับด้วยบทว่า 'ความดับ ความดับแล' เป็นต้น เพราะเป็นเพียงการเริ่มต้นในเบื้องต้น มิใช่การเห็นความดับนั้นโดยประจักษ์ด้วยอำนาจการแทงตลอด เพราะยังมิได้บรรลุอริยมรรค การเห็นความดับแห่งสังขารทั้งหลายโดยชอบนั้น พึงประสงค์เอาด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่ถึงจุดยอด และท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นการกล่าวถึงพลววิปัสสนาอันเป็นวุฏฐานคามินี'

63. Viditvāti pubbabhāgiyena ñāṇena jānitvā. Tato aparabhāgeti vuttanayena paccayanirodhajānanato pacchābhāge. Upādānassa paccayabhūtesūti catubbidhassapi upādānassa ārammaṇapaccayādinā paccayabhūtesu, upādāniyesūti attho. Vahantoti pavattento. Idanti ‘‘aparena samayenā’’tiādi vacanaṃ. Kasmā vuttanti ‘‘yāya paṭipattiyā sabbepi mahābodhisattā carimabhave bodhāya paṭipajjanti, vipassanāya mahābodhisattena tatheva paṭipanna’’nti kathetukamyatāvasena pucchāvacanaṃ. Tenāha [Pg.53] ‘‘sabbeyeva hī’’tiādi. Tattha puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ, padhānānuyogo ca dhammatāvasena veditabbo, itaraṃ itikattabbatāvasena. Tatthāpi cirakālaparibhāvanāya laddhāsevanāya mahākaruṇāya sañcoditamānasattā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) saṃsāradukkhato mocetuṃ icchitassa sattalokassa kicchāpattidassanamukhena jarāmaraṇato paṭṭhāya paccayākārasammasanampi dhammatāva. Tathā attādhīnatāya, kenaci anupakhatattā, asecanakasukhavihāratāya, catutthajjhānikatāya ca ānāpānakammaṭṭhānānuyogo. Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti viññāṇanāmarūpādipariyāyena gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu vipassanābhinivesavasena abhinivisitvā paṭipattiṃ ārabhitvā. Anukkamanti anu anu gāmitabbato paṭipajjitabbato ‘‘anukkama’’nti laddhanāmaṃ anupubbapaṭipattiṃ. Katvāti paṭipajjitvā.

๖๓. คำว่า วิทิตวา คือรู้ด้วยปุพพภาคิยญาณ. คำว่า แต่นั้นในส่วนเบื้องปลาย คือในส่วนเบื้องปลายจากการรู้ความดับแห่งปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า ในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน คือในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน ๔ อย่าง โดยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น หมายถึงในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน. คำว่า วหนฺโต คือยังให้เป็นไป. คำว่า อิทัง คือคำว่า "ในสมัยอื่น" เป็นต้น. คำว่า เพราะเหตุไรจึงตรัสไว้ คือเป็นคำถามที่ตรัสไว้ด้วยความประสงค์จะกล่าวว่า "พระมหาโพธิสัตว์ทั้งปวงย่อมปฏิบัติเพื่อตรัสรู้ในภพสุดท้ายด้วยปฏิปทาใด พระมหาโพธิสัตว์ก็ทรงปฏิบัติด้วยวิปัสสนาอย่างนั้น". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พระมหาโพธิสัตว์ทั้งปวงนั่นแล" เป็นต้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ในวันประสูติของพระโอรส และการประกอบความเพียรพึงทราบโดยธรรมดา ส่วนอย่างอื่นพึงทราบโดยกิจที่ควรทำ. แม้ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การพิจารณาปัจจยาการตั้งแต่ชราและมรณะเป็นต้น โดยการแสดงความถึงความลำบากของหมู่สัตว์ที่ทรงประสงค์จะให้พ้นจากทุกข์ในสังสารวัฏ ด้วยพระมหากรุณาที่ทรงอบรมมานานและทรงสั่งสมมาแล้ว ทรงมีพระทัยอันพระมหากรุณาชักนำแล้วว่า "โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว" เป็นต้น (ที. ม. ๒/๕๗; สํ. นิ. ๒/๔, ๑๐) ก็เป็นธรรมดา. อนึ่ง การประกอบอานาปานสติกัมมัฏฐาน ก็เป็นธรรมดา เพราะความเป็นผู้มีตนเป็นใหญ่ เพราะไม่ถูกใครข่มเหง เพราะความเป็นผู้มีสุขวิหารอันไม่เจือปน และเพราะความเป็นผู้เข้าจตุตถฌาน. คำว่า อภินิวิสิตวาในขันธ์ ๕ คือเข้าไปตั้งมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ ที่สงเคราะห์ด้วยวิญญาณ นามรูปเป็นต้น โดยการเข้าไปตั้งมั่นในวิปัสสนา แล้วเริ่มปฏิปทา. คำว่า อนุกฺกมํ คืออนุปุพพปฏิปทาที่ได้ชื่อว่า "อนุกรม" เพราะควรดำเนินไปตามลำดับ ควรปฏิบัติไปตามลำดับ. คำว่า กตฺวา คือปฏิบัติแล้ว.

Iti rūpanti ettha dutiyo iti-saddo nidassanattho, tena paṭhamo iti-saddo sarūpassa, parimāṇassa ca bodhako anekatthattā nipātānaṃ,āvuttiādivasena vāyamattho veditabbo. Antogadhāvadhāraṇañca vākyaṃ dassento ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’tiādimāha. Tattha ‘‘ruppanasabhāva’’nti iminā sāmaññato rūpassa sabhāvo dassito, ‘‘bhūtupādāyabheda’’ntiādinā visesato, tadubhayenapi ‘‘idaṃ rūpa’’nti padassa attho niddiṭṭho. Tattha lakkhaṇaṃ nāma tassa tassa rūpavisesassa anaññasādhāraṇo sabhāvo. Raso tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yāthāvato ñāṇassa gocarabhāvo. Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. ‘‘Anavasesarūpapariggaho’’ti iminā pana ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ’’ rūpaṃ natthīti padadvayassāpi attho niddiṭṭho rūpassa sabbaso pariyādānavasena niyāmanato. ‘‘Iti rūpassa samudayo’’ti ettha pana iti-saddo ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya pakāratthoti āha ‘‘itīti eva’’nti.

ในคำว่า "อิติ รูปัง" นี้ คำว่า "อิติ" ตัวที่สองเป็นไปในอรรถแสดงตัวอย่าง ด้วยเหตุนั้น คำว่า "อิติ" ตัวแรกเป็นเครื่องให้รู้ถึงลักษณะและประมาณ เพราะนิบาตมีหลายอรรถ หรือพึงทราบความหมายนี้โดยนัยมีการซ้ำเป็นต้น. และเมื่อจะแสดงประโยคที่เป็นการกำหนดรวมไว้ภายใน จึงกล่าวว่า "นี้คือรูป, รูปมีประมาณเท่านี้, รูปอื่นจากนี้ไม่มี" เป็นต้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ด้วยคำว่า "มีสภาพอันแตกสลาย" นี้ ได้แสดงสภาพของรูปโดยทั่วไป และโดยเฉพาะด้วยคำว่า "ความแตกต่างแห่งรูปที่อาศัยมหาภูตรูป" เป็นต้น และด้วยคำทั้งสองนั้น ได้แสดงอรรถของบทว่า "นี้คือรูป". ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ลักษณะ คือสภาพที่ไม่ทั่วไปแก่รูปชนิดอื่น ๆ. รส คือความเป็นปัจจัยต่อผลของตนเอง. ปัจจุปัฏฐาน คือความเป็นอารมณ์ของญาณที่ถูกต้อง เพราะมีอยู่โดยปรมัตถ์. ปทัฏฐาน คือเหตุใกล้ชิด ด้วยเหตุนั้น ได้แสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยของรูปนั้น. อนึ่ง ด้วยคำว่า "การกำหนดรูปทั้งหมด" นี้ ได้แสดงอรรถของบททั้งสองว่า "รูปมีประมาณเท่านี้, รูปอื่นจากนี้ไม่มี" โดยการกำหนดรูปให้หมดสิ้นโดยประการทั้งปวง. ส่วนในคำว่า "อิติ รูปัสสะ สมุทโย" นี้ คำว่า "อิติ" เป็นไปในอรรถว่า "ประการดังนี้" เหมือนในคำว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย คนพาลมีภัยโดยประการดังนี้แล" เป็นต้น (ม. อุ. ๓/๑๒๔; อํ. ติก. ๓/๑) จึงกล่าวว่า "อิติ คือ เอวัง".

Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti, tasmā purimabhavasiddhāya [Pg.54] avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo, rūpassa uppādo hotīti attho. ‘‘Taṇhāsamudayā’’tiādīsupi eseva nayo. Āhārasamudayāti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nibbattilakkhaṇa’’ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha nibbattilakkhaṇanti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ. Passantopīti na kevalaṃ paccayasamudayameva, atha kho khaṇato udayaṃ passantopi. Addhāvasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Taṇhānirodhā kammanirodhoti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvena. Rūpanirodhoti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ vuttanayameva. ‘‘Vipariṇāmalakkhaṇa’’nti bhaṅgakālavasena hetaṃ vayadassanaṃ, tasmā taṃ addhāvasena paṭhamaṃ passitvā puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Ayañca nayo pākatikavipassakavasena vutto, bodhisattānaṃ panetaṃ natthi. Esa nayo udayadassanepi.

คำว่า อวิชชาสมุทโย คือเพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา หมายถึงเพราะความมีอยู่. เพราะว่าความเกิดขึ้นอันไม่เป็นความดับ ย่อมเป็นคำเรียกความมีอยู่ด้วย เพราะฉะนั้น เมื่ออวิชชาที่สำเร็จแล้วในภพก่อนมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งรูป คือความเกิดขึ้นของรูปย่อมมีในภพนี้ ดังนี้. แม้ในคำว่า "เพราะตัณหาเกิดขึ้น" เป็นต้น ก็นัยนี้แล. ส่วนในคำว่า "เพราะอาหารเกิดขึ้น" นี้ ได้ถือเอาเฉพาะกวฬิงการาหาร เพราะเป็นปัจจัยที่แรงกล้าในบรรดาปัจจัยที่เป็นไป. อนึ่ง เมื่อถือเอากวฬิงการาหารนั้นแล้ว อุตุและจิตก็เป็นอันถือเอาแล้วโดยความเป็นปัจจัยที่เป็นไปโดยทั่วไป เพราะฉะนั้น การแสดงความเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ โดยปัจจัย จึงเป็นอันแสดงไว้ชัดเจนแล้ว พึงเห็นดังนี้. ด้วยคำว่า "มีลักษณะเกิด" เป็นต้น ได้กล่าวถึงการเห็นความเกิดขึ้นโดยกาล. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิพพัตติลักษณะ คือสังขตลักษณะที่นับว่าเป็นการเกิดขึ้นของรูป. คำว่า ปัสสันโตปิ คือไม่เพียงแต่เห็นความเกิดขึ้นของปัจจัยเท่านั้น แต่ยังเห็นความเกิดขึ้นโดยขณะด้วย. เพราะว่าโดยกาล บุคคลเห็นความเกิดขึ้นในเบื้องต้นก่อน แล้วเห็นโดยสันตติอีก แล้วจึงเห็นโดยขณะตามลำดับ. คำว่า เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ คือเพราะความดับแห่งอวิชชาโดยอริยมรรค รูปในอนาคตจึงดับไป คือไม่เกิดขึ้น เพราะไม่มีปัจจัย. แม้ในคำว่า "เพราะตัณหาดับ กรรมจึงดับ" ก็นัยนี้แล. คำว่า เพราะอาหารดับ คือเพราะไม่มีกวฬิงการาหารอันเป็นปัจจัยที่เป็นไป. คำว่า รูปจึงดับ คือรูปที่เกิดจากสมุฏฐานนั้นย่อมไม่มี. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า "มีลักษณะแปรปรวน" นี้ เป็นการเห็นความเสื่อมไปโดยกาลแห่งการแตกสลาย เพราะฉะนั้น บุคคลจึงเห็นความเสื่อมไปนั้นโดยกาลก่อน แล้วเห็นโดยสันตติอีก แล้วจึงเห็นโดยขณะตามลำดับ. และนัยนี้กล่าวไว้โดยบุคคลผู้เจริญวิปัสสนาโดยปกติ แต่สำหรับพระโพธิสัตว์นั้นไม่มี. นัยนี้ก็เช่นเดียวกันในการเห็นความเกิดขึ้น.

‘‘Iti vedanā’’tiādīsupi heṭṭhā rūpe vuttanayānusārena attho veditabbo. Tenāha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’’tiādi. Tattha vedayita…pe… sabhāvanti ettha ‘‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’’nti paccekaṃ sabhāva- saddo yojetabbo. Vedayitasabhāvanti anubhavanasabhāvaṃ. Sañjānanasabhāvanti ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādinā ārammaṇassa sallakkhaṇasabhāvaṃ. Abhisaṅkharaṇasabhāvanti āyūhanasabhāvaṃ. Vijānanasabhāvanti ārammaṇassa upaladdhisabhāvaṃ. Sukhādīti ādi-saddena dukkhasomanassadomanassupekkhāvedanānaṃ saṅgaho rūpasaññādīti ādi-saddena saddasaññādīnaṃ, phassādīti ādi-saddena cetanā vitakkādīnaṃ cakkhuviññāṇādīnanti ādi-saddena sabbesaṃ lokiyaviññāṇānaṃ saṅgaho. Yathā ca viññāṇe, esa nayo vedanādīsupi. Tesanti [Pg.55] ‘‘samudayo’’ti vuttadhammānaṃ. Tīsu khandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti (vibha. 246; dī. ni. 2.97) vacanato viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti vattabbaṃ. Tesaṃ yevāti tīsu khandhesu ‘‘phassassa viññāṇakkhandhe nāmarūpassā’’ti phassanāmarūpānaṃyeva vasena atthaṅgamapadampi yojetabbaṃ, avijjādayo pana rūpe vuttasadisā evāti adhippāyo.

แม้ในบทว่า 'อิติ เวทนา' เป็นต้น พึงทราบอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในรูปข้างต้นนั่นแล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'อยํ เวทนา, เอตฺตกา เวทนา' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เวทยิตะ...เป... สภาวะ ในคำว่า 'เวทยิตสภาวํ...เป... วิชานนสภาวํ' พึงประกอบศัพท์ว่า สภาวะ เข้ากับแต่ละบท. บทว่า เวทยิตสภาวะ คือ สภาวะแห่งการเสวยอารมณ์. บทว่า สัญชานนสภาวะ คือ สภาวะแห่งการกำหนดหมายอารมณ์โดยนัยมี 'สีเขียว สีเหลือง' เป็นต้น. บทว่า อภิสังขรณสภาวะ คือ สภาวะแห่งการประมวลมา. บทว่า วิชานนสภาวะ คือ สภาวะแห่งการรับรู้อารมณ์. บทว่า สุขะเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เวทนาคือ ทุกข์ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา. บทว่า รูปสัญญาเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์สัญญาคือ สัททสัญญาเป็นต้น. บทว่า ผัสสะเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เจตนา วิตกเป็นต้น. บทว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์โลกิยวิญญาณทั้งปวง. และในวิญญาณฉันใด แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'เตสํ' (ของธรรมเหล่านั้น) คือ ของธรรมที่กล่าวว่า 'สมุทัย'. บทว่า 'ในขันธ์ ๓' คือ ในเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์. เพราะพระบาลีว่า 'ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ' (สํ. สฬา. ๑๘/๑๒๙) จึงควรกล่าวว่า 'ผัสสสมุทัย'. เพราะพระบาลีว่า 'วิญญาณมีนามรูปเป็นปัจจัย' (วิภงฺค. ๓๕/๒๔๖; ที. มหา. ๑๐/๙๗) จึงควรกล่าวว่า 'นามรูปสมุทัย' ในวิญญาณขันธ์. บทว่า 'เตสํ เยว' (ของธรรมเหล่านั้นนั่นแล) คือ แม้บทว่า 'อัสดงคต' ก็พึงประกอบโดยอาศัยผัสสะและนามรูปเท่านั้น คือ 'ของผัสสะ' ในขันธ์ ๓ และ 'ของนามรูป' ในวิญญาณขันธ์, ส่วนอวิชชาเป็นต้น มีนัยเหมือนที่กล่าวไว้ในรูปนั่นแล มีความหมายดังนี้.

Samapaññāsalakkhaṇavasenāti paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā udayalakkhaṇānaṃ, paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā eva vayalakkhaṇānaṃ cāti samapaññāsāya udayavayalakkhaṇānaṃ vasena. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādisamudayoti, tathā tesaṃ anuppādanirodho lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādīnaṃ accantanirodho. Nibbattivipariṇāmalakkhaṇāni pana saṅkhatalakkhaṇamevāti. Evaṃ etāni samapaññāsalakkhaṇāni sarūpato veditabbāni. Yathānukkamena vaḍḍhiteti yathāvuttaudayabbayañāṇe tikkhe sūre pasanne hutvā vahante tato paraṃ vattabbānaṃ bhaṅgañāṇādīnaṃ uppattipaṭipāṭiyā buddhippatte paramukkaṃsagate vipassanāñāṇe. Pageva hi chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattena sabbaññutaññāṇānucchavikena mahāvajirañāṇasaṅkhātena sammasanañāṇena sambhatānubhāvaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paṭipadāvisuddhiñāṇaṃ aparimitakāle sambhatāya paññāpāramiyā ānubhāvena ukkaṃsapāramippattaṃ anukkamena vuṭṭhānagāminibhāvaṃ upagantvā yadā ariyamaggena ghaṭeti, tadā ariyamaggacittaṃ sabbakilesehi maggapaṭipāṭiyā vimuccati, vimuccantañca tathā vimuccati, yathā sabbañeyyāvaraṇappahānaṃ hoti. Yaṃ kilesānaṃ ‘‘savāsanappahāna’’nti vuccati, tayidaṃ pahānaṃ atthato anuppattinirodhoti āha ‘‘anuppādanirodhenā’’ti. Āsavasaṅkhātehi kilesehīti bhavato ābhavaggaṃ, dhammato āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi rāgo, diṭṭhi, mohoti imehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, pāḷiyaṃ yadidaṃ ‘‘āsavehī’’ti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi [Pg.56] kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccati. Aggahetvāti tesaṃ kilesānaṃ lesamattampi aggahetvā.

โดยนัยแห่งลักษณะ ๕๐ อย่างเท่ากัน คือ โดยนัยแห่งอุปปาทลักขณะ ๒๕ อย่าง คือ ๒๐ อย่างโดยปัจจัย และ ๕ อย่างโดยขณะ และโดยนัยแห่งวยลักขณะ ๒๕ อย่างเท่านั้น คือ ๒๐ อย่างโดยปัจจัย และ ๕ อย่างโดยขณะ รวมเป็นอุปปาทวยลักขณะ ๕๐ อย่างเท่ากัน. ในลักษณะเหล่านั้น อวิชชาเป็นต้นอันเป็นสมุทัย ย่อมชื่อว่า 'ลักษณะ' เพราะอุปบาทแห่งขันธ์ ๕ ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น, อนึ่ง อวิชชาเป็นต้นอันเป็นความดับโดยไม่เกิดขึ้น ย่อมชื่อว่า 'ลักษณะ' เพราะความดับโดยไม่เกิดขึ้นแห่งอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น. ส่วนลักษณะแห่งความเกิดขึ้นและความแปรปรวนนั้น เป็นสังขตลักษณะนั่นเอง. ลักษณะ ๕๐ อย่างเท่ากันเหล่านี้ พึงทราบโดยสภาวะอย่างนี้. บทว่า 'เจริญขึ้นโดยลำดับ' คือ ในวิปัสสนาญาณที่ถึงความเจริญสูงสุด ถึงความสำเร็จด้วยปัญญา โดยลำดับแห่งการเกิดขึ้นของภังคญาณเป็นต้น ที่จะพึงกล่าวต่อไปจากอุทยัพพยญาณที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นญาณที่คมกล้า แกล้วกล้า ผ่องใส และดำเนินไป. เพราะว่า ปฏิปทาวิสุทธิญาณที่สั่งสมอานุภาพไว้ด้วยสัมมสนญาณอันมีชื่อว่า มหาวชิรญาณ ซึ่งสมควรแก่สัพพัญญุตญาณ อันดำเนินไปโดยมี ๓๖ แสนโกฏิเป็นประธาน ย่อมรับครรภ์ (คืออานุภาพ) และถึงความแก่กล้า ถึงความสำเร็จสูงสุดด้วยอานุภาพแห่งปัญญาบารมีที่สั่งสมมาในกาลอันประมาณมิได้ ครั้นถึงความเป็นญาณที่นำไปสู่การออกโดยลำดับ เมื่อใดกระทบกับอริยมรรค เมื่อนั้นอริยมรรคจิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยลำดับแห่งมรรค และเมื่อหลุดพ้น ย่อมหลุดพ้นอย่างนั้น คือ อย่างที่การละเสียซึ่งเครื่องกั้นแห่งธรรมที่พึงรู้ทั้งปวงย่อมมี. การละกิเลสที่เรียกว่า 'สวาสนัปปหาน' นั้น โดยอรรถคือ อนุปปาทนิโรธ (ความดับโดยไม่เกิดขึ้น) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยความดับโดยไม่เกิดขึ้น'. บทว่า 'จากกิเลสทั้งหลายอันมีชื่อว่าอาสวะ' คือ จากกิเลสเหล่านี้ คือ ราคะ ทิฏฐิ โมหะ ที่มีชื่อว่าอาสวะ เพราะไหลไปและเป็นไปจากภพจนถึงภวัคคะ และจากสภาวธรรมจนถึงโคตรภู. และคำว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำแสดงลักษณะ, แต่โดยอรรถเดียวกัน จิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงและจากอกุศลธรรมทั้งปวง. บทว่า 'ไม่ถือเอา' คือ ไม่ถือเอาแม้เพียงเล็กน้อยแห่งกิเลสเหล่านั้น.

Maggakkhaṇe vimuccati nāma taṃtaṃmaggavajjhakilesehi phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma. Maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati cāti uparimaggakkhaṇe heṭṭhimamaggavajjhehi vimuttañceva yathāsakaṃ pahātabbehi vimuccati ca. Phalakkhaṇe vimuttamevāti sabbasmimpi phalakkhaṇe vimuttameva, na vimuccati nāma.

ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า 'ย่อมหลุดพ้น' จากกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงละ, ในขณะแห่งผล ชื่อว่า 'หลุดพ้นแล้ว'. หรือในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า 'หลุดพ้นแล้วด้วย ย่อมหลุดพ้นด้วย' คือ ในขณะแห่งมรรคเบื้องสูง ย่อมหลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่มรรคเบื้องต่ำพึงละ และย่อมหลุดพ้นจากกิเลสที่พึงละด้วยมรรคนั้นๆ ของตน. ในขณะแห่งผล ชื่อว่า 'หลุดพ้นแล้วเท่านั้น' คือ ในขณะแห่งผลทั้งปวง ย่อมหลุดพ้นแล้วเท่านั้น ไม่ชื่อว่า 'ย่อมหลุดพ้น'.

Sabbabandhanāti orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitā sabbasmāpi bhavasaññojanā, vippamutto visesato pakārehi mutto. Suvikasitacittasantānoti sātisayaṃ ñāṇarasmisamphassena suṭṭhu sammadeva samphullacittasantāno. ‘‘Cattāri maggañāṇānī’’tiādi yehi ñāṇehi suvikasitacittasantāno, tesaṃ ekadesena dassanaṃ. Nippadesato dassanaṃ pana parato āgamissati, tasmā tattheva tāni vibhajissāma. Sakale ca buddhaguṇeti atītaṃse appaṭihatañāṇādike sabbepi buddhaguṇe. Yadā hi lokanātho aggamaggaṃ adhigacchati, tadā sabbe guṇe hatthagate karoti nāma. Tato paraṃ ‘‘hatthagate katvā ṭhito’’ti vuccati.

บทว่า 'เครื่องผูกทั้งปวง' คือ สังโยชน์ในภพทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ. บทว่า 'วิปปมุตโต' คือ หลุดพ้นแล้วโดยพิเศษด้วยประการต่างๆ. บทว่า 'สุวิกสิตจิตสันดาน' คือ จิตสันดานที่เบิกบานดีแล้วอย่างยิ่งด้วยการสัมผัสแห่งรัศมีญาณอันยิ่ง. บทว่า 'ญาณในมรรค ๔' เป็นต้น เป็นการแสดงบางส่วนของญาณที่ทำให้จิตสันดานเบิกบานดีแล้ว. ส่วนการแสดงโดยไม่เหลือส่วนจักมาในภายหลัง เพราะฉะนั้น เราจักจำแนกญาณเหล่านั้นในที่นั้นนั่นแล. บทว่า 'และในพระพุทธคุณทั้งปวง' คือ ในพระพุทธคุณทั้งปวงมีอัปปฏิหตญาณในส่วนอดีตเป็นต้น. เมื่อใดพระโลกนาถย่อมบรรลุอัคคมรรค เมื่อนั้นชื่อว่าย่อมกระทำคุณทั้งปวงให้อยู่ในกำมือ. หลังจากนั้น จึงชื่อว่า 'ตั้งอยู่โดยกระทำให้อยู่ในกำมือแล้ว'.

‘‘Paripuṇṇasaṅkappo’’ti vatvā paripuṇṇasaṅkappatāparidīpanaṃ udānaṃ dassetuṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ādito dvinnaṃ gāthānamattho heṭṭhā brahmajālanidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto eva. Parato pana ayoghanahatassāti ayo haññati etenāti ayoghanaṃ, kammārānaṃ ayokūṭaṃ, ayomuṭṭhi ca, tena ayoghanena hatassa pahatassa. Eva-saddo cettha nipātamattaṃ. Jalato jātavedasoti jalayamānassa aggissa, anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ. Anupubbūpasantassāti anukkamena upasantassa vikkhambhantassa niruddhassa. Yathā na ñāyate gatīti yathā tassa gati na ñāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā pahatattā ayoghanena hatassa pahatassa ayogatassa, kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa anukkamena upasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattāti. Evaṃ sammāvimuttānanti sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamāya [Pg.57] samucchedavimuttiyā ariyamaggena catūhipi upādānehi, āsavehi ca muttattā sammā vimuttānaṃ, tato eva kāmabandhanasaṅkhātaṃ kāmoghabhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaoghañca taritvā ṭhitattā kāmabandhoghatārīnaṃ suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi akampanīyatāya acalaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ pattānaṃ adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ gati devamanussādibhedāsu gatīsu ‘‘ayaṃ nāmā’’ti paññāpetabbatāya abhāvato paññāpetuṃ natthi na upalabbhati, yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva te gacchantīti attho. Evaṃ manasi karontoti ‘‘evaṃ anekajātisaṃsāra’’ntiādinā (dha. pa. 153) attano katakiccattaṃ manasi karonto bodhipallaṅke nisinnova virocitthāti yojanā.

เมื่อตรัสว่า ‘เรามีความดำริเต็มเปี่ยม’ เพื่อแสดงอุทานที่แสดงถึงความเป็นผู้มีความดำริเต็มเปี่ยม จึงตรัสว่า ‘อะเนกะชาติสังสารัง’ เป็นต้น ในที่นั้น อรรถแห่งคาถาสองบทแรกได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาพรหมชาลนิทาน (ที. สี. ฏีกา 1. อรรถกถาปฐมมหาสังคีติ) ส่วนในลำดับต่อมา คำว่า ‘อะโยฆะนะหะตัสสะ’ หมายถึง เหล็กที่ถูกตีด้วยค้อนเหล็ก (อะโยฆะนะ) ซึ่งเป็นค้อนของช่างเหล็ก หรือค้อนเหล็กที่ใช้ตีเหล็ก ส่วนคำว่า ‘เอวะ’ ในที่นี้เป็นเพียงนิบาต คำว่า ‘ชะละโต ชาตะเวทะโส’ หมายถึง ไฟที่กำลังลุกโพลง หรือเป็นคำแสดงสามีวิภัตติในอรรถอนาทร คำว่า ‘อะนุปุพพูปะสันตัสสะ’ หมายถึง ไฟที่สงบระงับไปตามลำดับ ดับไปแล้ว คำว่า ‘ยะถา นะ ญายะเต คะติ’ หมายถึง การไปของไฟนั้นไม่ปรากฏ ความข้อนี้กล่าวคือ: ไฟที่กำลังลุกโพลงอยู่ในเหล็กที่ถูกตีด้วยค้อนเหล็กเป็นต้น หรือไฟที่อยู่ในภาชนะทองเหลืองเป็นต้น แล้วสงบระงับไปตามลำดับนั้น การไปของไฟนั้นไม่ปรากฏในทิศทั้งสิบ เพราะดับไปโดยไม่มีการปฏิสนธิอีก เนื่องจากการดับแห่งปัจจัย คำว่า ‘เอวัง สัมมาวิมุตตานัง’ หมายถึง พระขีณาสพผู้หลุดพ้นด้วยดีแล้ว โดยเหตุ โดยนัย ด้วยอริยมรรคอันมีสมุจเฉทวิมุตติเป็นเบื้องหน้า ซึ่งมีตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติเป็นเบื้องต้น ผู้พ้นแล้วจากอุปาทานทั้งสี่และอาสวะทั้งหลาย ผู้ข้ามพ้นโอฆะที่เหลืออันมีกามโอฆะ ภวโอฆะเป็นต้น ซึ่งเป็นกามพันธนะแล้วตั้งอยู่ ผู้สงบระงับความกระวนกระวายแห่งกิเลสทั้งปวงอย่างดีแล้ว ผู้ไม่หวั่นไหวด้วยลมคือกิเลสและอภิสังขารทั้งหลาย ผู้บรรลุถึงความสุขคือความสงบแห่งสังขารอันเป็นนิพพานอันไม่หวั่นไหว การไปของท่านเหล่านั้นในคติมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น ย่อมไม่ปรากฏว่า ‘ชื่อนี้’ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรจะบัญญัติได้ ไม่ปรากฏ เหมือนไฟที่กล่าวมาแล้ว ท่านเหล่านั้นย่อมเข้าถึงภาวะที่บัญญัติไม่ได้นั่นเอง คำว่า ‘เอวัง มะนะสิ กะโรนโต’ หมายถึง เมื่อทรงมนสิการถึงความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้วของพระองค์ ด้วยบทว่า ‘เอวัง อะเนกะชาติสังสารัง’ เป็นต้น (ธ.ป. 153) ก็ทรงรุ่งเรืองอยู่บนโพธิบัลลังก์นั่นเอง ดังนี้คือการเชื่อมความ

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภาณวารที่สอง จบแล้ว

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการทูลอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหม

64. Yannūnāti parivitakkanatthe nipāto, ahanti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha ‘‘yadi panāha’’nti. ‘‘Aṭṭhame sattāhe’’tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji, tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena, evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu, te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā. Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ, sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ, na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā. Anantaroti ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādiko vitakko (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8).

๖๔. คำว่า ‘ยันนูน’ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการตรึกตรอง ส่วนคำว่า ‘อะหัง’ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงพระองค์เอง จึงตรัสว่า ‘หากว่าเรา’ บทว่า ‘ในสัปดาห์ที่แปด’ เป็นต้น หมายถึง เช่นเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคของเราทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ทรงปฏิบัติในสัปดาห์ทั้งเจ็ดโดยการเสวยวิมุตติสุขเป็นต้น และหลังจากนั้นก็ทรงพิจารณาความลึกซึ้งแห่งธรรมเป็นต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงก็ทรงปฏิบัติเช่นเดียวกันในสมัยที่ทรงตรัสรู้ และสัปดาห์เหล่านั้นก็ถูกกำหนดไว้เช่นนั้น นี่เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงเริ่มแสดงว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีก็ทรงปฏิบัติเช่นนั้นในสมัยที่ทรงตรัสรู้ ในที่นั้น คำว่า ‘ในสัปดาห์ที่แปด’ นี้กล่าวโดยอ้างถึงการปฏิบัติที่เกิดขึ้นหลังจากสัปดาห์ที่เจ็ดและในเวลาไม่ถึงสัปดาห์ (ที่ ๘) ไม่ใช่เพราะมีสัปดาห์ที่แปดที่ถูกกำหนดไว้เหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งบนบัลลังก์ คำว่า ‘อะนันตะโร’ หมายถึง วิตกที่ว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้’ เป็นต้น (ที. ม. 2.67; ม. มู. 1.281; ม. อุ. 2.337; สํ. ส. 1.172; มหาวรรค 7, 8)

Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto, yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa [Pg.58] paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho. Tenāha ‘‘uttānabhāvapaṭikkhepavacanameta’’nti. Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘gambhīrattāva duddaso’’ti. Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattāva duranubodho’’ti. Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ. Santārammaṇatāya vā santo. Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto. Padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto. Atittikaraṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ, santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto, santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta’’nti. Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo, tato eva nipuṇañāṇagocaratāya, saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo. Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇā. Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, taṇhāvicaritāni. Ālayaratāti ālayaniratā. Suṭṭhu muditā ativiya muditā anukkaṇṭhanato. Ramatīti ratiṃ vindati kīḷati laḷati. Ime sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ ‘‘duvidhampī’’tiādi.

คำว่า ตรัสรู้แล้ว หมายถึงเป็นไปโดยอาการแทงตลอดเฉพาะหน้า มีคำว่า “นี้ทุกข์” เป็นต้น ด้วยพระญาณอันเกิดขึ้นเอง คือรู้แจ้งตามความเป็นจริง. ธรรม คืออริยสัจธรรม ๔ เพราะไม่มีธรรมที่พึงแทงตลอดอื่นไปจากอริยสัจธรรมนั้น. คำว่า ลึกซึ้ง คือเป็นที่ตั้งอันญาณของผู้อื่นไม่อาจหยั่งถึงได้ เหมือนมหาสมุทรที่ไม่อาจหยั่งถึงได้ด้วยปลายเข็มของยุง เว้นแต่ผู้มีญาณสมภารอันสั่งสมและแก่กล้าแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คำนี้เป็นคำกล่าวปฏิเสธภาวะที่ตื้น”. เพราะเป็นที่ตั้งอันไม่อาจหยั่งถึงได้ คือเพราะไม่อาจหยั่งลงได้ จึงไม่สามารถจะเห็นได้โดยสภาวะและโดยวิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะลึกซึ้งนั่นเองจึงเห็นได้ยาก”. คำว่า พึงเห็นได้ด้วยความยาก คือพึงเห็นได้ด้วยความลำบากเพียงบางอย่างในบางครั้งเท่านั้น. ส่วนสิ่งใดไม่อาจเห็นได้เลย เรื่องที่จะหยั่งลงแล้วรู้ตามๆ กันไปในสิ่งนั้นย่อมไม่มีเลย ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเห็นได้ยากนั่นเองจึงตรัสรู้ตามได้ยาก”. คำว่า พึงตรัสรู้ได้ด้วยความยาก เพราะการตรัสรู้เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. ในที่นี้พึงกล่าวบทพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งใดทำได้ยากกว่า หรือเข้าถึงได้ยากกว่า” (สํ. นิ. ๕.๑๑๑๕). หรือชื่อว่า สงบ เพราะมีอารมณ์อันสงบ. ชื่อว่า ดับแล้ว เพราะความเร่าร้อนทั้งปวงดับแล้ว. หรือชื่อว่า ประณีต เพราะถึงความเป็นสภาพที่ประธาน. ชื่อว่า ไม่ทำให้อิ่ม (ไม่อิ่มเอม) โดยอรรถว่าไม่ทำให้เบื่อหน่าย เหมือนอาหารที่มีรสอร่อย. และในที่นี้ นิโรธสัจเป็นอารมณ์อันสงบ จึงชื่อว่ามีอารมณ์อันสงบ, มรรคสัจสงบและมีอารมณ์อันสงบ จึงชื่อว่ามีอารมณ์อันสงบ เพราะไม่มีกิเลสและสังขารทั้งหลายที่มีสภาพไม่สงบ, ชื่อว่า ดับแล้ว เพราะความเร่าร้อนทั้งปวงดับแล้ว, พึงเห็นความเป็นสภาพไม่ทำให้อิ่ม เพราะความเป็นสภาพที่สงบและประณีตนั่นเอง และเพราะความเป็นสภาพที่ไม่ทำให้เบื่อหน่ายเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คำสองอย่างนี้ (สงบและประณีต) ตรัสหมายถึงโลกุตตระเท่านั้น”. เพราะเป็นวิสัยของญาณอันสูงสุด จึงไม่พึงหยั่งลงด้วยตรรกะ, และเพราะเป็นโคจรของญาณอันละเอียดอ่อนนั้นเอง และเพราะมีสภาพละเอียดอ่อน จึงชื่อว่า ละเอียด. เพราะไม่ใช่เป็นวิสัยของคนพาล พึงรู้ได้ด้วยบัณฑิตเท่านั้น จึงชื่อว่า อันบัณฑิตพึงรู้แจ้ง. สิ่งที่สัตว์ย่อมอาศัย คือพึงยินดีและพึงเสพโดยอรรถว่าเป็นที่รื่นรมย์ ชื่อว่า อาลัย ได้แก่ กามคุณ ๕. สิ่งที่สัตว์ย่อมอาศัย คือเสพด้วยอำนาจความยินดี ชื่อว่า อาลัย ได้แก่ ตัณหาวิจริตทั้งหลาย. คำว่า ยินดีในอาลัย คือผู้ยินดีในอาลัย. คำว่า ยินดีอย่างยิ่ง คือยินดีอย่างยิ่งเพราะไม่เบื่อหน่าย. คำว่า เพลิดเพลิน คือได้ความยินดี เล่น ร่าเริง. สัตว์เหล่านี้ย่อมเสพและเพลิดเพลินแม้ในราคะ เหมือนในกามคุณอย่างนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ทั้งสองอย่าง” เป็นต้น.

Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ sandhāya. Atthato pana ‘‘ṭhāna’’nti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā, avijjādayova. Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā, idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo [Pg.59] uppādanasamatthatā idappaccayatā, tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo. Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Tenāha ‘‘saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacana’’nti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. 2.570) vuttanayena veditabbo.

คำว่า หมายถึงฐานะ คือหมายถึงศัพท์ว่า “ฐานะ”. แต่โดยอรรถ คำว่า “ฐานะ” นี้หมายถึงปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง. ผลย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนี้ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นสิ่งนั้นจึงชื่อว่า ฐานะ ได้แก่ อวิชชาเป็นต้นที่เป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้น. ชื่อว่า อิทัปปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้นเหล่านี้ ได้แก่ อวิชชาเป็นต้นนั่นเอง. อิทัปปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา เหมือนคำว่า เทวะ นั่นเอง คือ เทวตา, หรือความเป็นปัจจัย คือความสามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น โดยอาศัยผลของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นอิทัปปัจจัย ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา, ด้วยคำนั้น ท่านแสดงปฏิจจสมุปบาทอันมีลักษณะเป็นปรมัตถปัจจัย. ผลย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็แสดงอรรถแห่งปัจจัยของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คำนี้เป็นชื่อของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้น”. นี้เป็นความย่อในที่นี้ ส่วนความพิสดารพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๕๗๐).

Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ, atthato nibbānameva. Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti nibbānaṃ. Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu. Sammantīti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti. Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘vūpasammantī’’ti, etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho, nibbānanti dasseti. Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti. Sesepadesupi eseva nayo. Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi, khandhādayo. Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti. Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā. Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā, sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā, na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato. Yathāha ‘‘rattampi cittaṃ vipariṇataṃ, duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ, mūḷhampi cittaṃ vipariṇata’’nti (pārā. 271) virajjantīti attano sabhāvaṃ vijahanti. Sabbaṃ dukkhanti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ. Bhavena bhavanti tena tena bhavena bhavantaraṃ. Bhavanikantibhāvena saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato. Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato. Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā. Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ, appaṭipajjantānañca vasena, jānantānaṃ, pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova. Tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti (udā. 10). Tathā hi vuttaṃ ‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’ti. Ubhayanti cittakilamatho, cittavihesā [Pg.60] cāti ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi, bodhimūleyeva samucchinnattā.

คำว่า “สัพพสังขารสมถะ” เป็นต้น คำว่า “สัพพะ” คือ สัพพะทั้งหมดที่พึงกล่าวด้วยบทมี “สัพพสังขารสมถะ” เป็นต้น โดยอรรถคือนิพพานนั่นเอง บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นนิพพานของสภาวะนั้น จึงตรัสคำว่า “ยสฺมา หิ” เป็นต้น คำว่า “ตัง” คือ นิพพาน คำว่า “อาคมฺม” คือ อาศัย (อารมณ์) เป็นเหตุปัจจัยแห่งอารมณ์ของอริยมรรค คำว่า “สมฺมนฺติ” คือ สงบระงับด้วยอำนาจแห่งความสงบระงับซึ่งการปฏิสนธิใหม่ และเมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าสงบระงับเป็นพิเศษ จึงตรัสว่า “วูปสมฺมนฺติ” ด้วยบทนี้แสดงว่า สังขารทั้งปวงย่อมสงบระงับในนิพพานนี้ ชื่อว่า “สัพพสังขารสมถะ” คือ นิพพาน เพราะในนิพพานที่ปราศจากสังขารทั้งปวงนั้น บทว่า “ความสงบระงับสังขารทั้งปวง” ย่อมมาโดยนัยนั่นเอง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล คำว่า “อุปธิ” คือ ทุกข์ย่อมถูกรองรับไว้ในอุปธินี้ ได้แก่ ขันธ์เป็นต้น คำว่า “ปฏินิสสัฏฐา” คือ อันสละแล้วด้วยอำนาจการตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “สัพพา ตัณหา” คือ ตัณหาทั้งหมด 108 ประการ คำว่า “สัพเพ กิเลสราคะ” คือ ราคะทั้งปวงที่เป็นกิเลส มีกามราคะ รูปราคะ เป็นต้น หรือกิเลสทั้งปวงในที่นี้พึงทราบว่าเป็นกิเลสราคะ ไม่ใช่เฉพาะโลภะพิเศษเท่านั้น เพราะทำให้จิตวิปลาส ดังที่ตรัสว่า “จิตที่กำหนัดก็วิปลาส จิตที่ประทุษร้ายก็วิปลาส จิตที่หลงก็วิปลาส” (ปารายนะ 271) คำว่า “วิรชฺชนฺติ” คือ ละทิ้งสภาพของตน คำว่า “สัพพัง ทุกขัง” คือ ทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมด มีชรา มรณะ เป็นต้น คำว่า “ภเวน ภวนฺติ” คือ ย่อมเป็นไปในภพนั้นๆ จากภพหนึ่งไปอีกภพหนึ่ง ย่อมเกี่ยวพันด้วยความเป็นที่น่าใคร่แห่งภพ หรือกรรมย่อมเกี่ยวพันกับผล เพราะกรรมของผู้มีตัณหาย่อมเป็นเหตุให้เกิดภพใหม่ในอนาคต คำว่า “ตโต วานโต นิกฺขนฺตํ” คือ ออกจากตัณหานั้น เพราะตัณหานั้นไม่มีโดยประการทั้งปวงในนิพพานนั้น พึงทราบว่า ความเมื่อยล้าทางกายและความลำบากทางกายด้วยการนั่งนานและการพูดนาน โดยอาการมีหลังเมื่อย คอแห้ง เป็นต้น แต่ความเมื่อยล้าทางกายนั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่รู้ความหมายแห่งการแสดงธรรมและผู้ไม่ปฏิบัติ ส่วนการแสดงธรรมแก่ผู้รู้และผู้ปฏิบัติ แม้ความเหน็ดเหนื่อยทางกายก็ไม่เป็นความเหน็ดเหนื่อยของพระศาสดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เรื่องธรรมไม่ทำให้เราลำบากเลย” (อุทาน 10) ดังที่ตรัสไว้ว่า “การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ ชื่อว่าความเหน็ดเหนื่อยของเรา” คำว่า “อุภยัง” คือ ความเมื่อยล้าทางใจและความลำบากทางใจ ทั้งสองอย่างนี้ไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะได้ตัดขาดแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง

65. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ. Soti ‘‘apissū’’ti nipāto. Vipassinti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘vipassissā’’ti. Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā. Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikāya 11). Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā, gāthātthassa acchariyatā, tassa vuddhippatti cāti veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. Gocarā ahesunti upaṭṭhahiṃsu. Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū’’ti.

๖๕. คำว่า “อนุพรูหณะ” คือ การรวบรวม คำว่า “โส” คือ นิบาต “อภิสสุ” คำว่า “วิปสฺสิ” คือ ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติด้วยการประกอบกับคำว่า “ปฏิ” จึงตรัสว่า “วิปสฺสิสฺส” คำว่า “วุฑฺฒิปตฺตา” คือ น่าอัศจรรย์ หรือไม่น่าอัศจรรย์ เพราะอักษร “อ” ย่อมมีในอรรถแห่งความเจริญด้วย เช่น “อเสกฺขา ธมฺมา” (ธ.ส. ติกมาติกา 11) พึงทราบว่า การที่พระพุทธเจ้าผู้ทรงบรรลุธรรมราชาแล้วในบัดนี้ ทรงบำเพ็ญบารมีมา 4 อสงไขยแสนกัป เพื่อประโยชน์แก่การจำแนกธรรมแก่โลกพร้อมทั้งเทวดาเท่านั้น เป็นการแสดงถึงการเข้าถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในธรรมนั้น ความอัศจรรย์แห่งอรรถของคาถา และความเจริญของคาถานั้น เพราะความไม่น่าอัศจรรย์ของคาถา (มีได้) โดยทางอรรถ คำว่า “โคจรา อเหสุง” คือ ปรากฏขึ้น และการปรากฏขึ้นนั้นคือความเป็นสิ่งที่ควรตรึกตรอง จึงตรัสว่า “ปาริวิตกฺกยิตพฺพตํ ปาปุณิสฺสุ” คือ ถึงความเป็นสิ่งที่ควรตรึกตรอง

Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha ‘‘pāramīpūraṇakāle’’tiādi. Evamādīni duppariccajāni dentassa. Ha-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto, ‘‘ekaṃsatthe’’ti keci. Ha byattaṃ, ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā. Halanti ‘‘ala’’nti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. ṭī. 1.172) viya. Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena, dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi. Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi.

ถ้าเป็นปฏิปทาที่สบาย เหตุไฉนจึงลำบาก จึงตรัสว่า “ในกาลบำเพ็ญบารมี” เป็นต้น แก่ผู้ให้สิ่งเหล่านี้ที่สละได้ยาก คำว่า “หะ” หรือ “พยัตตัง” เป็นนิบาตในอรรถนี้ บางท่านกล่าวว่า “ในอรรถว่าโดยส่วนเดียว” คำว่า “หะ คือ ปรากฏชัด” หรือ “โดยส่วนเดียว” คือ พอแล้ว ไม่เป็นประโยชน์ การประกอบความว่า พอแล้ว คือไม่มีประโยชน์ที่จะแสดงธรรมที่บรรลุได้โดยยากอย่างนี้ คำว่า “หะลัง” เป็นคำที่มีความหมายเดียวกับคำว่า “อะลัง” เช่นในประโยคว่า “หะลัง วะทามิ” เป็นต้น (สัง. นิ. ฏีกา 1.172) คำว่า “ราคโทสผุฏเฐหิ” คือ อันราคะและโทสะกระทบแล้ว เหมือนถูกงูที่มีพิษแผ่ซ่านกระทบแล้ว คือ อันราคะและโทสะครอบงำแล้ว คำว่า “ราคโทสานุคเตหิ” คือ อันราคะและโทสะติดตามแล้ว

Niccādīnanti niccaggāhādīnaṃ. Evaṃ gatanti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ. ‘‘Catusaccadhamma’’nti idaṃ aniccādīsu, saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ. Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘anicca’’ntiādinā abhinivisitvā mayā, aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ, ñātaṃ paṭividdhanti attho. Kāmarāgena, bhavarāgena ca rattā nīvaraṇehi nivutacittatāya, diṭṭhirāgena rattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti. Evaṃ gāhāpetunti ‘‘anicca’’ntiādinā sabhāvena yāthāvato dhamme jānāpetuṃ. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ti.

คำว่า “นิจจาทีนัง” คือ แก่ผู้ยึดถือความเที่ยงเป็นต้น คำว่า “เอวัง คตัง” คือ เป็นไปอย่างนี้ คือ เป็นไปโดยอาการไม่เที่ยงเป็นต้น คำว่า “จตุสัจจธรรม” นี้ พึงถือเอาตามที่เหมาะสมในอนิจจังเป็นต้น และในสัจจะทั้งหลาย หรือคำว่า “เอวัง คตัง” มีความหมายว่า ธรรมนี้อันเราและพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายอื่น ได้เข้าถึงแล้ว รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว โดยการเข้าถึงโดยอาการว่า “ไม่เที่ยง” เป็นต้น อย่างนี้ ผู้กำหนัดด้วยกามราคะและภวราคะ เพราะจิตถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ ผู้กำหนัดด้วยทิฏฐิราคะ เพราะความยึดมั่นผิด ย่อมไม่เห็นธรรมนี้ตามความเป็นจริง และย่อมไม่แทงตลอด คำว่า “เอวัง คาหาเปตุง” คือ เพื่อให้รู้ธรรมตามความเป็นจริงโดยสภาพว่า “ไม่เที่ยง” เป็นต้น อย่างนี้ ความเป็นผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำของพวกเขาก็เป็นเพราะความหลงนั่นเอง จึงตรัสว่า “ถูกกองแห่งความมืดปิดบังไว้”

Dhammadesanāya appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāya [Pg.61] appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena, sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘kiṃ me aññātavesenā’’tiādinā (bu. vaṃ. 2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha ‘‘kiṃ me’’tiādi. Tattha aññātavesenāti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena. Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo, dhammassa paramagambhīratā, tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā. Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti. Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘athassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca anto āmaṭṭhatāya kañjikapuṇṇalābu ciraparivāsikatāya takkabharitacāṭi snehatintadubbalabhāvena vasātelapītapilotikā; telamissitatāya añjanamakkhitahatthā dubbisodhanīyā vuttā. Hīnūpamā cetā rūpappabandhabhāvato, acirakālikattā ca malīnatāya, kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā, anusayitattā ca. Tenāha ‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’ti. Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva.

เพื่อไขความแห่งเหตุของการถึงความไม่กระตือรือร้นในการแสดงธรรม พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งคำถามขึ้นเองว่า “ก็เพราะเหตุไร” เป็นต้น. ในข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อะไรแก่เรา” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า ความไม่กระตือรือร้นในการแสดงธรรมนี้ เป็นธรรมดาที่พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงประพฤติสั่งสมมาแล้ว และเป็นธรรมดาที่พระโพธิสัตว์ทั้งปวงทรงทำความอุตสาหะในใจของตนในมหาภินิหารมาแล้วตั้งแต่แรกเริ่มว่า “อะไรแก่เราด้วยเพศที่ไม่มีใครรู้จัก” เป็นต้น (พุทฺธวํส 2.99). ในข้อนั้น คำว่า “โดยเพศที่ไม่มีใครรู้จัก” คือ โดยรูปที่ไม่มีใครรู้จักด้วยการเข้าถึงความเป็นสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้บันลือ. เพื่อแสดงเหตุ ๓ ประการ คือ ความที่ปฏิปักษ์มีกำลัง, ความที่ธรรมลึกซึ้งอย่างยิ่ง, และความเคารพอย่างยิ่งของพระผู้มีพระภาคในธรรมนั้น จึงเริ่มกล่าวว่า “เพราะว่า...นั้น” เป็นต้น. ในข้อนั้น ปฏิปักษ์คือ กิเลสมีราคะเป็นต้น เพราะเป็นอันตรายต่อสัมมาปฏิปทา. เพราะความที่กิเลสเหล่านั้นมีกำลัง เพราะการอบรมมานาน เพราะยากที่จะชำระได้จากสันดานของสัตว์ กิเลสเหล่านั้นจึงทับสัตว์เหมือนช้างตกมันทับบุรุษผู้มีกำลังน้อย ยังความพินาศและความฉิบหายให้ถึง ย่อมครอบงำแม้ทางกันดารที่มีหนามซึ่งมีส่วนกว้างและส่วนยาวหลายร้อยโยชน์ มีการจัดวางอย่างแน่นหนาและหนาแน่น. เพื่อแสดงความยากที่จะชำระได้เพราะแทงทะลุได้ยากและตัดได้ยาก จึงตรัสว่า “ก็ของเธอ” เป็นต้น. ในข้อนั้น ผลน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าวเพราะถูกลูบไล้ภายใน, หม้อที่เต็มด้วยน้ำนมเปรี้ยวเพราะถูกหมักไว้นาน, ผ้าเก่าที่ซึมซับมันเปลวและน้ำมันเพราะความเปื่อยยุ่ยที่ชุ่มด้วยน้ำมัน, มือที่เปื้อนยาหยอดตาเพราะระคนด้วยน้ำมัน ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่ชำระได้ยาก. อุปมาเหล่านี้เป็นอุปมาที่ยังด้อยกว่า (หีนูปมา) เพราะความเป็นไปต่อเนื่องแห่งรูป และเพราะความเศร้าหมองมีอยู่ไม่นาน. แต่กิเลสเครื่องเศร้าหมองนั้นแลยากที่จะชำระได้ยิ่งกว่า เพราะมีมาแต่กาลที่ไม่มีเบื้องต้น และเพราะเป็นอนุสัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เศร้าหมองอย่างยิ่ง”. และอุปมาที่กล่าวมาแล้วสำหรับธรรมที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก และรู้ตามได้ยาก ก็เป็นอุปมาที่ยังด้อยกว่าเช่นกัน เหมือนกับความยากที่จะชำระได้

Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari, dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha.

แม้ธรรมที่ลึกซึ้งก็พึงปรากฏชัดด้วยการกำจัดปฏิปักษ์. แต่การกำจัดปฏิปักษ์นั้นเนื่องด้วยสัมมาปฏิปทา. สัมมาปฏิปทานั้นอาศัยการฟังพระสัทธรรม. การฟังพระสัทธรรมนั้นขึ้นอยู่กับความเลื่อมใสในพระศาสดาและในพระธรรม. ความเลื่อมใสนั้นเป็นเหตุแห่งความปรารถนาในบุคคลผู้ควรแก่การยกย่องและควรแก่การเคารพในโลกโดยเฉพาะ. ด้วยเหตุนี้ การที่มีนิมิตคือการทูลอาราธนาของพรหมเป็นต้น จึงเป็นช่องทางแห่งการปฏิบัติธรรมของสัตว์ทั้งหลาย. เพื่อแสดงสิ่งนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อนึ่ง” เป็นต้น

66. ‘‘Aññataro’’ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ, atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ ‘‘imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā’’ti vuttaṃ. Mahābrahmabhavane jeṭṭhakamahābrahmā. So hi sakko viya [Pg.62] kāmadevaloke, brahmaloke ca pākaṭo paññāto. Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ, apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paññāmaye’’tiādimāha. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo. Assavanatāti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444) viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘assavanatāyā’’ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena. Tenāha ‘‘katādhikārā’’tiādi. Papañcasūdaniyaṃ pana ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.282) vuttaṃ, taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ.

๖๖. แม้จะกล่าวว่า “ผู้ใดผู้หนึ่ง” เหมือนเป็นผู้ไม่เป็นที่รู้จัก แต่เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จัก จึงกล่าวว่า “ท้าวมหาพรหมผู้เป็นใหญ่ในจักรวาลนี้”. ท้าวมหาพรหมผู้เป็นใหญ่ในมหาพรหมภพ. ท้าวมหาพรหมนั้นเป็นผู้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในกามเทวโลกและในพรหมโลกเหมือนท้าวสักกะ. เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ผู้มีธุลีมีราคะเป็นต้นอันเป็นอุปกิเลสเล็กน้อย ชื่อว่า อัปปรชะ, ผู้มีจักษุคือปัญญาอันมีธุลีเล็กน้อย ชื่อว่า อัปปรชักขชาติกะ เพราะเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้น จึงตรัสว่า “อันสำเร็จด้วยปัญญา” เป็นต้น. พึงทราบอรรถในข้อนี้ว่า ผู้มีธุลีมีราคะเป็นต้นเล็กน้อย ชื่อว่า อัปปรชักขชาติกะ เพราะเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้น. คำว่า “ความที่ไม่ได้ฟัง” เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งกรณะ เหมือนในคำว่า “รู้ยิ่งด้วยตนเอง” เป็นต้น (ที. สี. 1.28, 405; ม. มู. 1.154, 444) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะการไม่ได้ฟัง”. คำว่า “โดยวัตถุแห่งบุญกิริยา ๑๐ ประการ” คือ โดยวัตถุแห่งบุญกิริยาที่ยังวิมุตติ ๑๐ อย่างมีทานเป็นต้นให้สุกงอม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้ได้ทำอธิการไว้แล้ว” เป็นต้น. แต่ในปปัญจสูทนีกล่าวว่า “โดยบุญกิริยา ๑๒ ประการ” (ม. มู. อรรถกถา 2.282) นั้นกล่าวไว้โดยการเพิ่มการถึงสรณะและการอุทิศส่วนกุศลเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ๒ อย่างเข้าไปในบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น

69. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā ajjhesanā, sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ ‘‘yācana’’nti. Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccatīti āha ‘‘imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāma’’nti. Tiṇṇaṃ maggañāṇānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti nāmaṃ, catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato. Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni, aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘dhammacakkhū’’ti na vuccatīti. Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ. Vuttanayenevāti ‘‘apparajakkhajātikā’’ti ettha vuttanayeneva. Yasmā mandakilesā ‘‘apparajakkhā’’ti vuttā, tasmā bahalakilesā ‘‘mahārajakkhā’’ti veditabbā. Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni, vuttavipariyāyena mudūni. Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati. Sundarāti kalyāṇā. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā, te svākārā’’ti (vibha. aṭṭha. 814) vuttaṃ, taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandati sametīti daṭṭhabbaṃ. Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti, tabbipariyāyato asundaratāti. Kāraṇaṃ nāma paccayākāro, saccāni vā. Paralokanti samparāyaṃ. Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘paralokañceva vajjañca bhayato passantī’’ti. Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘paraloko’’ti vuttaṃ ‘‘para…pe… passantī’’ti.

๖๙. การอาราธนา คือการปรารถนาด้วยอำนาจความเคารพในบุคคลผู้ควรเคารพ ซึ่งโดยเนื้อแท้ก็คือการปรารถนาอย่างหนึ่งนั่นเอง จึงเรียกว่า 'การขอ' (ยาจนา) ญาณสองอย่างนี้ เพราะเป็นความรู้เห็นในส่วนแห่งวิสัย และเป็นคุณสมบัติเฉพาะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น จึงเรียกว่า 'พุทธจักษุ' ดังที่กล่าวว่า 'ญาณสองอย่างนี้มีชื่อว่าพุทธจักษุ' ญาณในมรรคเบื้องต่ำสามอย่าง มีชื่อว่า 'ธรรมจักษุ' เพราะเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ โดยความเป็นเพียงการเห็นเท่านั้น เพราะญาณเหล่านั้นท่านกล่าวว่ามีอุปมาด้วยสายฟ้า ส่วนอัคคมรรคญาณ เพราะถึงที่สุดแห่งกิจของญาณ จึงไม่ใช่เป็นเพียงการเห็นเท่านั้น จึงไม่เรียกว่า 'ธรรมจักษุ' เพราะอัคคมรรคญาณนั้นท่านกล่าวว่ามีอุปมาด้วยเพชร ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า 'มีธุลีคือกิเลสเบาบาง' เพราะผู้มีกิเลสน้อยเรียกว่า 'มีธุลีคือกิเลสเบาบาง' ฉะนั้น ผู้มีกิเลสมากจึงพึงทราบว่า 'มีธุลีคือกิเลสหนาแน่น' (อินทรีย์) ที่สามารถกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้ ชื่อว่า คมกล้า แกล้วกล้า ผ่องใส ส่วนที่ตรงกันข้ามชื่อว่า อ่อน คำว่า 'อาการมีศรัทธาเป็นต้น' หมายถึงประเภทมีศรัทธาเป็นต้น คำว่า 'สวยงาม' หมายถึง ดีงาม ส่วนในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีกล่าวว่า 'บุคคลใดมีส่วนประกอบมีอัธยาศัยเป็นต้นสวยงาม บุคคลนั้นชื่อว่ามีอาการดี' พึงทราบว่าข้อความนั้นย่อมเข้ากันได้และสอดคล้องกับอรรถกถานี้อย่างยิ่ง เพราะความสวยงามของอัธยาศัยย่อมมีได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งศรัทธาเป็นต้น และในทางตรงกันข้ามก็คือความไม่สวยงาม คำว่า 'เหตุ' หมายถึง ปัจจยาการ หรืออริยสัจ คำว่า 'โลกหน้า' หมายถึง สัมปรายภพ พึงเห็นโลกหน้าและโทษนั้นโดยความเป็นภัยเหมือนโทษที่นำมาซึ่งทุกข์ ดังที่กล่าวว่า 'เห็นโลกหน้าและโทษโดยความเป็นภัย' หรือความวิบัติแห่งภพที่ต่างไปจากความสมบูรณ์แห่งภพ เรียกว่า 'โลกหน้า' ดังที่กล่าวว่า 'เห็นโลกหน้า...เป็นต้น'

Ayaṃ [Pg.63] panettha pāḷīti ettha ‘‘apparajakkhā’’dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi. Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti, tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘apparajakkhā mahārajakkhā’’ti ādayo pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.111) vibhajitvā dassitā. Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā, asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā. Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā. Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā. Khandhādayo eva lujjanapalujjanaṭṭhena loko, sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko, sugatisaṅkhāto upapattibhavo, sampatti sambhavati etenāti sampattisambhavaloko sugatisaṃvattaniyo kammabhavo. Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavalokavipattisambhavalokā.

ในคำว่า 'นี่คือพระบาลีในเรื่องนั้น' นี้ เป็นพระบาลีที่ช่วยยืนยันความเป็นอย่างนั้นในการอธิบายความหมายของคำว่า 'มีธุลีคือกิเลสเบาบาง' เป็นต้น เพราะความมีกำลังของธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่กล้ามีศรัทธาเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยความอ่อนกำลังของอกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และความมีกำลังของอกุศลธรรมเหล่านั้น ย่อมมีได้ด้วยความอ่อนกำลังของศรัทธาเป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงจำแนกแสดงไว้ในพระบาลี (ปฏิ. ม. 1.111) ว่า 'มีธุลีคือกิเลสเบาบาง มีธุลีคือกิเลสหนาแน่น' เป็นต้น ตามความมีอยู่และความไม่มีอยู่เป็นพิเศษของธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่กล้า ดังนั้น โดยอำนาจแห่งศรัทธาเป็นต้น จึงมีผู้มีธุลีคือกิเลสเบาบาง ๕ จำพวก โดยอำนาจแห่งความไม่มีศรัทธาเป็นต้น จึงมีผู้มีธุลีคือกิเลสหนาแน่น ๕ จำพวก บุคคล ๕๐ จำพวกจึงถูกจำแนกไว้ด้วยอินทรีย์คมกล้าและอินทรีย์อ่อนเป็นต้นด้วยประการฉะนี้ ส่วนความแตกต่างภายในของศรัทธาเป็นต้น พึงทราบว่ามีหลายอย่าง ขันธ์เป็นต้นนั่นแหละชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป โลกที่เป็นภพแห่งความสมบูรณ์ชื่อว่า สัมปัตติภวโลก ได้แก่ อุบัติภพที่เรียกว่าสุคติ และกรรมภพที่นำไปสู่สุคติ ซึ่งความสมบูรณ์ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยกรรมนั้น ชื่อว่า สัมปัตติสัมภวโลก ส่วนอุบัติภพที่เรียกว่าทุคติ และกรรมภพที่นำไปสู่ทุคติ ชื่อว่า วิปัตติภวโลก และ วิปัตติสัมภวโลก

Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘eko loko’’tiādi vuttaṃ. Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (dī. ni. 3.303; a. ni. 10.27, 28; paṭi. ma. 1.2, 112, 208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato. ‘‘Dve lokā’’tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘idha loko’’ti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito, tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha lokadhammā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā. Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ, vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ, sabbe bhavagāmikammā vajja’’nti. Yesaṃ [Pg.64] puggalānaṃ saddhādayo mandā, te idha ‘‘assaddhā’’tiādinā vuttā. Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā anvayato, byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ. Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekā.

เพื่อจะจำแนกโลกแสดงอีกครั้งโดยหมวดหนึ่งและหมวดสองเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'โลกหนึ่ง' เป็นต้น เพราะอาหารเป็นต้นชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าแตกสลายและพินาศไป ในคำนั้น ด้วยคำกล่าวที่อิงบุคคลว่า 'โลกหนึ่ง คือสัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' (ที. นิ. 3.303; อ. นิ. 10.27, 28; ปฏิ. ม. 1.2, 112, 208) ซึ่งกล่าวถึงความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยของสังขารทั้งปวง ด้วยเหตุนั้น สังขารโลกทั้งปวงจึงเป็นหนึ่ง คือมีชนิดเดียว เพราะไม่มีประเภทอื่น แม้ในคำว่า 'โลกสอง' เป็นต้น ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ และในที่นี้ การไม่ถือเอาพระนิพพานด้วยการถือเอาชื่อโลก เพราะพระนิพพานมีสภาวะไม่ใช่โลก มิใช่หรือว่า ในคำว่า 'ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' นี้ ความเป็นโลกย่อมถึงแก่พระมรรคและพระผลด้วย เพราะความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัย? ตอบว่า ไม่ถึง เพราะในที่นี้ประสงค์เอาธรรมคือทุกขสัจที่พึงกำหนดรู้ว่าเป็น 'โลก' อีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลายไม่พินาศไป แต่สิ่งนั้นไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นชื่อว่าโลก ฉะนั้น โลกุตตรธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือเช่นนั้นจึงไม่มีความเป็นโลก ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ โลกธรรม ๘ มีลาภเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งความยินดีเป็นต้น คำว่า 'อายตนะ ๑๐' หมายถึง รูปายตนะ ๑๐ เพราะประสงค์เอาผู้มีอัธยาศัยในวิวัฏฏะ และกรรมในไตรภูมิทั้งปวงย่อมปรากฏแก่ผู้นั้นว่าเป็นสิ่งที่ควรติเตียนและควรเว้น จึงกล่าวว่า 'สังขารทั้งปวงเป็นโทษ กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวงเป็นโทษ' บุคคลเหล่าใดมีศรัทธาเป็นต้นอ่อนแอ บุคคลเหล่านั้นในที่นี้เรียกว่า 'ผู้ไม่มีศรัทธา' เป็นต้น แต่ไม่ใช่เพราะไม่มีศรัทธาเป็นต้นโดยสิ้นเชิง จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ด้วยอาการ ๕๐' โดยทำเป็นหมวดละ ๑๐ ในทุคะ ๕ มีอัปปรชักขทุคะเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ที่กล่าวเช่นนั้นเพราะรู้ความยิ่งหย่อนแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น โดยอนุโลมและปัจจนีกะ ในที่นี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาโดยความเป็นผู้มีธุลีคือกิเลสเบาบางเป็นต้น สัตว์เหล่านั้นย่อมปรากฏเป็นกลุ่มๆ เท่านั้น ไม่ใช่ปรากฏทีละคน

Uppalāni ettha santīti uppalinī, gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘uppalavane’’ti. Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīnī. Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni, idheva vā ‘‘aññānipī’’tiādinā dīpitāni. Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāramevamatthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Uddesādīhi netabboti neyyo. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho ‘‘puggalo ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ‘‘puggalo vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu, uddisantassa, uddisāpentassa vāti attho. Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatto hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccati puggalo padaparamoti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘padaparamo’’ti vuccati.

คำว่า 'อุปปลินี' หมายถึง ที่มีดอกอุบลอยู่ ณ ที่นั้น, เป็นได้ทั้งพุ่มไม้และสระน้ำ, แต่ในที่นี้หมายถึงสระน้ำ จึงกล่าวว่า 'ในป่าอุบล'. ดอกบัวที่จมอยู่ในน้ำแล้วบานและเจริญเติบโต ดอกบัวเหล่านั้นชื่อว่า 'อันโตนิมุคคโปสี' คือเจริญเติบโตอยู่ใต้น้ำ. คำว่า 'ทีปิตานิ' คือที่อรรถกถาแสดงไว้, หรือที่แสดงไว้ในที่นี้ด้วยบทว่า 'แม้เหล่าอื่น' เป็นต้น. คำว่า 'อุคฆฏิตัญญู' คือ การอุคฆฏนะ (การเปิดเผย) ได้แก่ การเปิดเผยแห่งญาณ, หมายความว่า รู้ได้ทันทีที่ญาณเปิดเผย. คำว่า 'วิปัญจิตัญญู' คือ ผู้รู้เนื้อความที่วิปัญจิตะ (ขยายความ) โดยพิสดาร. คำว่า 'เนยยะ' คือ ผู้ที่พึงนำไปได้ด้วยการแสดงเป็นต้น. คำว่า 'พร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง' คือ ในเวลาที่ยกธรรมขึ้นแสดง. คำว่า 'ธัมมาภิสมัย' คือ การตรัสรู้ธรรมด้วยญาณในอริยสัจ ๔. คำว่า 'บุคคลนี้เรียกว่า' คือ บุคคลนี้ผู้สามารถส่งญาณไปตามเทศนาที่แสดงโดยย่อด้วยมาติกาตามนัยมีบทว่า 'สติปัฏฐาน ๔' เป็นต้น แล้วบรรลุอรหัตตผลได้ เรียกว่า 'บุคคลอุคฆฏิตัญญู'. คำว่า 'บุคคลนี้เรียกว่า' คือ บุคคลนี้ผู้สามารถบรรลุอรหัตตผลได้เมื่อตั้งมาติกาไว้โดยย่อแล้วจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เรียกว่า 'บุคคลวิปัญจิตัญญู'. คำว่า 'เพราะการแสดง' คือ เพราะเหตุแห่งการแสดง, แก่ผู้แสดง, หรือแก่ผู้ให้แสดง. คำว่า 'แก่ผู้สอบถาม' คือ แก่ผู้สอบถามเนื้อความ. คำว่า 'ธัมมาภิสมัยย่อมมีโดยลำดับ' คือ ย่อมบรรลุอรหัตตผลโดยลำดับ. คำว่า 'ธัมมาภิสมัยย่อมไม่มีในชาตินั้น' คือ ไม่สามารถยังมรรคหรือผล หรือแม้แต่ฌานหรือวิปัสสนาให้เกิดขึ้นได้ด้วยอัตภาพนั้น. คำว่า 'บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ' คือ บุคคลนี้มีเพียงพยัญชนะบทเป็นที่สุด จึงเรียกว่า 'ปทปรมะ'.

Yeti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukapaṭisandhipi [Pg.65] ‘‘vipākāvaraṇamevā’’ti veditabbā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Assaddhāti buddhādīsu saddhā rahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā, uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā, bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā. ‘‘Na kammāvaraṇenā’’tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.

คำว่า 'เย' (ผู้ใด) ในวิภังค์กล่าวถึงบุคคล ๒ ประเภท โดย 'กรรมมาวรณะ' คือ อนันตริยกรรม ๕ อย่าง. 'วิปากาวรณะ' คือ ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ. เพราะแม้ผู้มีทวิเหตุกะก็ไม่มีการแทงตลอดอริยมรรค, เพราะฉะนั้น ปฏิสนธิที่เป็นทวิเหตุกะก็พึงทราบว่าเป็น 'วิปากาวรณะ' นั่นเอง. 'กิเลสาวรณะ' คือ นิยตมิจฉาทิฏฐิ. 'อัสสัทธา' คือ ผู้ปราศจากศรัทธาในพระพุทธเจ้าเป็นต้น. 'อัจฉันทิกา' คือ ผู้ปราศจากกุศลฉันทะอันเป็นความใคร่จะทำ, มนุษย์ชาวอุตตรกุรุทวีปจัดเข้าในฐานะแห่งผู้ไม่มีฉันทะ. 'ทุปปัญญา' คือ ผู้เสื่อมจากภวังคปัญญา, อนึ่ง แม้ผู้มีภวังคปัญญาบริบูรณ์ แต่ภวังค์ของผู้นั้นไม่เป็นปัจจัยแก่โลกุตตระ ผู้นั้นก็ชื่อว่า 'ทุปปัญญา' นั่นเอง. 'ไม่สามารถก้าวลงสู่ความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย' คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่หรือบรรลุอริยมรรคอันเป็นความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. บทมีอาทิว่า 'ไม่เป็นกรรมมาวรณะ' พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว.

‘‘Rāgacaritā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ [paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ –

สิ่งที่พึงกล่าวในบทมีอาทิว่า 'ราคจริตา' นั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปรมัตถทีปนี [พึงเป็น ปรมัตถมัญชุสา วิสุทธิมรรคสังวัณณนา –

‘‘Sā esā paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato’’ti. (visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā)] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ;

'ปรมัตถมัญชุสา' ชื่อว่า 'ปรมัตถมัญชุสา' เพราะเป็นที่เก็บปรมัตถธรรมทั้งหลายไว้ตามสมควรในที่นั้นๆ (ดังที่กล่าวไว้เองในนิคมของวิสุทธิมรรคฎีกาใหญ่)] พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคสังวัณณนา.

70. Ārabbhāti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho. Selo pabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato, missakapabbato vāti āha ‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’ti. Dhammamayaṃ pāsādanti lokuttaradhammamāha. So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo. Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme (dha. sa. aṭṭha. 16) niddiṭṭhā. Tathā cāha –

๗๐. คำว่า 'อารัพภะ' หมายถึง มุ่งหมายเพื่อจะให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความที่ตนประสงค์. คำว่า 'ศิลา' คือ ภูเขาที่สูงและมั่นคง ไม่ใช่ภูเขาดินหรือภูเขาที่ปะปนกัน จึงกล่าวว่า 'เหมือนยอดภูเขาศิลา'. คำว่า 'ปราสาทอันเป็นธรรม' หมายถึง โลกุตตรธรรม. โลกุตตรธรรมนั้นย่อมเหมือนภูเขา และเหมือนปราสาทด้วยเหตุที่ก้าวล่วงธรรมทั้งปวงขึ้นไปสูง, หรือว่าคำว่า 'ธรรม' ในที่นี้เป็นไวพจน์ของปัญญา. ปัญญานั้นแลถูกแสดงไว้ในอภิธรรม (อภิ. สัง. อ. ๑๖) ว่าเป็นปราสาทด้วยเหตุที่ขึ้นไปสูง. และพระองค์ตรัสไว้ดังนี้ –

‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;

Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);

'ผู้มีปัญญาขึ้นสู่ปราสาทแห่งปัญญา ปราศจากความเศร้าโศก ย่อมมองดูหมู่สัตว์ผู้เศร้าโศก เหมือนผู้ยืนอยู่บนภูเขามองดูผู้ยืนอยู่บนพื้นดิน ฉะนั้น' (ธ.ป. ๒๘);

‘‘Yathā hī’’tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo, tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato. Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato, anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā [Pg.66] viya honti. Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato, uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā.

ในบทมีอาทิว่า 'ยถา หิ' (เหมือนอย่างว่า) เหมือนอย่างว่า บุรุษผู้ยืนอยู่บนภูเขาแล้วมองลงไปข้างล่างในเวลากลางคืนที่มืดมิด ย่อมมองไม่เห็นกระท่อมที่คันนาในนา และมนุษย์ที่นอนอยู่ในกระท่อมนั้น เพราะไม่มีแสงสว่าง. แต่เปลวไฟในกระท่อมย่อมปรากฏเพราะมีแสงสว่าง, ฉันใด สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่ได้ทำบุญกุศล ย่อมไม่ปรากฏในข่ายพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงขึ้นสู่ปราสาทแห่งธรรมแล้วทอดพระเนตรสัตวโลก เพราะไม่มีแสงสว่างแห่งญาณ และเพราะไม่โอฬาร ย่อมเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปในเวลากลางคืน. ส่วนบุคคลผู้ทำบุญกุศล ผู้ควรแก่การบรรลุธรรม แม้จะอยู่ไกล ก็ย่อมปรากฏในข่ายพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะมีความสว่างไสวด้วยแสงแห่งญาณที่แก่กล้า และเพราะมีสันดานอันโอฬาร เหมือนภูเขาหิมพานต์ ฉะนั้น, พึงทราบการประกอบความอย่างนี้.

Uṭṭhehīti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. Vīriyavantatāyāti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya. Vīrassa hi bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ. Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato ‘‘maccukilesamārāna’’nti vuttaṃ. Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato. Vāhanasamatthatāyāti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya.

คำว่า 'อุฏฐหิ' (จงลุกขึ้น) หมายถึง ท่านจงลุกขึ้นจากความเหน็ดเหนื่อยอันเกิดจากการหดหู่คือความไม่ขวนขวายในการแสดงธรรม. คำว่า 'ด้วยความเป็นผู้มีวิริยะ' คือ ด้วยความเป็นผู้มีสัมมัปปธานวิริยะ ๔ อย่างอันยิ่ง. ภาวะของวีระ หรือกรรมของวีระ ชื่อว่า วิริยะ. เพราะมัจจุมารย่อมไม่มีในอนาคต เหมือนกิเลสมาร จึงกล่าวว่า 'แห่งมัจจุมารและกิเลสมาร'. การไม่กล่าวถึงอภิสังขารมารวิชัย เพราะการชนะมารนั้นย่อมปรากฏด้วยกิเลสมารวิชัยนั่นเอง. คำว่า 'ด้วยความสามารถในการนำไป' คือ ด้วยความสามารถในการนำไปสู่แดนเกษมคือพระนิพพานจากกันดารใหญ่คือสังสารวัฏ.

71. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā. Saddhaṃ pamuñcantūti saddhaṃ pavedentu, attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho. Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ. Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesi.

๗๑. บางพวกอ่านว่า 'ประตูอมตะเปิดแล้วสำหรับชนเหล่านั้น' ประตูแห่งพระนิพพาน คือหนทางที่จะเข้าไป ได้ถูกเปิดตั้งไว้แล้ว เพราะพระพุทธองค์ทรงบรรลุด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันมีพระมหากรุณาเป็นเครื่องอุปนิสัย. คำว่า 'จงปล่อยศรัทธา' หมายถึง จงแสดงศรัทธา จงตั้งอาการแห่งความเชื่อของตน. คำว่า 'ดำเนินไปดีแล้ว' เพราะเป็นสิ่งที่พึงดำเนินไปได้โดยง่าย โดยไม่ลำบาก. ทรงดำริว่า เราไม่พูดแล้ว และจะไม่พูดอีก.

Aggasāvakayugavaṇṇanā

พรรณนาคู่พระอัครสาวก.

73. Sallapitvāti ‘‘vippasannāni kho te āvuso indriyānī’’tiādinā (mahāva. 60) ālāpasallāpaṃ katvā. Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi.

๗๓. คำว่า 'สนทนาแล้ว' คือสนทนาปราศรัยกันด้วยคำมีอาทิว่า 'อาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนักหนอ' (มหา. 60). การสนทนานั้นได้เป็นปัจจัยแห่งการเข้าไปเฝ้าพระศาสดาของท่านในภายหลัง.

75-6. Anupubbiṃ kathanti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ [Pg.67] vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ. Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggakathā kathetabbā. Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā, aniccā adhuvā, vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā, gammā, pothujjanikā, anariyā, anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ.

๗๕-๖. คำว่า 'อนุปุพพิกถา' คือถ้อยคำที่พึงกล่าวโดยลำดับ. ก็ถ้อยคำนั้นคืออะไร? คือทานกถาเป็นต้น. ในบรรดาถ้อยคำเหล่านั้น ทานกถาถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายในหมู่ชนทั่วไป เป็นเรื่องง่าย และเป็นอุบายแห่งการตั้งมั่นในศีล. เพราะบุคคลผู้มีปกติสละ ย่อมสมาทานศีลได้โดยง่าย เพราะความไม่มีความห่วงใยในวัตถุที่ยึดถือ และย่อมตั้งมั่นดีแล้วในศีลนั้น. ศีลกถาถูกกล่าวต่อจากทานกถา เพราะกล่าวถึงการสงเคราะห์ผู้อื่นด้วยความบริสุทธิ์ของผู้ให้และผู้รับ กล่าวถึงการงดเว้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น กล่าวถึงกิริยาธรรมแล้วกล่าวถึงอกิริยาธรรม กล่าวถึงเหตุแห่งโภคสมบัติแล้วกล่าวถึงเหตุแห่งภวสมบัติ. และเพื่อแสดงว่า ถ้าทานและศีลนั้นอาศัยวัฏฏะ ภวสมบัตินี้ก็เป็นผลของทานและศีลนั้น. และเพื่อแสดงว่า ด้วยบุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานและศีลเหล่านี้ ซึ่งมีประเภทต่างกันคือประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป ย่อมมีภวสมบัติอันเป็นทิพยโภคสมบัติอันประมาณมิได้ ซึ่งมีประเภทต่างกันคือประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไปในชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นเหล่านี้ จึงกล่าวสัคคกถาต่อจากนั้น. กล่าวว่า สวรรค์นี้เศร้าหมองด้วยราคะเป็นต้น ส่วนอริยมรรคไม่เศร้าหมองตลอดกาล เพื่อแสดงดังนั้น จึงพึงกล่าวอริยมรรคกถาต่อจากสัคคกถา. และเมื่อกล่าวถึงมรรค เพื่อแสดงอุบายแห่งการบรรลุมรรคนั้น พึงกล่าวถึงโทษของกามทั้งหลายว่า กามทั้งปวงแม้ที่รวมอยู่ในสวรรค์ ยิ่งกว่านั้นกามอื่น ๆ ทั้งหมดชื่อว่ามีโทษมาก ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา. ความเลวทรามของกามเหล่านั้นว่า เป็นของต่ำ เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. ความเศร้าหมองในภพทั้งปวงว่า ภพทั้งปวงเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส. และอานิสงส์ในการออกจากกามว่า พระนิพพานเป็นธรรมที่พ้นจากกิเลสโดยสิ้นเชิง. พึงทราบว่า อรรถนี้ถูกแสดงด้วยคำว่า 'อิติ' ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอรรถว่า 'เป็นต้น' ในคำว่า 'มรรค' นี้.

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ, samparāyikānaṃ, nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho. Yaṃ pana taṃ jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānañca upabhogasukhānaṃ. Avassayaṭṭhena patiṭṭhā. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

คำว่า 'เหตุแห่งสุข' คือเหตุแห่งสุขทั้งปวง ได้แก่สุขในปัจจุบัน สุขในสัมปรายภพ และสุขที่ประกอบด้วยพระนิพพาน. ก็อรรถนี้เป็นที่ประจักษ์ว่า โภคสุขใด ๆ ในโลก ชื่อว่าสุขนั้นทั้งหมดมีทานเป็นเหตุ. ส่วนสุขที่ประกอบด้วยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพานนั้น ทานก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยของสุขนั้นด้วยเหมือนกัน. คำว่า 'รากเหง้าแห่งสมบัติ' คือสมบัติทั้งปวงเหล่านี้ในโลก ได้แก่สมบัติของมนุษย์มีประเภทต่าง ๆ เช่น การเป็นเจ้าของแคว้น ความเป็นผู้มีสิริและอำนาจ ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้รุ่งเรืองด้วยรัตนะ 7 ประการ และสมบัติทิพย์มีประเภทต่าง ๆ เช่น ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น หรือสมบัติอื่น ๆ ใด ๆ ทานนี้ชื่อว่าเป็นรากเหง้า เป็นเหตุของสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด. คำว่า 'แห่งโภคะ' คือแห่งรูปารมณ์เป็นต้นอันน่าพอใจ ซึ่งได้ชื่อว่า 'โภคะ' โดยอรรถว่าพึงบริโภค และแห่งสุขในการบริโภคที่อาศัยรูปารมณ์เป็นต้นนั้น. เป็นที่ตั้งโดยอรรถว่าอาศัย. คำว่า 'ผู้ถึงความลำบาก' คือผู้ถึงความพินาศ. คำว่า 'ที่พึ่ง' คือการรักษา เพราะป้องกันจากสิ่งนั้น. คำว่า 'ที่หลบภัย' คือสถานที่หลบซ่อนของผู้ที่ถูกภัยพิบัติเบียดเบียน. คำว่า 'คติ' คือสถานที่พึงไป. คำว่า 'ที่พึ่ง' คือที่พึ่งพิง. คำว่า 'ที่อาศัย' คือที่พึ่งที่ไม่ทำให้ตกต่ำ. คำว่า 'อารมณ์' คืออารมณ์ที่พึงยึดเหนี่ยว.

Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne [Pg.68] patiṭṭhāya labhāpanato. Ālambanarajjusadisanti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato, tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā, ṭhitiyā ca paccayabhāvato. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādikacavarānaṃ. Etehi eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi kutoci na bhāyati, pageva āyatiṃ. Dhammasīsena puggalo vutto. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ, bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca khemantabhūmisampāpanaṭṭho.

เปรียบเหมือนรัตนบัลลังก์ คือเปรียบเหมือนมหาบัลลังก์แก้ว ๗ ประการที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง เพราะเป็นของมีค่ามาก และเพราะไม่ให้โอกาสเพื่อจะตกไปโดยประการทั้งปวง. เปรียบเหมือนมหาปฐพี เพราะให้ตั้งมั่นในที่ที่ไปแล้วๆ. เปรียบเหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยว เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยวเป็นเครื่องค้ำจุนแก่บุรุษผู้ทุพพลภาพเมื่อจะลุกขึ้นและเมื่อยืนอยู่ ฉันใด ทานก็เป็นปัจจัยแห่งความเกิดขึ้นและความตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในภพอันเป็นที่เกิดแห่งสมบัติ ฉันนั้น. โดยอรรถว่าข้ามพ้นจากทุกข์ คือโดยอรรถว่าข้ามพ้นจากทุกข์ในทุคติ. โดยอรรถว่าเป็นการผ่อนคลายความเดือดร้อน คือโดยอรรถว่าเป็นการผ่อนคลายความเดือดร้อนด้วยดีจากอุปัทวะคือข้าศึกมีโลภะและมัจฉริยะเป็นต้น. โดยอรรถว่าเป็นการคุ้มครองจากภัย คือโดยอรรถว่าเป็นการรักษาจากภัยคือความยากจน. ด้วยมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น คือด้วยมลทินแห่งจิตมีมัจฉริยะ โลภะ โทสะ ริษยา วิจิกิจฉา และทิฏฐิเป็นต้น. โดยอรรถว่าไม่แปดเปื้อน คือเพราะไม่เศร้าหมอง. ของสิ่งเหล่านั้น คือของสิ่งปฏิกูลมีมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น. ด้วยสิ่งเหล่านี้นั่นแล โดยอรรถว่าเข้าถึงได้ยาก. โดยอรรถว่าไม่สะดุ้ง คือเพราะไม่ถูกครอบงำได้ และเพราะไม่มีความสะดุ้ง. ก็ผู้ใดเป็นทายก เป็นเจ้าของทาน ผู้นั้นแม้ในปัจจุบันก็ไม่กลัวจากที่ไหนๆ จะกล่าวไปไยถึงในอนาคตเล่า. บุคคลถูกกล่าวแล้วด้วยธรรมะเป็นประธาน. โดยอรรถว่ามีกำลัง คือเพราะมีกำลังมาก. ก็ทายกผู้เป็นเจ้าของทาน ในปัจจุบันย่อมมีกำลังด้วยกำลังแห่งพวกพ้อง ส่วนในอนาคตย่อมมีกำลังด้วยกำลังกายเป็นต้นด้วย. โดยอรรถว่าอันบัณฑิตยอมรับว่าเป็นมงคลยิ่ง คือเพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็นเหตุแห่งความเจริญ. การนำไปสู่ภพอันเป็นที่เกิดแห่งสมบัติจากภพอันเป็นที่เกิดแห่งวิบัติ การยังภูมิอันเกษมให้ถึง และการยังโยคเกษมให้ถึงจากสงครามคือภพ เป็นอรรถว่ายังภูมิอันเกษมให้ถึง.

Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ ‘‘dānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya, parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā, etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva. Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

บัดนี้ ทานย่อมยังสมบัติเหล่านั้นแม้ที่ไปในฝ่ายวิวัฏฏะให้สำเร็จได้ เหมือนสมบัติที่ถึงความเจริญในฝ่ายวัฏฏะ เพื่อแสดงคุณของทานแม้โดยความเป็นโพธิจริยา จึงตรัสคำว่า "ทานแล" เป็นต้น. ในบรรดาคุณเหล่านั้น สมบัติของท้าวสักกะ มาร และพรหม เป็นไปเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น ส่วนสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นไปเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ภายหลังสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้เป็นโลกิยะ ส่วนสมบัติเหล่านี้เป็นโลกุตตระ เพื่อแสดงดังนั้น จึงตรัสคำว่า "ญาณแห่งสาวกบารมี" เป็นต้นไว้หลังจากนั้น. ในญาณเหล่านั้น เพื่อแสดงว่าญาณ ๓ อย่างนั้นเป็นเลิศ เป็นเลิศยิ่ง และเป็นเลิศที่สุด จึงตรัสไว้ตามลำดับ. ส่วนความเป็นปัจจัยของทานแห่งญาณเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. ด้วยเหตุนี้นั่นเอง พึงทราบว่าความเป็นปัจจัยแห่งพรหมสมบัติของทานนั้น ก็ได้แสดงไว้แล้ว.

Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, so ‘‘paresaṃ hiṃsati, paresaṃ vā santakaṃ haratī’’ti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlasadiso alaṅkāro natthīti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi [Pg.69] eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā, ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) ca vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

อนึ่ง ทานชื่อว่า การสละสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นด้วยอัธยาศัยคือประโยชน์ หรือด้วยอัธยาศัยคือการบูชาในท่านผู้ควรแก่ทักษิณา. เพราะฉะนั้น ทายกเป็นบุคคลผู้มีอัธยาศัยเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย การที่เขาจะเบียดเบียนผู้อื่น หรือลักทรัพย์ของผู้อื่นนั้นเป็นฐานะที่ไม่ควรมี จึงตรัสว่า "เมื่อให้ทาน ย่อมสามารถสมาทานศีลได้". เครื่องประดับที่เสมอด้วยศีลไม่มี เพราะเป็นของไม่ปรุงแต่ง และนำมาซึ่งความงามพิเศษตลอดกาล. ดอกไม้ที่เสมอด้วยดอกไม้คือศีลไม่มี ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. กลิ่นที่เสมอด้วยกลิ่นคือศีลไม่มี ในข้อนี้ พึงกล่าวคาถาว่า "จันทน์หรือกฤษณา" เป็นต้น (ธ.ป. ๕๕) และคาถาว่า "กลิ่นของฤๅษีผู้บวชนาน หลุดจากกายไปตามลม" เป็นต้น (ชา. ๒.๑๗.๕๕). ศีลแล เป็นทั้งเครื่องประดับ เครื่องตกแต่ง เครื่องลูบไล้ และนำมาซึ่งความเป็นที่น่าดูแก่ผู้อื่นของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยเครื่องประดับคือศีลแล" เป็นต้น.

‘‘Ayaṃ saggo labbhatī’’ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –

คำว่า "สวรรค์นี้ย่อมได้" นี้ตรัสหมายถึงศีลที่ปรารภด้วยฉันทะเป็นต้นอันเป็นมัชฌิมะ. เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 2.22.429);

"ด้วยพรหมจรรย์อันเลว ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อันปานกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทพ ด้วยพรหมจรรย์อันสูงสุด ย่อมบริสุทธิ์" (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙).

Iṭṭhoti sukho, kantoti kamanīyo, manāpoti manavaḍḍhanako, taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccanti sabbakālaṃ kīḷāti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā. Sampattiyoti bhogasampattiyo. Dibbanti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ. Sukhanti kāyikaṃ, cetasikañca sukhaṃ. Dibbasampattinti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ, vaṇṇayasaissariyasampattiṃ, rūpādisampattiñca. Evamādīti ādi-saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati.

คำว่า "อิฏฐะ" คือ สุข, คำว่า "กันตะ" คือ น่าปรารถนา, คำว่า "มนาปะ" คือ เป็นที่เจริญใจ. ส่วนเพื่อแสดงความเป็นอิฏฐะเป็นต้นของสิ่งนั้น จึงตรัสคำว่า "การเล่นในที่นี้เป็นนิตย์" เป็นต้น. คำว่า "นิจจะ" คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ, คำว่า "กีฬา" คือ การอยู่เป็นสุขที่ประกอบด้วยกาม. คำว่า "สมบัติ" คือ โภคสมบัติ. คำว่า "ทิพยะ" คือ ภพทิพย์ที่นับเนื่องในเทวโลก. คำว่า "สุข" คือ สุขทางกายและสุขทางใจ. คำว่า "ทิพยสมบัติ" คือ ภพทิพย์ อายุสมบัติ วรรณสมบัติ ยศสมบัติ อิสริยสมบัติ และรูปสมบัติเป็นต้น. คำว่า "เป็นต้นอย่างนี้" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ตรัสถึงทิพยสมบัติที่พึงเสวยในชั้นยามาเป็นต้น.

Appassādāti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato. Bahudukkhāti mahādukkhā sampati, āyatiñca vipuladukkhānubandhattā. Bahupāyāsāti anekavidhaparissayā. Etthāti kāmesu. Bhiyyoti bahuṃ. Dosoti aniccatādinā, appassādatādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā, tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā, seṭṭhehi na sevitabbattā ca. Saṃkilissananti vibādhetabbatā upatāpetabbatā. Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Api ca ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādato’’tiādinā [Pg.70] (sārattha. ṭī. 3.26 mahāvagge) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya, jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi.

คำว่า “มีอัสสาทะน้อย” หมายถึง ไม่มีอัสสาทะ เพราะบัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นตามความเป็นจริง ย่อมไม่มีความควรยินดีในกามนั้น. คำว่า “มีทุกข์มาก” หมายถึง มีทุกข์ใหญ่ เพราะในปัจจุบันและอนาคต ย่อมมีทุกข์มากมายติดตามมา. คำว่า “มีความคับแค้นมาก” หมายถึง มีภัยอันตรายหลายชนิด. คำว่า “ในกามนี้” หมายถึง ในกามทั้งหลาย. คำว่า “ยิ่งขึ้น” หมายถึง มาก. คำว่า “โทษ” หมายถึง ความที่กามทั้งหลายถูกทำให้เสียไปแล้วด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และด้วยความเป็นของมีอัสสาทะน้อยเป็นต้น เพราะกามเหล่านั้นย่อมไม่ยังจิตของวิญญูชนให้ยินดี. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “อาทีนพ” หมายถึง สิ่งที่ดำเนินไปสู่ความเสื่อมเสีย คือความเป็นของน่าสงสารอย่างยิ่ง และกามทั้งหลายย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาตามความเป็นจริงอย่างนั้น. คำว่า “ความเป็นของเลวทราม” หมายถึง ความเป็นของต่ำทราม เพราะเป็นสิ่งที่คนไม่ประเสริฐพึงเสพ และเป็นสิ่งที่คนประเสริฐไม่พึงเสพ. คำว่า “ย่อมเศร้าหมอง” หมายถึง ความที่กามทั้งหลายควรถูกเบียดเบียน ควรถูกทำให้เดือดร้อน. คำว่า “อานิสงส์ในการออกจากกาม” หมายถึง ในเนกขัมมะมีอานิสงส์เท่ากับอาทีนพในกามทั้งหลายมีอยู่เท่าใด เพราะเป็นปฏิปักษ์กัน. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะด้วยนัยมีอาทิว่า “เนกขัมมะนี้แลเป็นธรรมไม่คับแคบ ไม่เศร้าหมอง ออกไปแล้วจากกามทั้งหลาย ออกไปแล้วจากกามสัญญา ออกไปแล้วจากกามวิตก ออกไปแล้วจากความเร่าร้อนเพราะกาม ออกไปแล้วจากพยาบาท” (สารัตถทีปนี ฎีกา 3.26 มหาวรรค) และได้ทรงจำแนกและพรรณนาคุณในบรรพชาและฌานเป็นต้น.

Vuttanayanti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘kallacitte’’tiādi, tattha kallacitteti kammaniyacitte, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho. Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā, tasmā arogacitteti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamanena muducitte. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacitte. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacitte. Tattha saddhāsampattiyā pasannacitte. Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacitteti kāmacchandavigamena arogacitte. Muducitteti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte. Vinīvaraṇacitteti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte. Udaggacitteti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacitte. Pasannacitteti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte, evampettha attho veditabbo.

ในคำว่า “นัยที่กล่าวแล้ว” นี้ คำว่า “มีจิตควรแก่การงาน” เป็นต้น ซึ่งเป็นนัยที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ หมายถึง จิตที่ควรแก่การงาน เพราะจิตที่ปราศจากโทษมีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นจากการแสดงธรรมเบื้องต้น ทำให้จิตนั้นถึงความเป็นภาชนะสำหรับการแสดงธรรมเบื้องสูง จึงมีความหมายว่า จิตที่ควรแก่การงาน. เพราะความไม่มีศรัทธาเป็นต้นเป็นโรคของจิต เมื่อสิ่งเหล่านั้นหมดไปแล้ว จิตจึงเป็นจิตที่ไม่มีโรค. คำว่า “มีจิตอ่อน” เพราะกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้นหมดไป. คำว่า “มีจิตปราศจากนิวรณ์” เพราะกามฉันทะเป็นต้นหมดไป. คำว่า “มีจิตสูงขึ้น” เพราะประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในการปฏิบัติชอบ. คำว่า “มีจิตผ่องใส” เพราะถึงพร้อมด้วยศรัทธา. ความสัมพันธ์คือ “เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบแล้ว”. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “มีจิตควรแก่การงาน” หมายถึง จิตที่ไม่มีโรคเพราะกามฉันทะหมดไป. คำว่า “มีจิตอ่อน” เพราะพยาบาทหมดไป และเพราะเมตตาทำให้จิตไม่แข็งกระด้าง. คำว่า “มีจิตปราศจากนิวรณ์” เพราะอุทธัจจกุกกุจจะหมดไป และเพราะความฟุ้งซ่านหมดไป จิตจึงไม่ถูกปิดกั้นด้วยความฟุ้งซ่านนั้น. คำว่า “มีจิตสูงขึ้น” เพราะถีนมิทธะหมดไป และเพราะความเพียรพยายามทำให้จิตไม่หดหู่. คำว่า “มีจิตผ่องใส” เพราะวิจิกิจฉาหมดไป และเพราะจิตน้อมไปในการปฏิบัติชอบ พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้.

‘‘Seyyathāpī’’tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ, ariyamagguppādañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissameva nisajjāyaṃ, etena nesaṃ lahuvipassakatā, tikkhapaññatā, sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti tassa uppattiākāradassananti. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ. Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.

ด้วยอุปมามีอาทิว่า “เปรียบเหมือน” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการละกิเลสของบุคคลเหล่านั้น และการเกิดขึ้นแห่งอริยมรรค. คำว่า “ปราศจากมลทินดำ” หมายถึง มลทินดำอันไปปราศแล้ว. คำว่า “โดยชอบทีเดียว” หมายถึง ดีแล้วทีเดียว. คำว่า “เครื่องย้อม” หมายถึง สิ่งที่เกิดจากสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น. คำว่า “พึงรับ” หมายถึง พึงรับและพึงเป็นของผ่องใส. คำว่า “ในอาสนะนั้นเอง” หมายถึง ในการนั่งนั้นเอง ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้มีวิปัสสนาเร็ว มีปัญญาคมกล้า มีปฏิปทาที่สบาย และตรัสรู้ได้เร็ว. คำว่า “ปราศจากธุลี” หมายถึง ปราศจากธุลีเพราะราคะอันนำไปสู่อบายเป็นต้นหมดไป. คำว่า “ปราศจากมลทิน” เพราะมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาที่เหลืออยู่หมดไป. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ปราศจากธุลี” เพราะไม่มีธุลีคือกิเลสที่พึงละได้ด้วยปฐมมรรค. คำว่า “ปราศจากมลทิน” เพราะมลทินคือทุจริต ๕ อย่างหมดไป. คำว่า “ดวงตาเห็นธรรม” ในพรหมมายุสูตร (ม.อุ. 2.383) กล่าวถึงมรรคเบื้องต่ำ ๓ อย่าง ในจูฬราหุโลวาท (ม.อุ. 3.416) กล่าวถึงอาสวักขยะ แต่ในที่นี้หมายถึงโสดาปัตติมรรค. คำว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” เป็นการแสดงลักษณะการเกิดขึ้นของสิ่งนั้น. ก็มรรคญาณมีอสังขตธรรมเป็นอารมณ์ ไม่ใช่มีสังขตธรรมเป็นอารมณ์มิใช่หรือ? ข้อนั้นเป็นจริง. เพราะมรรคญาณนั้นเกิดขึ้นโดยมีนิโรธเป็นอารมณ์ และโดยกิจแล้วย่อมแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวง จึงกล่าวไว้อย่างนั้น.

‘‘Suddhaṃ vattha’’nti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo[Pg.71], dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. ‘‘Diṭṭhadhammā’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘pattadhammā’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammā’’ti vuttaṃ. Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammā’’ti vuttaṃ, tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในอุปมาที่แสดงว่า “ผ้าบริสุทธิ์” นี้ การเปรียบเทียบคือ จิตเปรียบเหมือนผ้า, ความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่จรมาเปรียบเหมือนความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น, แผ่นหินสำหรับซักผ้าเปรียบเหมือนอนุปุพพิกถา, น้ำเปรียบเหมือนศรัทธา, การซักผ้าด้วยการแช่น้ำแล้วขจัดคราบดำด้วยดินสอพอง มูลโค และเถ้าถ่าน เปรียบเหมือนการเริ่มความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีฟังเป็นต้น โดยการแช่จิตด้วยความรักในศรัทธาครั้งแล้วครั้งเล่า และทำให้โทษทั้งหลายอ่อนกำลังลงด้วยสติ สมาธิ และปัญญา, การที่คราบดำต่างๆ หมดไปจากผ้าด้วยการซักนั้น เปรียบเหมือนการข่มกิเลสด้วยการเริ่มความเพียร, เครื่องย้อมเปรียบเหมือนอริยมรรค, และความที่ผ้าบริสุทธิ์ผ่องใสด้วยเครื่องย้อมนั้น เปรียบเหมือนการชำระจิตที่กิเลสถูกข่มไว้แล้วให้บริสุทธิ์ด้วยมรรค. เมื่อกล่าวว่า “เห็นธรรมแล้ว” การเห็นนั้นมีอย่างอื่นนอกจากการเห็นด้วยญาณด้วย เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดนั้น จึงกล่าวว่า “บรรลุธรรมแล้ว”. และการบรรลุนั้นก็มีอย่างอื่นนอกจากการบรรลุด้วยญาณสมบัติด้วย เพื่อแสดงความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า “รู้แจ้งธรรมแล้ว”. แต่ความรู้แจ้งธรรมนั้นอาจเป็นเพียงบางส่วนในธรรมทั้งหลาย เพื่อแสดงความรู้แจ้งโดยไม่เหลือส่วน จึงกล่าวว่า “หยั่งลงสู่ธรรมแล้วโดยรอบ” ด้วยเหตุนี้จึงจำแนกการตรัสรู้สัจจะของบุคคลเหล่านั้น. เพราะมรรคญาณย่อมแทงตลอดธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยรอบ โดยไม่เหลือส่วน โดยการหยั่งลงไปโดยรอบ ซึ่งกระทำกิจมีปริญญาเป็นต้นโดยการตรัสรู้พร้อมกัน. ส่วนที่เหลือเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

77. Cīvaradānādīnīti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre, pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa, puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Vassasatikattherā viya ākappasampannāti adhippāyo.

๗๗. คำว่า จีวรทานเป็นต้น นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการถวายบริขารมีจีวรเป็นต้น. ผู้ใดถวายบริขาร ๘ อย่างมีจีวรเป็นต้น หรือเพียงบาตรและจีวรแก่พระอริยะมีพระโสดาบันเป็นต้น หรือแก่ปุถุชนผู้สมบูรณ์ด้วยศีล แล้วตั้งความปรารถนาว่า "การถวายบริขารนี้จงเป็นปัจจัยเพื่อความเป็นเอหิภิกขุในอนาคตเถิด" พึงทราบว่า เมื่อผู้นั้นมีอธิการสมบัติอยู่ ในเวลาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จอุบัติขึ้น การถวายนั้นย่อมเป็นไปเพื่อการได้บริขารอันสำเร็จด้วยฤทธิ์. อธิบายว่า มีอาการอันสมบูรณ์เหมือนพระเถระผู้มีอายุร้อยปี.

Sandassesīti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi. Idhalokatthanti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ. Paralokatthanti etthāpi eseva nayo. Dassesīti sāmaññalakkhaṇato, salakkhaṇato ca dassesi. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Tattha hutvā abhāvato aniccanti dassesi. Udayabbayapaṭipīḷanato dukkhanti dassesi. Avasavattanato anattāti dassesi. Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena khandhe dassesi. Ime cakkhādisabhāvā nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti dassesi. Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti dassesi. Ime [Pg.72] avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti dassesi. Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri, khaṇato ekanti imāni pañca lakkhaṇāni dassesi. Tathāti iminā ‘‘pañca lakkhaṇānī’’ti padaṃ ākaḍḍhati. Dassentoti iti-saddo nidassanattho, evanti attho. Nirayanti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ dassesi. Tiracchānayoninti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ. Pettivisayanti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ. Asurakāyanti kālakañcikāsuranikāyaṃ. Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ ‘‘tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipāka’’ntiādi vuttaṃ. Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu, arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya ‘‘navannaṃ brahmalokāna’’ntveva vuttaṃ.

คำว่า ทรงแสดง คือ ทรงกระทำให้ประจักษ์อย่างดีแล้วแสดง. คำว่า ประโยชน์ในโลกนี้ คือ ประโยชน์อันเป็นไปในโลกนี้ อันได้แก่ขันธ์ ๕. คำว่า ประโยชน์ในโลกหน้า แม้ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างนี้. คำว่า ทรงแสดง คือ ทรงแสดงโดยลักษณะทั่วไปและโดยลักษณะเฉพาะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่เที่ยง" เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น ทรงแสดงว่า "ไม่เที่ยง" เพราะมีแล้วกลับไม่มี. ทรงแสดงว่า "เป็นทุกข์" เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. ทรงแสดงว่า "เป็นอนัตตา" เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ. ทรงแสดงขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นกองว่า "ขันธ์ ๕ เหล่านี้มีลักษณะคือความแตกสลายเป็นต้น". ทรงแสดงว่า "ธาตุ ๑๘ เหล่านี้มีสภาพเป็นตาเป็นต้น โดยความเป็นของไม่มีสัตว์ ไม่มีชีวะ". ทรงแสดงว่า "อายตนะ ๑๒ เหล่านี้มีสภาพเป็นตาเป็นต้นนั่นเอง เป็นทวารและอารมณ์". ทรงแสดงว่า "ปฏิจจสมุปบาท คือธรรมที่เป็นปัจจัย ๑๒ ประการเหล่านี้ มีอวิชชาเป็นต้น มีชรามรณะเป็นที่สุด". ทรงแสดงลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้ คือ ๔ อย่างโดยความเป็นปัจจัย และ ๑ อย่างโดยความเป็นขณะ ตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างของรูปขันธ์. ด้วยบทว่า ตถา นี้ ย่อมดึงบทว่า ปัญจลักขณานิ (ลักษณะ ๕) เข้ามา. คำว่า ทัสเสนโต (แสดงอยู่) นี้ อิติศัพท์เป็นอรรถแห่งการแสดง คือมีอรรถว่า อย่างนี้. คำว่า นรก คือ ทรงแสดงนรกทั้งหมด มีนรกใหญ่ ๘ ขุม และนรกบริวาร ๑๖ ขุมเป็นประเภท. คำว่า กำเนิดเดรัจฉาน คือ โลกแห่งเดรัจฉานนานาชนิด มีประเภทคือไม่มีเท้า มี ๒ เท้า มี ๔ เท้า มีหลายเท้าเป็นต้น มีการจำแนกเป็นสัตว์ป่า สัตว์เลี้ยง นก สัตว์เลื้อยคลานเป็นต้น. คำว่า เปตวิสัย คือ โลกแห่งเปรตนานาชนิดที่แตกต่างกันด้วยประเภทคือ เปรตผู้หิวโหยกระหาย เปรตผู้กินของสำรอก เปรตผู้เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ เปรตผู้มีตัณหาอันเผาลนเป็นต้น. คำว่า อสุรกาย คือ หมู่แห่งอสุรกายกาลกัญจิกะ. ครั้นกล่าวประโยชน์ในโลกหน้าอันเป็นทุคติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวประโยชน์ในโลกหน้าอันเป็นสุคติ จึงตรัสว่า "วิบากแห่งกุศล ๓" เป็นต้น. ในเวหัปผละและสุภกิณหะเท่านั้นที่รวบรวมไว้ เพราะในอสัญญีภพและอรูปภพไม่มีการแสดงโดยความสมบูรณ์ และเพราะความรู้ได้ยาก จึงตรัสว่า "พรหมโลก ๙" เท่านั้น.

Gaṇhāpesīti te dhamme samādinne kārāpesi.

คำว่า ทรงให้ถือเอา คือ ทรงให้กระทำซึ่งธรรมเหล่านั้นที่สมาทานแล้ว.

Samuttejanaṃ nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti, pahīyanti ca, upakārakā dhammā parivaḍḍhanti, visujjhanti ca, tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha ‘‘abbhussāhesī’’ti. Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idhalokatthañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tāsetvā tāsetvāti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā. Adhigataṃ viya katvāti yesaṃ katheti, tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā. Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti. Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati –

ชื่อว่า สมุตเตชะ คือ การยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานธรรมเหล่านั้น เพื่อให้ธรรมที่ไม่เป็นประโยชน์เสื่อมไปและละไป และเพื่อให้ธรรมที่เป็นประโยชน์เจริญยิ่งขึ้นและบริสุทธิ์ จึงตรัสว่า ทรงเร่งเร้า. อนึ่ง เพื่อจะแสดงว่าการยังความอุตสาหะนั้นให้เกิดขึ้นเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า ประโยชน์ในโลกนี้ เป็นต้น. คำว่า ทำให้ร้อนแล้วๆ คือ ทำให้รุ่งเรืองแล้วๆ ด้วยการทำให้แจ้งชัด. คำว่า กระทำราวกับว่าได้บรรลุแล้ว คือ กระทำราวกับว่าเนื้อความนั้นอันชนเหล่าใดที่พระองค์ตรัสบอก ได้ประสบด้วยตนเองแล้ว. เพราะว่าเนื้อความที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงประกาศ ย่อมปรากฏแก่เวไนยชนชัดเจนยิ่งกว่าการเห็นด้วยตาตนเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงได้รับการสรรเสริญอย่างนี้ว่า –

‘‘Ādittopi ayaṃ loko, ekādasahi aggibhi;

Na tathā yāti saṃvegaṃ, sammohapaliguṇṭhito.

"โลกนี้ถูกไฟ ๑๑ กองเผาอยู่ แต่ก็ไม่ถึงความสังเวชอย่างนั้น เพราะถูกความหลงหุ้มห่อไว้.

Sutvādīnavasaññuttaṃ, yathā vācaṃ mahesino;

Paccakkhatopi buddhānaṃ, vacanaṃ suṭṭhu pākaṭa’’nti.

ได้ฟังพระดำรัสของพระมหามุนี อันประกอบด้วยอาทีนพ (โทษ) แล้ว พระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรากฏชัดเจนยิ่งกว่าการเห็นด้วยตาตนเอง."

Tenāha ‘‘dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī’’tiādi. Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘hatthampi chindantī’’tiādinā (ma. ni. 1.178) dukkhakkhandhasutte āgatanayena [Pg.73] veditabbāni. Pañcavīsatimahābhayāni ‘‘jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’ntiādinā (cūḷani. 123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni. Āghātanabhaṇḍikā adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ, yaṃ ‘‘accādhāna’’ntipi vuccati.

เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีกรรมกรณ์ ๓๒ อย่าง และมหาภัย ๒๕ อย่างเป็นประเภท" เป็นต้น. พึงทราบกรรมกรณ์ ๓๒ อย่าง ตามนัยที่มาในทุกขักขันธสูตรว่า ย่อมตัดมือ เป็นต้น (ม.มู. ๑๒/๑๗๘). พึงทราบมหาภัย ๒๕ อย่าง ตามนัยที่มาในสูตรนั้นๆ ว่า ภัยคือชาติ ภัยคือชรา ภัยคือพยาธิ ภัยคือมรณะ เป็นต้น (จูฬนิ. ๑๒๓). อาฆาตนภัณฑ์ คือเขียงสำหรับสับอันเป็นที่ประหาร ซึ่งเรียกว่า อัจจาธานะ ด้วย.

Paṭiladdhaguṇena codesīti ‘‘taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho, ānisaṃso ayampī’’ti paccakkhato dassento ‘‘kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī’’ti codento viya ahosi. Tenāha ‘‘mahānisaṃsaṃ katvā kathesī’’ti.

คำว่า ทรงชี้แจงด้วยคุณที่ได้บรรลุแล้ว คือ ทรงแสดงโดยประจักษ์ว่า "คุณนั้นๆ นี้พวกท่านก็ได้บรรลุแล้ว อานิสงส์นี้พวกท่านก็ได้แล้ว" ราวกับทรงชี้แจงว่า "ก่อนหน้านี้มีสิ่งเช่นนี้หรือ". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ทรงกระทำให้มีอานิสงส์มากแล้วตรัส.

Tappaccayañca kilamathanti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ. Idhāti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya. Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato santaṃ. Atittikaraparamasukhatāya paṇītaṃ. Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena tāṇaṃ. Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya leṇaṃ. Ādi-saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho.

คำว่า และความเหน็ดเหนื่อยอันมีสังขารเป็นปัจจัย คือ ความเหน็ดเหนื่อย ความขัดข้อง ความเบียดเบียนที่เกิดขึ้นในสัตว์สันดานนั้นๆ อันมีสังขารเป็นเหตุ. คำว่า ในที่นี้ คือ ในคำที่กล่าวเพื่อการบรรลุมรรคเบื้องต้นข้างล่าง. สงบ เพราะเป็นสภาพที่สังขารทั้งปวงสงบระงับ. ประณีต เพราะเป็นบรมสุขที่ไม่น่าเบื่อหน่าย. ที่พึ่ง เพราะเป็นเครื่องป้องกันจากภัยในสังสารวัฏทั้งหมด. ที่หลบภัย เพราะเป็นที่ซ่อนเร้นของใจที่เบื่อหน่ายจากสิ่งนั้น. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์บทมี ที่ไป ที่พึ่ง ที่ระงับความกระวนกระวายอย่างยิ่ง เป็นต้น.

Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā

พรรณนาการบรรพชาของมหาชน

80. Saṅghappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvā ‘‘saṅghassa aparipuṇṇattā’’ti vuttaṃ. Dve aggasāvakā eva hi tadā ahesuṃ.

๘๐. เพราะไม่มีภิกษุพอแก่สงฆ์ จึงตรัสว่า "เพราะสงฆ์ยังไม่บริบูรณ์". เพราะในเวลานั้นมีเพียงพระอัครสาวก ๒ รูปเท่านั้น.

Cārikāanujānanavaṇṇanā

พรรณนาการอนุญาตให้จาริก

86. ‘‘Kadā udapādī’’ti pucchaṃ ‘‘sambodhito’’tiādinā saṅkhepato vissajjetvā puna taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Pitu saṅgahaṃ karonto vihāsi sambodhito ‘‘satta saṃvaccharāni satta māse satta divase’’ti ānetvā sambandho, tañca kho veneyyānaṃ tadā abhāvato. Kilañjehi bahi chādāpetvā, vatthehi anto paṭicchādāpetvā, upari ca vatthehi chādāpetvā, tassa heṭṭhā suvaṇṇa…pe… vitānaṃ kārāpetvā. Mālāvacchaketi pupphamālāhi vacchākārena veṭhite. Gandhantareti cāṭibharitagandhassa antare. Pupphānīti cāṭiādibharitāni jalajapupphāni ceva caṅkotakādibharitāni thalajapupphāni ca.

๘๖. บทว่า Kadā udapādī นี้ [พระอรรถกถาจารย์] ครั้นแก้โดยย่อด้วยบทว่า sambodhito เป็นต้นแล้ว เพื่อจะแสดงความนั้นโดยพิสดารอีก จึงตรัสคำว่า bhagavā kirā เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคทรงทำสงเคราะห์พระพุทธบิดาอยู่ตลอด ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน นับแต่เวลาตรัสรู้มา ความเกี่ยวข้องนี้พึงนำมาเชื่อมโยงกัน และความจริงนั้นเป็นเพราะในเวลานั้นยังไม่มีเวไนยสัตว์. ทรงให้มุงภายนอกด้วยเสื่อลำแพน ให้ปิดภายในด้วยผ้า และให้มุงข้างบนด้วยผ้า ให้ทำเพดานทอง... เป็นต้น ภายใต้ผ้านั้น. บทว่า Mālāvacchake คือ ที่ล้อมรอบด้วยพวงมาลัยดอกไม้มีรูปเหมือนลูกโค. บทว่า Gandhantare คือ ในระหว่างแห่งของหอมที่เต็มหม้อ. บทว่า Pupphāni คือ ดอกไม้ที่เกิดในน้ำที่เต็มหม้อเป็นต้น และดอกไม้ที่เกิดบนบกที่เต็มกระเช้าเป็นต้น.

Kāmañcāyaṃ [Pg.74] rājā buddhapitā, tathāpi buddhā nāma lokagaruno, na te kenaci vase vattetabbā, atha kho te eva pare attano vase vattenti, tasmā rājā ‘‘nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demī’’ti āha.

ถึงแม้พระราชาพระองค์นี้จะเป็นพุทธบิดา แต่ถึงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าเป็นครูของโลก ใครๆ ไม่พึงให้พระพุทธเจ้าเหล่านั้นอยู่ในอำนาจได้ แต่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นนั่นแหละย่อมยังผู้อื่นให้อยู่ในอำนาจของตน เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงตรัสว่า "เราไม่ถวายภิกษุสงฆ์"

Dānamukhanti dānakaraṇūpāyaṃ, dānavattanti attho. Na dāni me anuññātāti idāni me dānaṃ na anuññātā, no na anujānantīti attho.

บทว่า Dānamukhaṃ คือ อุบายในการทำทาน อธิบายว่า ทานวัตร. บทว่า Na dāni me anuññātā คือ บัดนี้ทานของเราไม่เป็นที่อนุญาตแล้ว อธิบายว่า ไม่ทรงอนุญาต.

Paritassanajīvitanti dukkhajīvikā dāliddiyanti attho.

บทว่า Paritassanajīvitaṃ คือ ชีวิตที่เป็นทุกข์ อธิบายว่า ความยากจน.

Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosīti bhagavato aṭṭhasaṭṭhi ca bhikkhusatasahassānaṃ bhāgato dātuṃ pahosi, na sabbesaṃ pariyattabhāvena. Tenāha ‘‘senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsī’’ti. Jeṭṭhikaṭṭhāneti jeṭṭhikadeviṭṭhāne.

บทว่า Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosi คือ พอที่จะถวายเป็นส่วนๆ แก่ภิกษุ ๖๘ แสนรูปของพระผู้มีพระภาค ไม่ใช่พอแก่ภิกษุทั้งปวงโดยความเป็นของพอเพียง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้เสนาบดีก็ถวายไทยธรรมของตน" บทว่า Jeṭṭhikaṭṭhāne คือ ในตำแหน่งแห่งเชฏฐิกเทวี.

Tatheva katvāti carapurise ṭhapetvā. Sucinti suddhaṃ. Paṇītanti uḷāraṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘ekamanta’’ntiādīsu (pārā. 2) viya. Bhañjitvāti madditvā, pīḷetvāti attho. Jātisappikhīrādīhiyevāti antojātasappikhīrādīhiyeva, amhākameva gāviādito gahitasappiādīhiyevāti attho.

บทว่า Tatheva katvā คือ ตั้งพวกจารบุรุษไว้. บทว่า Suci คือ บริสุทธิ์. บทว่า Paṇītaṃ คือ ประณีต และคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในบทว่า Ekamantaṃ เป็นต้น (ปารา. ๒). บทว่า Bhañjitvā คือ บดแล้ว อธิบายว่า บีบแล้ว. บทว่า Jātisappikhīrādīhiyeva คือ ด้วยเนยใสและนมสดที่เกิดภายในนั่นเอง อธิบายว่า ด้วยเนยใสเป็นต้นที่ถือเอาจากแม่โคเป็นต้นของเราเองนั่นเอง.

90. Parāpavādaṃ, parāpakāraṃ, sītuṇhādibhedañca guṇāparādhaṃ khamati sahati adhivāsetīti khanti. Sā pana yasmā sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti paramaṃ uttamaṃ tapo. Tenāha ‘‘adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo’’ti. ‘‘Adhivāsanakhantī’’ti iminā dhammanijjhānakkhantito viseseti. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā.Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhā-saddaṃ vaṇṇenti. Tenevāha ‘‘khantiyā eva vevacana’’ntiādi. Sabbākārenāti santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbappakārena. So pabbajito nāma na hoti pabbājitabbadhammassa apabbājanato. Tasseva tatiyapadassa vevacanaṃ anatthantarattā.

๙๐. การอดทนต่อการติเตียนของผู้อื่น การทำร้ายของผู้อื่น และความผิดแผกแห่งคุณธรรมมีหนาวและร้อนเป็นต้น ชื่อว่า ขันติ. ก็ขันตินั้น เพราะย่อมเผา ย่อมแผดเผา ย่อมกำจัดธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลเป็นต้นโดยพิเศษ จึงเป็นตบะอันสูงสุด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อธิวาสนขันติ ชื่อว่าเป็นตบะอย่างยิ่ง". ด้วยคำว่า "อธิวาสนขันติ" นี้ ย่อมจำแนกจากธัมมนิชฌานขันติ. การอดกลั้น การอดทน ชื่อว่า ติติกขา. เพราะนักอักขรจินตกะทั้งหลายย่อมพรรณนาคำว่า ติติกขา ในความหมายว่า ขมา (ความอดทน). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นไวพจน์ของขันติเท่านั้น" เป็นต้น. บทว่า Sabbākārena คือ โดยประการทั้งปวง มีความสงบ ประณีต ละเอียดอ่อน ปลอดภัย และเกษมเป็นต้น. บุคคลนั้นชื่อว่าบรรพชิตหามิได้ เพราะไม่ได้ขับไล่ธรรมที่ควรขับไล่. บทนั้นเป็นไวพจน์ของบทที่สามนั้นเอง เพราะไม่มีความหมายต่างกัน.

‘‘Na hī’’tiādinā taṃ evatthaṃ vivarati. Uttamatthena paramanti vuccati para-saddassa seṭṭhavācakattā, ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu (a. ni. 7.68; netti. 118) viya. Paranti aññaṃ. Idāni para-saddaṃ aññapariyāyameva gahetvā atthaṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Malassāti pāpamalassa. Apabbājitattāti anīhaṭattā anirākatattā[Pg.75]. Samitattāti nirodhitattā tesaṃ pāpadhammānaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ samaṇoti pavuccatī’’ti hi vuttaṃ.

ด้วยคำว่า Na hi เป็นต้น ย่อมแสดงความหมายนั้นนั่นเอง. คำว่า ปรมะ ย่อมถูกกล่าวในความหมายว่าสูงสุด เพราะคำว่า ปร เป็นคำแสดงความประเสริฐ เหมือนในคำว่า ปุคคลปโรปรัญญู เป็นต้น (อ. อัง. ๗.๖๘; เนตติ. ๑๑๘). บทว่า Paraṃ คือ อื่น. บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายโดยถือเอาคำว่า ปร เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า อื่นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า Atha vā เป็นต้น. บทว่า Malassa คือ กิเลสอันเป็นบาป. บทว่า Apabbājitattā คือ เพราะยังไม่ได้นำออกไป เพราะยังไม่ได้กำจัดออกไป. บทว่า Samitattā คือ เพราะดับบาปธรรมเหล่านั้นแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะบาปทั้งหลายสงบแล้ว จึงเรียกว่าสมณะ".

Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlapadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito ‘‘khantī paramaṃ tapo’’ti āha, tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāgahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassitoti. Taṇhāvānassa vūpasamanato nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā. Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāgahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāgahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato taṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vibādhanañca ‘‘parūpaghāto, paraviheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ mūlasāpateyyāvaharaṇaṃ, dāraparāmasanaṃ, visaṃvādanaṃ, aññamaññabhedanaṃ, pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ, niratthakavippalāpo, parasantakagijjhanaṃ, ucchedavindanaṃ, micchābhinivesanañcaupaghāto, viheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa, kammassa ca karaṇena pabbajito, samaṇo ca na hotīti dasseti.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลาย และเพราะปาติโมกขกถาเป็นประธานแห่งศีล และเพราะโทษเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลโดยเฉพาะ เพื่อแสดงวิธีข่มโทษนั้น จึงตรัสในเบื้องต้นว่า "ขันติเป็นตบะอย่างยิ่ง" ด้วยคำนั้น อุบายในการป้องกันสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาจึงถูกกล่าวไว้ ส่วนด้วยการถือเอาติติกขา อุบายในการป้องกันสิ่งที่พึงปรารถนาจึงถูกกล่าวไว้ และด้วยทั้งสองอย่างนี้ ความหมายที่ว่าย่อมอยู่ครอบงำความยินดีที่เกิดขึ้น จึงถูกแสดงไว้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอันสูงสุด เพราะเป็นที่สงบแห่งตัณหาอันเป็นป่า. ในข้อนั้น ด้วยการถือเอาขันติ ความไม่มีความวิบัติแห่งการประกอบจึงถูกแสดงไว้ ส่วนด้วยการถือเอาติติกขา ความไม่มีความวิบัติแห่งอัธยาศัยจึงถูกแสดงไว้. อนึ่ง ด้วยการถือเอาขันติ การอดทนต่อความผิดของผู้อื่นจึงถูกแสดงไว้ ด้วยการถือเอาติติกขา การไม่ประทุษร้ายผู้อื่นจึงถูกแสดงไว้. เมื่อแสดงปาติโมกข์โดยอนุโลมด้วยเหตุผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงปาติโมกข์โดยปฏิโลม จึงตรัสคำว่า Na hi เป็นต้น ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงว่า การปลงชีวิตสัตว์ การเบียดเบียนด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "การเบียดเบียนผู้อื่น การทำร้ายผู้อื่น" ฉันใด การลักทรัพย์อันเป็นรากฐานของพวกเขา การล่วงละเมิดภรรยา การพูดเท็จ การยุยงให้แตกกัน การกระทบกระเทือนใจด้วยคำหยาบ การพูดเพ้อเจ้อ การโลภในทรัพย์ของผู้อื่น การทำลายล้าง การยึดมั่นในมิจฉาทิฐิ ก็เป็นการเบียดเบียนและการทำร้ายฉันนั้น บุคคลผู้ทำอกุศลกรรมบถใดๆ หรือกรรมใดๆ ย่อมไม่เป็นบรรพชิตและสมณะ

Sabbākusalassāti sabbassāpi dvādasākusalacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Karaṇaṃ nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ ‘‘anuppādana’’nti vuttaṃ. ‘‘Kusalassā’’ti idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme, tesañca sambhārabhūte tebhūmakakusaladhamme sambodhetīti āha ‘‘catubhūmakakusalassā’’ti. Upasampadāti upasampādanaṃ, taṃ pana tassa samadhigamoti āha ‘‘paṭilābho’’ti. Cittajotananti cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Yasmā aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, iti pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāyāha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti. Sabbapāpaṃ pahāya tadaṅgādivasenevāti adhippāyo. ‘‘Sīlasaṃvarenā’’ti hi iminā tebhūmakassāpi saṅgahe itarappahānānampi saṅgaho hotīti, evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti[Pg.76]. Samathavipassanāhīti lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi. Sampādetvāti nipphādetvā. Sampādanañcettha hetubhūtāhi phalabhūtassa sahajātāhipi, pageva purimasiddhāhīti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า สพฺพากุสลสฺส ได้แก่ อกุศลธรรมที่มีโทษทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าด้วยอกุศลจิตตุปบาท ๑๒. ชื่อว่า การทำ คือการยังอกุศลธรรมนั้นให้เกิดขึ้นในสันดานของตน เพราะปฏิเสธการทำนั้น จึงตรัสว่า การไม่ทำ คือ 'การไม่ให้เกิดขึ้น'. คำว่า กุสลสฺส นี้ เพราะจะตรัสว่า 'นั่นเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' จึงทรงให้รู้ถึงอริยมรรคธรรม และเตภูมิกกุศลธรรมที่เป็นเสบียงของอริยมรรคเหล่านั้น จึงตรัสว่า 'กุศลในภูมิ ๔'. คำว่า อุปสมฺปทา คือ การยังกุศลให้ถึงพร้อม แต่การถึงพร้อมนั้นคือการบรรลุถึงกุศลนั้น จึงตรัสว่า 'การได้เฉพาะ'. คำว่า จิตฺตโชตนํ คือ การทำจิตให้ผ่องใส คือการชำระให้สะอาดโดยประการทั้งปวง. เพราะเหตุที่จิตของผู้ประกอบด้วยอริยมรรคอันสูงสุด ชื่อว่าย่อมถูกชำระให้สะอาดโดยประการทั้งปวง แต่ในขณะแห่งอริยผลอันสูงสุด จิตเป็นอันชำระสะอาดแล้ว เพราะไม่มีสภาวะที่ต้องชำระให้สะอาดอีก ดังนั้น เพื่อหมายถึงความที่การชำระให้สะอาดสำเร็จเสร็จสิ้นแล้ว จึงตรัสว่า 'แต่การทำจิตให้ผ่องใสนั้น ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตมรรค'. อธิบายว่า ละบาปทั้งปวงด้วยอำนาจตทังคปหานเป็นต้น. จริงอยู่ ด้วยคำว่า 'ด้วยศีลสังวร' นี้ เมื่อมีการสงเคราะห์แม้เตภูมิกกุศล ก็ย่อมมีการสงเคราะห์การละกิเลสส่วนที่เหลือด้วย และเมื่อทำอย่างนี้ การถือเอาคำว่า 'ทั้งปวง' (สพฺพ) จึงเป็นอันสำเร็จประโยชน์. คำว่า สมถวิปสฺสนาหิ คือ ด้วยสมถะและวิปัสสนาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. คำว่า สมฺปาเทตฺวา คือ ให้บังเกิดขึ้น. และในการทำให้บังเกิดขึ้นนี้ พึงทราบว่า ด้วยธรรมที่เป็นเหตุ ย่อมทำให้ธรรมที่เป็นผลซึ่งเกิดร่วมกันบังเกิดขึ้นได้ ไม่ต้องพูดถึงธรรมที่สำเร็จอยู่ก่อนแล้ว.

Kassacīti hīnādīsu kassaci sattassa kassaci upavādassa, tena davakamyatāyapi upavadanaṃ paṭikkhipati. Upaghātassa akaraṇanti etthāpi ‘‘kassacī’’ti ānetvā sambandho. Kāyenāti ca nidassanamattametaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. Kāyenāti vā ettha arūpakāyassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, na copanakāyakarajakāyānameva. Pa atimokkhanti pakārato ativiya sīlesu mukhyabhūtaṃ. ‘‘Atipamokkha’’nti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Evaṃ bhedato padavaṇṇanaṃ katvā tatvato vadati ‘‘uttamasīla’’nti. ‘‘Pāti vā’’tiādinā pālanato rakkhaṇato ativiya mokkhanato ativiya mocanato pātimokkhanti dasseti. ‘‘Pāpā ati mokkhetīti atimokkho’’ti nimittassa kattubhāvena upacaritabbato. Yo vā nanti yo vā puggalo naṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pāti samādiyitvā avikopento rakkhati, taṃ ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitaṃ mokkhetīti pātimokkhanti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pātimokkhapadassa attho visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.14) vuttanayena veditabbo.

คำว่า กสฺสจิ คือ แก่สัตว์ใดๆ ในบรรดาสัตว์ชั้นเลวเป็นต้น หรือการกล่าวร้ายใดๆ ด้วยคำนั้น ทรงห้ามการกล่าวร้ายแม้ด้วยความคะนอง. แม้ในคำว่า อุปฆาตสฺส อกรณํ (การไม่ทำความเบียดเบียน) ก็นำคำว่า 'กสฺสจิ' มาเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน. คำว่า กาเยน (ด้วยกาย) นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้การทำความเบียดเบียนด้วยใจ โดยนัยมีการคิดถึงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นเป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ควรเว้น. หรือคำว่า กาเยน ในที่นี้ พึงทราบว่ารวมถึงอรูปกายด้วย ไม่ใช่หมายเอาเฉพาะอุปนิกายและกรัชกายเท่านั้น. คำว่า ป อาติโมกฺขํ คือ ธรรมที่เป็นประธานในศีลทั้งหลายโดยประการต่างๆ อย่างยิ่ง. ท่านกล่าวคำนั้นนั่นแหละด้วยการเปลี่ยนอุปสรรคว่า อติปโมกฺขํ. เมื่ออธิบายบทโดยการแยกศัพท์อย่างนี้แล้ว จึงกล่าวตามสภาวะว่า อุตฺตมสีลํ (ศีลอันสูงสุด). ด้วยคำว่า ปาติ วา เป็นต้น ทรงแสดงว่าเป็นปาติโมกข์ เพราะรักษา เพราะคุ้มครอง เพราะพ้นอย่างยิ่ง เพราะให้พ้นอย่างยิ่ง. บทว่า อติโมกฺโข เพราะอรรถว่า ให้พ้นจากบาปอย่างยิ่ง โดยสมมติเอาอาการของผู้ทำเป็นชื่อ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดรักษา คือสมาทานไม่ให้กำเริบ ซึ่งปาติโมกขสังวรศีลนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า 'ปาติ' (ผู้รักษา) ศีลนั้นย่อมให้บุคคลผู้ตั้งอยู่ในปาติโมกขสังวรศีลนั้นพ้นจากทุกข์ จึงชื่อว่า ปาติโมกข์ นี้เป็นความย่อในบทนี้ ส่วนเนื้อความของบทว่า ปาติโมกข์ โดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคมหาฎีกา (วิสุทธิ. ฎี. ๑.๑๔).

Mattaññutāti bhojane mattaññutā, sā pana visesato paccayasannissitasīlavasena gahetabbāti āha ‘‘paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā’’ti. Ājīvapārisuddhisīlavasenāpi gayhamāne ‘‘pariyesanavissajjanavasenā’’tipi vattabbaṃ. Saṅghaṭṭanavirahitanti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ, nirajanasambādhaṃ vivittanti attho. Catupaccayasantoso dīpito paccayasantosatāsāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. ‘‘Aṭṭhasamāpattivasibhāvāyā’’ti iminā payojanadassanavasena yadatthaṃ vivittasenāsanasevanaṃ icchitaṃ, so adhicittānuyogo vutto. Aṭṭha samāpattiyo cettha vipassanāya pādakabhūtā adhippetā, na yā kācīti sakalassāpi adhicittānuyogassa jotitabhāvo veditabbo.

คำว่า มตฺตญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร แต่ความรู้จักประมาณนั้น พึงถือเอาโดยอำนาจปัจจัยสันนิสสิตศีลเป็นพิเศษ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเป็นผู้รู้จักประมาณโดยอำนาจการรับและการบริโภค'. แม้เมื่อถือเอาโดยอำนาจอาชีวปาริสุทธิศีล ก็ควรกล่าวว่า 'โดยอำนาจการแสวงหาและการสละ'. คำว่า สงฺฆฏฺฏนวิรหิตํ คือ เว้นจากการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ อธิบายว่า สงัดจากการเบียดเสียดของคนที่ไม่ใช่ญาติ. ความสันโดษในปัจจัย ๔ ท่านแสดงไว้แล้ว โดยความเป็นผู้สันโดษในปัจจัยตามปกติ เพราะความเป็นธรรมที่ส่องถึงลักษณะแห่งสันโดษอีก ๒ ประการที่เหลือด้วยนัยแห่งการนำไป. ด้วยคำว่า อฏฺฐสมาปตฺติวสิภาวาย (เพื่อความเป็นผู้ชำนาญในสมาบัติ ๘) นี้ ท่านกล่าวถึงอธิจิตตานุโยคที่ประสงค์จะเสพเสนาสนะอันสงัดเพื่อประโยชน์นั้น. และในที่นี้ สมาบัติ ๘ ประสงค์เอาสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา ไม่ใช่สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าท่านแสดงอธิจิตตานุโยคทั้งหมดไว้แล้ว.

Devatārocanavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการบอกกล่าวของเทวดา

91. Ettāvatāti [Pg.77] ettakena suttapadesena. Tatthāpi ca iminā…pe… kathanena suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvāti yojanā. Ca-saddo byatirekattho, tena idāni vuccamānatthaṃ ullaṅgeti. Ekamidāhanti ekaṃ ahaṃ. Idaṃ-saddo nipātamattaṃ. Ādi-saddena ‘‘bhikkhave samaya’’nti evamādi pāṭho saṅgahito. Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayanti evaṃ pettha padayojanā.

๙๑. คำว่า เอตฺตาวตา คือ ด้วยบทแห่งพระสูตรเพียงเท่านี้. มีการประกอบความในบทนั้นว่า 'และในบทนั้น ทรงประกาศความที่พระองค์ทรงแทงตลอดดีแล้วด้วยการตรัสว่า ด้วยบทนี้...ละ...'. จะ-ศัพท์ ในที่นี้มีอรรถในทางปฏิเสธ ด้วยจะ-ศัพท์นั้น ท่านจึงข้ามเนื้อความที่กำลังจะกล่าวถึงในตอนนี้. คำว่า เอกมิทาหํ คือ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเรื่องหนึ่ง. อิทัง-ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. ด้วย อาทิ-ศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาบทบาลีว่า 'ภิกฺขเว สมยํ' เป็นต้น. ในบทนี้มีการประกอบบทว่า 'อหํ ภิกฺขเว เอกํ สมยํ' (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง ข้าพเจ้า...).

Subhagavaneti subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā, sundarakāmattā vāti attho. Subhagañhi taṃ sirisampattiyā, sundare cettha kāme manussā patthenti. Bahujanakantatāyapi taṃ subhagaṃ. Vanayatīti vanaṃ, attasampattiyā attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, attasampattiyā eva ‘‘maṃ paribhuñjathā’’ti satte yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, tasmiṃ subhagavane. Aṭṭhakathāyaṃpana kiṃ iminā papañcenāti ‘‘evaṃ nāmake vane’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati, yo koci rukkhopi vanappati jeṭṭhakarukkhopi. Idha pana pacchimo eva adhippetoti āha ‘‘vanappatijeṭṭhakassa mūle’’ti. Mūlasamugghātavasenāti anusayasamucchindanavasena.

คำว่า สุภควเน ชื่อว่า สุภคะ เพราะเป็นที่น่ารื่นรมย์ อธิบายว่า เพราะมีความสง่างาม หรือเพราะมีความน่าปรารถนาอันดีงาม. จริงอยู่ ป่านั้นชื่อว่าสุภคะเพราะความถึงพร้อมด้วยสิริ และมนุษย์ทั้งหลายย่อมปรารถนากามอันดีงามในป่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ป่านั้นชื่อว่าสุภคะเพราะเป็นที่รักของมหาชน. ชื่อว่า วนะ เพราะอรรถว่า ย่อมรัก (วนยติ) อธิบายว่า ย่อมยังความรักในตนให้เกิดขึ้นด้วยความถึงพร้อมของตน. หรือชื่อว่า วนะ เพราะอรรถว่า ย่อมขอ (วนุเต) อธิบายว่า ย่อมขอร้องสัตว์ทั้งหลายด้วยความถึงพร้อมของตนเองนั่นแหละว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงบริโภคฉันเถิด'. ป่านั้นด้วย เป็นที่น่ารื่นรมย์ด้วย จึงชื่อว่า สุภควัน ในป่าสุภควันนั้น. ส่วนในอรรถกถาท่านกล่าวว่า 'ในป่าชื่อนี้' เพราะจะประโยชน์อะไรด้วยการพรรณนาที่ยืดยาวนี้. ตามปกติ แม้ต้นรังก็เรียกว่า 'สาละ' แม้ต้นไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นเจ้าป่าหรือเป็นต้นไม้ใหญ่ก็เรียกว่าสาละ. แต่ในที่นี้ประสงค์เอาต้นไม้ประเภทหลัง (ต้นไม้ใหญ่) ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่โคนต้นไม้ใหญ่ในป่า'. คำว่า มูลสมุคฺฆาตวเสน คือ ด้วยอำนาจการถอนรากถอนโคน คือด้วยอำนาจการตัดอนุสัยกิเลสขาดสิ้น.

Na vihāyantīti akuppadhammatāya na vijahanti. ‘‘Na kañci sattaṃ tapantīti atappā’’ti idaṃ tesu tassā samaññāya niruḷhatāya vuttaṃ, aññathā sabbepi suddhāvāsā na kañci sattaṃ tapantīti atappā nāma siyuṃ. ‘‘Na vihāyantī’’tiādinibbacanesupi eseva nayo. Sundaradassanāti dassanīyāti ayamatthoti āha ‘‘abhirūpā’’tiādi. Sundarametesaṃ dassananti sobhanametesaṃ cakkhunā dassanaṃ, viññāṇena dassanaṃ pīti attho. Sabbe heva…pe… jeṭṭhā pañcavokārabhave tato visiṭṭhānaṃ abhāvato.

"ไม่ละไป" เพราะมีสภาพไม่กำเริบ จึงไม่ละไป. คำว่า "ไม่เบียดเบียนสัตว์ใดๆ จึงชื่อว่าอตัปปา" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะชื่อนั้นได้ตั้งมั่นในพรหมเหล่านั้น มิฉะนั้น พรหมสุทธาวาสทั้งหมดก็พึงชื่อว่าอตัปปา เพราะไม่เบียดเบียนสัตว์ใดๆ. แม้ในบทนิรุตติที่ว่า "ไม่ละไป" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ผู้มีทัศนะอันงาม" คือ "ผู้ควรเห็น" นี้เป็นอรรถะ จึงกล่าวว่า "ผู้มีรูปงาม" เป็นต้น. คำว่า "การเห็นของพรหมเหล่านั้นงาม" คือ การเห็นด้วยตาของพรหมเหล่านั้นงาม การเห็นด้วยวิญญาณก็งาม นี้เป็นอรรถะ. พรหมทั้งหมดนั่นแล... (ละไว้)... เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในปัญจโวการภพ เพราะไม่มีผู้ที่ประเสริฐกว่านั้น.

Sattannaṃ buddhānaṃ vasenāti sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ apadānavasena. Avihehi ajjhiṭṭhena ekena avihābrahmunā kathitā tehi sabbehi kathitā nāma hontīti vuttaṃ ‘‘tathā avihehī’’ti. Eseva nayo sesesupi. Tenāha bhagavā ‘‘devatā maṃ etadavocu’’nti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘anekāni devatāsatānī’’ti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pacchā attano sāsane [Pg.78] visesaṃ adhigantvā tattha uppannānaṃ vasena vuttaṃ. Anusandhidvayampīti dhammadhātupadānusandhi, devatārocanapadānusandhīti duvidhaṃ anusandhiṃ. Niyyātentoti nigamento. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

คำว่า "โดยอาศัยพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์" คือ โดยอาศัยอัปปทานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๗ พระองค์. เมื่อพรหมอวิหาองค์หนึ่งทูลอาราธนาแล้วกล่าว พึงชื่อว่าพรหมเหล่านั้นทั้งหมดกล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า "เช่นนั้นแล โดยพรหมอวิหา". แม้ในที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เทวดาทั้งหลายได้กล่าวคำนี้แก่เรา". ส่วนที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า "เทวดาหลายร้อยองค์" นั้น ทั้งหมดกล่าวไว้โดยอาศัยเทวดาที่เกิดในที่นั้นๆ หลังจากได้บรรลุคุณวิเศษในพระศาสนาของตน. คำว่า "อนุสนธิ ๒ อย่าง" คือ อนุสนธิแห่งบทธัมมธาตุ และอนุสนธิแห่งบทที่เทวดากราบทูล นี้เป็นอนุสนธิ ๒ อย่าง. คำว่า "นิยยาเตนโต" คือ การจบลง. ส่วนอรรถะใดในที่นี้ที่ยังไม่แยกแยะ อรรถะนั้นก็เป็นที่รู้ได้ง่ายนั่นเอง.

Mahāpadānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การอธิบายอรรถะที่เร้นอยู่ในอรรถกถาพระสูตรมหาปทาน.

2. Mahānidānasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาพระสูตรมหานิทาน.

Nidānavaṇṇanā

อรรถกถานิทาน.

95. Janapadinoti [Pg.79] janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ.

๙๕. คำว่า "ชาวชนบท" คือ ผู้มีชนบท หรือเจ้าของชนบท คือพระราชกุมารทั้งหลาย ชื่อว่ากุรุโดยโคตร. ถ้าที่อยู่ของชนเหล่านั้นเป็นชนบทเดียว เหตุไฉนจึงเป็นพหูพจน์? จึงกล่าวว่า "ด้วยศัพท์ที่ใช้กันมา". เพราะนักอักษรศาสตร์ย่อมปรารถนาลิงค์และวจนะเช่นนี้ในที่เช่นนี้ เหมือนที่ควรใช้. การใช้กันมาในที่นี้เป็นเช่นนี้ เหมือนในที่อื่นที่ว่า "ย่อมอยู่ ณ อังคะทั้งหลาย, ย่อมอยู่ ณ มัลละทั้งหลาย" ดังนี้. แม้ในบทวิเสสนะของบทนั้น คือในบทว่า "ชนบท" ที่เป็นศัพท์แสดงชาติ ก็เป็นเอกวจนะเท่านั้น. ส่วนอาจารย์อรรถกถาจารย์ คำว่า "ปนะ" เป็นเครื่องส่องความพิเศษ เพราะฉะนั้นจึงส่องความพิเศษที่จะกล่าวต่อไปว่า "คำนี้เป็นพหูพจน์เพราะเป็นอรรถะที่หลากหลาย" ดังนี้ โดยคำว่า "ในจำนวนมาก" เป็นต้น. คำว่า "ได้ฟังแล้ว" คือ ได้ฟังเรื่องราวที่สืบทอดกันมาตามการแสดงอานุภาพของพระเจ้ามันธาตุราช. คำว่า "ผู้ติดตามไป" คือ ผู้เที่ยวไปตาม. คำว่า "ที่อยู่ของชนเหล่านั้น" คือ กล่าวถึงภพของจาตุมหาราชิกาโดยอาศัยพระจันทร์และพระอาทิตย์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ได้เสด็จไปในที่นั้น" เป็นต้น. "โส" คือ พระเจ้ามันธาตุราช. "ตัง" คือ ราชสมบัติของจาตุมหาราชิกา. คำว่า "ได้ถือเอาแล้ว" คือ ได้รับแล้ว. ได้ถามถึงปาริณายกรัตนะอีก.

Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. ‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’nti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.

ย่อมยืนอยู่ในตำแหน่งนายประตู เพราะได้ตำแหน่งเป็นผู้เฝ้าประตูทั้งสี่ของเทวสภาชื่อสุธรรมาและของเมืองเทพ. คำว่า "ประดับด้วยต้นไม้ทิพย์พันต้น" นี้ พึงประกอบเข้ากับคำว่า "จิตตลดาวัลย์" เป็นต้นด้วย.

Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena. Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya sakkarajjaṃ kāretvā. ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya atittova. Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.

คำว่า "ได้ตั้งอยู่บนแผ่นดิน" คือ ได้ตกลงแล้วตั้งอยู่ในที่ใกล้แผ่นดิน. เพราะจักรแก้วย่อมไม่ตกลงบนพื้นดิน และเมื่อตั้งอยู่อย่างนั้นไม่นานก็อันตรธานไป เพราะไม่มีอิสริยยศแห่งพระเจ้าจักรพรรดิด้วยอัตภาพนั้น. บางพวกกล่าวว่า "ตั้งอยู่เป็นเวลานานกว่า". พระราชาเสด็จไปพระองค์เดียวด้วยอานุภาพของพระองค์. คำว่า "ความเป็นมนุษย์" คือ ความเป็นมนุษย์อันมีกลิ่นมนุษย์ การหลั่งไหลของร่างกายมนุษย์เป็นต้น. คำว่า "ได้ปรากฏแล้ว" คือ ความเป็นทิพย์อันมีอายุ ๑๖ ปีเสมอ การเหี่ยวแห้งของพวงมาลัยเป็นต้น ได้ปรากฏแล้ว เพราะกรรมที่ให้ผลในภพอื่นซึ่งให้ผลในเทวโลกได้ช่องแล้ว. ในกาลนั้น มนุษย์มีอายุยืนยาวนับไม่ถ้วน จึงได้ครองราชสมบัติ. "ราชสมบัติเพียงครึ่งเดียวนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา" ดังนี้ เพราะมีความอยากเกินไป จึงไม่พอใจ. ได้ทำกาละในมนุษยโลก เพราะร่างกายถูกลมและแดดแผดเผาเนื่องจากความกระด้างของฤดู.

Avayavesu [Pg.80] siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati.

คุณวิเศษที่สำเร็จในส่วนย่อย ย่อมเป็นเครื่องวิเศษของส่วนรวม เพราะฉะนั้น แม้รัฐเดียวก็ย่อมถูกเรียกด้วยพหูพจน์.

Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. ‘‘Ime pana therāti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. ‘‘Putto’’ti vatvā ‘‘atrajo’’ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.

ย่อมพรรณนาอรรถะด้วยอักษร "ท" โดยนัยแห่งนิรุตติ. คำว่า "กัมมาสะ" คือ "กัมมาสปาทะ" ย่อมถูกเรียกโดยการลบอุตตรบท เหมือนคำว่า "รูปภพ" เป็น "รูป". ก็เหตุไฉนเขาจึงถูกเรียกว่า "กัมมาสปาทะ"? จึงกล่าวว่า "ได้ยินว่า" เป็นต้น. คำว่า "ถูกทรมานแล้ว" ในที่นี้ หมายถึงการทรมานเช่นไร? จึงกล่าวว่า "ถูกห้ามจากความเป็นมนุษย์กินคน". บางพวกกล่าวว่า "พระเถระเหล่านี้คือพระมัชฒิมภาณกะ". ส่วนบางพวกกล่าวว่า "อาจารย์อรรถกถาจารย์" และ "พระทีฆภาณกะ". ทั้งสองนัยนี้กล่าวโดยอ้างถึงเรื่องจุลกัมมาสทมะ. เพราะกัมมาสปาทะผู้เป็นบุตรของนางยักษิณี ถูกพระโพธิสัตว์ทรมานในที่นั้นในสมัยที่เป็นกุมารชื่ออลีนสัตตะ (จริยา. ๒.๗๕). ส่วนในสมัยพระสุตโสม (ชา. ๒.๒๑.๓๗๑) พระราชาแห่งกรุงพาราณสีถูกทรมานโดยการห้ามจากความเป็นมนุษย์กินคนในที่ใด ที่นั้นชื่อว่ามหากัมมาสทมะ. การกล่าวว่า "บุตร" แล้วกล่าวว่า "โอรส" นั้น เพื่อแสดงความเป็นบุตรที่เกิดจากอก.

Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha. Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha.

ประเทศที่ถูกอยู่อาศัยนั้นได้ชื่อว่า "กุรุรัฐ" โดยที่มนุษย์เหล่านั้นผู้มาจากอุตตรกุรุ ได้รักษาศีล ๕ ตามระเบียบที่เคยรักษามาในที่นั้นนั่นเอง ด้วยการประพฤติตามของชนเหล่านั้น ชนรุ่นหลังจึงประพฤติตาม ธรรมนั้นจึงปรากฏว่า "กุรุวตธรรม" (ธรรมคือวัตรของชาวกุรุ) เพราะเป็นธรรมที่ดำเนินไปไม่ขาดสายตามธรรมของประเทศนั้น อนึ่ง เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยกุรุธรรมชาดก ธรรมนั้นในภายหลังเริ่มเศร้าหมองเป็นครั้งแรกในที่ใด เพื่อแสดงที่นั้นจึงกล่าวคำว่า "ของชาวกุรุรัฐ" เป็นต้น ในที่ใดไม่มีวิหารอันเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ในที่นั้นการกล่าวถึงเพียงหมู่บ้านโคจรเป็นปกติในนิทานกถา เหมือนอย่างที่ว่า "พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เทวทหะ อันเป็นนิคมของชาวสักกะ" เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงกล่าวคำว่า "จากที่ประทับ" เป็นต้น

‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘gāravavacanameta’’nti.

คำว่า "อายสฺมา" (ท่านผู้มีอายุ) หรือ "เทวานํ ปิยา" (ผู้เป็นที่รักของเทวดา) หรือ "ตตฺร ภวํ" (ท่านผู้เจริญ) นี้ เป็นคำกล่าวที่แสดงความรัก จึงกล่าวว่า "คำว่า อายสฺมา นี้เป็นคำที่แสดงความรัก" อนึ่ง คำที่แสดงความรักนี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจความเคารพอย่างสูง จึงกล่าวว่า "เป็นคำแสดงความเคารพ"

Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti, tenāpi agāravameva kataṃ hoti. Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā.

ด้วยการเว้นความไกลเกินไปและความใกล้เกินไป ชื่อว่าถือเอาความไม่ไกลเกินไปไม่ใกล้เกินไป อนึ่ง พึงทราบระยะนั้นโดยการที่มือทั้งสองที่เหยียดออกไปของคนทั้งสองกระทบกันเป็นอย่างน้อย พึงเห็นโดยการจ้องตาตรงๆ แม้ด้วยเหตุนั้นก็ชื่อว่าเป็นการทำความไม่เคารพ คำว่า "คีวํ ปริวตฺเตตฺวา" (หันคอ) คือการเหยียดคอออกไปโดยการหัน

Kulasaṅgahatthāyāti [Pg.81] kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha.

คำว่า "เพื่อสงเคราะห์ตระกูล" คือเพื่ออนุเคราะห์ตระกูลด้วยอำนาจความเอ็นดูตระกูล เหมือนผู้ที่วางห่อทรัพย์พันกหาปณะไว้ โดยการรับบิณฑบาตอันเป็นการทำให้เกิดห้วงบุญใหญ่แก่ชนเหล่านั้น คำว่า "ปฏิสมฺมชฺชิตฺวา" (กวาดซ้ำ) คือการกวาดซ้ำอีกครั้งด้วยความเอาใจใส่ในที่ที่อันเตวาสิกกวาดแล้ว คำว่า "ติกฺขตฺตุํ" (สามครั้ง) คือสามวาระที่ประกอบด้วยอาการ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "ตั้งแต่ต้นจนจบ" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงภาวะที่พระองค์ทรงพิจารณาถึง ๑๒ ครั้ง

Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. Sālindanti saparibhaṇḍaṃ. ‘‘Sineruṃ ukkhipanto viyā’’ti iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva ‘‘suttantakatha’’nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.

เพราะพระผู้มีพระภาคของเราตรัสไว้ด้วยความลึกซึ้งนั่นเอง แม้พระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ก็ตรัสไว้อย่างนี้เหมือนกัน จึงกล่าวโดยตั้งอยู่ในแนวทางแห่งธรรม (ธรรมานวย) ว่า "อันพระพุทธเจ้าทั้งปวง... ตรัสแล้ว" คำว่า "สาฬินฺทํ" คือพร้อมด้วยบริภัณฑ์ ด้วยคำว่า "เหมือนยกเขาสิเนรุขึ้น" นี้ ท่านกล่าวถึงความยากยิ่งของการแสดงธรรมเช่นนั้น พระสูตรนั่นเองเรียกว่า "สุตตันตกถา" เพราะความเป็นธรรมขันธ์ การรู้แจ้งซึ่งบัญญัติวินัย ภูมิที่ต่างกัน และสมัยที่ต่างกัน เป็นวิสัยของสัพพัญญุตญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นฉันใด การจำแนกปัจจยาการที่พ้นจากที่สุดสองอย่าง ปราศจากผู้กระทำและผู้เสวย ก็ฉันนั้น เพื่อแสดงความข้อนี้จึงเริ่มคำว่า "พุทฺธานญฺหิ" (เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลาย...) เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ฐานะ" คือเหตุ คำว่า "เสียงบันลือใหญ่" คือเพราะธรรมที่พึงแสดงมีหลายประการ และยากที่จะรู้ได้ การบันลือแห่งการแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยนัยต่างๆ จึงเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่ กว้างขวาง และมีหลายประเภท คำว่า "ญาณหยั่งลง" คือญาณในการแสดงธรรมนั้นเอง เมื่อจำแนกธรรมที่พึงแสดงเป็นส่วนๆ ย่อมหยั่งลงตามลำดับ ด้วยเหตุนั้นจึงมีความหมายว่าเหมือนหยั่งลงตั้งอยู่ คำว่า "ความยิ่งใหญ่แห่งพุทธญาณปรากฏ" คือความยิ่งใหญ่แห่งญาณในการแสดงธรรมและญาณในการแทงตลอดของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมปรากฏชัดว่า เป็นผู้แสดงและผู้แทงตลอดธรรมเห็นปานนี้ และในที่นี้ แม้ว่าตามพระดำรัสว่า "วจีกรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า มีญาณเป็นเบื้องหน้า มีญาณเป็นไปตาม" (ขุ. มหา. ๒๙/๖๙; ขุ. จู. ๓๐/๘๕; ขุ. ปฏิ. ๓๑/๓.๕; เนตฺติ. ๑๔) การแสดงธรรมทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคจึงไม่ปราศจากญาณ มีการดำเนินไปเสมอกันในทุกที่เพราะมีความประพฤติประดุจราชสีห์ แต่พึงทราบว่า โดยส่วนของการแสดงธรรม การแสดงธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ญาณหยั่งลงโดยพิเศษ และลึกซึ้งยิ่งขึ้น ก็เมื่อถึงการบัญญัติวินัย การแสดงธรรมจะเป็นสิ่งที่ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์และประกอบด้วยสุญญตาได้อย่างไร? แม้ในที่นั้น การแสดงธรรมที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของบริษัทที่ประชุมกัน ก็เป็นการแสดงความไม่เที่ยงเป็นต้นของสังขาร และการประกาศความที่ธรรมทั้งปวงไม่ใช่ตัวตนและไม่อยู่ในอำนาจของตน ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ทรงแสดงธรรมีกถาด้วยปริยายต่างๆ" เป็นต้น

Āpajjāti [Pg.82] patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā.

คำว่า "อาปชฺชติ" (ถึง) คือถึงแล้ว เหมือนอย่างที่เปล่งเสียงบันลือแห่งญาณ ฉันใด ก็ถึงแล้วฉันนั้น

Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīro attho’’ti. Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekañhī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi.

คำว่า "ปมาณาติกฺกเมติ" (ล่วงประมาณ) ในความหมายว่าไม่มีประมาณ เหมือนในคำว่า "เพียงใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น..." เป็นต้น (ที. สี. ๙/๔) เพราะคำว่า "ยาว" นี้ แสดงความเป็นของที่ประมาณไม่ได้ ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อรรถลึกซึ้งยิ่งนัก" คำว่า "อวภาสติ" (ปรากฏ) คือรู้ได้ ปรากฏขึ้น เพราะท่านมุ่งถึงการปรากฏขึ้นของญาณอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมเห็น" (ทิสฺสติ) ปฏิจจสมุปบาทนี้เป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวมิใช่หรือ เหตุไฉนในที่นี้จึงแสดงความปรากฏแห่งความลึกซึ้งเล่า? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การถือเอาความปรากฏแห่งความลึกซึ้งนั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวนั่นเอง เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวของปฏิจจสมุปบาทนั้น โดยการแสดงจตุโกฏิ (ส่วน ๔) ที่พึงได้ในที่อื่นโดยนัยปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า "เอกญฺหิ" (เพราะสิ่งหนึ่ง...) เป็นต้น คำว่า "สิ่งนี้ไม่มี" คือไม่ลึกซึ้ง และไม่ปรากฏความลึกซึ้ง สองอย่างนี้ไม่มี ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงว่า ในจตุโกฏิที่แสดงไว้แล้วนั้น ย่อมได้ที่สุดข้อสุดท้ายเพียงข้อเดียว ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อยญฺหิ" (เพราะสิ่งนี้...) เป็นต้น

Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’ntiādi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำมีอาทิว่า “เพื่อยึดถือภวัคคะ” โดยทรงยกอุปมา ๔ อย่างขึ้นแสดงถึงความที่ปฏิจจสมุปบาทชื่อว่า “ลึกซึ้ง” ด้วยภาวะที่ลึกซึ้งเหล่านั้น. คือ เหมือนภวัคคะอันบุคคลเหยียดมือออกไปจับไม่ได้ เพราะอยู่ไกล ฉันใด ภาวะที่สังขารเป็นต้นเกิดขึ้นและประชุมกันแล้วด้วยปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้น ก็ฉันนั้นแล อันบุคคลไม่อาจถือเอาได้ด้วยปัญญาอันเป็นไปตามปกติ. เหมือนภูเขาสิเนรุอันบุรุษผู้เป็นไปตามปกติไม่อาจผ่าเอาเยื่อคือรสแห่งภูเขาออกมาได้ ฉันใด ธรรมะและอรรถะเป็นต้นที่มาในปฏิจจสมุปบาท ก็ฉันนั้นแล อันบุคคลไม่อาจรู้ได้ด้วยปัญญาอันเป็นไปตามปกติ โดยการผ่า การจำแนก และการแทงตลอด. เหมือนมหาสมุทรอันบุรุษผู้เป็นไปตามปกติไม่อาจทรงไว้ได้ด้วยแขนทั้งสอง ฉันใด ปฏิจจสมุปบาทอันเปรียบด้วยมหาสมุทรโดยความเป็นของไพบูลย์ ก็ฉันนั้นแล อันบุคคลไม่อาจทรงไว้ได้ด้วยปัญญาอันเป็นไปตามปกติโดยการแสดง. เหมือนมหาปฐพีอันบุรุษผู้เป็นไปตามปกติไม่อาจพลิกเอาโอชะแห่งปฐพีออกมาได้ ฉันใด ภาวะที่อวิชชาเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่สังขารเป็นต้นอย่างนี้ ก็ฉันนั้นแล อันบุคคลไม่อาจนำออกมาถือเอาได้ด้วยปัญญาอันเป็นไปตามปกติ. พึงประกอบอุปมา ๔ อย่างด้วยความลึกซึ้ง ๔ ประการอย่างนี้. และการประกอบอรรถนี้ทำไปโดยปัญญาอันเป็นไปตามปกติ เพราะผู้เห็นสัจจะทั้งหลายมีการแทงตลอดในปฏิจจสมุปบาทนั้น แต่ถึงอย่างนั้น เพราะญาณของพระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าในปฏิจจสมุปบาทนั้นยังเป็นไปโดยมีส่วน ญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นไปโดยไม่มีส่วน ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ปัญหาอันเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้า” เป็นต้น.

Ussādentoti [Pg.83] paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho.

คำว่า อุสสาเทนโต คือ ยกขึ้นด้วยปัญญา หมายถึง ประคองไว้. คำว่า อปสาเทนโต คือ ตำหนิ หมายถึง ข่ม.

Ussādanāvaṇṇanā

อรรถาธิบายการยกย่อง

Tenāti mahāpaññābhāvena. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibaddhapayogena kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.

คำว่า เตน คือ ด้วยภาวะแห่งปัญญามาก. คำว่า ตตฺถ คือ แม้เมื่อ (ปฏิจจสมุปบาท) เป็นของตื้นแก่พระเถระ แต่เป็นของลึกซึ้งแก่ผู้อื่น. คำว่า สุโภชนรสปุฏฺฐสฺส คือ ผู้บำรุงเลี้ยงด้วยรสอาหารอันดี. คำว่า กตโยคสฺส คือ ผู้ทำความคุ้นเคยด้วยการประกอบความเพียรเป็นประจำ. คำว่า มลฺลปาสาณํ คือ หินที่พวกนักมวยผู้มีกำลังมากพึงยกขึ้น. คำว่า กุหิํ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานํ คือ ส่วนไหนเป็นที่หนักของหินก้อนนี้ หมายถึง ส่วนที่หนักกว่าของหินก้อนนี้อยู่ตรงไหน ดังนี้ พระเถระกล่าวแสดงความที่หินนั้นเบา.

Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho.

คำว่า ติมิรปิ งฺคเลเนว ย่อมแสดงถึงความที่ปฏิจจสมุปบาทนั้นแผ่ไปกว้างขวางมาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า “ได้ยินว่า ของปลานั้น” ดังนี้. คำว่า ปกฺกุถตีติ คือ ย่อมหมุนไปรอบๆ เหมือนกำลังเดือดพล่าน. คำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ. คำว่า ปิฏฺฐิยํ สกลินปทกาปิฏฺฐํ คือ หลังที่มีรอยเท้าเป็นเกล็ด. คำว่า กายูปปนฺนสฺสาติ คือ ผู้ประกอบด้วยกายอันใหญ่ หมายถึง ผู้มีกายใหญ่.

Piñchavaṭṭīti piñchakalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.

คำว่า ปิ ญฺฉวฏฺฏีติ คือ พวงหางนกยูง. คำว่า สุปณฺณวาตํ คือ ลมที่เกิดขึ้นด้วยการกระพือปีกในการจับนาคเป็นต้น.

Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā

อรรถาธิบายเรื่องความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยในปางก่อน

‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito kappato. Satasahassimeti satasahassame. Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.

คำมีอาทิว่า “ด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยในปางก่อน” นี้ ตรัสไว้เพื่อขยายเหตุที่ยกขึ้นแสดงโดยพิสดาร. ในคำเหล่านั้น คำว่า อิโต คือ จากกัปนี้. คำว่า สตสหสฺสิเม คือ ในกัปที่แสน. คำว่า หํสาวตี นาม นครํ อโหสิ คือ มีเมืองชื่อหงสาวดี เป็นเมืองที่เกิด. คำว่า ธุรปตฺตานีติ คือ กลีบดอกชั้นนอก ซึ่งเป็นกลีบที่ยาวที่สุด.

Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado.

คำว่า กนิฏฺฐภาตา คือ น้องชายต่างมารดา เหมือนพระนันทเถระผู้เป็นน้องชายของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. เพราะว่าน้องชายร่วมมารดาของพระพุทธเจ้าไม่มี. อย่างไร? ก่อนอื่น พี่ชายทั้งหลายย่อมไม่เกิด ส่วนน้องชายทั้งหลายเป็นอันเป็นไปไม่ได้เลย. คำว่า โภคํ คือ ทรัพย์สมบัติ. คำว่า อุปสนฺโต คือ ชนบทสงบแล้วด้วยความสงบแห่งความวุ่นวายที่เกิดจากโจร.

Dve sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā.

คำว่า ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา คือ นุ่งห่มผ้าสองผืนเท่านั้นให้เป็นเครื่องนุ่งห่มประจำกายของตน แล้วปลดเปลื้องเครื่องบริขารทั้งหมดออกจากตน.

Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttarisāṭakaṃ. Etāni [Pg.84] pākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni.

คำว่า ปตฺตคฺคหณตฺถํ คือ เพื่อรับบาตร (จากพระเถระ) ผู้กำลังพลิกบาตรไปมาในมือ เพราะมีอาหารร้อนใส่ไว้ข้างใน. คำว่า อุตฺตริสาฏกํ คือ ผ้าห่มของตน. คำว่า เอตานิ ปากฏฏฺฐานานีติ คือ สถานที่ทำบุญเหล่านี้ของพระเถระที่กล่าวมาแล้ว เป็นที่ปรากฏในการแสดงของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Paṭisandhiṃ gahetvāti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā.

คำว่า ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา คือ ถือปฏิสนธิในวันเดียวกับที่พระโพธิสัตว์ของเราถือปฏิสนธิ.

Titthavāsādivaṇṇanā

อรรถาธิบายเรื่องการอยู่ประจำถิ่นเป็นต้น

Uggahaṇaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ. Savanaṃ atthasavanaṃ. Paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. Dhāraṇaṃ pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ.

คำว่า อุคฺคหณํ คือ การเรียนพระบาลี. คำว่า สวนํ คือ การฟังอรรถ. คำว่า ปริปุจฺฉนํ คือ การสอบถามอรรถในที่ที่เป็นปม. คำว่า ธารณํ คือ การทรงจำพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลีไว้ในใจ. ทั้งหมดนี้พึงทราบโดยปฏิจจสมุปบาทในที่นี้.

Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhātitattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho.

คำว่า โสตาปนฺนานญฺจ…เป…อุปฏฺฐาติตตฺถ ด้วยการกำจัดความหลงในที่นั้น และด้วยการปรากฏขึ้นโดยการประจักษ์แก่ตนว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับเป็นธรรมดา” (ที.นิ. ๑/๒๙๘; สํ.นิ. ๕/๑๐๘๑; มหา. ๑๖; จูฬนิ. ๔, ๗, ๘). คำว่า นามรูปปริจฺเฉโทติ คือ การกำหนดแยกรูปนามพร้อมด้วยปัจจัย.

Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā

อรรถาธิบายความลึกซึ้งแห่งปฏิจจสมุปบาท

‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sesapadesupi eseva nayo.

เพื่ออธิบายความหมายที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทว่า ‘อรรถคัมภีรภาพ’ เป็นต้น จึงเริ่มคำว่า ‘ในอรรถคัมภีรภาพนั้น’ เป็นต้น บทว่า ‘ชาติปัจจัยสัมภูตสมุทาคตัฏฐะ’ หมายถึงภาวะที่ชรามรณะอันเกิดจากชาติเป็นปัจจัย และเป็นไปพร้อมกับชาติอันสมควรแก่ปัจจัยของตน ได้มาถึงแล้วอย่างต่อเนื่อง คือความหมายว่าไม่ขาดสาย อีกนัยหนึ่ง บทว่า ‘สัมภูตัฏฐะ’ และ ‘สมุทาคตัฏฐะ’ รวมกันเป็น ‘สัมภูตสมุทาคตัฏฐะ’ เพราะว่าบทว่า ‘ชาติปัจจัยสัมภูตัฏฐะ’ กล่าวไว้ว่า ‘ไม่ใช่ว่าชรามรณะจะไม่เกิดจากชาติ’ และ ‘ไม่ใช่ว่าชรามรณะจะเกิดจากสิ่งอื่นนอกจากชาติ’ และบทว่า ‘ชาติปัจจัยสมุทาคตัฏฐะ’ หมายถึงว่า ชรามรณะย่อมมาถึงจากชาติอย่างนี้ คือความหมายว่า การปรากฏขึ้นตามสมควรแก่ปัจจัยของชาติแต่ละอย่างๆ อรรถนั้นลึกซึ้งด้วยความเป็นของหยั่งถึงได้ยาก เพราะญาณของผู้ที่ยังไม่สั่งสมกุศลสัมภาระย่อมไม่ตั้งมั่นในอรรถนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho [Pg.85] anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Esa nayo sesapadesupi.

บทว่า ‘อรรถแห่งความเป็นปัจจัยแก่สังขารของอวิชชา’ หมายถึงอวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารด้วยอาการใด ด้วยภาวะใด เพราะว่าอวิชชาที่ตั้งอยู่ด้วยอาการเป็นไปใด และด้วยภาวะใด ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารเหล่านั้นๆ เพราะความที่ทั้งสองอย่างนั้นรู้ได้ยาก อรรถแห่งความเป็นปัจจัยแก่สังขารของอวิชชาด้วยอาการ ๙ อย่าง จึงลึกซึ้งด้วยความเป็นของหยั่งถึงได้ยาก เพราะญาณของผู้ที่ยังไม่สั่งสมกุศลสัมภาระย่อมไม่ตั้งมั่นในอรรถนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Katthaci anulomato desīyati, katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo, antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo. ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo. ‘‘Saṃyojaniyesu bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhi dvisaṅkhepo. Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha ‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati.

ในบางแห่งแสดงโดยอนุโลม ในบางแห่งแสดงโดยปฏิโลม แต่ในที่นี้ อนุโลมหมายถึงการเกิดขึ้นของปัจจัยและการเกิดขึ้นของผลที่เกิดจากปัจจัย ปฏิโลมหมายถึงการดับไปของปัจจัยและการดับไปของผลที่เกิดจากปัจจัย ส่วนอนุโลมหมายถึงการดำเนินไปจากเบื้องต้นจนถึงที่สุด ปฏิโลมหมายถึงการดำเนินไปจากที่สุดจนถึงเบื้องต้น ด้วยการแสดงอนุโลมจากเบื้องต้น และการแสดงปฏิโลมจากที่สุด มี ๓ สนธิ ๔ สังเขป ด้วยการแสดงปฏิโลมจากท่ามกลางเป็นต้นไป เช่น ‘ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างนี้มีอะไรเป็นเหตุ’ (สํ. นิ. ๒.๑๑) และด้วยการแสดงอนุโลม เช่น ‘เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักษุวิญญาณ การประชุมกันของธรรม ๓ อย่างเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา’ (สํ. นิ. ๒.๔๓, ๔๕) มี ๒ สนธิ ๓ สังเขป ในบทว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นความเพลินในธรรมอันเป็นเครื่องผูกไว้ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน’ (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗) เป็นต้น มี ๑ สนธิ ๒ สังเขป เพราะปฏิจจสมุปบาทแสดงไว้เพียงองค์เดียว ปฏิจจสมุปบาทนั้นพึงทราบตามนัยแห่งพระสูตรนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ย่อมมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยแยบคายอย่างดีว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี...ฯลฯ...สิ่งนี้ย่อมดับไป’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยผัสสะที่ให้เกิดสุขเวทนา จึงเกิดสุขเวทนา’ (สํ. นิ. ๒.๖๒) ด้วยเหตุนั้นๆ ปฏิจจสมุปบาทจึงลึกซึ้งด้วยการแสดง เพราะต้องดำเนินไปอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘นี้คือเทศนาคัมภีรภาพ’ เพราะญาณอื่นนอกจากสัพพัญญุตญาณย่อมไม่ตั้งมั่นในอรรถนั้น

‘‘Avijjāya panā’’tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo. Añño virāgo. Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo [Pg.86] ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo. Itaro tabbidūrabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo. Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena, rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.

ในบทว่า ‘ส่วนอวิชชา’ เป็นต้น อรรถว่าความไม่รู้ของอวิชชา เป็นปฏิปักษ์ต่อญาณที่มีลักษณะรู้ อรรถว่าความไม่เห็น เป็นปฏิปักษ์ต่อทัสสนะ (ความเห็น) ที่เกิดจากการประจักษ์แจ้งอารมณ์ อรรถว่าการไม่แทงตลอดสัจจะของอวิชชานั้น เพราะอวิชชานั้นโดยสภาพของตน ย่อมไม่ให้แทงตลอดรสอันเป็นจริงของทุกข์เป็นต้น โดยที่อวิชชาปิดบังและห่อหุ้มไว้ อภิสังขรณะคือการจัดแจง การปรุงแต่ง อายูหนะคือการรวบรวม การรวมธรรมที่ประกอบกันให้เป็นกองตามหน้าที่ของตน อกุศลสังขารบางส่วนเป็นสราคะ (ประกอบด้วยราคะ) อีกส่วนหนึ่งเป็นวิราคะ (ปราศจากราคะ) หรือเพราะความที่อกุศลสังขารไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงเป็นเครื่องเพิ่มพูนราคะ และเป็นปัจจัยให้เกิดราคะ อกุศลสังขารทั้งหมดจึงเป็นสราคะ ส่วนอกุศลสังขารอื่นเป็นวิราคะ เพราะอยู่ห่างไกลจากราคะ บทว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งนี้อันปุถุชนผู้ไม่ได้สดับยึดมั่น ถือมั่น ลูบคลำมานานว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’ (สํ. นิ. ๒.๖๑) วิญญาณถูกตรัสว่าเป็นวัตถุแห่งอัตตปรารภโดยเฉพาะ ดังนั้น อรรถแห่งความว่างเปล่าของวิญญาณจึงลึกซึ้ง และอรรถแห่งการปรากฏขึ้นของการปฏิสนธิที่ไม่มีการกระทำและไม่มีการเคลื่อนย้าย ก็ลึกซึ้ง เพราะความยึดมั่นอย่างแรงกล้าในการกระทำและการเคลื่อนย้ายว่า ‘อัตตารู้ อัตตาท่องเที่ยวไป’ การเกิดขึ้นพร้อมกันของนามรูปในขณะปฏิสนธิเป็น ‘เอกุปปาทะ’ (การเกิดขึ้นพร้อมกัน) ในปวัตติกาล การเกิดขึ้นพร้อมกันของนามรูปแต่ละอย่างตามสมควรก็เป็น ‘เอกุปปาทะ’ การแยกกันของนามกับรูป และรูปกับนาม เพราะไม่ประกอบกัน พึงประกอบความว่า การไม่แยกกันของนามกับนาม และรูปกับรูปบางส่วนกับบางส่วน (การไม่แยกกันของนามกับนาม วิภ. มูลฏีกา ๒๔๒) เมื่อประสงค์การไม่แยกกันด้วยการเกิดขึ้นพร้อมกันและการดับพร้อมกัน อรรถนั้นย่อมได้ในรูปที่ดำเนินไปเป็นกลุ่มเดียวกันกับรูป อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า ในเอกโวการภพและจตุโวการภพ นามรูปย่อมแยกกัน เพราะไม่เป็นไปพร้อมกัน ส่วนในปัญจโวการภพ ย่อมไม่แยกกัน เพราะเป็นไปพร้อมกัน

Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho. Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho. Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho. ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhama ajjhattabhāvo yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho.

การน้อมไปสู่อารมณ์ของนาม เป็นอรรถว่าน้อมไป. การเกิดขึ้นอย่างผิดแผกเมื่อความประจวบกันแห่งปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ของรูป เป็นอรรถว่าแตกสลาย. ความเป็นปัจจัยแห่งอินทรีย์ เป็นอรรถว่าความเป็นใหญ่. อรรถว่าโลกเป็นต้นที่กล่าวว่า “โลกนี้, ทวารนี้, เขตนี้” พึงประกอบในจักขุเป็นต้น ๕ อย่าง. ส่วนอรรถเหล่านี้พึงทราบเพราะมนายตนะย่อมเสื่อมไป และเพราะมโนสัมผัสเป็นต้นเป็นทวารและเป็นเขต. การส่องสว่างอันมีลักษณะคือความควรแก่การประกาศรูปเป็นต้นที่มาสู่คลอง เป็นภาวะแห่งวิสัยของจักขุเป็นต้น, การรู้แจ้งเป็นของมนายตนะ. อรรถว่ากระทบกัน โดยเฉพาะเป็นของจักขุสัมผัสเป็นต้น ๕ อย่าง, ส่วนที่เหลือ ๖ อย่างก็พึงประกอบ. และการถูกต้องเป็นสภาวะของผัสสะ. การกระทบกันเป็นรส, ส่วนที่เหลือเป็นอาการปรากฏ. อรรถว่าการเสวยรสแห่งอารมณ์ กล่าวโดยกิจ (รส), อรรถว่าการเสวย กล่าวโดยลักษณะ. ความเป็นภายในแห่งสุข ทุกข์ และอทุกขมสุข กล่าวโดยสภาวะของเวทนา ๓ อย่างตามลำดับ. อรรถว่าไม่มีชีวิตของเวทนาลึกซึ้ง เพราะความยึดมั่นว่า “อัตตาเสวย” มีกำลัง. หรือการเสวยของเวทนาที่ไม่มีชีวิต เป็นการเสวยที่ไม่มีชีวิต, อรรถนั้นนั่นแหละเป็นอรรถว่าการเสวยที่ไม่มีชีวิต.

Sappītikataṇhāya [Pg.87] abhinanditaṭṭho. Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho. Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho. Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho. So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho. Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho.

อรรถว่าเพลิดเพลินด้วยตัณหาที่มีปีติ. การกลืนกินและทำให้สำเร็จด้วยตัณหาที่มีกำลังยิ่ง เป็นอรรถว่าความสยบ. ส่วนอรรถที่เหลือพึงทราบโดยความเป็นใหญ่, การไหลลง, ความข้ามได้ยากเหมือนมหาสมุทร, และความไม่เต็มเปี่ยม. อรรถว่าการถือเอา การยึดถือ และการยึดมั่น เป็นของอุปาทานทั้ง ๔ เหมือนกัน, อรรถว่าการลูบคลำเป็นของทิฏฐุปาทานเป็นต้นเท่านั้น, เช่นเดียวกับอรรถว่าข้ามได้ยาก. เพราะเหตุที่ตรัสว่า “กันดารคือทิฏฐิ” (ธ.ส. ๓๙๒) ทิฏฐิจึงข้ามได้ยาก. หรือเพราะความยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น อรรถว่าข้ามได้ยากพึงประกอบในอุปาทานทั้ง ๔. พึงเห็นการไม่ลบวิภัตติในสมาสว่า “ย่อมซัดไปในกำเนิด คติ ฐิติ และนิวาส”. ด้วยประการฉะนี้ สมาสของบทว่า “อายูหนะ” และ “อภิสังขรณ์” จึงสำเร็จด้วยบทนั้น. การเกิดอย่างนั้นอย่างนี้ เป็นอรรถว่าชาติ. ส่วนการเกิดจากการประชุมกันของชาตินั้น เป็นอรรถว่าสังชาติ. การเกิดเหมือนการก้าวลงสู่ครรภ์มารดา เป็นอรรถว่าโอกกันติ. การบังเกิดจากชาตินั้น เป็นอรรถว่านิพพัตติ. การปรากฏขึ้นเท่านั้น เป็นอรรถว่าปาตุภาวะ.

Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti. Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā. Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā. Udāhu aññesampīti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā.

ชรามรณะมีมรณะเป็นประธาน จึงแสดงว่าอรรถแห่งมรณะนั่นแหละคือความสิ้นไปเป็นต้นนั้นลึกซึ้ง. เพราะความสิ้นไปของสิ่งใหม่ๆ ที่เกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้นอีก ย่อมมีการดำเนินไปแห่งความแก่ชราเป็นต้น เช่น ความฟันหักเป็นต้นในโลกโดยลำดับ จึงเป็นโวหารว่าชรา. หรืออรรถว่าความสิ้นไปกล่าวถึงชรา พึงเห็นดังนี้. เพราะการพ้นจากความเป็นของใหม่ควรกล่าวว่า “ความสิ้นไป” ฉะนั้น อรรถว่าความแปรปรวนพึงประกอบโดยส่วนแห่งทั้งสอง, หรือโดยส่วนแห่งสันตติ ความสิ้นไปและความเสื่อมไปเป็นของชรา, โดยส่วนแห่งสมมติและขณะ อรรถว่าความแตกสลายและความแปรปรวนเป็นของมรณะ พึงประกอบ. สภาวะของอวิชชาเป็นต้นที่ถูกแทงตลอดได้ ชื่อว่าปฏิเวธ. ข้อนี้ได้กล่าวไว้ในนิทานกถาว่า “ปฏิเวธคือสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนอันนับว่าเป็นลักษณะเฉพาะที่พึงแทงตลอดได้ของธรรมเหล่านั้นๆ ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ” (ที.อ. ปฐมมหาสังคีติกถา; อภิ.อ. นิทานกถา). สภาวะของอวิชชาเป็นต้นนั้นลึกซึ้งด้วยอรรถว่าหยั่งไม่ถึง เพราะพึงแทงตลอดด้วยมรรคญาณเท่านั้นโดยความแทงตลอดอย่างไม่หลงผิด และเพราะความที่อัญญาณไม่สามารถหยั่งลงตั้งอยู่ได้. ความลึกซึ้งแห่งปฏิจจสมุปบาททั้งหมดนั้น คือที่กล่าวมาแล้วโดยย่อมี ๔ อย่าง โดยพิสดารมีหลายประการทั้งหมดนั้น ปรากฏแก่พระเถระเหมือนเป็นของตื้น เพราะประกอบด้วยองค์ ๔. หรือว่าแก่ผู้อื่นด้วย? “ปฏิจจสมุปบาทนี้ปรากฏแก่เราเหมือนเป็นของตื้น, ไฉนหนอจะปรากฏแก่ผู้อื่นอย่างนี้เหมือนเป็นของตื้นด้วยหรือ?” อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย โดยตั้งอยู่ในวิธีแห่งจตุสัจจกัมมัฏฐานตามนัยที่เราให้ไว้แล้ว.

Apasādanāvaṇṇanā

คำพรรณนาว่าด้วยการตำหนิ.

Oḷārikanti [Pg.88] vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘cattāro kilese’’ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya.

คำว่า “โอฬาริก” หมายถึงหยาบ โดยสามารถล่วงละเมิดวัตถุได้. แม้ว่าโดยอรรถแล้ว กามราคะและปฏิฆะนั่นแหละคือ กามราคปฏิฆสังโยชน์ และกามราคปฏิฆานุสัย, ถึงกระนั้น อรรถแห่งสังโยชน์ก็เป็นอย่างหนึ่งเพราะความเป็นเครื่องผูก, อรรถแห่งอนุสัยก็เป็นอีกอย่างหนึ่งเพราะความถึงกำลังในสันดานโดยสภาพที่ยังไม่ละได้, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า “กิเลส ๔ อย่าง” โดยถือเอาความแตกต่างที่พิเศษแห่งกิจ. นัยนี้แหละในกิเลสที่เหลือด้วย. คำว่า “อนุสหคตะ” หมายถึงถึงซึ่งสภาพละเอียด. เพราะคำว่า “สหคตะ” นี้มีอรรถว่าความเป็นเช่นนั้น เหมือนในประโยคว่า “นันทิราคะสหคตา” เป็นต้น.

Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘kasmā cā’’tiādi vuttaṃ. Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento ‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’ti āha, svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo. Sāvako padesañāṇe ṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. Buddhānaṃ kathāya ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya paccanīkaṃ hoti. Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa.

เพื่อแสดงว่า การแทงตลอดสัจจะด้วยอำนาจการบรรลุมรรคเบื้องบน เป็นไปด้วยอำนาจการแทงตลอดปัจจยาการ ฉันใด การแทงตลอดสัจจะด้วยอำนาจการบรรลุสาวกโพธิ ปัจเจกโพธิ และสัมมาสัมโพธิ ก็เป็นไปด้วยอำนาจการแทงตลอดปัจจยาการนั่นเอง ฉันนั้น จึงตรัสคำว่า “ก็เพราะเหตุไร” เป็นต้น คำว่า “โดยประการทั้งปวง” หมายถึง โดยประการทั้งปวงนั่นเอง คือไม่เหลือแม้แต่ประการใดประการหนึ่ง เพื่อแสดงความแตกต่างของกาลเวลาที่ต้องการในการสั่งสมโพธิสมภารของพระมหาโพธิสัตว์ผู้ได้ทำอภินิหารไว้แล้ว ด้วยอำนาจความเพียรที่ยิ่งใหญ่ ปานกลาง และอ่อน จึงตรัสว่า “๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขย” ความหมายนี้พึงถือเอาตามที่กล่าวไว้ในอรรถกถาจริยาปิฎก คำว่า “สาวกตั้งอยู่ในปเทศญาณ” หมายถึง เป็นสาวกแล้ว เพราะความเป็นเสกขะ จึงตั้งอยู่ในปเทศญาณแม้ในที่นั้น ย่อมเป็นปฏิปักษ์ต่อพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายว่า “พระตถาคตย่อมตรัสรู้สิ่งนั้น” เป็นต้น เพราะสีหนาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นไปด้วยอำนาจสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ไม่ใช่สิ่งที่เป็นทั่วไปแก่ผู้อื่น

‘‘Vāyamantassevā’’ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo.

ด้วยคำว่า “แก่ผู้พยายามเท่านั้น” นี้ ทรงตรัสถึงการสั่งสมญาณสมภาร คือการบำเพ็ญปัญญาบารมีให้เต็มเปี่ยมโดยเฉพาะ และบุญทั้งหมดของท่านนั้นย่อมเป็นอุปนิสัย

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) –

“ขุมทรัพย์นี้ให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย สิ่งใดๆ ที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นปรารถนา สิ่งนั้นทั้งหมด ย่อมได้ด้วยขุมทรัพย์นี้” (ขุ. ปา. 8.10)

Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘paccayākāraṃ [Pg.89] …pe… natthī’’ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘avijjā’’tiādi vuttaṃ. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45).

สมจริงดังที่ตรัสไว้ เพราะฉะนั้น บุญสมภารทั้งหมดของพระมหาโพธิสัตว์แม้ทุกพระองค์ ย่อมมีประโยชน์เพียงเพื่อญาณสมภาร เพราะความที่ญาณสมภารนั้นสามารถในการบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ จึงตรัสว่า “ปัจจยาการ... (ละ)... ไม่มี” บัดนี้ เพื่อแสดงความลึกซึ้งอย่างยิ่งของปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง โดยมุขคือการแสดงความเป็นผู้มีอานุภาพมากของการแทงตลอดปัจจยาการ จึงตรัสคำว่า “อวิชชา” เป็นต้น คำว่า “ด้วยอาการ ๙ อย่าง” คือ ด้วยอาการ ๙ อย่าง มีอุปปาทะเป็นต้น ด้วยว่า อวิชชาเป็นอุปปาทะ (ความเกิดขึ้น) ของสังขารแล้วเป็นปัจจัย เป็นปวัตตะ (ความเป็นไป) แล้วเป็นนิมิต เป็นอายูหนะ (การประมวลมา) เป็นสัญโญคะ (ความประกอบ) เป็นปลิโพธะ (ความกังวล) เป็นสมุทัย (ความก่อขึ้น) เป็นเหตุ เป็นปัจจัยแล้วเป็นปัจจัย สังขารเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่พระวิญญาณเป็นต้นอย่างนั้นเหมือนกัน สมจริงดังที่ตรัสไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า “ปัญญาในการกำหนดปัจจัยเป็นธัมมฐิติญาณอย่างไร? อวิชชาเป็นอุปปาทฐิติ เป็นปวัตตฐิติ เป็นนิมิตตฐิติ เป็นอายูหนฐิติ เป็นสัญโญคฐิติ เป็นปลิโพธฐิติ เป็นสมุทัยฐิติ เป็นเหตุฐิติ เป็นปัจจัยฐิติ ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นปัจจัย จึงเป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น” ดังนี้เป็นต้น (ปฏิ. ม. 1.45)

Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Paccayo hotī’’ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamattevā’’tiādimāha.

ในคำเหล่านั้น คำว่า “ด้วยอาการ ๙ อย่าง” คือ ด้วยอาการแห่งการเข้าถึงความเป็นปัจจัย ๙ อย่าง ผลย่อมเกิดขึ้นจากเหตุนี้ เพราะฉะนั้น เหตุนี้จึงชื่อว่า อุปปาทะ คือความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของผล และเมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เมื่อไม่มี (อวิชชา) สังขารก็ไม่เกิด เพราะฉะนั้น อวิชชาจึงเป็นอุปปาทะของสังขารแล้วเป็นปัจจัย อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปและย่อมถูกนำไป และอวิชชาย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารเหล่านั้น เหมือนอย่างที่สังขารทั้งหลายย่อมซัดไปในภพเป็นต้น อนึ่ง สังขารทั้งหลายย่อมประมวลมา คือพยายามเพื่อความเกิดขึ้นของผล ย่อมประกอบเข้ากับผลของตน สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมหน่วงเหนี่ยวสันดานนั้นไว้ เมื่อความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยอื่นมีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น คือเกิดขึ้น และย่อมถึงความเป็นเหตุของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายย่อมอาศัยอวิชชาแล้วเป็นไป พึงทราบความพิเศษแห่งการเข้าถึงความเป็นเหตุของอวิชชาต่อสังขารทั้งหลาย มีอุปปาทะเป็นต้นอย่างนี้ ในอุปปาทฐิติเป็นต้นของสังขารเป็นต้นในวิญญาณเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนั้นเหมือนกัน สิ่งใดตั้งอยู่ด้วยเหตุนี้ เหตุนั้นชื่อว่า ฐิติ คือเหตุ อุปปาทะนั่นแหละชื่อว่า ฐิติ จึงชื่อว่า อุปปาทฐิติ แม้ในคำที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า “ย่อมเป็นปัจจัย” นี้ ในที่นี้เป็นการแสดงความเป็นผู้ปรารภการกำหนดปัจจัยของพระโลกนาถในกาลนั้น และการปรารภนั้นก็ขึ้นสู่ทางที่ถูกต้องว่า “เป็นไปเหมือนอย่างที่พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลก่อนให้เป็นไปแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง” เพื่อแสดงว่าหมื่นโลกธาตุถูกแรงแห่งความอัศจรรย์กระทบแล้ว หวั่นไหว สะเทือนเลื่อนลั่น จึงตรัสคำว่า “เพียงแค่เห็นเท่านั้น” เป็นต้น

Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti[Pg.90], atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti. Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti suttagaṇṭhi. Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā.

คำว่า เอตัสสะ ธัมมัสสะ (แห่งธรรมนั้น) คือ แห่งธรรมอันมีชื่อว่าปฏิจจสมุปบาทนั้น. ก็ธรรมนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งธรรมทั้งหลายอันมีเหตุเป็นแดนเกิดโดยอรรถ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘แห่งธรรมที่เป็นปัจจัยนั้น’ คือ โดยความเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้น ดังนี้. การกำหนดนามรูป และการกำหนดปัจจัยของนามรูปนั้น ย่อมไม่สำเร็จด้วยการยึดมั่นในเบื้องต้นเท่านั้น แต่ย่อมสำเร็จด้วยการรู้แจ้งไปตามลำดับ อันมีชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณซ้ำๆ ในนามรูปนั้น. เมื่อจะแสดงความไม่มีแห่งการรู้แจ้งทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า ‘การไม่รู้ตามด้วยอำนาจแห่งญาตปริญญา’. วิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยการละนิจจสัญญาเป็นต้น ย่อมชื่อว่าแทงตลอดในธรรมทั้งหลาย เพราะถึงความคมชัดด้วยการขจัดปฏิปักษ์. และตีรณปริญญาอันเป็นที่ตั้งของวิปัสสนานั้น, และอริยมรรคอันมีการประมวลเข้าเป็นตีรณปหานปริญญา เพราะดำเนินไปโดยการตรัสรู้คือปริญญาและปหานะ. เมื่อจะแสดงความไม่มีแห่งการแทงตลอดทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า ‘การไม่แทงตลอดด้วยอำนาจแห่งตีรณปริญญา...เป... และปหานปริญญา’. คำว่า ตันตัง (ด้าย) นี้ กล่าวคือ ด้ายที่ช่างทอผูกติดกับไม้แล้วขึงให้ตึง เพื่อทอผ้า. แต่ด้ายนั้นถูกถือเอาว่ายุ่งเหยิง เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงความยุ่งเหยิงของสายด้าย จึงตรัสว่า ‘ยุ่งเหยิงเหมือนด้าย’. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร จึงตรัสคำว่า ‘ยถา นามะ’ เป็นต้น. คำว่า สมาเนตุง (ทำให้เสมอกัน) คือ ทำให้ส่วนหน้าและส่วนหลังเสมอกัน, ทำให้ไม่ขรุขระและตรงไปตรงมา ดังนี้. หรือว่า ด้ายที่ยุ่งเหยิงนั่นแหละคือ ตันตากุละ (ด้ายยุ่ง) สัตว์ทั้งหลายที่เกิดเป็นเหมือนด้ายยุ่ง จึงชื่อว่า ตันตากุลชาตา (เกิดเป็นด้ายยุ่ง). สัตว์ทั้งหลายไม่เข้าถึงมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมตกไปในที่สุดสองอย่าง จึงผิดพลาดในปัจจยาการ ย่อมยุ่งเหยิงและสับสน. เพราะการตกไปในที่สุดสองอย่างนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงท่องเที่ยวไปโดยการยึดถือทิฏฐิอย่างนั้นๆ ย่อมไม่รู้ว่าจะปฏิบัติธรรมฐิติให้ตรงได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ไม่สามารถทำให้ปัจจยาการนั้นตรงได้’. คำว่า ทเว โพธิสัตเต (พระโพธิสัตว์สององค์) คือ พระปัจเจกโพธิสัตว์และพระมหาโพธิสัตว์. คำว่า อัตตโน ธัมมะตายะ (ด้วยธรรมดาของตน) คือ ด้วยสภาพของตน, โดยปราศจากคำสอนของผู้อื่น ดังนี้. คำว่า ตัตถะ ตัตถะ คุฬกะชาตัง (เกิดเป็นกลุ่มในที่นั้นๆ) คือ กลุ่มที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ก็คือ ปมด้าย. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้ถูกผูกด้วยปม, มีปมผูกอยู่. คำว่า ปัจจเยสุ ปักขลิตวา (ผิดพลาดในปัจจัยทั้งหลาย) คือ ผิดพลาดในปัจจัยธรรมทั้งหลายอันมีสภาพเป็นอนิจจะ ทุกขะ อนัตตา เป็นต้น โดยการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้น. คำว่า ปัจจเย อุชุง กาตุง อสักกอนตา (ไม่สามารถทำให้ปัจจัยตรงได้) คือ เพราะไม่ละการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้นนั้น จึงไม่สามารถทำให้การเห็นของตนในนิมิตแห่งปัจจัยธรรมตรงได้ ย่อมเกิดเป็นปมด้วยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ จึงตรัสว่า ‘มีทิฏฐิ ๖๒…เป… ถูกผูกด้วยปม’. สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง อาศัยและติดข้องอยู่ในทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น.

Vinanato ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā [Pg.91] hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tadubhayampīti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.

เพราะการทอ คำว่า ‘กุลา’ ซึ่งเป็นชื่อที่ได้มาโดยอิตถีลิงค์ของช่างทอผ้านั้น ปมด้ายที่ยุ่งเหยิงจนยากที่จะรู้ได้ว่าส่วนไหนเป็นปลาย ส่วนไหนเป็นโคน จึงตรัสว่า ‘กุลาคัณฐิกัง (ปมของช่างทอ) เรียกว่า ด้ายที่ช่างทอทำให้ยุ่งเหยิง’. คำว่า สกุณิกา (นก) คือ นกที่ทำรังห้อย. นกนั้นย่อมทำรังห้อยอยู่ตามกิ่งไม้. นกนั้นย่อมนำซีกหญ้าเป็นต้นมาจากที่ต่างๆ แล้วถักรังนั้นอย่างนั้น จนไม่สามารถที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนเสมอกัน หรือแยกออกได้ เหมือนด้ายที่ช่างทอทำให้ยุ่งเหยิง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ยถา หิ’ เป็นต้น. ทั้งสองอย่างนั้น คือ ด้ายที่ช่างทอทำให้ยุ่งเหยิงที่เรียกว่า ‘กุลาคัณฐิกัง’ และรังนก. ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า ‘เอวเมวะ สัตตา’ เป็นต้น.

Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

แม้หญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้องที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ก็ย่อมล้มลงด้วยความยาว แล้วพันกันยุ่งเหยิงอยู่ในป่า แต่หญ้าเหล่านั้นก็ไม่ได้ยากที่จะแยกออกเหมือนเชือก เพื่อแสดงความนั้น จึงตรัสคำว่า ‘ยถา ตานิ’ เป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้ก็เป็นนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง.

Apāyāti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. ‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘upamāya. Yantesu yuttagoṇo viyā’’ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.

คำว่า อบาย (อบายภูมิ) คือ ไม่เจริญ, ปราศจากความสุข หรือปราศจากเหตุแห่งความสุข ดังนี้. คำว่า ทุกขัสสะ คติภาวะโต (เพราะเป็นที่ไปแห่งทุกข์) คือ เพราะเป็นที่เกิดแห่งทุกข์อันเป็นของอบาย. คำว่า สุขสมุสสะยะโต (เพราะเป็นที่พอกพูนแห่งสุข) คือ เพราะเป็นที่เจริญ. คำว่า วินิปะติตัตตา (เพราะตกลงไปอย่างวิรูป) คือ เพราะตกไปในสภาพที่วิรูป (ผิดปกติ) อย่างนั้น คือ การตกไปในสภาพที่อัตภาพนั้นไม่เป็นที่พอกพูนแห่งสุข. คำว่า อิตะโร (อย่างอื่น) คือ สังสารวัฏ. ก็สังสารวัฏที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ‘อบาย’ เป็นต้นนั้น ก็คือสังสารวัฏนั่นเองมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การกล่าวถึงอบายภูมิเป็นต้นนั้น เพื่อแสดงถึงความทุกข์อย่างยิ่งของนรกเป็นต้น. อรรถนี้พึงทราบด้วยนัยแห่งโคและโคผู้. คำว่า ขันธานัญจะ ปฏิปาฏี (ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย) คือ การดำเนินไปของขันธ์ ๕ โดยความเป็นเหตุเป็นผลสืบต่อกันไป. คำว่า อัพโพจฉินนัง วัตตะมานา (ดำเนินไปไม่ขาดสาย) คือ ดำเนินไปโดยไม่ขาดตอน. ทั้งหมดนั้น คือ ทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ‘อบาย’ เป็นต้นนั้น. คำว่า ‘เหมือนเรือที่ถูกลมพัดในมหาสมุทร’ นี้ เป็นอุปมาเพื่อแสดงความใหญ่โตของที่ท่องเที่ยวไป และเพื่อแสดงความไม่หยุดนิ่งของการท่องเที่ยวไป. ส่วนคำว่า ‘เหมือนโคที่เทียมในเครื่องยนต์’ นี้ พึงทราบว่าเพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่เป็นอิสระ และเพื่อแสดงความยากที่จะหลุดพ้น.

Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

คำอธิบายปฏิจจสมุปบาท

Iminā tāvāti ettha tāva-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha [Pg.92] ‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati.

ในคำว่า "อิมินา ตาวะ" คำว่า "ตาวะ" ในที่นี้มีอรรถว่าอย่างไร? ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าการเชื่อมโยงของบทว่า "ตันตากุลกะชาตา" จะปรากฏชัดในภายหลัง. ในคำว่า "อัตถิ อิทัปปัจจยา" นี้ "ปัจจัยนี้" ชื่อว่า "อิทัปปัจจัย", เพราะฉะนั้น "อิทัปปัจจยา" จึงมีอรรถว่า "เพราะปัจจัยนี้". อธิบายว่า "ชราและมรณะมีอยู่เพราะปัจจัยชื่อนี้" ดังนี้ พึงกล่าวว่า "ปัจจัยของชราและมรณะมีอยู่หรือหนอ?". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอยู่หรือหนอ... (ละ)... พึงมี". ในที่นี้ เพราะเห็นความเป็นสมานาธิกรณะของ "อิทัง" ศัพท์ กับ "กิง" ศัพท์ ซึ่งเป็นสมานาธิกรณะกับ "ชาติ" ศัพท์ และ "ปัจจัย" ศัพท์ ในเบื้องบนว่า "ชราและมรณะมีอะไรเป็นปัจจัย? ชราและมรณะมีชาติเป็นปัจจัย" ดังนี้ ความเป็นกัมมธารยสมาสของ "อิทัปปัจจยะ" ศัพท์ จึงสมควร. เพราะในที่นี้ การถามถึงความเกิดขึ้นของชราและมรณะว่า "อิทัปปัจจัย (ปัจจัยของสิ่งนี้) แห่งชราและมรณะ หรือแห่งสิ่งอื่น" ย่อมไม่สมควร เพราะเป็นสิ่งที่รู้กันอยู่แล้ว และเพราะไม่สมควร, แต่การถามถึงปัจจัยของชราและมรณะย่อมสมควร. และเมื่อ "อิทัง" ศัพท์ เป็นสมานาธิกรณะกับ "ปัจจัย" ศัพท์ การถามถึงปัจจัยว่า "เพราะปัจจัยนี้" ย่อมสมควร.

Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. Aṭṭhakathāyaṃpana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā.

ก็ความเป็นสมานาธิกรณะนั้น แม้จะพึงได้ในอัญญบทัตถสมาสด้วย แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นกัมมธารยสมาส เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงอัญญบทัตถะ. ส่วนในฝ่ายสามีวจนสมาส ความเป็นสมานาธิกรณะย่อมไม่มีเลย. ก็มิใช่หรือว่า ในคำว่า "อิทัปปัจจยตา ปฏิจจสมุปปาโด" นี้ "อิทัปปัจจยะ" ศัพท์ ท่านประสงค์เป็นสามีวจนสมาส? จริงอยู่ ท่านประสงค์อย่างนั้น เพราะในที่นั้นมีความประสงค์จะกล่าวถึงปฏิจจสมุปบาทโดยตรง, แต่ในที่นี้ มุ่งหมายเพียงการสอบถามถึงปัจจัยของชราและมรณะเท่านั้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบการตั้งสมาสในที่นั้นและในที่นี้ ตามที่ "อิทัง" ศัพท์ เป็นวิเสสนะของปฏิจจสมุปบาทในที่นั้น และความเป็นอรรถแห่งปัจจัยที่พึงถามย่อมสมควรในที่นี้. ก็เพราะเหตุไร ในที่นั้นจึงไม่ประสงค์เป็นกัมมธารยสมาส? เพราะอรรถว่า "ปฏิจจสมุปบาทเป็นเหตุของธรรมที่เกิดจากเหตุ" นี้ ย่อมไม่สมควรในกัมมธารยสมาส และเพราะประสงค์อรรถนี้ว่า "อิทัปปัจจัย คือปัจจัยที่สมควรแก่ผลอันเป็นปัจจัยของตน". อนึ่ง อรรถใดที่ถือเอาด้วย "อิทัง" ศัพท์ ในที่นี้ อรรถนั้นก็ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาชราและมรณะนั่นเองว่า "ชราและมรณะมีอิทัปปัจจัย", "อิทัง" ศัพท์ เมื่อเว้นจากปฏิจจสมุปบาท เพราะสิ่งอื่นไม่มี จึงดำรงอยู่ในปัจจัย, เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงเป็นกัมมธารยสมาส. แต่ในที่นั้น เหตุที่จะเว้น "อิทัง" ศัพท์ จากปฏิจจสมุปบาทนั้นไม่มี ท่านจึงประสงค์เป็นสามีวจนสมาสเท่านั้น. ส่วนในอรรถกถา เพราะการเทศนาปฏิจจสมุปบาทนี้ เริ่มต้นด้วยอำนาจการถามถึงปัจจัยของชราและมรณะเป็นต้น และปฏิจจสมุปบาทโดยอรรถท่านเรียกว่าเป็นเหตุของธรรมที่เกิดจากเหตุ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงพรรณนาอรรถไว้ว่า "ปัจจัยของชราและมรณะนี้".

Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ[Pg.93]. Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesā viya hotīti ‘‘abyākatameta’’nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘puna ki’’nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ.

คำว่า "ปัณฑิเตนะ" คือ โดยผู้ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถรู้ความต่างแห่งปัญหา มีปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียวเป็นต้น. เพื่อจะแสดงความเป็นบัณฑิตของเขานั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยถา" เป็นต้น. ผู้มีทิฏฐิถามถึงชีพใดว่าไม่ต่างจากร่างกายว่า "ชีพนั้น ร่างกายนั้น", ชีพนั้นย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์อย่างนั้น, ความเป็นของยาวหรือสั้น ความต่างจากร่างกาย หรือความไม่ต่างจากร่างกายของชีพนั้น ซึ่งเป็นเหมือนบุตรของหญิงหมัน จะพึงพยากรณ์ได้อย่างไร, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัญหานั้นเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ (ฐปนียปัญหา). การนิ่งเฉยชื่อว่าเป็นการไม่เอื้อเฟื้อต่อผู้ถาม เหมือนเป็นการเบียดเบียน, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวโดยปริยายอื่นว่า "สิ่งนี้เป็นอัพยากฤต". เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุแห่งการไม่พยากรณ์พึงบอกแก่ผู้ที่ต้องการจะรู้, และเมื่อบอกแล้ว แม้ความประมาทของผู้รู้ก็พึงมีอย่างนี้, ส่วนวิธีการบอก ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคำว่า "ยาทิสัสสะ" เป็นต้น. คำว่า "เอวัง อัปปฏิปัชชิตวา" คือ โดยไม่ถึงความเป็นผู้นิ่งเฉยเป็นต้น เหมือนในฐปนียปัญหา. คำว่า "อัปปฏิปัชชิตวา" นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่าง. เมื่อถูกถามว่า "สิ่งทั้งปวงไม่เที่ยงหรือ?" พึงถามกลับว่า "ท่านถามหมายเอาสังขตะ หรืออสังขตะ?" แล้วจึงพยากรณ์, เมื่อถูกถามว่า "ขันธ์ ๕ พึงกำหนดรู้หรือ?" พึงจำแนกพยากรณ์ว่า "ในขันธ์ ๕ นั้น สิ่งที่พึงกำหนดรู้ก็มี สิ่งที่ไม่พึงกำหนดรู้ก็มี", และความหมายว่า "ไม่ปฏิบัติอย่างนี้" นี้แล เป็นอรรถที่ประสงค์ในที่นี้. ในเบื้องต้น ปัจจัยใดที่ถูกท้วงเพียงความมีอยู่ ก็ตอบเพียงความมีอยู่. เพราะการตอบย่อมเป็นไปตามส่วนของคำถาม. บัดนี้ ท่านกระทำคำถามถึงรูปพรรณสัณฐานของปัจจัยนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ปุนะ กิง". ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า "ยถา" เป็นต้นทั้งหมดมากล่าว.

‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘nāmarūpapaccayā’’tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. Idhāti imasmiṃ sutte. Ca-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi. Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti [Pg.94] yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. Abhidhammabhājanīyepi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañcā’’ti atthavaṇṇanā katā. Paccayānanti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. Nidānaṃ kathitanti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. Nijjaṭeti nijjālake. Niggumbeti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato.

ในประโยคว่า ‘นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง’ ดังนี้ ทรงทำความพยายามโดยการกล่าวครอบคลุม (อติเทศ) แล้ว จึงเริ่มคำยกเว้น (อปวาท) ในที่นั้นด้วยบทว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย’ เป็นต้น. มีการประกอบความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดง (ความพิเศษนั้น) จึงตรัสคำนี้. การถือเอาเฉพาะวิบากสัมผัส ๖ เท่านั้น ย่อมมี เพราะการกำหนดว่า ‘วิถีแห่งวิบาก มีวิญญาณเป็นต้น มีเวทนาเป็นที่สุด’ และเพราะการถือเอาเฉพาะวิบากสัมผัสเหล่านั้นนั่นแลเป็นส่วนมาก เป็นสิ่งที่ใช้กันมา (นิรุฬห์) ในบทแห่งสูตรหลายแห่ง (ม. อุ. ๓.๑๒๖; อุ. ๑) และในอภิธรรม (วิภังค์ ๒๒๕). คำว่า ‘ในที่นี้’ คือ ในสูตรนี้. จะ-ศัพท์ มีอรรถว่าแตกต่าง (พยติเรกะ) ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้ จะ-ศัพท์นั้น จึงแสดงความพิเศษที่กำลังกล่าวถึงด้วยคำว่า ‘แม้ที่ถือเอาแล้ว’ เป็นต้น. ชื่อว่าความเป็นปัจจัย เพราะต้องอาศัยปัจจยุบบัน เนื่องจากหากไม่มีปัจจยุบบันนั้น ความเป็นปัจจัยนั้นก็มีไม่ได้. เพราะฉะนั้น มีการประกอบความว่า ด้วยบทว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย’ คือ ด้วยบทว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ นี้. หรือว่า คำว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย’ นี้ เป็นการระบุถึงส่วนรวมด้วยส่วนย่อย เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ด้วยบทว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ นี้. คำว่า ‘แม้ที่ถือเอาแล้ว’ คือ แม้วิบากสัมผัสทั้ง ๖ ชนิด. คำว่า ‘แม้ที่ยังไม่ถือเอา’ คือ แม้ผัสสะที่ไม่ใช่วิบาก คือผัสสะที่เป็นกุศล อกุศล และกิริยา. มีการประกอบความว่า ทรงประสงค์จะแสดงความพิเศษแห่งปัจจยุบบัน. และในที่นี้ มิใช่ทรงประสงค์เอาเฉพาะปัจจยุบบันที่เป็นอุปาทินนะเท่านั้น แต่ทรงประสงค์เอาแม้ปัจจัยที่เป็นอุปาทินนะด้วย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘ทรงประสงค์จะแสดง... จากสฬายตนะ’ โดยการถือเอาสฬายตนะว่าเป็นการถือเอาอายตนะภายในเท่านั้น. จริงอยู่ มิใช่ว่าอายตนะ ๖ มีจักขุเป็นต้นเท่านั้นจะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ แต่ที่จริงแล้ว รูปายตนะเป็นต้นที่เป็นรูป และจักขุวิญญาณเป็นต้นที่เป็นนาม ก็เป็นปัจจัย (แก่ผัสสะ) ด้วย ตามพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘เพราะอาศัยจักขุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันของธรรม ๓ ประการ คือผัสสะ’ (ม. อุ. ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. สฬา. ๒.๔๔, ๔๕; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงปัจจัยพิเศษอื่นที่นอกเหนือไปจากสฬายตนะมีจักขุเป็นต้นนี้ ซึ่งไม่เป็นสาธารณะ (แก่ผัสสะทุกอย่าง) เหมือนพวกอาวัชชนะเป็นต้น และทรงประสงค์จะแสดงปัจจัยที่เป็นสาธารณะซึ่งไม่แตกต่างกัน (แก่ผัสสะทุกอย่าง) ด้วย ปิ-ศัพท์ จึงตรัสคำนี้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ดังนี้. แม้ในอภิธรรมภาชนีย์ ก็ตรัสว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ โดยหมายถึงปัจจัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาแห่งอภิธรรมภาชนีย์นั้น (วิภังคอรรถกถา ๒๔๓) จึงมีการพรรณนาความว่า ‘เพื่อแสดงความพิเศษแห่งปัจจัย และเพื่อรวมเอาเทศนาในมหานิทานสูตรเข้าไว้ด้วย’. คำว่า ‘แห่งปัจจัยทั้งหลาย’ คือ แห่งปัจจัยธรรมมีชาติเป็นต้น. คำว่า ‘กล่าวถึงนิทาน’ คือ กล่าวถึงความเป็นนิทาน (เหตุ) แห่งชรามรณะเป็นต้น คือกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียว (เอกันติกะ). จริงอยู่ เพื่อจะแสดงว่าความเป็นปัจจัยนั้นไม่คลาดเคลื่อนในความเป็นปัจจัยแห่งธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงดำเนินเทศนาต่อไปเบื้องบนด้วยคำว่า ‘ก็แหละคำนี้ดังนี้’ เป็นต้น. คำว่า ‘นิจชฏะ’ แปลว่า ไม่มีข่าย (ความยุ่งเหยิง). คำว่า ‘นิกคุมพะ’ แปลว่า ไม่มีพุ่ม (ความสับสน). แม้ด้วยบททั้งสองนี้ ก็ทรงแสดงถึงความไม่ยุ่งเหยิงนั่นเอง เพราะฉะนั้น มหานิทานสูตรนี้ จึงชื่อว่า มหานิทาน เพราะกล่าวถึงนิทานคือปัจจัยที่ยิ่งใหญ่ อันไม่ยุ่งเหยิง ไม่สับสนในที่นี้ และเพราะไม่มีความเป็นอย่างอื่น.

98. Tesaṃ tesaṃ paccayānanti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. ‘‘Anaññathā’’ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā ‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, hetūti āha ‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’ti. Sabbena sabbanti devattādinā [Pg.95] sabbabhāvena sabbā jāti. Sabbathā sabbanti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, nipātadvayametaṃ, nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘sabbākārena sabbā’’tiādi vuttaṃ. Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena. Devādīsūti ādi-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti.

๙๘. คำว่า ‘แห่งปัจจัยเหล่านั้นๆ’ คือ แห่งปัจจัยมีชาติเป็นต้นเหล่านั้นๆ. เพราะว่า ชื่อว่าความเป็นปัจจัย ย่อมเป็นของจริง (ตถะ) เป็นของแท้ (ตัจฉะ) เพราะผลนั้นๆ ย่อมเกิดจากปัจจัยเหล่านั้นๆ นั่นแลที่ไม่ขาดไม่เกิน หรือว่า เมื่อปัจจัยทั้งหลายถึงพร้อมด้วยความประชุมกันแล้ว ธรรมที่ควรจะเกิดขึ้นย่อมไม่เป็นของไม่จริง (คือต้องเกิดขึ้นจริง) แม้เพียงชั่วขณะหนึ่ง เพราะฉะนั้น ความเป็นปัจจัยนั้นจึงเป็นไปโดยประการนั้น (ตัปปะการะ). ชื่อว่า ‘อวิตถะ’ (ไม่คลาดเคลื่อน) คือ ไม่หลอกลวง (อวิสังวาทนกะ) ปราศจากอาการที่หลอกลวง เพราะธรรมอื่นย่อมไม่เกิดขึ้นจากปัจจัยของธรรมอื่น. คำว่า ‘อนัญญถา’ (ไม่เป็นอย่างอื่น) ตรัสเรียกเพราะไม่มีความเป็นอย่างอื่น. เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยที่เป็นของจริง ไม่คลาดเคลื่อน ไม่เป็นอย่างอื่น’. คำว่า ‘ปริยาย’ คือ ชื่อว่าปริยาย เพราะย่อมเป็นไปโดยการกำหนดถือเอาผลของตน (ปริยายติ), ท่านจึงกล่าวว่า ‘โดยปริยาย คือ โดยเหตุ’. คำว่า ‘โดยประการทั้งปวง โดยทั้งหมด’ (สัพเพนะ สัพพัง) คือ ชาติทั้งปวง โดยความเป็นทั้งปวง มีความเป็นเทพเป็นต้น. คำว่า ‘โดยประการทั้งปวง โดยประการทั้งสิ้น’ (สัพพะถา สัพพัง) คือ (ชาติ) ทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง มีอาการแห่งเทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น แม้ในที่นั้น. คำทั้งสองนี้เป็นนิบาต และนิบาตเป็นอัพยยศัพท์ ย่อมมีรูปเป็นอย่างเดียวกันนั่นแลในลิงค์ วิภัตติ และพจน์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น ในบาลีจึงตรัสว่า ‘สัพเพนะ สัพพัง สัพพะถา สัพพัง’. ส่วนในการอธิบายเนื้อความ เพื่อจะแสดงความเป็นอิตถีลิงค์โดยอาศัยชาติศัพท์นั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด โดยอาการทั้งปวง’ เป็นต้น. คำว่า ‘โดยนัยนี้แล’ คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วในชาติวาระนั่นเอง. คำว่า ‘ในเทพทั้งหลายเป็นต้น’ ด้วย อาทิ-ศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาพวกคนธรรพ์และยักษ์เป็นต้นที่มาในบาลี (ที. มหา. ๒.๙๘) และความแตกต่างภายในของพวกเทพเป็นต้นเหล่านั้น.

Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto, tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. Tassāti tassa padassa. Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. Seyyathidanti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ. Khandhajātīti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha ‘‘yāyā’’ti āha. Sabbapadesūti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu, bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā, dhataraṭṭhassa mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā, tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā, vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. Bhūtāti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo. Cammapakkhā jatusiṅgālādayo. Lomapakkhā haṃsamorādayo. Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo.

ในอรรถแห่งการจำแนกเนื้อความที่วางไว้ในที่นี้ บทนิบาตนี้พึงแสดงในอรรถแห่งการชี้แจงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยเป็นบทอุทเทสโดยไม่กำหนดว่า 'แก่ใคร ในอะไร' อรรถว่า บทนิบาตนั้นแสดงความหมายนั้น. บทว่า ตัสสะ คือ ของบทนั้น. บทว่า เต กล่าวถึงพระเถระผู้เป็นสัมปทานะ (ผู้รับ) แห่งการแสดงธรรม. อรรถว่า หรือว่า บทว่า เสยยะถิทัง นี้ คือ หรือว่า ท่านเหล่านั้นคือใคร. อรรถที่กล่าวไว้โดยไม่กำหนดว่า 'แก่ใคร' และ 'ในอะไร' นั้น ท่านเหล่านั้นคือใคร. นี้เป็นการถามด้วยความประสงค์จะกล่าว. บทว่า เทวภาวายะ คือ เพื่อความเป็นเทพ. บทว่า ขันธชาติ คือ การปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ อรรถว่า การเกิดขึ้นของขันธ์เหล่านั้นเป็นไปในลักษณะที่เมื่อขันธ์เกิดขึ้นแล้ว ย่อมมีชื่อว่า 'เทพ'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยา ยา' (ใดๆ). บทว่า สัพพปเทสุ คือ ในบทแสดงชาติทั้งปวงมีบทว่า 'เพื่อความเป็นคนธรรพ์ของคนธรรพ์' เป็นต้น และในบทมีภพเป็นต้น. ด้วยนัยใด หากมีการประกอบอรรถว่า 'หากว่าชาติ' นี้ การประกอบอรรถนั้นก็พึงกระทำในบทมีภพเป็นต้นด้วยบทว่า 'ภพ' เป็นต้นด้วย. บทว่า เทวา คือ อุปปัตติเทพ ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาจนถึงภวัคคพรหม ชื่อว่าเทพ เพราะอรรถว่า ย่อมเล่น ย่อมรื่นรมย์ ย่อมอยู่ ย่อมรุ่งเรืองด้วยกามคุณเป็นต้น. ชื่อว่า คนธรรพ์ เพราะอรรถว่า ย่อมเสพ (บริโภค) กลิ่น เป็นบริวารของท้าวธตรฐมหาราช. ชื่อว่า ยักษ์ เพราะอรรถว่า ย่อมบูชาท้าวเวสสุวรรณและท้าวสักกะเป็นต้น หรือชื่อว่า ยักษ์ เพราะอรรถว่า เป็นผู้ที่เขาพึงบูชา พึงสักการะด้วยกรรมที่ตั้งความปรารถนาเป็นต้นนั้นๆ เป็นบริวารของท้าวเวสสุวรรณมหาราช. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'อมนุษย์'. บทว่า ภูตา คือ กุมภัณฑ์ เป็นบริวารของท้าววิรุฬหกมหาราช. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'สัตว์ที่เกิดแล้วเหล่าใดเหล่าหนึ่ง'. สัตว์มีปีกเป็นกระดูก คือ ภมรและตั๊กแตนเป็นต้น. สัตว์มีปีกเป็นหนัง คือ ค้างคาวและสุนัขจิ้งจอก (บินได้) เป็นต้น. สัตว์มีปีกเป็นขน คือ หงส์และนกยูงเป็นต้น. สัตว์เลื้อยคลาน คือ งู แมงป่อง และตะขาบเป็นต้น.

‘‘Tesaṃ [Pg.96] tesa’’nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. Ādi-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’nti. Tadattāyāti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha ‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha ‘‘abhāvāti attho’’ti.

บทว่า 'เตสัง เตสัง' นี้ ไม่ใช่คำสำหรับรวบรวมสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ เหมือนเยวาปนกนิทเทส (การแสดงสิ่งที่เหลือ) แต่เป็นคำสำหรับรวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้แล้ว เหมือนอเยวาปนกนิทเทส (การแสดงสิ่งที่ไม่เหลือ). และด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) นั่นเอง ย่อมรวบรวมอรรถที่ซ้ำกันไว้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ของเทพและคนธรรพ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ'. บทว่า ตทัตตายะ คือ เพื่อความเป็นอย่างนั้น อรรถว่า เพื่อความเป็นอย่างนั้น เหมือนเมื่อขันธ์ทั้งหลายเป็นไปในลักษณะใด ย่อมมีชื่อเรียกในโลกว่า 'เทพ คนธรรพ์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อความเป็นเทพและคนธรรพ์เป็นต้น'. บทว่า 'นิโรธะ' (ความดับ) และ 'วิคโม' (ความปราศไป) ย่อมกล่าวถึงภาวะแห่งการไม่ได้สิ่งที่เคยได้มาแล้ว แต่ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความไม่มีโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุที่ท่านไม่ได้กล่าวว่า 'เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง' แต่กล่าวว่า 'เพราะความดับแห่งชาติ' ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถว่า ความไม่มี'.

Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. Idaṃ gaṇhatha nanti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ appeti viya niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jarāmaraṇassa hī’’tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā.

บทว่า ผลัตถายะ หิโนติ อรรถว่า เหมือนผลย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนั้น ย่อมเป็นไปอย่างนั้น คือ ย่อมถึงความเป็นเหตุของผลนั้น. บทว่า อิทัง คัณหะถะ นะ เหมือนกับว่ายื่นให้ เหมือนกับว่ามอบให้ว่า 'นี่คือผลของฉัน พวกท่านจงรับผลนั้นไปเถิด'. เมื่อกล่าวอ้างโดยไม่เจาะจงว่า 'นัยนี้' เพื่อแสดงอรรถของความพิเศษเท่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. ก็ชาติสำเร็จแล้วมิใช่หรือ และไม่เป็นสังขตธรรมเพราะเป็นวิการ เช่นเดียวกับชราและมรณะ เมื่อมุ่งหมายถึงคำคัดค้านว่า 'ชาติจะเป็นเหตุของชราและมรณะนั้นได้อย่างไร' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ก็เพราะชราและมรณะ' เป็นต้น. ความเป็นอุปนิสัยของชราและมรณะโดยชาติ คือ เมื่อมีชาตินั้น ชราและมรณะย่อมมี และเมื่อไม่มีชาตินั้น ชราและมรณะย่อมไม่มี.

99. Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho. Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha ‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’ti. Nanu ca upapattibhavopi jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. Okāsapariggahova kato‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā.

๙๙. บทว่า โอกาสปริคคหะ คือ การกำหนดสถานที่เกิด ย่อมสมควรในอุปปัตติภพ เพราะอุปปัตติขันธ์ทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นในที่อื่นจากสถานที่ที่กล่าวไว้แล้ว. บทว่า อิทะ ปะนะ คือ ในที่นี้ที่มาในพระสูตรนี้ด้วยบทว่า 'กามภพ' เป็นต้น ย่อมสมควรในกรรมภพ เพราะการแสดงกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความเป็นปัจจัยแก่ชาตินั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กรรมภพนั้นแลเป็นปัจจัยโดยเป็นอุปนิสัยอย่างยิ่งแก่ชาติ'. ก็อุปปัตติภพก็เป็นปัจจัยโดยเป็นอุปนิสัยแก่ชาติมิใช่หรือ? เป็นความจริง แต่ภพนั้นไม่เป็นประธานอย่างนั้น ส่วนกรรมภพเป็นปัจจัยที่เป็นประธานเพราะเป็นผู้ให้เกิด. คำว่า 'โส หิ ชาติยา' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้ว กรรมที่นำไปสู่กามภพ ชื่อว่า กามภพ. นัยนี้พึงทราบในรูปภพและอรูปภพด้วย. การกำหนดสถานที่เท่านั้นที่ท่านกระทำไว้ เพราะการกำหนดสัตว์ท่านได้กระทำไว้แล้วด้วยบทว่า 'ในอะไร' นี้.

100. Tiṇṇampi kammabhavānanti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ. Tiṇṇañca upapattibhavānanti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. Tathā [Pg.97] sesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. Itīti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā. Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’ti. Tesanti kammabhavānaṃ. Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

๑๐๐. คำว่า 'กรรมภพทั้งสาม' หมายถึง กรรมภพทั้งสามมีกามกรรมภพเป็นต้น และคำว่า 'อุปปัตติภพทั้งสาม' หมายถึง อุปปัตติภพทั้งสามมีกามอุปปัตติภพเป็นต้น อนึ่ง คำว่า 'อุปาทานที่เหลือ' หมายถึง อุปาทานที่เหลือมีทิฏฐุปาทานเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่กรรมภพทั้งสามและอุปปัตติภพทั้งสามด้วยเช่นกัน นี้คืออรรถะ คำว่า 'อิติ' หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ กรรมภพ ๑๒ และอุปปัตติภพ ๑๒ พึงทราบว่าเป็นภพ ๒๔ เพราะว่าอุปาทานย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปปัตติภพโดยทางความเป็นปัจจัยของกรรมภพเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะฉะนั้น อุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่กรรมภพโดยตรงทีเดียว ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ กรรมภพ ๑๒ ย่อมได้โดยไม่พลิกแพลง' คำว่า 'เตสัง' หมายถึง กรรมภพเหล่านั้น คำว่า 'โดยโกฏิแห่งสหชาต' หมายถึง อุปาทานที่เป็นสหชาตของอกุศลกรรมภพ ย่อมเป็นปัจจัยโดยโกฏิแห่งสหชาต ส่วนอุปาทานอื่นย่อมเป็นปัจจัยโดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะ โดยอนันตรูปนิสสยะเป็นต้น แต่สำหรับกุศลกรรมภพ อุปาทานย่อมเป็นปัจจัยโดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะเท่านั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นอันเดียวกันของปัจจัยมีอัญญมัญญะ นิสสยะ สัมปยุตต์ อัตถิ อวิคตะ เป็นต้น กับสหชาตปัจจัย จึงกล่าวว่า 'โดยโกฏิแห่งสหชาต' และเพื่อแสดงการรวมกันของอารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ ปกตูปนิสสยะ จึงกล่าวว่า 'โดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะ'

101. Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā.

๑๐๑. คำว่า 'อุปาทานัสสะ' ในที่นี้ ตัณหาย่อมเป็นปัจจัยแก่กามุปาทานโดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะเท่านั้น ส่วน (ตัณหา) ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทานที่เหลือ แม้โดยโกฏิแห่งสหชาต แม้โดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะ เพราะทรงทำวิบากวิธีมีวิญญาณเป็นต้นจนถึงเวทนาเป็นที่สุด (ให้เป็นปัจจัย)

102. Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato. Aññāti kusalākusalakiriyavedanā. Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi.

๑๐๒. คำว่า 'เวทนาใด' ในที่นี้ หมายถึง วิบากเวทนาเท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยโดยโกฏิแห่งอุปนิสสยะ เพราะโกฏิอื่นเป็นไปไม่ได้ คำว่า 'อัญญา' หมายถึง กุศล อกุศล และกิริยาเวทนา คำว่า 'อัญญถาปิ' หมายถึง โดยโกฏิแห่งสหชาตก็ได้

103. Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. Purimataṇhanti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo, taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā eva [Pg.98] dvidhā bhindanto āha. Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti.

๑๐๓. คำว่า 'เอตตาวตา' หมายถึง ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ที่ดำเนินไปโดยการแสดงปัจจัยปรัมปราของชรามรณะเป็นต้น คำว่า 'ปุริมตัณหา' หมายถึง ตัณหาที่สำเร็จแล้วในภพก่อน หลังจากกล่าวว่า 'เวทนานี้เป็นปัจจัยของตัณหา' แล้ว การยกขึ้นซึ่งผัสสะซึ่งเป็นปัจจัยของเวทนาด้วยบทว่า 'ผัสสะเป็นปัจจัยของเวทนา' เป็นต้น ตามนัยที่มาในพระสูตรอื่น เป็นทางแห่งการแสดงปฏิจจสมุปบาท แต่การที่พระองค์ไม่ทรงหยั่งลงสู่ (ทางนั้น) แต่ทรงแสดงธรรมที่มีตัณหาเป็นมูลโดยทางแสดงสมุทาจารตัณหา ย่อมเหมือนกับการก้าวออกจากทางแห่งเทศนาที่เคยปฏิบัติมา และเมื่อทรงเห็นว่าเทศนานั้นไม่เป็นไป (แก่ผู้ฟัง) ก็เหมือนกับการทรงแสดงโดยขืนใจ ท่านจึงกล่าวว่า 'อิทานิ' เป็นต้น คำว่า 'ตัณหาสองอย่าง' หมายถึง ตัณหาที่ประสงค์ในที่นี้เท่านั้นที่ทรงจำแนกเป็นสองอย่าง คำว่า 'เอสนตัณหา' หมายถึง ตัณหาที่ดำเนินไปโดยการแสวงหาโภคะ คำว่า 'เอสิตตัณหา' หมายถึง ตัณหาที่เกิดขึ้นในโภคะที่แสวงหาได้แล้ว คำว่า 'สมุทาจารตัณหา' หมายถึง ตัณหาที่ดำเนินไปโดยการครอบงำ ตัณหาทั้งสองอย่างนี้อาศัยเวทนาชื่อว่าตัณหา การแสวงหาเพื่อได้โภคะที่ยังไม่ได้ และการเกิดความเดือดร้อนเป็นต้นในโภคะที่ได้แล้ว ย่อมมีเพราะเวทนาเป็นปัจจัย

Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā. Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti. Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo. Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte. ‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. ‘‘Ettaka’’ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ.

คำว่า 'ปริเยสนา' หมายถึง การแสวงหาโดยความกระวนกระวาย ปริเยสนาคือจิตตุปบาทที่ดำเนินไปอย่างนั้น โดยอาศัยและโดยการประกอบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อมีตัณหา ย่อมมี' คำว่า 'การได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น' หมายถึง โดยการแสวงหาอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่มีวัตถุ แต่ในความเป็นไปนั้น สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาก็ย่อมได้ ซึ่งโดยอรรถะแล้วก็ชื่อว่าได้มาด้วยการแสวงหา เพราะย่อมได้มาด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อนเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา' คำว่า 'สุขวินิจฉัย' หมายถึง การวินิจฉัยสุขโดยเฉพาะ คือญาณที่ดำเนินไปโดยรู้สุขตามความเป็นจริงโดยสภาพ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยนิสสรณะ นั่นคือสุขวินิจฉัย คำว่า 'ชัญญา' หมายถึง พึงรู้ คำว่า 'วินิจฉัย' หมายถึง การวินิจฉัยหรือการยกขึ้นซึ่งอาการที่ไม่จริงต่างๆ ในอารมณ์มี 'สุภะและสุขะ' เป็นต้น โดยความน้อมไป พึงทราบว่าความเป็นวินิจฉัยย่อมมีอย่างนี้แม้ด้วยอัสสาทานุปัสสนา ตัณหา และทิฏฐิ แต่ในพระสูตรนี้ วิตกเท่านั้นที่มาถึง จึงเป็นการเชื่อมโยง คำว่า 'ในพระสูตรนี้' หมายถึง ในสักกปัญหาสูตร (ที. มหา. ๑๐/๒๕๘) เพราะในสูตรนั้นมีมาว่า 'ดูกรท้าวสักกะ ฉันทะแลมีวิตกเป็นนิทาน' คำว่า 'อิทะ' หมายถึง ในมหานิทานสูตรนี้ ด้วยบทว่า 'ย่อมวินิจฉัยด้วยวิตกเท่านั้น' นี้ ท่านกล่าวถึงการเป็นกรณสาธนะของศัพท์ว่า 'วินิจฉัย' คือ 'สิ่งที่วินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าวินิจฉัย' บทว่า 'เอตตกะ' เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการวินิจฉัย

Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, ‘‘balavasanniṭṭhāna’’nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa [Pg.99] attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104).

ฉันทะ โดยอรรถว่าความปรารถนา, ราคะ โดยอรรถว่าความย้อมจิต, ราคะนั้นแลเป็นไปอย่างอ่อนกำลังเพราะไม่ได้เสพคุ้น พึงประสงค์เอาในอรรถนี้ จึงตรัสว่า "เป็นชื่อของราคะที่มีกำลังอ่อน". อัชโฌสานะ คือความยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ ความยึดถือด้วยตัณหาว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" โดยมากย่อมมีอาศัยความยึดถืออัตตาเป็นที่ตั้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เรา ของเรา" และกล่าวถึงความที่ความยึดถือเหล่านั้นถึงความมั่นคงว่า "ความตกลงใจอย่างแรงกล้า". การทำความถือครองด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ คือการยึดถือวัตถุอันเป็นตัวตนและของตนของผู้ยึดมั่นด้วยอำนาจความตกลงใจอย่างแรงกล้าว่า "เรา ของเรา" โดยทำให้เป็นของไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นแล้วยึดถือไว้, จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะซึ่งเป็นไปอย่างนั้น (ชื่อว่าการทำความถือครอง). ธรรมที่บุคคลไม่ยอมให้วัตถุที่ตนถือครองไว้เป็นของทั่วไปแก่คนอื่น ธรรมนั้นชื่อว่า อสหนตา (ความไม่ยอม). นักนิรุกติศาสตร์กล่าวอรรถแห่งบทอย่างนี้. แต่ในทางไวยากรณ์ ภาวะของธรรมที่บุคคลเป็นคนตระหนี่เพราะประกอบด้วยมัจฉริยะ หรือกรรมคือความตระหนี่ ชื่อว่ามัจฉริยะ, ธรรมคือความตระหนี่. การรักษาด้วยความเอื้อเฟื้อเพราะความตระหนี่มีกำลังมาก ชื่อว่าอารักขา จึงตรัสว่า "การรักษาประตู...ลฯ...การรักษาอย่างดี". สิ่งที่ทำผลของตน ชื่อว่ากรณะ คือเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง, เหตุที่ยิ่ง ชื่อว่าอธิกรณะ คือเหตุพิเศษ. และเหตุพิเศษแห่งการเกิดขึ้นของอนัตถะ (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) มีการรักษาโภคะและการถืออาวุธเป็นต้น ท่านเรียกว่า "อารักขาธิกรณ์" เป็นต้น. บทว่า เพื่อห้ามผู้อื่น คือเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการฆ่าเป็นต้น. สิ่งที่ถือเอาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าอาทานะ, การถือเอาอาวุธ ชื่อว่าทัณฑาทานะ คือจิตตุปบาทที่คิดจะข่มขี่เบียดเบียนผู้อื่น. แม้ในการถือเอาศัสตราก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การทะเลาะที่พึงทำด้วยกายด้วยอำนาจการจับต้องด้วยมือเป็นต้น ชื่อว่ากายกละหะ. การทะเลาะที่พึงทำด้วยวาจาด้วยอำนาจการกระทบกระทั่งจุดสำคัญเป็นต้น ชื่อว่าวาจากละหะ. การถือเอาผิดด้วยอำนาจการขัดแย้ง ชื่อว่าวิคคหะ. การกล่าวขัดแย้งด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าวิวาทะ. บทว่า ตวํ ตวํ (มึง มึง) เพราะเป็นไปพร้อมกับถ้อยคำที่ไม่เคารพ, จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทสะซึ่งเป็นไปอย่างนั้นทั้งหมด พึงทราบ (ตามนัยที่กล่าวมา). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น" (ที. มหา. 2.104).

112. Desanaṃ nivattesīti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā. Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo, taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘sassatadiṭṭhī’’tiādi. Ime dve dhammāti [Pg.100] ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ, paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā. Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘vedanāyā’’ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha ‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ. Vedanāya samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’ti.

๑๑๒. บทว่า ทรงผินเทศนากลับ ความว่า ทรงผินเทศนาที่ดำเนินไปตามลำดับอนุโลมด้วยบทว่า "เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีการแสวงหา" เป็นต้น กลับมาอีกโดยลำดับปฏิโลม โดยเริ่มตั้งต้นว่า "อารักขาธิกรณ์". บทว่า ด้วยอำนาจราคะอันประกอบด้วยกามคุณ ๕ ความว่า กามคุณ ๕ ที่เป็นอารมณ์มีอยู่แก่ราคะนี้ เพราะฉะนั้น ราคะนั้นจึงชื่อว่าปัญจกามคุณิกะ, ราคะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจความย้อมใจและความเพลิดเพลินในกามคุณนั้น, ตัณหาในรูปเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจราคะนั้น ซึ่งดำเนินไปด้วยอำนาจความย้อมใจและความทะยานอยาก ชื่อว่ากามตัณหาในกามทั้งหลาย. ภวทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า "มีอยู่ ดำรงอยู่ตลอดกาล" ชื่อว่าภพ โดยการลบอุตตรบท, ตัณหาที่สหรคตด้วยภวทิฏฐินั้น ชื่อว่าภวตัณหา. วิภวทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า "ย่อมพินาศ ย่อมขาดสูญ" ชื่อว่าวิภพ โดยการลบอุตตรบท, ตัณหาที่สหรคตด้วยวิภวทิฏฐินั้น ชื่อว่าวิภวตัณหา ดังที่ท่านกล่าวว่า "สัสสตทิฏฐิ" เป็นต้น. บทว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ ตัณหาที่เป็นมูลแห่งวัฏฏะที่ตรัสไว้ว่า "ตัณหานี้เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน" (ที. มหา. 2.101) และตัณหาที่เป็นสมุทาจาระที่ตรัสไว้ว่า "เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีการแสวงหา" (ที. มหา. 2.103) รวมเป็นธรรม ๒ อย่างนี้. บทว่า ด้วยอำนาจแห่งวัฏฏมูลและสมุทาจาระ คือด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่เป็นมูลแห่งวัฏฏะและตัณหาที่เป็นสมุทาจาระ. บทว่า โดย ๒ ส่วน คือ โดย ๒ ส่วน. ย่อมประชุมกันด้วยองค์ ๒ คือ ย่อมเป็นไปเสมอกันโดยการเกิดขึ้นจากธรรมนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าสโมสรณะ คือเป็นปัจจัย, ตัณหาเหล่านั้นมีการประชุมลงเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าเอกสโมสรณา. ถามว่า ก็มีการประชุมลงเป็นอันเดียวกันด้วยอะไร? ตอบว่า "ด้วยเวทนา". เพราะตัณหาแม้ทั้งสองอย่างนั้นมีเวทนาเป็นปัจจัยเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีปัจจัยเป็นอันเดียวกันด้วยเวทนาปัจจัย". สถานที่เป็นที่ประชุมลงหลังจากไหลมาจากที่นั้นๆ ชื่อว่าโอสรณะ หรือสโมสรณะ. เวทนาที่ดำเนินไปโดยการประชุมลงพร้อมกับเวทนาในอารมณ์เดียวกัน ชื่อว่าเวทนาสโมสรณะ ดังที่ท่านกล่าวว่า "นี้ชื่อว่าสหชาตสโมสรณะ".

113. Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’ti. Bahudhāti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ.

๑๑๓. ทั้งหมดนั้นกล่าวโดยแยกตามทวารแห่งการเกิดขึ้นว่า เป็นวิบากวิถีที่ประกอบด้วยผัสสะที่เป็นวิบากเท่านั้น ซึ่งมีวิญญาณเป็นต้นและมีเวทนาเป็นที่สุด เรื่องปฏิจจสมุปบาทชื่อว่าเรื่องวัฏฏะ จึงกล่าวว่า "เว้นผัสสะที่เป็นโลกุตตรวิบาก ๔" คำว่า "หลายอย่าง" หมายถึง โดยหลายประการ ผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัย ๘ อย่างแก่เวทนา ๕ ที่มีจักขุประสาทเป็นต้นเป็นวัตถุในปัญจทวาร โดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ส่วนผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยอย่างเดียวแก่วิบากเวทนาที่เป็นกามาวจรที่เกิดขึ้นโดยอำนาจสัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และตทาลัมพณะ ในแต่ละทวาร โดยเป็นอุปนิสสยปัจจัย แม้ในมโนทวาร มโนสัมผัสที่เกิดร่วมกัน ย่อมเป็นปัจจัย ๘ อย่างเช่นนั้นแก่กามาวจรวิบากเวทนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจตทาลัมพณะ และเช่นเดียวกันแก่เตภูมิกวิบากเวทนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ส่วนกามาวจรเวทนาเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยอำนาจตทาลัมพณะในมโนทวาร มโนสัมผัสที่สัมปยุตด้วยมโนทวาราวัชชนะ ย่อมเป็นปัจจัยอย่างเดียวแก่เวทนาเหล่านั้นโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัย พึงทราบว่า ผัสสะย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาโดยหลายประการอย่างนี้

114. Vedanādīnanti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti. Teyevāti [Pg.101] vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni. Tathā tathā arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā. Tasmāti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho.

๑๑๔. คำว่า "เวทนาเป็นต้น" หมายถึง เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ คำว่า "ภาวะที่ไม่เหมือนกัน" หมายถึง ภาวะแห่งการเสวยอารมณ์ การจำอารมณ์ การปรุงแต่งอารมณ์ และการรู้อารมณ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยรูปแห่งการเสวยอารมณ์เป็นต้นซึ่งแตกต่างกัน จึงเรียกว่า "อาการ" คำว่า "เหล่านั้นนั่นเอง" หมายถึง อาการแห่งการเสวยอารมณ์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นเองของเวทนาเป็นต้น คำว่า "ที่แสดงไว้อย่างดี" หมายถึง ที่แสดงไว้อย่างดี เหมือนปรากฏแก่ตาตนเอง คำว่า "ที่ทำให้รู้ความหมายที่ซ่อนเร้นนั้นๆ" หมายถึง เป็นเครื่องหมาย (ลิ่ง) ที่ทำให้รู้ความหมายที่ซ่อนเร้นหรือไม่ปรากฏนั้นๆ เช่น "ภาวะที่ไม่มีรูป ภาวะที่น้อมไปสู่อารมณ์" เป็นต้น คำว่า "เพราะเป็นเหตุแห่งการจำได้นั้นๆ" หมายถึง เพราะเป็นเหตุแห่งการกำหนดรู้ภาวะที่ไม่มีรูปเป็นต้นนั้นๆ สิ่งที่ถูกกำหนดหรือถูกอนุมานได้ด้วยสิ่งเหล่านี้ จึงเรียกว่า "นิมิต" สิ่งที่พึงแสดงหรือพึงกล่าวโดยประการแห่งภาวะที่ไม่มีรูปเป็นต้น และโดยประการแห่งการเสวยอารมณ์เป็นต้น จึงเรียกว่า "อุทเทส" คำว่า "เพราะเหตุนั้น" ย่อมย้อนระลึกถึงความหมายที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า "ภาวะที่ไม่เหมือนกัน" เป็นต้น โดยความเป็นเหตุ เพราะว่าอาการเป็นต้นของเวทนาเป็นต้น มีภาวะที่ไม่เหมือนกันซึ่งกันและกันโดยความหมายที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น ความหมายที่กำลังกล่าวอยู่ในบทบาลีนี้จึงเป็นดังนี้

Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. Paññattīti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. Asatīti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘manodvāre’’ti visesitaṃ. Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. Soti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva, ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ambarukkhe’’tiādimāha[Pg.102]. Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato. Tassāti manosamphassassa.

คำว่า "แห่งกองนาม" หมายถึง แห่งกองธรรมที่เป็นอรูป ซึ่งได้ชื่อว่า "นาม" โดยอรรถว่าน้อมไปสู่อารมณ์ อันได้แก่ขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น คำว่า "บัญญัติ" หมายถึง การบัญญัติว่า "นามกาย อรูปกลาป อรูปขันธ์" เป็นต้น เพราะเจตนาเป็นประธานของธรรมที่เป็นสังขารขันธ์ จึงกล่าวว่า "ในอาการแห่งเจตนาของสังขาร" เป็นต้น ดังนั้น ในการจำแนกสังขารขันธ์ในสุตตันตภาชนีย์ (วิภังค์ หน้า ๒๔๙ ในอภิธรรมภาชนีย์) จึงระบุถึงเจตนาว่า "เจตนา ความคิด ความเป็นผู้คิด" คำว่า "เมื่อไม่มี" หมายถึง เมื่อไม่มีอยู่ คำนี้กล่าวไว้โดยการสลับวิภัตติ คำว่า "มีขันธ์ ๔ เป็นวัตถุ" หมายถึง มีธรรมที่เป็นนิสสยปัจจัย อันได้ชื่อว่าขันธ์ ๔ เหล่านี้ คือ เวทนา สัญญา จิต เจตนา เป็นต้น เป็นที่อาศัย และนัยนี้ก็เป็นไปได้แม้ในปัญจทวาร จึงระบุว่า "ในมโนทวาร" คำว่า "อธิวจนสัมผัส" หมายถึง ผัสสะที่ได้ชื่อว่า "อธิวจนสัมผัส" เพราะพึงถือเอาโดยทางอธิวจนะคือโดยทางบัญญัติ ผัสสะนั้นคือมโนสัมผัส และในปัญจโวการภพ ย่อมปรากฏในรูปกายเพราะอาศัยหทัยวัตถุ แต่ในที่นี้ไม่ประสงค์นัยนี้ เพราะแสดงถึงความเป็นไปไม่ได้โดยการปฏิเสธเวทนาเป็นต้น จึงกล่าวความหมายว่า "พึงเกิดขึ้นโดยมีปัญจประสาทเป็นวัตถุ" เพราะว่ามโนสัมผัสจะเกิดขึ้นโดยมีปัญจประสาทเป็นวัตถุโดยปราศจากเวทนาเป็นที่อาศัยนั้นไม่มี เมื่อไม่มีที่เกิด ผลย่อมไม่มีการเกิดขึ้นจากที่ที่ไม่ใช่ที่เกิดเลย เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยยกตัวอย่างเนื้อความที่ได้มาแล้ว จึงกล่าวว่า "ในต้นมะม่วง" เป็นต้น คำว่า "จากรูปกาย" หมายถึง จากรูปกายเท่านั้น คำว่า "ของผัสสะนั้น" หมายถึง ของมโนสัมผัส

Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro. So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ. Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthato veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho, tato paṭighato jāto paṭighasamphasso. Tenāha ‘‘sappaṭigha’’ntiādi. Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato. Tassāti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva.

เมื่อปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ประชุมกัน การเกิดขึ้นที่ไม่เหมือนกันย่อมปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น หรือเมื่อมีปัจจัยนั้นอยู่ ภาวะแห่งการแปรปรวน (รุปปนอาการ) ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นที่ไม่เหมือนกันซึ่งมีอยู่ในสันดานของตนเอง ภาวะแห่งการแปรปรวนนั้นนั่นเอง เป็นเครื่องหมาย (ลิ่ง) ที่ทำให้รู้ความหมายที่ซ่อนเร้นนั้นๆ เช่น วัตถุที่มีการกระทบกันเป็นต้น เป็นนิมิตเพราะเป็นเหตุแห่งการจำได้นั้นๆ เป็นอุทเทสเพราะพึงแสดงโดยประการนั้นๆ พึงทราบว่าอาการเป็นต้นในที่นี้มีความหมายอย่างนี้ การกระทบกันของวัตถุและอารมณ์ซึ่งกันและกันคือปฏิฆะ ผัสสะที่เกิดจากปฏิฆะนั้นคือปฏิฆสัมผัส เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีปฏิฆะ" เป็นต้น คำว่า "จากนามกาย" หมายถึง จากนามกายเท่านั้น คำว่า "ของผัสสะนั้น" หมายถึง ของปฏิฆสัมผัส ส่วนที่เหลือเป็นนัยเดียวกับที่กล่าวไว้ในปัญหาแรก

Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena.

คำว่า "โดยสองอย่าง" หมายถึง โดยอาศัยนามกายและรูปกายทั้งสอง และโดยอำนาจอธิวจนสัมผัสและปฏิฆสัมผัสทั้งสอง

Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. Tesanti phassānaṃ. Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato. Dassetunti byatirekamukheneva dassetuṃ. Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cakkhudvārādīsu hī’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า วิสุง วิสุง ปัจจยัง ทัสเสตฺวา คือ แสดงปัจจัยที่ชื่อว่านามกายและรูปกายแต่ละอย่าง โดยนัยปฏิเสธ. บทว่า เตสํ คือ ของผัสสะทั้งหลายเหล่านั้น. บทว่า อวิเสสโต คือ ไม่ทำความพิเศษ โดยทั่วไป. บทว่า ทัสเสตุง คือ เพื่อแสดงโดยนัยปฏิเสธนั่นเอง. บทว่า เอเสว เหตุ คือ เหตุที่เรียกว่านามรูปนั้น เป็นไปแล้วในทวารทั้ง ๖ เป็นปัจจัยของผัสสะทั้งสองตามสมควร. บัดนี้ เพื่อจำแนกแสดงความเป็นไปนั้นตามสมควร จึงตรัสบทว่า ‘จักขุทวาราทิ’ เป็นต้น.

Sampayuttakā khandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato manosamphassepi eseva nayo. Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. So phassoti paṭighasamphasso. Bahudhāti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena [Pg.103] chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.

บทว่า สัมปยุตฺตกฺขนฺธา คือ ขันธ์มีเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตต์ด้วยผัสสะ. แม้ของอาวัชชนะก็พึงทราบว่ามีการสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาขันธ์ที่สัมปยุตต์ในที่นี้ เพราะอาวัชชนะนั้นไม่พรากจากกัน. ในภายหลัง แม้ในมโนสัมผัสก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปัญจวิโธปิ คือ แม้มี ๕ อย่าง โดยเป็นจักขุสัมผัสเป็นต้น. บทว่า โส ผสฺโส คือ ปฏิฆสัมผัส. บทว่า พหุธา คือ โดยหลายประการ. ก็จริงอยู่ วิบากนาม ย่อมเป็นปัจจัย ๗ อย่าง ของวิบากมโนสัมผัสที่มีประเภทต่างๆ โดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. กิจที่เป็นอาหารในที่นี้ใด กิจนั้นย่อมเป็นไปโดยอาหารปัจจัย. กิจที่เป็นอินทรีย์ใด กิจนั้นย่อมเป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย. ส่วนอวิบากนาม ย่อมเป็นปัจจัยของอวิบากมโนสัมผัส โดยปัจจัยที่เหลือ เว้นวิปากปัจจัย. ส่วนรูปที่มีจักขายตนะเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัย ๖ อย่าง ของผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น ๕ อย่าง โดยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. รูปที่มีรูปายตนะเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัย ๔ อย่าง ของผัสสะ ๕ อย่างนั้น โดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนรูปายตนะเป็นต้นเหล่านั้น และธัมมารมณ์ ย่อมเป็นปัจจัยของมโนสัมผัส โดยเป็นเพียงอารัมมณปัจจัยเท่านั้น. ส่วนวัตถุรูป ย่อมเป็นปัจจัย ๕ อย่าง ของมโนสัมผัส โดยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบว่า นามรูปย่อมเป็นปัจจัยหลายอย่างของผัสสะนั้น ด้วยประการฉะนี้.

115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha ‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’ti. Suddhanti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā avasesaṃ nāmarūpanti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. Paṭisandhivasena okkantanti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘cutivasenā’’ti. Assāti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. Tatoti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘paṭisandhicittena hī’’tiādi vuttaṃ. Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā tadantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha ‘‘ayañhi anokāso nāmā’’ti, cutiyāti adhippāyo.

๑๑๕. เพื่อแสดงอรรถว่า วิญญาณเป็นปัจจัยพิเศษของนามรูปในการเกิดขึ้นครั้งแรก โดยนัยปฏิเสธ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ถ้าวิญญาณไม่หยั่งลงในครรภ์มารดา’ ในบาลี. ก็ปฏิสนธิในครรภ์ แม้เป็นเหมือนการหยั่งลงสู่ครรภ์มารดาจากภายนอก แต่โดยอรรถแล้ว เป็นการเกิดขึ้นครั้งแรกของขันธ์ทั้งหลายในครรภ์นั้นตามปัจจัยนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เข้าไปแล้ว...เป...จักไม่เป็นไป’. บทว่า สุทฺธํ คือ เพียงอย่างเดียว ไม่ปะปน ปราศจากวิญญาณ. บทว่า ‘อวเสส’ นี้ มุ่งถึงนาม เพราะฉะนั้น บทว่า ‘อวเสสํ นามรูปํ’ มีอรรถว่า นามรูปที่เหลือ เว้นวิญญาณนี้. บทว่า ปฏิสนฺธิวเสน โอกฺกนฺตํ คือ โดยการถือเอาปฏิสนธิ หรือก้าวลงแล้วโดยความเป็นส่วนแรกแห่งสัตว์ผู้หยั่งลงสู่ครรภ์มารดา. บทว่า โวกฺกมิสฺสถา ความว่า จักถึงความขาดแห่งสันดาน คือความพินาศ. ก็ความพินาศนั้นชื่อว่ามรณะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘โดยอำนาจแห่งจุติ’. บทว่า อสฺส คือ ของวิญญาณ. และวิญญาณนั้นแล ตรัสโดยส่วนสามัญแห่งวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ด้วยความดับแห่งจิตนั้นนั่นเอง’ มีอรรถว่า ด้วยความดับแห่งปฏิสนธิจิตนั้นนั่นเอง. บทว่า ตโต คือ จากปฏิสนธิจิต. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วว่า จุติย่อมไม่มี เพราะความดับแห่งปฏิสนธิจิต หรือเพราะความดับแห่งจิตที่สองและที่สามจากปฏิสนธิจิตนั้น โดยเหตุผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ด้วยว่า ด้วยปฏิสนธิจิต’. บทว่า เอตสฺมิง อนฺตเร คือ ในกาลแห่ง ๑๖ ขณะจิตนี้. บทว่า อนฺตราโย นตฺถิ คือ ในที่นี้ อันตรายคือมรณะของทารกจงอย่ามีก่อน เพราะจุติจิตไม่มีในกาลนั้น. ก็ความไม่มีแห่งอันตรายคือมรณะของมารดาในกาลนั้น จะมีได้อย่างไร? เพราะการถือปฏิสนธิในครรภ์นั่นเอง ย่อมไม่มีแก่สตรีผู้มีสภาวะที่จะเคลื่อนไปในระหว่างนั้นนั่นเอง โดยไม่ล่วงเลยกาลนั้นๆ ไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เพราะว่า นี้ชื่อว่าไม่ใช่โอกาส’ มีอธิบายว่า แห่งจุติ.

Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ [Pg.104] pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’ti. Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha ‘‘vokkamatiti nāma hotī’’tiādi.

คำว่า 'รูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต' หมายถึง รูปที่เกิดจากกรรมที่เกิดขึ้นในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์. ด้วยว่า รูปเหล่านั้นชื่อว่ารูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตโดยตรง, ไม่ใช่รูปที่เกิดจากอุตุ เพราะเกิดขึ้นภายหลังจากการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต. ส่วนรูปที่เกิดจากจิตและรูปที่เกิดจากอาหาร ย่อมเป็นไปไม่ได้ในขณะนั้น. รูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตเหล่านั้นมี ๓ ชนิด คือ รูปที่เกิดขึ้นในขณะอุปปาทะ, รูปที่เกิดขึ้นในขณะฐิติ, และรูปที่เกิดขึ้นในขณะภังคะ ของปฏิสนธิจิตนั้น. ในรูปเหล่านั้น รูปที่เกิดขึ้นในขณะอุปปาทะ ย่อมดับในขณะอุปปาทะของภวังค์ที่ ๑๗, รูปที่เกิดขึ้นในขณะฐิติ ย่อมดับในขณะฐิติ, รูปที่เกิดขึ้นในขณะภังคะ ย่อมดับในขณะภังคะ. ในข้อนั้น ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'ธรรมที่กำลังดับ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่กำลังดับ', แต่ในขณะอุปปาทะและขณะฐิติ จะว่าไม่สามารถ (เป็นปัจจัย) ก็หามิได้, จึงกล่าวว่า 'รูปเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ปัจจัยแม้แก่ภวังค์ที่ ๑๗ นั้นได้ โดยความเป็นรูปที่ยังดำรงอยู่ในขณะอุปปาทะและขณะฐิติของภวังค์นั้น'. ด้วยว่า ในปัญจโวการภูมิ นามกายจะดำเนินไปได้ก็เพราะรูปกายอุปถัมภ์ไว้เท่านั้น. พระอาจารย์หมายถึงความที่จิตนั้นมีกำลังยิ่งกว่าด้วยรูปธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า 'ภวังค์ที่ ๑๗ ... ย่อมเป็นไป'. คำว่า 'กระแสย่อมสืบต่อ' คือ กระแสแห่งรูปที่เกิดจากกรรม ๔๘ ย่อมสืบต่อกันเป็นไป. ด้วยว่า ปฏิสนธิจิตดวงแรก ต่อจากนั้นจนถึงภวังคจิตดวงที่ ๑๖ ในจิตเหล่านั้นแต่ละดวงมี ๓ ขณะ คือ อุปปาทะ ฐิติ และภังคะ. ในขณะทั้ง ๓ ของจิตแต่ละดวงนั้น รูปที่เกิดจากกรรมอย่างละ ๓๐ ย่อมเกิดขึ้น. รวมเป็นหมวดสาม ๑๖ หมวด เป็น ๔๘. นัยนี้แม้ในจิตดวงต่อ ๆ ไปจากนั้นก็เช่นกัน. พระอาจารย์หมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวว่า 'กระแสแห่งรูปที่เกิดจากกรรม ๔๘ ย่อมสืบต่อกันเป็นไป'. หากคำว่า 'ไม่สามารถ' หมายความว่า หากรูปที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตไม่สามารถให้ปัจจัยแก่ภวังค์ที่ ๑๗ ได้. เพราะว่าหากจุติจิตเป็นดวงที่ ๑๗ นับจากปฏิสนธิจิต, รูปที่เกิดจากกรรมก็ไม่พึงเกิดขึ้นแม้ในขณะฐิติและภังคะของปฏิสนธิจิต, จะป่วยกล่าวไปไยถึงในขณะแห่งภวังคจิตเล่า. เมื่อเป็นเช่นนั้น การได้ปัจจัยของจิตนั้นก็ไม่มี, ความเป็นไปก็ไม่ดำเนินไป, กระแสก็ไม่สืบต่อเลย, มีแต่จะขาดช่วงไป. เพราะเหตุนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าย่อมเคลื่อนไป' เป็นต้น

Itthattāyāti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’ti. Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya. Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi. Thirabhāvappatti virūḷhi. Mahallakabhāvappatti vepullaṃ. Tāni ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘paṭhamavayavasenā’’tiādi. Vā-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

คำว่า 'เพื่อความเป็นอย่างนี้' หมายถึง เพื่อความเป็นประการนี้. คำนี้กล่าวหมายถึงอัตภาพของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ว่าเป็นเช่นไร. และขันธ์ ๕ ของสัตว์นั้นย่อมไม่บกพร่องเลย จึงกล่าวว่า 'เพื่อความเป็นผู้มีขันธ์ ๕ บริบูรณ์อย่างนี้'. คำว่า 'จะขาดไป' หมายถึง จะขาดตอนไปด้วยความขาดแห่งกระแส. คำว่า 'นามรูปล้วน ๆ' หมายถึง นามรูปล้วน ๆ ที่ปราศจากวิญญาณ. ความบริบูรณ์แห่งอวัยวะ คือ วุฑฒิ (ความเจริญ). การถึงความเป็นผู้มั่นคง คือ วิรูฬหิ (ความงอกงาม). การถึงความเป็นผู้ใหญ่ คือ เวปุลละ (ความไพบูลย์). และสิ่งเหล่านั้นย่อมมีตามลำดับด้วยอำนาจแห่งวัยมีวัยแรกเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งวัยแรกเป็นต้น'. วา-ศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน, ด้วย วา-ศัพท์นั้น พึงทราบว่ารวมถึงสองพันปีเป็นต้นด้วย

Viññāṇamevāti [Pg.105] niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha ‘‘eseva hetū’’tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Purecāriketi pubbaṅgameva. Viññāṇañhi sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti.

คำว่า 'วิญญาณเท่านั้น' เป็นคำกำหนดแน่นอน, เป็นบทปฏิเสธอัตตาที่ลัทธิภายนอกกำหนดขึ้น และปฏิเสธอิสระเป็นต้น, ไม่ใช่บทปฏิเสธอวิชชาและผัสสะเป็นต้น เพราะบทวิเศษณ์ (การกำหนดแน่นอน) มีการห้ามสภาวะที่ตรงกันข้ามเป็นประโยชน์. เพราะเหตุนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'เหตุนี้เท่านั้น' เป็นต้น. และนัยนี้พึงกล่าวตามสมควรในบททั้งปวงแม้ในภายหลัง. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ว่า วิญญาณเท่านั้นเป็นเหตุประธานของนามรูป โดยการอุปมา จึงกล่าวคำว่า 'เหมือนอย่างว่า' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงความที่นามรูปแม้ที่รวมกันแล้ว ก็ไม่สามารถทำกิจของตนได้หากปราศจากวิญญาณ เหมือนอย่างแต่ละส่วน จึงรวบรวมกล่าวว่า 'เธอชื่อว่านามรูป'. คำว่า 'เป็นผู้ไปก่อน' คือ เป็นผู้ไปข้างหน้าทีเดียว. ด้วยว่า วิญญาณเป็นผู้ไปก่อนแห่งธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า' (ธ.ป. ๑; เนตติ. ๙๐, ๙๒; เปฏโก. ๑๓, ๘๓). คำว่า 'โดยหลายอย่าง' คือ เป็นปัจจัยโดยประการต่าง ๆ

Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti.

อย่างไร? เพราะว่าในปฏิสนธิกาล วิบากนาม หรือวิญญาณอื่น ย่อมเป็นปัจจัย (แก่นามรูปนั้น) โดย ๙ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ในปฏิสนธิกาล วัตถุรูป ย่อมเป็นปัจจัย (แก่วิญญาณ) โดย ๙ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนรูปที่เหลือ เว้นวัตถุรูป ย่อมเป็นปัจจัยโดย ๘ อย่าง คือ เว้นอัญญมัญญปัจจัยในปัจจัย ๙ เหล่านี้. ส่วนอภิสังขารวิญญาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปของอสัญญสัตตพรหม หรือแก่กรรมชรูปในปัญจโวการภพ โดยอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว ตามนัยแห่งพระสูตร. พึงทราบว่า วิญญาณที่เหลือทั้งหมด ตั้งแต่ปฐมภวังค์เป็นต้นไป ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นตามสมควร. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ แต่ถ้าจะแสดงโดยนัยแห่งปัจจัยโดยพิสดารแล้ว พึงนำเรื่องในมหาปกรณ์ทั้งหมดมากล่าว จึงไม่ได้ขยายความไว้. ก็ข้อที่ว่า “นามรูปในปฏิสนธิมีวิญญาณเป็นปัจจัย” นี้ พึงเชื่อได้อย่างไร? พึงเชื่อได้โดยสูตรและโดยยุติ. เพราะในบาลีได้กล่าวถึงความเป็นปัจจัยของวิญญาณแก่เวทนาเป็นต้นไว้หลายนัย โดยนัยมีอาทิว่า “ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปตามจิต” (ธ.ส.มาติกา ๖๒). ส่วนโดยยุติในที่นี้ พึงทราบว่า วิญญาณย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปที่ยังไม่ปรากฏ ด้วยรูปที่เกิดจากจิตที่ปรากฏแล้ว. รูปทั้งหลายที่สมควรย่อมเกิดขึ้นเมื่อจิตผ่องใสหรือไม่ผ่องใส ย่อมปรากฏแล้ว และการอนุมานถึงสิ่งที่ยังไม่ปรากฏย่อมมีได้ด้วยสิ่งที่ปรากฏแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ข้อที่ว่า “วิญญาณย่อมเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิรูปที่ยังไม่ปรากฏ ด้วยรูปที่เกิดจากจิตที่ปรากฏแล้ว” นี้ พึงเชื่อได้ในที่นี้. เพราะความเป็นปัจจัยของวิญญาณแก่กรรมสมุฏฐานรูป ก็มีมาในปัฏฐาน เหมือนกับจิตตสมุฏฐานรูป.

116. Idha [Pg.106] samudaya-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘dukkharāsisambhavo’’ti. Ekakoti asahāyo rājaparisārahito. Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā. Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha ‘‘passeyyāmā’’tiādi. Bahudhāti anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.

๑๑๖. ในที่นี้ คำว่า สมุทัย เป็นไวพจน์ของกลุ่มก้อน เหมือนคำว่า สมุทายะ จึงกล่าวว่า “การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์”. คำว่า เอกกะ หมายถึง ผู้ไม่มีเพื่อน ผู้ปราศจากราชบริษัท. มีอธิบายว่า “เราจักเห็นความเป็นพระราชาของท่านโดยปราศจากพวกเรา”. เพราะพระราชาคือผู้ยังบริษัทให้ยินดีตามสมควร. คำว่า อัตถโตติ หมายถึง โดยความสำเร็จแห่งประโยชน์ แม้ไม่ได้กล่าวก็เหมือนกล่าว. พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า “หทัยวัตถุ” นี้ ย่อมถือเอาสิ่งที่อาศัยหทัยวัตถุนั้นด้วย. และเพราะความเป็นอนันตริยภาวะ แม้สิ่งที่อาศัยซึ่งกันและกันก็เรียกว่า “นิสสยะ” นั่นเอง. มีอรรถว่า “ท่านพึงเป็นปฏิสนธิวิญญาณหรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เราจักเห็น” เป็นต้น. คำว่า พหุธา หมายถึง เป็นปัจจัยได้หลายอย่าง. อย่างไร? คือ ในปฏิสนธิกาล นามย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณโดย ๗ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นต้น อย่างนี้ก็เป็นปัจจัยได้โดยประการอื่นอีก. ส่วนนามที่ไม่ใช่วิบาก เว้นวิปากปัจจัยในปัจจัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยโดยปัจจัย ๖ อย่างที่เหลือ. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นต้น อย่างนี้ก็เป็นปัจจัยได้โดยประการอื่นอีก และปัจจัยนั้นย่อมมีในปวัตติกาลเท่านั้น ไม่ใช่ในปฏิสนธิกาล. ส่วนหทัยวัตถุที่เป็นรูปในปฏิสนธิ ย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณโดย ๖ อย่างเท่านั้น คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยโดยปัจจัย ๕ อย่างที่เว้นสหชาตปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย พร้อมด้วยปุเรชาตปัจจัย และปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง. ส่วนรูป ๕ อย่าง มีจักขายตนะเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ตามลำดับ โดยนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบว่า นามรูปย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณได้หลายอย่างอย่างนี้.

Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa, ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ettāvatā’’ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’ti āha. Tattha ettakenāti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ.

ความเป็นปัจจัยของนามรูปแก่วิญญาณ และของวิญญาณแก่ปฏิสนธินามรูป โดยลำดับนี้ บางคราวก็เป็นปัจจัยที่ยิ่งแก่วิญญาณ บางคราวก็เป็นปัจจัยที่ยิ่งแก่นามรูป บางคราวก็เสมอกันแก่ทั้งสองอย่าง. เมื่อจะแสดงว่าปัจจัยทั้ง ๓ อย่างนี้ถูกรวบรวมไว้ด้วยบทว่า “เอตฺตาวตา” (เพียงเท่านี้) จึงกล่าวว่า “ในวิญญาณ...เป็นต้น...ที่เกิดขึ้นแล้ว” และอีกอย่างหนึ่ง วิญญาณนี้ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งกันและกันแห่งขันธ์ ๕ ที่ชื่อว่านามรูป. เมื่อจะแสดงอรรถว่า “ด้วยเพียงเท่านี้ การเป็นไปแห่งสังสารวัฏทั้งหมดก็มีได้” จึงกล่าวว่า “ด้วยเพียงเท่านี้...เป็นต้น...ปฏิสนธิทั้งหลาย”. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอตฺตเกนาติ (ด้วยเพียงเท่านี้) มีอรรถว่า ด้วยเพียงเท่านี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสิ่งอื่นใด เช่น อัตตาที่มีสภาพเป็นผู้กระทำและผู้เสวย หรือพระอิศวรเป็นต้น. บทนี้เป็นการกำหนดความหมายที่รวมอยู่ในภายใน.

Vacanamattameva [Pg.107] adhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa. Tenāha ‘‘atthaṃ adisvā’’ti. Vohārassāti voharaṇamattassa. Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘sato’’ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena ‘‘sampajāno’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāraṇāpadesavasenā’’ti. Kāraṇaṃ niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘paññattī’’ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito, veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā.

คำว่า Vacanamattameva adhikicca (ปรารภเพียงถ้อยคำเท่านั้น) หมายถึง (ถ้อยคำ) ที่เป็นไปโดยกระทำเพียงถ้อยคำให้เป็นที่ตั้ง เพราะความไม่เป็นจริง เหมือนคำว่า สิริวัฑฒกะ เป็นต้น ในพวกทาสเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยไม่เห็นเนื้อความ”. คำว่า Vohārassa ได้แก่ เพียงการเรียกขาน. คำว่า Patho ได้แก่ ทางแห่งความเป็นไป คือวิสัยแห่งความเป็นไป. เพราะบุคคลย่อมถูกเรียกว่า “ผู้มีสติ” ด้วยอำนาจแห่งกิริยาคือการระลึก และถูกเรียกว่า “ผู้มีสัมปชัญญะ” ด้วยอำนาจแห่งกิริยาคือการรู้ตัวทั่วพร้อม ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งการระบุเหตุ”. คำว่า Nirutti (นิรุตติ) คือ การกล่าวที่ระบุเหตุไว้. ท่านเรียกชื่อว่า “Paññatti” (บัญญัติ) เพราะทำให้รู้เนื้อความอย่างเดียวกันโดยอาการต่างๆ มีคำว่า “บัณฑิต” เป็นต้น. ด้วยว่า เนื้อความนั้นนั่นแหละ ย่อมถูกให้รู้ว่า “บัณฑิต” บ้าง “ผู้ฉลาด” บ้าง “ผู้มีปัญญา” บ้าง. แต่ที่ชื่อว่าบัญญัติ เพราะเป็นการทำให้รู้โดยอาการ คือ เพราะทำให้รู้ว่าเป็นบัณฑิตโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิต และทำให้รู้ว่าเป็นผู้ฉลาดโดยอาการแห่งความฉลาด. เพราะในที่นี้ บทว่า Adhivacana (อธิวจนะ) Nirutti (นิรุตติ) และ Paññatti (บัญญัติ) มีเนื้อความเสมอกัน. และถ้อยคำทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น ดังนั้น พึงทราบว่า การประกอบเนื้อความนี้ ท่านทำไว้ด้วยความประสงค์ว่า ถ้อยคำทั้งปวง ท่านกล่าวไว้ด้วยศัพท์มีอธิวจนะเป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยพิเศษในถ้อยคำพิเศษบางอย่าง โดยความเสมอกันแห่งการประกาศเนื้อความที่เป็นบัญญัติ.

Atha vā adhi-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha ‘‘itī’’tiādi. Paññāya avacaritabbanti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha ‘‘jānitabba’’nti. Vaṭṭanti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. Vattatīti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Ādi-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha ‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’ti. Ettāvatā ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho.

อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (อธิ) อยู่ในอรรถว่าเบื้องบน, คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ คืออรรถใดปรากฏแล้ว. หรือคำพูดที่ขึ้นอยู่ (กับอรรถ) ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่กำหนดไว้ หรือแน่นอนแล้ว ด้วยการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะทำให้รู้โดยอาการนั้นๆ มีปฐวีธาตุและบุรุษเป็นต้น จึงชื่อว่า บัญญัติ. พึงทราบว่า การเป็นไปของบทว่า อธิวจนะ เป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้, มิฉะนั้น ความเป็นนิรุตติก็พึงมีแก่คำประเภท สิริวัฑฒกะ ธนวัฑฒกะ เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นบัญญัติก็พึงมีแก่คำประเภท “บัณฑิต ผู้ฉลาด” เป็นต้น ที่ทำให้รู้อรรถอย่างเดียวกันโดยอาการนั้นๆ เท่านั้น. แม้ทางแห่งความเป็นไปของโวหารที่กล่าวด้วยชื่อทั้ง ๓ อย่างนี้ ก็พึงปรารถนาว่า ได้แก่ นามรูปพร้อมด้วยวิญญาณ เพียงเท่านี้แล. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “iti” เป็นต้น. คำว่า Paññāya avacaritabbaṃ ได้แก่ พึงให้เป็นไปด้วยปัญญา อธิบายว่า พึงรู้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบ”. คำว่า Vaṭṭaṃ ได้แก่ วัฏฏะทั้ง ๓ คือ กิเลสวัฏฏะ กรรมวัฏฏะ และวิปากวัฏฏะ. คำว่า Vattati ได้แก่ เป็นไป. คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นบทสรุปแห่งเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบท ๕ บท มีคำว่า “jāyetha” (พึงเกิด) เป็นต้น. พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า ādi (เป็นต้น) ท่านสงเคราะห์เอาคำว่า “หญิง ชาย” เป็นต้น เข้าด้วย. คำว่า Nāmapaññattatthāya (เพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติชื่อ) คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ชื่อ มีขันธ์เป็นต้น ผัสสะเป็นต้น สัตว์เป็นต้น และหญิงเป็นต้น. แม้วัตถุก็มีเพียงเท่านี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ขันธ์ ๕ ก็ปรากฏเพียงเท่านี้”. คำว่า Ettāvatā (เพียงเท่านี้) คือ ด้วยประมาณเท่านี้ อธิบายว่า ด้วยความเป็นไปแห่งนามรูปพร้อมด้วยวิญญาณ.

Attapaññattivaṇṇanā

การพรรณนาอัตตบัญญัติ

117. Anusandhiyati [Pg.108] etenāti anusandhi, heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘iti bhagavā’’tiādimāha. Rūpinti rūpavantaṃ. Parittanti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ, tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento ‘‘yo’’tiādimāha. Rūpiṃ parittanti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. Tanti attānaṃ. Anantanti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā. Nimittaphuṭṭhokāsanti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. Tesūti catūsu arūpakkhandhesu. Viññāṇamattamevāti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī.

๑๑๗. เทศนาเบื้องบนที่ดำเนินไปโดยการสืบต่อกับเทศนาที่มาแล้วข้างล่าง ชื่อว่า อนุสนธิ เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องสืบต่อกัน. อนุสนธินั้น ท่านแสดงไว้สำหรับบทแรกแล้ว บัดนี้พึงแสดงสำหรับบทที่สอง เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “iti bhagavā” เป็นต้น. คำว่า Rūpiṃ ได้แก่ ผู้มีรูป. คำว่า Parittaṃ ได้แก่ ไม่กว้างขวาง อธิบายว่า น้อย. เพราะเหตุว่า ชื่อว่าอัตตาโดยปรมัตถ์นั้นไม่มีเลย เป็นเพียงสิ่งที่พวกทิฏฐิคติกะ (ผู้มีทิฏฐิ) กำหนดขึ้นเองเท่านั้น ฉะนั้น เมื่อจะแสดงสิ่งที่พวกเขามีอัตตสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นตัวตน) และการที่พวกเขาจะกำหนดความเป็นผู้มีรูปเป็นต้นของอัตตานั้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า “yo” เป็นต้น. คำว่า Rūpiṃ parittaṃ (มีรูปน้อย) คือ มีรูปด้วยอำนาจแห่งกสิณรูปที่ปรากฏแก่ตน ชื่อว่ามีรูป และชื่อว่าน้อยเพราะความที่กสิณรูปนั้นไม่ได้ขยายออกไป. คำว่า Paññapeti (ย่อมบัญญัติ) คือ ผู้ได้กสิณต่างๆ มีนีลกสิณเป็นต้น ย่อมบัญญัติ. คำว่า Taṃ ได้แก่ อัตตานั้น. คำว่า Anantaṃ (หาที่สุดมิได้) คือ เพราะความที่กสิณนิมิตไม่มีประมาณ จึงไม่มีกำหนดขอบเขตปรากฏ. คำว่า Ugghāṭetvā คือ เพิกออกด้วยภาวนา. คำว่า Nimittaphuṭṭhokāsaṃ คือ ส่วนที่กสิณนิมิตนั้นถูกต้องแล้ว. คำว่า Tesū คือ ในอรูปขันธ์ ๔. คำว่า Viññāṇamattameva (เพียงวิญญาณเท่านั้น) คือ ผู้ที่มีวาทะอย่างนี้ว่า “อัตตามีวิญญาณเป็นสภาวะ”.

118. ‘‘Etarahī’’ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘na ito para’’nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha ‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’nti. Bhāvinti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha ‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’nti. Atathāsabhāvanti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) imināti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi.

๑๑๘. บทว่า “Etarahi” (ในบัดนี้) นี้เป็นบทที่มีการจำกัดความ เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “idāneva” (ในกาลนี้เทียว) แล้วกล่าวถึงเนื้อความที่ถูกกันออกไปโดยการจำกัดความนั้นว่า “na ito paraṃ” (ไม่ใช่หลังจากนี้). คำว่า Tattha tattheva sattā ucchijjanti (สัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญในที่นั้นๆ นั่นเอง) เป็นคำของอุจเฉทวาที (ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คำนี้กล่าวด้วยอำนาจแห่งอุจเฉทวาทะ”. คำว่า Bhāviṃ ได้แก่ สิ่งทั้งปวงที่มีอยู่ตลอดกาล ไม่พินาศ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คำนี้กล่าวด้วยอำนาจแห่งสัสสตวาทะ”. คำว่า Atathāsabhāvaṃ ได้แก่ สภาวะที่ไม่เป็นอย่างที่พวกปรวาทีกล่าว. คำว่า Tathabhāvāya คือ เพื่อความเป็นอย่างนั้น หรือเพื่อความเป็นอุจเฉทภาพ หรือสัสสตภาพ. เพราะคำนี้ท่านกล่าวไว้เป็นคำที่ไม่แน่นอน โดยความเป็นคำแสดงโดยทั่วไป. คำว่า Sampādessāmi (จักยัง...ให้ถึงพร้อม) คือ จักทำให้ถึงพร้อมแล้วแสดงความเป็นอย่างนั้น อธิบายว่า จักให้ตั้งมั่น. ด้วยว่า ท่านจักกล่าวว่า “ให้รู้สัสสตวาทะด้วย” เป็นต้น. (ที. มหา. อ. ๒/๑๑๘) คำว่า Iminā คือ ด้วยคำว่า “atathaṃ vā pana” เป็นต้น มีอธิบายว่า แม้จะมีสภาวะที่ไม่ขาดสูญ ก็เป็นไปตามมติของสัสสตวาที. คำว่า Upakappessāmi คือ จักเข้าไปสนับสนุน.

Evaṃ samānanti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’nti. Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya [Pg.109] attano abhinivissa ṭhitoti. Arūpinti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā nātidīghasantānā valli, tabbiparītā latā’’ti vadanti. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho.

คำว่า "เอวํ สมานํ" ความว่า เมื่อเป็นอย่างนั้น. คำว่า "รูปี" (ผู้มีรูป) หมายถึง รูปกสิณฌาน โดยการลบพยางค์หลัง (รูปกสิณฌาน -> รูป) และกล่าวว่า "รูปี" เพราะผู้นั้นมีรูปกสิณฌานนั้นด้วยอำนาจการบรรลุ ดังที่ท่านกล่าวว่า "รูปินฺติ รูปกสิณลาภึ" (คำว่า รูปิน หมายถึง ผู้ได้รูปกสิณ). ในคำว่า "ปริตฺตตฺตานุทิฏฺฐิ" นี้ แม้คำว่า "รูปี" ก็พึงนำมากล่าวด้วยนัยมีการซ้ำคำเป็นต้น เพราะผู้มีทิฏฐินั้นยึดมั่นแม้ความเป็นผู้มีรูปของตนไว้ เหมือนยึดมั่นความเล็กน้อย. ในคำว่า "อรูปึ" (ผู้ไม่มีรูป) นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ท่านกล่าวว่า "วัลลี (เครือเถา) คือเถาวัลย์ที่มีใบและหน่อมาก มีพุ่มหนาทึบแผ่กว้างและยาวไม่มากนัก, ส่วนที่ตรงกันข้ามกับนั้นชื่อว่า ลตา". คำว่า "อปฺปหีนฏฺเฐน" (โดยความหมายว่ายังละไม่ได้) คือโดยความที่ยังไม่ถูกมรรคตัดขาด. ความที่กิเลสควรแก่การเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ ชื่อว่า "อนุสยนัฏฐะ" (ความหมายแห่งอนุสัย).

Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. Vā-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā.

อรูปกสิณ คือ อากาศที่เพิกกสิณออก ไม่ใช่อากาศกสิณที่กำหนดขอบเขต. บางพวกกล่าวว่า "แม้ทั้งสองอย่างก็เป็นอรูปกสิณนั่นเอง". คำว่า "อรูปกฺขนฺธโคจรํ วา" (หรือมีอรูปขันธ์เป็นอารมณ์) ความว่า อรูปขันธ์ทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้น เป็นอารมณ์แห่งความยึดมั่นว่า "เป็นอัตตา" ของผู้นี้ เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า "อรูปขันธโคจร" คือผู้มีทิฏฐิ, (บทว่า ตํ อรูปกฺขนฺธโคจรํ คือ) ผู้นั้นผู้มีอรูปขันธ์เป็นอารมณ์. ว-อักษร มีอรรถว่าทางเลือกที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนการประกอบศัพท์ (มีดังนี้) อรูปขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอรูป เป็นอารมณ์มีอยู่แก่ผู้นี้ เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า "อรูปิ" (ผู้มีอรูป), (บทว่า ตํ อรูปึ คือ) ผู้นั้นผู้มีอรูป. คำว่า "ลาภิโน จตฺตาโร" (ผู้ได้บรรลุ ๔ จำพวก) คือ ผู้มีทิฏฐิ ๔ จำพวก ที่กำหนดทิฏฐิวาทะนั้นๆ ด้วยตนเองด้วยอำนาจการได้รูปกสิณเป็นต้น แล้วถือเอาประคองไว้บัญญัติ. คำว่า "เตสํ อนฺเตวาสิกา" (ศิษย์ของคนเหล่านั้น) คือ ผู้บัญญัติ ๔ จำพวก ที่เรียนเอาวาทะของผู้ได้บรรลุเหล่านั้นโดยประจักษ์บ้าง โดยสืบๆ กันมาบ้าง แล้วยอมรับชอบใจวาทะนั้นอย่างนั้นนั่นเอง. คำว่า "ตกฺกิกา จตฺตาโร" (นักตรรกะ ๔ จำพวก) คือ ผู้ไม่ได้กสิณฌาน ๔ จำพวก ที่ยึดมั่นประคองตั้งอยู่ในทิฏฐิวาทะ ๔ ตามที่กล่าวมาแล้วด้วยอำนาจการนึกคิดเท่านั้น. ศิษย์ของคนเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในก่อน.

Naattapaññattivaṇṇanā

คำพรรณนาการไม่บัญญัติอัตตา

119. Āraddhavipassakopīti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. Na paññapeti eva abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti ‘‘etesañhī’’tiādinā. Icceva ñāṇaṃ hoti, na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā.

๑๑๙. คำว่า "อารทฺธวิปสฺสโกปิ" (แม้ผู้เริ่มวิปัสสนา) คือ แม้ผู้มีวิปัสสนาอันเป็นไปในภายหน้า, ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในวิปัสสนาที่มีกำลัง. อธิบายว่า แม้ผู้มีความรู้น้อยก็ไม่บัญญัติเลย. เพราะอานุภาพของวิปัสสนาเป็นเช่นนั้น. ส่วนผู้ในพระศาสนาที่ได้ฌานและอภิญญา ไม่พึงกล่าวว่า "ไม่บัญญัติ" ดังนั้น ท่านจึงไม่ยกผู้นั้นขึ้นมากล่าวในที่นี้. บัดนี้ ท่านแสดงเหตุแห่งการไม่บัญญัติของคนเหล่านั้นด้วยคำว่า "เอเตสญฺหิ" เป็นต้น. ความรู้ย่อมมีอย่างนี้เท่านั้น ไม่มีความถือผิด เพราะเหตุแห่งความถือผิดนั้นถูกขจัดไปไกลแล้ว. มีการประกอบความว่า ความรู้ย่อมมีว่า "อรูปขันธ์ทั้งหลาย" ดังนี้เท่านั้น.

Attasamanupassanāvaṇṇanā

คำพรรณนาการตามเห็นอัตตา

121. Diṭṭhivasena samanupassitvā, na ñāṇavasena. Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena.

๑๒๑. ตามเห็นด้วยอำนาจทิฏฐิ ไม่ใช่ด้วยอำนาจญาณ. และการตามเห็นนั้น โดยอรรถคือด้วยอำนาจการเห็นด้วยทิฏฐิ.

‘‘Vedanaṃ [Pg.110] attato samanupassatī’’ti evaṃ āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’ti. ‘‘Attā me vediyatī’’ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. ‘‘Vedanādhammo’’ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo’’ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. ‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato, vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. Etassāti saññādikkhandhattayassa. ‘‘Avippayuttasabhāvo’’ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti.

สักกายทิฏฐิที่มีเวทนาขันธ์เป็นวัตถุ ย่อมมาด้วยอาการอย่างนี้ว่า "ย่อมตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา". คำว่า "อปฺปฏิสํเวทโน" (ผู้ไม่เสวยอารมณ์) ความว่า ไม่เสวยอารมณ์ที่มีประเภทเป็นต้นว่าอารมณ์ที่น่าปรารถนา, ท่านกล่าวว่า "ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงสักกายทิฏฐิที่มีรูปขันธ์เป็นวัตถุ" เพราะเมื่อปฏิเสธความเป็นผู้เสวย (เวทกะ) แม้ความเป็นผู้จำ (สัญญา) เป็นต้น ก็ย่อมถูกปฏิเสธด้วย เพราะไม่แยกจากกัน. ด้วยคำว่า "อตฺตา เม เวทิยติ" (อัตตาของเราย่อมเสวย) นี้ ท่านปฏิเสธความเป็นผู้ไม่เสวย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โนปิ อปฺปฏิสํเวทโน" (และไม่ใช่ผู้ไม่เสวย). ส่วนด้วยคำว่า "เวทนาธมฺโม" (มีเวทนาเป็นธรรม) นี้ ท่านปฏิเสธวาทะว่า "เวทนาเป็นอัตตาของเรา". เพราะผู้นั้นย่อมปฏิญาณความเป็นผู้ประกอบด้วยเวทนาว่า "เวทนาธมฺโม" (มีเวทนาเป็นธรรม) เพราะธรรมที่นับว่าเวทนามีอยู่แก่ผู้นี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และเวทนาธรรมเป็นสภาวะที่ไม่พรากจากผู้นี้". พึงนำคำว่า "ท่านกล่าวถึงสักกายทิฏฐิที่มีสัญญา สังขาร และวิญญาณขันธ์เป็นวัตถุ" มาเชื่อมโยง. คำว่า "เวทิยติ" (ย่อมเสวย) เพราะประกอบกับเวทนา ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ทำกิจนั้นเพราะการประกอบกับเวทนานั้น เหมือนบุคคลผู้มีความคิด (เจตโน) เพราะประกอบกับเจตนา. การเสวยอารมณ์ย่อมมีได้แก่ธรรมที่มีอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดก็จริง แต่การเสวยนั้นเป็นเพียงการถูกต้อง (ผุฏฐะ) เพียงบางส่วนเท่านั้น, ส่วนการเสวยรสแห่งอารมณ์โดยความเป็นใหญ่ (สามิภาวะ) เป็นของเวทนาที่แผ่ไป. เพราะอำนาจแห่งเวทนานั้น แม้สัญญาเป็นต้นก็ชื่อว่า "ย่อมเสวย" เพราะประกอบกับเวทนานั้น. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในอัฏฐสาลินีว่า "เมื่อถึงฐานะแห่งการเสวยรสของอารมณ์ สัมปยุตตธรรมที่เหลือย่อมเสวยเพียงบางส่วนเท่านั้น" (ธ.ส.อ. ๑ ธัมมุทเทสกถา) เนื้อความนี้ท่านทำให้กระจ่างแล้วในที่นั้นด้วยข้ออุปมาด้วยพระราชาเสวยพระกระยาหาร. คำว่า "เอตสฺส" (แก่ผู้นี้) หมายถึง ขันธ์ ๓ มีสัญญาเป็นต้น. ด้วยคำว่า "อวิปฺปยุตฺตสภาโว" (เป็นสภาวะที่ไม่พรากจากกัน) ท่านแสดงถึงสภาวะพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดจากการไม่พรากจากกัน.

122. Tatthāti tesu vāresu. Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’ti.

๑๒๒. คำว่า "ตตฺถ" (ในที่นั้น) คือ ในวาระเหล่านั้น. คำว่า "ตีสุ ทิฏฺฐิคติเกสุ" (ในผู้มีทิฏฐิ ๓ จำพวก) คือ ในผู้มีทิฏฐิ ๓ จำพวกที่มีวาทะอย่างนี้ว่า "เวทนาเป็นอัตตาของเรา", "อัตตาของเราเป็นผู้ไม่เสวยอารมณ์", และ "อัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรม". เพราะเวทนา ๓ มีสภาวะต่างกัน การที่ผู้ตามเห็นสุขเวทนาว่าเป็น "อัตตา" จะตามเห็นทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาว่าเป็น "อัตตา" ด้วยนั้น ย่อมไม่สมควร. แม้ใน ๒ อย่างที่เหลือก็เช่นเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โย โย ยํ ยํ เวทนํ อตฺตาติ สมนุปสฺสติ" (บุคคลใดๆ ตามเห็นเวทนาใดๆ ว่าเป็นอัตตา).

123. ‘‘Hutvā abhāvato’’ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, ‘‘tehi tehī’’tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. Taṃ taṃ paccayanti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti [Pg.111] evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā. Khayasabhāvāti khayadhammā, vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā, nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā, catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha ‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’nti.

๑๒๓. ด้วยบทว่า "เป็นแล้วไม่มี" นี้ ทรงแสดงความไม่เที่ยงเพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ด้วยบทว่า "ด้วยสิ่งนั้นๆ" เป็นต้น ทรงแสดงว่าเป็นสังขตธรรมเพราะถูกปรุงแต่งด้วยเหตุหลายอย่าง. สิ่งนั้นๆ ย่อมอาศัยเหตุของตนๆ คือ อินทรีย์ อารมณ์ วิญญาณ สุข ผัสสะที่พึงเสวย เป็นต้น เกิดขึ้นโดยชอบด้วยเหตุที่เสมอกัน ด้วยเหตุที่คล้ายกัน ด้วยเหตุที่สมควร โดยไม่มีภาวะเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น และภาวะเป็นอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น. บทว่า มีอันสิ้นไปเป็นธรรมดา คือ ขยธรรม, บทว่า มีอันเสื่อมไปเป็นธรรมดา คือ วยธรรม, บทว่า มีอันคลายกำหนัดเป็นธรรมดา คือ วิราคธรรม, บทว่า มีอันดับไปเป็นธรรมดา คือ นิโรธธรรม, ด้วยบททั้งสี่นี้ ทรงแสดงภาวะแห่งความแตกดับของเวทนาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขยะ...เป... ขยธรรม เป็นต้น".

Vigatoti sabhāvavigamena vigato. Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa. Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. Eso me attāti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti kiṃ pana hotī, ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’tiādimāha. Visesenāti sukhādivibhāgena. Sukhañca dukkhañcāti ettha ca-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena. Vokiṇṇanti sukhādibhedena vomissakaṃ. Taṃ tividhampi vedanaṃ esa diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho.

บทว่า วิคโต คือ ปราศไปแล้วด้วยการปราศไปแห่งสภาวะ. บทว่า เอกสฺเสว คือ ของผู้มีทิฏฐิคนเดียวเท่านั้น. บทว่า ในกาลทั้งสาม คือ ในกาลเป็นไปแห่งเวทนาทั้งสาม. บทว่า นั่นเป็นอัตตาของเรา คือ "สภาวะแห่งสุขเวทนานี้ สภาวะแห่งทุกขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนานี้ เป็นอัตตาของเรา" ก็จะเป็นไปได้อย่างไร? ถามด้วยประสงค์ว่า คนไม่บ้าจะเชื่อสภาวะที่ต่างกันของสิ่งเดียวได้อย่างไร. ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งแสดงว่าแม้เช่นนั้นก็ไม่เป็นของเขา จึงกล่าวว่า "ไฉนจะไม่เป็นเล่า" เป็นต้น. บทว่า โดยพิเศษ คือ โดยการจำแนกเป็นสุขเป็นต้น. ในบทว่า สุขและทุกข์ นี้ ด้วย จะ ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์อทุกขมสุขเวทนา หรือว่าท่านทำการสงเคราะห์สุขเท่านั้นไว้ด้วย จะ ศัพท์นั้น เพราะมีสภาวะละเอียดอ่อนและสงบ. บทว่า โดยไม่พิเศษ คือ โดยความเป็นสามัญแห่งเวทนาโดยไม่จำแนก. บทว่า โวกิณฺณํ คือ ปะปนกันด้วยความต่างแห่งสุขเป็นต้น. ผู้มีทิฏฐินั้นย่อมตามเห็นเวทนาทั้งสามอย่างนั้นรวมกันว่าเป็นอัตตา. และการเกิดขึ้นแห่งเวทนาหลายอย่างในขณะเดียวกันย่อมมีได้ เพราะมีสภาวะเป็นเวทนาโดยไม่จำแนก. เพราะว่าเมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ ย่อมมีโอกาสที่เวทนาทั้งปวงจะเกิดขึ้นเสมอ ผู้มีทิฏฐินั้นย่อมปฏิญาณการเกิดขึ้นแห่งเวทนาหลายอย่างแม้ในขณะเดียวกันโดยไม่เป็นไปตามทาง (ผิดปกติ) เพื่อไม่ให้โอกาสแก่เขา ท่านจึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นแห่งเวทนาหลายอย่างในขณะเดียวกันไม่มี" ดังนี้ มีอธิบายว่า สิ่งนี้ขัดแย้งกับสิ่งที่เห็นประจักษ์. ด้วยบทว่า เอเตน เปตํ นกฺขมติ นี้ มีความว่า แม้ด้วยการชี้ให้เห็นความขัดแย้งนี้ และด้วยความไม่มีอยู่แห่งอัตตาโดยประการทั้งปวง ทิฏฐินี้ก็ไม่เป็นที่พอใจของบัณฑิตทั้งหลาย อธิบายว่า ปราชญ์ทั้งหลายย่อมไม่ยอมรับทิฏฐินี้.

124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’ti āha. Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu. ‘‘Ahamasmī’’ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. ‘‘Ayamahamasmī’’ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha ‘‘ekadhammopī’’tiādi[Pg.112]. Tanti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti.

๑๒๔. แม้ในความสืบต่อแห่งรูปที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ย่อมมีการกระทำบางอย่างได้ด้วยการแผ่ไปแห่งธาตุลม ในที่ใดมีการแผ่ไปแห่งธาตุลมได้ในบางครั้ง ท่านจึงยกเอาสิ่งนั้นมาเป็นตัวอย่างแล้วกล่าวว่า "ที่พัด หรือที่หน้าต่าง". บทว่า ในเวทนาธรรมทั้งหลาย คือ ในสิ่งที่มีเวทนาธรรม. ด้วยบทว่า "เรามีอยู่" นี้ ท่านกล่าวถึงอาการที่อหังการเกิดขึ้นโดยรวมขันธ์ทั้งสามเข้าด้วยกัน. ส่วนด้วยบทว่า "เราคือสิ่งนี้มีอยู่" นี้ ท่านกล่าวถึงอาการที่อหังการเกิดขึ้นโดยถือเอาสิ่งหนึ่งๆ ในขันธ์เหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ธรรมอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. บทว่า ตํ คือ การเกิดขึ้นแห่งอหังการว่า "เรามีอยู่". เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งอหังการนั้น เมื่อไม่มีที่อาศัยอันจะพึงเห็นได้ด้วยการดับไปแห่งขันธ์ ๔ ย่อมไม่พึงมี เหมือนความคมแห่งเขากระต่ายฉะนั้น.

Ettāvatāti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘vaṭṭakathā kathitā’’ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. Koṭi na paññāyatīti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā āsavādikāraṇāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Tattha tattha upapajjanto’’ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha ‘‘mahāsamudde’’tiādi.

บทว่า เอตฺตาวตา คือ ด้วยพระธรรมเทศนาเพียงเท่านี้ ที่เป็นไปโดยการแสดงความต่อเนื่องของบทว่า "เป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง" เป็นต้น ด้วยบทว่า "ดูกรอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร". จริงอยู่ แม้ข้างล่างก็ได้กล่าวเรื่องวัฏฏะไว้แล้ว แต่ในที่นี้ เรื่องที่แสดงความไม่สามารถของผู้มีทิฏฐิที่จะเงยศีรษะขึ้นจากวัฏฏะ และแสดงความเป็นโทษมากแห่งมิจฉาทิฏฐิ ได้ถูกประกาศไว้ ท่านจึงแสดงสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า "เรื่องวัฏฏะได้ถูกกล่าวไว้แล้ว". ถามว่า อวิชชาและตัณหาเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ มิใช่หรือ? เหตุไฉนจึงกล่าวเรื่องวัฏฏะในที่นี้โดยไม่กล่าวถึงสิ่งเหล่านั้น แต่กล่าวถึงสิ่งอื่นเล่า? ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. บทว่า อวิชฺชาสีเสน คือ ทรงทำอวิชชาให้เป็นส่วนสูงสุด อธิบายว่า โดยมีอวิชชาเป็นประธาน. บทว่า ที่สุดไม่ปรากฏ คือ ขอบเขตเบื้องต้นของอวิชชาว่า "อวิชชาเกิดขึ้นในสมัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น หรือพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ไม่ได้มีอยู่ก่อนหน้านั้น" ย่อมไม่ปรากฏแม้แก่พระสัพพัญญุตญาณของเราผู้ไม่มีอะไรขัดขวาง เพราะไม่มีอยู่จริงนั่นเอง. บทว่า ปัจจัยนี้ คือ อิทัปปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอิทัปปัจจัย ความว่า เพราะเหตุมีอาสวะเป็นต้นนี้. บทว่า ด้วยภวตัณหา คือ ด้วยตัณหาที่เป็นภวสังโยชน์. บทว่า ด้วยภวทิฏฐิ คือ ด้วยสัสสตทิฏฐิ. ด้วยบทว่า "บังเกิดในภพนั้นๆ" นี้ ย่อมแสดงการเกิดขึ้นซ้ำๆ อย่างไม่มีที่สิ้นสุดว่า "จากที่นี่ไปที่นั่น จากที่นั่นมาที่นี่". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในมหาสมุทร" เป็นต้น.

126. Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento. Kārakassāti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha ‘‘satipaṭṭhānavihārino’’ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha ‘‘evarūpo hī’’tiādi. Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. Na aññanti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. ‘‘Khandhalokādayo’’ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘rūpādīsu dhammesū’’ti vuttaṃ. Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi [Pg.113] taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’ti.

๑๒๖. คำว่า "ผู้หลงในปฏิจจสมุปบาท" นี้ เป็นการกล่าวถึงความเป็นจริง ไม่ใช่คำขยาย เพราะว่าบุคคลผู้ถึงแล้วซึ่งทิฏฐิทั้งหมด ย่อมเป็นผู้หลงในปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง คำว่า "ผู้กล่าววิวัฏฏะ" คือ ผู้กล่าววิวัฏฏะ อันเป็นวิโมกข์ เพราะหลุดพ้นจากวัฏฏะ คำว่า "ของผู้กระทำ" คือ ผู้กระทำตามโอวาทของพระศาสดา หมายถึง ผู้ปฏิบัติชอบ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ผู้มีสติปัฏฐานเป็นเครื่องอยู่" เพราะว่าบุคคลนั้นย่อมควรแก่การกล่าวว่า "ย่อมไม่พิจารณาเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา" เป็นต้น ด้วยการปฏิบัติชอบในการพิจารณาเห็นเวทนาและพิจารณาเห็นธรรม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เพราะว่าบุคคลมีรูปอย่างนี้" เป็นต้น คำว่า "ในธรรมทั้งปวง" คือ ในธรรมทั้งปวงอันเป็นไตรภูมิ เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ควรพิจารณา คำว่า "ไม่เป็นอย่างอื่น" คือ ย่อมไม่พิจารณาเห็นสัญญาเป็นต้นอันเป็นธรรมอย่างอื่นจากเวทนาว่าเป็นอัตตา คำว่า "ขันธ์ โลก เป็นต้น" ย่อมหมายถึงธรรมมีรูปเป็นต้นนั่นเอง เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นเป็นหมู่ จึงกล่าวว่า "ในธรรมมีรูปเป็นต้น" ย่อมไม่ยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิและตัณหา แม้การสำคัญตนที่เกิดขึ้นด้วยบทว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐ" เป็นต้น (สํ. ส. 4.108; มหานิ. 21, 178; ธ. ส. 1121; วิภ. 832, 866) ก็มีลักษณะเป็นความกระวนกระวายเหมือนการสำคัญตนด้วยตัณหาและทิฏฐิ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยความกระวนกระวายอันเกิดจากตัณหา ทิฏฐิ และมานะ"

Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya, tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. ‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. Tenevāti tathā vattumayuttattā eva. Catunnampi nayānanti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci.

คำว่า "ทิฏฐิของท่านเป็นอย่างนี้" คือ หากใครพึงกล่าวว่า "ทิฏฐิของพระอรหันต์เป็นอย่างนี้" นั่นไม่สมควร ไม่ถูกต้อง ในบทว่า "ทิฏฐิของท่านเป็นอย่างนี้" นี้ ก็พึงประกอบความว่า "ทิฏฐิของพระอรหันต์เป็นอย่างนี้" เป็นต้น หากเป็นเช่นนั้น คือ หากใครพึงกล่าวว่า "ทิฏฐิของท่านคือ พระตถาคตย่อมมีอยู่หลังจากตายแล้ว" คำกล่าวของเขาก็เป็นเช่นนั้น หมายความว่า พึงเป็นอันกล่าวว่า "พระอรหันต์ไม่รู้อะไรเลย" เพราะผู้รู้ย่อมไม่มีทิฏฐิเช่นนั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวเช่นนั้นนั่นเอง คำว่า "แห่งนัยทั้งสี่" คือ แห่งวาระทั้งสี่ที่มาแล้วด้วยบทว่า "พระตถาคตย่อมมีอยู่" เป็นต้น เพราะในสามวาระแรกกล่าวโดยย่อ และในวาระสุดท้ายกล่าวโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า "ในที่สุด พระองค์ตรัสว่า 'เพราะเหตุอะไร' เป็นต้น" บางท่านกล่าวว่า "ในสามวาระแรก การแสดงธรรมก็ดำเนินไปเช่นเดียวกับในวาระสุดท้าย แต่พระบาลีนั้นย่อไว้"

Vohāroti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) paññāvacaranti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘khandhapañcaka’’ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "โวหาร" คือ โวหารที่ควรกล่าวด้วยบทว่า "สัตว์ หญิง ชาย" เป็นต้น ด้วยบทว่า "ขันธ์ อายตนะ" เป็นต้น และด้วยบทว่า "ผัสสะ เวทนา" เป็นต้น ส่วนที่ตั้งแห่งโวหารนั้น โดยย่อคือสิ่งเหล่านี้เอง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ขันธ์ อายตนะ ธาตุ" เพราะพระนิพพานในส่วนเบื้องต้นย่อมถูกบัญญัติด้วยความเป็นเครื่องดับแห่งสังขารทั้งหลายเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น การที่พระนิพพานนั้นพึงถูกกล่าวถึงโดยทางขันธ์ก็ย่อมมีได้ จึงกล่าวว่า "ขันธ์ห้าอันพึงกล่าวถึงด้วยปัญญา" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ในกายที่ยาวประมาณวาหนึ่ง มีสัญญา มีใจนี้เอง เราบัญญัติโลก โลกสมุทัย โลกนิโรธ และโลกนิโรธคามินีปฏิปทา" (สํ. ส. 1.107; อํ. จตุกฺก. 4.45) หรือคำว่า "เป็นอารมณ์ของปัญญา" นี้ เป็นการรวบรวมธรรมอันเป็นไตรภูมิ จึงกล่าวว่า "ขันธ์ห้า" เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า "เพียงใดแห่งปัญญา" นี้ ก็พึงเห็นว่าเป็นการรวบรวมโลกิยปัญญาเท่านั้น เพราะเป็นเรื่องของวัฏฏะ เพราะพระองค์ตรัสว่า "เพียงใดที่วัฏฏะย่อมหมุนไป" ดังนี้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "การเชื่อมโยงแห่งบทที่พันกันยุ่งเหยิงได้แสดงไว้แล้ว" ดังนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงเรื่องวัฏฏะในที่นี้โดยหัวข้อทิฏฐิแล้ว ทรงแสดงเรื่องวัฏฏะโดยการเชื่อมโยงกันด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวโดยมีอวธารณะว่า "การเชื่อมโยงแห่งบทที่พันกันยุ่งเหยิงได้แสดงไว้แล้ว" เรื่องปฏิจจสมุปบาทในที่นี้ ได้กล่าวโดยพิสดารเพียงเพื่อแสดงความเป็นของลึกซึ้งของปฏิจจสมุปบาทนั้น และพึงเห็นว่าเรื่องวิวัฏฏะก็ถูกกล่าวถึงในที่นี้เช่นกัน

Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā

การพรรณนาวิญญาณฐิติ ๗

127. Gacchanto [Pg.114] gacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti. So ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhā vuttānanti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjanabhikkhūnaṃ. Nigamananti nissaraṇaṃ. Nāmanti paññāvimuttādināmaṃ.

๑๒๗. คำว่า "ผู้ไปอยู่ ผู้ไปอยู่" คือ ผู้ไปอยู่ ผู้ไปอยู่ด้วยการดำเนินวิปัสสนาและการดำเนินมรรค โดยเป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้วในการปฏิบัติสมถะ เพราะหลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง จึงชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ บุคคลนั้นถูกกล่าวว่า "ผู้ไม่พิจารณาเห็นอย่างนี้" โดยถือว่าเป็นผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "บุคคลใดถูกกล่าวว่า 'ผู้ไม่พิจารณาเห็น' บุคคลนั้นย่อมชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ เพราะเป็นผู้ไปอยู่ ผู้ไปอยู่" คำว่า "ที่กล่าวไว้ข้างล่าง" คือ ภิกษุปุถุชนสองรูปที่มาในพระบาลีข้างล่างด้วยบทว่า "ดูกรอานนท์ ภิกษุไม่บัญญัติอัตตาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" เป็นต้น (ที. ม. 2.119) และด้วยบทว่า "ดูกรอานนท์ เมื่อใดภิกษุไม่พิจารณาเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา" เป็นต้น (ที. ม. 2.125 เป็นต้น) คำว่า "นิคม" คือ การออกไป คำว่า "ชื่อ" คือ ชื่อว่าปัญญาวิมุตติเป็นต้น

Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. Sabbanti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā.

วิญญาณฐิติ ๗ ที่ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิอันวิเศษและจำแนกออกด้วยความต่างแห่งกายและความต่างแห่งสัญญานั้น พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีกายต่างกันเป็นต้นนั้น เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิที่นับเนื่องในหมู่สัตว์นั้นๆ เพราะอาศัยหมู่สัตว์นั้นๆ และเพราะกรรมภพที่ยังปฏิสนธินั้นให้เกิด อันสัตว์สั่งสมไว้แล้วอย่างนั้น. วิญญาณฐิติ ๔ จักมาโดยอำนาจแห่งขันธ์คือรูป เวทนา สัญญา สังขาร ด้วยบทเป็นต้นว่า 'ดูก่อนผู้มีอายุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยรูป' (ที. นิ. 3.311). คำว่า 'แห่งที่ตั้งของวิญญาณ' คือ แห่งปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ ณ บัดนี้. โดยอรรถ พึงทราบว่า ขันธ์คือรูป เวทนา สัญญา สังขาร ในปัญจโวการภพ และขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ในจตุโวการภพ เป็นสิ่งที่วิเศษและจำแนกออกตามที่กล่าวแล้ว. ท่านกล่าวว่า 'และอายตนะ ๒ คือ ที่อยู่อาศัย ๒' เพราะอาศัยความเป็นที่อยู่ของสัตว์. แม้คำว่า อายตนะ ก็เป็นไวพจน์ของที่อยู่อาศัย เหมือนในคำว่า 'เทวายตนะ ๒'. คำว่า 'ทั้งหมด' คือ วิญญาณฐิติและอายตนะ ๒ ทั้งหมด. เพราะฉะนั้น อธิบายว่า เมื่อถือเอาแล้ว ไม่พึงถือเอาเพียงอย่างเดียวในบรรดาสิ่งเหล่านั้น. การถือเอาโดยไม่เหลือ (ปริยาทาน) ย่อมไม่ถึงซึ่งวัฏฏะ เพราะวิญญาณฐิติและอายตนะ ๒ เหล่านั้นต่างก็สงเคราะห์เข้ากันและกัน.

Nidassanatthe nipāto, tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, iminā nayena sesapadesupi [Pg.115] attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Dhammapadanti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema. Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā. Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘pāṇesu cā’’ti gāthamāha.

นิบาตลงในอรรถว่าเครื่องสาธิต (ตัวอย่าง) เพราะฉะนั้น คำว่า 'เสยฺยถาปิ มนุสฺสา' จึงมีความหมายว่า 'เหมือนอย่างมนุษย์'. ความต่างกันย่อมมีแน่นอน แม้เมื่อปัจจัยภายนอกจะไม่ต่างกัน เพราะปัจจัยภายในต่างกัน. ความต่างกันแห่งกายมีแก่สัตว์เหล่านั้น หรือกายของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นานัตตกายะ พึงทราบอรรถในบทที่เหลือด้วยนัยนี้. คำว่า 'เนสํ' คือ ของมนุษย์ทั้งหลาย. สัญญาของสัตว์เหล่านั้นต่างกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นานัตตสัญญี. ความตกไปจากความพรั่งพร้อมด้วยสุขมีแก่สัตว์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วินิปาติกา แม้จะมีความเป็นเทพ แต่เพราะไม่มีทิพยสมบัติ หรือว่า การตกไปในอบายไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วินิปาติกา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พ้นจากอบาย ๔'. คำว่า 'ธรรมบท' คือ หมวดธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น. คำว่า 'วิชานิยา' คือ พึงรู้แจ้งด้วยสุตมยปัญญาเสียก่อน. พึงปฏิบัติสัมมาปฏิบัติมีศีลวิสุทธิเป็นต้น โดยบำรุงโยนิโสมนสิการตามปัญญานั้น. และปฏิบัตินั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ คือเพื่อประโยชน์ทั้งปวงมีประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นแก่เราทั้งหลาย. บัดนี้ เมื่อจะแสดงศีลปฏิบัติในหมวดธรรมนั้นโดยจำแนกก่อน จึงกล่าวคาถาว่า 'ปาเณสุ จ'.

Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena, sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā[Pg.116]. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi.

เหล่าพรหมที่เกิดในพรหมกาย คือในหมู่พรหมที่เกิดด้วยปฐมฌาน หรือเกิดในพวกพรหม ชื่อว่า พรหมกายิกา. เหล่าพรหมที่เกิดในบริษัทของมหาพรหม ชื่อว่า พรหมปาริสัชชา เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นบริวารของมหาพรหมนั้น. เหล่าพรหมที่ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปุโรหิตของมหาพรหม ชื่อว่า พรหมปุโรหิตา. พรหมผู้ยิ่งใหญ่ด้วยอายุและวรรณะเป็นต้น ชื่อว่า มหาพรหม. แม้ว่าพรหมทั้ง ๓ ประเภทนั้น จะเกิดด้วยปฐมฌานเหมือนกัน แต่เพื่อจะแสดงว่า ความต่างกันนี้มีอยู่เพราะความต่างกันแห่งการเป็นไปของฌาน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ก็พรหมปาริสัชชา...'. คำว่า 'ด้วยส่วนน้อย' คือ ด้วยส่วนที่เลว และความเลวนั้น พึงทราบโดยความเลวแห่งฉันทะเป็นต้น หรือว่า ฌานที่เพียงแต่ได้มา ชื่อว่า เลว. คำว่า 'แห่งกัป' คือ แห่งอสงไขยกัป. ชื่อว่า ปานกลาง เพราะอยู่ในระหว่างแห่งสิ่งที่เลวและประณีต และความเป็นปานกลางนั้น พึงทราบโดยความเป็นปานกลางแห่งฉันทะเป็นต้น หรือว่า ฌานที่ได้มาแล้วแต่ยังไม่อบรมให้ดีนัก ชื่อว่า ปานกลาง. คำว่า 'ครึ่งกัป' คือ ครึ่งอสงไขยกัป. คำว่า 'แผ่ไปยิ่งกว่า' คือ กว้างขวางกว่าพรหมปาริสัชชาโดยประมาณ และประณีตกว่าโดยสภาวะ. เพราะโดยสภาวะก็ประณีตกว่าแน่นอน และพรหมนั้นในที่นี้คือ อัปปมาณพรหม. จริงอย่างนั้น แม้เมื่อกายของพวกพรหมชั้นปริตตาภาเป็นต้น และปริตตสุภาเป็นต้น จะมีความต่างกันโดยสภาวะ แต่ท่านก็กำหนดไว้โดยความเป็นอันเดียวกันเท่านั้น จึงเรียกว่า 'มีกายเป็นอันเดียวกัน' (เอกัตตกายา). คำว่า 'ด้วยส่วนประณีต' คือ ด้วยส่วนที่สูงสุด และความสูงสุดนั้น พึงทราบโดยความสูงสุดแห่งฉันทะเป็นต้น หรือว่า ฌานที่อบรมดีแล้ว ถึงความเป็นผู้ชำนาญโดยชอบ ชื่อว่า ประณีต เพราะนำไปสู่ความเป็นประธาน แม้ในที่นี้ คำว่า กัป ก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งอสงไขยกัปเท่านั้น เพราะมหากัปที่เต็มบริบูรณ์ย่อมไม่มี. คำว่า 'อิติ' คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วนี้. คำว่า 'เต' คือ พรหมทั้ง ๓ ประเภทที่กล่าวว่า 'พรหมกายิกา'. คำว่า 'เพราะสัญญาเป็นอันเดียวกัน' คือ เพราะสัญญามีสภาวะเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นติเหตุกะ เพราะสัญญานั้นไม่มีความต่างกันอย่างอื่นแม้โดยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุต.

Evanti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti.

คำว่า 'เอวํ' นี้ ท่านแสดงว่า 'ผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาเป็นอันเดียวกัน' ด้วยบทนี้.

Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya. Saratīti dhāvati viya. Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā, appamāṇābhāpi gahitā.

คำว่า 'ทัณฑุกกายะ' คือ ด้วยคบเพลิงด้าม. คำว่า 'สรติ' คือ เหมือนวิ่งไป. คำว่า 'วิสสรติ' คือ เหมือนวิ่งกระจัดกระจายไป. คำว่า '๒ กัป' คือ ๒ มหากัป. แม้ในบทที่เหลือจากนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'ในที่นี้' คือ ในพระสูตรนี้. ด้วยการถือเอาอาภัสสรพรหมนั่นเอง โดยการกำหนดส่วนที่สูงสุด พรหมแม้ทั้งหมดเหล่านั้น คือ ปริตตาภาและอัปปมาณาภา ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย.

Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, aṭṭhakathāyaṃpana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.

รัศมีงามบริสุทธิ์ พึงกล่าวว่า สุภากิณณา (อันงามแผ่ไป) แต่เมื่อทำสระอาให้เป็นสระอะ และทำ ณ ที่สุดให้เป็น ห จึงกล่าวว่า สุภกิณหา ส่วนในอรรถกถา คำว่า สุภะ เป็นคำไวพจน์ของรัศมีที่มั่นคงเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน จึงอธิบายความว่า 'อันงามแผ่ไปทั่ว' ในที่นี้ก็พึงประสงค์การทำ ณ ที่สุดให้เป็น ห เช่นกัน รัศมีไม่ขาดเป็นท่อนๆ ไป เพราะเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน ย่อมเข้าถึงวิญญาณฐิติที่ ๔ เท่านั้น เพราะกายและสัญญาเป็นอย่างเดียวกัน ชื่อว่า เวหัปผลา เพราะมีผลคือสุขสงบ อายุ วรรณะ เป็นต้น อันไพบูลย์ คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในวิญญาณฐิติ

Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti.

ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ เพราะไม่กลับมาเกิดอีก เมื่อกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปตลอดกาลทั้งปวง' แล้ว เพื่อจะแสดงความไม่เป็นไปตลอดกาลทั้งปวงนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'แม้แสนกัป' เพราะเมื่อล่วงไปหนึ่งหมื่นหกพันกัป เหล่าสุทธาวาสพรหมที่บังเกิดแล้วย่อมปรินิพพาน และเพราะผู้อื่นไม่บังเกิดในที่นั้น ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า ที่นั้นจึงว่างเปล่า เพราะฉะนั้น สุทธาวาสจึงไม่เป็นไปตลอดกาลทั้งปวง ภูมิสุทธาวาสทั้งหลายจึงเป็นเช่นกับที่ตั้งค่ายพักแรม ด้วยพระสูตรนี้ เมื่อแสดงความเป็นสัตตาวาสของเหล่าสุทธาวาส ก็เป็นอันแสดงความเป็นวิญญาณฐิติด้วย เพราะฉะนั้น แม้เหล่าสุทธาวาสพรหม ในวิญญาณฐิติ ๗ ประการ ก็สงเคราะห์เข้าในวิญญาณฐิติที่ ๔ ในสัตตาวาส ๙ ประการ ก็สงเคราะห์เข้าในสัตตาวาสที่ ๔ เท่านั้น

Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā.

คำว่า เพราะความละเอียด คือ เพราะถึงความเป็นสภาพละเอียดด้วยส่วนเหลือแห่งสังขาร เพราะไม่มีกิจของวิญญาณที่ปรากฏชัด จึงไม่ใช่สัญญา (เนวสัญญา) เพราะไม่เป็นผู้ไม่มีวิญญาณโดยประการทั้งปวง จึงไม่ใช่ไม่มีสัญญา (นาสัญญา) เพราะฉะนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงไม่ตรัสไว้ในวิญญาณฐิติทั้งหลายที่มีกิจของวิญญาณปรากฏชัด

128. Tañca viññāṇaṭṭhitinti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato [Pg.117] ca pajānāti. Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti. Atthaṅgamepi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca assādaṃ. Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo. Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti chandarāgavinayo, saha maggena nibbānaṃ. Chandarāgappahānanti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu. Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna tatthāti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. Etthāti ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati.

๑๒๘. คำว่า และวิญญาณฐิตินั้น หมายถึง วิญญาณฐิติที่ ๑ ย่อมรู้ชัดโดยสภาวะ โดยการจำแนกเป็นมนุษย์เป็นต้น โดยย่อ และโดยการแยกเป็นนามและรูป ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น คำว่า และความเกิดแห่งวิญญาณฐิตินั้น คือ ย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิด ๒๕ ประการ แห่งวิญญาณฐิติที่ ๑ นั้น แม้ในความดับก็นัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า รสอร่อย เพราะเป็นสิ่งที่ควรยินดี และเพราะความยินดี ความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นนี้ เป็นโทษ ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ ย่อมถูกกำจัดด้วยธรรมนี้ หรือในธรรมนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนั้นจึงชื่อว่า ความกำจัดความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ ได้แก่ พระนิพพานพร้อมด้วยมรรค แม้ในคำว่า การละความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ ก็นัยนี้เหมือนกัน การเพลิดเพลินด้วยอำนาจมานะและทิฐิว่า 'เรา' หรือด้วยอำนาจตัณหาว่า 'ของเรา' พึงเห็นว่าเหมือนความสะดุ้งแห่งมานะ คำว่า ในที่ทั้งปวง หมายถึง ในวาระที่เหลือทั้ง ๘ วาระ คำว่า ในที่นั้น หมายถึง ในวิญญาณฐิติ ๓ เบื้องบน และในอายตนะที่ ๒ เพราะในที่นั้นไม่มีรูป คำว่า ในที่นั้น อีกคำหนึ่ง หมายถึง ในอายตนะที่ ๑ เพราะในที่นั้นมีเพียงรูปขันธ์อย่างเดียว และคำว่า ในที่นี้ ตรัสหมายถึงอายตนะที่ ๑ นั้นนั่นเอง เพราะในที่นั้น รูปมีกรรมเป็นสมุฏฐาน การประกอบด้วยอำนาจอาหารจึงเป็นไปไม่ได้

Yato khoti ettha to-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ ‘‘yadā kho’’ti. Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha ‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’tiādi. Appavattinti āyatiṃ appavattiṃ katvā. Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto. So paññāvimutto. Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako. Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. Aññatarasminti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti.

คำว่า ยโต โข ในที่นี้ โต-อักษร เป็นกาลวาจก เหมือน ทา-อักษร เหมือนในคำว่า 'ยโต โข สารีปุตฺต ภิกฺขุสงฺโฆ' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ยทา โข' (เมื่อใดแล) คำว่า ไม่ถือมั่น คือ ไม่ยึดถือสังขารไรๆ ด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'นั่นของเรา' คำว่า ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา คือ ผู้หลุดพ้นด้วยกำลังปัญญาเท่านั้น เพราะไม่ได้บรรลุวิโมกข์ ๘ และเพราะไม่มีกำลังสมาธิอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกำลังปัญญาเท่านั้น' เป็นต้น คำว่า ความไม่เป็นไป คือ ทำให้ไม่เป็นไปต่อไปในอนาคต หรือว่า ชื่อว่าผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา เพราะรู้ชัดแล้วหลุดพ้น คือ เมื่อรู้ชัดแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยประการมีการกำหนดรู้เป็นต้น โดยเว้นจากผัสสะแห่งปฐมฌาน ชื่อว่าหลุดพ้น เพราะหลุดพ้นเป็นพิเศษด้วยความเป็นผู้มีกิจเสร็จสิ้นแล้ว เพราะถึงที่สุดแห่งกิจเหล่านั้น ผู้นั้นชื่อว่าผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา คำว่า ผู้เจริญวิปัสสนาล้วน (สุกขวิปัสสกะ) คือ วิปัสสนาของผู้นี้แห้งแล้ง หยาบ หรือไม่ชุ่มชื่น เพราะไม่มีความชุ่มชื่นคือสมถภาวนา คำว่า ตั้งอยู่ คือ ตั้งอยู่ด้วยสามารถแห่งการทำให้เป็นบาท (แห่งวิปัสสนา) และคำว่า ในอย่างใดอย่างหนึ่ง หมายถึง ในอย่างใดอย่างหนึ่งแต่ละอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ความเป็น ๕ ประการจึงมีแก่เขา ด้วยคำว่า 'ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วแลอยู่' นี้ เป็นการแสดงถึงความไม่มีกำลังสมาธิอันยิ่ง ด้วยคำว่า 'และเพราะเห็นด้วยปัญญา' เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความมีกำลังปัญญาอันยิ่ง คำว่า 'และเพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไป' มิใช่ว่าอาสวะทั้งหลายเห็นด้วยปัญญา แต่เพราะการเห็นเป็นเหตุ อาสวะจึงสิ้นไป ท่านจึงกล่าวว่า 'เห็นแล้วสิ้นไป' เพราะความสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น การเห็นนั่นเองจึงเป็นบุพพกิริยาแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

อรรถาธิบายวิโมกข์ ๘

129. Ekassa [Pg.118] bhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vattaniggamanañca paññāvimuttanāmañca. Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya, evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi, kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

๑๒๙. คำว่า ภิกษุรูปหนึ่ง หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งในอริยบุคคล ๗ จำพวก. การกำหนดรู้เป็นต้น และการออกไปจากวัฏฏะเป็นต้น ด้วยวิญญาณฐิติเป็นต้น ชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. คำว่า อีกรูปหนึ่ง หมายถึง อุภโตภาควิมุตติ. เพราะอาศัยบุคคลทั้งสองนี้แล จึงกล่าวไว้ก่อนว่า ภิกษุ ๒ รูป. คำว่า ด้วยเหตุอะไร หมายถึง ด้วยสภาวะอะไร. สภาวะที่พึงรู้ด้วยญาณตามความเป็นจริง เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงและพึงรู้ จึงเรียกว่า อัตถะ (อรรถ), สภาวะนั้นนั่นแล เมื่อทำ ตฺถ ให้เป็น ฏฺฐ จึงเรียกว่า อัฏฐะ. คำว่า ด้วยความน้อมใจเชื่อ หมายถึง ด้วยความหลุดพ้นที่ยิ่งกว่าและมีลักษณะพิเศษ. แม้ว่าฌานที่เป็นรูปาวจรทั้งหมดจะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ด้วยการข่มไว้ แต่ด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวนาใด ฌานนั้นย่อมดำเนินไปโดยหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างยิ่งยวด ลักษณะพิเศษแห่งภาวนานั้นได้ถูกแสดงไว้แล้ว. เพราะว่าแม้สิ่งที่มีชาติเสมอกัน ก็ย่อมมีลักษณะการดำเนินไปที่พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวนา เช่น ศรัทธาวิมุตติของทิฏฐิปัตตะ. อีกทั้งวิโมกข์ย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อย่างดีเยี่ยม ด้วยความเป็นผู้ไม่ถูกข่มไว้ ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความสงสัย ด้วยความยินดีอย่างยิ่ง ด้วยความน้อมใจเชื่ออย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ในอารมณ์ด้วย เป็นต้น. แต่เหตุนี้ (ความน้อมใจเชื่อ) ไม่มีในวิโมกข์สุดท้าย คือ นิโรธวิโมกข์ มีแต่ความหลุดพ้นเท่านั้นที่พึงได้ในนิโรธวิโมกข์นั้น ซึ่งจะกล่าวต่อไปเอง.

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.

คำว่า รูปี (มีรูป) หมายถึง บุคคลนี้ประกอบด้วยรูปที่จัดอยู่ในสันดานของตน รูปใดเป็นรูปพิเศษโดยเป็นเหตุแห่งฌานใด ด้วยรูปพิเศษใด พึงเรียกว่า รูปี เพราะแสดงอรรถว่ายิ่งยวดของคำว่า รูปี ฌานที่ได้มาโดยเป็นรูปที่จัดอยู่ในสันดานของตนนั้นนั่นแล พึงเห็นว่าเป็นเครื่องยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ภายใน เป็นต้น. รูปฌาน คือ รูป โดยมีการลบคำหลัง. ในคำว่า รูปานิ พึงเห็นว่ามีการลบคำหน้า. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า รูปกสิณมีสีเขียวเป็นต้น. สัญญาในรูป คือ กสิณรูป ชื่อว่า รูปสัญญา, สัญญานั้นมีแก่บุคคลนี้ จึงชื่อว่า รูปสัญญี, กล่าวฌานโดยหัวข้อสัญญา. โดยปฏิเสธนั้น จึงชื่อว่า อรูปสัญญี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ภายในไม่มีรูปสัญญา เป็นต้น.

‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati[Pg.119], tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

ด้วยคำว่า ภายในอัปปนาไม่มีความนึกหน่วงว่า 'งาม' นี้ ย่อมแสดงว่าความน้อมใจเชื่อย่อมมีได้ด้วยการนึกหน่วงล่วงหน้าอย่างนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การกล่าวอ้างถึงความควรกล่าวอย่างนั้นในที่นี้จึงสำเร็จแล้ว. เพราะว่าในกสิณวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ย่อมมีความน้อมใจเชื่ออย่างยิ่งด้วยความยินดีของบุคคลผู้ได้กระทำอธิการในกสิณนั้นๆ ได้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงพรรณนาวิโมกข์ที่ ๓ ไว้เช่นนั้น. แต่เพราะภาวนาที่ดำเนินไปโดยเมตตา ย่อมมองเห็นสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เป็นปฏิปักษ์ และย่อมดำเนินไปโดยน้อมใจเชื่อในสัตว์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๒๑๒) จึงกล่าวว่า พรหมวิหารภาวนาเป็นสุภวิโมกข์. พึงเห็นว่าคำกล่าวทั้งสองนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะกล่าวไว้ด้วยนัยยะนั้นๆ.

Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

คำว่า ทั้งหมด หมายถึง โดยไม่เหลือเศษ. เพราะว่าแม้ส่วนหนึ่งส่วนใดของอรูปขันธ์ ๔ ก็จะไม่เหลืออยู่ในนิโรธนั้น. คำว่า บริสุทธิ์แล้ว หมายถึง เพราะดับไปแล้วในกาลที่กำหนดไว้. ชื่อว่าวิโมกข์อันสูงสุด เพราะเป็นสิ่งที่อริยบุคคลเท่านั้นพึงเข้าถึง เพราะมีอริยผลเป็นที่สุด และเพราะเป็นภาวะที่บรรลุนิพพานได้ในปัจจุบันธรรม.

130. Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. Yāva pariyosānā samāpatti, tāva. Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha ‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’nti. Icchati samāpajjituṃ. Tattha ‘‘samāpajjati pavisatī’’ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ.

๑๓๐. คำว่า ตั้งแต่ต้น หมายถึง ตั้งแต่ปฐมสมาบัติเป็นต้นไป. จนถึงสมาบัติสุดท้าย. คำว่า ไม่หยุดอยู่ หมายถึง ไม่หยุดอยู่ในสมาบัติใดสมาบัติหนึ่งเลย ย่อมเข้าสมาบัติไปตามลำดับและย้อนลำดับอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสายทีเดียว ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า กล่าวโดยการท่องเที่ยวไปมา. ย่อมปรารถนาจะเข้าสมาบัติ. ในคำนั้น คำว่า เข้าสมาบัติ หมายถึง เข้าไป เพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยสมาบัติ ย่อมเป็นเหมือนผู้เข้าไปสู่สมาบัตินั้นๆ จึงกล่าวไว้เช่นนั้น.

Dvīhi bhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Vimuttoti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ [Pg.120] atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ, ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho.

คำว่า หลุดพ้นด้วย ๒ ส่วน หมายถึง หลุดพ้นด้วยส่วนแห่งการหลุดพ้น ๒ อย่าง คือ ด้วยอรูปฌานอันเป็นวิกขัมภนวิโมกข์ และด้วยมรรคอันเป็นสมุจเฉทวิโมกข์ และหลุดพ้นด้วยส่วนที่พึงหลุดพ้น ๒ อย่าง คือ จากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และจากนามกายด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ด้วยอรูปสมาบัติ เป็นต้น. คำว่า หลุดพ้นแล้ว หมายถึง หลุดพ้นจากกิเลส และเมื่อหลุดพ้น ย่อมหลุดพ้นจากกายทั้งสองด้วยการข่มและตัดขาดกิเลส ดังนี้เป็นอรรถในที่นี้. ในคาถา พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรียกอุปสีวพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนะว่า มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย อันเป็นอุภโตภาควิมุตติ. ในคำนั้น คำว่า ย่อมถึงอัสดง หมายถึง ย่อมถึงความดับ. คำว่า ไม่เข้าถึงการนับ หมายถึง ไม่เข้าถึงการเรียกขานว่า 'ไปสู่ทิศชื่อนั้นชื่อนี้'. มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย ดังนี้ หมายถึง พระเสขมุนีผู้เข้าถึงอรูปสมาบัติ ย่อมหลุดพ้นจากรูปกายมาแต่เดิมแล้วโดยปกติ และในอรูปสมาบัตินั้น เมื่อยังมรรคที่ ๔ ให้เกิดขึ้น เพราะนามกายเป็นสิ่งที่กำหนดรู้แล้ว จึงหลุดพ้นจากนามกายอีกด้วย. อุภโตภาควิมุตติผู้เป็นพระขีณาสพ ย่อมถึงอัสดงที่เรียกว่าอนุปาทาปรินิพพาน ไม่เข้าถึงการนับ คือไม่เข้าถึงสมัญญาว่า 'กษัตริย์ พราหมณ์' เป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ.

‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kecīti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. ‘‘Tādisamevā’’ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

คำว่า 'ออกจากอรูปฌานอย่างใดอย่างหนึ่ง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้ได้อรูปฌานอย่างใดอย่างหนึ่งมีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น หรือกล่าวหมายถึงผู้ได้อรูปฌานทั้งหมด? ตามที่ท่านประสงค์เถิด ถ้ากล่าวหมายถึงผู้ได้อรูปฌานทั้งหมด ก็ไม่มีข้อขัดแย้งใดๆ แต่ถ้ากล่าวหมายถึงผู้ได้อรูปฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในที่นั้น ก็จะขัดแย้งกับคำว่า 'ดูกรอานนท์ ภิกษุเข้าวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้โดยอนุโลม' เป็นต้น มิใช่หรือ? เพราะว่าแม้ผู้ได้อรูปฌานเพียงอย่างเดียวในอรูปาวจรฌาน ก็ยังถูกเรียกว่า 'ผู้ได้วิโมกข์ ๘' นั่นเอง เพราะวิโมกข์ ๘ นั้น แม้เพียงส่วนเดียวก็สามารถให้ชื่อนั้นได้ อนึ่ง ชื่อว่าวิโมกข์ ๘ นี้ ย่อมใช้ได้แม้แก่ส่วนหนึ่ง เหมือนชื่ออาบัติที่ตั้งขึ้นจนคุ้นเคย (นิรุฬหาปัตติสมัญญา) ในส่วนหนึ่ง (ของอาบัติ) นั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ออกจากอรูปฌานอย่างใดอย่างหนึ่งมีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น' เมื่อกล่าวว่า 'มี ๕ อย่าง' บางพวกก็ยังคิดว่ามี ๖ อย่าง เพื่อแสดงว่านั่นเป็นเพียงความคิดเห็นของพวกเขา และปัญหานี้ได้รับการวินิจฉัยโดยอาจารย์ในอดีตแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'แต่บางพวก' เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า 'บางพวก' หมายถึงพระเถระผู้อยู่ในอุตตรวิหาร และอาจารย์สารสมัส เพราะท่านเหล่านั้นกล่าวว่า 'อุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้หลุดพ้นจากสมถะและวิปัสสนาทั้งสองส่วน' แล้วก็ยังเข้าใจว่าการหลุดพ้นจากอุปสรรคของสมาธิด้วยรูปาวจรสมาธิ ดังนั้น จึงปรากฏเหมือนว่าผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วนด้วยส่วนแห่งรูปฌานและส่วนแห่งอรูปฌาน ด้วยคำว่า 'เช่นเดียวกัน' นี้ ย่อมคัดค้านเนื้อความนี้ว่า รูปาวจรจตุตถฌานก็เหมือนกับอรูปาวจรฌานในการข่มกิเลส เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น' เป็นต้น

Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena. Vinicchayanti saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto. Taṃ pañhanti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Na kenaci sutapubbanti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. Samudācaratīti pavattati. Tattha kāraṇamāha ‘‘ime hī’’tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato[Pg.121], uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. Idaṃ suttanti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā.

คำว่า 'ปัญหาเรื่องอุภโตภาควิมุตติ' คือ ปัญหาที่เกิดขึ้นอาศัยความเป็น ๖ อย่างของอุภโตภาควิมุตติ คำว่า 'อาศัยอรรถกถา' คือ อาศัยการอธิบายความหมายของบทนั้น คำว่า 'นาน' คือ ในกาลนานหลังจากพระเถระ คำว่า 'วินิจฉัย' คือ ถึงการตัดสินที่ตัดความสงสัยได้ คำว่า 'ปัญหานั้น' คือ อรรถนั้น เพราะอรรถที่ประสงค์จะรู้คือปัญหา คำว่า 'ไม่เคยได้ยินจากใคร' คือ ไม่เคยได้ยินสิ่งใดจากใครเลย นี้คือความหมายของอรรถนี้ คำว่า 'แม้ประกอบด้วยอุเบกขา' และ 'แม้ข่มกิเลสได้' พึงประกอบคำว่า 'แม้' (กิญจาปิ) แยกกัน คำว่า 'ย่อมเป็นไป' คือ ย่อมดำเนินไป ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะสิ่งเหล่านี้' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าอรูปภาวนาย่อมข่มกิเลสได้เป็นพิเศษกว่ารูปาวจรภาวนา เพราะเป็นภาวนาที่สำรอกรูป และเพราะไม่มีภาวนาที่สูงกว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาในนิเทศอรูปภาวนาว่า 'เมื่อภิกษุนั้นยังจิตให้เป็นไปในนิมิตนั้นบ่อยๆ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมถูกข่ม สติย่อมตั้งมั่น' เป็นต้น (วิสุทธิ. ๑.๒๘๑) ย่อมสมเหตุสมผล คำว่า 'พระสูตรนี้' หมายถึงพระบาลีในปุคคลบัญญัติ (ปุ. ป. นิเทศ ๒๗) เพราะพระพุทธพจน์ทั้งหมดถูกเรียกว่า 'สูตร' ด้วยอรรถว่าแสดงอรรถเป็นต้น ส่วนสิ่งที่ควรกล่าวในที่นั้น ก็ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว พึงทราบว่าอุภโตภาควิมุตตินี้เป็นเลิศที่สุด เพราะการเข้าวิโมกข์ ๘ ประการโดยอนุโลมเป็นต้น ทำให้สันดานถูกปรุงแต่งอย่างยิ่งยวด และเพราะการหลุดพ้นทั้งสองส่วนด้วยการบรรลุอริยมรรคสูงสุด โดยการเจริญวิปัสสนาโดยมีวิโมกข์ที่ ๘ อันเป็นยอดเยี่ยมเป็นบาทฐาน

Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) อธิบายอรรถกถามหานิทานสูตร

3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามหาปรินิพพานสูตร

131. Pūjanīyabhāvato[Pg.122], buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti mahāparinibbānaṃ; savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahantabhāvāya, dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi mahāparinibbānanti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati, tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ mahāparinibbānasuttaṃ. Gijjhā ettha vasantīti gijjhaṃ, gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti gijjhakūṭo, gijjhaṃ viya vā gijjhaṃ, kūṭaṃ, taṃ etassāti gijjhakūṭo, pabbato, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha ‘‘gijjhā’’tiādi. Abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho, ‘‘abhivijānātū’’tiādīsu (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.256) viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘vajjī’’ti laddhanāmā rājāno, vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena sabhāvena. So pana sabhāvo nesaṃ gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo, ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo, so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā, tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggalenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭikkhepena anayoti āha ‘‘avaḍḍhiyā etaṃ nāma’’nti. Vikkhipatīti vidūrato khipati, apanetīti attho.

๑๓๑. เพราะความเป็นผู้ควรบูชา และเพราะเป็นไปโดยละพระพุทธสมบัติ และเพราะเป็นพระปรินิพพานอันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานที่อาศัยความสิ้นกิเลสอันยิ่งใหญ่ที่ละพร้อมด้วยอนุสัย จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานที่สำเร็จด้วยกาลอันยาวนาน หรือด้วยกองแห่งคุณอันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานเพื่อความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ เพื่อความเป็นผู้มีธาตุมาก จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานที่หลุดพ้นจากโลกอันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ซึ่งไม่สาธารณ์แก่โลกทั้งปวง จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นพระปรินิพพานเมื่อพระศาสนาอันยิ่งใหญ่ตั้งมั่นแล้ว จึงชื่อว่ามหาปรินิพพาน พระปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าชื่อว่ามหาปรินิพพานดังนี้ พระสูตรที่เกี่ยวข้องกับพระปรินิพพานนั้นชื่อว่ามหาปรินิพพานสูตร. นกแร้งทั้งหลายอาศัยอยู่ในที่นี้ จึงชื่อว่าคิชฌะ ยอดเขาของที่นั้นมีรูปเหมือนนกแร้ง จึงชื่อว่าคิชฌกูฏ หรือยอดเขาของที่นั้นเหมือนนกแร้ง จึงชื่อว่าคิชฌกูฏ ซึ่งเป็นภูเขา ในคิชฌกูฏนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “คิชฌา” เป็นต้น. ในบทว่า อภิยาตุกาโม นี้ อภิศัพท์มีความหมายว่าครอบงำ เหมือนในบทว่า “อภิวิชานาตุ” เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ประสงค์จะไปเพื่อครอบงำ”. บทว่า วัชชีราชาโน คือพระราชาทั้งหลายผู้ได้นามว่า “วัชชี” โดยอาศัยคำที่เกิดขึ้นจากบทว่า “ชนเหล่านี้ควรเว้น” เป็นต้น หรือพระราชาทั้งหลายแห่งแคว้นวัชชี ชื่อว่าวัชชีราชาโน ส่วนชื่อว่าวัชชีของแคว้นวัชชีนั้น พึงทราบโดยเป็นชื่อของเจ้าชายผู้อยู่ในแคว้นนั้น. บทว่า ราชิทฺธิยา คือด้วยสภาพที่เนื่องด้วยความเป็นพระราชา สภาพนั้นของพระราชาผู้เป็นคณะเหล่านั้น ปรากฏในโลกด้วยความสามัคคีกัน และดำรงอยู่ได้นาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ตรัสความสามัคคี”. สิ่งที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นเจริญขึ้นโดยลำดับ ชื่อว่าอานุภาพ อานุภาพนั่นแหละคืออานุภาพ คือเดช เดชของพระราชาเหล่านั้น ปรากฏในโลกด้วยความสมบูรณ์แห่งพาหนะมีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ได้รับการฝึกฝนดีในพาหนะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งนี้...เป็นต้น...ตรัสแล้ว”. บทว่า ตาลจฺฉิคฺคเลน คือด้วยช่องลูกดาล (ช่องกุญแจ). บทว่า อสนนฺติ คือลูกศร. บทว่า อติปาตยิสฺสนฺติ คือจะยิงให้ผ่านไป. บทว่า โปงฺขานุโปงฺขํ คือต่อจากโคนลูกศร หมายความว่า ทำลูกศรอื่นให้มีโคนลูกศรตามรอยโคนลูกศรแรก. บทว่า อวิราธิตํ คือไม่คลาดเคลื่อน. บทว่า อุจฺฉินฺทิสฺสามิ คือเราจะตัดวงศ์ตระกูลโดยการถอนรากถอนโคน. การไปคือความเจริญ ชื่อว่า อโย โดยปฏิเสธสิ่งนั้น จึงชื่อว่า อนโย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สิ่งนี้ชื่อว่าความไม่เจริญ”. บทว่า วิกฺขิปติ คือซัดไปไกล หมายความว่าทำให้พ้นไป.

Gaṅgāyanti [Pg.123] gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Āṇāti āṇā vattati. Aḍḍhayojananti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho.

บทว่า คงฺคายํ คือใกล้แม่น้ำคงคา. บทว่า ปฏฺตนคามํ คือหมู่บ้านปฏฏนะที่เกวียนจอด. บทว่า อาณา คืออำนาจย่อมเป็นไป. บทว่า อฑฺฒโยชนํ นี้ ตรัสหมายถึงผู้ที่อาศัยอยู่ในที่ครึ่งโยชน์ในเมืองปฏฏนะนั้น. บทว่า ตตฺร คือในเมืองปฏฏนะนั้น. บทว่า พลวาฆาตชาโต คือผู้เกิดความโกรธอย่างแรงกล้า.

Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena.

บทว่า เม คือของข้าพเจ้า. บทว่า คเตน คือด้วยการไป.

Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā

พรรณนาอปริหานิยธรรมของพระราชา.

134. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi, tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti, taṃ sandhāya tathā vuttaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā, taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Yāvakīva’’nti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī, kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā, na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.

๑๓๔. ความหนาวหรือความร้อนไม่มี ในเวลานั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ฤดูของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมมีอากาศหนาวร้อนเสมอกันตลอดกาล ตรัสหมายถึงสิ่งนั้น. บทว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือการประชุมเนืองนิตย์ เพื่อแสดงความเป็นผู้ประชุมเนืองนิตย์นั้น จึงตรัสคำว่า “ในเวลากลางวัน” เป็นต้น. บทว่า สนฺนิปาตพหุลา คือผู้มีการประชุมมาก. บทว่า โวสานํ คือความย่อหย่อน. บทว่า “ยาวกีวํ” นี้ เป็นบทเดียวที่แสดงปริมาณโดยไม่กำหนด และในที่นี้ประสงค์ถึงกาล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กาลเพียงใด”. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า “ความเจริญเท่านั้น” เป็นต้น โดยนัยปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า “เพราะไม่ประชุมกันเนืองนิตย์” เป็นต้น. บทว่า อากุลา คือขุ่นมัว ไม่ผ่องใส. บทว่า ภิชฺชิตฺวา คือแยกจากหมู่ แยกกันเป็นส่วนๆ.

Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Aḍḍhabhuttā vāti sāmibhuttā ca. Osīdamāneti hāyamāne.

บทว่า สนฺนิปาตเภริยา คือกลองบอกการประชุม. บทว่า อฑฺฒภุตฺตา วา คือและผู้ที่สามีบริโภคแล้ว. บทว่า โอสีทมาเน คือเมื่อเสื่อมไป.

Pubbe akatanti pubbe anibbattaṃ. Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ, sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ ‘‘tesaṃ apaññatta’’ntiādi vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā.

บทว่า ปุพฺเพ อกตํ คือสิ่งที่ยังไม่เคยทำมาก่อน. บทว่า สุงฺกํ คือส่วนที่พนักงานหลวงพึงเก็บจากผู้ที่นำสินค้าไปตามช่องเขา ท่าเรือ หรือประตูหมู่บ้านเป็นต้น. บทว่า พลึ คือส่วนที่ได้มาจากการเก็บภาษีหกส่วน หรือเจ็ดส่วนเป็นต้น จากพืชผลที่สำเร็จแล้ว. บทว่า ทณฺฑํ คือค่าปรับที่เป็นเงินสิบยี่สิบกหาปณะเป็นต้น ที่พึงเก็บตามความผิด. บทว่า วชฺชิธมฺมํ คือธรรมของพระราชาวัชชี. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษและอานิสงส์ของการปฏิเสธสิ่งนั้นโดยละเอียด ในการบัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติเป็นต้น จึงตรัสคำว่า “สิ่งที่ยังไม่บัญญัติของชนเหล่านั้น” เป็นต้น. บทว่า ปาริจริยกฺขมา คือผู้ควรแก่การบำรุง.

Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti mahāmattā, nītisatthavihite vinicchaye ṭhapitā mahāmattā vinicchayamahāmattā, tesaṃ. Dentīti niyyātenti. Sace coroti evaṃsaññino sace honti. Pāpabhīrutāya attanā kiñci avatvā. Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti vohārikā, ye ‘‘dhammaṭṭhā’’ti vuccanti. Suttadharā nītisuttadharā[Pg.124], īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā. Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā aṭṭhakulikā.

ชนเหล่านี้มีประมาณอันยิ่งใหญ่โดยความเป็นผู้มีตระกูล มีโภคะ มีอิสริยะเป็นต้น จึงชื่อว่ามหาอำมาตย์ มหาอำมาตย์ที่ตั้งไว้ในการวินิจฉัยที่กำหนดไว้ในคัมภีร์นิติศาสตร์ ชื่อว่าวินิจฉัยมหาอำมาตย์ ของวินิจฉัยมหาอำมาตย์เหล่านั้น. บทว่า เทนฺติ คือมอบให้. บทว่า สเจ โจโรติ คือถ้าหากชนเหล่านั้นมีความสำคัญอย่างนี้ว่า “ถ้าเป็นโจร”. เพราะความกลัวบาป จึงไม่กล่าวอะไรด้วยตนเอง. ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคดีความที่กำหนดไว้ในคัมภีร์ทัณฑนิติ ชื่อว่าโวหาริกะ ซึ่งถูกเรียกว่า “ธรรมัฏฐะ” ผู้ทรงพระสูตร คือผู้ทรงนิติสูตร ผู้ที่ถูกกำหนดและตั้งไว้ในการวินิจฉัยคดีความเช่นนี้. ผู้เกิดในตระกูลแปดตระกูลที่สืบทอดกันมา ชายชราแปดคนผู้เว้นจากการไปในอคติ ชื่อว่าอัฏฐกุลิกะ.

Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā. Mānentīti sammānenti, taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyantī’’ti. Nipaccakāranti paṇipātaṃ. Dassentīti ‘‘ime amhākaṃ pitāmahā, mātāmahā’’tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti. Sandhāretunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.

สักการะ คือ การช่วยเหลือ (อุปการะ). การตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าว่า "ท่านเหล่านี้เป็นครูของเรา" คือ การตั้งความเคารพไว้เฉพาะหน้าในท่านเหล่านั้นแต่ละท่านๆ. การนับถือ คือ การให้ความเคารพ การให้ความเคารพนั้นมีความยินดีเป็นเบื้องต้นในท่านเหล่านั้น จึงตรัสว่า "รักใคร่ด้วยใจ". นิปจจการะ คือ การนอบน้อม. การแสดง คือ การมีจิตอ่อนน้อมว่า "ท่านเหล่านี้เป็นปู่ ย่า ตา ยาย ของเรา" เป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งจิตที่เคารพ. การผูกพัน คือ การทำให้ต่อเนื่องกันโดยไม่ให้ความสัมพันธ์ขาดสาย.

Pasayhākārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo, pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.

ปสยหาการะ คือ การบังคับขู่เข็ญ. แม้จะกล่าวว่า "ความเจริญและความเสื่อม" โดยความเจริญและความเป็นที่บูชา แต่ความหมายพึงประกอบตามลำดับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง หรือเพราะในบาลีตรัสว่า "พึงหวังแต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่พึงหวังความเสื่อม" ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ความเจริญและความเสื่อม" ตามลำดับนั้น.

Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo, tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. ‘‘Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ, paṭibhayabhāvadassana’’nti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.

ในกรรมชั่วที่ยังไม่ได้โอกาสให้ผล หรือในวิบากของกรรมนั้น อุปสรรคจากเทวดาย่อมไม่มีโอกาส แต่เมื่อกรรมนั้นได้โอกาสแล้ว อุปสรรคจากเทวดาก็อาจมีโอกาสได้ จึงตรัสว่า "ยังไม่เกิด...เป็นต้น...ย่อมเพิ่มพูน". ด้วยเหตุนี้ ความหมายในคำว่า "สุขที่ยังไม่เกิด" ก็พึงทราบเช่นกัน. การเป็นสหายของเทวดาในแนวหน้าแห่งสงคราม พึงทราบด้วยบทว่า "การแสดงกำลังพลให้เป็นสองเท่าสามเท่า, การแสดงความน่าสะพรึงกลัว" เป็นต้น อย่างนี้.

Anicchitanti aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, migavā, tattha niyuttā, te vā vājenti nentīti vājikā, migavadhacārino. Cittappavattiṃ pucchati. Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti.

อนิชฉิตะ คือ สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. เพราะเป็นเครื่องกั้น คือ เพราะเป็นเครื่องห้าม. ผู้ไม่ห่างจากธรรมใด ย่อมเป็นผู้มีธรรม ในที่นี้จึงเรียกว่า "ผู้มีธรรม" (ธัมมิกะ). การลากสุนัขเป็นต้นไปเที่ยวป่าเพื่อฆ่าเนื้อหมูเป็นต้น เรียกว่า วาชะ หรือ มิควะ (การล่าสัตว์), ผู้ที่ประกอบในกิจนั้น หรือผู้ที่นำไป (ซึ่งสุนัข) ชื่อว่า วาชิกะ คือ ผู้เที่ยวฆ่าสัตว์. ทรงถามถึงความประพฤติทางใจ เพราะความประพฤตินั้นย่อมปรากฏชัดเจนในโลกด้วยความพยายามทางกายและวาจา.

135. Devāyatanabhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca cetiyaṃ ahosi.

๑๓๕. เพราะเป็นที่ประดิษฐานของเทวดา และเพราะเป็นสถานที่ที่ชาวโลกควรทำความเคารพ จึงชื่อว่า เจดีย์.

Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti akaraṇīyā. Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti āha ‘‘aggahetabbāti attho’’ti. Abhimukhayuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ [Pg.125] sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedāyā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā’’ti ca idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca…pe… no parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā.

สิ่งที่ไม่พึงทำสิ่งใดๆ ตามอำเภอใจ ชื่อว่า อกรณียะ. ส่วนการทำตามอำเภอใจนั้น คือโดยการทำตามที่ได้มาในมือ จึงตรัสว่า "ความหมายคือ ไม่พึงถือเอา". ด้วยการรบซึ่งหน้า คือ ด้วยการทำสงครามตรงๆ ต่อหน้า. เพื่อแสดงว่า การประเล้าประโลมและการให้ทานด้วยตนเอง จึงตรัสคำว่า "พอแล้ว" เป็นต้น. แม้การยุยงให้แตกกันก็เป็นอุบายในที่นี้ จึงตรัสว่า "เว้นจากการยุยงให้แตกกัน". ส่วนการรบนั้น ได้ประกาศไว้ก่อนแล้วว่าไม่ใช่อุบาย. คำว่า "นี้" คือ คำว่า "เว้นจากการประเล้าประโลม, เว้นจากการยุยงให้แตกกัน" นี้. คำว่า ได้นัยจากพระดำรัส คือ ได้อุบายจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ตราบใด...เป็นต้น...ไม่เสื่อม".

Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. Assāti bhagavato.

ด้วยความอนุเคราะห์ คือ ด้วยการสงเคราะห์แก่เจ้าวัชชีทั้งหลาย. ของพระองค์ คือ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Kathanti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ. Ujuṃ karissāmīti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi.

คำว่า "เรื่อง" คือ เรื่องการรบที่พึงทำกับเจ้าวัชชี. คำว่า "เราจะทำให้ตรง" คือ เราจะนำพระราชาฝ่ายตรงข้ามมา แล้วทำให้กำแพงและคูเมืองเป็นอย่างอื่น คือ ทำให้ตรง (ราบคาบ).

Patiṭṭhitaguṇoti patiṭṭhitācariyaguṇo. Issarā sannipatantu, mayaṃ anissarā, tattha gantvā kiṃ karissāmāti licchavino na sannipatiṃsūti yojanā. Sūrā sannipatantūti etthāpi eseva nayo.

ผู้มีคุณตั้งมั่น คือ ผู้มีคุณของอาจารย์ตั้งมั่น. "ขอให้ผู้เป็นใหญ่ประชุมกันเถิด พวกเราไม่ใช่ผู้เป็นใหญ่ ไปที่นั่นแล้วจะทำอะไรได้" ดังนี้ เจ้าลิจฉวีทั้งหลายจึงไม่ประชุมกัน พึงประกอบความอย่างนี้. ในคำว่า "ขอให้ผู้กล้าหาญประชุมกันเถิด" ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Balabherinti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ.

กลองศึก คือ กลองที่ตีเพื่อปลุกกำลังพลให้ลุกขึ้นรบ.

Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

การพรรณนาอปริหานิยธรรมของภิกษุ

136. Aparihānāya hitāti aparihāniyā, na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā, te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘aparihānikare’’ti. Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā, tasmā āha ‘‘vuddhihetubhūte’’ti. Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati, pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti, tasmā vuttaṃ ‘‘candasahassaṃ…pe… kathayissāmī’’ti.

๑๓๖. สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ความไม่เสื่อม ชื่อว่า อปริหานิยะ หรือสิ่งที่ไม่เสื่อมไปเพราะสิ่งเหล่านี้ ชื่อว่า อปริหานิยะ, แต่เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นเหตุให้ไม่เสื่อม จึงตรัสว่า "เป็นเหตุให้ไม่เสื่อม". แต่เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นปฏิปักษ์โดยตรงกับสิ่งที่เป็นเหตุให้เสื่อม จึงตรัสว่า "เป็นเหตุแห่งความเจริญ". เพราะพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมแผ่รัศมีแห่งญาณให้สว่างไสวขึ้นไปเบื้องบน ขจัดความมืดในใจของสัตว์ทั้งหลาย และแสดงอรรถที่ควรประกาศให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ ฉะนั้น จึงตรัสว่า "พระจันทร์พันดวง...เป็นต้น...เราจะกล่าว".

Yasmā bhagavā ‘‘tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā, mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā, sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā, yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampi addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti cintesi, tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi. Tena vuttaṃ ‘‘idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā’’ti. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ [Pg.126] vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tato’’tiādi disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā, tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā.

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "การกล่าวอปริหานิยธรรมนี้ โดยกล่าวถึงการปฏิบัติของเจ้าวัชชี เช่น การประชุมกันเนืองๆ ต่อหน้าพราหมณ์นั้น เป็นเรื่องที่ไม่นำออกจากทุกข์ ยังอาศัยวัฏฏะอยู่ แต่ในพระศาสนาของเรา พึงกล่าวเรื่องเช่นนั้น ซึ่งเป็นเรื่องที่นำออกจากทุกข์ อาศัยวิวัฏฏะ ซึ่งจะทำให้พระศาสนาของเราดำรงอยู่ได้นานตลอดกาลนาน แม้หลังจากปรินิพพานไปแล้ว" ฉะนั้น จึงทรงให้ภิกษุทั้งหลายประชุมกัน แล้วทรงแสดงอปริหานิยธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้นด้วยนัยนั้นเอง. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เรื่องนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในวัชชี ๗ ประการนั่นเอง". เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่ออย่างนี้ให้พิสดาร จึงตรัสคำว่า "ในที่นี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "จากนั้น" เป็นต้น คือ การกล่าวถึงพระศาสนาที่มาในทิศต่างๆ. เพราะสีมาของวิหารยุ่งเหยิง ฉะนั้น การทำอุโบสถและปวารณาจึงหยุดชะงัก.

Olīyamānakoti pāḷito, atthato ca vinassamāno. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena, atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā.

คำว่า "กำลังเสื่อมถอย" คือ กำลังเสื่อมไปจากพระบาลีและอรรถกถา. คำว่า "ย่อมยกขึ้น" คือ ย่อมยกขึ้นด้วยการทำให้ชำนาญ และด้วยการพรรณนาอรรถยกย่องไว้.

Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya pācittiyaṃ desāpetabboti (pārā. 565 vitthāravatthu). Vajjiputtakā viya dasavatthudīpanena (cūḷava. 446 vitthāravatthu). ‘‘Gihigatānīti gihipaṭisaṃyuttānī’’ti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni gihigatāni. Dhūmakālo etassāti dhūmakālikaṃ citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato.

พึงให้แสดงอาบัติปาจิตตีย์เหมือนภิกษุในกรุงสาวัตถี (ปาราชิก 565 เรื่องพิสดาร). ด้วยการแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ เหมือนพวกเจ้าวัชชีบุตร (จุลวรรค 446 เรื่องพิสดาร). ท่านกล่าวว่า "กิหิคตานิ" คือ สิ่งที่เกี่ยวข้องกับคฤหัสถ์. สิ่งที่ไปถึงคฤหัสถ์ คือ สิ่งที่คฤหัสถ์รู้แล้ว เรียกว่า กิหิคตานิ. สิ่งที่มีควันเป็นกาล ชื่อว่า ธูมกาลิกะ เพราะไม่เป็นไปหลังจากควันจากเชิงตะกอนสงบลงแล้ว.

Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti.

ถึงซึ่งความมั่นคง คือถึงซึ่งความมั่นคง ความไม่ถอยกลับในพระศาสนา. ด้วยคุณธรรมที่ทำให้เป็นพระเถระ คือด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และอเสกขธรรมทั้งหลาย อันเป็นเครื่องยังความเป็นพระเถระให้สำเร็จ. รู้ราตรีเป็นอันมาก คือบวชแล้วรู้ราตรีเป็นอันมาก. การตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละ เป็นความเป็นผู้นำในพระศาสนา จึงตรัสว่า ‘ประพฤติอยู่ในสิกขา ๓’.

Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇīkathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ.

ไม่ให้โอวาท เพราะความเป็นผู้ไม่เป็นภาชนะรองรับ. ปเวณีกถา คือพระธรรมกถาที่สืบต่อกันมาตามลำดับอาจารย์ อันแสดงซึ่งสัมมาปฏิปทา. ธรรมปริยายอันเป็นสาระ คือธรรมปริยายอันเป็นสาระ อันยังสมถะ วิปัสสนา มรรค และผลให้ถึงพร้อม เป็นแบบแผนแห่งธรรมมีสาระ คือความฉลาดในโพชฌงค์ ความเป็นธรรมชาติเย็นอย่างยิ่ง และอธิจิตตสูตรเป็นต้น.

Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.

ปุนัพภวทานัง คือปุนัพภวะ ด้วยการลบอุตตรบท. ส่วนชนเหล่าอื่น คือชนเหล่าใดไม่เป็นผู้อยู่ในอำนาจแห่งปัจจัย ไม่เป็นผู้มีจักษุเห็นแก่อามิส ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่อำนาจแห่งตัณหา.

Āraññakesūti araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi, tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti.

ในเสนาสนะป่า คือในส่วนแห่งป่า อันนับเนื่องในป่า. เพื่อหมายถึงคำท้วงว่า ‘ก็ตัณหาย่อมมีโทษในที่ไหนๆ มิใช่หรือ’ ดังนี้ จึงตรัสว่า ‘ในเสนาสนะใกล้บ้านเป็นต้น’ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า เหมือนความรักเป็นต้นที่กล่าวไว้ในคำว่า ‘เมื่อบุคคลตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม’ นี้ ความมีความอาลัยในเสนาสนะป่า ย่อมเป็นฝ่ายที่ควรเสพแท้ๆ.

Attanāvāti sayameva, tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti. Iminā nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti [Pg.127] aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintanattho hi sajjhāyasaddo.

ด้วยตนเอง คือด้วยตนเอง. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ย่อมหวังการมาของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ผู้ยังไม่มาด้วยความสมัครใจของตนเอง ไม่ได้ถูกผู้อื่นชักชวน และความอยู่ผาสุกของภิกษุผู้มาแล้ว. ด้วยอุบายนี้ คือด้วยปฏิปทานี้. การเรียนธรรมที่ยังไม่เรียน คือการเรียนปริยัติธรรมที่ยังไม่เรียน. การสาธยายธรรมที่เรียนแล้ว คือการพิจารณาเนื้อความที่เรียนแล้วเป็นอย่างดี. เพราะศัพท์ว่าสาธยาย มีอรรถว่าพิจารณา.

Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.

ย่อมมา คือย่อมเข้าไป. ย่อมนั่ง (คือยังภิกษุเหล่านั้นให้นั่ง) ด้วยการปูอาสนะเป็นต้น.

137. Āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo. Kamme ratā, na ganthadhure, vāsadhure vāti kammaratā, anuyuttāti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā. Iti kātabbakammanti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi. Tenāha ‘‘seyyathida’’ntiādi. Upatthambhananti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ. Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha ‘‘ekacco hī’’tiādi.

๑๓๗. กรรมที่ควรยินดี ชื่อว่าอาราม. ยินดีในกรรม ไม่ใช่ในคันถธุระ หรือวิปัสสนาธุระ ชื่อว่ากรรมารามะ คือขวนขวายซ้ำๆ ด้วยความเป็นผู้มีกรรมนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า. กรรมที่ควรทำ คือกรรมน้อยใหญ่ที่ภิกษุควรทำนั้นๆ มีการจัดแจงจีวรเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘คืออย่างนี้’ เป็นต้น. อุปัตถัมภนะ คือการทำผ้าสองชั้น ผ้าสามชั้นเป็นต้น. เพราะเหตุว่าสิ่งนั้นเป็นเหตุแห่งการค้ำจุนแผ่นผ้าชั้นแรกเป็นต้น จึงกล่าวอย่างนั้น. ถ้าเป็นอย่างนั้น ความเป็นผู้ยินดีในกรรมนี้ถูกห้ามอย่างไร จึงตรัสว่า ‘เพราะภิกษุบางรูป’ เป็นต้น.

Karonto yevāti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhasso vāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo.

กระทำอยู่นั่นเอง คือกล่าวติรัจฉานกถาที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในกรณีที่มิใช่ติรัจฉานกถา ก็เป็นคำกำหนดเพื่อแสดงความเป็นผู้มีสิ่งนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าในที่นั้น. ผู้กระทำที่สุด คือผู้กล่าวโดยทำให้มีที่สุด. เพราะตรัสไว้ว่า ‘เป็นผู้กล่าววาจาที่มีที่สุด’. ผู้มีวาจาน้อย คือผู้มีถ้อยคำจำกัดนั่นเอง เพราะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว. การเข้าสมาบัติ เป็นอริยตูณีภาวะ.

Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva. Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti.

ย่อมนอนนั่นเอง คือเป็นผู้ไม่เห็นโทษในการก้าวลงสู่ความหลับ ย่อมนอนนั่นเอง. ไม่บรรเทาความหลับนั้นด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น.

Evaṃ saṃsaṭṭho vāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati.

เป็นผู้คลุกคลีอย่างนั้น คือย่อมอยู่คลุกคลีด้วยความคลุกคลีด้วยหมู่ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā.

ชื่อว่าทุศีล มีความปรารถนาลามก คือตนเองไม่มีศีล เพราะประกอบด้วยความปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นสำคัญว่ามีคุณอันไม่มีอยู่ ความปรารถนาอันลามกชั่วช้าของชนเหล่านั้น ชื่อว่าปาปิจฉา.

Pāpapuggalehi mettikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā saha pavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā.

เพราะทำความเป็นมิตรกับบุคคลผู้ชั่วร้าย จึงชื่อว่าปาปมิตร. เพราะประพฤติร่วมกับบุคคลเหล่านั้นเสมอ จึงชื่อว่าปาปสหาย. เพราะน้อมไปในบาปนั้นด้วยความเป็นผู้มีใจน้อมไปเป็นต้นในที่นั้น จึงชื่อว่าปาปสัมปวังกา.

138. Saddhā etesaṃ atthīti saddhāti āha ‘‘saddhāsampannā’’ti. Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhā āgamanīyasaddhā, sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvā [Pg.128] adhimuccanatoti āha ‘‘sabbaññubodhisattānaṃ hotī’’ti. Saccapaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā surabandhādīnaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.118; dha. pa. aṭṭha. 1.suppabuddhakuṭṭhivatthu; udā. aṭṭha. 43) viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.231; dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā, vitthāro) viya. ‘‘Evameta’’nti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ. Duvidhāpīti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi. Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. Tenāha ‘‘saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī’’ti. Tassa hīti okappanasaddhāya samannāgatassa. Hirī etassa atthīti hiri, hiri mano etesanti hirimanāti āha ‘‘pāpa…pe… cittā’’ti. Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti ottappī.

๑๓๘. ศรัทธาของชนเหล่านั้นมีอยู่ ชื่อว่าศรัทธา จึงตรัสว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา’. ศรัทธาที่มาด้วยปฏิปทาที่ควรมา ชื่อว่าอาคมนียศรัทธา ศรัทธานั้นเป็นศรัทธาอย่างยิ่งของพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย เพราะการหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อโดยไม่ผิดพลาดและน้อมใจเชื่อโดยไม่ต้องอาศัยคำสอนของผู้อื่น จึงตรัสว่า ‘ย่อมมีแก่พระโพธิสัตว์ผู้ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ’. ศรัทธาที่มาจากการแทงตลอดสัจจะ ชื่อว่าอธิคมศรัทธา เหมือนของสุรพันธะเป็นต้น. ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ด้วยบทว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เป็นต้น ชื่อว่าปสาทศรัทธา เหมือนของพระเจ้ามหากัปปินะเป็นต้น. การกำหนดด้วยการเชื่อโดยการหยั่งลงและแล่นเข้าไปว่า ‘เป็นอย่างนี้’ ชื่อว่าโอกัปปนะ. แม้สองอย่าง คือปสาทศรัทธาและโอกัปปนศรัทธา. ในบรรดาศรัทธาทั้งสองนั้น ปสาทศรัทธาเป็นสภาพที่ผู้อื่นนำไปได้ยาก เพราะเลื่อมใสเพียงด้วยการฟังเท่านั้น. โอกัปปนศรัทธา ย่อมเป็นไปเหมือนการทำให้ประจักษ์ว่า ‘เป็นอย่างนี้’ โดยการหยั่งลงและเข้าไปสู่สิ่งที่ควรเชื่อ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา ย่อมเหมือนพระวักกลิเถระ’. เพราะเหตุว่าของบุคคลผู้ประกอบด้วยโอกัปปนศรัทธานั้น. หิริของบุคคลนั้นมีอยู่ ชื่อว่าหิริ. ใจของชนเหล่านั้นมีหิริ ชื่อว่าหิริมานะ จึงตรัสว่า ‘มีใจละอายบาป’. ย่อมสะดุ้ง ย่อมกลัวจากบาป ชื่อว่าโอตตัปปี.

Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti bahussuto, sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃ pettha icchitabbattā. Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato, diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca pariyatti, tīṇi piṭakāni. Saccappaṭivedho saccānaṃ paṭivijjhanaṃ. Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito. Pariyatti adhippetā saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā. Soti pariyattibahussuto. Catubbidho hoti pañcamassa pakārassa abhāvato. Sabbatthakabahussutoti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto. Te idha adhippetā paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato.

ผู้ที่ได้ฟังมากซึ่งสุตตะและเคยยะเป็นต้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าพหูสูต. การทรงจำสุตะในที่นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะการทรงจำ การคุ้นเคย การสอบถาม การพิจารณา การเห็น และการเพ่งพินิจ ก็เป็นสิ่งที่พึงประสงค์ในที่นี้ด้วย. หรือเพราะสิ่งเหล่านั้นมีมูลมาจากการฟัง จึงพึงเห็นว่าเป็นการทรงจำด้วยการทรงจำสุตะนั้นเอง. เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงเล่าเรียน และเพราะเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์ของบุรุษมีทิฏฐธัมมิกัตถะเป็นต้น จึงชื่อว่าปริยัติ คือพระไตรปิฎก. สัจจัปปฏิเวธ คือการแทงตลอดซึ่งสัจจะทั้งหลาย. แม้การแทงตลอดนั้นก็เป็นพหูสูต เพราะสำเร็จกิจแห่งพหูสูตที่กล่าวมาแล้ว. ปริยัติในที่นี้หมายถึงพหูสูตที่นำมาซึ่งการแทงตลอดสัจจะ เพราะความเป็นพหูสูตด้วยพหูสูตนั้นเป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ดังนั้น จึงเป็นพหูสูตทางปริยัติ. พหูสูตมี ๔ ประเภท เพราะไม่มีประเภทที่ ๕. สัพพัตถกพหูสูต คือผู้เป็นพหูสูตในทุกที่ ไม่ใช่เป็นพหูสูตเฉพาะบางส่วน เช่น พหูสูตผู้ปลดเปลื้องนิสสัยเป็นต้น เพราะความเป็นพหูสูตมีอยู่ทั่วไปในพระไตรปิฎก และเพราะการรวบรวมและการกล่าวถึงประโยชน์ทั้งหมด จึงชื่อว่าสัพพัตถกพหูสูต. พหูสูตเหล่านั้นในที่นี้หมายถึงผู้ที่ตั้งมั่นดีแล้วในปริยัติสัทธรรม ซึ่งเป็นรากฐานของปฏิปัตติสัทธรรมและปฏิเวธสัทธรรม.

Āraddhanti paggahitaṃ. Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekakāti ekākino, vūpakaṭṭhavihārinoti attho.

อารัทธะ คือปรารภแล้ว (ยกขึ้นแล้ว). อนึ่ง เพื่อแสดงสิ่งนั้นทั้งสองประเภทด้วยการจำแนกการปรารภความเพียร จึงกล่าวคำว่า "ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น" เป็นต้น. ในคำว่า "เอกกะ" นั้น หมายถึงผู้โดดเดี่ยว คือผู้มีปกติอยู่ห่างไกล (จากหมู่คณะ).

Pucchitvāti [Pg.129] parato pucchitvā. Sampaṭicchāpetunti ‘‘tvaṃ asukanāmo’’ti vatvā tehi ‘‘āmā’’ti paṭijānāpetunti attho. Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasireneva satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ ‘‘evarūpe bhikkhū sandhāyā’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘apicā’’tiādi.

ปุจฉิตวา คือถามจากผู้อื่น. สัมปฏิจฉาเปตุง คือกล่าวว่า "ท่านชื่อนั้น" แล้วให้พวกเขารับรองว่า "ใช่" ดังนี้. เพื่อแสดงว่า การเจริญสติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความบริบูรณ์โดยไม่ยากนักแก่ผู้มีสติและปัญญาที่สามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำมานานแล้วเป็นต้นอย่างนี้ จึงกล่าวคำว่า "หมายถึงภิกษุมีรูปอย่างนี้". ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง" เป็นต้น.

139. Bujjhati etāyāti ‘‘bodhī’’ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo. Upaṭṭhānalakkhaṇoti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti pavicayalakkhaṇo. Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassa paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paggahalakkhaṇo. Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti pharaṇalakkhaṇo. Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upasamalakkhaṇo. Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paṭisaṅkhānalakkhaṇo.

๑๓๙. ธรรมที่บุคคลตรัสรู้ด้วยธรรมนี้ ชื่อว่าโพธิ. องค์แห่งธรรมอันเป็นสมันนาคตมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นนั้น ชื่อว่าโพชฌงค์. โพชฌงค์ที่ประเสริฐ หรือโพชฌงค์ที่งาม ชื่อว่าสัมโพชฌงค์. อุปัฏฐานลักขณะ คือมีอุปัฏฐานในอารมณ์ อันนับว่าเป็นการกำหนดรู้สภาพความเป็นอสุภะ ทุกขะ อนิจจะ อนัตตา แห่งกาย เวทนา จิต และธรรม เป็นลักษณะ. ปวิจยลักขณะ คือมีการวิจัย การพิจารณาโดยอาการมีการบีบคั้นเป็นต้นแห่งอริยสัจ ๔ เป็นลักษณะ. ปัคคหะลักขณะ คือมีการยกจิตขึ้น การประคองจิตขึ้นโดยอาการมีการยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นเป็นต้น เป็นลักษณะ. ผรณลักขณะ คือมีการแผ่ไป การแพร่หลาย เป็นลักษณะ. อุปสมลักขณะ คือมีการสงบระงับความเร่าร้อนทางกายและจิต เป็นลักษณะ. อวิกเขปลักขณะ คือมีการกำจัดความฟุ้งซ่าน เป็นลักษณะ. ปฏิสังขานลักขณะ คือมีการเพ่งพิจารณา การวางเฉย เพราะไม่ขวนขวายในการยกขึ้น การข่ม และการยังจิตให้ร่าเริง เมื่อจิตดำเนินไปในอธิจิตที่ปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน เป็นลักษณะ.

Catūhi kāraṇehīti satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā, upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi. Chahi kāraṇehīti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ pana ‘‘sattahi kāraṇehī’’ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) vakkhati, taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ. Navahi kāraṇehīti apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, piṇḍapātassa apacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana [Pg.130] ānisaṃsadassāvitā, jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Dasahi kāraṇehīti buddhānussati, dhammānussati, saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi dasahi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Sattahi kāraṇehīti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti imehi sattahi. Dasahi kāraṇehīti vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggahaṇaṃ, samaye cittassa niggahaṇaṃ, samaye cittassa sampahaṃsanaṃ, samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ, asamāhitapuggalaparivajjanaṃ, samāhitapuggalasevanaṃ, tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ‘‘jhānavimokkhapaccavekkhaṇā’’ti iminā saddhiṃ ‘‘ekādasahī’’ti vakkhati. Pañcahi kāraṇehīti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) āgamissati. Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato. Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti ‘‘iminā vipassanā…pe… kathesī’’ti vuttaṃ.

ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ สติสัมปชัญญะ, การเว้นบุคคลผู้มีสติหลงลืม, การคบบุคคลผู้มีสติมั่นคง, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้. ด้วยเหตุ ๖ ประการ คือ ความเป็นผู้สอบถาม, การทำวัตถุให้บริสุทธิ์, การบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกัน, การเว้นบุคคลผู้มีปัญญาทราม, การคบบุคคลผู้มีปัญญา, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๖ ประการเหล่านี้. ส่วนในอรรถกถามหาสติปัฏฐานจะกล่าวว่า “ด้วยเหตุ ๗ ประการ” (ที. สี. อ. ๒/๓๘๕; ม. มู. อ. ๑/๑๑๘) พึงทราบว่ารวมเหตุคือการพิจารณาความประพฤติแห่งญาณอันลึกซึ้งนี้เข้าไปด้วย. ด้วยเหตุ ๙ ประการ คือ การพิจารณาภัยในอบาย, การพิจารณาหนทางที่ไป, ความเป็นผู้ทำความยำเกรงในบิณฑบาต, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งความเป็นทายาท, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสดา, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งเพื่อนพรหมจารี, การเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน, การคบบุคคลผู้ปรารภความเพียร, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๙ ประการเหล่านี้. ส่วนในอรรถกถามหาสติปัฏฐาน (ที. สี. อ. ๒/๓๘๕; ม. มู. อ. ๑/๑๑๘) จะกล่าวว่า “๑๑ ประการ” โดยรวมความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ และการพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติกำเนิดเหล่านี้เข้าไปด้วย. ด้วยเหตุ ๑๐ ประการ คือ พุทธานุสสติ, ธัมมานุสสติ, สังฆานุสสติ, สีลานุสสติ, จาคานุสสติ, เทวตานุสสติ, อุปสมานุสสติ, การเว้นบุคคลผู้ไม่มีความเลื่อมใส, การคบบุคคลผู้มีความเลื่อมใส, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๑๐ ประการเหล่านี้. ส่วนในอรรถกถามหาสติปัฏฐาน (ที. สี. อ. ๒/๓๘๕; ม. มู. อ. ๑/๑๑๘) จะกล่าวว่า “๑๑ ประการ” โดยรวมการพิจารณาสูตรที่ยังความเลื่อมใสเข้าไปด้วย. ด้วยเหตุ ๗ ประการ คือ การเสพโภชนะอันประณีต, การเสพอุตุอันสบาย, การเสพอิริยาบถอันสบาย, ความเป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นกลาง, การเว้นบุคคลผู้มีกายกระสับกระส่าย, การคบบุคคลผู้มีกายสงบระงับ, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๗ ประการเหล่านี้. ด้วยเหตุ ๑๐ ประการ คือ การทำวัตถุให้บริสุทธิ์, การบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกัน, ความเป็นผู้ฉลาดในนิมิต, การประคองจิตในเวลาที่ควร, การข่มจิตในเวลาที่ควร, การยังจิตให้ร่าเริงในเวลาที่ควร, การวางเฉยในจิตในเวลาที่ควร, การเว้นบุคคลผู้ไม่ตั้งมั่น, การคบบุคคลผู้ตั้งมั่น, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๑๐ ประการเหล่านี้. ส่วนในอรรถกถามหาสติปัฏฐาน (ที. สี. อ. ๒/๓๘๕; ม. มู. อ. ๑/๑๑๘) จะกล่าวว่า “๑๑ ประการ” โดยรวมการพิจารณาฌานและวิโมกข์นี้เข้าไปด้วย. ด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ความเป็นกลางในสัตว์, ความเป็นกลางในสังขาร, การเว้นบุคคลผู้รักใคร่ทะนุถนอมสัตว์และสังขาร, การคบบุคคลผู้เป็นกลางในสัตว์และสังขาร, และความน้อมใจไปในสิ่งนั้น ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้. สิ่งใดที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ สิ่งนั้นจะมาในอรรถกถามหาสติปัฏฐาน (ที. สี. อ. ๒/๓๘๕; ม. มู. อ. ๑/๑๑๘). อนึ่ง โพธิปักขิยธรรมชื่อว่าประกอบด้วยอริยมรรคโดยตรงเท่านั้น เพราะเป็นธรรมเครื่องนำออกไป. ส่วนการแสดงพระสูตรชื่อว่าการกล่าวโดยอ้อม เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวิปัสสนานี้...เป...ได้แสดงแล้ว”.

140. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti anupassati etāyāti aniccānupassanā, tathā pavattā vipassanā, sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā’’ti. Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Lokiyavipassanāpi honti, yasmā ‘‘anicca’’ntiādinā tā pavattantīti. Lokiyavipassanāpīti pi-saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ ‘‘virāgo’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgatavasenāti tathā āgatapāḷivasena ‘‘virāgo nirodho’’ti hi tattha [Pg.131] nibbānaṃ vuttanti idha ‘‘virāgasaññā, nirodhasaññā’’ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dve lokuttarāpi hontī’’ti.

๑๔๐. การพิจารณาสังขารในภูมิ ๓ ว่า “ไม่เที่ยง” ด้วยวิปัสสนานี้ ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา, วิปัสสนาที่ดำเนินไปเช่นนั้น. แต่เพราะวิปัสสนานั้นย่อมปรากฏชัดด้วยการอบรมพร้อมกับสัญญาที่เกิดร่วมกับตนเอง จึงกล่าวว่า “สัญญาที่เกิดขึ้นพร้อมกับอนิจจานุปัสสนา”. การแสดงนี้เป็นการแสดงวิปัสสนาโดยหัวข้อสัญญาเท่านั้น. แม้ในอนัตตสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้แล. วิปัสสนาที่เป็นโลกิยะก็มี เพราะวิปัสสนาเหล่านั้นย่อมดำเนินไปโดยบทว่า “ไม่เที่ยง” เป็นต้น. บทว่า “แม้โลกิยวิปัสสนา” นี้ โดยอรรถหมายความว่า แม้ธรรมที่ปะปนกันก็มีอยู่ในที่นี้ ดังนั้น เพื่อแสดงเนื้อความที่สำเร็จโดยอรรถาปัตติให้ปรากฏตามสภาพ จึงกล่าวบทว่า “วิราคะ” เป็นต้น. โดยนัยที่มาในที่นั้น คือ โดยนัยแห่งพระบาลีที่มาอย่างนั้น เพราะในที่นั้นได้กล่าวถึงพระนิพพานว่า “วิราคะ นิโรธะ” ดังนั้น สัญญาที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า “วิราคสัญญา, นิโรธสัญญา” จึงอาจมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ก็ได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แม้ ๒ อย่างที่เป็นโลกุตตระก็มี”.

141. Mettā etassa atthīti mettaṃ, cittaṃ. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti, nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento ‘‘ābhisamācārikadhammapūraṇa’’nti āha. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato.

๑๔๑. จิตที่มีเมตตา ชื่อว่า เมตตะ. กายกรรมที่เกิดจากเมตตานั้น ชื่อว่า เมตตากายกรรม. แม้ในอีก ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้แล. แม้เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ก็มาโดยนัยของภิกษุ เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นบริษัทที่ประเสริฐ. แต่เมตตากายกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีได้แม้ในภิกษุฉันใด ย่อมมีได้แม้ในคฤหัสถ์ฉันนั้น เพราะเป็นธรรมทั่วไปแก่บริษัท ๔ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวบทว่า “ของภิกษุทั้งหลาย” เป็นต้น. อนึ่ง เมตตากายกรรมย่อมมีได้แม้ด้วยการฟังธรรมที่เป็นพรหมจรรย์เบื้องต้น แต่โดยตรง เนื้อความนี้พึงประสงค์ด้วยการฟังธรรมที่เป็นจารีตธรรม เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “การบำเพ็ญอาภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์”. แม้พระพุทธพจน์ที่เป็นพระไตรปิฎก เมื่อดำเนินไปโดยการสอบถามและการอธิบายอรรถ ก็พึงดำเนินไปโดยมีอัธยาศัยเพื่อประโยชน์.

Āvīti pakāsaṃ, pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ, appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa paccakkhābhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Ubhayehīti navakehi, therehi ca.

บทว่า อาวี หมายถึง เปิดเผย, และความเป็นผู้เปิดเผยในที่นี้คือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยมุ่งหมายต่อหน้าบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ต่อหน้า”. บทว่า ระโห หมายถึง ไม่เปิดเผย, และความเป็นผู้ไม่เปิดเผยคือ การที่กายกรรมนั้นกระทำโดยไม่มุ่งหมายต่อหน้าบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ลับหลัง”. การไปสู่ความเป็นสหายต่อหน้าบุคคลเหล่านั้น. บทว่า Ubhayehī ได้แก่ ด้วยพระนวกะและพระเถระทั้งหลาย.

Paggayhāti paggaṇhitvā uccaṃ katvā.

บทว่า ปัคคัยหะ หมายถึง ประคองไว้ คือทำให้สูงขึ้น.

Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.

จริงอยู่ การเปิดดวงตาที่ชุ่มด้วยยางเหนียวคือความรักในเมตตา และการมองดูด้วยใบหน้าที่เบิกบาน เป็นกายกรรมที่เป็นเมตตาโดยแท้ แต่ความที่ดวงตาชุ่มด้วยยางเหนียวคือความรักในเมตตา และความที่ใบหน้าเบิกบาน อันเป็นไปตามอำนาจของจิตใด มุ่งหมายถึงจิตนั้นจึงกล่าวว่า "ชื่อว่ามโนกรรมที่เป็นเมตตา"

Lābhasaddo kammasādhano ‘‘lābhāvata, lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi vuttaṃ. Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ, tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva.

คำว่า "ลาภ" เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "ลาภหนอ, ลาภอันได้แล้ว" ในที่นี้ คำนั้นเป็นอดีตกาล เพราะมีบทว่า "ได้มาโดยธรรม" จึงกล่าวว่า "จีวรเป็นต้น เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้ว" ที่ชื่อว่า ธรรมิกะ เพราะมาโดยธรรม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ได้มาโดยธรรม" เพื่อแสดงอรรถนี้แล จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "การหลอกลวงเป็นต้น" เพื่อแสดงมูลรากของการแบ่งด้วยกาย โดยมีการแบ่งด้วยจิตนำหน้า จึงกล่าวว่า "การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้" ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ไม่ควรทำการแบ่งแม้ด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต บทว่า "อัปปฏิวิภัตตัง" เป็นการระบุถึงภาวะที่เป็นนปุงสกลิงค์ หรือเป็นการระบุถึงกรรมว่า "ย่อมบริโภคลาภที่ยังไม่ได้แบ่ง" นั่นเอง

Taṃ [Pg.132] taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā bhuñjatīti attanāva na paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī’’ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, ‘‘gahetvā…pe… passatī’’ti iminā paṭiggahitakālo, tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti. Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti. Paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī, appaṭivibhattabhogī ca hoti.

ไม่ให้สิ่งนั้นๆ แก่คฤหัสถ์ เพื่อชำระอาชีวะของตน บทว่า "ไม่บริโภคด้วยตนเอง" คือ ไม่บริโภคด้วยตนเองนั่นเอง (โดยคิดว่า) "ความเป็นผู้บริโภคเฉพาะตน อย่าได้มีแก่เราเลย" ด้วยบทว่า "เมื่อรับอยู่...เป...ย่อมเห็น" นี้ แสดงการตั้งลาภนั้นให้เป็นของทั่วไปในกาลทั้งสาม ด้วยบทว่า "เมื่อรับอยู่ ขอจงเป็นของทั่วไปแก่สงฆ์" นี้ แสดงกาลแห่งการรับ ด้วยบทว่า "รับแล้ว...เป...ย่อมเห็น" นี้ แสดงกาลที่รับแล้ว แต่กาลทั้งสองนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากความนึกคิดล่วงหน้าเช่นนั้น ดังนั้น กาลก่อนหน้านั้นจึงสำเร็จโดยอรรถ กาลนั้นคือ ก่อนการรับ ย่อมมีแก่เขาว่า "เราจักรับโดยตั้งใจว่าขอจงเป็นของทั่วไปแก่สงฆ์" เมื่อรับอยู่ ย่อมมีแก่เขาว่า "เรากำลังรับโดยตั้งใจว่าขอจงเป็นของทั่วไปแก่สงฆ์" ครั้นรับแล้ว ย่อมมีว่า "เราได้รับแล้วโดยตั้งใจว่าขอจงเป็นของทั่วไปแก่สงฆ์" ผู้บริโภคลาภที่ได้มาโดยทำให้สมบูรณ์ด้วยลักษณะสามประการอย่างนี้ โดยไม่ทำให้ลักษณะสุดท้ายเสียไป ย่อมเป็นผู้บริโภคของทั่วไป และเป็นผู้บริโภคของที่ยังไม่ได้แบ่ง

Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. ‘‘Parisuddhasīlo’’ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vattaṃ akhaṇḍento’’ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ, sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. ‘‘Odissakaṃ katvā’’ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti. Sāraṇīyadhammo panassa na hotīti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’tiādi. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena.

ส่วนบทว่า "สารณียธัมมัง" นี้ คือธรรมที่ควรระลึกอันเป็นที่สี่นี้ เพราะว่า...เป...ไม่รับ ดังนั้น ความเป็นผู้บริโภคของทั่วไปย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล แม้การเริ่มต้นก็ยังไม่เป็นไปได้ จะป่วยกล่าวไปถึงความบริบูรณ์เล่า นี้เป็นอัธยาศัย ด้วยบทว่า "ผู้มีศีลบริสุทธิ์" นี้ แสดงความเป็นธรรมิกะของลาภ ด้วยบทว่า "ไม่ทำวัตรให้ขาด" นี้ แสดงความเป็นผู้บริโภคของที่ยังไม่ได้แบ่ง และความเป็นผู้บริโภคของทั่วไป แต่เมื่อมีทั้งสองอย่างนั้น สารณียธรรมย่อมชื่อว่าเต็มบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "ย่อมทำให้บริบูรณ์" ด้วยบทว่า "ทำโดยเจาะจง" นี้ (แสดงว่า) การให้โดยไม่เจาะจงแก่บิดา อาจารย์ อุปัชฌาย์เป็นต้น ตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระ ย่อมเป็นสารณียธรรมเท่านั้น แต่สารณียธรรมย่อมไม่มีแก่เขา เพราะให้โดยเจาะจงในที่บำรุง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าการบำรุงผู้เป็นปลิโพธ" เป็นต้น ถ้าอย่างนั้น การให้โดยเจาะจงย่อมไม่ควรแก่ผู้บำเพ็ญสารณียธรรมโดยประการทั้งปวงหรือ? หามิได้ ไม่ใช่ว่าไม่ควรในที่ที่สมควร ดังที่แสดงไว้ในบทว่า "แต่ด้วยเหตุนั้น" เป็นต้น การให้โดยเจาะจงแก่คนไข้เป็นต้น เป็นฝ่ายของการไม่แบ่ง เพราะไม่มีการปฏิเสธว่า "เราจักไม่ให้แก่ผู้นั้น" เพราะการแบ่งมีบทปฏิเสธเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่เหลือ" เป็นต้น ด้วยคำว่า "แม้ไม่ให้" นี้ แสดงว่า "แม้ให้ก็ควร" แต่การให้นั้นเป็นไปโดยอาศัยความกรุณา ไม่ใช่โดยอาศัยการบำเพ็ญวัตร

Susikkhitāyāti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi [Pg.133] vuttaṃ. ‘‘Dvādasahi vassehi pūrati, na tato ora’’nti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso, diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato. Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa, sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati, tassimamatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva.

บทว่า "สุสิกขิตายะ" คือ ผู้ได้รับการศึกษาดีแล้วในวิธีบำเพ็ญสารณียธรรม อธิบายว่า ผู้ฉลาดดีแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความฉลาดของท่าน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เพราะผู้ได้รับการศึกษาดีแล้ว" ด้วยบทว่า "ย่อมบริบูรณ์ด้วยสิบสองปี ไม่น้อยกว่านั้น" นี้ แสดงความยากที่จะบำเพ็ญให้บริบูรณ์ของสิ่งนั้น แท้จริง สารณียธรรมนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก แม้ในปัจจุบันก็ประกอบด้วยผลและอานิสงส์ที่หนักยิ่ง และบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น ย่อมเป็นผู้มีลาภพิเศษ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์และน่าประหลาดในโลก เหมือนพระอริยบุคคล แท้จริง เขาผู้นั้นย่อมขจัดธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบุญที่เกิดจากการให้และบุญที่เกิดจากศีล ซึ่งยากจะละได้ ให้ห่างไกลออกไปอย่างยิ่ง แล้วเป็นผู้มีจิตบริสุทธิ์ยิ่ง ปรากฏและเป็นที่รู้จักในโลกอยู่ เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ถ้าหาก" ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย

Idāni ye samparāyike, diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Neva issā, na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya visuddhattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa. Pattagataṃ assa diyyamānaṃ na khīyati pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhayevā…pe… āpajjanti deyyapaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā.

บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ทั้งในสัมปรายภพและในปัจจุบัน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อย่างนี้" ความริษยาและความตระหนี่ย่อมไม่มี เพราะถูกขจัดด้วยการเจริญมาเป็นเวลานาน เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เพราะบริสุทธิ์ด้วยการมีปกติสละ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา" เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 5.34) เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย เพราะการให้มีอานิสงส์คือการได้ปัจจัยของบุคคลผู้มีอัธยาศัยอันกว้างขวางในโลกนี้ โดยอาศัยการให้ สิ่งที่อยู่ในบาตรของเขาที่กำลังให้ ย่อมไม่หมดไป เพราะบาตรใหญ่ที่ใช้มาสิบสองปีเต็มบริบูรณ์โดยไม่ขาดสาย ย่อมได้ของอันเลิศทุกวัน เพราะการให้ทานโดยเริ่มจากของอันเลิศแก่ทักขิไณยบุคคล ย่อมไม่ประสบความกลัว...เป...เพราะมีจิตเลื่อมใสในการบำเพ็ญทานมาเป็นเวลานาน ด้วยจิตที่ไม่หวังสิ่งตอบแทนในตน โดยไม่ทำการแบ่งแยกในของที่จะให้และผู้รับ

Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni taṃ dīpanāni vatthūni kāraṇāni. Alabhantāpīti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti.

คำว่า ตตฺราติ (ในอานิสงส์เหล่านั้น) คือ ในบรรดาอานิสงส์เหล่านั้นที่พึงแสดงให้แจ่มแจ้ง. เรื่องราวเหล่านี้เป็นเหตุที่แสดงถึงสิ่งนั้น. คำว่า อลภนฺตาปีติ (แม้ไม่ได้) คือ แม้ไม่เป็นผู้ได้ เพราะไม่มีบุญมาก. คำว่า ภิกฺขาจารมคฺคสภาคนฺติ (หนทางบิณฑบาตอันเป็นส่วนเดียวกัน) คือ ย่อมรู้หนทางบิณฑบาตอันเป็นส่วนเดียวกัน อันเป็นส่วนแห่งหนทางบิณฑบาตนั้น.

Anuttarimanussadhammattā, therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me bhante pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Manussānaṃ piyatāya, sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthu’’nti vuttaṃ.

เพราะเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ และเพื่อบรรเทาความสงสัยของพระเถระ จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารณียธรรมอันข้าพระองค์บำเพ็ญเต็มแล้ว'. อนึ่ง ในเรื่องที่สอง พระเถระก็ได้ประกาศตนไว้เช่นนั้น. เพราะเป็นที่รักของมนุษย์ และเพราะปัจจัยหาง่าย เรื่องนี้จึงเป็นเช่นนั้น. แต่เพราะแสดงความพิเศษของการไม่สิ้นไปซึ่งสิ่งที่ถึงแล้ว จึงกล่าวว่า 'เรื่องนี้...เป็นต้น...ในที่นี้'.

Giribhaṇḍamahāpūjāyāti [Pg.134] cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe, yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ. Pariyāyenapīti lesenapi. Anucchavikanti sāraṇīyadhammapūraṇatopi idaṃ yathābhūtappavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.

คำว่า คิริภณฺฑมหาปูชายาติ (ในการบูชาใหญ่ด้วยเครื่องบรรณาการบนภูเขา) คือ ในการบูชาใหญ่ที่กระทำด้วยประทีป ดอกไม้ ของหอมเป็นต้น โดยการตั้งเรือและแพเป็นต้นไว้บนภูเขาเจดีย์ ทั่วเกาะลังกา และในมหาสมุทรประมาณหนึ่งโยชน์. คำว่า ปริยาเยนาปีติ (โดยปริยายด้วย) คือ โดยนัยด้วย. คำว่า อนุจฺฉวิกนฺติ (สมควร) คือ ความหมายว่า การบอกความจริงตามที่เป็นจริงนี้สมควรแก่ท่าน แม้เพราะการบำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มบริบูรณ์.

Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’ti ca vadanti.

หนีไปโดยไม่บอกกล่าวเลย เพราะกลัวโจร. และกล่าวว่า 'เพราะความเป็นอยู่ไม่ดีของตน'.

Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.

คำว่า วฏฺฏิสฺสตีติ (จักเป็นไปได้) คือ จักสมควร. พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสารณียธรรมให้เต็มบริบูรณ์แล้ว แต่เทวดาได้เกิดความกระตือรือร้นเพราะเดชแห่งศีลของพระเถระเท่านั้น.

Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhigatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. ‘‘Chidda’’ntiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni asabalāni. Tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Tenevāha ‘‘bhujissabhāvakāraṇato bhujissānī’’ti. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā viññupasatthāni. Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vā, tattha ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evaṃ ādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā. ‘‘Ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

คำว่า นตฺถิ เอเตสํ ขณฺฑนฺติ (ไม่มีขาดในศีลเหล่านี้) คือ ไม่ขาด. แต่เพื่อแสดงความขาดของศีลเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบเบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของพระอุปสัมบันโดยลำดับแห่งการแสดง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สตฺตสุ' เป็นต้น. แต่เบื้องต้นและเบื้องปลายของศีลของอนุปสัมบัน ย่อมได้โดยลำดับแห่งการสมาทานด้วย. คำว่า ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิยาติ (เหมือนผ้าขาดที่ชาย) คือ เหมือนผ้าที่ขาดที่ชายผ้า หรือที่ริมผ้า. และอุทาหรณ์นี้เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน เพราะได้ความว่า 'ไม่ขาด'. อุทาหรณ์ที่เหลือก็เช่นกัน. ความเป็นของขาดและของแตกเป็นความขาด. ศีลใดมีความขาดนั้น ศีลนั้นชื่อว่าขาด. แม้ในคำว่า 'ฉิทฺทํ' เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ความสัมพันธ์คือ เหมือนโคที่มีสีไม่เหมือนกัน โดยการเจาะทะลุที่กลางตัวที่แตก. ปราศจากด่างพร้อย ชื่อว่าไม่ด่างพร้อย. เช่นนั้น ไม่มัวหมอง. การปลดเปลื้องศีลจากการเป็นทาสแห่งตัณหา คือการทำให้เป็นปัจจัยแห่งพระนิพพาน. และเพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยศีลนั้น ชื่อว่าเป็นผู้เป็นอิสระ เป็นผู้มีอำนาจในตน เป็นผู้เป็นไท เพราะเหตุนั้น ศีลจึงเป็นไทด้วย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นไท ศีลจึงเป็นไท'. เพราะความเป็นของบริสุทธิ์ยิ่ง จึงเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน. ด้วยศีลนี้ เราพึงเป็นเทวดา หรือเป็นเทวดาอื่นใดในที่นั้น โดยที่ศีลนั้นไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิเข้าครอบงำ ด้วยคำว่า 'เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง' และ 'ความบริสุทธิ์ด้วยศีล' เป็นต้นอย่างนี้. เพื่อจะเข้าครอบงำ เพื่อจะยกโทษ ด้วยการแสดงความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในความวิบัติทั้งสี่ว่า 'นี้เป็นโทษในศีลของท่าน'. มีประโยชน์ในการยังสมาธิให้เป็นไป คือเป็นไปเพื่อสมาธิ.

Samānabhāvūpagatasīlāti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā. Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ [Pg.135] pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า สมานภาวูปคตสีลาติ (ศีลที่ถึงความเป็นสภาพเสมอกัน) คือ ศีลที่ถึงความเป็นสภาพเสมอกันด้วยความสมบูรณ์แห่งศีล เป็นไปในส่วนเดียวกัน. แม้ว่าศีล ๔ ประการของปุถุชนจะไม่แตกต่างกัน แต่สิ่งนั้นไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว. สิ่งนี้เป็นไปโดยส่วนเดียว เพราะเป็นสภาพที่แน่นอน จึงกล่าวว่า 'ไม่มีความแตกต่างในมรรคศีล'. คำว่า ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ (กล่าวสิ่งนี้หมายถึงสิ่งนั้น) คือ กล่าวคำว่า 'ยานิ ตานิ สีลานิ' เป็นต้นนี้ หมายถึงมรรคศีล.

Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti nidhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī’’ti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. Vuddhiyevāti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā.

คำว่า ยายํ (ใด) คือ สิ่งใดที่ปรากฏแก่เราและท่านทั้งหลาย. คำว่า ทิฏฺฐีติ (ทิฏฐิ) คือ มรรคสัมมาทิฏฐิ. คำว่า นิทฺโทสาติ (ไม่มีโทษ) คือ มีโทษอันกำจัดแล้ว, ความหมายว่า มีอกุศลธรรมมีราคะเป็นต้นอันถอนรากถอนโคนแล้ว. คำว่า นิยฺยาตีติ (ย่อมนำออก) คือ ย่อมหลุดพ้น ย่อมถึงจากทุกข์ในวัฏฏะ. แท้จริง เมื่อตนเองหลุดพ้นอยู่ ก็ย่อมกล่าวว่า 'ย่อมนำบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้นให้หลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะ'. คำว่า ตกฺกโร (ผู้กระทำสิ่งนั้น) คือ ผู้กระทำซึ่งคำสั่งสอนของพระศาสดาใด, ความหมายว่า ของผู้ปฏิบัติแล้วตามที่ทรงสั่งสอน. คำว่า สมานทิฏฺฐิภาวนฺติ (ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน) คือ ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน ความเป็นผู้มีทิฏฐิไม่ต่างกันด้วยการแทงตลอดสัจจะ. คำว่า วุฑฺฒิเยวาติ (ความเจริญเท่านั้น) คือ ความเจริญด้วยคุณธรรมในอริยวินัยเท่านั้น ไม่มีความเสื่อม. พระธรรมเทศนาว่าด้วยอปริหานิยธรรมนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในที่นี้ โดยทรงหวังความยั่งยืนแห่งพระศาสนาของพระองค์ด้วย.

142. Āsannaparinibbānattāti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ. Etaṃyevāti ‘‘iti sīla’’ntiādikaṃyeva iti sīlanti ettha iti-saddo pakārattho, parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha ‘‘evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīla’’nti. Evaṃ sīlanti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ. Ettakanti etaṃ paramaṃ, na ito bhiyyo. Catupārisuddhisīlanti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ. Cittekaggatā samādhīti etthāpi eseva nayo. Yasmiṃ sīle ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431; kathā. 874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya. Esoti maggaphalasamādhi. Paribhāvitoti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito. Mahapphalo hoti mahānisaṃsoti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo, vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso. Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo, nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso. Yamhi samādhimhi ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā. Sāti maggaphalapaññā. Tena paribhāvitāti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā. Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā. Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya mahapphalā sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāya [Pg.136] mahānisaṃsāti veditabbā. Yāya paññāya ṭhatvāti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ, samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā. Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva. Sammadevāti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati, evaṃ sabbaso āsavehi vimuccati. Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ.

๑๔๒. ที่กล่าวว่า 'ใกล้จะปรินิพพาน' นั้น กล่าวโดยหมายถึงว่า การปรินิพพานจักมีในเวลาประมาณหนึ่งปีกับอีกไม่กี่เดือน คำว่า 'เอตังเยวะ' (นี้เท่านั้น) หมายถึง 'อิติสีลัง' เป็นต้นเท่านั้น ในคำว่า 'อิติสีลัง' นี้ อิติ-ศัพท์เป็นไปในอรรถว่า 'ประเภท' และ 'ประมาณ' โดยรวมกัน จึงกล่าวว่า 'เอวังสีลัง เอตตกังสีลัง' (ศีลมีประเภทอย่างนี้ ศีลมีประมาณเท่านี้) คำว่า 'เอวังสีลัง' คือ ศีลมีประเภทอย่างนี้ คำว่า 'เอตตกัง' คือ ศีลนี้เป็นยอดเยี่ยม ไม่มีศีลอื่นยิ่งกว่านี้ คำว่า 'จตุปาริสุทธิสีลัง' คือ จตุปาริสุทธิศีลที่เป็นโลกิยะ ซึ่งเป็นเครื่องประกอบแห่งมรรค ในคำว่า 'จิตเตกัคคตา สมาธิ' นี้ก็นัยเดียวกัน คำว่า 'ยสฺมึ สีเล ฐตฺวา' (ตั้งอยู่ในศีลใด) คือ ตั้งอยู่ในศีลที่กล่าวไว้ว่า 'กายกรรม วจีกรรม และอาชีวะของเขาย่อมบริสุทธิ์ดีแล้วแต่ก่อน' (ม. อุ. 3.431; กถา. 874) ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งโลกุตตรกุศล คำว่า 'เอโส' (นั้น) คือ สมาธิอันเป็นมรรคและผล คำว่า 'ปริภาวิโต' (อบรมแล้ว) คือ อบรมแล้วอย่างบริบูรณ์ด้วยศีลนั้น คำว่า 'มหาปฺผโล โหติ มหานิสํโส' (มีผลมาก มีอานิสงส์มาก) คือ มรรคสมาธินั้นมีผลมากด้วยสามัญญผล มีอานิสงส์มากด้วยการสงบทุกข์ในวัฏฏะ ส่วนสมาธิอื่น (ผลสมาธิ) มีผลมากด้วยการละกิเลสด้วยความสงบระงับ มีอานิสงส์มากด้วยการเกิดขึ้นแห่งสุขคือพระนิพพาน คำว่า 'ยํหิ สมาธิมฺหิ ฐตฺวา' (ตั้งอยู่ในสมาธิใด) คือ ตั้งอยู่ในปาทกฌานสมาธิและวุฏฐานคามินีสมาธิ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งโลกุตตรกุศล คำว่า 'สา' (นั้น) คือ ปัญญาอันเป็นมรรคและผล คำว่า 'เตน ปริภาวิตา' (อบรมแล้วด้วยสมาธินั้น) คือ อบรมแล้วอย่างบริบูรณ์ด้วยสมาธิที่กล่าวมาแล้วนั้น ความเป็นผู้มีผลมาก มีอานิสงส์มาก พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสมาธิ อนึ่ง ปัญญาเหล่านั้นมีผลมากเพราะเป็นเหตุแห่งการจำแนกโพชฌงค์ มรรคังคะ และฌานังคะ พึงทราบว่ามีอานิสงส์มากเพราะเป็นเหตุแห่งการจำแนกสัตตทักขิเณยยบุคคล คำว่า 'ยาย ปญฺญาย ฐตฺวา' (ตั้งอยู่ในปัญญาใด) คือ ตั้งอยู่ในวิปัสสนาปัญญา หรือในสมาธิวิปัสสนาปัญญา เพราะว่าสำหรับผู้มีสมถะเป็นยาน ปัญญาที่สหรคตด้วยสมาธิก็ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อการบรรลุมรรค คำว่า 'สัมมาเทวะ' (โดยชอบทีเดียว) คือ โดยดีทีเดียว คือ ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวงอย่างสิ้นเชิง โดยที่แม้เพียงละอองแห่งอาสวะก็ไม่เหลืออยู่ ที่กล่าวมานี้หมายถึงขณะแห่งอัคคมรรค

143. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā. Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati, yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānanti āha ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti. Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi. Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘ehi yāmā’’ti. Ayāmāti pana pāṭhe a-kāro nipātamattaṃ. Santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho. Tenāha ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti. Ambalaṭṭhikāgamananti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha. Pāṭaligamaneti etthāpi eseva nayo. Uttānameva anantaraṃ, heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā.

๑๔๓. พึงเห็นความสำเร็จของศัพท์ว่า 'อภิรันตะ' เหมือนศัพท์ที่มีอรรถเป็นโลกิยะ เพราะว่า 'อภิรันตะ' 'อภิระตะ' 'อภิรติ' ย่อมเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ อนึ่ง ศัพท์ว่า 'อภิรันตะ' นี้เป็นไวพจน์ของความพอใจ ไม่ใช่ไวพจน์ของความเอร็ดอร่อย เพราะว่าสำหรับผู้ที่อยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งด้วยความเอร็ดอร่อย เมื่อวัตถุแห่งความเอร็ดอร่อยนั้นหมดไป ความไม่ยินดีในที่นั้นก็อาจมีได้ ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีแก่พระขีณาสพ จะกล่าวไปไยถึงพระพุทธเจ้าเล่า จึงกล่าวว่า 'ของพระพุทธเจ้า...ไม่มี' การที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งด้วยความพอใจ แล้วเมื่อความพอใจนั้นไม่มี จึงเสด็จไปที่อื่นนั้นไม่มี แต่การที่พระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การฝึกฝนเวไนยสัตว์ เมื่อการนั้นสำเร็จแล้ว ก็เสด็จไปที่อื่นเพื่อประโยชน์แก่การฝึกฝนเวไนยสัตว์นั่นเอง นี้เป็นไปตามพระประสงค์ในที่นี้ ในคำว่า 'อายามะ' นี้ อักษร 'อา' มีอรรถเสมอกับ 'อาคัจฉะ' (มาเถิด) จึงกล่าวว่า 'เอหิ ยามะ' (มาเถิด เราไปกันเถิด) แต่ในบทว่า 'อยามะ' อักษร 'อะ' เป็นเพียงนิบาต พระเถระกล่าวเรียกเพราะเป็นผู้ใกล้ชิด แต่ไม่ใช่เพราะไม่มีภิกษุทั้งหลายที่อยู่ใกล้พระศาสดาในเวลานั้น เพราะว่าในเวลานั้น พระภิกษุสงฆ์ที่อยู่ใกล้พระผู้มีพระภาคมีจำนวนนับไม่ถ้วน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่' คำว่า 'อัมพลาฏฐิกาคัมมะนัง' หมายถึงบทที่เกี่ยวข้องกับการเสด็จไปอัมพลาฏฐิกา ในคำว่า 'ปาฏลิคัมมะเน' นี้ก็นัยเดียวกัน ข้อความต่อไปนี้เป็นเรื่องง่าย เพราะได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว

Sāriputtasīhanādavaṇṇanā

อรรถาธิบายสีหนาทของพระสารีบุตร

145. ‘‘Āyasmā sāriputto’’tiādi pāṭhajātaṃ. Sampasādanīyeti sampasādanīyasutte (dī. ni. 3.141) vitthāritaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, tasmā mayampi tattheva naṃ atthato vitthārayissāmāti adhippāyo.

๑๔๕. บทว่า 'พระสารีบุตรผู้มีอายุ' เป็นต้น คำว่า 'สัมปสาทนียะ' นั้น อรรถกถาโบราณได้อธิบายไว้โดยพิสดารในสัมปสาทนียสูตร (ที. ปา. 3.141) เพราะฉะนั้น เราทั้งหลายก็จะอธิบายความในที่นั้นนั่นเองโดยพิสดาร ดังนี้เป็นอัธยาศัย

Dussīlaādīnavavaṇṇanā

อรรถาธิบายโทษของคนทุศีล

148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, tadeva agāranti āha ‘‘āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathageha’’nti. Dvinnaṃ [Pg.137] rājūnanti licchavirājamagadharājūnaṃ. Sahāyakāti sevakā. Kulānīti kuṭumbike. Santhatanti santhari, sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ sabbasanthariṃ. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Tenāha ‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’nti.

๑๔๘. คำว่า 'อาวสถะ' คือ ที่ที่แขกมาอยู่, และคำว่า 'อาคาร' ก็คือเรือนนั้นเอง จึงกล่าวว่า 'อาวสถาคาร' คือ เรือนที่พักของแขก คำว่า 'ทฺวินฺนํ ราชูนํ' (ของพระราชาทั้งสอง) คือ ของพระราชาลิจฉวีและพระราชาแห่งแคว้นมคธ คำว่า 'สหายกา' (สหาย) คือ ผู้รับใช้ คำว่า 'กุลานิ' (ตระกูล) คือ คฤหบดี คำว่า 'สันถตัง' คือ ปูลาดแล้ว, ปูลาดทั้งหมดคือ 'สัพพสันถริ', ซึ่งเป็น 'สัพพสันถริ' นี้เป็นการกล่าวถึงภาวนานปุงสกลิงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เหมือนกับว่าปูลาดไว้ทั้งหมด'

149. Dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10) viya, na garahatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha yo samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hoti. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti? Sopi sādhusamācārassa parihāniyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vissaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti.

๑๔๙. ในคำว่า 'ทุสฺสีโล' นี้ อักษร 'ทุ' เป็นไปในอรรถว่า 'ไม่มี' เหมือนในคำว่า 'ทุปฺปญฺโญ' (ม. มู. 1.449; อ. ปญฺจก. 5.10) เป็นต้น ไม่ใช่เป็นไปในอรรถว่า 'ติเตียน' จึงกล่าวว่า 'อสีโล นิสฺสีโล' (ไม่มีศีล ปราศจากศีล) ในคำว่า 'ภินฺนสํวโร' นี้ ผู้ที่สมาทานศีลแล้วได้ถึงความขาดแห่งศีลด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นชื่อว่า 'ภินฺนสํวโร' (มีสํารวมขาดแล้ว) ส่วนผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีลโดยประการทั้งปวง และปราศจากอาจาระ ผู้นั้นจะชื่อว่า 'ภินฺนสํวโร' ได้อย่างไร? ผู้นั้นก็ชื่อว่า 'ภินฺนสํวโร' นั่นเอง เพราะความประพฤติอันดีงามที่ควรจะรักษาไว้ได้ขาดไปแล้ว เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'วิสฺสฏฺฐสํวโร' (มีสํารวมอันปล่อยแล้ว) คือ ปราศจากสํารวม

Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātāti ghosanaṃ ghositadivase.

ศิลปสถานนั้นๆ ในคำว่า 'มาฆาตกาล' คือ ในวันที่ประกาศว่า 'อย่าฆ่าสัตว์' อย่างนี้ คือ 'มาฆาตะ' (อย่าฆ่า)

Abbhuggacchati pāpako kittisaddo.

เสียงแห่งเกียรติอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งขจรไป

Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.

ย่อมเป็นผู้กระดากใจด้วยอัธยาศัย เพราะความเป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ

Tassāti dussīlassa. Samādāya pavattiṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādidassanavasena idha lokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso.

บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของคนทุศีล. บทว่า สมาทาย ปวัตติฏฐานัง ได้แก่ การกระทำที่ลุกขึ้นแล้วๆ กระทำ. บทว่า อาปาถัง อาคัจฉติ ได้แก่ สิ่งนั้นย่อมปรากฏแก่ใจ. บทว่า อุมฺมีเลตฺวา อิทโลกํ ได้แก่ ในเวลาลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้ด้วยอำนาจการเห็นบุตรและภรรยาเป็นต้นของตน. บทว่า นิมฺมีเลตฺวา ปรโลกํ ได้แก่ ในเวลาหลับตา ย่อมเห็นโลกหน้าด้วยอำนาจการปรากฏแห่งคตินิมิต. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อบาย ๔” เป็นต้น. บทว่า ปัญจมบท ได้แก่ ส่วนแห่งโทษที่ ๕ ที่ตรัสไว้ด้วยบทว่า “กายัสสะ เภทา” เป็นต้น.

Sīlavantaānisaṃsavaṇṇanā

พรรณนาอานิสงส์ของคนมีศีล

150. Vuttavipariyāyenāti vuttāya ādīnavakathāya vipariyāyena. ‘‘Appamatto taṃ taṃ kasivāṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā ‘‘pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato. Sampannasīlo’’ti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ.

๑๕๐. บทว่า วุตฺตวิปริยาเยน ได้แก่ โดยนัยตรงกันข้ามกับเรื่องโทษที่กล่าวแล้ว. ส่วนคำอธิบายบทมีอาทิว่า “ผู้ไม่ประมาท ย่อมสามารถยังการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั้นๆ ให้สำเร็จได้ตามกาล” และ “ศีลอันน่าสรรเสริญมีแก่ผู้นั้น เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า สีลวา (ผู้มีศีล), ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ชื่อว่า สีลสัมปันโน (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล), ผู้มีศีลอันสมบูรณ์ ชื่อว่า สัมปันนสีโล” ดังนี้ เป็นคำที่ง่าย ไม่ต้องอธิบาย.

151. Pāḷimuttakāyāti [Pg.138] saṅgītianāruḷhāya dhammikathāya. Tatthevāti āvasathāgāre eva.

๑๕๑. บทว่า ปาฬิมุตฺตกาย ได้แก่ ด้วยธรรมิกถาที่ไม่ได้สังคายนา. บทว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในโรงพักคนเดินทางนั่นเอง.

Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā

พรรณนาการสร้างเมืองปาฏลีบุตร

152. Issariyamattāyāti issariyappamāṇena, issariyena ceva vittūpakaraṇena cāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Upabhogūpakaraṇānipi hi loke ‘‘mattā’’ti vuccanti. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvāti pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā. Māpentīti patiṭṭhāpenti. Āyamukhapacchindanatthanti āyadvārānaṃ upacchedanāya. ‘‘Sahassasevā’’ti vā pāṭho, sahassaso eva. Tenāha ‘‘ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā’’ti. Gharavatthūnīti gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Cittāni namantīti taṃtaṃdevatānubhāvena tattha tattheva cittāni namanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, yattha yattha tāhi vatthūni pariggahitāni. Sippānubhāvenāti sippānugatavijjānubhāvena. Nāgaggāhoti nāgānaṃ nivāsappariggaho. Sesadvayesupi eseva nayo. Pāsāṇoti appalakkhaṇapāsāṇo. Khāṇukoti yo koci khāṇuko. Sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya taṃtaṃgehāni māpenti upadesadānavasena. Nesanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, sabbāsaṃ devatānaṃ. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessantīti maṅgalaṃ brūhessanti. Paṇḍitadassanādīni hi uttamamaṅgalāni. Tenāha ‘‘atha maya’’ntiādi.

๑๕๒. บทว่า อิสฺสริยมตฺตาย ได้แก่ ด้วยประมาณแห่งความเป็นใหญ่, หรือพึงเห็นอรรถว่า ด้วยความเป็นใหญ่และด้วยเครื่องอุปกรณ์คือทรัพย์. เพราะว่าเครื่องอุปกรณ์สำหรับบริโภคทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า “มัตตา” ในโลก. บทว่า ปาฏลิคามํ นครํ กตฺวา ได้แก่ กระทำสถานที่ที่ได้ชื่อว่า “ปาฏลิคาม” ในกาลก่อน ให้เป็นเมืองในบัดนี้. บทว่า มาเปนฺติ ได้แก่ ตั้งขึ้น. บทว่า อายมุขปจฺฉินฺทนตฺถํ ได้แก่ เพื่อตัดช่องทางแห่งรายได้. หรือเป็นบทว่า “สหสฺสเสวา” ก็มี, คือพันหนึ่งนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “โดยเป็นหมู่ๆ ละพันๆ”. บทว่า คารวตฺถูนี ได้แก่ สถานที่ตั้งบ้านเรือน. บทว่า จิตฺตานิ นมนฺติ ได้แก่ จิตของเหล่านักโหราศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิศาสตร์ ย่อมน้อมไปในที่นั้นๆ ด้วยอานุภาพของเทวดาประจำที่นั้นๆ ในที่ที่เทวดาเหล่านั้นยึดครองที่ดินไว้. บทว่า สิปฺปานุภาเวน ได้แก่ ด้วยอานุภาพแห่งวิชาที่ประกอบด้วยศิลปะ. บทว่า นาคคฺคาโห ได้แก่ การยึดครองที่อยู่ของนาค. แม้ในสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ปาสาโณ ได้แก่ หินที่มีลักษณะไม่ดี. บทว่า ขาณุโก ได้แก่ ตอไม้ใดๆ. นักโหราศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิศาสตร์เหล่านั้น ครั้นร่ายมนต์แล้ว เว้นสถานที่อันเป็นที่ตั้งแห่งความขัดแย้งเช่นนั้นเสีย แล้วสร้างบ้านเรือนนั้นๆ ในสถานที่ที่ไม่มีความขัดแย้ง เหมือนปรึกษากับเทวดาผู้ยึดครองที่ดินเหล่านั้น โดยการให้คำแนะนำ. บทว่า เนสํ ได้แก่ ของนักโหราศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิศาสตร์เหล่านั้น และของเทวดาทั้งปวง. บทว่า มงฺคลํ วฑฺฒาเปสฺสนฺติ ได้แก่ จักเพิ่มพูนมงคล. เพราะว่าการเห็นบัณฑิตเป็นต้น เป็นมงคลอันสูงสุด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อถ มยํ” เป็นต้น.

Saddo abbhuggacchati avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘alaṅkato devadatto’’ti.

เสียง (ชื่อเสียง) ย่อมขจรไป เพราะการกล่าวถึงส่วนรวมด้วยคุณสมบัติของส่วนย่อย เหมือนคำว่า “เทวทัตผู้ประดับแล้ว” ฉะนั้น.

Ariyakamanussānanti ariyadesavāsimanussānaṃ. Rāsivasenevāti ‘‘sahassaṃ satasahassa’’ntiādinā rāsivaseneva, appakassa pana bhaṇḍassa kayavikkayo aññatthāpi labbhatevāti ‘‘rāsivasenevā’’ti vuttaṃ. Vāṇijāya patho pavattiṭṭhānanti vaṇippathoti purimavikappe attho dutiyavikappe pana vāṇijānaṃ patho pavattiṭṭhānanti, vaṇippathoti imamatthaṃ dassento ‘‘vāṇijānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti āha. Bhaṇḍapuṭe bhindanti mocenti etthāti puṭabhedananti ayamettha atthoti āha ‘‘bhaṇḍapuṭe…pe… vuttaṃ hotī’’ti.

บทว่า อริยกมนุสฺสานํ ได้แก่ ของมนุษย์ผู้อยู่ในอริยประเทศ. บทว่า ราสิวเสน ได้แก่ โดยเป็นกองๆ มีพันหนึ่ง แสนหนึ่ง เป็นต้นนั่นเอง, ส่วนการซื้อขายสินค้าเล็กน้อยย่อมมีได้ในที่อื่นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ราสิวเสน” (โดยเป็นกองๆ). บทว่า วาณิชาย ปโถ ปวัตติฏฐานํ ได้แก่ หนทางแห่งการค้าขาย ในวิกัลป์แรกมีความหมายว่า “วนิปปถะ” (หนทางค้าขาย), ส่วนในวิกัลป์ที่สองมีความหมายว่า หนทางแห่งพ่อค้าเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไป, เพื่อแสดงความหมายนี้ว่า “วนิปปถะ” จึงตรัสว่า “ที่อยู่ของพ่อค้า”. บทว่า ปุฏเภทนํ มีอรรถว่า ในที่นี้ย่อมแกะห่อสินค้าออก, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปุฏเภเท...เป... วุตฺตํ โหติ” (ชื่อว่าปุฏเภทนะ เพราะแกะห่อสินค้าออก).

Ca-kārattho [Pg.139] samuccayattho vā-saddo.

ศัพท์ว่า วา มีอรรถว่ารวบรวม เหมือนอรรถของ จ อักษร.

153. Kāḷakaṇṇī sattāti attanā kaṇhadhammabahulatāya paresañca kaṇhavipākānatthanibbattinimittatāya ‘‘kāḷakaṇṇī’’ti laddhanāmā parūpaddavakarā appesakkhasattā. Tanti bhagavantaṃ. Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ. Gāmappavisananīhārenāti gāmappavesana nivasanākārena. Kāyapaṭibaddhaṃ katvāti cīvaraṃ pārupitvā, pattaṃ hatthena gahetvāti attho.

๑๕๓. บทว่า กาฬกณฺณี สตฺตา ได้แก่ สัตว์ผู้มีศักดาน้อย ผู้ทำความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น ซึ่งได้ชื่อว่า “กาฬกัณณี” เพราะตนเองมีธรรมดำมาก และเป็นนิมิตแห่งการบังเกิดสิ่งไม่เป็นประโยชน์อันมีวิบากดำแก่ผู้อื่น. บทว่า ตํ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ ได้แก่ ในเวลาเช้าครั้งหนึ่ง. บทว่า คามปฺปวิสนนีหาเรน ได้แก่ ด้วยอาการนุ่งห่มเพื่อเข้าไปสู่บ้าน. บทว่า กายปฏฺฏิพทฺธํ กตฺวา ได้แก่ ห่มจีวร, ถือบาตรด้วยมือ ดังนี้เป็นอรรถ.

Etthāti etasmiṃ vā sakappitappadese. Saññateti sammadeva saññate susaṃvutakāyavācācitte.

บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในสถานที่ที่สมควรนั้น. บทว่า สญฺญเต ได้แก่ ผู้สำรวมดีแล้ว ผู้มีกาย วาจา ใจ อันสำรวมดีแล้ว.

Pattiṃ dadeyyāti attanā pasutaṃ puññaṃ tāsaṃ devatānaṃ anuppadajjeyya. ‘‘Pūjitā’’tiādīsu tadeva pattidānaṃ pūjā, anāgate eva upaddave ārakkhasaṃvidhānaṃ paṭipūjā. ‘‘Yebhuyyena ñātimanussā ñātipetānaṃ pattidānādinā pūjanamānanādīni karonti ime pana aññātakāpi samānā tathā karonti, tasmā nesaṃ sakkaccaṃ ārakkhā saṃvidhātabbā’’ti aññamaññaṃ sampavāretvā devatā tattha ussukkaṃ āpajjantīti dassento ‘‘ime’’tiādimāha. Balikammakaraṇaṃ mānanaṃ, sampati uppannaparissayaharaṇaṃ paṭimānanti dassetuṃ ‘‘ete’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า ปตฺตึ ทเทยฺย ได้แก่ พึงอุทิศบุญที่ตนได้ทำแล้วแก่เทวดาเหล่านั้น. ในบทมีอาทิว่า “ปูชิตา” (อันบูชาแล้ว) นั้น การให้ส่วนบุญนั่นแหละคือการบูชา, การจัดแจงรักษาในอุปัทวะที่จะเกิดขึ้นในอนาคต คือการบูชาตอบ. เพื่อแสดงว่า “โดยมากมนุษย์ที่เป็นญาติ ย่อมทำการบูชาและนับถือเป็นต้นแก่ญาติเปรตด้วยการให้ส่วนบุญเป็นต้น, แต่คนเหล่านี้แม้ไม่ใช่ญาติก็ยังทำเช่นนั้น, เพราะฉะนั้น การรักษาพึงจัดแจงให้แก่คนเหล่านี้โดยเคารพ” ดังนี้ เทวดาทั้งหลายจึงชักชวนกันและกันแล้วย่อมขวนขวายในที่นั้น จึงตรัสบทมีอาทิว่า “อิเม” (คนเหล่านี้). เพื่อแสดงว่า การทำพลีกรรมคือการนับถือ, การนำภัยที่เกิดขึ้นในปัจจุบันออกไปคือการนับถือตอบ จึงตรัสบทมีอาทิว่า “เอเต” (คนเหล่านั้น).

Sundarāni passatīti sundarāni iṭṭhāni eva passati, na aniṭṭhāni.

บทว่า สุนฺทรานิ ปสฺสติ ได้แก่ ย่อมเห็นแต่สิ่งสวยงามที่น่าปรารถนาเท่านั้น, ไม่เห็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา.

154. Āṇiyo koṭṭetvāti lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññaṃ sambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā. Nāvāsaṅkhepena kataṃ uḷumpaṃ, veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kattabbaṃ kullaṃ.

๑๕๔. บทว่า อาณิโย โกฏฺเฏตฺวา ได้แก่ ตอกลิ่มเพื่อเชื่อมต่อกันเหมือนแผ่นบานประตู โดยถือเอาท่อนไม้เล็กๆ. แพที่ทำโดยย่อจากเรือ ชื่อว่า อุลุมพะ, แพที่พึงทำโดยรวบรวมไม้ไผ่และไม้รวกเป็นต้น แล้วมัดรวมกันด้วยเถาวัลย์เป็นต้น ชื่อว่า กุลละ.

Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ ‘‘aṇṇava’’nti adhivacanaṃ, samuddassevāti adhippāyo. Saranti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā. Gambhīravitthatanti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. Visajjāti anāsajja appatvā. Pallalāni tesaṃ ataraṇato. Vināyeva kullenāti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva tiṇṇā medhāvino janā, taṇhāsaraṃ pana ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvā nittiṇṇāti yojanā.

คำว่า "อรรณพ" เป็นชื่อเรียกของแหล่งน้ำใดๆ ตามที่กล่าวมาแล้ว มีอธิบายว่า หมายถึงทะเลนั่นเอง. ในที่นี้ คำว่า "สระ" (สร) หมายถึงแม่น้ำ เพราะอรรถว่า ย่อมไหลไป ย่อมหลั่งไป. คำว่า "คัมภีรวิตถตะ" คือ ลึกโดยอรรถว่าหยั่งไม่ถึง กว้างขวางเพราะความที่แผ่ไปทั่วโลกทั้งสามสิ้นเชิง. คำว่า "วิสัชชะ" คือ ไม่เข้าไปใกล้ ไม่ถึง. (ข้าม) หนองน้ำทั้งหลาย เพราะความที่หนองน้ำเหล่านั้นข้ามได้ยาก. คำว่า "วินาเยวะ กุลเลนะ" ความว่า ชนผู้มีปัญญาข้ามน้ำเห็นปานนี้ได้โดยเว้นจากแพเห็นปานนี้ทีเดียว ส่วนการประกอบความว่า (ชนเหล่านั้น) ทำอริยมรรคที่กล่าวกันว่าเป็นสะพาน แล้วข้ามพ้นห้วงน้ำคือตัณหาไปได้.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภาณวารที่หนึ่ง จบแล้ว.

Ariyasaccakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอริยสัจ.

155. Mahāpanādassa [Pg.140] rañño. Pāsādakoṭiyaṃ katagāmoti pāsādassa patitathupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmo. Ariyabhāvakarānanti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ nimittassa kattubhāvūpacāravaseneva vuttaṃ. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ. Anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho maggañāṇena abhisamayo, tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhena sambandho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭeva saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ, aparāparaṃ cavanupapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇanti āha ‘‘bhavato’’tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘mayā ca tumhehi cā’’ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘mamañceva tumhākañcā’’ti yathārutavaseneva vuttaṃ. Nayanasamatthāti pāpanasamatthā, dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti, taṇhā, sā ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnāti bhavanettisamūhatā.

๑๕๕. (เรื่อง) ของพระเจ้ามหาปนาทะ. คำว่า "ปาสาทโกฏิยัง กตคาโม" คือ หมู่บ้านที่ตั้งขึ้นในที่ที่ยอดปราสาทตกลงมาประดิษฐานอยู่. คำว่า "อริยภาวกรานัง" คือ ของบุคคลผู้แทงตลอดซึ่งกระทำความเป็นอริยะ (แก่บุคคลเหล่านั้น) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งกัตตุภาวูปจาร (การยกนิมิตขึ้นเป็นผู้ทำ). (ชื่อว่าสัจจะ) ของสัจจะทั้งหลาย เพราะความเป็นของจริงและไม่วิปลาส. การรู้ตาม (อนุโพธ) คือญาณในส่วนเบื้องต้น การแทงตลอด (ปฏิเวธ) คือการตรัสรู้ด้วยมรรคญาณ ในสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่การแทงตลอดมีอนุโพธเป็นเบื้องต้น ย่อมไม่มีหากปราศจากอนุโพธ และแม้การรู้ตามบางอย่างก็เกี่ยวข้องกับการแทงตลอด และการท่องเที่ยวไปในวัฏฏะก็มีเหตุมาจากการไม่มีทั้งสองอย่างนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "เพราะไม่รู้ตาม... (ละ) ...และของพวกเธอ" ดังนี้. การไปสู่ภพอื่นจากภพหนึ่งด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ ชื่อว่า "สันทาวนะ" (การแล่นไป) การท่องเที่ยวไปมาด้วยอำนาจการจุติและอุบัติซ้ำแล้วซ้ำเล่า ชื่อว่า "สังสาระ" (การท่องเที่ยวไป) ท่านจึงกล่าวว่า "จากภพ" เป็นต้น. ในวิกัลป์ที่หนึ่ง ท่านกล่าวว่า "อันเราและอันเธอทั้งหลาย" โดยหมายถึงความเป็นกัมมสาธนะของบทว่า สันทาวิตะ และ สังสาริตะ. ส่วนในวิกัลป์ที่สอง ท่านกล่าวตามตัวอักษรว่า "ของเราและของเธอทั้งหลาย" โดยมนสิการถึงความเป็นภาวสาธนะ. คำว่า "นยนสมัตถะ" คือ สามารถนำไปถึงได้. อภิสังขารย่อมนำสัตตสันดานที่ถูกผูกไว้ด้วยเชือกคือตัณหาไปสู่ภพอื่น ด้วยตัณหานี้ เหมือนบุรุษผู้มีเชือกในมือนำนกที่ถูกผูกด้วยเชือกยาวไปสู่ต่างถิ่น เพราะฉะนั้น ตัณหาจึงชื่อว่า "ภวเนตติ" (เครื่องนำไปสู่ภพ) ตัณหานั้นถูกศาสตราคืออริยมรรคกำจัดตัดขาดดีแล้ว จึงชื่อว่า "ภวเนตติสมูหตา" (ความที่เครื่องนำไปสู่ภพถูกถอนขึ้นแล้ว).

Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องผู้มีอันไม่กลับมาเป็นธรรมดาและมีการตรัสรู้เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

156. Dve gāmā ‘‘nātikā’’ti evaṃ laddhanāmo, ña-kārassa cāyaṃ na-kārādesena niddeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. Tenāha ‘‘ñātigāmake’’ti. Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So kira āvāso yathā sudhāparikammena sampayojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’ti. Tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva.

๑๕๖. หมู่บ้านสองแห่งได้ชื่อว่า "นาติกา" อย่างนี้ และการแสดงนี้เป็นการแปลง ญ อักษร เป็น น อักษร เหมือนในคำว่า "อนิมิตฺตา น นายเร" เป็นต้น (วิสุทธิ. 1.174; ชา. อรรถ. 2.2.34). เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในหมู่บ้านญาติ" (ญาติคามกะ). อิฐทั้งหลาย ท่านเรียกว่า "คิญชกา" ที่พักที่สร้างด้วยอิฐนั่นเอง ชื่อว่า "คิญชกาวสถะ" ได้ยินว่า ที่พักนั้นสร้างด้วยการก่อและมุงด้วยอิฐเท่านั้น โดยไม่มีความจำเป็นด้วยการฉาบปูนขาวเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่พักที่ทำด้วยอิฐ" ส่วนไม้คาน ไม้ดาล และแผ่นกระดานประตู ทำด้วยไม้ทั้งนั้น.

157. Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni. Tenāha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’ntiādi. Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi [Pg.141] pahātabbatāya hi nesaṃ saṃyojanānaṃ orambhāgiyatā. Orambhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhāya na hontīti vuttaṃ ‘‘avikkhambhitāni asamucchinnānī’’ti. Nibbattavasenāti paṭisandhiggahaṇavasena. Gantuṃ na denti mahaggatagāmikammāyūhanassa vinibandhanato. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saṃyojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatūpapattiyā avinibandhabhūtānipi kāmabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā puna idheva kāmabhave eva nibbattāpenti, tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāni eva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvā. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ.

๑๕๗. กามธาตุ ท่านเรียกว่า "โอระ" (ส่วนเบื้องต่ำ) สังโยชน์ทั้งหลายย่อมซ่านไปสู่กามธาตุอันเป็นส่วนเบื้องต่ำนั้นโดยความเป็นปัจจัย จึงชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" หรือสังโยชน์ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ส่วนเบื้องต่ำ ชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งสังโยชน์เบื้องต่ำทั้งหลาย" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยมรรค ๓" คือ ด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓ เพราะความที่สังโยชน์เหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยมรรคเหล่านั้น จึงชื่อว่าเป็นส่วนเบื้องต่ำ หรือคำว่า "โอรัมภาคิยะ" ท่านกล่าวโดยนัยแห่งนิรุตติว่า "โอรัมภัญชิยะ" (สิ่งที่ทำลายส่วนเบื้องต่ำ). บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นโอรัมภาคิยะของสังโยชน์เหล่านั้นโดยนัยปฏิเสธ (พยติเรกมุข) ท่านจึงกล่าวคำว่า "ในสังโยชน์เหล่านั้น" เป็นต้น. สังโยชน์ที่ถูกข่มไว้ด้วยการกำจัดความสามารถ (ในการเกิด) ของพวกปุถุชน และที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงเพราะความไม่มีอยู่ของพวกพระอริยะ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อขัดขวางการอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ ยังไม่ถูกตัดขาด". คำว่า "โดยอำนาจการบังเกิด" คือ โดยอำนาจการถือปฏิสนธิ. (สังโยชน์เหล่านั้น) ไม่ยอมให้ไป เพราะเป็นเครื่องขัดขวางการสั่งสมกรรมที่นำไปสู่มหัคคตภพ. สังโยชน์ ๓ มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น แม้จะไม่เป็นเครื่องขัดขวางการอุบัติในมหัคคตภพ เหมือนกามฉันทะและพยาบาท แต่เพราะเป็นปัจจัยพิเศษในการอุบัติในกามภพ แม้เมื่อสัตว์ไปบังเกิดในมหัคคตภพนั้นแล้ว เมื่อกรรมที่เป็นเหตุแห่งการบังเกิดในภพนั้นสิ้นไป สังโยชน์เหล่านั้นก็ยังเป็นปัจจัยในการอุบัติในกามภพ จึงนำสัตว์จากมหัคคตภพนั้นกลับมาให้บังเกิดในกามภพนี้อีก เพราะฉะนั้น สังโยชน์ทั้ง ๕ ประการจึงเป็นโอรัมภาคิยะทั้งสิ้น. คำว่า "มีสภาพไม่กลับมาด้วยอำนาจปฏิสนธิ" คือ มีสภาพไม่กลับมาสู่โลกนี้จากโลกนั้นด้วยอำนาจการถือปฏิสนธิ. ส่วนการมาเพื่อประโยชน์แก่การเฝ้าพระพุทธเจ้า การเยี่ยมพระเถระ และการฟังธรรม ท่านมิได้ห้ามไว้.

Kadāci karahaci uppattiyā saviraḷākāratā pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇhanti bahuso. Bahalabahalāti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā, pharantā, sādhentā, andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. ‘‘Puttadhītaro hontī’’ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. Idanti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena. Tanti mahāsivattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ, tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘sotāpannassā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.

บางครั้งบางคราว การเกิดขึ้นมีลักษณะเบาบาง เพราะความอ่อนกำลังของกิเลสที่กลุ้มรุม และเพราะไม่หนาแน่น จึงเป็นความเบาบางได้สองนัย. กิเลสเกิดขึ้นบ่อยๆ มากมาย. หนาแน่นมาก คือรุนแรงมาก. กิเลสเหล่านั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมบีบคั้น ย่อมแผ่ซ่าน ย่อมทำให้สำเร็จ ย่อมทำให้มืดมิดซึ่งสันดานที่มันเกิดขึ้น แต่เพราะถูกละได้ด้วยมรรค 2 จึงเกิดขึ้นอย่างเบาบาง อ่อนกำลัง. คำว่า "มีบุตรธิดา" นี้ไม่เป็นเหตุ. เพราะว่าแม้เพียงการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นก็มีอยู่. คำว่า "นี้" คือคำว่า "เพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง" นี้. โดยความเบาบางแห่งภพ คือโดยความมีภพน้อย. ความสัมพันธ์คือ คำนั้นเป็นคำที่พระมหาเถระสีวะปฏิเสธแล้ว. ภพทั้งหลายที่อริยบุคคลพึงได้นั้น เป็นภพที่มีลักษณะบริบูรณ์เท่านั้น. ภพทั้งหลายที่อริยบุคคลไม่พึงได้ ความเบาบางแห่งภพนั้นเป็นอย่างไรในภพเหล่านั้น? เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าความเบาบางแห่งภพย่อมไม่มีทั้งสองนัย จึงตรัสคำว่า "ของพระโสดาบัน" เป็นต้น. ในภพที่ 8 ไม่มีความเบาบางแห่งภพ เพราะภพที่ 8 ทั้งหมดไม่มีอยู่เลย. ในภพที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti [Pg.142] vuttaṃ, ‘‘imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayaṃ idha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana imaṃ lokanti kāmabhavo adhippetoti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.

คำนี้ตรัสหมายถึงกามวจรโลก เพราะไม่สามารถกล่าวเช่นนั้นได้โดยอาศัยโลกอื่น. พระสกทาคามีใดแลย่อมเกิดในเทวโลกและมนุษยโลกโดยปะปนกัน พระสกทาคามีนั้นก็พึงกำหนดด้วยอำนาจแห่งกามภพเท่านั้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกามโลก ตรัสว่า "มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียว" และด้วยคำว่า "มาสู่โลกนี้" นี้ ทรงถือเอาพระสกทาคามีเพียงองค์เดียว เว้น 4 องค์ในบรรดาพระสกทาคามี 5 องค์. พระสกทาคามีบางองค์บรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้เอง, บางองค์บรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในเทวโลก, บางองค์บรรลุในเทวโลกแล้วปรินิพพานในเทวโลกนั้นเอง, บางองค์บรรลุในเทวโลกแล้วมาเกิดในโลกนี้แล้วปรินิพพาน, พระสกทาคามี 4 องค์นี้ไม่พึงได้ในที่นี้. ส่วนพระสกทาคามีใดบรรลุในโลกนี้แล้วอยู่ในเทวโลกตลอดอายุ แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีกแล้วปรินิพพาน พระสกทาคามีองค์นี้พึงประสงค์ในที่นี้. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า "โลกนี้" หมายถึงกามภพ จึงแสดงจตุกะ (กลุ่ม 4) อื่นอีกด้วยคำว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น.

Catūsu …pe… sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti.

ใน 4... (ละไว้)... มีสภาพเป็นอย่างนั้น หมายถึง เพราะอกุศลธรรมอันเป็นไปเพื่ออบายถูกละได้โดยสิ้นเชิง. โดยธรรมนิยาม คือโดยมรรคธรรมนิยาม. เป็นผู้เที่ยงแท้ เพราะความเป็นผู้จะต้องบรรลุมรรคเบื้องสูงอย่างแน่นอน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า".

Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā

คำอธิบายธรรมปริยายชื่อธัมมาทาสะ

158. Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatinti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ. Ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyanti tato parampi ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ca ñāṇasahitaṃ uppattipaccayabhāvaṃ. Olokentassa ñāṇacakkhunā pekkhantassa kāyakilamathova, na tena kāci veneyyānaṃ atthasiddhīti adhippāyo. Cittavihesāti cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi. Ādīyati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ, ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tena ariyasāvakā catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānampi yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbā. Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati.

๑๕๘. คำว่า "ความรู้ของสัตว์เหล่านั้นๆ" หมายถึง การบรรลุญาณนั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ด้วยคำว่า "ผู้นั้นเป็นพระโสดาบัน, ผู้นั้นเป็นพระสกทาคามี" เป็นต้น. คำว่า "ความเกิดขึ้นแห่งญาณ ความเป็นไปในเบื้องหน้าแห่งญาณ" หมายถึง ความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นพร้อมด้วยญาณ แม้จากนั้นไป ด้วยคำว่า "เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น. ความหมายคือ เมื่อทรงมองดู ทรงพิจารณาด้วยญาณจักษุ เป็นเพียงความเหน็ดเหนื่อยทางกายเท่านั้น ไม่มีความสำเร็จประโยชน์ใดๆ แก่เวไนยสัตว์ด้วยการมองดูนั้น. คำว่า "ความลำบากใจ" คือความเหน็ดเหนื่อยใจ, ความเหน็ดเหนื่อยใจนั้นไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะความเหน็ดเหนื่อยใจนั้นมีกิเลสเป็นเหตุ. คำว่า "อาทาสะ" คือสิ่งที่บุคคลใช้ถือและส่องดูตนเอง, กระจกที่เป็นธรรมชื่อว่า "ธัมมาทาสะ" (กระจกเงาคือธรรม), คำนี้เป็นชื่อของอริยมรรคญาณ, ด้วยธัมมาทาสะนั้น พระอริยสาวกทั้งหลายเพราะความหลงผิดในอริยสัจ 4 ถูกกำจัดแล้ว จึงพึงรู้ตนเองตามความเป็นจริงและพึงพยากรณ์ตามความเป็นจริง, แต่เพราะการประกาศอริยมรรคญาณนั้น ธรรมปริยายคือพระสูตรจึงชื่อว่าธัมมาทาสะ พึงทราบดังนี้. คำว่า "ด้วยธัมมาทาสะใด" ในที่นี้หมายถึงมรรคธรรมเท่านั้น.

Avecca yāthāvato jānitvā tannimittauppannapasādo aveccapasādo, maggādhigamena uppannapasādo, so pana yasmā pāsāṇapabbato viya niccalo, na ca kenaci kāraṇena vigacchati, tasmā vuttaṃ ‘‘acalena accutenā’’ti.

ความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นเพราะการรู้แจ้งตามความเป็นจริงนั้น ชื่อว่า อเวจจัปปสาทะ (ความเลื่อมใสไม่หวั่นไหว), คือความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นด้วยการบรรลุมรรค. แต่เพราะความเลื่อมใสนั้นไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขาหิน และไม่เสื่อมไปเพราะเหตุใดๆ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ไม่หวั่นไหว ไม่คลาดเคลื่อน".

‘‘Pañcasīlānī’’ti [Pg.143] gahaṭṭhavasenetaṃ vuttaṃ tehi ekantapariharaṇīyato. Ariyānaṃ pana sabbāni sīlāni kantāneva. Tenāha ‘‘sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyevā’’ti.

คำว่า "ศีล 5" นี้ ตรัสโดยอาศัยคฤหัสถ์ เพราะคฤหัสถ์เหล่านั้นพึงรักษาโดยส่วนเดียว. แต่ศีลทั้งปวงเป็นที่รักของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ในที่นี้ย่อมได้ความสำรวมทั้งหมดนั่นเอง".

Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ. Sikkhāpadāvirodhenāti yathā bhūtarocanāpatti na hoti, evaṃ. Yuttaṭṭhāneti kātuṃ yuttaṭṭhāne.

คำว่า "ของทั้งหมด" คือของพระอริยเจ้าทั้งหมด. คำว่า "โดยไม่ขัดต่อสิกขาบท" คือโดยประการที่อาบัติฐานบอกคุณวิเศษที่มีจริงจะไม่เกิดขึ้น. ในที่ที่สมควร คือในที่ที่ควรทำ.

Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องนางคณิกาอัมพปาลี

161. Tadā kira vesālī iddhā phītā sabbaṅgasampannā ahosi vepullappattā, taṃ sandhāyāha ‘‘khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo’’ti. Tasmiṃ kira bhikkhusaṅghe pañcasatamattā bhikkhū navā acirapabbajitā ahesuṃ osannavīriyā ca. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha kira ekacce bhikkhū osannavīriyā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 2.165). Satipaccupaṭṭhānatthanti tesaṃ satipaccupaṭṭhāpanatthaṃ. Saratīti kāyādike yathāsabhāvato ñāṇasampayuttāya satiyā anussarati upadhāreti. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti avabujjhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) āgamissati.

๑๖๑. ได้ยินว่า ในกาลนั้นเมืองเวสาลีเป็นเมืองมั่งคั่ง รุ่งเรือง สมบูรณ์ด้วยองค์ประกอบทุกอย่าง ถึงความไพบูลย์แล้ว, พระอรรถกถาจารย์กล่าวหมายถึงเรื่องนั้นว่า "พึงทราบความสมบูรณ์ของเมืองเวสาลีโดยนัยที่กล่าวไว้ในขันธกะ". ได้ยินว่า ในภิกษุสงฆ์นั้น มีภิกษุประมาณ 500 รูป เป็นผู้บวชใหม่ บวชได้ไม่นาน และเป็นผู้มีวิริยะหย่อนยาน. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "ได้ยินว่า ในภิกษุสงฆ์นั้น ภิกษุบางรูปมีวิริยะหย่อนยาน" เป็นต้น (ที. ม. อ. 2.165). เพื่อประโยชน์แก่การตั้งสติ คือเพื่อประโยชน์แก่การตั้งสติของภิกษุเหล่านั้น. คำว่า "ระลึกได้" คือระลึกถึง พิจารณาถึงในกายเป็นต้นตามความเป็นจริงด้วยสติที่ประกอบด้วยญาณ. คำว่า "รู้พร้อม" คือรู้และเข้าใจโดยอาการต่างๆ อย่างสม่ำเสมอ. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้, ส่วนโดยพิสดารจักมีมาในอรรถกถาสติปัฏฐานในลำดับต่อไป (ที. ม. อ. 2.373; ม. มู. อ. 1.106).

Sabbasaṅgāhakanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakaṃ vacanaṃ. Tassevāti nīlāti sabbasaṅgāhakavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsūti vuttaṃ ‘‘na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo’’tiādi. Nīlo maṇi etesūti nīlamaṇi, indanīlamahānīlādinīlaratanavinaddhā alaṅkārā. Te kira suvaṇṇaviracite hi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. Nīlamaṇikhacitāti nīlaratanaparikkhittā. Nīlavatthaparikkhittāti nīlavatthanīlakampalaparikkhepā. Nīlavammikehīti nīlakaghaṭaparikkhittehi. Sabbapadesūti ‘‘pītā hontī’’tiādisabbapadesu. Parivaṭṭesīti paṭighaṭṭesi. Āharanti imasmā rājapurisā balinti āhāro, tappattajanapadoti āha ‘‘sāhāranti sajanapada’’nti. Aṅguliphoṭopi aṅguliyā cālanavaseneva [Pg.144] hotīti vuttaṃ ‘‘aṅguliṃ cālesu’’nti. Ambakāyāti mātugāmena. Upacāravacanaṃ hetaṃ itthīsu, yadidaṃ ‘‘ambakā mātugāmo jananikā’’ti.

คำว่า "สัพพสังคาหกะ" เป็นคำที่รวบรวมภาวะแห่งสีเขียวครามทั้งหมด ทั้งที่อยู่ในร่างกายและที่อยู่ในเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับ. คำว่า "นีละ" นั้น หมายถึงความหมายที่กล่าวไว้โดยรวบรวมทั้งหมดนั่นเอง. คำว่า "วิภาคทัสสนะ" คือการแสดงการจำแนก. เหมือนอย่างที่กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกมีผิวพรรณมิใช่สีเหลืองเป็นต้น แต่ปรากฏเป็นสีเหลืองเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันใด บางพวกมีผิวพรรณมิใช่สีเขียวครามเป็นต้น แต่ปรากฏเป็นสีเขียวครามเป็นต้นด้วยการทาเครื่องประทินผิว ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "สีเขียวครามมิใช่สีธรรมชาติของพวกเขา" เป็นต้น. คำว่า "นีลมณี" คือเครื่องประดับที่ประดับด้วยแก้วมณีสีเขียวคราม เช่น อินทนิล มหานิล เป็นต้น. เครื่องประดับเหล่านั้นแล เมื่อทำด้วยทองคำ ย่อมปรากฏเป็นสีเขียวครามเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีแห่งแก้วมณี. คำว่า "นีลมณิขจิต" คือประดับด้วยแก้วมณีสีเขียวคราม. คำว่า "นีลวัตถปริกขิตตะ" คือห่อหุ้มด้วยผ้าสีเขียวครามและผ้ากัมพลสีเขียวคราม. คำว่า "นีลวัมมิกะ" คือห่อหุ้มด้วยหม้อสีเขียวคราม. คำว่า "สัพพปเทสุ" คือในบททั้งปวงมีคำว่า "พึงเป็นสีเหลือง" เป็นต้น. คำว่า "ปริวัตเตสิ" คือกระทบกระทั่ง. คำว่า "อาหรันติ" คือเจ้าหน้าที่ของพระราชาในแคว้นนี้ย่อมนำส่วยมา คำว่า "อาหาโร" คือส่วย คำว่า "ตัปปัตตชนบท" คือชนบทที่ได้รับส่วยนั้น จึงกล่าวว่า "สาหาระ" คือพร้อมด้วยชนบท. แม้การดีดนิ้วก็ย่อมมีได้ด้วยการกระดิกนิ้วเท่านั้น จึงกล่าวว่า "กระดิกนิ้ว". คำว่า "อัมพกา" คือด้วยหญิง. คำนี้เป็นคำเรียกขานในหมู่หญิง คือคำว่า "อัมพกา มาตุคาม ชนิกา".

Avalokethāti apavattitvā olokanaṃ oloketha. Taṃ pana apavattitvā olokanaṃ anu anu dassanaṃ hotīti āha ‘‘punappunaṃ passathā’’ti. Upanethāti ‘‘yathāyaṃ licchavirājaparisā sobhātisayena yuttā, evaṃ tāvatiṃsaparisā’’ti upanayaṃ karotha. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehi samake katvā passathā’’ti.

คำว่า "อวโลกเถถะ" คือจงมองดูด้วยการมองดูโดยไม่หันกลับ. การมองดูโดยไม่หันกลับนั้น ย่อมเป็นการเห็นซ้ำๆ จึงกล่าวว่า "จงดูซ้ำๆ". คำว่า "อุปเนถะ" คือจงเปรียบเทียบว่า "บริษัทของกษัตริย์ลิจฉวีนี้ประกอบด้วยความงามอันยิ่ง ฉันใด บริษัทของเทวดาชั้นดาวดึงส์ก็ฉันนั้น". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "จงดูโดยทำให้เท่าเทียมกับเทวดาชั้นดาวดึงส์".

‘‘Upasaṃharatha bhikkhave licchaviparisaṃ tāvatiṃsasadisa’’nti nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattīti anupubbikathāya saggasampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Tesu pana bhikkhūsu ekaccānaṃ tattha nimittaggāhopi siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimittaggāhe uyyojetī’’ti. Hitakāmatāya tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanaṃ. Tenāha ‘‘tatra kirā’’tiādi. Osannavīriyāti sammāpaṭipattiyaṃ avasannavīriyā, ossaṭṭhavīriyā vāti attho. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthanti tesaṃ rājūnaṃ vasena bhikkhūnaṃ aniccalakkhaṇavibhūtabhāvatthaṃ.

คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย จงเปรียบเทียบบริษัทลิจฉวีให้เหมือนกับเทวดาชั้นดาวดึงส์" นี้ มิใช่การชักชวนให้ถือเอานิมิต แต่พึงเห็นว่าเป็นการกล่าวถึงสมบัติสวรรค์โดยลำดับ เหมือนการกล่าวถึงสมบัติสวรรค์เพื่อประโยชน์แก่การแสดงว่าสมบัติแห่งอำนาจของกษัตริย์เหล่านั้นเหมือนกับสมบัติทิพย์เท่านั้น. แต่ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางรูปอาจมีการถือเอานิมิตในที่นั้นได้ จึงกล่าวโดยอ้างถึงเรื่องนั้นว่า "ทรงชักชวนให้ถือเอานิมิต". เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุเหล่านั้น เหมือนการแสดงสมบัติสวรรค์เพื่อประโยชน์แก่ท่านพระนันทะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในที่นั้นแล" เป็นต้น. คำว่า "โอสันนวิริยะ" คือผู้มีวิริยะหย่อนยานในการปฏิบัติชอบ หรือผู้มีวิริยะทอดทิ้งแล้ว นั่นเอง. คำว่า "อนิจจลักขณวิภาวนัตถะ" คือเพื่อประโยชน์แก่การแสดงลักษณะอนิจจังของภิกษุทั้งหลายโดยอาศัยกษัตริย์เหล่านั้น.

Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā

คำพรรณนาการจำพรรษาที่หมู่บ้านเวฬุคาม.

163. Samīpe veḷuvagāmoti pubbaṇhaṃ vā sāyanhaṃ vā gantvā nivattanayogye āsannaṭṭhāne niviṭṭhā parivāragāmo. Saṅgammāti sammā gantvā. Assāti bhagavato.

๑๖๓. คำว่า "หมู่บ้านเวฬุคามที่อยู่ใกล้" คือหมู่บ้านบริวารที่ตั้งอยู่ในที่ใกล้ ซึ่งสามารถไปแล้วกลับได้ทั้งในเวลาเช้าหรือเวลาเย็น. คำว่า "สังคัมมะ" คือไปโดยชอบ. คำว่า "อัสสะ" คือของพระผู้มีพระภาค.

164. Pharusoti kakkhaḷo, garutaroti attho. Visabhāgarogoti dhātuvisabhāgatāya samuṭṭhito bahalatararogo, na ābādhamattaṃ. Ñāṇena paricchinditvāti vedanānaṃ khaṇikataṃ, dukkhataṃ, attasuññatañca yāthāvato ñāṇena paricchijja parituletvā. Adhivāsesīti tā abhibhavanto yathāparimadditākārasallakkhaṇena attani āropetvā vāsesi, na tāhi abhibhuyyamāno. Tenāha ‘‘avihaññamāno’’tiādi. Adukkhiyamānoti cetodukkhavasena adukkhiyamāno[Pg.145], kāyadukkhaṃ pana ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ. Asati hi tasmiṃ adhivāsanāya eva asambhavoti. Anāmantetvāti anālapitvā. Anapaloketvāti avissajjitvā. Tenāha ‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’ti. Pubbabhāgavīriyenāti phalasamāpattiyā parikammavīriyena. Phalasamāpattivīriyenāti phalasamāpattisampayuttavīriyena. Vikkhambhetvāti vinodetvā. Yathā nāma pupphanasamaye campakādirukkhe vekhe dinne yāva so vekho nāpanīyati, tāvassa pupphanasamatthatā vikkhambhitā vinoditā hoti, evameva yathāvuttavīriyavekhadānena tā vedanā satthu sarīre yathāparicchinnaṃ kālaṃ vikkhambhitā vinoditā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vikkhambhetvāti vinodetvā’’ti. Jīvitampi jīvitasaṅkhāro kammunā saṅkharīyatīti katvā. Chijjamānaṃ virodhipaccayasamāyogena payogasampattiyā ghaṭetvā ṭhapīyati. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhānaṃ katvā. Tenāha ‘‘dasamāse mā uppajjitthāti samāpattiṃ samāpajjī’’ti. Taṃ pana ‘‘adhiṭṭhānaṃ, pavattana’’nti ca vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhahitvā pavattetvā’’ti.

๑๖๔. คำว่า "ผรุสสะ" คือหยาบกระด้าง หมายถึงหนักยิ่ง. คำว่า "วิสภาคโรค" คือโรคที่เกิดขึ้นเพราะธาตุไม่เสมอ เป็นโรคที่หนักยิ่ง ไม่ใช่เพียงอาพาธเท่านั้น. คำว่า "ญาเณน ปริจฉินทิตวา" คือกำหนดด้วยญาณ โดยกำหนดและพิจารณาด้วยญาณตามความเป็นจริงว่าเวทนาทั้งหลายเป็นของชั่วขณะ เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา. คำว่า "อธิวาเสสิ" คือทรงอดกลั้น โดยทรงข่มเวทนาเหล่านั้น ทรงพิจารณาอาการที่ถูกบดขยี้แล้วทรงน้อมเข้ามาไว้ในพระองค์ ไม่ใช่ถูกเวทนาเหล่านั้นครอบงำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ทรงเดือดร้อน" เป็นต้น. คำว่า "อทุกขิยมาโน" คือไม่ทรงเดือดร้อนด้วยอำนาจแห่งความทุกข์ทางใจ แต่ความทุกข์ทางกายนั้นไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ไม่มี". เพราะเมื่อไม่มีความทุกข์ทางกาย การอดกลั้นก็ย่อมเป็นไปไม่ได้. คำว่า "อนามันติตวา" คือไม่ตรัสบอก. คำว่า "อนปโลกิตวา" คือไม่ทรงลา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ทรงประทานโอวาทและอนุสาสนี" นั่นเอง. คำว่า "ปุพพภาควิริยะ" คือวิริยะที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งผลสมาบัติ. คำว่า "ผลสมาปัตติวิริยะ" คือวิริยะที่ประกอบด้วยผลสมาบัติ. คำว่า "วิกขัมเภตวา" คือข่มไว้. เหมือนอย่างที่เมื่อถึงเวลาออกดอก ต้นจำปาเป็นต้นถูกใส่ลิ่มไว้ ตราบใดที่ลิ่มนั้นยังไม่ถูกปลดออก ความสามารถในการออกดอกของมันก็ถูกข่มไว้ ฉันใด เวทนาเหล่านั้นในพระวรกายของพระศาสดาก็ถูกข่มไว้ด้วยการให้ลิ่มคือวิริยะที่กล่าวมาแล้วนั้น ตลอดเวลาที่กำหนดไว้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วิกขัมเภตวา คือขจัดเสีย". แม้ชีวิตก็เป็นสังขารชีวิตที่กรรมปรุงแต่ง. ชีวิตที่กำลังจะขาดไปนั้น ย่อมถูกประกอบเข้าและตั้งไว้ด้วยความสำเร็จแห่งการประกอบด้วยปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์. คำว่า "อธิฏฐายะ" คืออธิษฐาน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทรงเข้าสมาบัติว่า ขอโรคอย่าเกิดขึ้นตลอดสิบเดือน". การเข้าสมาบัตินั้น ย่อมควรกล่าวได้ว่า "อธิษฐาน" และ "ยังให้เป็นไป" จึงกล่าวว่า "อธิษฐานแล้วยังให้เป็นไป".

Khaṇikasamāpattīti tādisaṃ pubbābhisaṅkhāraṃ akatvā ṭhānaso samāpajjitabbasamāpatti. Puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati savisesapubbābhisaṅkhārassa akatattā. Rūpasattakaarūpasattakāni visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.706, 717) vitthāritanayena veditabbāni. Suṭṭhu vikkhambheti pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Apabyūḷhoti apanīto. Cuddasahākārehi sannetvāti tesaṃyeva rūpasattakaarūpasattakānaṃ vasena cuddasahi pakārehi vipassanācittaṃ, sakalameva vā attabhāvaṃ visabhāgarogasañjanitalūkhabhāvanirogakaraṇāya sinehetvā na uppajjiyeva sammāsambuddhena sātisayasamāpattivegena suvikkhambhitattā.

คำว่า ขณิกสมาบัติ คือสมาบัติที่พึงเข้าถึงได้โดยพลัน โดยไม่ได้ทำบุพพาภิสังขารเช่นนั้น. ต่อมา เวทนาย่อมท่วมทับร่างกาย เพราะไม่ได้ทำบุพพาภิสังขารอันมีลักษณะพิเศษ. รูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ พึงทราบโดยนัยที่ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคมหาฎีกา (วิสุทธิ. ฎีกา ๒.๗๐๖, ๗๑๗). ย่อมข่มไว้ได้ดี เพราะบุพพาภิสังขารมีกำลังยิ่ง. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า “ยถา นาม” เป็นต้น. คำว่า อปพยูฬฺโห คือถูกนำออกไป. คำว่า “ด้วยอาการ ๑๔ ประการ” คือ (ทรงประมวลมา) ด้วยสามารถแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยอาการ ๑๔ ประการ หรือว่า ทรงทำให้ชุ่มชื่นซึ่งอัตภาพทั้งสิ้น เพื่อทำให้หายจากความหยาบที่เกิดจากโรคอันไม่สม่ำเสมอ (เวทนา) ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงข่มไว้ได้ดีแล้วด้วยกำลังแห่งสมาบัติอันยิ่ง.

Gilāno hutvā puna vuṭṭhitoti pubbe gilāno hutvā puna tato gilānabhāvato vuṭṭhito. Madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’ti. ‘‘Nānākārato na upaṭṭhahantī’’ti iminā disāsammohopi me ahosi [Pg.146] sokabalenāti dasseti. Satipaṭṭhānādidhammāti kāyānupassanādayo anupassanādhammā pubbe vibhūtā hutvā upaṭṭhahantāpi idāni mayhaṃ pākaṭā na honti.

คำว่า เป็นไข้แล้วกลับหาย คือเคยเป็นไข้มาก่อน แล้วกลับหายจากความเป็นไข้นั้น. ความเป็นมาธุรกะ คือความที่ร่างกายแข็งทื่อ แต่ความนั้นมีความหนักเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า “มีความหนักเกิดขึ้น มีความแข็งทื่อเกิดขึ้น”. ด้วยคำว่า “ไม่ปรากฏโดยอาการต่างๆ” นี้ ทรงแสดงว่า “ความหลงทิศได้มีแก่ข้าพเจ้าด้วยกำลังแห่งความโศก”. คำว่า ธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น คืออนุปัสสนาธรรมมีกายานุปัสสนาเป็นต้น แม้เมื่อก่อนเคยปรากฏชัดตั้งมั่นอยู่ แต่บัดนี้ไม่ปรากฏแก่ข้าพเจ้า.

165. Abbhantaraṃ karoti nāma attaniyeva ṭhapanato. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma samānattatāvasena dhammena pubbe tassa saṅgaṇhato. Daharakāleti attano daharakāle. Kassaci akathetvāti kassaci attano antevāsikassa upanigūhabhūtaṃ ganthaṃ akathetvā. Muṭṭhiṃ katvāti muṭṭhigataṃ viya rahasibhūtaṃ katvā. Yasmiṃ vā naṭṭhe sabbo taṃmūlako dhammo vinassati, so ādito mūlabhūto dhammo, mussati vinassati dhammo etena naṭṭhenāti muṭṭhi, taṃ tathārūpaṃ muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.

๑๖๕. คำว่า กระทำไว้ภายใน คือเพราะตั้งไว้ในตนเอง. คำว่า กระทำบุคคลไว้ภายใน คือเพราะทรงสงเคราะห์บุคคลนั้นไว้ก่อนแล้วด้วยธรรมคือความมีตนเสมอ. คำว่า ในกาลยังหนุ่ม คือในกาลที่ตนยังหนุ่ม. คำว่า ไม่บอกแก่ใครๆ คือไม่บอกคัมภีร์ที่เป็นของปกปิดแก่ศิษย์คนใดคนหนึ่งของตน. คำว่า ทำเป็นกำมือ คือทำเป็นความลับเหมือนของที่อยู่ในกำมือ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสิ่งใดพินาศไป ธรรมทั้งปวงที่มีสิ่งนั้นเป็นมูลย่อมพินาศไป ธรรมนั้นเป็นธรรมที่เป็นมูลมาแต่ต้น ธรรมย่อมหลงลืม ย่อมพินาศไป เพราะสิ่งนี้พินาศไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า มุฏฐิ (กำมือ) ทรงแสดงว่า ไม่มีสิ่งใดที่ทำเป็นกำมือเช่นนั้นแล้วเก็บรักษาไว้.

Ahamevāti avadhāraṇaṃ bhikkhusaṅghapariharaṇassa aññasādhāraṇicchādassanatthaṃ, avadhāraṇena pana vinā ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅgha’’ntiādi bhikkhusaṅghapariharaṇe ahaṃkāramamaṃkārābhāvadassananti daṭṭhabbaṃ. Uddisitabbaṭṭhenāti ‘‘satthā’’ti uddisitabbaṭṭhena. Mā vā ahesuṃ bhikkhūti adhippāyo. ‘‘Mā vā ahosī’’ti vā pāṭho. Evaṃ na hotīti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādi ākārena cittappavatti na hoti. ‘‘Pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vutta’’nti iminā vayo viya buddhakiccampi pariyositakammanti dīpeti. Sakaṭassa bāhappadese daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ bāhabandho. Cakkanemisandhīnaṃ daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ cakkabandho.

คำว่า เราเท่านั้น เป็นการกำหนด เพื่อแสดงความไม่ปรารถนาความทั่วไปแก่ผู้อื่นในการบริหารภิกษุสงฆ์ แต่ถ้าไม่มีการกำหนด พึงทราบว่าเป็นการแสดงความไม่มีอหังการและมมังการในการบริหารภิกษุสงฆ์ ด้วยคำว่า “เราบริหารภิกษุสงฆ์” เป็นต้น. คำว่า โดยความหมายว่าพึงระบุถึง คือโดยความหมายว่าพึงระบุถึงว่า “พระศาสดา”. อธิบายว่า หรือว่าภิกษุทั้งหลายอย่าได้มีเลย. หรือมีบาลีว่า “มา วา อโหสิ”. คำว่า ไม่เป็นอย่างนั้น คือความเป็นไปแห่งจิตย่อมไม่มีโดยอาการว่า “เราจักบริหารภิกษุสงฆ์” เป็นต้น. ด้วยคำว่า “ตรัสเพื่อแสดงความเป็นผู้ถึงวัยสุดท้าย” นี้ ย่อมแสดงว่าพุทธกิจก็เป็นงานที่จบสิ้นแล้วเหมือนวัย. การพันเชือกเพื่อให้มั่นคงในส่วนแขนของเกวียน ชื่อว่า พาหพันธะ. การพันเชือกเพื่อให้มั่นคงในรอยต่อของกงล้อ ชื่อว่า จักกพันธะ.

Tamatthanti veṭhamissakena maññeti vuttamatthaṃ. Rūpādayo eva dhammā saviggaho viya upaṭṭhānato rūpanimittādayo, tesaṃ rūpanimittādīnaṃ. Lokiyānaṃ vedanānanti yāsaṃ nirodhanena phalasamāpatti samāpajjitabbā, tāsaṃ nirodhā phāsu hoti, tathā bāḷhavedanābhitunnasarīrassāpi. Tadatthāyāti phalasamāpattivihāratthāya. Dvīhi bhāgehi āpo gato etthāti dīpo, oghena parigato hutvā anajjhotthaṭo bhūmibhāgo, idha pana catūhipi oghehi, saṃsāramahogheneva vā anajjhotthaṭo attā ‘‘dīpo’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘mahāsamuddagatā’’tiādi. Attassaraṇāti attappaṭisaraṇā. Attagatikā vāti attaparāyaṇāva[Pg.147]. Mā aññagatikāti aññaṃ kiñci gatiṃ paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ mā cintayittha. Kasmā? Attā nāmettha paramatthato dhammo abbhantaraṭṭhena, so evaṃ sampādito tumhākaṃ dīpaṃ tāṇaṃ gati parāyaṇanti. Tena vuttaṃ ‘‘dhammadīpā’’tiādi. Tathā cāha ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160, 380) upadesamattameva hi parasmiṃ paṭibaddhaṃ, aññā sabbā sampatti purisassa attādhīnā eva. Tenāha bhagavā ‘‘tumhehi kiccaṃ ātappaṃ, akkhātāro tathāgatā’’ti (dha. pa. 276). Tamaggeti tamayogassa agge tassa atikkantābhāvato. Tenevāha ‘‘ime aggatamā’’tiādi. Mamāti mama sāsane. Sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā vāti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ bhāvetvā brūhetvā tadeva gocaraṃ attano pavattiṭṭhānaṃ katvā ṭhitā eva bhikkhū agge bhavissanti.

คำว่า อรรถนั้น คือเนื้อความที่ตรัสไว้ว่า ทรงสำคัญด้วยการพันปนกัน. ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่ารูปนิมิตเป็นต้น เพราะปรากฏเหมือนมีสรีระ, แห่งรูปนิมิตเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า แห่งเวทนาทั้งหลายที่เป็นโลกิยะ คือเวทนาทั้งหลายที่เมื่อดับแล้วพึงเข้าถึงผลสมาบัติได้, เพราะการดับเวทนาเหล่านั้น ความผาสุกย่อมมี แม้แก่ผู้ที่มีร่างกายถูกเวทนาอันแรงกล้าบีบคั้น. คำว่า เพื่ออรรถนั้น คือเพื่อการอยู่ด้วยผลสมาบัติ. พื้นดินที่น้ำแยกออกเป็นสองส่วนในที่นี้ ชื่อว่า ทีปะ (เกาะ) คือส่วนแห่งพื้นดินที่ถูกห้วงน้ำล้อมรอบแต่ไม่ถูกท่วมทับ, แต่ในที่นี้หมายถึง อัตตาที่ไม่ถูกโอฆะ ๔ หรือห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏท่วมทับ ชื่อว่า ทีปะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ผู้ไปสู่มหาสมุทร” เป็นต้น. คำว่า มีตนเป็นที่พึ่ง คือมีตนเป็นที่ต้านทาน. คำว่า หรือมีตนเป็นที่ไป คือมีตนเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง. คำว่า อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่ไป คืออย่าดำริถึงสิ่งอื่นใดว่าเป็นที่ไป เป็นที่ต้านทาน หรือเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง. เพราะเหตุไร? เพราะชื่อว่าอัตตาในที่นี้ โดยปรมัตถ์คือธรรมโดยความหมายว่าเป็นภายใน, ธรรมนั้นที่อบรมแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่ไป เป็นที่พึ่งอย่างยิ่งของพวกเธอ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “มีธรรมเป็นเกาะ” เป็นต้น. สมจริงดังที่พระองค์ตรัสว่า “ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ใครอื่นเล่าจะเป็นที่พึ่งได้” (ธ.ป. ๑๖๐, ๓๘๐) เพราะว่าเพียงคำแนะนำเท่านั้นที่เนื่องด้วยผู้อื่น, ส่วนความสำเร็จอื่นทั้งปวงของบุรุษย่อมขึ้นอยู่กับตนเองทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความเพียรเป็นกิจที่ท่านทั้งหลายพึงทำ ตถาคตทั้งหลายเป็นเพียงผู้บอก” (ธ.ป. ๒๗๖). คำว่า เป็นยอดนั้น คือในยอดแห่งความประกอบนั้น เพราะไม่มีการก้าวล่วงยอดนั้นไปได้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เหล่านี้เป็นผู้ยอดเยี่ยม” เป็นต้น. คำว่า ของเรา คือในศาสนาของเรา. คำว่า หรือทั้งหมดนั้นมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นอารมณ์ คือภิกษุทั้งหลายที่เจริญเพิ่มพูนสติปัฏฐาน ๔ แล้วทำสติปัฏฐานนั้นนั่นแหละให้เป็นโคจรคือเป็นที่ตั้งแห่งความประพฤติของตน ย่อมจะเป็นผู้เลิศ.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภาณวารที่ ๒ จบแล้ว.

Nimittobhāsakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องนิมิตและโอภาส.

166. Anekavāraṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati, tasmā imaṃ vesālippavesanaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘kadā pāvisī’’ti pucchitvā āgamanato paṭṭhāya taṃ dassento ‘‘bhagavā kirā’’tiādimāha. Āgatamaggenevāti pubbe yāva veḷuvagāmakā āgatamaggeneva paṭinivattento. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Tatoti phalasamāpattito. Ayanti idāni vuccamānākāro. Divāṭṭhānolokanādi parinibbānassa ekantikabhāvadassanaṃ. Ossaṭṭhoti vissaṭṭho āyusaṅkhāro ‘‘sattāhameva mayā jīvitabba’’nti.

๑๖๖. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงเวสาลีหลายครั้ง เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงการเสด็จเข้าสู่กรุงเวสาลีนี้ให้แน่นอน จึงถามว่า 'เสด็จเข้าไปเมื่อไร' แล้วแสดงการเสด็จเข้านั้นตั้งแต่การเสด็จมา โดยกล่าวว่า 'ได้ยินว่าพระผู้มีพระภาค' เป็นต้น. บทว่า 'อาคตมคฺเคนว' (ด้วยทางที่เสด็จมาแล้วนั่นเอง) คือ ทรงเสด็จกลับด้วยทางที่เสด็จมาแล้วนั่นเอง ตั้งแต่ก่อนจนถึงหมู่บ้านเวฬุคาม. บทว่า 'ยถาปริจฺเฉเทน' (ตามกำหนด) คือ ตามกาลที่กำหนดไว้. บทว่า 'ตโต' (จากนั้น) คือ จากผลสมาบัติ. บทว่า 'อยํ' (นี้) คือ อาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. การทอดพระเนตรดูที่พักกลางวันเป็นต้น เป็นการแสดงความเป็นไปอย่างแน่นอนแห่งการปรินิพพาน. บทว่า 'โอสฺสฏฺโฐ' (ทรงปลงแล้ว) คือ ทรงสละพระชนมายุสังขารว่า 'เราพึงมีชีวิตอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น'.

Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānanti sabbeva sabrahmacārino sandhāya vadati.

บทว่า 'เชฏฺฐกนิฏฺฐภาติกานํ' (ของพี่และน้อง) คือ ทรงกล่าวหมายถึงเพื่อนพรหมจารีทั้งปวงนั่นเอง.

Paṭipādessāmīti maggapaṭipattiyā niyojessāmi. Maṇiphalaketi maṇikhacite pamukhe atthataphalake. Taṃ paṭhamaṃ dassananti yaṃ veḷuvane paribbājakarūpena āgatassa siddhaṃ dassanaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Yaṃ vā anomadassissa bhagavato vacanaṃ saddahantena tadā abhinīhārakāle paccakkhato [Pg.148] viya tumhākaṃ dassanaṃ siddhaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Paccāgamanacārikanti paccāgamanatthaṃ cārikaṃ.

บทว่า 'ปฏิปาเทสฺสามิ' (เราจักให้ดำเนินไป) คือ เราจักให้ประกอบในมรรคปฏิปทา. บทว่า 'มณิผลเก' (บนแผ่นมณี) คือ บนแผ่นกระดานที่ปูไว้ ณ มุขหน้าอันประดับด้วยมณี. บทว่า 'ตํ ปฐมํ ทสฺสนํ' (การเห็นครั้งแรกนั้น) คือ การเห็นที่สำเร็จแล้วแก่ท่านผู้มาในรูปของปริพาชกในป่าไผ่ นั่นคือการเห็นครั้งแรก. หรือการเห็นของท่านทั้งหลายที่สำเร็จแล้วประดุจเห็นด้วยตาตนเองในกาลที่ตั้งความปรารถนาในครั้งนั้น โดยเชื่อพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าอโนมทัสสี นั่นคือการเห็นครั้งแรก. บทว่า 'ปจฺจาคมนจาริกํ' (การจาริกกลับ) คือ การจาริกเพื่อกลับ.

Sattāhanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Therassa jātovarakagehaṃ kira itaragehato vivekaṭṭhaṃ, vivaṭaṅgaṇañca, tasmā devabrahmānaṃ upasaṅkamanayogyanti ‘‘jātovarakaṃ paṭijaggathā’’ti vuttaṃ. Soti uparevato. Taṃ pavattinti tattha vasitukāmatāya vuttaṃ taṃ.

บทว่า 'สตฺตาหํ' (เจ็ดวัน) เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค (ตลอดไป). ได้ยินว่าห้องที่เกิดของพระเถระเป็นที่สงัดจากเรือนอื่น และมีลานโล่งแจ้ง เพราะฉะนั้นจึงสมควรแก่การที่เทวดาและพรหมจะเข้าไปหา จึงกล่าวว่า 'จงจัดแจงห้องที่เกิด'. บทว่า 'โส' (ท่านนั้น) คือ พระอุปเรวัต. บทว่า 'ตํ ปวตฺตึ' (ความเป็นไปนั้น) คือ คำที่กล่าวถึงความเป็นไปนั้นด้วยความประสงค์จะอยู่ ณ ที่นั้น.

‘‘Jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16, 165) iminā nīhārena thero ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataro’’ti puṭṭho attano mahattaṃ satthu upari pakkhipanto ‘‘ārāmikasadisā ete upāsike amhākaṃ satthuno’’ti āha. Sāvakasampattikittanampi hi atthato satthu sampattiṃyeva vibhāveti.

พระเถระถามว่า 'พวกท่านเป็นใคร' ด้วยนัยนี้ว่า 'แม้พระตถาคตทั้งหลายก็ยังตรัสถามทั้งที่ทรงรู้' (ปารา. 16, 165). เมื่อถูกถามว่า 'ท่านยิ่งใหญ่กว่าท้าวมหาราชทั้งสี่หรือ' จึงน้อมความยิ่งใหญ่ของตนไปที่พระศาสดาแล้วกล่าวว่า 'ดูกรอุบาสิกา ท่านเหล่านี้เป็นเหมือนอารามิกของพระศาสดาของเรา'. เพราะการสรรเสริญความถึงพร้อมของสาวก ย่อมแสดงถึงความถึงพร้อมของพระศาสดาโดยอรรถนั่นเอง.

Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti therassa desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripakkattā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā.

บทว่า 'โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย' (ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล) คือ ด้วยอานุภาพแห่งพระธรรมเทศนาของพระเถระ และด้วยความที่ญาณแก่กล้าแล้วเพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยของตน จึงตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล.

Ayanti yathāvuttā. Etthāti ‘‘vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti etasmiṃ vesālīpavese. Anupubbīkathāti anupubbadīpanī kathā.

บทว่า 'อยํ' (นี้) คือ ตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เอตฺถ' (ในเรื่องนี้) คือ ในการเสด็จเข้าสู่กรุงเวสาลีนี้ที่ว่า 'เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี'. บทว่า 'อนุปุพฺพีกถา' (อนุปุพพิกถา) คือ ถ้อยคำที่แสดงไปตามลำดับ.

167. Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi cite mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakacetiya’’nti evaṃ ādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttaṃ ājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā[Pg.149]. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.

๑๖๗. บทว่า 'อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเน' (ในที่แห่งเจดีย์ของยักษ์ชื่ออุเทน) คือ ในสถานที่ที่มหาชนยกย่องซึ่งก่อด้วยอิฐโดยเป็นที่สถิตของยักษ์ชื่ออุเทน. บทว่า 'กตวิหาโร' (วิหารที่สร้างแล้ว) คือ วิหารที่สร้างอุทิศพระผู้มีพระภาค. บทว่า 'วุจฺจติ' (เรียกว่า) คือ เรียกว่า 'อุเทนเจดีย์' ตามโวหารเดิม. แม้ในคำว่า 'โคตมกเจดีย์' เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. นัยนี้แหละ คือ ทรงแสดงถึงความเป็นวิหารที่สร้างขึ้นในที่แห่งเจดีย์. บทว่า 'วฑฺฒิตา' (เจริญแล้ว) คือ ทำให้พอกพูนด้วยอำนาจความบริบูรณ์แห่งภาวนา. บทว่า 'ปุนปฺปุนํ กตา' (ทำให้มากแล้ว) คือ ให้เป็นไปซ้ำๆ ด้วยการทำให้มากซึ่งภาวนา. บทว่า 'ยุตฺตยานํ วิย กตา' (ทำให้เป็นประดุจยานที่เทียมแล้ว) คือ ทำให้ถึงความควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้วอันสารถีผู้ฉลาดบังคับแล้ว ย่อมเป็นไปได้ตามความพอใจ. บทว่า 'ปฏิฏฺฐานฏฺเฐน' (โดยความเป็นที่ตั้ง) คือ โดยความเป็นที่อธิษฐาน. บทว่า 'วตฺถุ วิย กตา' (ทำให้เป็นประดุจวัตถุ) คือ ทำให้เป็นประดุจวัตถุที่ชำระอันตรายดีแล้ว เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปในวิสัยแห่งฤทธิ์ด้วยการชำระอุปกิเลสให้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง. บทว่า 'อธิฏฺฐิตา' (อธิษฐานแล้ว) คือ ตั้งไว้ให้ควรแก่การอธิษฐานนั้นๆ ด้วยความเป็นภาวนาที่ดีเพราะความที่ปฏิปักษ์ห่างไกล. บทว่า 'สมนฺตโต จิตา' (สั่งสมไว้โดยรอบ) คือ ถึงความพอกพูนแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'สุวฑฺฒิตา' (เจริญดีแล้ว). บทว่า 'สุฏฺฐุ สมาลทฺธา' (ปรารภดีแล้ว) คือ เสพดีแล้วด้วยการบรรลุถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา.

Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti paramāyuppamāṇaṃ vadati, tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.40; dī. ni. ṭī. 1.40) vuttanayeneva veditabbaṃ. Mahāsivatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. ‘‘Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatī’’ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenāpi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘so na ruccati…pe… niyamita’’nti.

บทว่า 'อนิยเมน' (โดยไม่กำหนด) คือ ด้วยคำที่ไม่ระบุแน่นอนว่า 'ของใครก็ตาม'. บทว่า 'นิยเมตฺวา' (กำหนดแล้ว) คือ กำหนดไว้ด้วยการแสดงโดยระบุว่า 'ของพระตถาคต'. บทว่า 'อายุปฺปมาณํ' (ประมาณแห่งอายุ) คือ ทรงกล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด เหตุในการถือเอาประมาณแห่งอายุนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพรหมชาลสูตร (ที. สี. อ. 1.40; ที. สี. ฎีกา 1.40). ส่วนพระมหาเถระชื่อสีวะกล่าวว่า 'เมื่อตั้งความสามารถของกรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งสามารถทำให้มีอายุยืนยาวถึงอสงไขยไว้ในใจแล้ว ความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งพระชนมายุสังขารของพระพุทธเจ้าก็มีมาในพระบาลีแล้วนั่นเองว่า พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้เท่านั้น'. ด้วยคำว่า 'ถูกครอบงำด้วยความฟันหลอเป็นต้น' นี้ ย่อมได้ความโดยอรรถว่า เมื่อความแก่ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังฤทธิ์ฉันใด ความตายก็ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังฤทธิ์นั้นฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้ด้วยวาทะของพระเถระที่เกิดขึ้นเป็นอย่างอื่นว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน และตกลงที่ไหน' ก็ยังสนับสนุนคำของอรรถกถาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'คำนั้นไม่เป็นที่พอใจ... (ละ)... กำหนดแล้ว'.

Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññopīti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi. Cattāro vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā [Pg.150] na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhigatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ, tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyeva vāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana anujānāti.

คำว่า ปริยุตฺถิตจิตฺโต (จิตถูกครอบงำแล้ว) คือ จิตถูกครอบงำแล้วอย่างที่ไม่อาจพิจารณาประโยชน์และมิใช่ประโยชน์อะไรได้เลย. การครอบงำนั้นเหมือนน้ำน้อยถูกกระแสน้ำใหญ่ท่วมทับ ฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชโฌตฺถฏจิตฺโต (จิตถูกท่วมทับแล้ว). คำว่า อัญโญปิ (คนอื่นอีก) คือ ปุถุชนคนใดคนหนึ่งนอกจากพระเถระ หรือนอกจากพระอริยะ. การกล่าวถึงปุถุชนในที่นี้ เพื่อแสดงว่า ปุถุชนผู้มีวิปลาสที่ยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง มีจิตถูกมารครอบงำแล้ว ย่อมไม่อาจพิจารณาประโยชน์อะไรได้เลยฉันใด พระเถระก็ไม่อาจพิจารณานิมิตโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงทำไว้ได้โดยสิ้นเชิงฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มารแล” เป็นต้น. คำว่า จตฺตาโร วิปัลลาสา (วิปลาส ๔) คือ วิปลาส ๔ ประการเหล่านี้ ได้แก่ สัญญาคลาดเคลื่อนในสิ่งไม่งามว่างาม, จิตคลาดเคลื่อนในสิ่งไม่งามว่างาม, สัญญาคลาดเคลื่อนในสิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข, จิตคลาดเคลื่อนในสิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข. คำว่า เตน (เพราะเหตุนั้น) คือ แม้วิปลาส ๘ อย่างอื่นจะละได้แล้ว แต่เพราะวิปลาส ๔ อย่างที่กล่าวมายังละไม่ได้. คำว่า อสฺส (ของท่าน) คือ ของพระเถระ. คำว่า มทฺทติ (ย่อมบีบคั้น) คือ เหมือนบีบคั้นด้วยการสัมผัสเท่านั้น ถ้าบีบคั้นอย่างอื่น สัตว์ทั้งหลายพึงตายไป. มีความหมายว่า จะสามารถหรือไม่สามารถ. เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถเล่า ก็มารนั้นเข้าสู่ท้องของพระอัครสาวกมิใช่หรือ? จริงอยู่ มารเข้าสู่ท้องของพระอัครสาวกนั้น ก็เพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ใช่ด้วยความประสงค์จะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้กล่าวว่า “จะสามารถอะไร” ด้วยความประสงค์จะเบียดเบียน เพราะมารได้บีบคั้นหัวใจแล้ว. คำว่า นิมิตฺโตภาส (นิมิตโอภาส) ในที่นี้ หมายถึง การยังความสำคัญให้เกิดขึ้นด้วยการขอให้อยู่ตลอดกัปว่า “ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด” ด้วยการแสดงอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์ว่า “ดูก่อนอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันใครก็ตามเจริญแล้ว” เป็นต้น โดยอ้อมว่าสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปได้ เป็นนิมิต. ส่วนการแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรง ไม่ต้องอ้อมค้อม เป็นโอภาส. คำว่า ชานนฺโตเยว วา (ทรงทราบอยู่แล้วนั่นเอง) คือ ทรงทราบอยู่ซึ่งความเป็นผู้ถูกมารครอบงำแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุแห่งความผิดของตน โสกะของสัตว์ทั้งหลายย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง จึงตรัสว่า “เพื่อทำให้โสกะเบาบางด้วยการกล่าวโทษ”. ก็พระเถระทราบเรื่องราวในเวลาที่จิตถูกมารครอบงำในภายหลังหรือ? ไม่ทราบโดยสภาพ แต่ทราบด้วยพุทธานุภาพ.

Mārayācanakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องมารทูลอาราธนา

168. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ativiya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahapaṭipattiṃ na muccatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno, sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekaṃ antaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni bhante bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa abhisandhiṃ jānantopi [Pg.151] taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.

๑๖๘. มารย่อมฆ่าด้วยการฆ่าคุณธรรม โดยการชักนำไปในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หรือย่อมเหมือนฆ่าสิ่งที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ด้วยการผูกมัดความคลายกำหนัด เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิด จึงกล่าวว่า “มาร” เพราะ “ย่อมฆ่า”. เพราะเป็นผู้มีบาปมาก จึงชื่อว่า “ปาปิมา”. เพราะประกอบด้วยธรรมดำ จึงชื่อว่า “กัณหะ”. เพราะทำคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้นให้สิ้นไป จึงชื่อว่า “อันตกะ”. เพราะไม่ปล่อยการปฏิบัติที่เป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่า “นมุจิ”. เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงแห่งมารของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นพวกพ้องของมารนั้น จึงชื่อว่า “ปมัตตพันธุ”. กล่าวถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ว่า “ในสัปดาห์ที่ ๘” ไม่ใช่เพราะมีชื่อสัปดาห์ที่ ๘ อันเป็นกิจที่กำหนดไว้ตายตัวเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งขัดสมาธิเป็นต้น. เพราะว่าหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารได้ทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับปฏิญญาจะแสดงธรรมแก่ท้าวสหัมบดีพรหมและท้าวสักกะจอมเทพ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงเกิดความเสียใจขึ้นแล้วยืนคิดว่า “เอาละ บัดนี้เราจะยังพระองค์ให้ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ ด้วยประการฉะนี้ มโนรถของพระองค์ก็จะแปรผันไป และมโนรถของเราก็จะสำเร็จ”. ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง แล้วทูลอาราธนาให้ปรินิพพานว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด” เป็นต้น คำนั้นกล่าวถึง “ในสัปดาห์ที่ ๘” เป็นต้น. ในที่นั้น “อชฺช” (วันนี้) หมายถึง วันที่ทรงปลงอายุสังขาร. พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบความประสงค์ของมารนั้น ก็มิได้ทรงเปิดเผยความนั้น ทรงปฏิเสธการทูลอาราธนา โดยทรงประกาศว่าการปรินิพพานยังไม่ถึงเวลา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เรายังไม่ปรินิพพาน” เป็นต้น.

Maggavasena viyattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayanena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassāpi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikapaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttapaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya pavattanasīlā. Anu maggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminivipassanā, tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā. Tassa vādo, catusaccadesanā.

ผู้ฉลาดเพราะมรรค คือฉลาดด้วยการแทงตลอดสัจจะ ผู้แนะนำแล้วอย่างนั้น คือแนะนำแล้วด้วยการกำจัดกิเลสโดยมรรค ผู้แกล้วกล้าอย่างนั้น คือแกล้วกล้าด้วยการบรรลุความแกล้วกล้าในพระศาสนาของพระศาสดาด้วยการบรรลุอริยมรรคเท่านั้น หมายความว่า ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการปราศจากอกุศลธรรมมีทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งความไม่แกล้วกล้า พระบาลีว่า ‘สุตะ’ ในที่นี้ หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ด้วยสุตะนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยพระไตรปิฎก’ หมู่แห่งปิฎก ๓ คือไตรปิฎก หรือปิฎก ๓ คือไตรปิฎก ไตรปิฎกนั่นแหละคือไตรปิฎก โดยไตรปิฎกนั้น ‘นั่นแหละ’ คือพระไตรปิฎกนั้นนั่นแหละ ที่กล่าวว่า ‘สุตะ’ โดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง ‘ธรรม’ คือปริยัติธรรม ‘ทรงไว้’ คือทรงไว้ในใจ ทำให้ไม่เสื่อมเหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ด้วยความเป็นผู้ท่องจำดีและทรงไว้ดี ดังนี้ แสดงความเป็นพหูสูตและทรงธรรมโดยปริยัติธรรมแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นพหูสูตและทรงธรรมนั้นโดยปฏิเวธธรรมด้วย จึงกล่าวคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น ‘อริยธรรม’ คือมรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง ‘เป็นธรรมที่สมควร’ คือเป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ ‘ปฏิปทาที่สมควร’ คือกล่าวถึงวิปัสสนาธรรมนั้นนั่นแหละ หรือวิสุทธิ ๖ ‘อนุธรรม’ คือธรรมที่เหมาะสมแก่ปฏิปทาที่กล่าวมาแล้วนั้น อันเป็นธรรมที่ขัดเกลากิเลส มีความมักน้อยเป็นต้น ‘มีปกติประพฤติ’ คือมีปกติสมาทานประพฤติ หรือ ‘อนุธรรม’ คือวิปัสสนาที่นำไปสู่การออกจากสังขาร เพราะมรรคผลธรรมเป็นไปตามวิปัสสนานั้น มีปกติประพฤติวิปัสสนานั้น ‘วาทะของอาจารย์ของตน’ คือวาทะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน พระผู้มีพระภาคเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนอาจาระแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก วาทะของพระองค์ คือการแสดงอริยสัจ ๔

Ācikkhissantīti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññāpessantīti pajānāpessanti, saṅkāpessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttāniṃ karissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Saha dhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu [Pg.152] (vibha. 270) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ, yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññāpessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅkhāre).

‘จักบอก’ คือจักบอกตั้งแต่ต้น หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบที่ตนเรียนรู้มาแล้ว ‘จักแสดง’ คือจักอ่าน หมายความว่า จักทำให้พระบาลีแจ่มแจ้งดี ‘จักบัญญัติ’ คือจักให้รู้ หมายความว่า จักให้เข้าใจ ‘จักตั้งไว้’ คือจักตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ หมายความว่า จักประกาศ ‘จักเปิดเผย’ คือจักทำให้เปิดเผย ‘จักจำแนก’ คือจักทำให้จำแนก ‘จักทำให้ตื้น’ คือจักทำให้ตื้นและปรากฏซึ่งสิ่งที่ลึกและไม่ตื้น ในคำว่า ‘พร้อมด้วยธรรม’ นี้ คำว่า ‘ธรรม’ เป็นไวพจน์ของเหตุ เหมือนในคำว่า ‘ปัญญาในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา’ เป็นต้น (วิภังค์ ๒๗๐) จึงกล่าวว่า ‘ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีปัจจัย’ ‘พร้อมด้วยปาฏิหาริย์’ คือพร้อมด้วยการนำออกไป เหมือนการทำลายวาทะของผู้อื่นแล้วตั้งวาทะของตนไว้ได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมโดยทำให้เนื้อความที่ตนบรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและอุทาหรณ์ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออกไป’ หมายความว่า จักทำให้โลกุตรธรรม ๙ อย่างแจ่มแจ้ง ในที่นี้ แสดงอรรถบท ๖ ด้วยบท ๖ มีคำว่า ‘จักบัญญัติ’ เป็นต้น ส่วนในเบื้องต้น แสดงพยัญชนะบท ๖ ด้วยบท ๒ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกก็เป็นอันสงเคราะห์และแสดงแล้วโดยนัยแห่งการพรรณนา ข้อนี้พระเนตติปกรณ์กล่าวไว้ว่า ‘พระสูตรมี ๑๒ บท ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ’ (เนตติ. สังขาร)

Sikkhattayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṇaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvagamanena sabbaso parivuddhiṃ upagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘bahujanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbākāra…pe… patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.

‘อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓’ คือการสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น ‘พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด’ คือการประพฤติอันประเสริฐอันเป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือ ‘อันสำเร็จแล้ว’ คืออันเจริญดีแล้ว ‘โดยรสแห่งฌาน’ คือโดยสุขแห่งฌานที่ภิกษุเหล่านั้นๆ บรรลุแล้ว ‘ถึงความเจริญ’ คือถึงความเจริญโดยประการทั้งปวงด้วยการถึงความเป็นของประณีตและเลิศ เหมือนดอกไม้บานสะพรั่งไปทั่ว คือถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา โดยความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอภิญญา ‘โดยความเป็นผู้ตั้งมั่น’ คือโดยความเป็นที่ตั้ง หมายความว่า โดยการถึงความตั้งมั่น ‘เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มากโดยปฏิเวธ’ คือเป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยการตรัสรู้ของชนหมู่มาก’ ‘เป็นไปทั่ว’ คือเป็นไปทั่ว เกิดขึ้นแล้ว หรือถึงความเป็นไปทั่ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ถึงแล้วโดยอาการทั้งปวง...’ ‘อันประกาศดีแล้ว’ คืออันแสดงดีแล้วโดยความเป็นเบื้องต้นงามเป็นต้น

Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā

พรรณนาการทรงปลงพระชนมายุสังขาร

169. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā, catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ [Pg.153] idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā abhāsi ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘na samāpajjissāmī’’ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘nappavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci, yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha. Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā. Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi (bu. vaṃ. 84-91). Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘devadundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.

๑๖๙. คำว่า 'ตั้งสติไว้ดีแล้ว' คือ ภาระแห่งทุกข์อันเป็นส่วนแห่งอัตภาพ มีกายเป็นต้นนี้ อันเราแบกมานานแล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีกต่อไป เพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระแห่งอริยมรรคมาเป็นเวลานาน อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้ อันเรากำหนดรู้โดยชอบแล้วโดยความเป็นอสุภะเป็นต้น โดยการตั้งสัมมาสติ ๔ ประการไว้ดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง คำว่า 'ทรงกำหนดด้วยพระญาณ' คือ เพราะว่าประโยชน์ตนอันเป็นเหตุในการแบกภาระแห่งทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ ได้สำเร็จแล้วที่โคนต้นมหาโพธิ์นั่นเอง ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการแนะนำพุทธเวไนยชน พึงทำให้สำเร็จ ประโยชน์นั้นบัดนี้จักถึงความสำเร็จใน ๓ เดือนเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เราจักปรินิพพานในวันวิสาขปุณณมี' ดังนี้ ทรงกำหนดด้วยพระพุทธญาณอย่างนี้ ทรงตัดสินใจโดยประการทั้งปวงแล้ว คำว่า 'ทรงปลงอายุสังขาร' คือ ทรงปลงธรรมคือผลสมาบัติอันเป็นเครื่องปรุงแต่งอายุ คือชีวิตว่า 'เราจักไม่เข้าสมาบัติ' ด้วยการปลงนั้นนั่นเอง ทรงปลงชีวิตสังขารอันถูกปรุงแต่งด้วยผลสมาบัตินั้นว่า 'เราจักไม่ให้เป็นไป' เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ในกาลนั้น' เป็นต้น แผ่นดินไหวใหญ่ ย่อมมีเพราะความยิ่งใหญ่แห่งสถานที่ และเพราะความยิ่งใหญ่แห่งอาการเป็นไป ในบรรดาเหตุเหล่านั้น เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งแผ่นดินไหวเพราะความยิ่งใหญ่แห่งสถานที่ จึงตรัสว่า 'ในกาลนั้นแล...เป...ไหวแล้ว' โโลกธาตุหมื่นหนึ่งอันเป็นเขตเกิดนั้นนั่นเอง ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ ที่ไหวแล้วแม้ในคราวทรงตั้งมหาปณิธานและมหาชาติเป็นต้น ในกาลนั้นก็ไหวเพียงเท่านั้น มีเหตุอะไร? เพราะความเป็นเขตเกิด อันพระองค์ทรงยึดถือไว้ตั้งแต่ต้นแล้ว การยึดถือของพระองค์นั้น พึงทราบโดยธรรมดา แท้จริง เขตเกิดของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเพียงเท่านั้น แท้จริง มีคำกล่าวไว้ว่า 'โลกธาตุหมื่นหนึ่ง ย่อมเงียบสงบ ไม่วุ่นวาย...เป...มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน โลกธาตุหมื่นหนึ่งย่อมไหว' เป็นต้น (พุทธวงศ์ ๘๔-๙๑) ทำให้ผู้ปราศจากราคะหวาดกลัวด้วยการไหว ๖ อย่าง มีน้ำเป็นที่สุด ชื่อว่าน่ากลัว (ภิงสโน) เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เป็นเหตุให้เกิดความกลัว' (ภยชนโก) คำว่า 'เทวเภรี' เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า 'เทวทุนทุภิ' (กลองทิพย์) ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงกลองใดๆ ที่เรียกว่า 'เทวทุนทุภิ' แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นในอากาศอันเป็นเหตุแห่งอุบาทว์ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เทโว' เป็นต้น คำว่า 'เทโว' คือ เมฆ เพราะเมื่อเมฆนั้นยังใสอยู่ ท้องฟ้ายังไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเรียกว่า 'สุกขคัชชิตะ' (ฟ้าผ่าแห้ง) ซึ่งมีชื่อว่า 'เทวทุนทุภิ' เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เมฆคำรามฟ้าผ่าแห้ง'

Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissatī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า 'เปล่งด้วยกำลังแห่งปีติ' คือ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า 'ภาระแห่งทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ อันเราแบกมานานแล้วอย่างนี้ บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า' จึงทรงเปล่งอุทานอันเปล่งออกด้วยกำลังแห่งปีติโดยธรรมชาติ เพื่อแสดงว่า แม้ความหมายนี้ก็สำเร็จด้วยการเปล่งอุทานอย่างนี้ จึงมีคำกล่าวในอรรถกถาว่า 'เพราะเหตุไร' เป็นต้น

Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya, vipulaphalatāya [Pg.154] ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti ‘‘arūpāvacaraṃ atula’’nti vuttaṃ, itarañca ‘‘tula’’nti, appavipākaṃ tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ, ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavassa hetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena, gocarāsevanāya ca nirato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ. Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajjīti ariyamaggena avassajji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.

คำว่า 'ตุลียติ' (อันบุคคลชั่ง) หมายถึง 'ตุลันติ' (ย่อมชั่ง) เพื่อแสดงว่าคำว่า 'ตุละ' เป็นกัมมสาธนะ จึงกล่าวว่า 'ตุลิตัง' (อันบุคคลชั่งแล้ว) ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย แท้จริง สิ่งนั้นถูกเรียกว่า 'ปริตตะ' (น้อย) เพราะมีสภาพถูกตัดขาดโดยรอบ ไม่ถูกชั่ง ไม่ถูกจำกัด เพราะข่มขี่ปฏิปักษ์ได้ เพราะมีกระแสยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์ ด้วยเหตุผลใดที่เคยกล่าวว่า 'อตุละ' (ประมาณมิได้) โดยไม่จำแนกแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะ เหตุผลเหล่านั้นย่อมมีแก่อรูปาวจรยิ่งกว่ารูปาวจร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อรูปาวจรเป็นอตุละ' ส่วนที่เหลือเป็น 'ตุละ' กรรมที่มีวิบากน้อย คือกรรมที่มีวิบากเบา เป็นกรรมที่เลวทราม กรรมนั้นเป็น 'ตุละ' กรรมที่มีวิบากมาก คือกรรมที่มีวิบากใหญ่ เป็นกรรมที่ประณีต กรรมนั้นเป็น 'อตุละ' ส่วนกรรมที่เป็นกลางในที่นี้ พึงแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ หีน (เลว) และ อุกกัฏฐะ (ประณีต) แล้วจัดเข้าใน ๒ ส่วนนั้น พึงกำหนดความเป็นมีวิบากน้อยและมากโดยนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวรรณนา แล้วพึงทราบความเป็นตุละและอตุละโดยอาศัยวิบากนั้น คำว่า 'สัมภวะ' (เหตุเกิด) เพราะสิ่งนี้ย่อมเกิดจากสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นเหตุแห่งสัมภวะ' คำว่า 'นิยกัชฌัตตรโต' (ยินดีในภายในของตน) คือยินดีในธรรมอันเป็นไปในสันดานของตนโดยวิปัสสนา และโดยการเสพโคจร กรรมที่มีวิบาก เป็นกรรมที่ให้เพียงวิบากที่เป็นไป เป็น 'สัมภวะ' เพราะความเป็นกรรมที่มีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่เครื่องปรุงแต่งภพมีกามภพเป็นต้น เพื่อให้เป็นคำพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า 'สัมภวะ' แล้วกล่าวว่า 'ภวสังขาร' คำว่า 'โอสสัชชี' (ทรงสละแล้ว) คือทรงสละด้วยอริยมรรค ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน (อัตตสัมภวะ) ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เพื่อแสดงการสละกรรมอันเป็นไปพร้อมกับการทำลายกิเลสทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสเหตุแห่งกรรมทั้งสองนั้นว่า 'เป็นผู้ยินดีในภายในของตน มีจิตตั้งมั่นแล้ว'

Tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi. ‘‘Eva’’ntiādinā pana udānavaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi.

คำว่า 'ตีเรนโต' (พิจารณาอยู่) คือพิจารณาโดยนัยว่า 'ความเกิดขึ้นเป็นภัย, ความไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม' เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยย่อด้วยคำว่า 'ตุเลนโต ตีเรนโต' (ชั่งอยู่ พิจารณาอยู่) เป็นต้น ให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า 'ปัญจขันธ์' เป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งการสละภวสังขารโดยสภาพ ส่วนด้วยคำว่า 'เอวัง' (อย่างนี้) เป็นต้น ทรงแสดงความหมายที่กล่าวไว้ตั้งแต่ต้นในอุทานวรรณนาโดยนัยแห่งการสรุป

Mahābhūmicālavaṇṇanā

พรรณนาแผ่นดินไหวใหญ่

171. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā. ‘‘Saṭṭhi…pe… bahala’’nti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitokāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā [Pg.155] gaṇhāti yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahalabhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati, uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.

๑๗๑. คำว่า 'ยันติ' (ยํ + อิติ) ในความหมายว่า 'ยํ' (อันใด) ในกรณีแห่งกะระณะ (เครื่องมือ) หรือในกรณีแห่งอธิกรณ์ (สถานที่) ด้วยอัธยาศัยว่าเป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ท่านจึงกล่าวว่า 'เยนะ สะมะเยนะ (ในสมัยใด) หรือ ยัสสมิง วา สะมะเย' (หรือในสมัยใด). คำว่า 'อุกเขปกวาตา' (ลมพัดขึ้น) คือลมที่พัดทำลายลมที่พยุงน้ำไว้จากที่ที่ตั้งอยู่. คำว่า 'สาฏฐิ...เป...พหละ' (หนา ๖๐...โยชน์) นี้ กล่าวโดยถือเอาประมาณความสูงของลมนั้นเท่านั้น แต่โดยความยาวและความกว้าง ลมนั้นย่อมทำลายลมที่พยุงน้ำไว้ได้ถึงประมาณหมื่นจักรวาลทีเดียว. คำว่า 'อากาเส' (ในอากาศ) คือในที่ที่ลมเคยตั้งอยู่ก่อน. คำว่า 'ปุนะ วาโต' (ลมอีก) คือเมื่อลมพัดขึ้นทำอย่างนั้นแล้วหายไป ลมที่พยุงน้ำไว้ก็กลับมายึดจับไว้ได้อีก เพื่อไม่ให้น้ำนั้นตกลงมา ย่อมยึดจับไว้โดยวิธีผูกรัดและกางกั้นไว้ให้ตั้งอยู่. คำว่า 'ตะโต อุทะกัง อุคคัจฉะติ' (จากนั้นน้ำก็ขึ้นไป) คือจากการที่ถูกยึดจับไว้นั้น น้ำที่ถูกลมนั้นพยุงไว้ก็ขึ้นไป คือลอยขึ้นไปข้างบน. คำว่า 'โหติเยวา' (ย่อมมีแน่นอน) คือย่อมมีอยู่เป็นระยะๆ. คำว่า 'พหละภาเวนะ' (ด้วยความเป็นของหนา) คือด้วยความเป็นของใหญ่ของมหาปฐพี เพราะมหาปฐพีทั้งหมดในเวลานั้นย่อมจมลงและลอยขึ้น ฉะนั้นการไหวจึงไม่ปรากฏ

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa. Anubhavitabbassaissariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattameva, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ. Vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ ‘‘so kirāyasmā’’tiādi vuttaṃ. Pūtimisso gandho etassāti pūtigandho, tena pūtigandheneva adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva sīsena, ativiya dārako evāti attho.

คำว่า 'อิจฌนัสสะ' (เพื่อความสำเร็จ) คือเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนา (เพื่อความสำเร็จ) แห่งอิสริยสมบัติเป็นต้นที่พึงเสวย. คำว่า 'ปริตตา' (น้อย) คือได้มาเพียงเล็กน้อย ยังไม่ได้รับการอบรมดี และการภาวนานั้นไม่เข้มแข็ง ท่านจึงกล่าวว่า 'ทุพพลา' (อ่อนกำลัง) เพราะการภาวนาท่านกล่าวโดยมีสัญญาเป็นประธาน. คำว่า 'อัปปมาณา' (ไม่มีประมาณ) คือชำนาญ อบรมดีแล้ว เพราะการภาวนานั้นมั่นคงและแข็งแรงยิ่งขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พลวา' (มีกำลัง). คำว่า 'ปริตตา ปฐวีสัญญาสัญญาในปฐวีน้อย, อัปปมาณา อาโปสัญญาสัญญาในอาโปไม่มีประมาณ' เป็นเพียงการแสดงเทศนาเท่านั้น แต่พึงทราบอธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออาโปสัญญาได้รับการอบรมดีแล้ว การไหวของแผ่นดินย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. (การไหวของแผ่นดินนั้น) เพื่อยังท้าวสักกะจอมเทพผู้ประมาทในทิพยสมบัติให้เกิดความสังเวช หรือเพื่อทดลองกำลังฤทธิ์ของตนที่ได้บรรลุแล้วในขณะนั้นเอง. การไหวของปราสาทของพระมหาโมคคัลลานเถระเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว เพื่อจะแสดงการไหวของปราสาทของพระสังฆรักขิตสามเณรโดยไม่กล่าวถึงเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โส กิรายัสมา' (ท่านผู้นั้นแล) เป็นต้น. กลิ่นเหม็นระคนอยู่กับสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงชื่อว่า 'ปูติคันโธ' (มีกลิ่นเหม็น) ด้วยกลิ่นเหม็นนั้นเอง เหมือนกับผู้ที่เกิดในครรภ์มารดาที่ได้กลิ่นเหม็นนั้นเองเป็นประธาน หมายความว่าเป็นเด็กที่น่ารังเกียจยิ่งนัก

Ācariyanti ācariyūpadesaṃ. Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo, so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha ‘‘asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti. ‘‘Pilavanta’’nti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti. Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento ‘‘tāta…pe… jānāhī’’ti āha. Tattha kapallakapūvanti āsittakapūvaṃ, taṃ pacantā kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena paricchindanti pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti, evaṃ ‘‘āpokasiṇavasena ‘pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū’ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti, tathā adhiṭṭhātabba’’nti upamāya upadisati.

คำว่า 'อาจริยัง' (อาจารย์) คือคำสอนของอาจารย์. อิทธิอภิสังขาร ชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออิทธิวิธีเป็นต้น และเพราะตนยังไม่เรียนรู้ความฉลาดในอุบายนั้นดี จึงยังไม่ได้รับการฝึกฝน ท่านจึงกล่าวว่า 'อัสสิกขิตวา ยุทธัง ปวิฏโฐสิ' (เธอเข้าสู่สงครามโดยยังไม่ฝึกฝน). ด้วยคำว่า 'ปิลวันตัง' (ลอยอยู่) นี้ แสดงว่าปราสาทที่พึงอธิษฐานนั่นเองย่อมลอยอยู่ในที่นั้น โดยการทำพื้นที่ตั้งปราสาททั้งหมดให้เป็นน้ำ. ส่วนลำดับการอธิษฐานนั้น เมื่อแสดงด้วยอุปมา ท่านจึงกล่าวว่า 'ตาตะ...เป...ชานาหิ' (พ่อ...เป...จงรู้). ในที่นั้น คำว่า 'กะปัลละกะปูวัง' (ขนมเบื้อง) คือขนมที่เทลงไป เมื่อคนทำขนมนั้นวางแป้งเล็กน้อยลงบนกระทะก่อน แล้วค่อยๆ เพิ่มขึ้น และตัดขอบโดยรอบ ทำให้ขนมถูกตัดโดยรอบแล้ววางไว้ ฉันใด เมื่ออธิษฐานว่า 'ด้วยอำนาจอาโปกสิณ ขอที่ตั้งแห่งปราสาทจงเป็นน้ำ' พึงอธิษฐานให้มีน้ำโดยรอบปราสาทจนถึงขอบเขต ฉันนั้น

Mahāpadāne [Pg.156] vuttamevāti ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.30) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ, abhijātiyañca dhammatāvasena mahāpadānepathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti mahāpadāneatthato vuttaṃ evāti adhippāyo.

คำว่า 'กล่าวไว้ในมหาปทานนั่นเอง' คือเมื่อกล่าวว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมดานี้แล เมื่อพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพดุสิตแล้วลงสู่พระครรภ์มารดา' (ที. ม. ๒.๑๘) แล้วกล่าวว่า 'และหมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สะเทือน และสั่นสะท้าน' (ที. ม. ๒.๑๘) เช่นเดียวกัน เมื่อกล่าวว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมดานี้แล เมื่อพระโพธิสัตว์ออกจากพระครรภ์มารดา' (ที. ม. ๒.๓๐) แล้วกล่าวว่า 'และหมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สะเทือน และสั่นสะท้าน' (ที. ม. ๒.๓๒) และเพราะการไหวของแผ่นดินในมหาปทานถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งธรรมดา ในการลงสู่พระครรภ์และการประสูติของพระมหาโพธิสัตว์ ฉะนั้นการไหวของแผ่นดินในอีกสี่สถานก็เป็นไปโดยอำนาจแห่งธรรมดาเช่นกัน หมายความว่า ได้กล่าวไว้ในมหาปทานโดยอรรถนั่นเอง

Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato, pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของการไหวของแผ่นดินเหล่านั้น โดยเหตุและโดยอาการที่เกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อิติ อิเมสุ' (ในบรรดาเหตุเหล่านี้) เป็นต้น. คำว่า 'ธาตุกโกเปนะ' (ด้วยความกำเริบแห่งธาตุ) คือด้วยความกำเริบแห่งวาโยธาตุที่นับว่าเป็นธาตุพัดขึ้น. คำว่า 'อิทธานุภาเวนะ' (ด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์) คือด้วยอานุภาพแห่งญาณฤทธิ์ หรือฤทธิ์อันเกิดจากวิบากกรรม หมายความว่า ด้วยเดช. คำว่า 'ปุญญเตเชนะ' (ด้วยเดชแห่งบุญ) คือด้วยอานุภาพแห่งบุญ หมายความว่า ด้วยกำลังบุญของพระมหาโพธิสัตว์. คำว่า 'ญาณเตเชนะ' (ด้วยเดชแห่งญาณ) คือด้วยอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณ. คำว่า 'สาธุกาละทานะวะเสนะ' (โดยการให้สาธุการ) คือมหาปฐพีที่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งปฏิเวธญาณอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมหวั่นไหวในเวลาตรัสรู้ ฉันใด มหาปฐพีที่ถูกกระทบด้วยอานุภาพแห่งเทศนาญาณอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ก็ย่อมหวั่นไหว ฉันนั้น และการไหวของแผ่นดินนั้นย่อมเป็นเหมือนการให้สาธุการแก่พระองค์ ท่านจึงกล่าวว่า 'สาธุกาละทานะวะเสนะ'

Yena pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.198; ma. ni. 2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha, taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññasabhāvenā’’ti[Pg.157]. Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena, tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi, ‘‘yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi (udā. 75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha. Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระรูปกายอันวิจิตร ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ (ที. นิ. ๒.๓๓; ๓.๑๙๘; ม. นิ. ๒.๓๘๕) ผู้มีพระธรรมกายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนคุณมีศีลขันธ์เป็นต้นอันบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง ผู้ถึงความสูงสุดแห่งบุญมหัตตภาพ พละมหัตตภาพ ยศมหัตตภาพ อิทธิมหัตตภาพ และปัญญามหัตตภาพ ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนยิ่ง ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้ทรงสามารถดำรงขันธ์ ๕ อันได้ชื่อว่าอัตภาพของพระองค์ไว้ตลอดกัป หรือตลอดกัปที่เหลือได้ แต่ด้วยพระญาณวิเศษที่ดำเนินไปในอาการรังเกียจสังขตธรรม ไม่ทรงสำคัญแม้แต่หญ้า จึงทรงปลงอายุสังขารด้วยวิธีปลงอายุสังขารโดยไม่ทรงอาลัยแต่อย่างใด. มหาปฐพีอันถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้น ได้หวั่นไหวในการปลงอายุสังขารนั้น อนึ่ง การหวั่นไหวของมหาปฐพีนั้นย่อมเป็นไปประหนึ่งว่าตั้งอยู่ในสภาพแห่งความกรุณา จึงได้กล่าวไว้ว่า “ด้วยสภาพแห่งความกรุณา” เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลาจะปรินิพพาน ทรงเข้าสมาบัติจำนวน ๒๔ โกฏิแสนครั้ง โดยการเข้าผลสมาบัติเป็นระยะๆ และในส่วนเบื้องต้นนั้น ทรงยังวิปัสสนาญาณอันคมกล้าและแกล้วกล้าอย่างยิ่งให้เป็นไป และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ถึงความโสมนัสอย่างยิ่งทรงพิจารณาว่า “บัดนี้ นิพพานธาตุอันไม่มีอุปาทิเหลืออยู่ อันเป็นที่สุดอย่างยิ่ง อันเป็นผลที่ถึงยอด ซึ่งเป็นวัตถุประสงค์ที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมญาณสมภารอันไม่มีใครเสมอเหมือน ถึงความสูงสุดอย่างนี้มาเป็นเวลานาน และได้บรรลุวิโมกข์อันยอดเยี่ยมนั้น จักสำเร็จแก่ข้าพเจ้าแล้วหนอ” อานุภาพอันไพบูลย์ยิ่งด้วยคุณมีปีติแผ่ซ่านเป็นต้น และอติเรกญาณอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นก็ได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า อนึ่ง อาศัยอานุภาพแห่งอติเรกญาณอันเพิ่มพูนด้วยกำลังแห่งสมาบัตินั้น จึงได้กล่าวไว้ว่า “บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน” เป็นต้น (อุ. ๗๕) เพราะฉะนั้น มหาปฐพีอันถูกกระทบด้วยอานุภาพนั้นจึงหวั่นไหว อนึ่ง การหวั่นไหวของมหาปฐพีนั้นในเวลานั้นย่อมเป็นไปประหนึ่งว่าถึงอาการร้องไห้ จึงได้กล่าวไว้ว่า “ครั้งที่ ๘ ด้วยการร้องไห้”

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutto attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi. Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati, yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti. Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –

บัดนี้ เมื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวคำว่า “เมื่อเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา” เป็นต้น อนึ่ง เนื้อความนี้คือเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ด้วยการให้สาธุการ” เป็นต้น ในคำว่า “ด้วยอำนาจของปฐวีเทวดา” นี้ มีอธิเทวดาของมหาปฐพีอยู่จริง เหมือนสมุทรเทวดา เมื่อมีเหตุเช่นนั้น มหาปฐพีนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน และสั่นระรัวด้วยอำนาจจิตของปฐวีเทวดานั้น เหมือนลมพัดด้วยอำนาจจิตของเทวดาผู้เป็นใหญ่ในลมและเมฆ และความหนาวเป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจจิตของเทวดาผู้เป็นใหญ่ในความหนาว ความร้อน เมฆ และฝน ฉันใด ก็ฉันนั้นแล เพราะเหตุนั้น ในวันวิสาขปุรณมี เพื่อทรงกำจัดหมู่มารที่มาเพื่อทำอันตรายพระโลกนาถผู้ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์เพื่อตรัสรู้ –

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

“ปฐพีนี้ไม่มีเจตนา ไม่รู้สุขรู้ทุกข์ แต่ปฐพีนั้นก็ยังหวั่นไหวถึง ๗ ครั้ง ด้วยกำลังทานของข้าพเจ้า” (จริยา. ๑.๑๒๔) –

Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva, evañca katvā –

ทันทีที่ตรัสคำนั้น มหาปฐพีก็แยกออกแล้วพลิกหมู่มารพร้อมทั้งบริวาร อนึ่ง คำว่า “ด้วยการให้สาธุการ” เป็นต้นนี้ แม้ว่าปฐพีจะไม่มีเจตนา แต่ก็อาจกล่าวได้ว่าย่อมเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งธรรมดา อนึ่ง ธรรมดานั้นโดยอรรถคือสภาพแห่งธรรม สภาพนั้นคือสภาพแห่งอานุภาพของบุญธรรม หรือญาณธรรม สิ่งทั้งหมดนี้ได้พิจารณาแล้วทั้งสิ้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ –

‘‘Ime [Pg.158] dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 1.166);

“เมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ อันมีลักษณะเป็นสภาพและรส โลกธาตุหมื่นหนึ่งย่อมหวั่นไหวด้วยเดชแห่งธรรม” (พุทฺธวํส. ๑.๑๖๖);

Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti.

และคำเป็นต้นก็ย่อมสมเหตุสมผล

Niddiṭṭhanidassananti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ, nigamananti attho. Ettāvatāti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca. ‘‘Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi pārisesañāyena. Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā, bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi, sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi, sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo, evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi, tasmā pārisesato āha ‘‘ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī’’ti.

คำว่า “นิททิฏฐนิทัสสนะ” คือการแสดงเนื้อความที่ชี้แจงไว้แล้ว หมายถึงการสรุป อนึ่ง คำว่า “เอตฺตาวตา” คือด้วยการยังการไหวของปฐพีเป็นต้นให้เกิดขึ้น และด้วยการแสดงเหตุแห่งการไหวของปฐพีของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระได้กำหนดรู้ด้วยปาริเสสญาณว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลงอายุสังขารแล้วอย่างแน่นอน” เพราะในเวลานั้น พระเถระพึงพิจารณาเนื้อความนั้นว่า “แผ่นดินไหวนี้ไม่ใช่เกิดจากธาตุวิปริต เพราะไม่ปรากฏรูปของธาตุวิปริต ฤๅษีภายนอกผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ก็ไม่มีในสมัยพุทธกาล แม้พระสาวกในพระศาสนาก็ไม่มีผู้ใดทำเช่นนี้โดยไม่กราบทูลพระศาสดา ส่วนเหตุ ๕ อย่างที่เหลือก็เป็นไปไม่ได้ในบัดนี้ และแผ่นดินไหวนี้ก็เป็นไปอย่างน่าสะพรึงกลัวและขนลุกขนพองอย่างยิ่ง” เพราะฉะนั้น พระเถระจึงกล่าวโดยปาริเสสญาณว่า “ได้กำหนดรู้ว่า วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลงอายุสังขารแล้ว”

Aṭṭhaparisavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยบริษัท ๘

172. Okāsaṃ adatvāti ‘‘tiṭṭhatu bhante bhagavā kappa’’ntiādi (dī. ni. 2.178) nayappavattāya therassa āyācanāya avasaraṃ adatvā. Aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento hetuaṭṭhakato aññāni parisābhibhāyatanavimokkhavasena tīṇi aṭṭhakāni saṅgahetvā dassento ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha. ‘‘Āyasmato ānandassa sokuppattiṃ pariharanto vikkhepaṃ karonto’’ti keci sahasā bhaṇite balavasoko uppajjeyyāti.

๑๗๒. คำว่า “โอภาสํ อทตฺวา” คือไม่ทรงประทานโอกาสแก่คำทูลอาราธนาของพระเถระที่ดำเนินไปตามนัยว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป” เป็นต้น (ที. นิ. ๒.๑๗๘) อนึ่ง เมื่อจะรวบรวมหมวด ๘ อื่นๆ เข้าด้วยกัน โดยแสดงการสงเคราะห์หมวด ๘ อีก ๓ หมวด คือ หมวดว่าด้วยบริษัท อภิภายตนะ และวิโมกข์ นอกเหนือจากหมวด ๘ แห่งเหตุ จึงกล่าวคำว่า “อฏฺฐ โข อิมา” เป็นต้น บางท่านกล่าวว่า “เพื่อทรงป้องกันความโศกที่เกิดขึ้นแก่พระอานนท์ และเพื่อทรงทำความไขว้เขว” เพราะหากตรัสโดยพลัน ความโศกอย่างแรงกล้าอาจเกิดขึ้นได้

Samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārapamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamādisadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo. Kathanapaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammupasañhitā pucchā paṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathanaṃ saṇṭhānapariyāyattā [Pg.159] vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. ‘‘Tesa’’nti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ, tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmukkamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhābhūtassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsato aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. ‘‘Kimatthaṃ…pe… desetī’’ti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.

ชื่อว่า สมาคม เพราะเป็นที่ควรประชุมกัน หรือเพราะมีการประชุมกัน ได้แก่ บริษัท. สมาคมที่มีพระเจ้าพิมพิสารเป็นประธาน ชื่อว่า พิมพิสารสมาคม. แม้ในอีก ๒ สมาคมที่เหลือ ก็นัยนี้แล. พึงประกอบความว่า บริษัทกษัตริย์เป็นต้นที่คล้ายกับพิมพิสารสมาคมเป็นต้น. แม้ในจักรวาลอื่น ๆ ก็ย่อมมีการเสด็จเข้าไปหาบริษัทกษัตริย์เป็นต้นของพระศาสดาเช่นกัน. การตรัสทักทายของพระศาสดากับชนเหล่านั้นในเบื้องต้น ชื่อว่า อาลปะ. การพูดตอบโต้กัน ชื่อว่า สัลลาปะ. การถามตอบที่ประกอบด้วยธรรม ชื่อว่า ปฏิปุจฉา คือการสนทนาธรรม. การกล่าวอ้างถึงสัณฐาน เพราะคำว่า วรรณะ (สี) เป็นไวพจน์ของสัณฐาน เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า 'เนรมิตวรรณะแห่งพญาช้างตัวใหญ่' (สํ.นิ. ๑/๑๓๘). บทว่า 'ของชนเหล่านั้น' พึงประกอบเข้ากับบททั้งสองว่า 'สัณฐานแห่งพระสรีระของพระศาสดา เหมือนสัณฐานแห่งลักษณะของชนเหล่านั้น, สัณฐานของชนเหล่านั้นย่อมปรากฏเท่านั้น'. พึงประกอบความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงประดับต่างหูแก้วมณี. คำว่า 'ฉินนัสสรา' คือ มีเสียงแตกเป็นสอง. คำว่า 'คัคครัสสรา' คือ มีเสียงพร่า. คำว่า 'ภาสันตรัง' คือ ภาษาอื่นจากภาษาของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า 'วิมังสา' คือ การพิจารณา. คำว่า 'เพื่ออะไร...เป... ทรงแสดง' นี้ มิได้กล่าวด้วยอัธยาศัยว่า 'เมื่อทรงให้รู้จักพระองค์แล้วแสดงธรรม ความเลื่อมใสอย่างยิ่งย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น' หรือ? พระศาสดาทรงกระทำอย่างนั้น โดยทรงหมายถึงชนเหล่าใดที่เมื่อทรงแสดงธรรมโดยไม่ให้รู้จักพระองค์แล้ว ความเลื่อมใสย่อมมี แต่เมื่อให้รู้จักพระองค์แล้วกลับไม่เลื่อมใส. ในที่นั้น พระองค์ตรัสถึงประโยชน์ว่า 'เพื่อการอบรม'. คำว่า 'แม้ได้ฟังอย่างนี้' คือ ธรรมที่ได้ฟังแล้ว แม้ผู้แสดงจะไม่เป็นที่รู้จัก แม้การมาจะไม่เป็นที่รู้จัก ก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผู้ฟังในอนาคต ด้วยความเป็นธรรมที่ดีงามของตัวธรรมเองนั่นแล.

‘‘Ānandā’’tiādiko saṅgītianāruḷho pāḷidhammo eva tathā dassito. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu.

พระบาลีธรรมที่ไม่ได้ยกขึ้นสู่สังคายนา มีคำว่า 'อานนท์' เป็นต้นนั่นแล ท่านแสดงไว้แล้วอย่างนั้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ถัดจากนี้ไป.

Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā

อรรถกถาอภิภายตนะ ๘

173. Abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti.

๑๗๓. ชื่อว่า อภิภู เพราะครอบงำ ได้แก่ ปริกรรม หรือญาณ. ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะอภิภูเป็นอายตนะของฌานนั้น ได้แก่ ฌาน. หรือชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะอายตนะที่กล่าวคืออารมณ์อันฌานนั้นพึงครอบงำ. ฌานพร้อมด้วยธรรมที่สัมปยุต ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะครอบงำอารมณ์จึงชื่อว่าอภิภู และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี หรือเพราะเป็นมโนายตนะและธัมมายตนะ จึงชื่อว่าอายตนะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหตุแห่งการครอบงำ' เป็นต้น. คำว่า 'เหล่านั้นแล' คือ ฌานที่ชื่อว่าอภิภายตนะ. คำว่า 'ด้วยความเป็นผู้มีญาณยิ่งของบุคคล' นี้ พึงประกอบเข้าในที่ทั้งสอง. อย่างไร? คือ ย่อมครอบงำธรรมที่เป็นข้าศึกโดยความเป็นปฏิปักษ์ และย่อมครอบงำอารมณ์ด้วยความเป็นผู้มีญาณยิ่งของบุคคล. เพราะการครอบงำอารมณ์ด้วยกำลังแห่งญาณนั่นแล เหมือนการครอบงำปฏิปักษ์ด้วยกำลังแห่งญาณนั่นเอง.

Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati, taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ [Pg.160] kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

เป็นผู้มีรูปสัญญาในภายในด้วยอำนาจปริกรรม ไม่ใช่ด้วยอำนาจอัปปนา. เพราะอัปปนาที่มีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ ย่อมไม่มีในภายใน, แต่กสิณนิมิตที่ได้มาด้วยอำนาจปริกรรมในภายในนั้น ย่อมไม่บริสุทธิ์ เหมือนนิมิตที่ได้มาด้วยอำนาจปริกรรมในภายนอก.

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ, samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.

คำว่า 'ปริตตานิ' คือ ได้มาตามที่ได้ มีประมาณเท่าฝาละมีที่ขัดดีแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยังไม่ขยาย'. คำว่า 'โดยความเป็นของเล็กน้อยนั่นแล' คือ แม้เมื่อมีการนึกถึงโดยวรรณะมีอยู่ แต่อภิภายตนะนี้ก็ตรัสไว้โดยความเป็นของเล็กน้อยนั่นเอง. ความเป็นของเล็กน้อยในที่นี้เป็นเหตุแห่งการครอบงำ. ชื่อว่าการเจริญอภิภายตนะ ย่อมมีได้แก่ผู้มีปัญญาคมเท่านั้น ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการนึกถึงโดยวรรณะก็ตาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บุคคลผู้มีญาณยิ่ง'. คำว่า 'ครอบงำแล้วเข้าถึง' ในที่นี้ การครอบงำและการเข้าถึง คือการยังอัปปนาฌานให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการบรรลุอุปจารฌานนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเองในที่นี้'. และคำว่า 'พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต' นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของการไม่มีการพักอัปปนา. ผู้ใดที่ถูกเรียกว่า 'ผู้รู้ยิ่งเร็วพลัน' การเจริญอภิภายตนะย่อมมีแก่ผู้มีญาณยิ่งกว่าผู้นั้นอีก. คำว่า 'ในที่นี้' คือ ในนิมิตนั้น. คำว่า 'ย่อมยังอัปปนาให้ถึง' คือ ย่อมนำภาวนาไปสู่อัปปนา.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena, upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenevāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo, na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘iminā tassa pubbābhogo kathito’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.

ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า 'เมื่ออุปจารฌานเกิดขึ้นแล้ว ชวนวาระ ๒-๓ ที่เป็นไปโดยอย่างต่ำปรารภอุปจารฌานนั้น ย่อมเป็นฝ่ายแห่งอุปจารฌานนั่นเอง และหลังจากนั้น อัปปนาย่อมเกิดขึ้นโดยไม่มีการพักด้วยภวังค์และเว้นจากการเสพซ้ำแห่งอุปจาระ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต' คำกล่าวของท่านเหล่านั้นเป็นเพียงความเห็นเท่านั้น. เพราะชวนวาระแห่งอัปปนาที่ประสงค์นั้นมิใช่ด้วยปริกรรมที่พักไว้แล้ว และการพิจารณาโดยส่วนเดียวก็ไม่พึงประสงค์ในอุปจารฌาน เหมือนในฌานที่มีมหัคคตะและอัปปมัญญาเป็นอารมณ์, เพราะเหตุนั้น ผู้ที่บรรลุอัปปนาเมื่อภวังคจิตสิ้นสุดลงเล็กน้อยหลังจากบรรลุอุปจารฌาน จึงถูกเรียกว่า 'ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตในที่นี้'. และคำว่า 'พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง' นี้ เป็นคำที่มีอัธยาศัย ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความตามพยัญชนะ, อัธยาศัยพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะในขณะที่อยู่ในสมาบัติ การนึกถึงอย่างนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้. การนึกถึงของผู้ที่ออกจากสมาบัติ พึงทราบว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งการเจริญในส่วนเบื้องต้น. แต่ในอภิธัมมัตถกถา กล่าวไว้ว่า 'ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงการนึกถึงในเบื้องต้นของฌานนั้น'. เมื่อไม่มีการนึกถึงอย่างนั้นในภายในสมาบัติ เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'แม้ด้วยฌานสัญญา'? ท่านจึงกล่าวว่า 'การครอบงำ...เป... มีอยู่'.

Vaḍḍhitappamāṇānīti [Pg.161] vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

คำว่า วัฑฒิตัปปมาณานิ มีความหมายว่า มีประมาณอันไพบูลย์ มิใช่ว่าทำให้เจริญด้วยอำนาจการเพิ่มขึ้นทีละนิ้วสองนิ้วเป็นต้น เพราะในที่นี้การทำให้เจริญเช่นนั้นเป็นไปไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มหันตานิ” (ใหญ่) คำว่า ภัตตวัฑฒิตกัง หมายถึง ข้าวที่ตักใส่ในภาชนะสำหรับบริโภคแล้วถวาย อธิบายว่า ได้แก่ ข้าวประมาณครึ่งหนึ่งของข้าวที่บุรุษพึงบริโภคในอาสนะเดียว

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā.

สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา, สัญญานั้นมีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า รูปสัญญี (ผู้มีรูปสัญญา), บุคคลที่ไม่ใช่รูปสัญญี ชื่อว่า อรูปสัญญี (ผู้ไม่มีรูปสัญญา), ทรงเรียกฌานด้วยหัวข้อคือสัญญา การไม่ทำรูปสัญญาให้เกิดขึ้นนั่นเอง คือ ความเป็นผู้ไม่ได้ ในที่นี้

Bahiddhāva uppannanti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni…pe… appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dha. sa. 220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana ‘yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’ti codanaṃ katvā ‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’ti kāraṇaṃ vatvā, tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇāni ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti, suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme (dha. sa. 222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni; sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ [Pg.162] ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ, tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme (dha. sa. 223) vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā, appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า พหิทธา วะ อุปปันนัง หมายถึง เกิดขึ้นในวัตถุภายนอกนั่นเอง แต่ในพระอภิธรรม เพราะอภิภายตนะ ๔ มาแล้วอย่างนี้ว่า “ผู้มีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่เล็กน้อย มีสีงามและสีไม่งาม... ฯลฯ ...ที่หาประมาณมิได้ มีสีงามและสีไม่งาม” (ธ.ส. 220) ดังนั้น ในอรรถกถาอภิธรรม (ธ.ส.อ. 204) จึงกล่าวไว้ว่า “เพราะเหตุไร ในพระสูตรจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีรูปสัญญาในภายในคนหนึ่ง เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่เล็กน้อย’ เป็นต้น แต่ในที่นี้ ในอภิภายตนะทั้ง ๔ กลับกล่าวถึงความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายในอย่างเดียว?” ดังนี้แล้ว จึงทำการโต้ตอบ (โจทนา) และบอกเหตุผลว่า “เพราะรูปภายในไม่เป็นสิ่งที่พึงครอบงำได้” เพราะว่ารูปในภายนอกเท่านั้นที่พึงครอบงำได้ ไม่ว่าในที่นั้นหรือในที่นี้ เพราะฉะนั้น รูปเหล่านั้นจึงต้องถูกกล่าวถึงโดยแน่นอน ทั้งในที่นั้นและในที่นี้ ส่วนคำว่า ‘ผู้มีรูปสัญญาในภายใน’ นี้ เป็นเพียงลีลาการแสดงธรรมของพระศาสดาเท่านั้น และในที่นี้ รูปที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากความใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยความใส่ใจในวรรณะ ท่านก็เรียกว่า ‘รูปเล็กน้อย มีสีงามและสีไม่งาม’ เช่นเดียวกับรูปที่หาประมาณมิได้ ก็เรียกว่า ‘รูปหาประมาณมิได้ มีสีงามและสีไม่งาม’ ด้วยว่ามีนัยอยู่ว่า ครอบงำรูปที่เล็กน้อยเหล่านั้น และหากบางครั้งรูปเหล่านั้นถูกใส่ใจโดยนัยแห่งสี ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีสีงามและสีไม่งาม เพราะการแสดงในพระสูตรเป็นการแสดงโดยนัย (ปริยายเทศนา) แต่ในพระอภิธรรม (ธ.ส. 222) เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย (ไม่ใช่นัย) จึงกล่าวถึงรูปที่ปราศจากความใส่ใจในวรรณะแยกไว้ต่างหาก และรูปที่ประกอบด้วยความใส่ใจในวรรณะก็แยกไว้ต่างหาก เพราะในทั้งสองอย่างนั้น มีความพิเศษแห่งการครอบงำอยู่ เช่นเดียวกัน ในที่นี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนัย แม้ในวิโมกข์ทั้งหลายก็มีนัยแห่งการครอบงำอยู่ ดังนั้น วิโมกข์ที่ ๑ จึงถูกสงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๑ และ ๒ ด้วยบทว่า ‘ผู้มีรูปสัญญาในภายใน’ เป็นต้น, วิโมกข์ที่ ๒ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๓ และ ๔, และวิโมกข์ที่ ๓ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่เกี่ยวกับสี (วรรณะ) เพราะมีการเป็นไปแห่งการครอบงำ แต่ในพระอภิธรรม เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย เพื่อจะแสดงอภิภายตนะและวิโมกข์ไม่ให้ปะปนกัน จึงกล่าวอภิภายตนะโดยเว้นวิโมกข์เสีย และฌานที่เป็นกิจของวิโมกข์ทั้งหมด ก็กล่าวไว้ในการแสดงวิโมกข์ พึงทราบการกำหนดนั้นว่า เพราะอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในบทว่า ‘ผู้มีรูปสัญญาในภายใน’ มิได้กล่าวไว้ในอภิภายตนะในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า ‘ผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลาย’ เป็นต้น เป็นคำที่ใช้ทั่วไปแก่กิจของวิโมกข์ทั้งหมด คำว่า ‘เพราะรูปภายในไม่เป็นสิ่งที่พึงครอบงำได้’ นี้ เป็นคำบอกเหตุผลสำหรับคำที่กล่าวไว้ในทุกแห่งว่า ‘เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก’ โดยไม่กล่าวว่า ‘เห็นรูปในภายใน’ ในที่ใดเลย ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดมีเหตุอื่น ท่านก็กล่าวด้วยเหตุนั้น ส่วนการกล่าวถึงความเป็นผู้มีอรูปสัญญาในภายในนั่นเองในพระอภิธรรม (ธ.ส. 223) ซึ่งมีเหตุมาจากลีลาการแสดงธรรมนั้น ท่านแสดงว่าไม่พึงแสวงหาเหตุอื่นสำหรับคำนั้น และความเป็นรูปภายในที่ครอบงำไม่ได้นั้น ก็เพราะรูปเหล่านั้นไม่มีอยู่เหมือนอย่างรูปภายนอก และลีลาการแสดงธรรมนั้น พึงทราบตามการกำหนดที่กล่าวมาแล้ว เพราะความเป็นปริยายกถาที่มีอยู่ตามอำนาจอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ หากจะมีคำถามว่า ‘เมื่อสำเร็จได้ด้วยคำว่า มีสีงามและสีไม่งาม นี้แล้ว ก็ไม่ควรกล่าวถึงอภิภายตนะมีสีเขียวเป็นต้นอีก?’ ตอบว่า ‘ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำสำหรับผู้ที่ทำอธิการไว้ในสีเขียวเป็นต้น เพราะความเป็นรูปเล็กน้อยหรือหาประมาณมิได้ของสีที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์เหล่านั้น มิใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุ’ และเพื่อจะแสดงว่า ในบรรดากสิณรูปมีรูปเล็กน้อยเป็นต้นเหล่านี้ อภิภายตนะเหล่านี้ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มีจริตใด ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘แต่ในอภิภายตนะเหล่านี้’ เป็นต้น

Sabbasaṅgāhakavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasisambhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.

คำว่า โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด หมายถึง โดยนัยที่เป็นไปทั่วไปแก่สีเขียวทั้งหมด การปรากฏของสีเขียว และความสว่างของสีเขียว คำว่า โดยนัยแห่งวรรณะ หมายถึง โดยนัยแห่งสีตามสภาวะ คำว่า โดยนัยแห่งการปรากฏ หมายถึง โดยนัยแห่งความเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ คือโดยความเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้ด้วยวิถีแห่งวิญญาณมีจักขุวิญญาณเป็นต้น คำว่า โดยนัยแห่งความสว่าง หมายถึง โดยนัยแห่งการส่องสว่างเพราะความเป็นของมีแสง คำว่า อุมาปุปผัง หมายถึง ดอกป่าน ย่อมเป็นสีเขียวแท้ๆ เพราะไม่มีการปะปนกันของสี คำว่า พาราณสีสัมภวัง หมายถึง เกิดขึ้นในเมืองพาราณสี

Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī’’ti, tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.

สำหรับบางคนที่เป็นคนภายนอก (จากพระศาสนา) นี้ เมื่อมองดูกสิณนิมิตที่แผ่กว้างออกไปอย่างไม่มีประมาณ อาจเกิดความกลัวขึ้นว่า “สิ่งนี้จะครอบงำและท่วมทับจับเอาโลกทั้งหมดหรือหนอ” แต่สำหรับพระตถาคต ความกลัวหรือความสะดุ้งเช่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น จึงนำมาแสดงเพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายวิโมกข์ ๘

174. Uttānatthāyeva [Pg.163] heṭṭhā atthato vibhattattā. Ekaccassa vimokkhoti ghosopi bhayāvaho vaṭṭābhiratabhāvato, tathāgatassa pana vimokkhe upasampajja viharatopi taṃ natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.

๑๗๔. เพราะได้จำแนกความหมายไว้ข้างล่างอย่างชัดเจนแล้ว สำหรับบางคน แม้แต่เสียงว่า "วิโมกข์" ก็ยังน่ากลัว เพราะความเป็นผู้ยินดีในวัฏฏะ แต่สำหรับพระตถาคต แม้จะเข้าถึงวิโมกข์อยู่ ก็ไม่มีความกลัวนั้นเลย ข้อความเหล่านี้ถูกนำมาแสดงเพื่อแสดงถึงความไม่หวาดกลัวของพระองค์

Ānandayācanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการทูลอาราธนาของพระอานนท์

178. Bodhīti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi ‘‘catumaggañāṇapaṭivedha’’ntveva vuttaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa taṃmūlakattā. Evaṃ vuttabhāvanti ‘‘ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyyā’’ti (dī. ni. 2.166) evaṃ vuttabhāvaṃ.

๑๗๘. คำว่า "โพธิ" คือ สัพพัญญุตญาณ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้น ท่านเรียกว่า "การแทงตลอดญาณในมรรค ๔" นั่นเอง เพราะการแทงตลอดญาณในมรรค ๔ นั้นเป็นมูลฐานแห่งการแทงตลอดสัพพัญญุตญาณ. คำว่า "ความที่ตรัสไว้อย่างนี้" คือ ความที่ตรัสไว้ว่า "อานนท์ ถ้าตถาคตปรารถนาอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป" (ที. ม. 2.166)

179. Tampi oḷārikanimittaṃ kataṃ tassa mārena pariyuṭṭhitacetaso na paṭividdhaṃ na sallakkhitaṃ.

๑๗๙. แม้นิมิตอันหยาบนั้นที่พระองค์ทรงทำไว้ พระอานนท์ผู้มีจิตถูกมารครอบงำแล้ว ก็มิได้แทงตลอด มิได้สังเกตเห็น

183. Ādikehīti evamādīhi mittāmaccasuhajjāhi. Piyāyitabbato piyehi. Manavaḍḍhanato manāpehi. Jātiyāti jātianurūpagamanena. Nānābhāvo visuṃbhāvo asambaddhabhāvo. Maraṇena vinābhāvoti cutiyā tenattabhāvena apunarāvattanato vippayogo. Bhavena aññathābhāvoti bhavantaraggahaṇena purimākārato aññākāratā ‘‘kāmāvacarasatto rūpāvacaro hotī’’tiādinā, tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādināpi yojetabbo. Kutettha labbhāti kuto kuhiṃ kismiṃ nāma ṭhāne ettha etasmiṃ khandhappavatte ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjī’’ti laddhuṃ sakkā. Na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvatoti āha ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Evaṃ acchariyabbhutadhammaṃ tathāgatassāpi sarīraṃ, kimaṅgaṃ pana aññesanti adhippāyo. ‘‘Paccāvamissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhārānaṃ ossaṭṭhattā, buddhakiccassa ca pariyosāpitattā. Na hettha māsattayato paraṃ buddhaveneyyā labbhantīti.

๑๘๓. คำว่า "เป็นต้น" คือ มิตร อำมาตย์ และสหายเป็นต้นอย่างนี้ คำว่า "ด้วยสิ่งอันเป็นที่รัก" เพราะเป็นสิ่งที่ควรจะรัก คำว่า "ด้วยสิ่งอันเป็นที่ชอบใจ" เพราะเป็นสิ่งที่เพิ่มพูนความพอใจ คำว่า "ด้วยชาติ" คือ ด้วยการไปตามสมควรแก่ชาติ คำว่า "ความต่างกัน" คือ ความเป็นต่างหาก ความไม่เกี่ยวข้องกัน คำว่า "ความพลัดพรากด้วยความตาย" คือ ความพลัดพรากด้วยการจุติ เพราะไม่กลับมาสู่อัตภาพนั้นอีก คำว่า "ความแปรปรวนด้วยภพ" คือ การถือเอาภพอื่น ทำให้มีอาการต่างจากอาการเดิม เช่น "สัตว์ในกามภพย่อมเป็นสัตว์ในรูปภพ" เป็นต้น และในที่นั้นก็พึงประกอบด้วย "มนุษย์ย่อมเป็นเทวดา" เป็นต้น คำว่า "จะพึงได้ในที่ไหน" คือ ในที่ไหน ในสถานะชื่ออะไร ในขันธ์ที่ดำเนินไปนี้ จะพึงได้ว่า "สิ่งใดเกิดแล้ว...ฯลฯ...อย่าได้เสื่อมสลายไปเลย" ไม่สามารถได้เลย เพราะไม่มีเหตุเช่นนั้น จึงตรัสว่า "ฐานะนี้ไม่มี" มีอธิบายว่า แม้พระสรีระของพระตถาคตก็เป็นธรรมที่อัศจรรย์และน่าอัศจรรย์อย่างนี้ ไฉนเล่าของผู้อื่นจะไม่เป็นเช่นนั้น คำว่า "จะกลับคืนมา" ฐานะนี้ไม่มี เพราะพระองค์ทรงตั้งสติไว้ดีแล้ว ทรงกำหนดด้วยญาณแล้ว ทรงปลงอายุสังขารแล้ว และพุทธกิจก็สำเร็จแล้ว ในที่นี้จะหาพุทธเวไนยได้เกินกว่า ๓ เดือนไม่ได้

184. Sāsanassa ciraṭṭhiti nāma sasambhārehi ariyamaggadhammehi kevalehīti āha ‘‘sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathita’’nti lokiyāhi [Pg.164] sīlasamādhipaññāhi vinā lokuttaradhammasamadhigamassa asambhavato.

๑๘๔. คำว่า "ความตั้งมั่นแห่งพระศาสนา" คือ ด้วยอริยมรรคธรรมที่มีองค์ประกอบครบถ้วนเท่านั้น จึงตรัสว่า "ทั้งหมดนี้ตรัสไว้โดยนัยแห่งโลกิยะและโลกุตตระ" เพราะการบรรลุโลกุตตรธรรมย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากศีล สมาธิ ปัญญาอันเป็นโลกิยะ

Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยภาณวารที่ ๓ จบแล้ว

Nāgāpalokitavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการเหลียวดูอย่างพญาช้าง

186. Nāgāpalokitanti nāgassa viya apalokitaṃ, hatthināgassa apalokanasadisaṃ apalokananti attho. Āhaccāti phusitvā. Aṅkusakalaggāni viyāti aṅkusakāni viya aññamaññasmiṃ laggāni āsattāni hutvā ṭhitāni. Ekābaddhānīti aññamaññaṃ ekato ābaddhāni. Tasmāti gīvaṭṭhīnaṃ ekagghanānaṃ viya ekābaddhabhāvena, na kevalaṃ gīvaṭṭhīnaṃyeva, atha kho sabbānipi tāni buddhānaṃ ṭhapetvā bāhusandhiādikā dvādasa mahāsandhiyo, aṅgulisandhiyo ca itarasandhīsu ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, yato nesaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ kāyabalaṃ hoti. Vesālinagarābhimukhaṃ akāsi kaṇṭakaparivattane viya kapilanagarābhimukhaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ taṃ nāgāpalokitaṃ nāma jātaṃ? Tadajjhāsayaṃ upādāya. Bhagavā hi nāgāpalokitavaseneva apaloketukāmo jāto, puññānubhāvena panassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ parivatti, tena taṃ ‘‘nāgāpalokitaṃ’’ tveva vuccati.

๑๘๖. คำว่า "นาคาปโลกิตะ" คือ การเหลียวดูเหมือนพญาช้าง หมายถึง การเหลียวดูคล้ายกับการเหลียวดูของพญาช้าง คำว่า "อาหัจจะ" คือ ถูกต้องแล้ว คำว่า "เหมือนขอเกี่ยวกัน" คือ ตั้งอยู่โดยเกี่ยวพันกันและกันเหมือนขอ คำว่า "ผูกติดกันเป็นอันเดียว" คือ ผูกติดกันเป็นอันเดียว คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ ด้วยความเป็นอันเดียวเหมือนกระดูกคอที่รวมกันเป็นอันเดียว ไม่ใช่เฉพาะกระดูกคอเท่านั้น แต่กระดูกทั้งหมดของพระพุทธเจ้า เว้นมหาสันธิ ๑๒ แห่งมีข้อต่อแขนเป็นต้น และข้อนิ้วมือ ก็ตั้งอยู่โดยผูกติดกันเป็นอันเดียวในข้อต่ออื่นๆ เพราะเหตุนั้น พละกำลังกายของพระองค์จึงมีประมาณเท่ากำลังช้างแสนโกฏิ ทรงทำพระพักตร์ให้หันไปทางเมืองเวสาลี เหมือนการหันกลับของหนามที่หันไปทางเมืองกบิลพัสดุ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงชื่อว่า "นาคาปโลกิตะ" เพราะอาศัยอัธยาศัยนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเหลียวดูโดยอาการแห่งนาคาปโลกิตะ แต่ด้วยอานุภาพแห่งบุญ สถานที่ประทับของพระองค์จึงหมุนกลับ จึงเรียกว่า "นาคาปโลกิตะ" นั่นเอง

‘‘Idaṃ pacchimakaṃ ānanda tathāgatassa vesāliyā dassana’’nti nayidaṃ vesāliyā apalokanassa kāraṇavacanaṃ anekantikattā, bhūtakathanamattaṃ panetaṃ. Maggasodhanavasena taṃ dassetvā aññadevettha apalokanakāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva anukkamena kusināraṃ gantvā parinibbātukāmatāya tato tato nikkhantattā. ‘‘Anacchariyattā’’ti iminā yathāvuttaṃ anekantikattaṃ pariharati, tayidaṃ sodhanamattaṃ. Idaṃ panettha aviparītaṃ kāraṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Na hi bhagavā sāpekkho vesāliṃ apalokesi, ‘‘idaṃ pana me gamanaṃ apunarāgamana’’nti dassanamukhena bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya apalokesi. Tenāha ‘‘apica vesālirājāno’’tiādi.

คำว่า "อานนท์ การเห็นเมืองเวสาลีของตถาคตนี้เป็นครั้งสุดท้าย" นี้ไม่ใช่คำกล่าวที่เป็นเหตุแห่งการเหลียวดูเมืองเวสาลี เพราะเป็นสิ่งที่ไม่แน่นอน แต่เป็นเพียงการกล่าวถึงความเป็นจริงเท่านั้น ครั้นแสดงสิ่งนั้นโดยนัยแห่งการชำระมรรคแล้ว พระองค์ผู้ทรงประสงค์จะแสดงเหตุแห่งการเหลียวดูอื่นในที่นี้ จึงตรัสว่า "ก็มิใช่หรือ" เป็นต้น การเห็นนั้นทั้งหมดเป็นการเห็นครั้งสุดท้าย เพราะพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปปรินิพพานที่เมืองกุสินาราโดยลำดับ จึงเสด็จออกจากที่นั้นๆ ด้วยคำว่า "เพราะไม่น่าอัศจรรย์" นี้ ทรงแก้ความไม่แน่นอนที่กล่าวมาแล้ว สิ่งนี้เป็นเพียงการชำระความเข้าใจ เพื่อแสดงว่าเหตุที่ไม่ผิดแปลกในที่นี้ จึงตรัสว่า "อนึ่ง" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงเหลียวดูเมืองเวสาลีด้วยความอาลัย แต่ทรงเหลียวดูโดยการแสดงว่า "การไปของเราครั้งนี้จะไม่กลับมาอีก" เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อนึ่ง เจ้าลิจฉวีทั้งหลาย" เป็นต้น

Antakaroti [Pg.165] sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne, parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto.

คำว่า "ผู้กระทำที่สุด" คือ ผู้ทำลาย ผู้ทำให้ไม่มีซึ่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดในสันดานของตนและในสันดานของผู้อื่น คำว่า "ผู้มีจักษุ" คือ ผู้มีจักษุ ๕ ประการ ได้แก่ พุทธจักษุ ธัมมจักษุ ทิพยจักษุ มังสจักษุ และสมันตจักษุ เพราะทรงถอนกิเลสพร้อมทั้งวาสนาได้หมดสิ้นแล้ว จึงปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานอันยิ่ง

Catumahāpadesavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยมหาปเทส ๔

187. Mahāokāseti mahante okāse. Mahantāni dhammassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Yesu patiṭṭhāpito dhammo nicchīyati asandehato, kāni pana tāni? Āgamanavisiṭṭhāni suttotaraṇādīni. Dutiyavikappe apadisantīti apadesā, ‘‘sammukhā metaṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vinicchinane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Yasmā dhammassa dve samparāyā satthā, sāvakā ca, tesu ca sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā, evaṃ ‘‘tumhākaṃ mayā yaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā me taṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādi. Tathā ca vuttaṃ nettiyaṃ ‘‘cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā’’ti (netti. 18) buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘buddhādayo…pe… mahākāraṇānī’’ti.

๑๘๗. คำว่า “มหาโอกาส” คือ ในโอกาสอันยิ่งใหญ่ (หมายถึง) สถานที่ประดิษฐานธรรมอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย ธรรมที่ประดิษฐานแล้วในสถานที่เหล่านั้น ย่อมถูกวินิจฉัยได้โดยไม่มีความสงสัย สถานที่เหล่านั้นคืออะไรเล่า? คือการลงสู่พระสูตรเป็นต้นอันวิเศษด้วยอาคมะ ในวิกัปที่สอง คำว่า “อปเทส” คือการอ้างอิง เป็นเหตุในการวินิจฉัยว่า “เป็นธรรม” สำหรับสิ่งที่ใครบางคนนำมาอ้างว่า “ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า” เป็นต้น สิ่งนั้นคืออะไรเล่า? ก็คือการลงสู่พระสูตรเป็นต้นตามที่นำมานั้นเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงมีสี่เล่า? เพราะธรรมมีที่พึ่งสองอย่าง คือ พระศาสดาและพระสาวก และในบรรดาพระสาวกนั้น มีสามประเภทโดยเป็นหมู่สงฆ์ เป็นคณะ และเป็นบุคคล ดังนั้น โดยความแตกต่างแห่งสิ่งที่ควรจะอ้างอิงว่า “ธรรมที่ข้าพเจ้าได้รับจากท่าน” จึงมีสี่อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า” เป็นต้น และในเนตติก็กล่าวไว้ว่า “มหาปเทสสี่อย่าง คือ พุทธาปเทส สังฆาปเทส สัมพหุลัตเถราปเทส เอกัตเถราปเทส มหาปเทสสี่อย่างนี้” (เนตติ. 18) พระพุทธเจ้าเป็นที่อ้างอิงของสิ่งนี้ จึงเรียกว่า พุทธาปเทส นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พระพุทธเจ้าเป็นต้น... (ละไว้)... เป็นมหาเหตุ”

188. Neva abhinanditabbanti na sampaṭicchitabbaṃ. Ganthassa sampaṭicchanaṃ nāma savananti āha ‘‘na sotabba’’nti. Padabyañjanānīti padāni ca byañjanāni ca, atthapadāni, byañjanapadāni cāti attho. Pajjati attho etehīti padāni, akkharādīni byañjanapadāni. Pajjitabbato padāni, saṅkāsanādīni atthapadāni. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘‘padasaṅkhātāni byañjanānī’ti byañjanapadāneva vuttānī’’ti keci, taṃ na, atthaṃ byañjentīti byañjanāni, byañjanapadāni, tehi byañjitabbato byañjanāni, atthapadānīti ubhayasaṅgahato. Imasmiṃ ṭhāneti tenābhatasuttassa imasmiṃ padese. Pāḷi vuttāti kevalo pāḷidhammo pavatto. Attho vuttoti pāḷiyā attho pavatto niddiṭṭho. Anusandhi kathitoti yathāraddhadesanāya, upari desanāya ca anusandhānaṃ kathitaṃ sambandho kathito[Pg.166]. Pubbāparaṃ kathitanti pubbenāparaṃ avirujjhanañceva visesādhānañca kathitaṃ pakāsitaṃ. Evaṃ pāḷidhammādīni sammadeva sallakkhetvā gahaṇaṃ sādhukaṃ uggahaṇanti āha ‘‘suṭṭhu gahetvā’’ti. Sutte otāretabbānīti ñāṇena sutte ogāhetvā tāretabbāni, taṃ pana ogāhetvā taraṇaṃ tattha otaraṇaṃ anuppavesanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘sutte otāretabbānī’’ti. Saṃsandetvā dassanaṃ sandassananti āha ‘‘vinaye saṃsandetabbānī’’ti.

๑๘๘. คำว่า “ไม่พึงเพลิดเพลิน” คือ ไม่พึงรับรอง การรับรองคัมภีร์ชื่อว่าการฟัง จึงกล่าวว่า “ไม่พึงฟัง” คำว่า “บทพยัญชนะ” คือ บทและพยัญชนะ หมายถึง อัตถบทและพยัญชนบท อรรถย่อมดำเนินไปด้วยสิ่งเหล่านี้ จึงเรียกว่า บท, อักษรเป็นต้นเป็นพยัญชนบท เพราะเป็นสิ่งที่พึงดำเนินไป จึงเรียกว่า บท, การแสดงเป็นต้นเป็นอัตถบท แต่ในอรรถกถา บางท่านกล่าวว่า “‘พยัญชนะที่นับว่าเป็นบท’ หมายถึงพยัญชนบทเท่านั้น” ข้อนั้นไม่ถูก เพราะสิ่งที่แสดงอรรถเรียกว่า พยัญชนะ คือพยัญชนบท และเพราะเป็นสิ่งที่พึงแสดงด้วยพยัญชนะ จึงเรียกว่า พยัญชนะ คืออัตถบท ดังนั้นจึงรวมทั้งสองอย่าง คำว่า “ในที่นี้” คือ ในส่วนนี้ของพระสูตรที่นำมานั้น คำว่า “พระบาลีกล่าวไว้” คือ พระบาลีธรรมล้วนๆ ดำเนินไปแล้ว คำว่า “อรรถกล่าวไว้” คือ อรรถของพระบาลีดำเนินไปแล้ว คือถูกระบุไว้แล้ว คำว่า “อนุสนธิกล่าวไว้” คือ การเชื่อมโยงกับการเทศนาที่เริ่มไว้ และกับการเทศนาเบื้องบนถูกกล่าวไว้แล้ว คือความสัมพันธ์ถูกกล่าวไว้แล้ว คำว่า “เบื้องต้นและเบื้องปลายกล่าวไว้” คือ การไม่ขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นกับเบื้องปลาย และการเพิ่มความพิเศษถูกกล่าวไว้แล้ว คือถูกประกาศไว้แล้ว การกำหนดจดจำพระบาลีธรรมเป็นต้นอย่างถูกต้องเช่นนี้ ชื่อว่าการเรียนไว้เป็นอย่างดี จึงกล่าวว่า “รับไว้ดีแล้ว” คำว่า “พึงสอบเข้าในพระสูตร” คือ พึงหยั่งลงในพระสูตรด้วยปัญญาแล้วสอบทาน การหยั่งลงแล้วสอบทานนั้น คือการลงไปสู่ที่นั้น การเข้าไปสู่ที่นั้น จึงกล่าวว่า “พึงสอบเข้าในพระสูตร” การเทียบเคียงแล้วแสดงเรียกว่า “สันทัสสนะ” จึงกล่าวว่า “พึงเทียบเคียงในพระวินัย”

Kiṃ pana taṃ suttaṃ, ko vā vinayoti vicāraṇāya ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Vinayoti vibhaṅgapāṭhamāha. So hi mātikāsaññitassa suttassa atthasūcanato ‘‘sutta’’nti vattabbataṃ arahati. Vividhanayattā, visiṭṭhanayattā ca vinayo, khandhakapāṭho. Evanti evaṃ suttavinayesu pariggayhamānesu vinayapiṭakampi na pariyādīyati parivārapāḷiyā asaṅgahitattā. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ atthasūcanādiatthasambhavato. Evampīti ‘‘suttantābhidhammapiṭakāni suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayo’’ti evaṃ suttavinayavibhāge vuccamānepi. Na tāva pariyādīyantīti na tāva anavasesato pariggayhanti, kasmāti āha ‘‘asuttanāmakañhī’’tiādi. Yasmā ‘‘sutta’’nti imaṃ nāmaṃ anāropetvā saṅgītampi jātakādibuddhavacanaṃ atthi, tasmā vuttanayena tīṇi piṭakāni na pariyādiṇṇānīti. Suttanipātaudānaitivuttakādīni dīghanikāyādayo viya suttanāmaṃ āropetvā asaṅgītānīti adhippāye panettha jātakādīhi saddhiṃ tānipi gahitāni. Buddhavaṃsacariyāpiṭakānaṃ panettha aggahaṇe kāraṇaṃ maggitabbaṃ, kiṃ vā tena magganena? Sabbopāyaṃ vaṇṇanānayo theravādaṃ dassanamukhena paṭikkhitto evāti.

เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยอาศัยความแตกต่างแห่งมติของอาจารย์ในการพิจารณาว่า “พระสูตรนั้นคืออะไร? หรือพระวินัยคืออะไร?” จึงกล่าวว่า “ในที่นี้” เป็นต้น คำว่า “วินัย” หมายถึง วิภังคปาฐะ เพราะวิภังคปาฐะนั้นควรแก่การเรียกว่า “พระสูตร” เพราะเป็นเครื่องแสดงอรรถของพระสูตรที่ชื่อว่ามาติกา เพราะมีนัยอันหลากหลาย และมีนัยอันวิเศษ จึงชื่อว่า “วินัย” คือ ขันธกปาฐะ เมื่อพระวินัยปิฎกถูกกำหนดถือเอาในพระสูตรและพระวินัยอย่างนี้ ก็ยังไม่ครอบคลุมทั้งหมด เพราะไม่ได้รวมพระปริวารบาลีไว้ หรือพระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกชื่อว่า “พระสูตร” เพราะมีความเป็นไปได้แห่งอรรถมีการแสดงอรรถเป็นต้น แม้เมื่อมีการกล่าวแบ่งพระสูตรและพระวินัยอย่างนี้ว่า “พระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกเป็นพระสูตร, พระวินัยปิฎกเป็นพระวินัย” ก็ยังไม่ครอบคลุมทั้งหมด คือยังไม่ถูกกำหนดถือเอาโดยไม่เหลือ เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น? จึงกล่าวว่า “เพราะมีพุทธพจน์ที่ไม่ได้ชื่อว่าพระสูตร” เป็นต้น เพราะมีพุทธพจน์ที่สังคายนาไว้มีชาดกเป็นต้น ที่ไม่ได้ยกชื่อว่า “พระสูตร” ขึ้นไว้ ดังนั้น พระไตรปิฎกทั้งสามจึงยังไม่ถูกครอบคลุมทั้งหมดตามนัยที่กล่าวมา ในที่นี้ มีความหมายว่า พระสุตตนิบาต อุทาน อิติวุตตกะ เป็นต้น ก็ถูกรวมไว้พร้อมกับชาดกเป็นต้น โดยไม่ได้ยกชื่อว่า “พระสูตร” ขึ้นไว้เหมือนกับทีฆนิกาย เป็นต้น ส่วนเหตุผลที่ไม่รวมพุทธวงศ์และจริยาปิฎกไว้ในที่นี้ พึงแสวงหา หรือจะแสวงหาไปทำไม? เพราะนัยแห่งการพรรณนาโดยประการทั้งปวง ถูกปฏิเสธโดยการแสดงมติของเถรวาทนั่นเอง

Atthīti kiṃ atthi, asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthi evāti dasseti. Tathā hi nidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi vuttaṃ ‘‘suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare’’ti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘suttanti vinayo’’tiādinā vuttaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ ‘‘nāyamattho idhādhippeto’’ti paṭisodhetvā. Vineti etena kileseti vinayo, kilesavinayanūpāyo, so eva ca naṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘vinayo pana kāraṇa’’nti.

คำว่า “มีอยู่” คือ มีอะไรอยู่? (ท่าน) แสดงว่าพุทธพจน์ที่ไม่ได้ชื่อว่าพระสูตรไม่มีเลยนั่นเอง ดังที่พวกเรากล่าวไว้ในนิทานวรรณนา (ที. สี. ฏีกา 1. ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา; สารัตถ. ฏีกา 1. ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา) ว่า “พระสูตรคือวิธีทั่วไป, ส่วนวิธีพิเศษคืออย่างอื่น” (ท่าน) ปฏิเสธนัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวว่า “พระสูตรคือพระวินัย” เป็นต้นนั้นทั้งหมด แล้วแก้ไขว่า “อรรถนี้ไม่ประสงค์เอาในที่นี้” สิ่งใดนำกิเลสออกไปได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นเรียกว่า “วินัย” คืออุบายในการนำกิเลสออกไป และสิ่งนั้นเองเป็นเหตุ (ในการนำกิเลสออก) จึงกล่าวว่า “พระวินัยเป็นเหตุ”

Dhammeti [Pg.167] pariyattidhamme. Sarāgāyāti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. Saññogāyāti bhavasaṃyojanāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. Mahicchatāyāti mahicchabhāvāya. Asantuṭṭhiyāti asantuṭṭhibhāvāya. Saṅgaṇikāyāti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. Kosajjāyāti kusītabhāvāya. Dubbharatāyāti dupposatāya. Virāgāyāti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. Visaññogāyāti kāmabhavādīhi visaṃyujjanatthāya. Apacayāyāti sabbassāpi vaṭṭassa apacayanāya, nibbānāyāti attho. Appicchatāyāti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. Santuṭṭhiyāti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. Pavivekāyāti pavivittabhāvāya, kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. Vīriyārambhāyāti kāyikassa ceva, cetasikassa ca vīriyassa paggahaṇatthāya. Subharatāyāti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato eso dhammo. Eso vinayo, sammadeva apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato, kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato etaṃ satthusāsananti dhāreyyāsi jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Catusaccassa sūcanaṃ suttanti āha ‘‘sutteti tepiṭake buddhavacane’’ti. Tepiṭakañhi buddhavacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi. Rāgādivinayanakāraṇaṃ tathāgatena suttapadena pakāsitanti āha ‘‘vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe’’ti.

คำว่า “ธรรม” คือ ปริยัติธรรม. คำว่า “เพื่อความกำหนัด” คือ เพื่อความเป็นผู้มีความกำหนัด เพื่อความพอกพูนซึ่งกามราคะและภวราคะ. คำว่า “เพื่อความประกอบ” คือ เพื่อสังโยชน์ในภพ. คำว่า “เพื่อความพอกพูน” คือ เพื่อความเจริญแห่งวัฏฏะ. คำว่า “เพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนามาก” คือ เพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนามาก. คำว่า “เพื่อความไม่สันโดษ” คือ เพื่อความเป็นผู้ไม่สันโดษ. คำว่า “เพื่อความคลุกคลี” คือ เพื่อการอยู่คลุกคลีด้วยหมู่กิเลสและหมู่คณะ. คำว่า “เพื่อความเกียจคร้าน” คือ เพื่อความเป็นผู้เกียจคร้าน. คำว่า “เพื่อความเป็นผู้เลี้ยงยาก” คือ เพื่อความเป็นผู้เลี้ยงยาก. คำว่า “เพื่อความคลายกำหนัด” คือ เพื่อความคลายกำหนัดจากวัฏฏะทั้งปวง. คำว่า “เพื่อความไม่ประกอบ” คือ เพื่อความไม่ประกอบด้วยกามภพเป็นต้น. คำว่า “เพื่อความไม่พอกพูน” คือ เพื่อความไม่พอกพูนแห่งวัฏฏะทั้งปวง หมายถึง เพื่อพระนิพพาน. คำว่า “เพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย” คือ เพื่อความปราศจากความปรารถนาโดยประการทั้งปวง ด้วยอำนาจความปรารถนาน้อยในปัจจัยเป็นต้น. คำว่า “เพื่อความสันโดษ” คือ เพื่อความเป็นผู้สันโดษ ๑๒ อย่าง. คำว่า “เพื่อความสงัด” คือ เพื่อความเป็นผู้สงัด เพื่อความสำเร็จแห่งวิเวก มีกายวิเวกเป็นต้น และตทังควิเวกเป็นต้น. คำว่า “เพื่อการปรารภความเพียร” คือ เพื่อการประคองความเพียรทั้งทางกายและทางใจ. คำว่า “เพื่อความเป็นผู้เลี้ยงง่าย” คือ เพื่อการเลี้ยงง่าย. ปริยัติธรรมใด เป็นเหตุให้ผู้ปฏิบัติโดยแยบคายด้วยอำนาจการเรียน การทรงจำ การสอบถาม การมนสิการ เว้นจากความเป็นผู้มีความกำหนัดเป็นต้น และเป็นไปเพื่อความเป็นผู้คลายกำหนัดเป็นต้น ธรรมนั้นเป็นธรรมแน่นอน. นี้คือวินัย เพราะทรงไว้โดยไม่ตกไปในอบายภูมิเป็นต้นโดยชอบ เพราะนำกิเลสออกไป เพราะเป็นโอวาทและอนุสาสนีของพระศาสดาพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พึงทรงจำ พึงรู้ พึงเข้าใจว่า นี้คือพระศาสนาของพระศาสดา ดังนี้. คำว่า “สูตร” คือ การแสดงอริยสัจ ๔ ท่านกล่าวว่า “สูตร” คือ พระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎก. เพราะพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎกย่อมไม่พ้นจากสัจจะ. คำว่า “วินัย” คือ เหตุแห่งการนำราคะเป็นต้นออกไป อันพระตถาคตทรงประกาศด้วยบทแห่งสูตร ท่านกล่าวว่า “วินัย” คือ ในเหตุแห่งการนำราคะเป็นต้นออกไปนี้.

Sutte osaraṇañcettha tepiṭake buddhavacane pariyāpannatāvaseneva veditabbaṃ, na aññathāti āha ‘‘suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā’’ti. Challiṃ uṭṭhapetvāti arogassa mahato rukkhassa tiṭṭhato upakkamena challiyā sakalikāya, papaṭikāya vā uṭṭhapanaṃ viya arogassa sāsanadhammassa tiṭṭhato byañjanamattena tappariyāpannaṃ viya hutvā challisadisaṃ pubbāparaviruddhatādidosaṃ uṭṭhapetvā paridīpetvā, tādisāni pana ekaṃsato guḷhavessantarādipariyāpannāni hontīti āha ‘‘guḷhavessantara…pe…paññāyantīti attho’’ti. Rāgādivinayeti rāgādīnaṃ vinayanatthe. Tadākāratāya na paññāyamānāni na dissamānāni chaḍḍetabbāni vajjitabbāni na gahetabbāni. Sabbatthāti sabbavāresu.

การเข้าถึงในสูตรในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์เข้าในพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎกเท่านั้น ไม่ใช่โดยประการอื่น ท่านกล่าวว่า “โดยไม่มาในลำดับแห่งสูตรในที่บางแห่ง”. คำว่า “ยกเปลือกขึ้น” คือ เหมือนการยกเปลือกหรือสะเก็ดเปลือกขึ้นด้วยความพยายามของต้นไม้ใหญ่ที่ไม่มีโรคซึ่งตั้งอยู่ ฉันใด การยกขึ้นและแสดงโทษคือความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลายที่เหมือนเปลือก โดยเป็นสิ่งที่สงเคราะห์เข้าในพระศาสนธรรมที่ไม่มีโรคซึ่งตั้งอยู่ด้วยพยัญชนะเท่านั้น ฉันนั้น. อนึ่ง สิ่งเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในเรื่องเวสสันดรที่ซ่อนเร้นเป็นต้นโดยส่วนเดียว ท่านกล่าวว่า “เวสสันดรที่ซ่อนเร้น...เป็นต้น...ย่อมปรากฏ” ดังนี้. คำว่า “ในวินัยแห่งราคะเป็นต้น” คือ ในอรรถแห่งการนำราคะเป็นต้นออกไป. สิ่งที่ไม่ปรากฏ ไม่เห็นโดยอาการนั้น พึงทิ้ง พึงเว้น ไม่พึงถือเอา. คำว่า “ในที่ทั้งปวง” คือ ในวาระทั้งปวง.

Imasmiṃ [Pg.168] pana ṭhāneti imasmiṃ mahāpadesaniddesaṭṭhāne. ‘‘Sutte cattāro mahāpadesā’’tiādinā vuttampi avuttena saddhiṃ gahetvā pakiṇṇakakathāya mātikaṃ uddisati. Ñātuṃ icchito attho pañho, tassa vissajjanāni pañhābyākaraṇāni, atthasūcanādiatthena suttaṃ, pāḷi, taṃ suttaṃ anulometi anukūletīti suttānulomaṃ, mahāpadeso. Ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti ācariyavādo aṭṭhakathā. Tassa tassa therassa attano eva mati adhippāyoti attanomati. Dhammavinicchaye patteti dhamme vinicchinitabbe upaṭṭhite. Imeti anantaraṃ vuttā cattāro mahāpadesā. Pamīyati dhammo paricchijjati vinicchīyati etenāti pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ ettha sametī’’tiādi. Itaranti mahāpadesesu asamentaṃ. Puna itaranti akappiyaṃ anulomentaṃ kappiyaṃ paṭibāhantaṃ sandhāyāha.

คำว่า “ในที่นี้” คือ ในที่แสดงมหาปเทสนี้. ท่านยกหัวข้อแห่งปกิณณกถา โดยถือเอาสิ่งที่กล่าวไว้แล้วมีคำว่า “มหาปเทส ๔ ในสูตร” เป็นต้น พร้อมกับสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าว. อรรถที่ประสงค์จะรู้คือปัญหา การวิสัชนาปัญหานั้นคือปัญหาพยากรณ์. สูตรคือพระบาลีโดยอรรถมีการแสดงอรรถเป็นต้น. สิ่งที่คล้อยตามสูตรนั้น คือ สุตตานุโลม คือ มหาปเทส. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวและอธิบายพระบาลีด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น อาจารย์วาทะคืออรรถกถา. ความเห็นหรือความหมายของพระเถระแต่ละองค์เอง คือ อัตตโนมติ. คำว่า “ถึงแล้วในการวินิจฉัยธรรม” คือ เมื่อธรรมที่พึงวินิจฉัยปรากฏขึ้น. คำว่า “เหล่านี้” คือ มหาปเทส ๔ ที่กล่าวมาแล้วโดยลำดับ. ธรรมย่อมถูกกำหนด ย่อมถูกวินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้คือประมาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิ่งใดเข้ากันได้ในที่นี้” เป็นต้น. คำว่า “สิ่งอื่น” คือ สิ่งที่ไม่เข้ากันได้ในมหาปเทส. คำว่า “สิ่งอื่นอีก” ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่คล้อยตามสิ่งที่ไม่ควร และคัดค้านสิ่งที่ควร.

Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo. Vibhajjāti pucchitamatthaṃ avadhāraṇādibhedena vibhajitvā. Paṭipucchāti pucchantaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā. Ṭhapanīyoti tidhāpi avissajjanīyattā ṭhapanīyo byākaraṇaṃ akatvā ṭhapetabbo. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti pañhe uttarapadāvadhāraṇaṃ sandhāya ‘‘ekaṃseneva byākātabba’’nti vuttaṃ niccatāya lesassāpi tattha abhāvato. Purimapadāvadhāraṇe pana vibhajjabyākaraṇīyatā cakkhusotesu visesatthasāmaññatthānaṃ asādhāraṇabhāvato. Dvinnaṃ tesaṃ sadisatācodanā paṭipucchanamukheneva byākaraṇīyā paṭikkhepavasena, anuññātavasena ca vissajjitabbatoti āha ‘‘yathā cakkhu, tathā sotaṃ…pe… ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho’’ti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvasarīrānaṃ anaññatāpañho. Yassa yena anaññatācoditā, so eva paramatthato nupalabbhatīti vañjhātanayassa matteyyatākittanasadisoti abyākātabbatāya ṭhapanīyo vuttoti. Imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ teneva nayena tesaṃ pañhānaṃ byākātabbato.

พึงพยากรณ์ พึงวิสัชนาโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น จึงเป็นปัญหาที่พยากรณ์โดยส่วนเดียว. คำว่า “จำแนก” คือ จำแนกอรรถที่ถูกถามด้วยการกำหนดเป็นต้น. คำว่า “ย้อนถาม” คือ ย้อนถามบุคคลผู้ถาม. คำว่า “พึงตั้งไว้” คือ พึงตั้งไว้โดยไม่พยากรณ์ เพราะไม่พึงวิสัชนาใน ๓ อย่างนั้น. ในปัญหาว่า “จักขุไม่เที่ยงหรือ” คำว่า “พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียว” นี้กล่าวหมายถึงการกำหนดบทหลัง เพราะความเที่ยงไม่มีแม้แต่น้อยในจักขุนั้น. ส่วนในการกำหนดบทหน้า เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยจำแนก เพราะอรรถพิเศษและอรรถสามัญในจักขุและโสตไม่เป็นของทั่วไป. การกล่าวอ้างความเหมือนกันของสิ่งทั้งสองนั้น พึงพยากรณ์ด้วยการย้อนถาม โดยการปฏิเสธและโดยการอนุญาต ท่านกล่าวว่า “จักขุเป็นฉันใด โสตก็เป็นฉันนั้น...เป็นต้น...ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์ด้วยการย้อนถาม” ดังนี้. คำว่า “ชีวิตนั้น ร่างกายนั้น” คือ ปัญหาว่าชีวิตกับร่างกายไม่ต่างกัน. สิ่งใดถูกกล่าวอ้างว่าไม่ต่างกันกับสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ เพราะฉะนั้น จึงเหมือนการกล่าวถึงความเป็นมารดาของบุตรหญิงหมัน จึงกล่าวว่าเป็นปัญหาที่พึงตั้งไว้โดยไม่พยากรณ์. ปัญหาพยากรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้เป็นประมาณ เพราะปัญหาเหล่านั้นพึงพยากรณ์ด้วยนัยนั้นเอง.

Vinayamahāpadeso kappiyānulomavidhānato nippariyāyato anulomakappiyaṃ nāma, mahāpadesabhāvena pana taṃsadisatāya suttantamahāpadesesupi ‘‘anulomakappiya’’nti ayaṃ aṭṭhakathāvohāro. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva [Pg.169] vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti. Tenāha ‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷho eva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Attanomati nāma theravādo. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Attano paṭibhānanti attano eva tassa atthassa vuttanayena upaṭṭhānaṃ, yathāupaṭṭhitā atthā eva tathā vuttā. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha ‘‘ācariyavādopi suttena samentoyeva gahetabbo’’ti. Sabbadubbalā puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Tathā ca sāpi gahetabbā, kīdisī? Suttena samentā yevāti yojanā. Tāsūti tīsu saṅgītīsu. ‘‘Āgatameva pamāṇa’’nti iminā mahākassapādīhi saṅgītameva ‘‘sutta’’nti idhādhippetanti tadaññassa suttabhāvameva paṭikkhipati. Tadatthā eva hi tisso saṅgītiyo. Tatthāti gārayhasutte. Na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni tassa asuttabhāvato tena ‘‘anulomakappiyaṃ suttena samentameva gahetabba’’nti vuttaṃ evatthaṃ nigamanavasena nidasseti. Sabbattha ‘‘na itara’’nti vacanaṃ tattha tattha gahitāvadhāraṇaphaladassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

มหาปเทสในพระวินัย ชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ โดยตรง เพราะเป็นบทบัญญัติที่อนุโลมแก่สิ่งที่ควร ส่วนคำว่า "อนุโลมกัปปิยะ" นี้ เป็นโวหารของอรรถกถา แม้ในมหาปเทสในพระสูตรทั้งหลาย ก็เพราะมีความคล้ายคลึงกันโดยความเป็นมหาปเทส แม้ว่าอรรถกถาคือพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในที่นั้นๆ นั่นเอง แต่อรรถกถานั้น พระธรรมสังคาหกะทั้งหลายได้สังคายนาพระไตรปิฎก ๓ ปิฎกก่อน แล้วได้นำขึ้นสู่แนวทางแห่งการสาธยายให้เหมาะสมกับการพรรณนาอรรถของพระไตรปิฎกนั้น จึงเรียกว่า "อาจริยวาท" เพราะอาจารย์ทั้งหลายกล่าวและพรรณนาพระบาลีด้วยอาจริยวาทนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อาจริยวาท ชื่อว่า อรรถกถา" และแนวทางแห่งการพรรณนาอรรถแห่งพระพุทธพจน์ที่ขึ้นสู่สังคายนา ๓ ครั้งนั้นแล พระมหินทเถระได้นำมาสู่เกาะลังกา ภายหลังพระมหาเถระชาวลังกาได้รวบรวมไว้เป็นภาษาลังกา เพื่อป้องกันการปะปนกับลัทธิของนิกายอื่น ความเห็นของตน ชื่อว่า เถรวาท ด้วยการถือเอาแนวทาง (นัย) คือด้วยการถือเอาแนวทางที่พึงได้จากพระสูตรเป็นต้น ด้วยความรู้ตาม คือด้วยความรู้ที่ตามไปในพระสูตรเป็นต้นนั่นเอง ปฏิภาณของตน คือการปรากฏขึ้นแห่งอรรถนั้นด้วยแนวทางที่กล่าวไว้ของตนเอง อรรถทั้งหลายที่ปรากฏขึ้นอย่างไร ก็กล่าวไว้อย่างนั้น พึงถือเอาให้สอดคล้องกันเท่านั้น แสดงว่า พึงยกอรรถทั้งหลายจากมหาปเทสมาอย่างที่สอดคล้องกับพระสูตร อาจริยวาทบางครั้งอาจไม่สอดคล้องกับพระบาลีเพราะการสาธยายที่ผิดพลาด แสดงว่าไม่พึงถือเอาอาจริยวาทนั้น จึงกล่าวว่า "แม้แต่อาจริยวาทก็พึงถือเอาที่สอดคล้องกับพระสูตรเท่านั้น" เพราะปฏิภาณของบุคคลเป็นสิ่งที่อ่อนที่สุด และปฏิภาณนั้นก็พึงถือเอาเช่นกัน ปฏิภาณเช่นไร? คือที่สอดคล้องกับพระสูตรเท่านั้น ดังนี้เป็นการเชื่อมความ ในสังคายนาทั้ง ๓ นั้น ด้วยคำว่า "สิ่งที่มาแล้วเท่านั้นเป็นประมาณ" นี้ หมายถึงว่า สิ่งที่พระมหากัสสปะเป็นต้นสังคายนาไว้เท่านั้นที่ประสงค์ว่าเป็น "พระสูตร" ในที่นี้ และปฏิเสธความเป็นพระสูตรของสิ่งอื่นจากนั้น เพราะสังคายนา ๓ ครั้งนั้น มีพระสูตรเป็นอรรถ ในที่นั้น คือในพระสูตรที่ควรตำหนิ พึงทราบว่าสิ่งเหล่านั้นไม่เข้ากันกับพระสูตร และไม่สอดคล้องกับพระวินัย เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่พระสูตร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อนุโลมกัปปิยะพึงถือเอาที่สอดคล้องกับพระสูตรเท่านั้น" ดังนี้ แสดงอรรถนั้นโดยสรุป คำว่า "ไม่ใช่อย่างอื่น" ในที่ทั้งปวง พึงเห็นว่าเป็นการแสดงผลของการกำหนดที่ถือเอาไว้ในที่นั้นๆ

Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā

คำพรรณนาเรื่องของจุนทะบุตรนายช่างทอง

189. Sūkaramaddavanti vanavarāhassa mudumaṃsaṃ. Yasmā cundo ariyasāvako sotāpanno, aññe ca bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca āhāraṃ paṭiyādentā anavajjameva paṭiyādenti, tasmā vuttaṃ ‘‘pavattamaṃsa’’nti. Taṃ kirāti ‘‘nātitaruṇassā’’tiādinā vuttavisesaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘mudu ceva siniddhañcā’’ti vuttaṃ. Mudumaṃsabhāvato hi abhisaṅkharaṇavisesena ca ‘‘maddava’’nti vuttaṃ. Ojaṃ pakkhipiṃsu ‘‘ayaṃ bhagavato pacchimako āhāro’’ti puññavisesāpekkhāya, taṃ pana tathāpakkhittadibbojatāya garutaraṃ jātaṃ.

๑๘๙. คำว่า สูกรมัททวะ คือเนื้ออ่อนของหมูป่า เพราะจุนทะเป็นอริยสาวก เป็นพระโสดาบัน และชนเหล่าอื่นเมื่อจัดอาหารถวายพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ ย่อมจัดแต่สิ่งที่ไม่มีโทษเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เนื้อที่เกิดขึ้นเอง" (ปวัตตมังสะ) เนื้อนั้นแล คือเนื้อที่มีลักษณะพิเศษที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "ไม่แก่เกินไป" เป็นต้น เพราะเนื้อนั้นแล กล่าวไว้ว่า "ทั้งอ่อนและมัน" เพราะความเป็นเนื้ออ่อน และด้วยการปรุงแต่งเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า "มัททวะ" พวกเขาได้ใส่โอชะลงไป โดยมุ่งหวังบุญพิเศษว่า "นี่เป็นอาหารมื้อสุดท้ายของพระผู้มีพระภาค" แต่โอชะนั้นกลับกลายเป็นของหนักยิ่งขึ้น เพราะมีโอชะทิพย์ที่ใส่ลงไปเช่นนั้น

Aññe [Pg.170] yaṃ dujjīraṃ, taṃ ajānantā ‘‘kassaci adatvā vināsita’’nti upavadeyyunti parūpavādamocanatthaṃ bhagavā ‘‘nāhaṃ ta’’ntiādinā sīhanādaṃ nadati.

ชนเหล่าอื่นไม่รู้ว่าอาหารนั้นย่อยยาก อาจจะตำหนิว่า "ทำลายเสียโดยไม่ให้แก่ใครเลย" เพื่อปลดเปลื้องคำตำหนิของผู้อื่น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบันลือสีหนาทด้วยคำว่า "เราไม่เห็น" เป็นต้น

190. Kathaṃ panāyaṃ sīhanādo nanu taṃ bhagavatopi sammāpariṇāmaṃ na gatanti? Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā ‘‘sammadeva taṃ bhagavato pariṇāmaṃ gata’’nti vattuṃ arahati tappaccayā uppannassa vikārassa abhāvato, aññapaccayassa ca vikārassa mudubhāvaṃ āpāditattā. Tenāha ‘‘na pana bhuttappaccayā’’tiādi. Na hi bhagavā, aññe vā pana khīṇāsavā navavedanuppādanavasena āhāraṃ paribhuñjanti aṭṭhaṅgasamannāgatameva katvā āhārassa upabhuñjanato. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajjī’’tiādi vuttaṃ? Taṃ bhojanuttarakālaṃ uppannattā vuttaṃ. ‘‘Na pana bhuttapaccayā’’ti vutto vāyamattho aṭṭhakathāyaṃ. Katupacitassa laddhokāsassa kammassa vasena balavatipi roge uppanne garusiniddhabhojanappaccayā vedanāniggaho jāto, tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi. Patthitaṭṭhāneti icchitaṭṭhāne, icchā cassa tattha gantvā vinetabbaveneyyāpekkhā daṭṭhabbā. Gāthāyampi ‘‘suta’’nti iminā sutamattaṃ, paresaṃ vacanamattametaṃ, na pana bhojanappaccayā ābādhaṃ phusi dhīroti dasseti.

๑๙๐. ก็สีหนาทนี้เป็นอย่างไร? อาหารนั้นมิได้ย่อยไปโดยชอบแก่พระผู้มีพระภาคหรือ? ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะพึงกล่าวได้ว่า "อาหารนั้นย่อยไปโดยชอบแก่พระผู้มีพระภาคแล้ว" เพราะไม่มีความแปรปรวนที่เกิดขึ้นจากอาหารนั้น และเพราะความแปรปรวนที่เกิดจากปัจจัยอื่นก็ถูกทำให้เบาบางลงแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้เกิดจากอาหารที่เสวยแล้ว" เป็นต้น เพราะพระผู้มีพระภาค หรือพระขีณาสพเหล่าอื่น ไม่ได้เสวยอาหารโดยตั้งใจให้เกิดเวทนาใหม่ เพราะการเสวยอาหารนั้นประกอบด้วยองค์ ๘ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในพระบาลีจึงกล่าวว่า "เมื่อเสวยภัตตาหารแล้ว อาพาธกล้าแข็งได้เกิดขึ้น" เป็นต้น? คำนั้นกล่าวไว้เพราะอาพาธเกิดขึ้นภายหลังการเสวยอาหาร อรรถนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "แต่ไม่ได้เกิดจากอาหารที่เสวยแล้ว" เมื่อโรคที่รุนแรงเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำสั่งสมไว้และได้โอกาสแล้ว การระงับเวทนาได้เกิดขึ้นเพราะอาหารที่หนักและมัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น คำว่า ปัตถิตัฏฐาเน คือในสถานที่ที่ปรารถนา และพึงเห็นว่าความปรารถนาของพระองค์คือการมุ่งหวังเวไนยสัตว์ที่พึงแนะนำในที่นั้น แม้ในคาถา ด้วยคำว่า "สุตะ" นี้ หมายถึงเพียงแค่ได้ยิน เป็นเพียงคำพูดของผู้อื่น แต่ไม่ได้หมายความว่าพระธีรเจ้าทรงประสบอาพาธเพราะอาหารที่เสวยแล้ว ดังนี้แสดงให้เห็น

Pānīyāharaṇavaṇṇanā

คำพรรณนาการนำน้ำมา

191. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasattā sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalanti āha ‘‘tanusītalasalilā’’ti. Nikkaddamāti setabhāvassa kāraṇamāha. Paṅkacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā, sabhāvato pana taṃ setavaṇṇaṃ evāti.

๑๙๑. พึงทราบความใสของน้ำด้วยความเป็นน้ำที่ผ่องใส จึงกล่าวว่า "อัจฉุทกา คือน้ำใส" เพราะมีรสดีและเป็นที่ชอบใจ จึงกล่าวว่า "มธุโรทกา คือน้ำหวาน" น้ำนั้นแลเบาและเย็นเป็นพิเศษ ไม่ข้น จึงกล่าวว่า "ตนุสีตลสลิลา คือน้ำเบาและเย็น" คำว่า นิกกัททมา กล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นสีขาว เพราะน้ำมีสีไม่บริสุทธิ์เพราะโคลนตมเป็นต้น แต่โดยธรรมชาติแล้ว น้ำนั้นมีสีขาวนั่นเอง

Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā

คำพรรณนาเรื่องของปุกกุสะบุตรของมัลลกษัตริย์

192. Dhuravāteti paṭimukhavāte. Dīghapiṅgaloti dīgho hutvā piṅgalacakkhuko. Piṅgalakkhiko hi so ‘‘āḷāro’’ti paññāyittha. Evarūpanti dakkhati karissati bhavissatīti īdisaṃ. Īdisesūti yatra yaṃcāti evarūpanipātasaddayuttaṭṭhānesu.

๑๙๒. คำว่า ธุรวาเต คือลมที่พัดมาปะทะหน้า คำว่า ทีฆปิงคละ คือผู้มีกายสูงและมีนัยน์ตาสีน้ำตาลแดง เพราะเขามีนัยน์ตาสีน้ำตาลแดง จึงเป็นที่รู้จักกันในชื่อว่า "อาฬาระ" คำว่า เอวรูปัง คือเช่นนี้ เช่น "จักเห็น จักทำ จักเป็น" คำว่า อีทิเสสุ คือในสถานที่ที่ประกอบด้วยบทนิบาตเช่น "ยตฺร" (ในที่ใด) และ "ยํ จ" (และสิ่งใด) เป็นต้น

193. Vicarantiyo [Pg.171] meghagabbhato niccharantiyo viya hontīti vuttaṃ ‘‘niccharantīsūti vicarantīsū’’ti. Navavidhāyāti navappakārāya. Navasu hi pakāresu ekavidhāpi asani tappariyāpannatāya ‘‘navavidhā’’ tveva vuccati. Īdisī hi esā ruḷhi aṭṭhavimokkhapattipi samaññā viya. Asaññaṃ karoti, yo tassā saddena, tejasā ca ajjhotthaṭo. Ekaṃ cakkanti ekaṃ maṇḍalaṃ. Saṅkāraṃ tīrentī paricchijjantī viya dassetīti saterā. Gaggarāyamānāti gaggarātisaddaṃ karontī, anuravadassanañhetaṃ. Kapisīsāti kapisīsākāravatī. Macchavilolikāti udake paripphandamānamaccho viya viluḷitākārā. Kukkuṭasadisāti pasāritapakkhakukkuṭākārā. Naṅgalassa kassanakāle kassakānaṃ hatthena gahetabbaṭṭhāne maṇikā hoti, taṃ upādāya naṅgalaṃ ‘‘daṇḍamaṇikā’’ti vuccati, tasmā daṇḍamaṇikākārā daṇḍamaṇikā. Tenāha ‘‘naṅgalasadisā’’ti. Deve vassantepi sajotibhūtatāya udakena atemetabbato mahāsani ‘‘sukkhāsanī’’ti vuttā. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānaṃ samugghāṭetī’’ti.

๑๙๓. คำว่า 'นิจฺฉรนฺตีสุ' (ที่เคลื่อนออกไป) หมายถึง 'วิจรนฺตีสุ' (ที่เที่ยวไป) ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ที่เคลื่อนออกไปจากท้องเมฆ เหมือนเคลื่อนออกไป' คำว่า 'นววิธายาติ' (มี ๙ อย่าง) หมายถึง 'นวปฺปการาย' (มี ๙ ประการ) เพราะในบรรดา ๙ ประการนั้น แม้ฟ้าผ่าชนิดเดียวก็เรียกว่า 'นววิธา' (มี ๙ อย่าง) เพราะรวมอยู่ในประเภทนั้น ธรรมเนียมเช่นนี้ เหมือนกับชื่อว่า 'อัฏฐวิโมกขปัตติ' (การบรรลุอัฏฐวิโมกข์) ผู้ใดถูกเสียงและเดชของฟ้าผ่าครอบงำ ผู้นั้นย่อมหมดสติ คำว่า 'เอกํ จกฺกํ' (จักรหนึ่ง) หมายถึง 'เอกํ มณฺฑลํ' (วงกลมหนึ่ง) คำว่า 'สเตรา' (มีรัศมี) แสดงว่าเหมือนกำลังตัดแยกกองขยะออกไป คำว่า 'คคฺครายมานา' (กำลังคำราม) หมายถึง 'คคฺคราติสทฺทํ กโรนฺตี' (กำลังทำเสียงคำราม) นี่คือการแสดงเสียงก้องกังวาน คำว่า 'กปิสีสา' (มีศีรษะเหมือนลิง) หมายถึง 'กปิสีสากาารวตี' (มีรูปร่างเหมือนศีรษะลิง) คำว่า 'มจฺฉวิโลลิกา' (ดิ้นรนเหมือนปลา) หมายถึง 'วิลุฬิตากาา' (มีรูปร่างที่ดิ้นรน) เหมือนปลาที่กำลังดิ้นรนอยู่ในน้ำ คำว่า 'กุกฺกุฏสทิสา' (เหมือนไก่) หมายถึง 'ปสาริตปกฺขกกฺกุฏากาา' (มีรูปร่างเหมือนไก่ที่กางปีก) ในเวลาที่ไถนา มีหัวเม็ด (มณิกา) อยู่ที่ส่วนที่ชาวนาต้องจับด้วยมือ ไถจึงถูกเรียกว่า 'ทัณฑมณิกา' (ไถที่มีหัวเม็ดที่ด้าม) เพราะอาศัยหัวเม็ดนั้น ดังนั้น 'ทัณฑมณิกา' จึงมีรูปร่างเหมือนหัวเม็ดที่ด้ามไถ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เหมือนไถ' แม้ฝนจะตก ฟ้าผ่าใหญ่ก็ถูกเรียกว่า 'สุขฺขาสนี' (ฟ้าผ่าแห้ง) เพราะมีแสงสว่างและไม่ถูกน้ำทำให้เปียก ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'มันถอนที่ที่ตกลงไป'

Bhusāgāraketi bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi, taṃ pana khalamaṇḍalaṃ sālāsadisanti āha ‘‘khalasālāya’’nti. Etthāti hetumhi bhummavacananti āha ‘‘etasmiṃ kāraṇe’’ti, asanipātena channaṃ janānaṃ hatakāraṇeti attho. So tvaṃ bhanteti ayameva vā pāṭho.

คำว่า 'ภุสาคารเก' (ในโรงเก็บแกลบ) หมายถึง 'อคาารเก ภุสมเย' (ในเรือนหลังเล็กที่ทำด้วยแกลบ) ได้ยินว่า ในที่นั้น เขาได้นำฟางออกจากภายในกองฟางขนาดใหญ่ แล้วทำเป็นที่พักที่เหมาะสำหรับบรรพชิต เหมือนศาลา ในเวลานั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น แต่ท่านเรียกที่ลานนวดข้าวนั้นซึ่งเหมือนศาลาว่า 'ในศาลาลานนวดข้าว' คำว่า 'เอตฺถาติ' (ในเรื่องนี้) เป็นสัตตมีวิภัตติในเหตุ จึงกล่าวว่า 'ในเหตุนี้' หมายถึง เหตุที่คน ๖ คนตายด้วยฟ้าผ่า คำว่า 'โส ตฺวํ ภนฺเต' (ท่านผู้เจริญ) หรือบทนี้ก็มี

194. Siṅgī nāma kira uttamaṃ ativiya pabhassaraṃ buddhānaṃ chavivaṇṇobhāsaṃ devalokato āgatasuvaṇṇaṃ. Tenevāha ‘‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇa’’nti. ‘‘Kiṃ pana thero taṃ gaṇhī’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Teneva kāraṇenāti upaṭṭhākaṭṭhānassa matthakappatti, paresaṃ vacanokāsapacchedanaṃ, tena vatthena satthu pūjanaṃ, satthu ajjhāsayānuvattananti iminā teneva yathāvuttena catubbidhena kāraṇena.

๑๙๔. คำว่า 'สิงคี' นั้น ได้ยินว่าเป็นทองคำชั้นเยี่ยมที่ส่องประกายอย่างยิ่งยวด มีรัศมีแห่งผิวพรรณของพระพุทธเจ้า มาจากเทวโลก ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'มีสีเหมือนทองสิงคี' เมื่อตั้งคำถามขึ้นเองว่า 'แต่พระเถระรับสิ่งนั้นทำไม' จึงแสดงเหตุผลในเรื่องนั้น โดยกล่าวว่า 'กิญฺจาปิ' (แม้ว่า) เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น คือ การถึงยอดแห่งฐานะของอุปัฏฐาก การตัดโอกาสที่ผู้อื่นจะพูด (ตำหนิ) การบูชาพระศาสดาด้วยผ้านั้น และการประพฤติตามพระอัธยาศัยของพระศาสดา ด้วยเหตุ ๔ ประการที่กล่าวมาแล้วนั้นนั่นเอง

195. Thero ca tāvadeva taṃ siṅgīvaṇṇaṃ maṭṭhadussaṃ bhagavato upanāmesi ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā imaṃ maṭṭhadussaṃ, taṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā, paṭiggahetvāva naṃ paribhuñji[Pg.172]. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupī’’ti. Tāvadeva kira taṃ bhikkhū ovaṭṭikaraṇamattena tunnakammaṃ niṭṭhāpetvā therassa upanesuṃ, thero bhagavato upanāmesi. Hataccikaṃ viyāti paṭihatappabhaṃ, viya-saddo nipātamattaṃ. Bhagavato hi sarīrappabhāhi abhibhuyyamānā tassa vatthayugassa pabhassaratā nāhosi. Antantenevāti anto anto eva, abbhantarato evāti attho. Tenāha ‘‘bahipanassa pabhā natthī’’ti.

๑๙๕. พระเถระได้นำผ้าเนื้อละเอียดสีทองสิงคีนั้นไปถวายพระผู้มีพระภาคในทันทีว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับผ้าเนื้อละเอียดผืนนี้ของข้าพระองค์เถิด ขอสิ่งนั้นจงเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนาน' พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว ทรงใช้สอยในทันทีที่ทรงรับ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคก็ทรงนุ่งผืนหนึ่ง ทรงห่มผืนหนึ่งจากผ้านั้น' ได้ยินว่า ในทันทีนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้เย็บผ้าผืนนั้นเสร็จด้วยเพียงการทำชายผ้า (โอวัฏฏิกะ) แล้วนำไปถวายพระเถระ พระเถระจึงนำไปถวายพระผู้มีพระภาค คำว่า 'หตจฺจิกํ วิยาติ' (เหมือนแสงไฟที่ถูกกำจัด) หมายถึง 'ปฏิหตปฺปภํ' (มีรัศมีถูกขจัดไป) คำว่า 'วิย' เป็นเพียงนิบาต เพราะรัศมีพระวรกายของพระผู้มีพระภาคครอบงำอยู่ ความสว่างไสวของผ้าคู่นั้นจึงไม่มี คำว่า 'อนฺตนฺเตเนวาติ' (ภายในเท่านั้น) หมายถึง 'อนฺโต อนฺโต เอว' (ภายในเท่านั้น) คือ 'อพฺภนฺตรโต เอว' (จากภายในเท่านั้น) ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'รัศมีภายนอกของมันไม่มี'

‘‘Pasannarūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti etenetassa āhārassa bhuttappaccayā na so rogoti ayamattho dīpito. Dvīsu kālesu evaṃ hoti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ samadhigamasamayabhāvato. Upavattane antarena yamakasālānanti ettha vattabbaṃ parato āgamissati.

ด้วยคำว่า 'ยังรูปที่ผ่องใสให้เกิดขึ้น' นี้ ได้แสดงความหมายว่า โรคนั้นไม่ได้เกิดจากปัจจัยคืออาหารที่บริโภคเข้าไป สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้นในสองกาลเท่านั้น เพราะเป็นเวลาแห่งการบรรลุนิพพานธาตุสองประการ คำที่ควรกล่าวใน 'อุปวตฺตเน อนฺตเรน ยมกสาลาานํ' (ในป่าสาละแฝด) จะมาในภายหลัง

196. Sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva ahosi ativiya parisuddhāya pabhassarāya ekagghanāya bhagavato sarīrappabhāya nirantaraṃ abhibhūtattā.

๑๙๖. ทุกสิ่งล้วนเป็นสีทอง เพราะถูกรัศมีพระวรกายของพระผู้มีพระภาคซึ่งบริสุทธิ์ สว่างไสว และหนาแน่น (เป็นกลุ่มก้อนเดียว) อย่างยิ่งยวดครอบงำอยู่ตลอดเวลา

Dhammeti pariyattidhamme. Pavattāti pāvacanabhāvena desetā. Puratova nisīdi ovādappaṭikaraṇabhāvato.

คำว่า 'ธมฺเมติ' (ในธรรม) หมายถึง 'ปริยตฺติธมฺเม' (ในปริยัติธรรม) คำว่า 'ปวตฺตาติ' (เกิดขึ้นแล้ว) หมายถึง 'เทสิตา ปาาวจนภาเวน' (แสดงแล้วโดยความเป็นพระพุทธพจน์) นั่งอยู่ข้างหน้า เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติตามโอวาท

197. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti vaṇṇadānabaladānādibhedā dānassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikā, samparāyikā ca lābhā icchitabbā. Te alābhāti te sabbe tuyhaṃ alābhā, lābhā eva na honti. Diṭṭheva dhamme paccakkhabhūte imasmiṃyeva attabhāve bhavā diṭṭhadhammikā. Samparetabbato pecca gantabbato ‘‘samparāyo’’ti laddhanāme paraloke bhavā samparāyikā. Diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca diṭṭhadhammikasamparāyikā. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti dānānisaṃsabhūtā lābhā. Sabbathā samameva hutvā samaṃ phalaṃ etesaṃ na ekadesenāti samasamaphalā. Piṇḍapātāti tabbisayaṃ dānamayaṃ puññamāha.

๑๙๗. คำว่า 'ลาภที่นับว่าเป็นอานิสงส์แห่งทาน' หมายถึง ลาภอันเป็นอานิสงส์แห่งทานที่พึงปรารถนา ทั้งที่เป็นทิฏฐธัมมิกะ (ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกะ (ในภพหน้า) มีการให้วรรณะ การให้กำลัง เป็นต้น คำว่า 'สิ่งเหล่านั้นเป็นอลาภะ' หมายถึง สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอลาภะของท่าน ไม่ใช่ลาภะเลย ลาภะที่เป็นทิฏฐธัมมิกะ คือ ลาภะที่เกิดขึ้นในอัตภาพนี้เอง ซึ่งเป็นธรรมที่ปรากฏชัด (ประจักษ์) ลาภะที่เป็นสัมปรายิกะ คือ ลาภะที่เกิดขึ้นในโลกหน้า ซึ่งได้ชื่อว่า 'สัมปรายะ' เพราะเป็นที่พึงไปถึงหลังจากตายไปแล้ว ลาภะที่เป็นทิฏฐธัมมิกะและสัมปรายิกะ เรียกว่า 'ทิฏฐธัมมิกสัมปรายิกะ' คำว่า 'ลาภที่นับว่าเป็นอานิสงส์แห่งทาน' หมายถึง ลาภที่เป็นอานิสงส์แห่งทาน คำว่า 'มีผลเสมอกัน' หมายถึง มีผลเสมอกันโดยประการทั้งปวง คือมีผลเท่ากัน ไม่ใช่เพียงบางส่วน คำว่า 'บิณฑบาต' หมายถึง บุญที่เกิดจากการให้ทานอันเป็นวัตถุนั้น

Yadi khettavasena nesaṃ samaphalatā adhippetā, satipi ekasantānabhāve puthujjanaarahantabhāvasiddhaṃ nanu tesaṃ khettaṃ visiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Parinibbānasamatāyāti kilesaparinibbānakhandhaparinibbānabhāvena parinibbānasamatāya. ‘‘Paribhuñjitvā parinibbuto’’ti etena [Pg.173] yathā paṇītapiṇḍapātaparibhogūpatthambhitarūpakāyasannissayo dhammakāyo sukheneva kilese pariccaji, bhojanasappāyasaṃsiddhiyā evaṃ sukheneva khandhe pariccajīti evaṃ kilesapariccāgassa, khandhapariccāgassa ca sukhasiddhinimittatāya ubhinnaṃ piṇḍapātānaṃ samaphalatā jotitā. ‘‘Piṇḍapātasīsena ca piṇḍapātadānaṃ jotita’’nti vutto vāyamattho. Yathā hi sujātāya ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya mayhaṃ devatāya vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayo tadā ahosi, evaṃ cundassapi kammāraputtassa ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya bhagavato vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayoti evampi nesaṃ ubhinnaṃ samaphalatā veditabbā. Satipi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattīnaṃ devasikaṃ vaḷañjanasamāpattibhāve yathā pana abhisambujjhanadivase abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento rūpasattakādi (visuddhi. ṭī. 2.707 vitthāro) vasena cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāmukhena tā samāpattiyo samāpajji, evaṃ parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi tesaṃ samaphalatā. Cundassa tāva anussaraṇaṃ uḷārataraṃ hotu bhagavato dinnabhāvena aññathattābhāvato, sujātāya pana kathaṃ devatāya dinnanti? Evaṃsaññibhāvatoti āha ‘‘sujātā cā’’tiādi. Aparabhāgeti abhisambodhito aparabhāge. Puna aparabhāgeti parinibbānato parato. Dhammasīsanti dhammānaṃ matthakabhūtaṃ nibbānaṃ. Me gahitanti mama vasena gahitaṃ. Tenāha ‘‘mayhaṃ kirā’’tiādi.

หากความเสมอกันแห่งผลของทานเหล่านั้นพึงประสงค์โดยอำนาจแห่งเนื้อนา แม้เมื่อมีความเป็นกระแสสันดานเดียวกัน แต่เพราะความที่ภาวะแห่งปุถุชนและพระอรหันต์สำเร็จแล้ว เนื้อนาของท่านเหล่านั้นมิวิเศษกว่ากันหรือ เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า nanu cā เป็นต้น. ด้วยความเสมอกันแห่งการปรินิพพาน คือด้วยภาวะแห่งกิเลสปรินิพพานและขันธปรินิพพาน. ด้วยบทว่า Paribhuñjitvā parinibbuto นี้ ความเสมอกันแห่งผลของบิณฑบาตทั้งสองย่อมปรากฏ เพราะความเป็นนิมิตแห่งความสำเร็จสุขในการสละกิเลสและการสละขันธ์ คือว่า พระธรรมกายผู้อาศัยรูปกายอันบิณฑบาตอันประณีตที่บริโภคแล้วอุปถัมภ์ไว้ ได้สละกิเลสโดยง่ายฉันใด และด้วยความสำเร็จแห่งอาหารอันเป็นที่สบาย ก็ได้สละขันธ์โดยง่ายฉันนั้น. ความหมายที่ว่า ด้วยหัวข้อบิณฑบาต ทานบิณฑบาตย่อมปรากฏ ดังนี้ เป็นอันกล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง ความเสมอกันแห่งผลของทานทั้งสองนั้น พึงทราบได้ดังนี้ คือ ในกาลนั้น สุชาดาได้มีอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่ว่า ด้วยอาศัยอาหารนี้ ขอคุณมีวรรณะ สุขะ และพละ เป็นต้น ของเทวดาของข้าพเจ้าจงถึงพร้อมโดยชอบเถิด ฉันใด แม้จุนทะกัมมารบุตรก็มีอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่ว่า ด้วยอาศัยอาหารนี้ ขอคุณมีวรรณะ สุขะ และพละ เป็นต้น ของพระผู้มีพระภาคจงถึงพร้อมโดยชอบเถิด ฉันนั้น. แม้เมื่อมีภาวะแห่งการเข้าสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิเป็นปกติทุกวัน แต่ในวันตรัสรู้ เมื่อทรงเริ่มวิปัสสนาใหม่ ทรงรวบรวมด้วยอาการ 14 มีรูปสัตตกะเป็นต้น (ดูรายละเอียดในวิสุทธิมรรคฎีกา 2.707) แล้วทรงเข้าสมาบัติเหล่านั้นด้วยมุขแห่งมหาวิปัสสนาฉันใด แม้ในวันปรินิพพานก็ทรงเข้าสมาบัติเหล่านั้นทั้งหมดฉันนั้น ความเสมอกันแห่งผลของทานเหล่านั้น ย่อมมีด้วยความเสมอกันแห่งสมาบัติอย่างนี้. การระลึกถึงของจุนทะนั้นยิ่งใหญ่กว่า เพราะถวายแด่พระผู้มีพระภาคโดยตรงไม่มีความเป็นอย่างอื่น แต่ของสุชาดาเล่า ถวายแด่เทวดาได้อย่างไร? เพราะความที่นางมีความสำคัญอย่างนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า sujātā cā เป็นต้น. บทว่า Aparabhāge คือในกาลภายหลังจากการตรัสรู้. บทว่า Puna aparabhāge คือภายหลังจากการปรินิพพาน. บทว่า Dhammasīsaṃ คือพระนิพพานอันเป็นยอดแห่งธรรมทั้งหลาย. บทว่า Me gahitaṃ คืออันเราถือเอาแล้วด้วยอำนาจของเรา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า mayhaṃ kirā เป็นต้น.

Adhipatibhāvo ādhipateyyanti āha ‘‘jeṭṭhabhāvasaṃvattaniyaka’’nti.

ภาวะแห่งความเป็นอธิบดี คือความเป็นใหญ่ (อาธิปไตย) จึงกล่าวว่า เป็นเหตุให้ถึงความเป็นผู้ใหญ่.

Saṃvareti sīlasaṃvare. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi veridhammabhāvato, verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Kosallaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena yutto kusaloti āha ‘‘kusalo pana ñāṇasampanno’’ti. Ñāṇasampadā nāma ñāṇapāripūrī, sā ca aggamaggavasena veditabbā, aggamaggo ca niravasesato kilese pajahatīti āha ‘‘ariyamaggena…pe… jahātī’’ti. Imaṃ pāpakaṃ jahitvāti dānena tāva lobhamacchariyādipāpakaṃ, sīlena pāṇātipātādipāpakaṃ jahitvā tadaṅgavasena pahāya tato samathavipassanādhammehi vikkhambhanavasena, tato maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena anavasesaṃ pāpakaṃ pahāya. Tathā [Pg.174] pahīnattā eva rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena sabbaso kilesavūpasamena nibbuto parinibbutoti saupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘iti cundassa…pe… sampassamāno udānaṃ udānesī’’ti.

บทว่า Saṃvare คือในศีลสังวร. บทว่า Veraṃ คือเวร 5 ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้น เพราะเวรนั้นเป็นสภาพแห่งศัตรู และเพราะเป็นเหตุแห่งเวร จึงเรียกว่า เวร. ญาณเรียกว่า โกสัลละ ผู้ประกอบด้วยญาณนั้นชื่อว่า กุศล จึงกล่าวว่า ส่วนผู้ฉลาดคือผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ. ที่ชื่อว่า ญาณสัมปทา คือความบริบูรณ์แห่งญาณ และพึงทราบความบริบูรณ์นั้นด้วยอำนาจแห่งอรหัตมรรค และอรหัตมรรคย่อมละกิเลสได้โดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า ด้วยอริยมรรค...ละได้แล้ว. บทว่า ละบาปนี้แล้ว คือละบาปมีโลภะและมัจฉริยะเป็นต้นด้วยทานก่อน ละบาปมีปาณาติบาตเป็นต้นด้วยศีลโดยการละแบบตทังคะ จากนั้นละบาปโดยการข่มไว้ด้วยธรรมคือสมถะและวิปัสสนา จากนั้นละบาปโดยการตัดขาดโดยไม่เหลือด้วยลำดับแห่งมรรค เพราะละได้แล้วอย่างนั้น ด้วยความสิ้นไปแห่งราคะเป็นต้น ด้วยกิเลสนิพพาน ด้วยความสงบระงับแห่งกิเลสโดยประการทั้งปวง จึงชื่อว่า นิพพานแล้ว ปรินิพพานแล้ว ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาส่วนยอดแห่งเทศนาสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ จึงทรงเปล่งอุทานว่า จุนทะ...ทรงเห็นอยู่ดังนี้ ได้เปล่งอุทานแล้ว.

Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายภาณวารที่ 4 จบแล้ว

Yamakasālavaṇṇanā

คำอธิบายป่าสาละคู่

198. Evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hotīti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti vuccati, taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Tassa kira mañcakassāti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa. Tatrāpi…pe… eko pādabhāgassa, tasmā ‘‘antarena yamakasālāna’’nti vuttaṃ. Saṃsibbitvāti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya. ‘‘Ṭhitasākhā’’tipi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehī’’ti vuttaṃ, taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ. Keci pana ‘‘uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ.

๑๙๘. บทว่า Evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hoti ความว่า อุทยานนั้นตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของกรุงกุสินารา ฉันใด สถูปารามของกรุงอนุราธปุระก็ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ฉันนั้น. บทว่า Tasmā คือเพราะเหตุที่ผู้ประสงค์จะเข้าเมืองย่อมพากันมาดำเนินไปจากอุทยานโดยทางนี้ จึงเรียกว่า อุปวัตตนะ ซึ่งเป็นป่าสาละที่ตั้งอยู่โดยความเป็นแถว. บทว่า Antarena คือในท่ามกลาง. บทว่า Tassa kira mañcakassa คือของเตียงนั้นที่ปูลาดไว้ ณ ที่นั้น. แม้ในที่นั้น...ส่วนหนึ่งของเท้าเตียง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ในท่ามกลางสาละคู่. บทว่า Saṃsibbitvā คือเหมือนถักทอเข้าหากันด้วยความที่กิ่งและก้านเกี่ยวพันกันและกัน. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า Ṭhitasākhā (กิ่งที่ตั้งอยู่) ด้วย. ส่วนที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า จงปูลาดเตียงโดยให้ศีรษะอยู่ทางทิศเหนือ นั้น กล่าวไว้โดยความเหมาะสมที่เทวดาผู้มาเพื่อดูการปรินิพพานครั้งสุดท้ายจะได้เห็น. แต่บางท่านกล่าวว่า ความหมายคือ จงปูลาดเตียงโดยให้ศีรษะอยู่ทางทิศตะวันออก หันหน้าไปทางทิศเหนือ ดังนี้ นั้น เป็นเพียงมติของท่านเหล่านั้น.

Ete nāgānamuttamāti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā, so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo.

บทว่า Ete nāgānamuttamā คือช้างเหล่านี้มีชื่อว่าโคจรีเป็นต้นโดยโคตร เป็นผู้ประเสริฐที่สุดด้วยกำลังในบรรดาช้างทั้งหลาย. แต่ในมัชฌิมนิกายอรรถกถา (ม. นิ. อรรถ. 1.148) ช้างบางพวกมาแตกต่างจากนี้ พึงทราบว่าความแตกต่างนั้นเป็นเพียงชื่อของช้างเหล่านั้น.

Paribhuttakālato paṭṭhāya…pe… parikkhayaṃ gataṃ, ‘‘na pana paribhuttappaccayā’’ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo. Caṅgavāreti ūmiyaṃ. Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’ti vuttaṃ. Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena kappaṃ, kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva, tattakaṃ kālaṃ [Pg.175] ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’tipi vattuṃ yujjatiyeva.

ตั้งแต่เวลาที่บริโภคแล้ว...เป็นต้น...ถึงความสิ้นไป, พึงทราบอรรถว่า "ไม่ใช่เพราะปัจจัยที่บริโภคแล้ว" ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. คำว่า จังกวาระ (Caṅgavāra) หมายถึง คลื่น. โรคที่เกิดขึ้นตามกรรมที่เปิดโอกาสให้ ย่อมบีบคั้นสุขภาพให้เสื่อมไป ฉันใด, เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวคำว่า "ฉันนั้น" (วิยา). เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือตลอดส่วนที่เหลือของกัป ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง, แต่เพราะไม่มีประโยชน์ในการดำรงอยู่ตลอดกาลเท่านั้น จึงทรงปลงอายุสังขาร และทรงเปิดโอกาสให้กรรมเช่นนั้น, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงควรกล่าวคำว่า "ฉันนั้น" (วิยา) ด้วย.

Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti ‘‘evaṃ mahapphalaṃ, evaṃ mahānisaṃsaṃ, mahānubhāvañca taṃ kusala’’nti.

จักสำคัญกุศลที่ควรทำว่า "กุศลนั้นมีผลมากอย่างนี้ มีอานิสงส์มากอย่างนี้ และมีอานุภาพมากอย่างนี้".

Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato, tasmā ‘‘aparampi passatī’’tiādi vuttaṃ, svāyamattho māgaṇḍiyasuttena (su. ni. 841) dīpetabbo.

การระงับทุกข์ในวัฏสงสารของสัตว์แม้เพียงคนเดียว ย่อมปรากฏเป็นสิ่งหนักยิ่งสำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "ย่อมเห็นสิ่งอื่นอีก" เป็นต้น, อรรถนี้พึงแสดงด้วยมาคัณฑิยสูตร (สุ. นิ. 841).

Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna ‘‘aparampi passatī’’tiādimāha.

ส่วนเหตุที่สาม คือการป้องกันอนัตถะที่จะเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย, เพื่อแสดงเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "ย่อมเห็นสิ่งอื่นอีก" เป็นต้นอีก.

Sīhaseyyanti. Ettha sayanaṃ seyyā, sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ sīhaseyyaṃ. Atha vā sīhaseyyanti seṭṭhaseyyaṃ, yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati.

คำว่า สีหเสยยา. ในคำนี้ การนอนเรียกว่า เสยยา, การนอนเหมือนราชสีห์ เรียกว่า สีหเสยยา, การนอนนั้นคือสีหเสยยา. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สีหเสยยา หมายถึง การนอนอันประเสริฐ, ซึ่งอรรถทั้งสองนี้จักมาในภายหลัง.

‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā, dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato, purisavasena cetaṃ vuttaṃ.

การนอนตะเข็บซ้ายที่กล่าวมานี้ เป็นการนอนของกามโภคี, การนอนตะแคงขวาไม่มี เพราะมือขวาไม่เหมาะแก่การจับต้องร่างกายเป็นต้น, และคำนี้กล่าวโดยบุรุษเป็นหลัก.

Ekena passena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito.

ไม่สามารถนอนตะแคงข้างเดียวได้ เพราะความทุกข์เกิดขึ้น.

Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā. ‘‘Tejussadattā’’ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati. Tenāha ‘‘purimapāde’’tiādi. Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā. Pacchimapādeti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ, ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrubhāveneva. ‘‘Sīsaṃ pana ukkhipitvā’’tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ. Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ.

คำว่า อะยัง สีหเสยยา (การนอนอย่างราชสีห์นี้) หมายถึง สีหเสยยาที่กล่าวมานี้. ด้วยคำว่า "เพราะมีความกล้าหาญ" นี้ ย่อมแสดงความไม่หวาดกลัวของราชสีห์. สัตว์ป่าที่เหลือเป็นสัตว์ขี้ขลาด ย่อมเข้าไปในที่อยู่ของตนแล้วนอนอย่างหวาดกลัวไปต่างๆ นานา, แต่ราชสีห์นั้น เพราะความไม่หวาดกลัว ย่อมตั้งสติแล้วนอน เหมือนภิกษุผู้มีสติ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "เท้าหน้า" เป็นต้น. โดยการวางเท้าหน้าข้างขวาบนเท้าหน้าข้างซ้าย คือวางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่เดียวกัน. คำว่า เท้าหลัง หมายถึง เท้าหลังทั้งสอง. ในที่นี้ก็พึงทราบการวางเท้าในที่เดียวกันด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว, การสังเกตที่ตั้งอยู่ก็ด้วยความไม่หวาดกลัวนั่นเอง. พึงทราบว่า กิริยาของราชสีห์ที่กล่าวมาด้วยคำว่า "เงยศีรษะขึ้น" เป็นต้นนั้น เป็นธรรมชาติที่สำเร็จด้วยความไม่หวาดกลัว เหมือนการตื่นขึ้นโดยไม่หวาดกลัว. การบิดขี้เกียจของราชสีห์นั้น เพื่อให้ส่วนต่างๆ ของร่างกายที่วางนิ่งอยู่เป็นเวลานาน เหมาะสมกับการเคลื่อนไหวเป็นต้น. การคำรามของราชสีห์สามครั้งนั้น เพื่อขับไล่สัตว์ป่าที่มีอำนาจน้อย.

Seti [Pg.176] abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā. Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ, tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’ti (dī. ni. 2.219) vakkhati, tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci, evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti.

การนอน คือการดำเนินไปโดยไม่ขวนขวายในที่นี้, จตุตถฌานนั่นแหละคือการนอน, คือ จตุตถฌานเสยยา. ก็จตุตถฌานนั้นคืออะไร? คือ อานาปานจตุตถฌาน, เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากฌานนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนาโดยลำดับ บรรลุอัคคมรรคแล้ว จึงเป็นพระตถาคต. บางท่านกล่าวว่า "สิ่งนี้ชื่อว่าปทัฏฐาน ไม่ใช่เสยยา, ถึงกระนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานในลำดับที่ออกจากจตุตถฌาน' (ที. นิ. 2.219), เพราะฉะนั้น โลกียจตุตถฌานสมาบัติเท่านั้น จึงเป็นตถาคตเสยยา". เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จะกลายเป็นการนอนของพระตถาคตเฉพาะในเวลาปรินิพพานเท่านั้น, และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้ทรงอยู่ด้วยการเข้าโลกียจตุตถฌานเป็นส่วนมาก. ในที่นี้ พึงทราบว่าจตุตถฌานที่ดำเนินไปโดยอัคคผล (ผลสูงสุด) เป็นหลัก. ในเรื่องนั้น การนอนของสัตว์ทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นการเข้าสู่ความหลับ ย่อมเป็นไปโดยภวังคจิต, และการนอนนั้นเป็นส่วนมากที่สืบเนื่องมาจากการเกิดครั้งแรกของสัตว์เหล่านั้น ฉันใด, จตุตถฌานอันเป็นอัคคผลที่สืบเนื่องมาจากการเกิดอันประเสริฐของพระผู้มีพระภาคเจ้า และเป็นส่วนมากนั้น พึงทราบว่าเป็น "ตถาคตเสยยา" ฉันนั้น. คำว่า สีหเสยยา หมายถึง การนอนอันประเสริฐ, จึงกล่าวว่า "การนอนอันสูงสุด".

Natthi etissā uṭṭhānanti anuṭṭhānā, seyyā, taṃ anuṭṭhānaseyyaṃ. ‘‘Ito uṭṭhahissāmī’’ti manasikārassa abhāvato ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ. Etthāti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane. Kāyavasena anuṭṭhānaṃ, na cittavasena, cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niddāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Bhavaṅgassāti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa.

การลุกขึ้นจากสิ่งนี้ไม่มี จึงเรียกว่า อนุฏฐานา (ไม่มีการลุกขึ้น), คือ เสยยา (การนอน), การนอนนั้นคือ อนุฏฐานเสยยา. เพราะไม่มีการมนสิการว่า "เราจักลุกขึ้นจากที่นี้" จึงไม่กล่าวว่า "มนสิการอุฏฐานสัญญา". คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในการเข้าถึงอนุฏฐานเสยยานี้. การไม่ลุกขึ้นเป็นไปโดยกาย ไม่ใช่โดยจิต, และการไม่ลุกขึ้นโดยจิตชื่อว่าการเข้าสู่ความหลับ, เพื่อแสดงความไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า "โดยความหลับ" เป็นต้น. คำว่า ภวังค์ หมายถึง ภวังค์ที่มีลักษณะเป็นการเข้าสู่ความหลับ.

Sabbapāliphullāti sabbatthakameva vikasanavasena phullā, na ekadesavikasanavasena. Tenāha ‘‘sabbe samantato pupphitā’’ti. Ekacchannāti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā. Ullokapadumānīti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni. Morapiñchakalāpo viya pañcavaṇṇapupphasañchāditattā.

คำว่า สัพพปาลิผุลลา (บานสะพรั่งทั่วทุกกลีบ) หมายถึง บานสะพรั่งโดยการบานทั่วทุกส่วน ไม่ใช่บานเพียงบางส่วน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บานสะพรั่งทั่วทุกด้าน". คำว่า เอกัจฉันนา (ปกคลุมเป็นอันเดียวกัน) หมายถึง ถูกปกคลุมทั่วทุกส่วนด้วยดอกไม้ที่บานสะพรั่งเป็นอันเดียวกัน. คำว่า อุลโลกปทุมานิ (ดอกบัวที่เงยขึ้น) หมายถึง ดอกบัวที่ตั้งอยู่เหมือนมองลงข้างล่าง. เพราะถูกปกคลุมด้วยดอกไม้ห้าสี จึงเหมือนช่อหางนกยูง.

Nandapokkharaṇīsambhavānīti nandapokkharaṇītīrasambhavāni. Mahātumbamattanti āḷhakamattaṃ. Paviṭṭhānīti khittāni. Sarīrameva okirantīti sarīrameva ajjhokiranti.

คำว่า นันทโปขรณีสัมภวานิ (เกิดจากสระนันทา) หมายถึง เกิดที่ริมสระนันทา. คำว่า มหาตุมพมัตตัง (มีขนาดเท่าผลน้ำเต้าใหญ่) หมายถึง มีขนาดเท่าอาฬหกะ. คำว่า ปวิฏฐานิ (เข้าไปแล้ว) หมายถึง ถูกโยนไปแล้ว. คำว่า สรีรเมวะ โอกิรันติ (โปรยลงบนร่างกายเท่านั้น) หมายถึง โปรยทับลงบนร่างกายเท่านั้น.

Devatānaṃ [Pg.177] upakappanacandanacuṇṇānīti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni. Dibbagandhajālacuṇṇānīti dibbagandhadibbacuṇṇāni. Haritālaañjanacuṇṇādīnipi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni. Tenevāha ‘‘sabbadibbagandhavāsavikatiyo’’ti.

ผงจันทน์ที่เทพยดาจัดถวาย คือผงจันทน์สีขาวที่พัดไปได้ ๖๐ หรือ ๕๐ โยชน์. ผงเครื่องหอมทิพย์ คือผงหอมทิพย์และผงทิพย์. ผงหรดาลและอัญชันเป็นต้น ก็เป็นของทิพย์ มีกลิ่นหอมยิ่งนัก พึงทราบอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เครื่องปรุงกลิ่นหอมทิพย์ทั้งปวง’.

Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti mahābhinikkhamanakāle viya.

ประชุมกันในจักรวาลเดียวแล้วประโคมอยู่ในอากาศ เหมือนในกาลมหาภิเนษกรมณ์.

Tāti devatā. Ganthamānā vāti mālaṃ racantiyo eva. Apariniṭṭhitā vāti yathādhippāyaṃ pariyositā eva. Hatthena hatthanti attano hatthena parassa hatthaṃ. Gīvāya gīvanti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ. Gahetvāti āmasitvā. Mahāyaso mahāyasoti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ.

คำว่า ‘ตา’ คือเทพยดา. คำว่า ‘คันถมานา’ คือกำลังร้อยมาลัยนั่นเอง. คำว่า ‘อปริณิฏฐิตา’ คือสำเร็จตามความประสงค์นั่นเอง. คำว่า ‘หัตเถน หัตถัง’ คือมือของตนจับมือของผู้อื่น. คำว่า ‘คีวาย คีวัง’ คือโดยการกอดคอ เอาคอของตนแนบคอของผู้อื่น. คำว่า ‘คเหตวา’ คือจับต้องแล้ว. คำว่า ‘มหายโส มหายโส’ เป็นคำร้องเรียกกันและกันโดยวิธีซ้ำคำ.

199. Mahantaṃ ussāhanti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ disvā.

๑๙๙. คำว่า ‘มหนฺตํ อุสฺสาหํ’ คือเห็นความอุตสาหะอันยิ่งใหญ่ที่กำลังดำเนินไปโดยการบูชาสักการะพระตถาคต.

Sāyeva pana paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā eva. Anucchavikattāti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā.

คำว่า ‘สาเยว ปน ปฏิปทา’ คือปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นนั่นเอง. คำว่า ‘อนุจฉวิกตฺตา’ คือเพราะความเหมาะสมกับโลกุตรธรรม ๙ อย่างที่พึงบรรลุ.

Sīlanti cārittasīlamāha. Ācārapaññattīti cārittasīlaṃ. Yāva gotrabhutoti yāva gotrabhuñāṇaṃ, tāva pavattetabbā samathavipassanā sammāpaṭipadā. Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Jinakāḷasuttanti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ, upāsakopāsikāvāresu ‘‘gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī’’ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า ‘สีลํ’ หมายถึงจาริตตศีล. คำว่า ‘อาจารปญฺญตฺติ’ คือจาริตตศีล. คำว่า ‘ยาว โคตรภูโต’ คือสมถวิปัสสนาสัมมาปฏิปทาที่พึงดำเนินไปจนถึงโคตรภูญาณ. บัดนี้ เพื่อแสดงสัมมาปฏิปทานั้นโดยปฏิเสธและโดยอนุโลม จึงตรัสคำว่า ‘ตสฺมา’ เป็นต้น. คำว่า ‘ชินกาลสุตฺตํ’ คือเส้นบรรทัด (เส้นด้ายดำ) ที่พระชินเจ้าผู้เป็นนายช่างใหญ่กำหนดไว้เพื่อแสดงธรรมที่ควรเว้นและควรยึดถือ ซึ่งเป็นขอบเขตของสิกขาบท. ในวาระของอุบาสกอุบาสิกา คำว่า ‘กระทำบูชาด้วยของหอม บูชาด้วยดอกไม้’ ตรัสหมายถึงการกระทำที่จัดอยู่ในฝ่ายจาริตตศีล. เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าการกระทำเช่นนั้นก็เป็นที่อนุญาตแก่ภิกษุและภิกษุณีด้วย.

Ayañhīti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati.

คำว่า ‘อยญฺหิ’ ตรัสหมายถึงธรรมานุธรรมปฏิปทา.

Upavāṇattheravaṇṇanā

พรรณนาพระอุปวาณเถระ

200. Apanesīti ṭhitappadesato yathā apagacchati, evamakāsi, na pana nibbhacchi. Tenāha ‘‘ānando’’tiādi. Vuttasadisā vāti samacittapariyāyadesanāyaṃ (a. ni. 2.37) vuttasadisā eva. Āvārentoti chādento.

๒๐๐. คำว่า ‘อเปเนสิ’ คือทำให้เคลื่อนไปจากที่ตั้ง ไม่ได้ขับไล่. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า ‘อานนฺโท’ เป็นต้น. คำว่า ‘วุตฺตสทิสา’ คือเหมือนที่ตรัสไว้ในสมจิตตปริยายเทศนา (องฺ. ทุก. ๒/๓๗) นั่นเอง. คำว่า ‘อาวาเรนฺโต’ คือปิดบัง.

Yasmā [Pg.178] kassapassabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi, tasmā therova tejussado, na aññe arahantoti ānetvā yojanā.

เพราะเหตุที่ท่านเป็นเทวดารักษาเจดีย์ของพระกัสสปพุทธเจ้า เพราะฉะนั้น พระเถระเท่านั้นจึงมีเดชรุ่งเรือง ไม่ใช่อรหันต์อื่น ดังนี้ พึงนำมาประกอบ.

Idāni āgamanato paṭṭhāya tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘vipassimhi kira sammāsambuddhe’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Cātumahārājikā devatā’’ti idaṃ gobalībaddañāyena gahetabbaṃ bhummadevatādīnampi tappariyāpannattā. Tesaṃ manussānaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยพิสดารตั้งแต่การมา จึงเริ่มคำว่า ‘ในสมัยเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี’ เป็นต้น. คำว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา’ นี้พึงถือเอาโดยนัยแห่งโคและโคถึก เพราะเทวดาชั้นภูมิเทวดาเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าในนั้น. คำว่า ‘เตสํ มนุสฺสานํ’ คือมนุษย์เหล่านั้น.

Tatthāti kassapassa bhagavato cetiye.

คำว่า ‘ตตฺถ’ คือที่เจดีย์ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ.

201. Adhivāsentīti rocenti.

๒๐๑. คำว่า ‘อธิวาเสนฺติ’ คือชอบใจ.

Chinnapāto viya chinnapāto, taṃ chinnapātaṃ, bhāvanapuṃsakaniddeso yaṃ. Āvaṭṭantīti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. Tenāha ‘‘āvaṭṭantiyo patitaṭṭhānameva āgacchantī’’ti. Vivaṭṭantīti yattha patitā, tato vinivaṭṭanti. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantī’’ti. Purato vaṭṭanaṃ āvaṭṭanaṃ, itaraṃ tividhampi vivaṭṭananti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Devatā dhāretuṃ na sakkoti udakaṃ viya osīdanato. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tatthāti pakatipathaviyaṃ. Devatā osīdanti dhātūnaṃ saṇhasukhumālabhāvato. Pathaviyaṃ pathaviṃ māpesunti pakatipathaviyaṃ attano sarīraṃ dhāretuṃ samatthaṃ iddhānubhāvena pathaviṃ māpesuṃ.

คำว่า ‘ฉินฺนปาโต’ คือเหมือนของที่ถูกตัดแล้วตกลงไป, ซึ่งของที่ถูกตัดแล้วตกลงไปนั้น, เป็นการแสดงภาวนปุงสกลิงค์. คำว่า ‘อาวฏฺฏนฺติ’ คือกลิ้งไปโดยอาการหันหน้าเข้าหา. เมื่อตกลงที่ใด ก็กลิ้งไปสู่ที่นั้นเพียงไม่กี่รัตนะ แล้วก็กลิ้งกลับมายังที่เดิมที่ตกลงไปอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘อาวฏฺฏนฺติโย ปติตฏฺฐาเนเยว อาคจฺฉนฺติ’ (กลิ้งกลับมายังที่ที่ตกลงไปนั่นเอง). คำว่า ‘วิวฏฺฏนฺติ’ คือเมื่อตกลงที่ใด ก็กลิ้งออกไปจากที่นั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ปติตฏฺฐานโต ปรภาคํ วฏฺฏมานา คจฺฉนฺติ’ (กลิ้งไปสู่ส่วนอื่นจากที่ที่ตกลงไป). เพื่อแสดงว่าการกลิ้งไปข้างหน้าเป็นการอาวัฏฏนะ, ส่วนการกลิ้งไปอีกสามอย่างเป็นการวิวัฏฏนะ จึงตรัสคำว่า ‘อปิจา’ เป็นต้น. เทวดาไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ เพราะจมลงไปเหมือนน้ำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า ‘ตตฺถา’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตตฺถ’ คือบนแผ่นดินปกติ. เทวดาจมลงไปเพราะธาตุละเอียดอ่อน. คำว่า ‘ปฐวิยํ ปฐวึ มาเปสุํ’ คือเนรมิตแผ่นดินบนแผ่นดินปกติด้วยอานุภาพฤทธิ์ที่สามารถทรงกายของตนไว้ได้.

Kāmaṃ domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavo evāti tadekaṭṭhabhāvatoti āha ‘‘vītarāgāti pahīnadomanassā’’ti. Silāthambhasadisā iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya.

แม้ไม่มีโทมนัส แต่บางครั้งก็ยังมีความกำหนัดอยู่, แต่เมื่อไม่มีความกำหนัด โทมนัสก็ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุที่ทั้งสองมีภาวะเป็นอันเดียวกัน จึงตรัสว่า ‘วีตราคา’ คือผู้มีราคะไปปราศแล้ว ได้แก่ผู้มีโทมนัสอันละได้แล้ว. เหมือนเสาหินเพราะไม่หวั่นไหวในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา.

Catusaṃvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā

พรรณนาจตุรสังเวชนียสถาน

202. Apāragaṅgāyāti gaṅgāya orambhāge. ‘‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’’tiādi attano attano vasanaṭṭhāne vattakaraṇākāradassanaṃ. ‘‘Evaṃ dvīsu kālesū’’tiādi nidassanatthaṃ paccāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā adhigataṃ.

๒๐๒. คำว่า ‘อปารคงฺคาย’ คือที่ฝั่งแม่น้ำคงคาด้านนี้. คำว่า ‘ถือไม้กวาดกวาดหยากเยื่อ’ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการบำเพ็ญวัตรในที่อยู่ของตนๆ. คำว่า ‘อย่างนี้ในสองกาล’ เป็นต้น เป็นการกล่าวซ้ำเพื่อเป็นตัวอย่าง ซึ่งได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว.

Kammasādhano [Pg.179] sambhāvanattho bhāvanīya-saddoti āha ‘‘manasā bhāvite sambhāvite’’ti. Dutiyavikappe pana bhāvanaṃ, vaḍḍhanañca paṭipakkhapahānatoti āha ‘‘ye vā’’tiādi.

คำว่า ‘ภาวนีย’ เป็นคำที่สำเร็จด้วยกรรม มีอรรถว่าพึงเจริญ จึงตรัสว่า ‘ที่เจริญแล้วด้วยใจ ที่พึงเจริญแล้ว’. ส่วนในวิกัลป์ที่สอง การเจริญและการเพิ่มพูนเป็นไปเพื่อละฝ่ายปฏิปักษ์ จึงตรัสคำว่า ‘เย วา’ เป็นต้น.

Buddhādīsu tīsu vatthūsu pasannacittassa, na kammaphalasaddhāmattena. Sā cassa saddhāsampadā evaṃ veditabbāti phalena hetuṃ dassento ‘‘vattasampannassā’’ti āha. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, abhijātiṭṭhānādīnipi tassa uppattihetūni bhavantīti āha ‘‘saṃvegajanakānī’’ti.

สำหรับผู้มีจิตเลื่อมใสในวัตถุ ๓ อย่างมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่เพียงศรัทธาในกรรมและผลของกรรมเท่านั้น. ศรัทธาสัมปทานั้นของท่านพึงทราบอย่างนี้ ดังนี้ จึงแสดงเหตุด้วยผลว่า ‘สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวัตร’. สังเวคะชื่อว่าญาณที่เกิดพร้อมกับโอตตัปปะ, สถานที่ประสูติเป็นต้นก็เป็นเหตุให้เกิดสังเวคะนั้นได้ ดังนี้ จึงตรัสว่า ‘เป็นเหตุให้เกิดสังเวคะ’.

Cetiyapūjanatthaṃ cārikā cetiyacārikā. Sagge patiṭṭhahissantiyeva buddhaguṇārammaṇāya kusalacetanāya saggasaṃvattaniyabhāvato.

การจาริกเพื่อบูชาเจดีย์ ชื่อว่าเจติยจาริก. ย่อมตั้งอยู่ในสวรรค์นั่นเอง เพราะกุศลเจตนาที่มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์เป็นเหตุให้ถึงสวรรค์.

Ānandapucchākathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องพระอานนท์ทูลถาม

203. Etthāti mātugāme. Ayaṃ uttamā paṭipatti, yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ. Lobhoti kāmarāgo. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya. Assāti mātugāmassa. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ. Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā.

๒๐๓. ในที่นี้คือในหมู่สตรี. นี้เป็นการปฏิบัติอันสูงสุด คือการไม่เห็น (สตรี) เพราะอนัตถะทั้งปวงเหล่านั้นมีมูลมาจากการเห็น. คำว่า โลภะ คือ กามราคะ. ความหวั่นไหวแห่งจิต คือความขุ่นมัวแห่งจิตที่ทำอันตรายแก่การปฏิบัติ. คำว่า มุรุมุราเปตฺวา คือการแสดงเสียงครืดคราดในการกินโดยทำให้มีกระดูก. การเสวยทุกข์ตลอดกาลอันไม่มีประมาณ คือการเสวยทุกข์อันไม่ขาดสาย. คำว่า วิสฺสาสะ คือความไม่ข้องเกี่ยว, ความไม่มีการกระทบกระทั่ง. คำว่า โอตาระ คือการที่จิตเข้าไปในที่นั้น. โดยบุรุษผู้เป็นศัตรูผู้มีดาบในมือ, หรือโดยปีศาจผู้ต้องการจะกิน. คำว่า อาสีเทติ พึงเบียดเบียนโดยการเหยียบย่ำเป็นต้น. คำว่า อัสสะ คือของหมู่สตรี. คำว่า ปัพพชิเตหิ กตฺตพฺพกมฺมํ คือกรรมที่บรรพชิตพึงทำ มีการรับอามิสเป็นต้น. หรือว่า สติ คือกายคตาสติพึงตั้งไว้.

204. Atantibaddhāti abhāravahā. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā.

๒๐๔. คำว่า อตนฺติพทฺธา คือผู้ไม่แบกภาระ. คำว่า เปสิตจิตฺตา คือผู้มีจิตส่งไปสู่นิพพาน.

205. Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ.

๒๐๕. คำว่า วิหเตน คืออันบุคคลกำจัดแล้วโดยการสางชฎาของบรรพชิตด้วยคันธนูสำหรับสางฝ้าย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สุโปฐิเตน" คืออันบุคคลทุบตีดีแล้วโดยไม่ปะปนกัน. และสถานที่อยู่อาศัยก็ถูกกล่าวไว้ด้วยการพรรณนาถึงสถานที่น่าดูและน่าสังเวช.

Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā

การพรรณนาอัจฉริยธรรมของพระอานนท์.

207. Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi.

๒๐๗. คำว่า "ไม่เห็นพระเถระแล้วเรียก" ในที่นั้นคือ เมื่อไม่เห็นแล้วรำพึงถึง, ทราบสถานที่ประทับอยู่และเรื่องราวของพระเถระแล้วจึงเรียก.

Kāyakammassa [Pg.180] hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti. Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti. Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi.

ความเป็นประโยชน์ของกายกรรม เพราะเป็นไปโดยเจตนาที่เป็นประโยชน์ จึงตรัสว่า "อันบุคคลทำด้วยความเจริญที่เป็นประโยชน์". ความเป็นสุข คือความไม่มีทุกข์ทางกาย, ความเป็นสุขทางใจ เพราะเกิดขึ้นจากสุขทางใจ จึงตรัสว่า "อันบุคคลทำด้วยความสุขและความโสมนัสเท่านั้น". เพื่อแสดงอรรถว่า "โดยไม่แยกจากกัน" คือโดยความไม่มีสอง เพราะความไม่แยกจากกัน จึงตรัสคำว่า "ยถา" เป็นต้น. เพราะความถึงพร้อมแห่งความเป็นนาบุญของพระศาสดา และความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัยของพระเถระ และเพราะกรรมนั้นไม่มีประมาณ ไม่สามารถกำหนดประมาณได้ว่า "มีประมาณเท่านี้" จึงตรัสคำว่า "แม้จักรวาล" เป็นต้น.

Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti.

คำว่า เอวํ ปวตฺติเตน คืออันบุคคลให้เป็นไปแล้วโดยการเจริญเมตตาเจาะจงอย่างนี้. บุญที่ทำและสั่งสมไว้เป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า กตปุญโญ คือผู้มีบุญอันทำแล้ว, มีอรรถว่า ผู้ได้สร้างบารมีเพื่อบรรลุอรหัตต์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แสดงว่าท่านเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร".

208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato.

๒๐๘. เหมือนแผ่แผ่นดินใหญ่ที่หดตัวอยู่ในบางแห่ง, เหมือนขยายอากาศที่หดตัวอยู่, เหมือนกดภูเขาจักรวาลที่มีความสูงหนึ่งแสนหกหมื่นสี่พันโยชน์ให้ต่ำลง, เหมือนยกภูเขาสิเนรุที่มีความสูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ขึ้น, เหมือนยกต้นหว้าใหญ่ที่มีความยาวและกว้างร้อยโยชน์ขึ้นบนบ่าแล้วเขย่า. อุปมา ๕ อย่างนี้มาเพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งคุณของพระเถระ และเพื่อแสดงความยากลำบากของผู้อื่น. ด้วยเหตุนี้และด้วยคำว่า "จะ" พึงเห็นการสงเคราะห์คำว่า "เราเป็นพระอรหันต์ สัมมาสัมพุทธะในบัดนี้" (ที. สี. 2.4), "ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีบุคคลผู้เสมอเหมือนเรา" (ม. มู. 1.285; ม. ม. 2.341; มหาวรรค 11; กถาวัตถุ 405; มิลินทปัญหา 5.11) เป็นต้น. คำว่า พยัตโต คือผู้ประกอบด้วยความฉลาดอันนับว่าความฉลาดในขันธ์เป็นต้น. คำว่า เมธาวี คือผู้ประกอบด้วยปัญญาที่อบรมดีแล้วอันนับว่าเมธา.

209. Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena.

๒๐๙. คำว่า ปฏิสันถารธรรม คือกล่าวโดยความเป็นปกติจริยา. ส่วนภิกษุและภิกษุณีผู้มาถึง ย่อมแสดงธรรมตามกาลโดยการตอบปัญหาและตามความพอใจของจิต. ส่วนอุบาสกอุบาสิกา ย่อมแสดงโดยการสนทนาเมื่อนั่งใกล้.

Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā

การพรรณนาการแสดงมหาสุทัสสนสูตร.

210. Khuddaka-saddo [Pg.181] patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti. Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā.

๒๑๐. คำว่า ขุทฺทกะ เป็นคำแสดงถึงสิ่งที่คล้ายคลึง, คำว่า กะ มีอรรถว่าน้อย จึงตรัสว่า "ขุทฺทกนครเก" คือในนครน้อยที่คับแคบซึ่งคล้ายกับนคร. เพราะมีสัณฐานกว้างขวางเหมือนเนิน จึงเรียกว่า "อุชฺชงฺคลนครกะ" จึงตรัสว่า "วิสมนครเก" คือในนครที่ไม่ราบเรียบ. คล้ายกับสาขา เพราะมีประมาณเท่าส่วนหนึ่งของมหานครอื่น. ในที่นี้ด้วยคำว่า "ขุทฺทกนครเก" นี้ กล่าวถึงความเป็นนครเล็ก. ด้วยคำว่า "อุชฺชงฺคลนครเก" นี้ กล่าวถึงความเป็นที่ต่ำทรามเพราะความวิบัติแห่งภูมิ. ด้วยคำว่า "สาขานครเก" นี้ กล่าวถึงความเป็นเมืองไม่สำคัญ. คำว่า สารปฺปตฺตา คือผู้ถึงความสำคัญอันเป็นสาระด้วยสาระแห่งสมบัติเป็นต้น.

Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti. Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti.

คำว่า กหาปณสกฏํ ในที่นี้กล่าวว่า "เกวียนมีสองกุมภะ. ส่วนกุมภะมีสิบอัมพณะ". คำว่า ทฺเว ปวิสนฺติ คือเกวียนบรรทุกกหาปณะสองเล่ม เข้ามาโดยทางรายได้สองทาง.

Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti. Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā. Etthāti kusāvatīnagare. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo.

คำว่า สุภิกขา คือมีอาหารหาง่ายและมีอาหารดี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สมบูรณ์ด้วยของเคี้ยวของฉัน". คำว่า สทฺทํ กโรนฺเตติ คือทำเสียงร้องด้วยความยินดีที่ส่งเสียงก้องกังวาน. คำว่า อวิวิตฺตา คือไม่ว่างเปล่า, บางครั้งรถคันหนึ่งไปก่อน, อีกคันหนึ่งก็ติดตามไป, บางครั้งรถที่กล่าวมาคันที่สองไปก่อน, อีกคันหนึ่งก็ติดตามไป, อย่างนี้คือติดตามกันและกัน. ในที่นี้คือในเมืองกุสาวดี. เพราะความเป็นเมืองใหญ่และเพราะความเป็นเมืองที่รุ่งเรืองเป็นต้น จึงมีการบรรเลงเครื่องดนตรีมีกลองเป็นต้นอยู่เสมอ. หรือว่าคำว่า สัมมะ สัมมะ คือเสียงพูดจาไพเราะต่อกันและกัน. คำว่า ตาล คือเสียงเครื่องประโคมทุกชนิดมีฉาบเป็นต้น, คำว่า กุฏเภรี คือเสียงกลองกุมภะทูณะ.

Evarūpā saddā honti kacavarākiṇṇavīthitāya, araññe kandamūlapaṇṇādiggahaṇāya, tattha dukkhajīvikatāya cāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Idha na evaṃ ahosi devaloke viya sabbaso paripuṇṇasampattikatāya.

เสียงเช่นนั้นย่อมมี เพราะถนนหนทางเกลื่อนกล่นด้วยหยากเยื่อ เพราะการแสวงหาหัวเผือกหัวมันและใบไม้เป็นต้นในป่า และเพราะความเป็นอยู่ลำบากในที่นั้น พึงประกอบตามลำดับดังนี้ ในที่นี้ (ในกรุงกุสาวดี) ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นผู้มีสมบัติบริบูรณ์โดยประการทั้งปวงเหมือนในเทวโลก

Mahantaṃ kolāhalanti saddhāsampannānaṃ devatānaṃ, upāsakānañca vasena purato purato mahatī ugghosanā hoti. Tattha bhagavantaṃ uddissa katassa vihārassa abhāvato, bhikkhusaṅghassa ca mahantabhāvato te āgantvā…pe… pesesi. Pesento ca ‘‘kathañhi nāma bhagavā pacchime kāle attano pavattiṃ amhākaṃ nārocesi, nesaṃ domanassaṃ mā ahosī’’ti ‘‘ajja kho vāseṭṭhā’’tiādinā sāsanaṃ pesesi.

คำว่า “เสียงอึกทึกใหญ่” นั้น โดยความที่เทวดาและอุบาสกผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมมีการประกาศกึกก้องไปข้างหน้าๆ อย่างใหญ่หลวง ในที่นั้น เพราะไม่มีวิหารที่สร้างอุทิศพระผู้มีพระภาค และเพราะความเป็นหมู่ภิกษุหมู่ใหญ่ พวกเขามาแล้ว... (ละไว้) ...ส่งไป และเมื่อส่งไปว่า “เหตุไฉนหนอ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงบอกเรื่องราวของพระองค์แก่พวกเราในกาลสุดท้าย ขอความโทมนัสอย่าได้มีแก่ชนเหล่านั้นเลย” ดังนี้ จึงทรงส่งพระดำรัสไปว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะทั้งหลาย วันนี้แล” เป็นต้น

Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā

พรรณนาการไหว้ของพวกมัลละ

211. Aghaṃ [Pg.182] dukkhaṃ āventi pakāsentīti aghāvino, pākaṭībhūtadukkhāti āha ‘‘uppannadukkhā’’ti. Ñātisālohitabhāvena kulaṃ parivattati etthāti kulaparivattaṃ. Taṃ taṃkulīnabhāgena ṭhito sattanikāyo ‘‘kulaparivattaso’’ti vuttanti āha ‘‘kulaparivatta’’nti. Te pana taṃtaṃkulaparivattaparicchinnā mallarājāno tasmiṃ nagare vīthiādisabhāgena vasantīti vuttaṃ ‘‘vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena cā’’ti.

๒๑๑. ชื่อว่า “อฆาวี” เพราะยังทุกข์คืออฆะให้ปรากฏ จึงกล่าวว่า “ผู้มีทุกข์ปรากฏแล้ว” คือ “ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นแล้ว” ชื่อว่า “กุลปริวัตตะ” เพราะตระกูลย่อมหมุนเวียนอยู่ในที่นี้ด้วยความเป็นญาติสาโลหิต หมู่สัตว์ที่ตั้งอยู่ในความเป็นผู้มีตระกูลนั้นๆ ชื่อว่า “กุลปริวัตตโส” จึงกล่าวว่า “กุลปริวัตตะ” แต่พระราชาแห่งมัลละเหล่านั้น ผู้ถูกจำกัดด้วยกุลปริวัตตะนั้นๆ ย่อมประทับอยู่ในเมืองนั้นโดยส่วนแห่งถนนเป็นต้น จึงกล่าวว่า “โดยส่วนแห่งถนนและโดยส่วนแห่งตรอก”

Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องสุภัททปริพาชก

212. Kaṅkhā eva kaṅkhādhammo. Ekato vāti bhūmiṃ avibhajitvā sādhāraṇatova. Bījato ca aggaṃ gahetvā āhāraṃ sampādetvā dānaṃ bījaggaṃ. Gabbhakāleti gabbhadhāraṇato paraṃ khīraggahaṇakāle. Tenāha ‘‘gabbhaṃ phāletvā khīraṃ niharitvā’’tiādi. Puthukakāleti sassānaṃ nātipakke puthukayogyaphalakāle. Lāyanagganti pakkassa sassassa lavane lavanārambhe dānaṃ adāsi. Lunassa sassassa veṇivasena bandhitvā ṭhapanaṃ veṇikaraṇaṃ. Tassa ārambhe dānaṃ veṇaggaṃ. Veṇiyo pana ekato katvā rāsikaraṇaṃ kalāpo. Tattha aggadānaṃ kalāpaggaṃ. Kalāpato nīharitvā maddane aggadānaṃ khalaggaṃ. Madditaṃ ophuṇitvā dhaññassa rāsikaraṇe aggadānaṃ khalabhaṇḍaggaṃ. Dhaññassa khalato koṭṭhe pakkhipane aggadānaṃ koṭṭhaggaṃ. Uddharitvāti koṭṭhato uddharitvā.

๒๑๒. ความสงสัยนั่นแหละคือ กังขาธรรม คำว่า “เอกโต วา” คือ ไม่แบ่งที่ดิน เป็นของสาธารณะเท่านั้น การให้ทานโดยนำส่วนยอดจากพืชพรรณมาปรุงอาหาร ชื่อว่า “พีชัคคะ” คำว่า “คัพภกาล” คือ ในเวลาที่เก็บน้ำนมหลังจากตั้งครรภ์ (รวงข้าว) แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผ่าท้อง (รวงข้าว) แล้วนำน้ำนมออก” เป็นต้น คำว่า “ปุถุกกาล” คือ ในเวลาที่พืชพรรณยังไม่สุกเต็มที่ เป็นผลที่เหมาะแก่การทำข้าวเม่า คำว่า “ลายนัคคะ” คือ ให้ทานในเวลาเริ่มเกี่ยวข้าวที่สุกแล้ว การมัดข้าวที่เกี่ยวแล้วเป็นฟ่อนๆ ชื่อว่า “เวณีกรณะ” การให้ทานในเวลาเริ่มทำนั้น ชื่อว่า “เวณัคคะ” ส่วนการรวมฟ่อนข้าวเข้าด้วยกันแล้วกองไว้ ชื่อว่า “กะลาปะ” การให้ทานส่วนยอดในที่นั้น ชื่อว่า “กะลาปัคคะ” การให้ทานส่วนยอดในเวลาที่นำออกจากกองแล้วนวด ชื่อว่า “ขลัคคะ” การให้ทานส่วนยอดในเวลาที่นวดแล้วฝัดรวบรวมเมล็ดข้าวเปลือก ชื่อว่า “ขลภัณฑัคคะ” การให้ทานส่วนยอดในเวลาที่นำข้าวเปลือกจากลานไปใส่ยุ้งฉาง ชื่อว่า “โกฏฐัคคะ” คำว่า “อุทฺธริตฺวา” คือ นำออกจากยุ้งฉาง

‘‘Nava aggadānāni adāsī’’ti iminā ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ satthu santike aggatova mucceyya’’nti aggaggadānavasena vivaṭṭūpanissayassa kusalassa katūpacitattā, ñāṇassa ca tathā paripākaṃ gatattā aggadhammadesanāya tassa bhājanabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’tiādi. Ohīyitvā saṅkocaṃ āpajjitvā.

ด้วยคำว่า “ได้ถวายอัคคทาน ๙ อย่าง” นี้ว่า “เราจะพึงบรรลุธรรมก่อนใครเพื่อนในสำนักของพระศาสดาได้อย่างไรหนอ” เพราะได้สั่งสมกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นทุกข์โดยความเป็นอัคคทานอันเลิศ และเพราะญาณถึงความแก่กล้าอย่างนั้น จึงแสดงความเป็นผู้มีภาชนะรองรับพระอัคคธรรมเทศนาของเขา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เราจักแสดงพระอัคคธรรมนี้แก่เขา” เป็นต้น คำว่า “โอหียิตฺวา” คือ รั้งรออยู่ ถึงความหดหู่

213. Aññātukāmova na sandiṭṭhiṃ parāmāsī. Abbhaññiṃsūti sandehajātassa pucchāvacananti katvā jāniṃsūti atthamāha. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘sabbeva na abbhaññiṃsū’’ti. Nesanti pūraṇādīnaṃ. Sā paṭiññāti ‘‘karoto kho mahārāja kārayato’’tiādinā (dī. ni. 1.166) paṭiññātā, sabbaññupaṭiññā [Pg.183] eva vā. Niyyānikāti sappāṭihāriyā, tesaṃ vā siddhantasaṅkhātā paṭiññā vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena niyyānikāti. Sāsanassa sampattiyā tesaṃ sabbaññutaṃ, tabbipariyāyato ca asabbaññutaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Atthābhāvatoti subhaddassa sādhetabbaatthābhāvato. Okāsābhāvatoti tathā vitthāritaṃ katvā dhammaṃ desetuṃ avasarābhāvato. Idāni tameva okāsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamayāmasmi’’ntiādi vuttaṃ.

๒๑๓. ผู้ใคร่จะรู้เท่านั้น ไม่ยึดมั่นทิฏฐิ คำว่า “อพฺภญฺญึสุ” คือ ทำการถามตอบของผู้เกิดความสงสัยแล้ว จึงกล่าวอธิบายว่า “รู้แล้ว” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในบาลีว่า “ทั้งหมดนั่นแหละไม่รู้” คำว่า “เนสํ” คือ ของปูรณะเป็นต้น คำว่า “สา ปฏิญญา” คือ ปฏิญญาที่กล่าวไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ผู้ทำเอง ผู้ให้ผู้อื่นทำ” เป็นต้น (ที. สี. ๑.๑๖๖) หรือปฏิญญาแห่งความเป็นสัพพัญญูเท่านั้น คำว่า “นิยยานิกา” คือ มีปาฏิหาริย์ หรือปฏิญญาที่นับว่าเป็นหลักการของชนเหล่านั้น ชื่อว่า “นิยยานิกา” โดยอรรถว่านำออกจากวัฏฏะ พึงเห็นว่า ความเป็นสัพพัญญูของชนเหล่านั้นย่อมสำเร็จด้วยความสมบูรณ์แห่งพระศาสนา และความเป็นอสัพพัญญูย่อมสำเร็จด้วยความวิบัติแห่งพระศาสนานั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น” เป็นต้น คำว่า “อตฺถาภาวโต” คือ เพราะไม่มีประโยชน์ที่สุภัททะพึงทำให้สำเร็จ คำว่า “โอกาสาภาวโต” คือ เพราะไม่มีโอกาสที่จะแสดงธรรมโดยพิสดารอย่างนั้น บัดนี้ เพื่อแสดงความไม่มีโอกาสนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า “ในปฐมยาม” เป็นต้น

214. Yesaṃ samaṇabhāvakarānaṃ dhammānaṃ sampādanena samaṇo, te pana ukkaṭṭhaniddesena ariyamaggadhammāti catumaggasaṃsiddhiyā pāḷiyaṃ cattāro samaṇā vuttāti te bāhirasamaye sabbena sabbaṃ natthīti dassento ‘‘paṭhamo sotāpannasamaṇo’’tiādimāha. Purimadesanāyāti ‘‘yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye’’tiādinā vuttāya desanāya. Byatirekato, anvayato ca adhippeto attho vibhāvīyatīti paṭhamanayopettha ‘‘purimadesanāyā’’ti padena saṅgahito vāti daṭṭhabbo. Attano sāsanaṃ niyamento āha ‘‘imasmiṃ kho’’ti yojanā. Āraddhavipassakehīti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane. Apare pana ‘‘bāhirakasamaye vipassanārambhassa ganthopi natthevāti avisesavacanameta’’nti vadanti. Adhigataṭṭhānanti adhigatassa kāraṇaṃ, tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadanti attho, yena sotāpattimaggo adhigato, na uparimaggo, so sotāpattimagge ṭhito akuppadhammatāya tassa, tattha vā siddhito ṭhitapubbo bhūtapubbagatiyāti sotāpattimaggaṭṭho sotāpanno, na sesaariyā bhūmantaruppattito. Sotāpanno hi attanā adhigataṭṭhānaṃ sotāpattimaggaṃ aññassa kathetvā sotāpattimaggaṭṭhaṃ kareyya, na aṭṭhamako asambhavato. Esa nayo sesamaggaṭṭhesūti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Paguṇaṃ kammaṭṭhānanti attano paguṇaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ, eteneva ‘‘avisesavacana’’nti vādo paṭikkhittoti daṭṭhabbo.

๒๑๔. ธรรมที่ทำให้เป็นสมณะเหล่านั้น เมื่อว่าโดยอุกกัฏฐนิทเทส ได้แก่ อริยมรรคธรรม เพราะความสำเร็จด้วยมรรค 4 ในบาลีจึงตรัสสมณะไว้ 4 จำพวก พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า ในลัทธิภายนอกไม่มีสมณะเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง จึงตรัสว่า 'สมณะที่ 1 คือพระโสดาบัน' เป็นต้น. บทว่า Purimadesanāyā คือ ด้วยพระเทศนาที่ตรัสไว้ว่า 'สุภัททะ ในธรรมวินัยใด' เป็นต้น. พึงทราบว่า แม้นัยแรกในบทว่า Purimadesanāyā นี้ ก็รวมเอาความหมายที่ประสงค์จะให้ปรากฏโดยส่วนต่าง (พยติเรก) และโดยส่วนร่วม (อันวยะ) ไว้ด้วย. พระองค์เมื่อจะทรงกำหนดขอบเขตพระศาสนาของพระองค์ จึงตรัสว่า 'imasmiṃ kho' (ในธรรมวินัยนี้แล) ดังนี้ นี้เป็นการประกอบความ. บทว่า Āraddhavipassakehi หมายถึง ผู้บำเพ็ญวิปัสสนาที่มีสมาธิเป็นบาท (สมาธิกัมมิกวิปัสสนา) ตรัสหมายถึงผู้บรรลุวิปัสสนาถึงยอด (สิขาปัตตวิปัสสนา) ไม่ใช่ผู้เริ่มตั้งวิปัสสนา. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'ในลัทธิภายนอก แม้แต่คัมภีร์ที่ว่าด้วยการเริ่มตั้งวิปัสสนาก็ไม่มีเลย คำนี้จึงเป็นคำกล่าวโดยไม่เจาะจง'. บทว่า Adhigataṭṭhānaṃ คือ เหตุแห่งการบรรลุ อธิบายว่า ข้อปฏิบัติเบื้องต้นเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุนั้น ผู้ใดบรรลุโสดาปัตติมรรคแล้ว แต่ยังไม่ได้บรรลุมรรคเบื้องบน ผู้นั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค เพราะความเป็นผู้มีสภาวะไม่กำเริบของเขา หรือเพราะความสำเร็จในมรรคนั้น ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่แล้วในกาลก่อน โดยนัยแห่งภูตปุพพคติ จึงชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค เป็นพระโสดาบัน ไม่ใช่พระอริยบุคคลที่เหลือ เพราะการเกิดขึ้นในภูมิที่ต่างกัน. ด้วยว่าพระโสดาบันบอกโสดาปัตติมรรคอันเป็นฐานะที่ตนบรรลุแล้วแก่ผู้อื่น พึงทำให้ผู้อื่นเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคได้ แต่พระอัฏฐมกบุคคล (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) ทำไม่ได้ เพราะเป็นไปไม่ได้. นัยนี้พึงทราบในผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่เหลือด้วย แม้ในที่นี้ก็พึงทราบความโดยนัยนี้แล. บทว่า Paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ คือ วิปัสสนากัมมัฏฐานที่ตนคล่องแคล่ว ด้วยคำนี้เองพึงทราบว่า วาทะที่ว่า 'เป็นคำกล่าวโดยไม่เจาะจง' เป็นอันถูกคัดค้านแล้ว.

Sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi sabbañeyyadhammāvabodhane ‘‘kusalaṃ chekaṃ nipuṇa’’nti vuccati tattha asaṅgaappaṭihataṃ pavattatīti katvā. Samadhikāni [Pg.184] ekena vassena. Ñāyanti etena catusaccadhammaṃ yāthāvato paṭivijjhantīti ñāyo, lokuttaramaggoti āha ‘‘ariyamaggadhammassā’’ti. Padissati etena ariyamaggo paccakkhato dissatīti padeso, vipassanāti vuttaṃ ‘‘padese vipassanāmagge’’ti. Samaṇopīti ettha pi-saddo ‘‘padesavattī’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabboti āha ‘‘padesavatti…pe… natthīti vuttaṃ hotī’’ti.

ทรงประสงค์เอาพระสัพพัญญุตญาณ. ด้วยว่าพระสัพพัญญุตญาณนั้น ในการตรัสรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง ท่านเรียกว่า 'ฉลาด เฉียบแหลม ละเอียดอ่อน' เพราะเป็นไปโดยไม่ติดขัดและไม่กระทบกระทั่งในธรรมนั้น. บทว่า Samadhikāni ekena vassena คือ ยิ่งขึ้นไปอีก 1 ปี. บทว่า Ñāyaṃ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวว่า 'อริยมรรคธรรม' เพราะเป็นทางที่บุคคลย่อมแทงตลอดธรรมคืออริยสัจ 4 ตามความเป็นจริง. บทว่า Padissati อริยมรรคย่อมปรากฏชัดด้วยบทนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปเทสะ (ส่วน) ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาไว้ว่า 'ในปเทสวิปัสสนามรรค'. บทว่า Samaṇopī ในบทนี้ พึงนำศัพท์ว่า 'pi' (แม้) มาเชื่อมโยงแม้ในบทว่า 'padesavattī' นี้แล้วประกอบความว่า 'แม้ผู้เป็นไปในส่วน... ตรัสว่าไม่มี' ดังนี้.

215. Soti tathāvutto antevāsī. Tenāti ācariyena. Attano ṭhāne ṭhapito hoti parapabbājanādīsu niyuttattā.

๒๑๕. บทว่า So คือ อันเตวาสิกที่กล่าวถึงนั้น. บทว่า Ten คือ โดยอาจารย์. บทว่า Attano ṭhāne ṭhapito คือ เป็นผู้ที่อาจารย์ตั้งไว้ในตำแหน่งของตน เพราะประกอบในกิจมีการให้ผู้อื่นบวชเป็นต้น.

Sakkhisāvakoti paccakkhasāvako, sammukhasāvakoti attho. Bhagavati dharamāneti dharamānassa bhagavato santike. Sesadvayepi eseva nayo. Sabbopi soti sabbo so tividhopi. Ayaṃ pana arahattaṃ patto, tasmā paripuṇṇagatāya matthakappatto pacchimo sakkhisāvakoti.

บทว่า Sakkhisāvako คือ พระสาวกผู้ประจักษ์แจ้ง อธิบายว่า พระสาวกผู้ต่อหน้า. บทว่า Bhagavati dharamāne คือ ในสำนักของพระผู้มีพระภาคผู้ยังทรงพระชนม์อยู่. แม้ใน 2 บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า Sabbopi so คือ ทั้งหมดนั้นแม้ทั้ง 3 ประเภท. ส่วนท่านผู้นี้บรรลุพระอรหัตแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นพระสักขิสาวกองค์สุดท้ายผู้ถึงที่สุดแห่งความบริบูรณ์.

Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภาณวารที่ 5 จบแล้ว.

Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā

การพรรณนาพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต.

216. Tanti bhikkhusaṅghassa ovādakaṅgaṃ dassetuṃ…pe… vuttaṃ dhammasaṅgāhakehīti adhippāyo. Suttābhidhammasaṅgahitassa dhammassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ veneyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘dhammopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Tathā vinayatantisaṅgahitassa kāyavācānaṃ vinayanato ‘‘vinayo’’ti laddhādhivacanassa atthassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘vinayopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Adhisīlasikkhāniddesabhāvena sāsanassa mūlabhūtattā vinayo paṭhamaṃ sikkhitabboti taṃ tāva ayamuddesaṃ sarūpato dassento ‘‘mayā hi vo’’tiādimāha. Tattha sattāpattikkhandhavasenāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena. Satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato.

๒๑๖. อธิบายว่า พระสังคีติกาจารย์กล่าวคำนั้นไว้เพื่อแสดงองค์แห่งโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์... เป็นต้น. การแสดง การทำให้รู้แจ้ง คือการเทศนาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในพระสูตรและพระอภิธรรม การทำให้รู้ตามอาการนั้นๆ การประดิษฐานไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์ ชื่อว่า ปัญญัตติ (การบัญญัติ) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมเราก็ได้แสดงแล้วและบัญญัติแล้ว'. อนึ่ง การแสดง การทำให้รู้แจ้ง คือการเทศนาเนื้อความที่ได้ชื่อว่า 'วินัย' เพราะฝึกกายและวาจาที่สงเคราะห์เข้าในวินัยปิฎก การทำให้รู้ตามอาการนั้นๆ การประดิษฐานไว้โดยไม่ปะปนกัน ชื่อว่า ปัญญัตติ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วินัยเราก็ได้แสดงแล้วและบัญญัติแล้ว'. เพราะวินัยเป็นรากฐานของพระศาสนาโดยความเป็นนิทเทสแห่งอธิสีลสิกขา จึงควรศึกษาเป็นอันดับแรก พระสังคีติกาจารย์เมื่อจะแสดงอุทเทสนั้นโดยรูปธรรมก่อน จึงกล่าวคำว่า 'mayā hi vo' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า Sattāpattikkhandhavasena คือ ด้วยอำนาจความไม่ล่วงละเมิดกองอาบัติ 7. บทว่า Satthukiccaṃ sādhessati คือ จักทำหน้าที่ของศาสดาให้สำเร็จ ด้วยการพร่ำสอนโดยจำแนกสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำว่า 'นี้พวกเธอควรทำ นี้พวกเธอไม่ควรทำ'.

Tena [Pg.185] tenākārenāti tena tena veneyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena. Ime dhammeti ime sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme. Tappadhānattā suttantadesanāya ‘‘suttantapiṭakaṃ desita’’nti vuttaṃ. Satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Kusalākusalābyākatavasena nava hetū. ‘‘Satta phassā’’tiādi sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha, tathā dhammapaccanīye, dhammānulomapaccanīye, dhammapaccanīyānulometi catuvīsati samantapaṭṭhānāni etassāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, taṃ pana paccayānulomādivasena vibhajiyamānaṃ aparimāṇanayaṃ evāti āha ‘‘anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita’’nti. Satthukiccaṃ sādhessatīti khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kātabbakiccaṃ nipphādessati.

บทว่า Tena tenākārena คือ ด้วยอาการนั้นๆ ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. บทว่า Ime dhamme คือ โพธิปักขิยธรรม 37 ประการเหล่านี้. เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นประธานในพระสูตร ท่านจึงกล่าวว่า 'พระสูตรเราก็ได้แสดงแล้ว'. บทว่า Satthukiccaṃ sādhessati คือ จักทำหน้าที่ของศาสดาให้สำเร็จ ด้วยการพร่ำสอนสัมมาปฏิบัติให้เหมาะสมแก่จริยานั้นๆ. เหตุ 9 ด้วยอำนาจกุศล อกุศล และอัพยากฤต. คำว่า 'ผัสสะ 7' เป็นต้น ตรัสด้วยอำนาจการประกอบกับวิญญาณธาตุ 7. มหาปัฏฐาน 24 มีติกปัฏฐานเป็นต้น 6 ในธรรมอนุโลม และในธรรมปัจจนียะ ธรรมอนุโลมปัจจนียะ ธรรมปัจจนียานุโลม รวมเป็นมหาปัฏฐาน 24 ชื่อว่า จตุวีสติสมันตปัฏฐาน แต่มหาปัฏฐานนั้น เมื่อจำแนกโดยอำนาจปัจจัยอนุโลมเป็นต้น ย่อมมีนัยหาประมาณมิได้เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ประดับด้วยมหาปัฏฐานอันมีนัยหาที่สุดมิได้'. บทว่า Satthukiccaṃ sādhessati คือ เมื่อรู้โดยการจำแนกขันธ์เป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งการตรัสรู้อริยสัจ 4 จึงจักทำกิจที่พระศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าควรทำ ให้สำเร็จบริบูรณ์.

Ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanīkiccanipphādanato.

บทว่า Ovadissanti anusāsissanti คือ จักโอวาท จักสั่งสอน เพราะยังกิจคือโอวาทและอนุสาสนีให้สำเร็จ.

Cārittanti samudācārā, navesu piyālāpaṃ vuḍḍhesu gāravālāpanti attho. Tenāha ‘‘bhanteti vā āyasmāti vā’’ti. Gāravavacanaṃ hetaṃ yadidaṃ bhanteti vā āyasmāti vā, loke pana ‘‘tatra bhava’’nti, ‘‘devānaṃ piyā’’ti ca gāravavacanameva.

คำว่า จารีต คือ มารยาท หมายถึง การพูดจาไพเราะกับภิกษุใหม่ และการพูดจาด้วยความเคารพกับภิกษุผู้ใหญ่. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ภันเต” หรือ “อายัสมา” คำว่า “ภันเต” หรือ “อายัสมา” นี้เป็นคำแสดงความเคารพ ส่วนในโลกนี้ คำว่า “ตตฺรภวนฺติ” และ “เทวานํ ปิยา” ก็เป็นคำแสดงความเคารพเช่นกัน.

‘‘Ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti vutte ‘‘na ākaṅkhamāno na samūhanatū’’tipi vuttameva hotīti āha ‘‘vikappavacaneneva ṭhapesī’’ti. Balanti ñāṇabalaṃ. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya saṃvattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya ‘‘amhākaṃ evāyaṃ doso, yato amhesu eva keci samūhananaṃ na icchantī’’ti. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yañca kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti [Pg.186] vuttepi na samūhaniṃsu, aññadatthu ‘‘purato viya tassa accayepi rakkhiṃsu evā’’ti satthusāsanassa, saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando, aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana bhante khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato.

เมื่อตรัสว่า “เมื่อหวังอยู่ พึงถอนเสีย” ก็เท่ากับตรัสว่า “เมื่อไม่หวังอยู่ ก็ไม่ต้องถอน” ด้วย จึงกล่าวว่า “ทรงตั้งไว้ด้วยคำที่ให้เลือก” คำว่า พละ คือ กำลังแห่งญาณ. ถ้าการไม่ถอนเป็นสิ่งที่เห็นแล้ว และเป็นสิ่งที่ปรารถนาแล้ว เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เมื่อหวังอยู่ พึงถอนเสีย” เล่า? เพราะอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้น. เพราะมีบางพวกไม่ประสงค์จะสมาทานและประพฤติในสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่ง หากไม่ตรัสเช่นนั้น ความคับแค้นใจก็จะเกิดขึ้นแก่พวกเขาในพระผู้มีพระภาค ซึ่งจะเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน แต่เมื่อตรัสเช่นนั้น ความคับแค้นใจของพวกเขาก็จะไม่เกิดขึ้นว่า “นี่เป็นความผิดของเราเอง เพราะในหมู่พวกเราบางคนไม่ประสงค์จะถอน” บางท่านกล่าวว่า “ตรัสเช่นนั้นเพื่อทำให้พระศาสนาทั้งหมดขึ้นอยู่กับสงฆ์” สิกขาบทใดที่พระศาสดาบัญญัติไว้ สมณะศากยบุตรย่อมรับไว้ด้วยเศียรเกล้าและรักษาไว้เหมือนชีวิต. ดังที่พวกท่านเมื่อตรัสว่า “เมื่อสงฆ์หวังอยู่ พึงถอนสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่งเสีย” ก็ยังไม่ถอน แต่กลับรักษาไว้เหมือนเมื่อก่อน แม้เมื่อพระองค์ปรินิพพานไปแล้ว ก็พึงเห็นว่าตรัสเช่นนั้นเพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสนาและพระสงฆ์. ดังที่พระอานนท์และภิกษุรูปอื่นๆ ไม่ได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบทเล็กน้อยคืออะไร สิกขาบทน้อยยิ่งคืออะไร” เพราะไม่มีอัธยาศัยที่จะถอนเลย.

Na taṃ evaṃ gahetabbanti ‘‘nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānātī’’tiādinā vuttaṃ taṃ nesaṃ vacanaṃ iminā vuttākārena na gahetabbaṃ adhippāyassa aviditattā. Idāni taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘nāgasenatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Yasmā nāgasenatthero (milindapañhe abhejjavagge vitthāro) paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu ca antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ paññāpesi. Mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāveti, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ tathā na gahetabbaṃ.

ไม่พึงถือเอาอย่างนั้น คำที่กล่าวว่า “พระนาคเสนเถระย่อมรู้สิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่ง” เป็นต้นนั้น ไม่พึงถือเอาด้วยอาการที่กล่าวมานี้ เพราะไม่รู้พระอัธยาศัย. บัดนี้ เพื่อแสดงพระอัธยาศัยนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะพระนาคเสนเถระ” เป็นต้น. เพราะพระนาคเสนเถระ (มีรายละเอียดในมิลินทปัญหา อเภทชวรรค) เพื่อตัดทางวาทะของผู้อื่น ได้ถือเอาเฉพาะส่วนสุดท้ายในบรรดาส่วนที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมถือเอาไว้ในคราวสังคายนา แล้วแสดงแก่พระเจ้ามิลินท์. ส่วนพระมหากัสสปเถระนั้น ด้วยความไม่ประสงค์จะถอนสิกขาบทแม้แต่ข้อเดียว จึงประกาศกรรมวาจาเช่นนั้น เพราะฉะนั้น คำของท่านเหล่านั้นจึงไม่พึงถือเอาอย่างนั้น.

217. Dveḷhakanti dvidhāgāho, anekaṃsaggāhoti attho. Vimatīti saṃsayāpatti. Tenāha ‘‘vinicchituṃ asamatthatā’’ti. Taṃ vo vadāmīti taṃ saṃsayavantaṃ bhikkhuṃ sandhāya vo tumhe vadāmi.

๒๑๗. คำว่า ทเวฬหกะ คือ การถือเอาสองทาง หมายถึง การถือเอาโดยไม่แน่นอน. คำว่า วิมติ คือ การถึงซึ่งความสงสัย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความไม่สามารถที่จะวินิจฉัยได้” คำว่า ตํ โว วทามิ คือ เราบอกแก่ท่านทั้งหลาย โดยหมายถึงภิกษุผู้มีความสงสัยนั้น.

Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃ yevāti buddhādīsu tesaṃ bhikkhūnaṃ nikkaṅkhabhāvassa paccakkhakāriyābhāvato tamatthaṃ paṭivijjhitvā ṭhitaṃ sabbaññutaññāṇameva. Ettha etasmiṃ atthe.

คำว่า นิกกังขภาวปัจจกขกรณญาณ คือ ญาณที่ทำให้ความไม่สงสัยเป็นประจักษ์แจ้ง เพราะความไม่สงสัยของภิกษุเหล่านั้นในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่สิ่งที่จะต้องทำให้เป็นประจักษ์ จึงเป็นพระสัพพัญญุตญาณที่แทงตลอดความหมายนั้นแล้วตั้งอยู่. คำว่า เอตฺถ ในความหมายนี้.

218. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasañhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi taṃ atthato, tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato ca.

๒๑๘. คำว่า อัปปมัชชนัง คือ ความไม่ประมาท ซึ่งโดยอรรถแล้วคือ สติที่ประกอบด้วยญาณ. เพราะในที่นั้น กิจของสติมีมากเป็นพิเศษ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยการไม่พลัดพรากจากสติ” ได้รวมไว้ในบทว่า “อัปปมาทะ” แล้วให้ไว้โดยอรรถ และเพราะรวบรวมพระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นไว้ด้วย.

Parinibbutakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องปรินิพพาน.

219. Jhānādīsu, citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpatti samāpajjanaṃ ‘‘parinibbānaparikamma’’nti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero.

๒๑๙. ในฌานเป็นต้น และในจิต ด้วยความเป็นผู้มีวสีถึงความยอดเยี่ยมสูงสุด จึงกำหนดเวลาว่า “จักเข้าสมาบัติเท่านี้ในเวลาเท่านี้แล้วปรินิพพาน” การเข้าสมาบัตินั้นพึงประสงค์ว่า “ปรินิพพานปริกรรม” คำว่า เถระ คือ พระอนุรุทธเถระ.

Ayampi [Pg.187] cāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannabhāvakathāpi saṅkhepakathā eva, kasmā? Yasmā bhagavā tadāpi devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha.

คำว่า อยัมปิ จ คือ แม้เรื่องการเข้าถึงฌาน ๖๕ อย่างที่กล่าวมาแล้วนี้ ก็เป็นเรื่องย่อเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคแม้ในเวลานั้น ก็ยังทรงเข้าสมาบัติที่ทรงใช้สอยเป็นประจำทุกวันทั้งหมดโดยไม่ขาดเลย เพื่อแสดงเช่นนั้น จึงตรัสว่า “เมื่อเสด็จเข้าสู่พระนิพพานนคร” เป็นต้น.

Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyenānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato, yasmā bhavaṅgacittaṃ sabbapacchimaṃ, tato bhavato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ.

สมาบัติทั้งสองนี้เป็นอนันตรปัจจัยแก่การพิจารณาโดยส่วนมาก เพราะเป็นฝ่ายแห่งฌาน. เพราะภวังคจิตเป็นจิตสุดท้ายที่สุด และเพราะเคลื่อนจากภพนั้น จึงเรียกว่า “จุติ” เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะพระผู้มีพระภาคเท่านั้น แต่สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงก็จุติด้วยภวังคจิตเท่านั้น จึงกล่าวว่า “เย หิ เกจิ” เป็นต้น.

220. Paṭibhāgapuggalavirahitoti sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito.

๒๒๐. คำว่า ปฏิภาคบุคคลวิรหิตะ คือ ปราศจากบุคคลผู้เสมอเหมือน เพราะไม่เหมือนด้วยคุณมีศีลเป็นต้น.

221. Saṅkhārā vūpasamanti etthāti vūpasamoti evaṃsaṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānaṃ.

๒๒๑. คำว่า สังขารทั้งหลายย่อมสงบระงับในที่นี้ เพราะเหตุนั้น วูปสมะ คือ พระนิพพานที่นับว่ารู้ว่ากล่าวอย่างนี้.

222. Yanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘yo kālaṃ akarī’’ti.

๒๒๒. คำว่า ยํ เป็นคำที่ใช้ในความหมายของปัจจัตตะ (ปฐมาวิภัตติ) จึงกล่าวว่า “ผู้ใดทำกาละแล้ว”.

Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena muditena. Vedanaṃ adhivāsesi abhāvasamudayo kato suṭṭhu pariññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbutabhāvato.

คำว่า สุวิกสิเตเนวะ คือ ด้วยความเบิกบานดี ด้วยความยินดี เพราะประกอบด้วยปีติและโสมนัส. คำว่า เวทนํ อธิวาเสสิ คือ อดกลั้นเวทนา เพราะการเกิดขึ้นแห่งความไม่มีได้ถูกกระทำแล้ว เพราะรู้ยิ่งแล้วอย่างดี. คำว่า อนาวรณวิโมกข์ คือ ความหลุดพ้นที่ไม่มีเครื่องกั้น เพราะความเป็นผู้ดับสนิทโดยประการทั้งปวง.

223. Ākaronti attano phalāni samānākāre karontīti ākārā, kāraṇāni. Sabbākāravarūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgateti attho.

๒๒๓. คำว่า อาการ คือ เหตุทั้งหลาย ที่ทำให้ผลของตนมีอาการเสมอกัน. คำว่า สัพพากาละวรูเปตะ คือ ประกอบด้วยอาการอันประเสริฐทุกอย่าง ด้วยเหตุอันสูงสุดมีศีลเป็นต้น.

225. Kathaṃbhūtāti kīdisābhūtā.

๒๒๕. คำว่า กถํภูตา คือ เป็นอย่างไร.

Cullakaddhānanti parittaṃ kālaṃ dvattināḍikāmattaṃ velaṃ.

คำว่า จุลลักขานัง คือ เวลาเล็กน้อย เพียงสองสามนาฬิกา.

Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā

พรรณนาการบูชาพระพุทธสรีระ.

227. Kaṃsatāḷādi tāḷaṃ avacarati etthāti ‘‘tāḷāvacara’’nti vuccati ātatāditūriyabhaṇḍaṃ. Tenāha ‘‘sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti.

๒๒๗. ที่ซึ่งเครื่องประโคมมีกังสดาลและฉาบเป็นต้นย่อมประโคมในที่นี้ จึงเรียกว่า "ตาฬาวัจจร" หมายถึงเครื่องดนตรีมีเครื่องหนังเป็นต้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เครื่องดนตรีทั้งหมด".

Dakkhiṇadisābhāgenevāti [Pg.188] aññena disābhāgena anāharitvā yamakasālānaṃ ṭhānato dakkhiṇadisābhāgeneva, tatopi dakkhiṇadisābhāgaṃ haritvā netvā.

คำว่า "เฉพาะส่วนทิศใต้เท่านั้น" คือ ไม่นำไปทางส่วนทิศอื่น แต่เฉพาะส่วนทิศใต้จากที่ตั้งของต้นสาละคู่เท่านั้น แม้จากที่นั้นก็ยังนำไปทางส่วนทิศใต้.

Jetavanasadiseti sāvatthiyā jetavanasadise ṭhāne, ‘‘jetavanasadise ṭhāne’’tipi pāṭho.

คำว่า "เหมือนป่าเชตวัน" คือ ในที่ที่เหมือนป่าเชตวันของเมืองสาวัตถี แม้บทว่า "ในที่ที่เหมือนป่าเชตวัน" ก็เป็นอีกบทหนึ่ง.

228. Pasādhanamaṅgalasālāyāti abhisekakāle alaṅkaraṇamaṅgalasālāya.

๒๒๘. คำว่า "ในศาลาอันเป็นมงคลสำหรับประดับ" คือ ในศาลาอันเป็นมงคลสำหรับตกแต่งในเวลาอภิเษก.

229. Devadāniyoti tassa corassa nāmaṃ.

๒๒๙. คำว่า "เทวทานิยะ" คือ เป็นชื่อของโจรนั้น.

Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องราวของพระมหากัสสปเถระ.

231. Pāvāyāti pāvā nagarato. Āvajjanapaṭibaddhattā jānanassa anāvajjitattā satthu parinibbānaṃ ajānanto ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti thero cintesi, satthu sarīre vā satthusaññaṃ uppādento tathā cintesi. Tenevāha ‘‘atha bhagavantaṃ ukkhipitvā’’ti. ‘‘Dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti cintesi pārisesañāyena. Jānantopi thero ājīvakaṃ pucchiyeva, pucchane pana kāraṇaṃ sayameva pakāsetuṃ ‘‘kiṃ panā’’tiādi āraddhaṃ.

๒๓๑. คำว่า "จากเมืองปาวา" คือ จากเมืองปาวา เพราะการรู้ผูกพันกับการนึกน้อม และเพราะไม่ได้นึกน้อม พระเถระจึงไม่รู้การปรินิพพานของพระศาสดา จึงดำริว่า "เราจักเห็นพระทศพล" หรือดำริอย่างนั้นโดยยังทำความสำคัญในพระสรีระของพระศาสดาว่าเป็นพระศาสดา เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ครั้นแล้วยกพระผู้มีพระภาคขึ้น" ดำริว่า "คงปรินิพพานแล้วเป็นแน่" ด้วยนัยแห่งการเหลืออยู่ แม้พระเถระจะรู้แล้ว ก็ยังถามอาชีวกนั่นแหละ ส่วนในการถามนั้น เพื่อจะประกาศเหตุด้วยตนเอง จึงเริ่มคำว่า "ก็อะไรเล่า" เป็นต้น.

Ajja sattāhaparinibbutoti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto.

คำว่า "ปรินิพพานได้ ๗ วันในวันนี้" คือ ปรินิพพานในวันที่เจ็ดนับย้อนหลังไปจากวันนี้.

232. Nāḷiyā vāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca.

๒๓๒. คำว่า "ด้วยทะนานและถุง" คือ ด้วยทะนานและด้วยถุง.

Mañjuketi mañjubhāṇine madhurassare. Paṭibhāneyyaketi paṭibhānavante. Bhuñjitvā pātabbayāgūti paṭhamaṃ bhuñjitvā pivitabbayāgu.

คำว่า "ผู้มีเสียงไพเราะ" คือ ผู้มีวาจาไพเราะ มีเสียงหวาน คำว่า "ผู้มีปฏิภาณ" คือ ผู้มีปฏิภาณ คำว่า "ข้าวต้มที่ควรดื่มหลังจากฉันแล้ว" คือ ข้าวต้มที่ควรเคี้ยวฉันก่อนแล้วจึงดื่ม.

Tassāti subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa.

คำว่า "ของผู้นั้น" คือ ของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่.

Ārādhitasāsaneti samāhitasāsane. Alanti samattho. Pāpoti pāpapuggalo. Osakkāpetunti hāpetuṃ antaradhāpetuṃ.

คำว่า "ในพระศาสนาที่ตั้งมั่นแล้ว" คือ ในพระศาสนาที่ตั้งมั่นแล้ว คำว่า "สามารถ" คือ สามารถ คำว่า "คนบาป" คือ คนบาป คำว่า "เพื่อจะให้เสื่อม" คือ เพื่อจะให้เสื่อม เพื่อจะให้หายไป.

Pañhavārāti pañhā viya vissajjanāni ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā, (dha. sa. 1.1) ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādinā [Pg.189] (dha. sa. 1.251) ca pavattāni ekaṃ dve bhūmantarāni. Mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmāti yathā rukkhe adhivattho pisāco tassa sākhāparivāre naṭṭhe khandhaṃ nissāya vasati, khandhe naṭṭhe mūlaṃ nissāya vasati, mūle pana naṭṭhe anissayova hoti, tathā bhavissāmāti attho. Atha vā mūle naṭṭheti pisācena kira rukkhagacchādīnaṃ kañcideva mūlaṃ chinditvā attano puttassa dinnaṃ, yāva taṃ tassa hatthato na vigacchati, tāva so taṃ padesaṃ adissamānarūpo vicarati. Yadā pana tasmiṃ kenaci acchinnabhāvena vā sativippavāsavasena vā naṭṭhe manussānampi dissamānarūpo vicarati, taṃ sandhāyāha ‘‘mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā’’ti.

คำว่า "ปัญหาวาระ" คือ การวิสัชนาที่เป็นเหมือนปัญหาที่ดำเนินไปโดยมีภูมิหนึ่งหรือสองภูมิคั่นกลาง เช่น "ในสมัยใด จิตกุศลที่เป็นกามาวจรเกิดขึ้น" เป็นต้น (ธ.ส. 1.1) และ "ในสมัยใด บำเพ็ญมรรคเพื่อเข้าถึงรูปภพ" เป็นต้น (ธ.ส. 1.251) คำว่า "เมื่อรากขาดแล้ว เราจักเป็นเหมือนปีศาจ" มีอรรถว่า เหมือนปีศาจที่สิงอยู่ในต้นไม้ เมื่อกิ่งก้านสาขาของต้นไม้นั้นพินาศไป ก็อาศัยลำต้นอยู่ เมื่อลำต้นพินาศไป ก็อาศัยรากอยู่ แต่เมื่อรากพินาศไป ก็ไม่มีที่อาศัยเลย เราก็จักเป็นเช่นนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เมื่อรากขาดแล้ว" คือ ได้ยินว่า ปีศาจได้ตัดรากของต้นไม้หรือพุ่มไม้บางอย่างให้แก่บุตรของตน ตราบใดที่รากนั้นยังไม่หลุดจากมือของบุตร ปีศาจนั้นก็ยังคงเที่ยวไปในบริเวณนั้นโดยไม่ปรากฏกาย แต่เมื่อรากนั้นหายไปเพราะถูกใครชิงไปหรือเพราะความหลงลืม ปีศาจนั้นก็เที่ยวไปโดยปรากฏกายแม้แก่พวกมนุษย์ จึงกล่าวคำว่า "เมื่อรากขาดแล้ว เราจักเป็นเหมือนปีศาจ" โดยหมายถึงเรื่องนั้น.

Maṃ kāyasakkhiṃ katvāti taṃ paṭipadaṃ kāyena sacchikatavantaṃ tasmā tassā desanāya sakkhibhūtaṃ maṃ katvā. Paṭicchāpesi taṃ paṭicchāpanaṃ kassapasuttena dīpetabbaṃ.

คำว่า "โดยทำเราให้เป็นกายสักขี" คือ โดยทำเราผู้ได้ประจักษ์แจ้งปฏิปทานั้นด้วยกายแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงเป็นพยานในการแสดงธรรมนั้น ทรงมอบให้ (ซึ่งพระศาสนา) การมอบให้นั้นพึงแสดงด้วยกัสสปสูตร.

233. Candanaghaṭikābāhullato candanacitakā.

๒๓๓. เพราะมีท่อนจันทน์มาก จึงเป็นจิตกาที่ทำด้วยไม้จันทน์.

Taṃ sutvāti taṃ āyasmatā anuruddhattherena vuttaṃ devatānaṃ adhippāyaṃ sutvā.

คำว่า "ได้ฟังคำนั้นแล้ว" คือ ได้ฟังความประสงค์ของเทวดาที่พระเถระอนุรุทธะกล่าวแล้วนั้น.

234. Dasikatantaṃ vāti paliveṭhitaahatakāsikavatthānaṃ dasaṭhānena tantumattampi vā. Dārukkhandhaṃ vāti candanādicitakadārukkhandhaṃ vā.

๒๓๔. คำว่า "หรือแม้แต่ชายผ้า" คือ หรือแม้แต่เพียงเส้นด้ายที่ชายผ้าของผ้ากาสิกะใหม่ที่พันไว้ คำว่า "หรือแม้แต่ท่อนไม้" คือ หรือแม้แต่ท่อนไม้แห่งจิตกาที่ทำด้วยไม้จันทน์เป็นต้น.

235. Samudāyesu pavattavohārānaṃ avayavesu dissanato sarīrassa avayavabhūtāni aṭṭhīni ‘‘sarīrānī’’ti vuttāni.

๒๓๕. เพราะคำที่ใช้เรียกส่วนรวมปรากฏในส่วนย่อย กระดูกซึ่งเป็นส่วนย่อยของร่างกายจึงถูกเรียกว่า "สรีระ" (ร่างกาย).

Na vippakiriṃsūti sarūpeneva ṭhitāti attho. ‘‘Sesā vippakiriṃsū’’ti vatvā yathā pana tā vippakiṇṇā ahesuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า "ไม่กระจัดกระจาย" มีอรรถว่า ตั้งอยู่ตามสภาพเดิม ครั้นกล่าวว่า "ส่วนที่เหลือกระจัดกระจายไป" แล้ว เพื่อจะแสดงว่าส่วนเหล่านั้นกระจัดกระจายไปอย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ในที่นั้น" เป็นต้น.

Udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesunti devatānubhāvena. Evaṃ mahatiyo bahū udakadhārā kimatthāyāti āha ‘‘bhagavato citako mahanto’’ti. Mahā hi so vīsaratanasatiko. Aṭṭhadantakehīti naṅgalehi aṭṭheva hi nesaṃ dantasadisāni potthāni honti, tasmā ‘‘aṭṭhadantakānī’’ti vuccati.

สายน้ำพุ่งออกมาดับไฟด้วยอานุภาพของเทวดา สายน้ำจำนวนมากและใหญ่โตเช่นนี้มีประโยชน์อะไร จึงกล่าวว่า "จิตกาของพระผู้มีพระภาคใหญ่โต" เพราะจิตกานั้นใหญ่ถึง ๑๒๐ ศอก คำว่า "ด้วยไถที่มีฟันแปดซี่" คือ ด้วยไถ เพราะไถเหล่านั้นมีส่วนที่เหมือนฟันแปดซี่ จึงเรียกว่า "มีฟันแปดซี่".

Dhammakathāva [Pg.190] pamāṇanti ativiya acchariyabbhutabhāvato passantānaṃ, suṇantānañca sātisayaṃ pasādāvahabhāvato, savisesaṃ buddhānubhāvadīpanato. Parinibbutassa hi buddhassa bhagavato evarūpo ānubhāvoti taṃ pavattiṃ kathentānaṃ dhammakathikānaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ pavattiyamānā dhammakathā evettha pamāṇaṃ vaṇṇetabbassa atthassa mahāvisayattā, tasmā vaṇṇanābhūmi nāmesāti adhippāyo. Catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvāti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā. Khacitvāti tattha tattha olambanavasena racetvā, gandhavatthūni gahetvā ganthitamālā gandhadāmāni ratanāvaḷiyo ratanadāmāni. Bahikilañjaparikkhepassa, antosāṇiparikkhepassa karaṇena sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā. Vātaggāhiniyo paṭākā vātapaṭākā. Sarabharūpapādako pallaṅko sarabhamayapallaṅko, tasmiṃ sarabhamayapallaṅke.

คำว่า "ธรรมกถาเท่านั้นเป็นประมาณ" คือ เพราะเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนักสำหรับผู้ที่เห็น และเพราะเป็นสิ่งที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่ได้ยิน และเพราะเป็นการแสดงพุทธานุภาพโดยเฉพาะ ด้วยว่าพระพุทธเจ้าผู้ปรินิพพานแล้วมีอานุภาพเช่นนี้ ธรรมกถาที่ดำเนินไปตามกำลังปัญญาของพระธรรมกถึกผู้กล่าวเรื่องราวนั้นเท่านั้นจึงเป็นประมาณในที่นี้ เพราะเนื้อหาที่พรรณนามีขอบเขตกว้างขวางมาก เพราะเหตุนั้นจึงมีอธิบายว่า นี้เป็นภูมิแห่งการพรรณนา คำว่า "ให้ประดับด้วยเครื่องหอมสี่ชนิด" คือ ให้ประดับด้วยเครื่องหอมที่ทำจากผงกฤษณา หญ้าฝรั่น ดอกมะลิ และใบพิมเสนที่บดแล้ว คำว่า "ประดับ" คือ จัดวางไว้ในที่นั้นๆ โดยการห้อยลงมา โดยนำวัตถุหอมมาทำเป็นพวงมาลัยและระเบียบแห่งของหอม พวงแก้วและระเบียบแห่งรัตนะ โดยการทำเครื่องล้อมด้วยเสื่อในภายนอก และเครื่องล้อมด้วยม่านในภายใน จึงให้ทำเครื่องล้อมด้วยเสื่อและม่าน ธงที่รับลม คือ ธงลม บัลลังก์ที่มีเท้าเป็นรูปสัตว์ชื่อสรภะ คือ บัลลังก์รูปสรภะ ในบัลลังก์รูปสรภะนั้น.

Sattihatthā purisā sattiyo taṃsahacaraṇato yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tehi samantato rakkhāpanaṃ pañcakaraṇanti āha ‘‘sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā’’ti. Dhanūhīti etthāpi eseva nayo. Sannāhagavacchikaṃ viya katvā nirantarāvaṭṭhitaārakkhasannāhena gavacchijālaṃ viya katvā.

บุรุษผู้ถือหอก หอกทั้งหลายย่อมเที่ยวไปพร้อมกับการก้าวเดินของเขา เหมือนหอกทั้งหลายย่อมเที่ยวไป การให้รักษาโดยรอบด้วยบุรุษผู้ถือหอกนั้น เป็นการจัดอารักขา ๕ ชั้น จึงกล่าวว่า "ให้บุรุษผู้ถือหอกล้อมรอบ" แม้ในคำว่า "ด้วยธนู" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน กระทำเหมือนตาข่ายหน้าต่างเกราะ โดยให้เกราะป้องกันตั้งอยู่ไม่ขาดสาย เหมือนตาข่ายหน้าต่าง

Sādhukīḷitanti saparahitaṃ sādhanaṭṭhena sādhū, tesaṃ kīḷitaṃ uḷārapuññapasavanato, samparāyikatthāvirodhikaṃ kīḷāvihāranti attho.

คำว่า สาธุกีฬิตะ (การเล่นที่ดี) คือ เป็นสิ่งดีงามโดยอรรถว่ายังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จ การเล่นของบุคคลเหล่านั้น ย่อมยังบุญอันโอฬารให้เกิด หมายถึง การเล่นที่ไม่ขัดต่อประโยชน์ในสัมปรายภพ

Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā

พรรณนาการแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ

236. Imināva niyāmenāti yena nīhārena mahātale nisinno kañci parihāraṃ akatvā kevalaṃ iminā niyāmeneva. Supinakoti dussupinako. Dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvāti dve dukūlavatthāni ekajjhaṃ katvā nivāsetvā. Evañhi tāni sokasamappitassāpi abhassitvā tiṭṭhanti.

๒๓๖. คำว่า "ด้วยระเบียบนี้เอง" คือ ด้วยอุบายใด ประทับนั่งบนพื้นดินใหญ่ ไม่ทรงกระทำความแวดล้อมใดๆ เพียงด้วยระเบียบนี้เอง คำว่า "สุปินกะ" คือ ฝันร้าย คำว่า "นุ่งผ้าทุกูลสองชั้น" คือ นุ่งผ้าทุกูลสองผืนรวมกัน เพราะอย่างนี้ ผ้าเหล่านั้นจึงไม่หลุดลุ่ย แม้แก่ผู้ที่ถูกความโศกครอบงำแล้ว

Abhisekasiñcakoti rajjābhiseke abhisekamaṅgalasiñcako uttamamaṅgalabhāvato. Visaññī jāto yathā taṃ bhagavato guṇavisesāmatarasaññutāya avaṭṭhitapemo pothujjanikasaddhāya patiṭṭhitapasādo katūpakāratāya sañjanitacittamaddavo.

คำว่า "ผู้รดน้ำอภิเษก" คือ ผู้รดน้ำมงคลอภิเษกในการราชาภิเษก เพราะเป็นมงคลอันสูงสุด เป็นผู้หมดสติไป เหมือนบุคคลนั้นผู้มีความรักตั้งมั่นเพราะรู้รสอมตะคือคุณวิเศษของพระผู้มีพระภาค ผู้มีศรัทธาตั้งมั่นด้วยศรัทธาของปุถุชน ผู้มีความอ่อนโยนแห่งจิตที่เกิดขึ้นแล้วเพราะการกระทำอุปการะ

Suvaṇṇabimbisakavaṇṇanti [Pg.191] suviracita apassenasadisaṃ.

คำว่า "มีวรรณะดุจทองคำบิมพิสกะ" คือ เหมือนพนักพิงที่จัดทำไว้อย่างดี

Kasmā panettha pāveyyakā pāḷiyaṃ sabbapacchato gahitā, kiṃ te kusinārāya āsannatarāpi sabbapacchato uṭṭhitā? Āma, sabbapacchato uṭṭhitāti dassetuṃ ‘‘tattha pāveyyakā’’tiādi vuttaṃ.

เพราะเหตุไรในที่นี้ ชาวปาวาจึงถูกกล่าวถึงเป็นลำดับสุดท้ายในพระบาลี พวกเขาอยู่ใกล้เมืองกุสินารา แต่ลุกขึ้นเป็นลำดับสุดท้ายหรือ ใช่ เพื่อแสดงว่าพวกเขาลุกขึ้นเป็นลำดับสุดท้าย จึงกล่าวคำว่า "ในที่นั้น ชาวปาวา" เป็นต้น

Dhātupāsanatthanti satthu dhātūnaṃ payirupāsanāya. Nesaṃ pakkhā ahesuṃ ‘‘ñāyena tesaṃ santakā dhātuyo’’ti.

คำว่า "เพื่อการบูชาธาตุ" คือ เพื่อการบำเรอพระธาตุของพระศาสดา พวกเขาเป็นฝ่ายของพระธาตุเหล่านั้น โดยกล่าวว่า "พระธาตุเหล่านั้นเป็นของพวกเราโดยชอบธรรม"

237. Doṇagajjitaṃ nāma avoca satthu avatthattayūpasaṃhitaṃ. Etadatthameva hi bhagavā maggaṃ gacchanto ‘‘pacchato āgacchanto doṇo brāhmaṇo yāva me padavaḷañjaṃ passati, tāva mā vigacchatū’’ti adhiṭṭhāya aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Doṇopi kho brāhmaṇo ‘‘imāni sadevake loke aggapuggalassa padānī’’ti sallakkhento padānusārena satthu santikaṃ upagacchi, satthāpissa dhammaṃ desesi, tenapi so bhagavati niviṭṭhasaddho ahosi. Etadavoca, kiṃ avocāti āha ‘‘suṇantu…pe… avocā’’ti.

๒๓๗. ชื่อว่า โทณคัชชิตะ (เสียงคำรามของโทณะ) กล่าวถึงพระศาสดาผู้ประกอบด้วยภาวะ ๓ อย่าง ด้วยเหตุนี้แล พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จดำเนินไปในหนทาง ทรงอธิษฐานว่า "พราหมณ์โทณะผู้มาข้างหลัง ขออย่าได้คลาดไปจากรอยเท้าของเรา ตราบเท่าที่เขายังเห็นรอยเท้าของเรา" แล้วประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง พราหมณ์โทณะนั้นแล เมื่อพิจารณาว่า "รอยเท้าเหล่านี้เป็นของบุคคลผู้สูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก" จึงติดตามรอยเท้าไปเฝ้าพระศาสดา พระศาสดาก็ทรงแสดงธรรมแก่เขา ด้วยเหตุนั้น เขาก็เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นในพระผู้มีพระภาค เขาได้กล่าวคำนี้ เขาได้กล่าวอะไร จึงกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงฟัง... (ละ)... ได้กล่าวแล้ว"

Kāyena ekasannipātā vācāya ekavacanā abhinnavacanā evaṃ samaggā hotha. Tassa panidaṃ kāraṇanti āha ‘‘sammodamānā’’ti. Tenāha ‘‘cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hothā’’ti.

ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้พร้อมเพรียงกันอย่างนี้ คือ มีการประชุมกันด้วยกายเป็นอันเดียวกัน มีวาจาเป็นอันเดียวกัน มีวาจาไม่แตกแยกกัน เหตุแห่งความพร้อมเพรียงนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า "เป็นผู้บันเทิงร่วมกัน" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้บันเทิงร่วมกันด้วยใจซึ่งกันและกันด้วย"

238. Tato tato samāgatasaṅghānanti tato tato attano vasanaṭṭhānato samāgantvā sannipatitabhāvena samāgatasaṅghānaṃ. Tathā samāpatitasamūhabhāvena samāgatagaṇānaṃ. Vacanasampaṭicchanena paṭissuṇitvā.

๒๓๘. คำว่า "ของหมู่สงฆ์ที่มาประชุมกันจากที่นั้นๆ" คือ ของหมู่สงฆ์ที่มาประชุมกันจากที่อยู่ของตนๆ โดยความเป็นผู้มาประชุมกัน เช่นเดียวกัน ของหมู่คณะที่มาประชุมกันโดยความเป็นหมู่ที่มาถึงพร้อมกัน โดยการรับคำแล้ว

Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā

พรรณนาการบูชาพระธาตุเจดีย์

239. Yakkhaggāho devatāveso. Khipitakaṃ dhātukkhobhaṃ uppādetvā khipitakarogo. Arocako āhārassa aruccanarogo.

๒๓๙. ยักษ์เข้าสิง คือ เทวดาเข้าสิง โรคขิปิตกะ คือ โรคที่ทำให้ธาตุปั่นป่วน อโรจกะ คือ โรคเบื่ออาหาร

Sattamadivaseti sattavassasattamāsato parato sattame divase. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena.

คำว่า "ในวันที่เจ็ด" คือ ในวันที่เจ็ดหลังจากเจ็ดปีเจ็ดเดือน คำว่า "ตามกำลัง" คือ ตามกำลังแห่งทรัพย์สมบัติ

Pacchā saṅgītikārakāti dutiyaṃ tatiyaṃ saṅgītikārakā. Dhātūnaṃ antarāyaṃ disvāti tattha tattha cetiye yathāpatiṭṭhāpitabhāveneva ṭhitānaṃ [Pg.192] dhātūnaṃ micchādiṭṭhikānaṃ vasena antarāyaṃ disvā, mahādhātunidhānena sammadeva rakkhitānaṃ anāgate asokena dhammaraññā tato uddharitvā vitthāritabhāve kate sadevakassa lokassa hitasukhāvahabhāvañca disvāti adhippāyo. Paricaraṇamattamevāti gahetvā paricaritabbadhātumattameva. Rājūnaṃ hatthe ṭhapetvā, na cetiyesu. Tathā hi pacchā asokamahārājā cetiyesu dhātūnaṃ na labhati.

คำว่า "ผู้กระทำสังคายนาในภายหลัง" คือ ผู้กระทำสังคายนาครั้งที่สองและครั้งที่สาม คำว่า "เห็นอันตรายแห่งพระธาตุ" คือ เห็นอันตรายแห่งพระธาตุที่ประดิษฐานอยู่ในเจดีย์นั้นๆ ตามที่ประดิษฐานไว้ โดยอาศัยพวกมิจฉาทิฐิ และเห็นว่าเมื่อพระธาตุที่ถูกรักษาไว้อย่างดีด้วยการบรรจุพระธาตุครั้งใหญ่ ถูกพระเจ้าอโศกธรรมราชาในอนาคตนำออกจากที่นั้นแล้วกระทำให้แพร่หลาย ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้เป็นอธิบาย คำว่า "เพียงเพื่อการบำเรอ" คือ เพียงพระธาตุที่ควรบำเรอเท่านั้น วางไว้ในมือของพระราชา ไม่ได้วางไว้ในเจดีย์ เพราะอย่างนั้น พระเจ้าอโศกมหาราชในภายหลังจึงไม่ทรงได้พระธาตุในเจดีย์เหล่านั้น

Purimaṃ purimaṃ katassa gaṇhanayogyaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ kārento aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kāresi. Lohitacandanamayādīsupi eseva nayo. Maṇikaraṇḍesūti lohitaṅkamasāragallaphalikamaye ṭhapetvā avasesamaṇivicittakesu karaṇḍesu.

ทรงกระทำหีบและสถูปที่ควรบรรจุของที่ทำก่อนๆ ให้เป็นของที่ทำหลังๆ แปดอย่างๆ ที่ทำด้วยไม้จันทน์เหลืองเป็นต้น แม้ในหีบที่ทำด้วยไม้จันทน์แดงเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า "ในหีบแก้วมณี" คือ ในหีบที่ประดับด้วยแก้วมณีที่เหลือ เว้นหีบที่ทำด้วยแก้วทับทิม แก้วมรกต และแก้วผลึก

Thūpārāmacetiyappamāṇanti devānaṃpiyatissamahārājena kāritacetiyappamāṇaṃ.

คำว่า "ประมาณแห่งเจดีย์ในถูปาราม" คือ ประมาณแห่งเจดีย์ที่พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะมหาราชทรงสร้าง

Mālā mā milāyantūti ‘‘yāva asoko dhammarājā bahi cetiyāni kāretuṃ ito dhātuyo uddharissati, tāva mālā mā milāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā. Āviñchanarajjuyanti aggaḷāviñchanarajjuyaṃ. Kuñcikamuddikanti dvāravivaraṇatthaṃ kuñcikañceva muddikañca.

คำว่า "ขอพวงมาลาอย่าได้เหี่ยวแห้ง" คือ อธิษฐานว่า "ตราบใดที่พระเจ้าอโศกธรรมราชายังจะนำพระธาตุออกจากที่นี้เพื่อสร้างเจดีย์ภายนอก ตราบนั้นขอพวงมาลาอย่าได้เหี่ยวแห้ง" คำว่า "ด้วยเชือกสำหรับดึง" คือ ด้วยเชือกสำหรับดึงสลัก คำว่า "ลูกกุญแจและแหวน" คือ ลูกกุญแจและแหวนสำหรับเปิดประตู

Vāḷasaṅghātayantanti kukkulaṃ paṭibhayadassanaṃ aññamaññapaṭibaddhagamanāditāya saṅghāṭitarūpakayantaṃ yojesi. Tenāha ‘‘kaṭṭharūpakānī’’tiādi. Āṇiyā bandhitvāti anekakaṭṭharūpavicittayantaṃ attano devānubhāvena ekāya eva āṇiyā bandhitvā vissakammo devalokameva gato. ‘‘Samantato’’tiādi pana tasmiṃ dhātunidāne ajātasattuno kiccavisesānuṭṭhānadassanaṃ.

คำว่า "เครื่องจักรกลที่ประกอบด้วยสัตว์ร้าย" คือ เครื่องจักรกลรูปสัตว์ที่น่ากลัวและน่าสะพรึงกลัว ซึ่งประกอบกันด้วยการเคลื่อนไหวที่เกี่ยวเนื่องกันและกันเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "รูปไม้" เป็นต้น คำว่า "ผูกด้วยตะปู" คือ พระวิสสุกรรมได้ผูกเครื่องจักรกลรูปไม้ที่วิจิตรหลายอย่างด้วยตะปูเพียงตัวเดียวด้วยอานุภาพแห่งเทพของตน แล้วกลับไปยังเทวโลก ส่วนคำว่า "โดยรอบ" เป็นต้น เป็นการแสดงการไม่กระทำกิจพิเศษของพระเจ้าอชาตศัตรูในการบรรจุพระธาตุนั้น

‘‘Asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’’nti raññā pucchite ‘‘tasmiṃ sannipāte visesalābhino nāhesu’’nti keci. ‘‘Attānaṃ nigūhitvā tassa vuḍḍhatarassa vacanaṃ nissāya vīmaṃsanto jānissatīti na kathesu’’nti apare. Yakkhadāsaketi upahārādividhinā devatāvesanake bhūtāviggāhake.

เมื่อพระราชาตรัสถามว่า "ชื่อว่าการบรรจุพระธาตุอยู่ในสถานที่ชื่อโน้น" บางพวกกล่าวว่า "พวกเขาไม่ได้รับคุณวิเศษในการประชุมนั้น" บางพวกกล่าวว่า "พวกเขาไม่บอก เพราะคิดว่าเมื่อปกปิดตนเองแล้ว อาศัยคำของพระเถระผู้ใหญ่กว่า ไต่ถามแล้วก็จะรู้เอง" คำว่า "ยักษ์ทาสกะ" คือ ผู้ที่ทำให้เทวดาเข้าสิงด้วยวิธีบูชาเป็นต้น ผู้ที่ทำให้ภูตเข้าสิง

Imaṃ padanti ‘‘evametaṃ bhūtapubba’’nti dutiyasaṅgītikārehi ṭhapitaṃ imaṃ padaṃ. Mahādhātunidhānampi tassa atthaṃ katvā tatiyasaṅgītikārāpi ṭhapayiṃsu.

บทนี้ว่า "เรื่องนี้เคยมีมาแล้วอย่างนี้" เป็นบทที่พระสังคีติกาจารย์ครั้งที่สองตั้งไว้ แม้พระสังคีติกาจารย์ครั้งที่สามก็ได้กำหนดอรรถแห่งบทนั้นแล้วตั้งไว้ในมหาธาตุนิธานด้วย

Mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาพระสูตรมหาปรินิพพาน

4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาพระสูตรมหาสุทัสสนะ

Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā

อรรถกถานครกุสาวดี

242. Sovaṇṇamayāti [Pg.193] suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.

๒๔๒. บทว่า โสวัณณมยา (Sovaṇṇamayā) คือ สุวัณณมยา (Suvaṇṇamayā) (อันสำเร็จด้วยทอง) บทว่า อะยัง ปาคาโร (Ayaṃ pākāro) คือ กำแพงอันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง บทว่า ตะโย ตะโย (Tayo tayo) คือ อย่างละสาม หมายถึง ข้างในสาม ข้างนอกสาม

Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti.

เสาเขื่อน คือ เสาหลักเมือง เป็นเสาประดับเมืองให้งดงาม อังคะ (Aṅga) คือ ส่วนรอบ อันบุคคลพึงรู้ถึงความกว้างใหญ่ได้ด้วยเสานี้ หมายถึง ปริมณฑล มีส่วนรอบสามบุรุษ จึงชื่อว่า ติโปริสังคา (Tiporisaṅgā) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนั้น" เป็นต้น ด้วยส่วนรอบสามบุรุษ มีประมาณห้าศอกนั้น บทว่า ปัณณผเลสุปิ (Paṇṇaphalesupi) คือ แม้ในใบและผลของต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง บทว่า เอเสวะ นะโย (Eseva nayo) คือ นัยนี้พึงเห็นได้โดยยิ่งว่า "ในใบ ใบหนึ่งเป็นทอง ใบหนึ่งเป็นเงิน แม้ในผล ลายส่วนหนึ่งเป็นทอง ลายส่วนหนึ่งเป็นเงิน" เป็นต้น บทว่า ปาการันตะเร (Pākārantare) คือ ในระหว่างกำแพงสองชั้น แถวต้นตาลตั้งอยู่เรียงรายกัน

Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe. Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā.

บทว่า เฉโก (Cheko) คือ ผู้ฉลาด ผู้บริสุทธิ์ดี ความฉลาดของเขานั้นเป็นสาระทางใจ จึงตรัสว่า "งาม" บทว่า รัญเชตุง (Rañjetuṃ) คือ เพื่อยังราคะให้เกิดขึ้น บทว่า ขะมะเตวะ (Khamateva) คือ ย่อมชอบใจนั่นเอง บทว่า นะ พีภัจเฉติ (Na bībhacchetīti) คือ ไม่คุกคาม และเป็นที่รักเพราะความไพเราะแก่หู กลองกุมภะ กลองถุณะ กลองทัททริกา เป็นต้น เป็นดนตรีหน้าเดียว ดนตรีสองหน้าก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว กลองอัมพณะสี่เหลี่ยมที่หุ้มหนังโดยรอบ และกลองปณวะเป็นต้น บทว่า วังสาที (Vaṃsādi) คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์สังข์เป็นต้น บทว่า สุมุจฉิตัสสะ (Sumucchitassa) คือ ผู้ที่ฝึกฝนมาดีแล้ว บทว่า ปะมาเณติ (Pamāṇeti) คือ ในประมาณแห่งการบรรเลงที่พอดี ไม่ตึงเกินไป ไม่หย่อนเกินไป บทว่า หัตถัง วา ปาทัง วา จาเลตวา (Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā) คือ จัดจังหวะมือและเท้า บทว่า นัจจันติ (Naccanti) คือ ฟ้อนรำด้วยการรำกิ่ง (รำแขน)

Cakkaratanavaṇṇanā

อรรถกถาจักรแก้ว

243. Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ [Pg.194] kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.

๒๔๓. อุโบสถ หมายถึง ศีลมีองค์แปดที่คฤหัสถ์พึงรักษาในวันอุโบสถทั้งปวง เพราะเขามีอุโบสถนั้นโดยการสมาทาน จึงชื่อว่า อุโบสถิกะ (ผู้รักษาอุโบสถ) ของอุโบสถิกะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของอุโบสถิกะผู้สมาทานองค์อุโบสถแล้ว" บทว่า ตะทา (Tadā) คือ ในกาลนั้น ก็ในกาลไหนเล่า? ในกาลใด บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยการสั่งสมบุญมีทานและศีลเป็นต้น อันเป็นไปเพื่อความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้บำเพ็ญจักรวรรดิวัตรเต็มเปี่ยมแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในอัตภาพที่เหมาะสม ด้วยการเกิดในกาล ทวีป และประเทศที่พิเศษ และด้วยความสมบูรณ์แห่งคุณพิเศษมีตระกูล รูปสมบัติ โภคสมบัติ และความเป็นใหญ่เป็นต้น ในกาลนั้น ก็ในกาลเช่นนั้นแล บุรุษพิเศษผู้จะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นพระราชา เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับการมุรธาภิเษกแล้ว ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้ว ย่อมปฏิบัติชอบด้วยการบริจาคทรัพย์แสนหนึ่งเป็นต้นในวันอุโบสถ ไม่ใช่เฉพาะเมื่อจักรแก้วเกิดขึ้นในกาลนั้นเท่านั้น และคุณพิเศษเหล่านี้กล่าวไว้โดยเป็นของทั่วไปแก่พระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในเวลาเช้าตรู่...เป็นต้น...เป็นธรรมดา" ส่วนคุณอันนำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ และคุณของพระเจ้าจักรพรรดิของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ย่อมยิ่งใหญ่เป็นพิเศษ

Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.

บทว่า วุตตัปปะการะปุญญะกัมมะปัจจะยัง (Vuttappakārapuññakammapaccayaṃ) คือ มีบุญกรรมมีทาน ทมะ และสังยมะ เป็นต้น อันนำมาซึ่งความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเป็นเหตุ บทว่า นีละมะณิสังฆาตะสะทิสัง (Nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ) คือ เสมอด้วยกลุ่มแก้วมณีสีนิล (สีน้ำเงินเข้ม) บทว่า ทิพพานุภาวะยุตตัตตา (Dibbānubhāvayuttattā) คือ เพราะประกอบด้วยอานุภาพที่เหมือนทิพย์ มีประการดังกล่าวมานี้ คือ ความน่าดู ความมีเสียงไพเราะ ความไปในอากาศได้ ความเปล่งรัศมี ความไม่ติดขัด และความเป็นเหตุให้สำเร็จประโยชน์ที่พระราชาทรงปรารถนา ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า "ทิพย์" คือเหมือนทิพย์ แท้จริง จักรแก้วนั้นไม่ได้จัดอยู่ในเทวโลก หรือมีซี่พันหนึ่ง จึงชื่อว่า สหัสสาระ (Sahassāra) บทว่า สัพเพหิ อาการะหิ (Sabbehi ākārehi) คือ ด้วยอาการที่พึงปรารถนาทั้งปวงในจักรที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะ มีส่วนประกอบบริบูรณ์ งดงาม บทว่า ปะริปูรัง (Paripūraṃ) คือ บริบูรณ์ ความบริบูรณ์ของจักรแก้วนั้น จักพรรณนาในบัดนี้เอง

Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.

บทว่า ปะนาฬี (Panāḷī) คือ ช่อง มีความหมายว่า เหมือนแถวฟันที่สะอาดเกลี้ยงเกลาไม่มีช่องว่าง ก็เพราะด้านข้างโดยรอบของช่องนั้นเป็นเงิน จึงกล่าวว่า "สำเร็จด้วยเงินแท้" เพราะจักรแก้วนั้นไม่มีส่วนภายในเหมือนจักรของรถ จึงกล่าวว่า "แม้ในส่วนภายนอกและภายในทั้งสอง" พึงประกอบความว่า ช่องนั้นมีการล้อมรอบไว้ บทว่า นาภิปะนาฬีปะริกเขปะปัฏเฐสุ (Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu) คือ ในแผ่นที่รอบดุม และในแผ่นที่รอบช่องของดุม

Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.

บทว่า เตสัง (Tesaṃ) คือ ของซี่ล้อเหล่านั้น ฆฏกา (Ghaṭakā) คือ หม้อน้ำเต็มใบเล็กๆ ที่เป็นเครื่องประดับ เช่นเดียวกัน มณิกา (Maṇikā) คือ สร้อยไข่มุก ปริจเฉทเลขา (Paricchedalekhā) คือ ลายเส้นที่แบ่งส่วน ซึ่งตั้งอยู่โดยแสดงการแบ่งส่วนนั้นๆ คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์งานพวงมาลัยเป็นต้น บทว่า สุวิภัตตาเนวะ (Suvibhattāneva) คือ แบ่งแยกกันดีแล้ว เพราะไม่ปะปนกัน

‘‘Surattā’’tiādīsu [Pg.195] surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.

ในบทว่า "สุรัตตา" (Surattā) เป็นต้น การถือเอาคำว่า "สุรัตตะ" (Suratta) ย่อมปฏิเสธสีของดอกมหานามะ การถือเอาคำว่า "สุทธะ" (Suddha) ย่อมปฏิเสธความเศร้าหมอง การถือเอาคำว่า "สินิทธะ" (Siniddha) ย่อมปฏิเสธความหยาบกระด้าง แม้ว่าวงล้อของจักรแก้วนั้นจะเกิดขึ้นโดยไม่มีรอยต่อเลยก็ตาม และงดงามด้วยสีประการังล้วนๆ ในทุกส่วน แต่ในตำแหน่งที่มีรอยต่อของจักรปกติ จะปรากฏเหมือนมีรอยต่อด้วยลายเส้นแบ่งส่วนที่เป็นวงกลมซึ่งทำด้วยแผ่นทองคำสีแดงเข้มเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ก็ในรอยต่อของจักรแก้วนั้น" เป็นต้น

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi.

คำว่า เนมิมณฑลปิฏฐิยันติ คือ ที่ด้านหลังของขอบกงล้อ. เพราะความเป็นผู้เหาะไปในอากาศ ด้ามประพาฬที่รับลมจึงมีอยู่ในที่นั้น. คำว่า ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อนฺตเรติ คือ ในที่ใกล้ระหว่างซี่ล้อสิบๆ ซี่. คำว่า ฉิทฺทมณฑลขจิตโต คือ ประดับด้วยช่องที่มีสัณฐานเป็นวงกลม. คำว่า สุกุสลสมนฺนาหตสฺสาติ คือ อันช่างผู้ฉลาดดีแล้วประหารแล้ว, หมายถึง อันดีดแล้ว. คำว่า วคฺคู คือ น่ารื่นรมย์. คำว่า รชนีโย คือ ยังความกำหนัดให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า กมณิโย คือ น่ารัก. คำว่า สโมสริตกุสุมทามาติ คือ พวงดอกไม้หอมที่ห้อยย้อยลงมา. คำว่า เนมิปริกฺเขปสฺสาติ คือ การล้อมรอบขอบกงล้อ. คำว่า ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีนํ ดังนี้ กล่าวโดยเป็นสองข้างของช่องดุมล้อ. อันที่จริง ช่องนั้นมีเพียงช่องเดียว. คำว่า เยหิ คือ ด้วยปากทั้งสองใด. คำว่า ปุน เยหิ คือ ด้วยกลุ่มมุกดาใด.

Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.

คำว่า โอธาปยมานันติ คือ กระทำหูให้ตั้งใจฟัง.

Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena.

คำว่า จันโท ปุรโต จักกรตนัง ปัจฉาติ คือ ด้วยความเป็นเบื้องหน้าเบื้องหลังอย่างนี้ คือ พระจันทร์อยู่ข้างหน้า จักรแก้วอยู่ข้างหลัง.

Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.

คำว่า อันเตปุรสฺสาติ คือ พระราชวังของพระราชาในเมืองอนุราธปุระ. คำว่า อุตฺตรสีหปญฺชรสทิเสติ กล่าวไว้เพราะในเวลานั้นมีสีหบัญชรทิศเหนือเช่นนั้นอยู่ในปราสาทของพระราชา. คำว่า สุเขน สกฺกาติ คือ ไม่ต้องปีนป่ายอะไร ไม่ต้องยกกายขึ้น สามารถโปรยกำมือดอกไม้ด้วยมือที่ตั้งอยู่ตามปกติได้อย่างสบาย.

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

คำว่า นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลนฺติ คือ สว่างไสวด้วยรัศมีแห่งรัตนะมีสีต่างๆ กันหลายชนิด. คำว่า อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเตติ คือ เหาะขึ้นไปในอากาศจากที่ที่มาถึงแล้วตั้งอยู่.

244. Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā.

๒๔๔. คำว่า ราชายุตฺตาติ คือ บุรุษผู้ประกอบในกิจของพระราชา.

Sineruṃ [Pg.196] vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ.

คำว่า วามาปสฺเสน สิเนรุํ ปหายา ดังนี้ กล่าวไว้เพราะทำพระสุเมรุไว้ทางซ้ายแล้วไปไกลกว่านั้น.

Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.

คำว่า วินิพฺเพเธนาติ คือ โดยการแทงทะลุไปตามขวาง. คำว่า สนฺนิเวสกฺขโมติ คือ เหมาะสมแก่การตั้งค่าย. คำว่า สุลภาหารูปกรโณติ คือ มีเครื่องยังชีพคือข้าวเปลือก โครส ไม้ และหญ้า เป็นต้น ที่หาได้ง่าย.

Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.

คำว่า ปรจกฺกนฺติ คือ กองทัพของพระราชาอื่น หรือพระบัญชา.

Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.

คำว่า อาคมนนนฺทโนติ คือ ยังความยินดีให้เกิดด้วยการมา. คำว่า คมเนน โสเจตีติ คือ ยังความเศร้าโศกให้เกิดด้วยการไป. คำว่า อุปกปฺเปถาติ คือ จงจัดแจง จงจัดหา จงนำมาให้. คำว่า อุปปริกฺขิตฺวาติ คือ พิจารณาแล้วทั้งโดยเหตุ โดยสภาพ โดยผล โดยโทษมีโทษในปัจจุบันและในสัมปรายภพเป็นต้น. คำว่า วิภาเวนฺติ ปญฺญาย อตฺถํ วิภูตํ กโรนฺตีติ วิภาวิโน, ปญฺญวนฺโต คือ ผู้ทำให้เนื้อความปรากฏด้วยปัญญา, คือ ผู้มีปัญญา. คำว่า อนุยนฺตาติ คือ ผู้ประพฤติตาม, พึงทราบว่า แม้บางพวกไม่ละเว้นจากบาปโดยการรังเกียจเพราะความเป็นผู้ประพฤติตาม และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระราชา แต่ก็ละเว้นโดยความละอายบาป.

Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.

คำว่า โอคจฺฉมานันติ คือ จมลง. คำว่า โยชนมตฺตนฺติ คือ สถานที่กว้างประมาณหนึ่งโยชน์. แต่โดยความลึกแล้ว ย่อมจมลงไปจนเห็นพื้นดิน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า มหาสมุทฺทตลํ เป็นต้น. จักรแก้วอยู่ข้างหน้า เพื่อไม่ให้กองทัพถูกน้ำท่วม. คำว่า ปุรตฺถิมมหาสมุทฺทปริยนฺโต คือ มีมหาสมุทรทิศตะวันออกเป็นที่สุด, หมายถึง มีมหาสมุทรทิศตะวันออกเป็นที่สุด.

Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.

คำว่า จาตุรนฺตายาติ คือ มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นที่สุด หรือมีส่วนสี่มีทิศตะวันออกเป็นต้นเป็นที่สุด. คำว่า โสภยมานํ วิยาติ คำว่า วิย เป็นเพียงนิบาต. อันที่จริง สิ่งนั้นย่อมตั้งอยู่โดยงดงามด้วยคุณอันน่าอัศจรรย์ของตนเอง. แม้ในพระบาลีก็กล่าวไว้ว่า อุปโสภยมานํ นั่นเอง.

Hatthiratanavaṇṇanā

พรรณนาช้างแก้ว

246. Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethāti vadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti [Pg.197] sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.

๒๔๖. คำว่า หริจนฺทนาทีหีติ ด้วยคำว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์เอาของหอมสี่ชนิดเป็นต้น. คำว่า อาคมนํ จินฺเตถาติ กล่าวไว้เพราะความที่วัตรของพระเจ้าจักรพรรดิบริบูรณ์และเป็นที่รู้จักดีแล้ว. มีกายขาวบริสุทธิ์เพราะไม่มีจุดดำเป็นต้น. คำว่า สตฺตปติฏฺโฐ คือ ตั้งมั่นด้วยอวัยวะเจ็ดอย่าง คือ หาง อวัยวะเพศ งวง สามอย่างนี้ และเท้าสี่อย่างนี้ รวมเป็นเจ็ดอย่างที่สัมผัสพื้นดิน. คำว่า สพฺพกนิฏฺโฐ คือ ต่ำกว่าช้างตระกูลฉัททันต์ทั้งปวง. คำว่า อุโปสถกุลา สพฺพเชฏฺโฐ คือ การประกอบความว่า มาจากตระกูลอุโบสถ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในที่นั้น. คำว่า วุตฺตนะเยนาติ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า ให้มหาทานแล้ว เป็นต้น. ย่อมมาแก่พระเจ้าจักรพรรดิและโอรสของพระเจ้าจักรพรรดิผู้คิดถึงพระเจ้าจักรพรรดิ. คำว่า อปเนตฺวาติ คือ กำจัดไปแล้วด้วยอานุภาพของตน. อันที่จริง ช้างตัวอื่นย่อมทนกลิ่นของมันไม่ได้.

Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.

คำว่า ฆรเธนุปจฺฉโก วิยาติ คือ เหมือนลูกโคที่เกิดและเติบโตในบ้านของแม่โคที่คุ้นเคยในบ้านนั้นเอง. คำว่า สกลปฐวินฺติ คือ แผ่นดินทั้งหมดที่ชื่อว่าชมพูทวีป.

Assaratanavaṇṇanā

พรรณนาม้าแก้ว

247. Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.

๒๔๗. คำว่า สินฺธวกุลาโตติ คือ จากตระกูลม้าอาชาไนยพันธุ์สินธพ.

Maṇiratanavaṇṇanā

พรรณนามณีแก้ว

248. Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.

๒๔๘. คำว่า สกฏนาภิสมปริณาหนฺติ คือ มีขนาดเท่าดุมเกวียนใหญ่โดยรอบ. คำว่า อุโภสุ อนฺเตสูติ คือ ที่ปลายทั้งสอง คือ ข้างล่างและข้างบน. คำว่า กณฺณิกาปริยนฺตโตติ คือ จากที่สุดของเกสรดอกบัวทองทั้งสอง. คำว่า มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวาติ คือ ตั้งไว้ในข่ายมุกดาที่บริสุทธิ์ดีแล้ว. คำว่า อรุณุคฺคมนเวลา วิยาติ คือ ย่อมหมายถึงขณะที่พระอาทิตย์ขึ้นโดยหัวข้อว่าอรุณขึ้น.

Itthiratanavaṇṇanā

พรรณนาหญิงแก้ว

249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena.

๒๔๙. เมื่อกล่าวว่า ‘นางแก้วปรากฏ’ เพื่อแสดงว่าการปรากฏของนางแก้วนั้นมาจากไหน จึงกล่าวคำว่า ‘จากราชสกุลมัททะ’ เป็นต้น. ได้ยินว่า แคว้นมัททะเป็นที่เกิดของหญิงงามในชมพูทวีป. ดังเช่น นางแก้วมีพระเทวีของพระเจ้าสิญชัยมหาราช พระเทวีของพระเจ้าเวสสันดรมหาราช และภัททกาปิลานี เป็นต้น เกิดขึ้นในแคว้นมัททะนั่นเอง. คำว่า ‘ด้วยอานุภาพแห่งบุญ’ หมายถึง ด้วยเดชแห่งบุญของพระเจ้าจักรพรรดิ

Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha [Pg.198] ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ.

คำว่า ‘ด้วยความสมบูรณ์แห่งสัณฐาน’ หมายถึง ด้วยความที่อวัยวะในร่างกายมีมือและเท้าเป็นต้น ตั้งอยู่ดีแล้ว. เพราะความสมบูรณ์แห่งอวัยวะนั่นแล ความสมบูรณ์แห่งส่วนรวมจึงสำเร็จ. คำว่า ‘รูป’ หมายถึง ร่างกาย เหมือนในประโยคว่า ‘รูปย่อมถึงซึ่งการนับ’ เป็นต้น (ม.นิ. 1.306). คำว่า ‘น่าดู’ หมายถึง ควรแก่การเห็นด้วยความเป็นผู้มีรูปงาม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เมื่อปรากฏอยู่’ เป็นต้น. ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสด้วยอำนาจแห่งโสมนัส ด้วยอำนาจแห่งความเชื่อในผลของกรรมของผู้ที่พิจารณาโดยแยบคาย. คำว่า ‘เป็นเหตุให้เกิดความเลื่อมใส’ ด้วยคำที่เป็นเหตุนี้ ย่อมแสดงนัยว่า ความสำเร็จแห่งความงามแห่งผิวพรรณกล่าวไว้ด้วยความเป็นที่น่าเลื่อมใสฉันใด ความสำเร็จแห่งความเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความเป็นที่น่าดู และความสำเร็จแห่งความเป็นที่น่าดูด้วยความเป็นผู้มีรูปงาม ก็ควรกล่าวฉันนั้น. หรือพึงประกอบความว่า ความสำเร็จแห่งความเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความงามแห่งผิวพรรณ, ความสำเร็จแห่งความเป็นที่น่าดูด้วยความเป็นที่น่าเลื่อมใส, ความสำเร็จแห่งความเป็นผู้มีรูปงามด้วยความเป็นที่น่าดู โดยลำดับกลับกัน. เมื่อแสดงความเป็นผู้มีรูปงามเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความสมบูรณ์ของร่างกายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงคุณเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งการไม่มีโทษในร่างกาย จึงกล่าวคำว่า ‘หรือมีรูปงาม’ เป็นต้น. ในคำนั้น ความเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยการประกอบด้วยความสูงและความอ้วน ไม่ยาวเกินไปเป็นต้น ย่อมเป็นไปตามประมาณฉันใด ความสมบูรณ์แห่งรูปทิพย์ของมนุษย์ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘ยังไม่ถึงวรรณะทิพย์’

Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.

ความสมบูรณ์แห่งความสูง กล่าวไว้ด้วยความเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความสูง. ความสมบูรณ์แห่งความอ้วน กล่าวไว้ด้วยการไม่มีโทษคือผอมหรืออ้วนเกินไป. ความสมบูรณ์แห่งวรรณะ กล่าวไว้ด้วยการไม่มีความผิดเพี้ยนแห่งวรรณะ. คำว่า ‘ด้วยความวิบัติแห่งกาย’ หมายถึง ด้วยโทษของร่างกาย. คำว่า ‘อันถูกตีร้อยครั้ง’ หมายถึง อันถูกตีเจ็ดครั้ง, และคำว่า ‘อันถูกตีร้อยครั้ง’ นี้กล่าวไว้โดยอุปมาด้วยปุยฝ้าย, แต่ปุยสำลีนั้นไม่มีการตีเลย. ดอกกุงกุมะ ตะคะระ ต้นไม้ และดอกยะวนะ เป็นสี่ชนิด. บางพวกกล่าวว่า ‘ดอกตะมาละ ตะคะระ ต้นไม้ และดอกยะวนะ’

Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī.

คำว่า ‘เหมือนถูกไฟไหม้’ หมายถึง เหมือนถูกไฟที่อยู่ใกล้ไหม้. คำว่า ‘ก่อนอื่น’ หมายถึง แม้เห็นพระราชาแล้ว ก็ไม่พัวพันกับกิจอื่น แต่ก่อนกิจอื่นนั่นเอง, คือในขณะที่เห็นนั่นเอง. คำว่า ‘ปจฺฉานิปาตินี’ หมายถึง ผู้มีปกติล้มตัวลงนั่งภายหลังการประทับนั่งของพระราชา. คำว่า ‘กิงการปฏิสสาวินี’ หมายถึง ผู้ที่ทูลถามว่า ‘จะให้ทำอะไร’ ซึ่งกิจที่ตนพึงทำถวายพระราชาแต่ละอย่าง

Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ.

ชื่อว่ามาตุคามโดยมากเป็นผู้มีชาติคดโกง, แต่เพื่อแสดงว่านางแก้วนั้นไม่มีความคดโกง จึงกล่าวคำว่า ‘ของนางนั้น’ เป็นต้น

Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattino [Pg.199] puññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.

คำว่า ‘คุณ’ หมายถึง คุณแห่งรูปและคุณแห่งมารยาท. คำว่า ‘ด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่ทำไว้ก่อน’ หมายถึง ด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่ทำไว้ก่อน ซึ่งเป็นกรรมที่นำมาซึ่งความเป็นเช่นนั้นของนางแก้ว. แม้บุญกรรมของพระเจ้าจักรพรรดิที่นำมาซึ่งความสมบูรณ์แห่งบริวาร ก็ย่อมเป็นปัจจัยแห่งผลพิเศษเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘อาศัยบุญของพระเจ้าจักรพรรดิ’ ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า แม้ในรัตนะที่มีวิญญาณที่เหลือ ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจกรรมของตน ความเป็นปัจจัยแห่งคุณวิเศษเหล่านั้นก็เป็นอันแสดงไว้แล้ว. ความสมบูรณ์ที่เคยได้มาโดยส่วนหนึ่งในกาลก่อน ได้กลายเป็นความสมบูรณ์ทุกประการนับตั้งแต่พระราชาได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

Gahapatiratanavaṇṇanā

พรรณนาคฤหบดีแก้ว

250. Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.

๒๕๐. คำว่า ‘โดยปกติ’ หมายถึง โดยสภาพนั่นเอง แม้ก่อนการปรากฏของจักรแก้ว. พระองค์ตรัสว่า ‘พร้อมด้วยอานุภาพแห่งจักรแก้ว’ เพราะอาศัยกำลังบุญของพระเจ้าจักรพรรดิเช่นใด การเกิดขึ้นแห่งอานุภาพของจักรแก้วที่กล่าวมาแล้วก็เป็นเช่นนั้น, อาศัยกำลังบุญของคฤหบดีแก้วเช่นนั้น ย่อมยังทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุที่เหตุย่อมตกไปในสันดานเดียวกัน และผลย่อมเกิดพร้อมกัน จึงกล่าวเช่นนั้น

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

พรรณนาปรินายกแก้ว

251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ.

๒๕๑. เป็นบัณฑิตเพราะมีความเป็นบัณฑิตอันนับว่าเป็นการรู้แจ้งกรรมเป็นของตน ด้วยประโยคว่า ‘นี่คือธรรม, นี่คืออธรรม’ เป็นต้น. เป็นผู้ฉลาดเพราะความเชี่ยวชาญในการเรียนรู้มาก. เป็นผู้มีปัญญาเพราะมีความเป็นปัญญาโดยกำเนิดอันนับว่าเมธาที่สำเร็จโดยธรรมชาติ. เป็นผู้สามารถแสดงให้ผู้อื่นเข้าใจเนื้อความที่ตนรู้แจ้งตามความเป็นจริงได้ จึงเป็นผู้แจกแจง. คำว่า ‘เพื่อวินิจฉัย’ หมายถึง เพื่อตัดสิน

Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā

พรรณนาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์สี่อย่าง

252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā.

๒๕๒. การสุกคือวิบาก, วิบากนั่นเองคือเวปากะ เหมือนคำว่า ‘วิกตะนั่นเองคือเวกตะ’. คำว่า ‘สมเวปากินี’ หมายถึง ผู้มีวิบากแห่งสิ่งที่บริโภคแล้วไม่เย็นเกินไป ไม่ร้อนเกินไป คือไม่ผิดปกติ, ด้วยสมเวปากินีนั้น

Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā

พรรณนาสระโบกขรณีธรรมปราสาท

253. Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya [Pg.200] parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ.

๒๕๓. ไม่ได้ทรงให้สร้างขึ้นโดยให้รวบรวมหมู่ชนมาแล้วให้หมู่ชนนั้นขุด ท่านกล่าวคำว่า 'อะไรเล่า' เป็นต้นว่า 'ก็ของพระราชา' เหตุในคำนั้นจักมาข้างหน้า สระโบกขรณีทั้งหลายอันล้อมรอบด้วยระเบียงหนึ่ง ในคำว่า 'มีที่สุดแห่งเขตแดนคือบริเวณ' นี้ คำว่า 'บริเวณ' ได้แก่ ฝั่งสระโบกขรณีอันเป็นลานโล่งโดยรอบ สระโบกขรณีทั้งหลายอันล้อมรอบด้วยระเบียงหนึ่งที่ที่สุดอันเป็นเขตแดนของบริเวณนั้น คำว่า 'ได้มีแล้วดังนี้' นี้ ได้แก่ ความคิดเป็นต้นว่า 'ถ้ากระไร เราพึง... ในสระโบกขรณีเหล่านี้' ได้มีแล้ว คำว่า 'ออกดอกทุกฤดู' ได้แก่ ออกดอกในฤดูทั้งปวง คำว่า 'มีอุบลและบัวเป็นต้นมีสีต่างๆ' ได้แก่ อุบลและบัวเป็นต้นที่ออกดอกด้วยดอกมีสีต่างๆ มีสีแดงและสีน้ำเงินเป็นต้น คำว่า 'พวงมาลัยดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก' ได้แก่ พวงมาลัยดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก

254. Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā.

๒๕๔. คำว่า 'โดยเป็นเครื่องบำเรอ' ได้แก่ โดยเป็นเครื่องบำเรอชั่วขณะ และคำนี้ท่านกล่าวไว้ด้วยระเบียบที่ตั้งไว้ในเบื้องต้นเท่านั้น แต่ภายหลังแม้สตรีทั้งหลายก็เป็นอันสละให้แก่ผู้ต้องการแล้ว เหมือนยานและที่นอนเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ด้วยสตรีทั้งหลาย' เป็นต้น คำว่า 'โดยเป็นเครื่องบริจาค' ได้แก่ โดยเป็นเครื่องบริจาคอย่างไม่ติดข้อง คำว่า 'ทาน' ได้แก่ วัตถุอันพึงให้ คำว่า 'โรงทาน' ได้แก่ สถานที่แจกจ่าย เพราะวัตถุนั้นถูกรับไว้และถูกสละออกไปในที่นั้น คำว่า 'มีของเช่นนั้น' ได้แก่ ผู้ที่มีของของตนเช่นเดียวกับผ้าไหมเนื้อละเอียดเป็นต้น ซึ่งมีอยู่ในโรงทานของพระราชา คำว่า 'ทิ้งไว้' ได้แก่ ละทิ้งไว้ในที่นั้นนั่นเอง คำว่า 'ผู้ต้องการ' ได้แก่ ผู้ที่มีประโยชน์ พึงเห็นแม้ผู้ไม่ต้องการอย่างนี้

255. Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255).

๒๕๕. คำว่า 'แม้เสียงทะเลาะ' นี้ ด้วยคำว่า 'ปิ' (แม้) ย่อมรวบรวมอรรถนี้ว่า 'สิ่งของที่นำออกจากเรือนด้วยความประสงค์จะให้ทาน ไม่ควรนำกลับเข้าเรือนอีก' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้ไม่สมควรแก่เราเลย' เป็นต้น (ที. ม. ๒.๒๕๕)

257. Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.

๒๕๗. คำว่า 'ที่ยอดพระเมาลี' ได้แก่ ที่ยอดอันมีที่สุดคือจุกผม คำว่า 'ที่ยอดแห่งเขตแดน' ได้แก่ ที่ยอดแห่งเขตแดนคือลานปราสาท

258. Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti.

๒๕๘. คำว่า 'ย่อมนำไป' ได้แก่ ย่อมนำไปซึ่งสายตา เพราะความที่แสงสว่างนั้นสว่างไสวมาก ย่อมกระทบดวงตา ทำให้มองเห็นได้ยาก เหมือนนำไปเสีย ก็การนำไปนั้น ย่อมเป็นไปโดยการสั่นไหวของแสงเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมทำให้สั่นไหว'

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาภาณวารที่ ๑ จบแล้ว

Jhānasampattivaṇṇanā

พรรณนาฌานสมบัติ

260. Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo.

๒๖๐. คำว่า 'ด้วยฤทธิ์อันยิ่งใหญ่' ได้แก่ ด้วยความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาอันยิ่งใหญ่ แห่งประโยชน์ที่ปรารถนาแล้วๆ ของบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยคำว่า 'อันพึงเสวย' นี้ ย่อมแสดงความเป็นกัมมสาธนะของคำว่า 'อานุภาพ' เมื่อแสดงความเป็นอันกระทำแล้วแห่งการบริจาคทานวัตถุ โดยทำให้สมบูรณ์ในเบื้องต้น จึงกล่าวว่า 'แห่งการบริจาคที่สมบูรณ์แล้ว' คำว่า 'ทมะ' ได้แก่ การฝึกตนด้วยสิ่งนี้

Bodhisattapubbayogavaṇṇanā

พรรณนาบุพพโยคของพระโพธิสัตว์

Assāti [Pg.201] mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.

คำว่า 'ของพระองค์' ได้แก่ ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ คำว่า 'พระเถระรูปหนึ่ง' ได้แก่ พระเถระปุถุชนรูปใดรูปหนึ่งที่ไม่ปรากฏชื่อและโคตร คำว่า 'เห็นพระเถระ' ได้แก่ เห็นพระเถระนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่ง คำว่า 'เครื่องลาดทำด้วยไม้' ได้แก่ เครื่องลาดที่ทำด้วยไม้ มีความหมายว่า แผ่นกระดาน

Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ.

คำว่า 'ภาชนะสำหรับบริโภค' ได้แก่ ภาชนะที่ควรแก่การบริโภค มีน้ำดื่มและอาหารเป็นต้น คำว่า 'เหล็กแหลม' ได้แก่ เหล็กแหลมสำหรับแทง คำว่า 'มีดเล็ก' ได้แก่ มีดขนาดเล็ก คำว่า 'กระบอกน้ำ' ได้แก่ คนโท

Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.

คำว่า 'ย่อมให้กลับที่ประตูเรือนยอดนั่นเอง' ได้แก่ ไม่เปิดโอกาสให้มิจฉาวิตกเหล่านั้นเกิดขึ้น ตั้งแต่เวลาที่เข้าไปในเรือนยอด

261. Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.

๒๖๑. ย่อมปรากฏเป็นกสิณนั่นเอง เพราะพระมหาบุรุษทรงทำอธิการไว้ในที่นั้นๆ และเพราะภูมิประเทศเหล่านั้นเหมือนกสิณที่ทำบริกรรมไว้ดีแล้ว

262. Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi.

๒๖๒. คำว่า 'ฌาน ๔' ได้แก่ กสิณฌาน ๔ การกล่าวถึงกสิณฌานและอัปปมัญญาเท่านั้น เพราะฌานเหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยความเคารพในเวลานั้น ก็พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่มีความเคารพในอรูปฌาน แต่ทรงยังอรูปฌานเหล่านั้นให้เกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นบาทแห่งอภิญญา เพราะเหตุนั้น พระมหาโพธิสัตว์ทรงยังโลกิยคุณทั้งหลายเท่าใดให้เกิดขึ้นในสมัยที่เป็นดาบสปริพาชก คุณเหล่านั้นทั้งหมดก็ทรงยังให้เกิดขึ้นในเวลานั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็พระมหาบุรุษ' เป็นต้น

Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā

พรรณนาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองเป็นต้น

263. Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ.

๒๖๓. คำว่า 'ข้าวที่พึงนำมา' ได้แก่ ข้าวที่พึงนำไปถวาย

264. Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.

๒๖๔. คำว่า 'วัตรที่กำหนดไว้' ได้แก่ วัตรในการหุงต้มที่กำหนดไว้ก่อน

Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā

พรรณนาการเสด็จเข้าไปหาพระเทวีสุภัททา

265. Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.

๒๖๕. คำว่า 'ให้กลับ' ได้แก่ ให้เกินไป ย่อมขยายความถึงความสมบูรณ์แห่งเครื่องอุปโภคบริโภคและเครื่องอุปโภคทานที่พระราชาทรงปรารถนาสิ่งใดๆ ในที่นั้นๆ อย่างนั้นนั่นเอง

266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā [Pg.202] heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā.

๒๖๖. ก็ถ้าพระราชาพึงยังความพอใจในชีวิตให้เกิดขึ้น พระองค์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก พึงดำรงอยู่ตลอดกาลนานยิ่งกว่านี้ พระเทวีผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ จึงพยายามที่จะให้พระราชาทรงอาลัยในโภคะและในชีวิต เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ขอพระราชาอย่าได้' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ปรารถนาการทำกาละของพระองค์' เป็นต้น ในคำว่า 'จงยังฉันทะให้เกิดขึ้น' นี้ คำว่า 'ฉันทะ' เป็นไวพจน์ของตัณหา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จงยังความรักให้เกิดขึ้น' คำว่า 'อเปกขา' ได้แก่ ตัณหา เพราะบุคคลย่อมเพ่งอารมณ์ด้วยตัณหานั้น ไม่ปล่อยวาง

267. Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.

๒๖๗. ในคำว่า 'อันติเตียนแล้ว' นี้ เมื่อแก้คำถามที่ซ่อนอยู่ว่า 'อันใครติเตียนแล้ว และเพราะเหตุไรจึงติเตียนแล้ว' ท่านจึงกล่าวเป็นต้นว่า 'อันพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า 'การทำกาละด้วยความอาลัยเป็นสิ่งที่ควรเว้น เพราะเป็นสิ่งที่วิญญูชนติเตียนแล้ว และเพราะเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ'

268. Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.

๒๖๘. คำว่า 'ไปสู่ที่ส่วนข้างหนึ่ง' ได้แก่ หลีกพ้นจากสายพระเนตรของพระราชา

Brahmalokūpagamanavaṇṇanā

พรรณนาการไปสู่พรหมโลก

269. Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ.

๒๖๙. คำว่า 'ของโสณะ' ได้แก่ ของโสณะผู้เป็นโคฬิวิสะ คำว่า 'ข้าวทัพพีหนึ่ง' ได้แก่ ข้าวที่ตักใส่ภาชนะทัพพีหนึ่ง คำว่า 'ข้าวเช่นนั้น' ได้แก่ ข้าวที่มีลักษณะเช่นนั้น คือหนัก หวาน มัน คำว่า 'ของบุคคลผู้บริโภคแล้ว' ได้แก่ ของบุคคลผู้บริโภคแล้ว

271. Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.

๒๗๑. คำว่า 'ทาสและมนุษย์' ได้แก่ ทาสและมนุษย์ผู้เป็นคนรับใช้

Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกกรรมที่สมควรแก่โภคสมบัติของพระเจ้ามหาสุทัสสนะที่ตรัสไว้แล้วขึ้นแสดง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘เอตานิ ปน’ (สิ่งเหล่านี้แล) ข้อนั้นพึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว

272. Ādito paṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno [Pg.203] kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti.

๒๗๒. บทว่า อาทิโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่ต้น) คือ ตั้งแต่การสั่งสมบารมีมา. ตั้งแต่ภพที่ ๓ คือ ตั้งแต่ที่บุญนั้นถูกสั่งสมไว้ ที่สมบัตินั้นเกิดขึ้น. เพราะการแสดงชาดกเรื่องมหาสุทัสสนะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงตั้งแต่การสั่งสมบารมีมาในครั้งนั้น. บทว่า ปํสฺวาคารกิฬํ วิย (เหมือนการเล่นเรือนทราย) คือ เหมือนเด็กๆ แสดงเรือนทราย อาหาร เป็นต้น ด้วยทราย เล่นตามชอบใจแล้ว เมื่อถึงเวลาไป ก็ทำสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดให้พินาศไป ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงแสดงสมบัติที่มีอานุภาพอันไม่อาจคิดได้ ซึ่งคล้ายกับทิพยสมบัติที่พระองค์ทรงเสวยในสมัยพระเจ้ามหาสุทัสสนะโดยพิสดารแล้ว ทรงพลิกการแสดงของพระองค์ให้มุ่งต่อวิวัฏฏะ โดยแสดงโทษและทางออก ทรงแสดงว่า ‘สมบัติทั้งหมดนั้นแปรปรวนไปแล้ว พินาศไปแล้วเพราะความเป็นของไม่เที่ยง’ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เธอจงดูเถิด’. บทว่า วิปริณตา (แปรปรวนไปแล้ว) คือ ถึงความแปรปรวน ถึงความเสื่อมจากสภาพ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ด้วยการละสภาพเดิม’. บทว่า ปกติ (สภาพเดิม) คือ สภาพของธรรมทั้งหลายที่ถูกกำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อม เช่น สภาพที่แข็งกระด้าง เป็นต้น สภาพนั้นถูกละไปแล้วตั้งแต่ขณะแห่งความแตกสลาย เมื่อละไปแล้วก็ไม่มีโดยประการทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ถึงความเป็นสภาพที่ไม่อาจบัญญัติได้ เหมือนประทีปที่ดับแล้ว’.

Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.

บทว่า เอตฺตาวตา (ด้วยเหตุเพียงเท่านี้) คือ ด้วยแนวทางการแสดงเพียงเท่านี้ที่ดำเนินมาตั้งแต่ต้น. บทว่า อเนกวสฺสโกฏิสตสหสฺสุพฺเพธา (สูงหลายแสนโกฏิปี) คือ มีความสูงหลายแสนโกฏิปี. บทว่า อนิจฺจลกฺขณํ อาทาย (ถือเอาอนิจจลักษณะ) คือ ถือเอาอนิจจลักษณะที่อยู่ในสมบัตินั้นมาแสดงด้วยการเทศนา. เหมือนอย่างว่า เมื่อปล่อยบันไดแล้ว บุรุษธรรมดาไม่สามารถปีนต้นไม้ที่สูงร้อยศอกเช่นนั้นได้ ฉันใด เมื่อแสดงอนิจจตาแล้ว เมื่อปล่อยบันไดแห่งความอยากในสมบัตินั้น ใครๆ ก็ไม่สามารถปีนขึ้นไปได้ ฉันนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนปล่อยบันไดโดยถือเอาอนิจจลักษณะ’. บทว่า เตเนว (ด้วยเหตุนั้นเอง) คือ ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะถึงแม้จะแสดงอัสสาทะในกามอย่างยิ่งในเบื้องต้นแล้ว ก็ยังแสดงโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมอง และอานิสงส์ในการออกจากกามของกามเหล่านั้นด้วยคำมีอาทิว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เธอจงดูเถิด’ ในเบื้องบน แล้วจึงจบการแสดง. บทว่า ปุพฺเพ (ในกาลก่อน) คือ ในอดีตกาล. บทว่า วสภราชา (พระเจ้าวสภะ) คือ พระเจ้ามหาวสภะแห่งลังกา.

Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.

บทว่า อุทกปุปฺผุฬาทยโย (ฟองน้ำเป็นต้น) คือ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์หยาดน้ำค้างที่ปลายหญ้าเป็นต้น.

Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.

บทว่า มหาสุทสฺสนสฺส ปน (ส่วนของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ) คือ คำว่า ‘ปน’ (ส่วน) เป็นเครื่องแสดงอรรถพิเศษ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความพิเศษนี้ว่า พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงยังฌาน อภิญญา และสมาบัติให้เกิดขึ้น ทรงตั้งมั่นอยู่ในความเป็นสมณะที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะทรงขจัดกามวิตกเป็นต้นอันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งความเป็นสมณะแล้วเสด็จเข้าสู่เรือนว่างเปล่า ถึงแม้พระองค์ผู้เป็นเช่นนั้น เมื่อทรงทำกาลกิริยาไปแล้ว ในวันที่เจ็ด สมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหมดก็อันตรธานไป ไม่ปรากฏหลังจากนั้น โอ้หนอ เป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ มีคุณวิเศษไม่เหมือนใคร.

Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.

บทว่า อนารุฬฺหํ (ไม่ได้กล่าวถึง) คือ ตรัสหมายถึงเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ได้ยินว่า พระราชาได้บังเกิดในตระกูลคฤหบดีในกาลก่อน’ (ที. สี. อ. ๒.๒๖๐) และด้วยคำมีอาทิว่า ‘อีกครั้งหนึ่ง พระองค์ทรงเรียกพระเถระมา’ (ที. สี. อ. ๒.๒๗๒). เพราะเนื้อความนั้นไม่ได้ถูกสังคายนาในพระสูตรนี้ แต่มาในที่อื่นในฐานะที่เป็นส่วนประกอบของการแสดงนี้. เนื้อความใดในที่นี้ยังไม่ได้แยกแยะไว้โดยอรรถ เนื้อความนั้นพึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว.

Mahāsudassanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

อธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาพระสูตรมหาสุทัสสนะ.

5. Janavasabhasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาชนวสภสูตร

Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā

อรรถกถาพยากรณ์เรื่องชาวนาติกะเป็นต้น

273-275. ‘‘Parito’’ti [Pg.204] padaṃ yathā samantatthavācako, evaṃ samīpatthavācakopi hotīti samantā sāmantāti attho vutto. Āmeḍitena pana samantattho jotito. Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘nātike viharatī’’ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho. Yassa parito janapadesu byākaroti, tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ, nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘parito parito janapadesu’’ icceva vuttaṃ. Paricāraketi upāsake. Tenāha ‘‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake’’ti. Upapattīsūti nibbattīsu. Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsūti ettha ñāṇagatūpapatti nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā’’tiādi. Puññūpapatti nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti. Sabbatthāti ‘‘vajjimallesū’’tiādike sabbattha catūsupi padesu. Purimesūti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha. Dasasuyevāti tesu eva dasasu janapadesu. Paricārake byākaroti byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato. Nātike bhavā nātikiyā.

๒๗๓-๒๗๕. บทว่า ‘ปริโต’ (โดยรอบ) เป็นคำที่แสดงอรรถว่า ‘โดยรอบ’ ฉันใด ก็เป็นคำที่แสดงอรรถว่า ‘ใกล้’ ฉันนั้นด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถว่า ‘โดยรอบ โดยใกล้’. ส่วนด้วยคำซ้ำ (อาเมฬิตะ) ย่อมแสดงอรรถว่า ‘โดยรอบ’. อนึ่ง อรรถนี้พึงทราบว่า ‘ของชาวนาติกะ’ เพราะมีการกล่าวว่า ‘อยู่ในนาติกะ’ ในชนบทที่อยู่ใกล้เคียง. การพยากรณ์แก่ชนบทที่อยู่โดยรอบนั้น การพยากรณ์แก่ผู้บำรุงนั้นเป็นสิ่งที่สำเร็จได้โดยไม่ต้องกล่าว หรือเพราะจะกล่าวถึงสิ่งนั้นโดยเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า ‘ในชนบทโดยรอบๆ’. บทว่า ปริจารเก (ผู้บำรุง) คือ อุบาสก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ผู้บำรุงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์’. บทว่า อุปปตฺตีสุ (ในการบังเกิด) คือ ในการเกิดขึ้น. บทว่า ญาณคติปุญฺญานํ อุปปตฺตีสุ (ในการบังเกิดแห่งญาณคติและบุญ) ในที่นี้ ญาณคตูปปัตติ ชื่อว่า การบังเกิดแห่งการถึงซึ่งมรรคญาณนั้นๆ. ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า ‘เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕’ เป็นต้น. ปุญญูปปัตติ ชื่อว่า การบังเกิดในเทวนิกายนั้นๆ. บทว่า สพฺพตฺถ (ในที่ทั้งปวง) คือ ในชนบททั้ง ๔ แห่งทั้งหมด มี ‘ในวัชชีและมัลละ’ เป็นต้น. บทว่า ปุริเมสุ (ในที่ก่อน) คือ ตรัสหมายถึงที่กล่าวไว้ในบาลี. บทว่า ทสสุเยว (ใน ๑๐ แห่งเท่านั้น) คือ ในชนบท ๑๐ แห่งเหล่านั้นนั่นเอง. พยากรณ์แก่ผู้บำรุง เพราะมีผู้ควรพยากรณ์จำนวนมากอยู่ในที่นั้น. ผู้ที่อยู่ในนาติกะ ชื่อว่า ชาวนาติกะ.

Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā.

บทว่า นิฏฺฐงฺคตา (ถึงความสำเร็จ) คือ ถึงความสำเร็จ ถึงความแน่นอน.

Ānandaparikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องปรารภพระอานนท์

276. Yasmā saṅghasuppaṭipatti nāma dhammasudhammatāya, dhammasudhammatā ca buddhasubuddhatāya, tasmā ‘‘aho dhammo, aho saṅgho’’ti dhammasaṅghaguṇakittanāpi atthato buddhaguṇakittanā eva hotīti ‘‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’’ti padassa ‘‘aho dhammo’’tiādināpi attho vutto.

๒๗๖. เพราะเหตุที่ความปฏิบัติดีของพระสงฆ์ชื่อว่า เป็นเพราะพระธรรมเป็นธรรมที่ดี, และพระธรรมเป็นธรรมที่ดีก็เป็นเพราะพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ดี, เพราะฉะนั้น การสรรเสริญคุณของพระธรรมและพระสงฆ์ว่า ‘โอ้ พระธรรมหนอ, โอ้ พระสงฆ์หนอ’ ก็ย่อมเป็นอันสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าโดยอรรถนั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ อรรถของบทว่า ‘ภควนฺตํ กิตฺตยมานรูปา’ (มีรูปพรรณสัณฐานกำลังสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า) จึงกล่าวไว้ด้วยคำมีอาทิว่า ‘โอ้ พระธรรมหนอ’.

278. Ñāṇagatīti ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ. Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso, tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha ‘‘ñāṇābhisamparāyamevā’’ti.

๒๗๘. คำว่า ญาณคติ ที่มาโดยนัยมีอาทิว่า ‘เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕’ คือการดำเนินไปของมรรคญาณที่เกิดขึ้นโดยการละสิ่งที่ควรละ เพราะความพิเศษมีโอปปาติกะเป็นต้นของพระอริยบุคคลนั้นๆ ย่อมมีโดยอาศัยญาณคตินั้นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสหมายถึงสัมปรายภพของท่านผู้เช่นนั้นว่า ‘ญาณาภิสัมปรายะเท่านั้น’

279. Upasantaṃ [Pg.205] pati sammati ālokīyatīti upasantapatiso. Upasantadassano upasantaussanno. Bhātirivāti ettha ra-kāro padasandhikaro, iva-saddo bhusatthoti āha ‘‘ativiya bhātī’’ti.

๒๗๙. คำว่า อุปสันตปติโส คือ สงบระงับและสว่างไสวไปสู่ผู้สงบระงับ มีปกติเห็นความสงบระงับ มีความสงบระงับอันรุ่งเรือง ในคำว่า ภาติริว นี้ อักษร ร เป็นตัวเชื่อมบท ส่วนคำว่า อิว มีอรรถว่ามาก เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘รุ่งเรืองยิ่งนัก’

Janavasabhayakkhavaṇṇanā

พรรณนาถึงท้าวชนวสภยักษ์

280. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi.

๒๘๐. เพราะเป็นผู้ประเสริฐสุด เปรียบเหมือนโคอุสภะในหมู่ชน ฉะนั้น ท้าวชนวสภะจึงเป็นชื่อของเทพบุตรนั้น

Ito devalokā cavitvā sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa. Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa. Etthevāti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave, etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena.

จุติจากเทวโลกนี้แล้วเป็นพระราชาในมนุษยโลก ๗ ครั้ง จุติจากมนุษยโลกแล้วเป็นเทพ ๗ ครั้ง คำว่า ในภพนี้เท่านั้น คือ ในภพจาตุมหาราชิกานี้เอง และในภพนี้ก็โดยความเป็นสหายของท้าวเวสสวัณ

281. Āsisanaṃ āsā, patthanā. Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati. Tenevāha ‘‘sakadāgāmimaggatthāyā’’tiādi. Yadaggeti ettha agga-saddo ādipariyāyoti āha ‘‘taṃ divasaṃ ādiṃ katvā’’ti. ‘‘Purimaṃ…pe… avinipāto’’ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyeva ahosi, tathā katūpacitakusalakammattā. Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto. Anacchariyanti anu anu acchariyaṃ. Tenāha ‘‘punappunaṃ acchariyamevā’’ti. Sayaṃparisāyāti sakāya parisāya. Bhagavato diṭṭhasadisamevāti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā, evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva. Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ mayāti vadati.

๒๘๑. การอธิษฐานคือความหวัง ความปรารถนา ในคำว่า อาสาสีเสนะ นี้ ตรัสถึงกุศลฉันทะที่ใคร่จะทำ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘เพื่อมรรคแห่งพระสกทาคามี’ เป็นต้น ในคำว่า ยทคฺคิ นี้ คำว่า อคฺค เป็นไวพจน์ของคำว่า อาทิ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘นับตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นไป’ คำว่า ‘แต่ก่อน...ฯลฯ...ไม่ตกต่ำ’ นี้ คือ เพราะกรรมดีที่สั่งสมไว้แล้วอย่างนั้น จึงมีการอุบัติในสุคติจากสุคติเท่านั้นตลอดกาลเพียงนั้น ก็เทพบุตรนี้เป็นผู้สั่งสมกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นจากวัฏฏะมาตั้งแต่สมัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าผุสสะ คำว่า อนจฺฉริยํ คือ อัศจรรย์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘อัศจรรย์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าเท่านั้น’ คำว่า สยํปริสาย คือ ด้วยบริษัทของตน คำว่า เหมือนที่พระผู้มีพระภาคทรงเห็น คือ เหมือนที่พวกท่านเห็นนั่นแหละ เหมือนที่สัตว์ ๒๔๐,๐๐๐ เหล่านั้นถูกพระผู้มีพระภาคทรงเห็นโดยญาณคติในขณะที่ทรงน้อมพระทัยไป กล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ยินมาต่อหน้าท้าวเวสสวัณ’

Devasabhāvaṇṇanā

พรรณนาถึงเทวสภา

282. Vassūpanāyikasaṅgahatthanti vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī’’ti, pavāraṇasaṅgaho panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ. Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃ [Pg.206] gacchantesupi eseva nayo. Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva. Etthetthāti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne.

๒๘๒. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ในวันเข้าพรรษา คือ เพื่อสงเคราะห์ภิกษุทั้งหลายโดยการจัดเวรยามในวันเข้าพรรษาว่า ‘ภิกษุผู้เข้าพรรษาแล้วจักบำเพ็ญสมณธรรมโดยผาสุกอย่างนี้’ ส่วนการสงเคราะห์ในวันปวารณา คือ เพื่อป้องกันอันตรายในระหว่างทางแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ปวารณาแล้วกำลังจะไปเฝ้าพระศาสดา แม้ในกรณีที่ไปสู่ที่ไกลเพื่อฟังธรรม ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้ตนเองก็มาประชุมเพื่อฟังธรรม คำว่า ในที่นั้นๆ คือ ในที่อยู่ของพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายในที่นั้นๆ

Tadāpīti ‘‘purimāni bhante divasānī’’ti vuttakālepi. Eteneva kāraṇenāti vassūpanāyikanimittameva. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā’’tiādi. Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti, idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti.

คำว่า แม้ในกาลนั้น คือ แม้ในกาลที่ตรัสว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวันก่อนๆ’ คำว่า ด้วยเหตุนี้เอง คือ ด้วยเหตุแห่งการเข้าพรรษาเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้ในบาลีว่า ‘ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น เป็นวันเข้าพรรษา’ เป็นต้น แม้ในการนั่งบนอาสนะในเทวสภาชื่อสุธรรมานั้น เมื่อเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์นั่งก่อนแล้ว ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ย่อมนั่งที่ประตูทั้ง ๔ ของสภานั้น นี้เป็นธรรมเนียมการนั่งบนอาสนะของท้าวมหาราชเหล่านั้น

Yenatthenāti yena kiccena yena payojanena. Ārakkhatthanti ārakkhabhūtamatthaṃ. Vuttaṃ vacanaṃ etesanti vuttavacanā, mahārājāno.

คำว่า เยนตฺเถน คือ ด้วยกิจใด ด้วยประโยชน์ใด คำว่า อารกฺขตฺถํ คือ ประโยชน์อันเป็นเครื่องรักษา คำว่า วุตฺตวจนา คือ มีคำอันกล่าวแล้ว คือ ท้าวมหาราชทั้งหลาย

283. Atikkamitvāti abhibhavitvā.

๒๘๓. คำว่า อติกฺกมิตฺวา คือ ครอบงำแล้ว

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องพระสนังกุมาร

284. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo anabhisambhavanīyo. Tenāha ‘‘appattabbo’’tiādi. Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho, tasmiṃ cakkhupathasminti āha ‘‘cakkhupasāde’’ti, cakkhussa gocarayoggo vā cakkhupathoti āha ‘‘āpāthe vā’’ti. Nābhibhavatīti na abhibhavati, gocarabhāvaṃ na gacchatīti attho. Heṭṭhā heṭṭhāti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā, na cātumahārājikato paṭṭhāya, nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya. ‘‘Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti, tathā brahmāno heṭṭhimā uparimāna’’nti keci, taṃ na yuttaṃ. Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti, māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ.

๒๘๔. ไม่สามารถเข้าถึง ไม่สามารถบรรลุได้ ไม่ควรเข้าถึง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘ไม่ควรเข้าถึง’ เป็นต้น คำว่า จกฺขุปโถ คือ ทางตาเท่านั้น เป็นทาง เป็นอุบายแห่งการเห็นรูป ในคำว่า ในจักษุวิสัยนั้น จึงตรัสว่า ‘ในจักษุประสาท’ หรือจักษุวิสัยคือสิ่งที่ควรแก่การเห็นของตา จึงตรัสว่า ‘หรือในที่ที่ตาจะแลเห็นได้’ คำว่า นาภิภวติ คือ ไม่ครอบงำ หมายความว่า ไม่ถึงความเป็นอารมณ์ คำว่า เบื้องต่ำๆ คือ ตั้งแต่ชั้นดาวดึงส์ลงไปเบื้องต่ำๆ ไม่ใช่ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาลงไป และไม่ใช่ตั้งแต่ชั้นพรหมปาริสัชชาลงไป บางท่านกล่าวว่า ‘ท้าวจาตุมหาราชิกาเห็นรูปที่เกิดแล้วของเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ฉันใด พรหมชั้นต่ำก็เห็นรูปของพรหมชั้นสูงได้ฉันนั้น’ คำนั้นไม่สมควร เพราะพรหมชั้นต่ำไม่สามารถเห็นรูปปฏิสนธิเดิมของพรหมชั้นสูงได้ พึงเห็นได้แต่รูปที่เนรมิตขึ้นเท่านั้น

Suṇantova niddaṃ okkamīti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya. Mayhaṃ ayyakassāti bhagavantaṃ sandhāya vadati.

คำว่า ฟังอยู่ก็หลับไป คือ เพราะจิตหดหู่ด้วยการตัดวิตกที่แผ่ซ่านไปภายนอก โดยการพิจารณาคติทั้งหลาย คำว่า ของพระอัยยกาของข้าพเจ้า คือ กล่าวหมายถึงพระผู้มีพระภาค

Pañca sikhā etassāti pañcasikho, pañcasikho viya pañcasikhoti āha ‘‘pañcasikhagandhabbasadiso’’ti. Mamāyantīti piyāyanti.

คำว่า ปัญจสิโข คือ ผู้มีผม ๕ ช่อ เหมือนปัญจสิกขะ จึงตรัสว่า ‘เหมือนปัญจสิกขคันธัพพะ’ คำว่า มมายนฺติ คือ รักใคร่

285. Sumuttoti [Pg.207] saradosehi suṭṭhu mutto. Yehi pittasemhādīhi palibuddhattā saro avissaṭṭho siyā, tadabhāvato vissaṭṭhoti dassento āha ‘‘apalibuddho’’ti. Viññāpetīti viññeyyo, antogadhahetuattho kattusādhano esa viññeyyasaddoti āha ‘‘atthaviññāpano’’ti. Sarassa madhuratā nāma maddavanti āha ‘‘madhuro mudū’’ti. Savanaṃ arahatīti savanīyo. Savanārahatāya ca āpāthasukhatāyāti āha ‘‘kaṇṇasukho’’ti. Bindūti piṇḍito. Ākoṭitabhinnakaṃsasaddo viya anekāvayavo ahutvā niravayavo, ekabhāvoti attho. Tenāha ‘‘ekagghano’’ti, etenevassa avisāritā saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Gambhīruppattiṭṭhānatāya cassa gambhīratāti āha ‘‘nābhimūlato’’tiādi. Evaṃ samuṭṭhitoti jīvhādippahāramattasamuṭṭhito. Amadhuro ca hoti uppattiṭṭhānānaṃ parilahubhāvato. Na ca dūraṃ sāveti vīrabhāvābhāvato. Ninnādī suvipulabhāvato savisesaṃ ninnādo, pāsaṃsaninnādo vā. Tenāha ‘‘mahāmegha…pe… yutto’’ti.

๒๘๕. คำว่า สุมุตโต คือ พ้นดีแล้วจากโทษแห่งเสียง. เสียงพึงไม่โปร่ง เพราะถูกดีและเสมหะเป็นต้นรัดรึงไว้, เมื่อสิ่งเหล่านั้นไม่มี เสียงจึงโปร่ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ไม่ถูกรัดรึง”. คำว่า วิญญาเปติ คือ พึงรู้ได้, คำว่า วิญเญยยะ นี้เป็นกัตตุสาธนะ มีอรรถเป็นเหตุอยู่ภายใน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ยังอรรถให้รู้ได้”. ความไพเราะของเสียงชื่อว่าความอ่อนโยน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ไพเราะอ่อนโยน”. ควรแก่การฟัง ชื่อว่า สวนีย์. เพราะควรแก่การฟังและเพราะความสบายแก่โสตประสาท ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สบายหู”. คำว่า พินทุ คือ รวมกันเป็นกลุ่ม. ไม่เป็นส่วนประกอบหลายอย่าง เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีแตก แต่เป็นส่วนเดียว, มีความหมายว่า เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เป็นกลุ่มก้อน”, ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่าความไม่ฟุ้งซ่านของเสียงนั้นได้ถูกพรรณนาไว้แล้ว. และเพราะมีที่เกิดลึกซึ้ง เสียงนั้นจึงลึกซึ้ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “จากรากฐานสะดือ” เป็นต้น. คำว่า เอวัง สมุฏฐิโต คือ เกิดขึ้นเพียงแค่การกระทบของลิ้นเป็นต้น. และไม่ไพเราะ เพราะที่เกิดของเสียงเบาเกินไป. และไม่ทำให้ได้ยินไปไกล เพราะไม่มีความเข้มแข็ง. คำว่า นินนาที คือ เสียงก้องกังวานเป็นพิเศษ เพราะมีความกว้างขวางมาก, หรือเสียงก้องกังวานที่น่าสรรเสริญ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ประกอบด้วยเมฆใหญ่...เป็นต้น”.

Pacchimaṃ pacchimanti dutiyaṃ, catutthaṃ, chaṭṭhaṃ, aṭṭhamañca padaṃ. Purimassa purimassāti yathākkamaṃ paṭhamassa, tatiyassa, pañcamassa, sattamassa ca. Atthoyevāti atthaniddeso eva. Vissaṭṭhatā hissa viññeyyatāya veditabbā, mañjubhāvo savanīyatāya, bindubhāvo avisāritāya, gambhīrabhāvo ninnāditāyāti. Yathāparisanti ettha yathā-saddo parimāṇavācī, na pakārādivācīti āha ‘‘yattakā parisā’’ti, tena parisappamāṇaṃ evassa saro niccharati, ayamassa dhammatāti dasseti. Tenāha ‘‘tattakamevā’’tiādi.

คำว่า ปัจฉิมัง ปัจฉิมัง คือ บทที่ ๒, ๔, ๖, และ ๘. คำว่า ปุริมัสสะ ปุริมัสสะ คือ บทที่ ๑, ๓, ๕, และ ๗ ตามลำดับ. คำว่า อัตโถเยวะ คือ การแสดงอรรถเท่านั้น. ความโปร่งของเสียงนั้น พึงทราบด้วยความที่เสียงนั้นพึงรู้ได้, ความไพเราะด้วยความที่เสียงนั้นควรฟัง, ความเป็นกลุ่มก้อนด้วยความที่เสียงนั้นไม่ฟุ้งซ่าน, ความลึกซึ้งด้วยความที่เสียงนั้นก้องกังวาน. ในคำว่า ยถาปริสัง นี้ คำว่า ยถา เป็นคำแสดงประมาณ ไม่ใช่คำแสดงประเภทเป็นต้น ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บริษัทมีประมาณเท่าใด”, ด้วยเหตุนั้น เสียงของพระองค์ย่อมเปล่งออกไปมีประมาณเท่าบริษัทเท่านั้น, นี้เป็นธรรมดาของพระองค์ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงแสดง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เท่านั้นเอง” เป็นต้น.

‘‘Ye hi kecī’’tiādi ‘‘yāvañca so bhagavā’’tiādinā vuttassa atthassa hetukittanavasena samatthanaṃ saraṇesu nesaṃ niccasevanena, sīlesu ca patiṭṭhāpanena chakāmasaggasampattianuppādanato. Tenāha ‘‘ye hi keci…pe… vadatī’’ti. Nibbematikagahitasaraṇeti maggenāgatasaraṇagamane. Te hi sabbaso samugghātitavicikicchatāya ratanattaye aveccappasādena samannāgatāyeva, pothujjanikasaddhāya vasena buddhādīnaṃ guṇe ogāhetvā jānanti, aparaneyyabuddhino te pariyāyato nibbematikagahitasaraṇā veditabbā. Gandhabbadevagaṇanti gandhabbadevasamūhaṃ. Tukā [Pg.208] vuccati khīriṇī yā tukātipi vuccati. Tassā cuṇṇaṃ tukāpiṭṭhaṃ. Taṃ koṭṭetvā pakkhittaṃ ghanaṃ nirantaracitaṃ hutvā tiṭṭhati.

คำว่า “เย หิ เกจิ” เป็นต้น เป็นการสนับสนุนอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ยาวัญจะ โส ภควา” เป็นต้น โดยการกล่าวถึงเหตุ ด้วยการที่บุคคลเหล่านั้นเสพไตรสรณะเป็นนิตย์ และด้วยการตั้งมั่นในศีล จึงยังสมบัติสวรรค์ ๖ ชั้นในกามภพให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...เป็นต้น...กล่าว”. คำว่า นิพเพมาติกคหิตสรณะ คือ การถึงสรณะที่มาด้วยมรรค. ชนเหล่านั้นแลย่อมประกอบด้วยความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย เพราะได้ถอนความสงสัยออกได้โดยสิ้นเชิง, ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งรู้คุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นโดยอาศัยศรัทธาของปุถุชน, ชนเหล่านั้นผู้มีปัญญาที่ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น พึงทราบว่าถึงสรณะที่ปราศจากความสงสัยโดยปริยาย. คำว่า คันธัพพเทวคณัง คือ หมู่เทพคนธรรพ์. คำว่า ตุกา ได้แก่ ขีริณี ซึ่งเรียกว่า ตุกา ด้วย. ผงของมันคือ ตุกาปิฏฐะ. เมื่อบดแล้วใส่ลงไป ย่อมตั้งอยู่เป็นก้อนแน่นไม่ขาดสาย.

Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā

พรรณนาอิทธิบาทที่อบรมแล้ว

287. Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā, asaṅkarato vā ṭhapitā, taṃ pana bodhanaṃ, asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘sukathitā’’ti. Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena, nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Iddhiyā pādoti iddhipādo, iddhiyā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā ‘‘pādo’’ti vuccati. Ijjhatīti iddhi, samijjhati nippajjatīti attho. Iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Evaṃ tāva ‘‘cattāro iddhipādā’’ti ettha attho veditabbo. Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya. Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi-pubbo su-saddo, visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā, tattha kāmakāritā visavitā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya. Tenāha ‘‘nānappakārato katvā dassanatthāyā’’ti.

๒๘๗. คำว่า สุปัญญัตตา คือ ทรงแสดงให้รู้แจ้งดีแล้วด้วยประการต่างๆ, หรือทรงตั้งไว้โดยไม่ปะปนกัน, การแสดงให้รู้แจ้งนั้นและการตั้งไว้โดยไม่ปะปนกันนั้น โดยอรรถแล้วคือการแสดงธรรมนั่นเอง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กล่าวดีแล้ว”. คำว่า อิจฌนัตเถนะ คือ ด้วยอรรถว่าสำเร็จ, หมายถึงด้วยความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จ. คำว่า ปติฏฐานัตเถนะ คือ ด้วยอรรถว่าอธิษฐาน. คำว่า อิทธิยา ปาโท คือ อิทธิบาท, หมายถึงอุบายเครื่องบรรลุอิทธิ. เพราะเหตุนั้นแล เพราะบุคคลย่อมถึง ย่อมบรรลุอิทธิอันเป็นวิเศษยิ่งขึ้นไป, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “บาท”. คำว่า อิจฌติ คือ อิทธิ, หมายถึงสำเร็จ. อิทธิเท่านั้นเป็นบาท ชื่อว่า อิทธิบาท, หมายถึงส่วนแห่งอิทธิ. อรรถในคำว่า “อิทธิบาท ๔” นี้ พึงทราบดังนี้ก่อน. คำว่า อิทธิปาโหณกตายะ คือ เพื่อความเป็นผู้สามารถในการยังอิทธิให้สำเร็จ. คำว่า อิทธิวิสวิตายะ คือ เพื่อความเป็นผู้เหมาะสมในการยังอิทธิให้สำเร็จ. เพราะธาตุทั้งหลายมีหลายอรรถ, คำว่า สุ ที่มี วิ นำหน้า มีอรรถว่าเหมาะสม, หรือ วิสวนา คือ การถึง, วิสวิตา คือ ความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนาในที่นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บ่อยๆ” เป็นต้น. คำว่า อิทธิวิกุพพนตายะ คือ เพื่อการทำรูปต่างๆ ด้วยวิกุพพนอิทธิ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพื่อแสดงโดยการทำเป็นประการต่างๆ”.

‘‘Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti (vibha. 432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī’’ti aṭṭhakathāyaṃvuttanti veditabbaṃ. ‘‘Padhānabhūtāti vīriyabhūtā’’ti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ, koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha [Pg.209] vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo, tasmā ‘‘ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti ettha kattuattho, karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvā vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā’’ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ijjhanti etāyā’’tiādimāha. Vuttanti kattha vuttaṃ? Iddhipādavibhaṅgapāṭhe. (Vibha. 434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa, te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā. Sesesūti sesiddhipādesu.

พึงทราบว่า ด้วยพระบาลีนี้ว่า 'ภิกษุทำฉันทะให้เป็นอธิบดีแล้ว ย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความมีเอกัคคตาแห่งจิต นี้เรียกว่า ฉันทสมาธิ' (วิภังค์ 432) ท่านแสดงสมาสโดยลบศัพท์ว่า อธิปติ ว่า 'สมาธิที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ชื่อว่า ฉันทสมาธิ' แต่ในอรรถกถากล่าวไว้ด้วยอำนาจการแสดงเนื้อความของศัพท์ว่า อธิปติ ว่า 'สมาธิที่มีฉันทะเป็นเหตุ หรือสมาธิที่มีฉันทะยิ่ง ชื่อว่า ฉันทสมาธิ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'บทว่า ปธานภูตา ได้แก่ เป็นตัววิริยะ' จริงอยู่ การถือเอาบทว่า ปธาน เพื่อป้องกันสังขตสังขารเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สังขาร เพราะปรุงแต่งความพิเศษนั้นๆ ได้แก่ วิริยะแม้ทั้งหมด ในบทนั้น การถือเอาบทว่า ปธาน เพื่อป้องกันวิริยะอื่นจากการบำรุงกิจ ๔ อย่าง มีความหมายว่า เป็นสภาพประธาน คือเป็นสภาพประเสริฐ แต่เพราะประสงค์เอาวิริยะ ๔ ประการ จึงทำการระบุเป็นพหูพจน์ ส่วนเนื้อความแห่งอิทธิบาทที่กล่าวไว้ก่อน โดยการประกอบสมาสแยกกัน โดยถือเอาความเป็นอุบายและเป็นส่วนของบทว่า ปาทะ ตามสมควรที่กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นกัตตุอิทธิและกะระณะอิทธิแห่งบุพภาคแห่งการได้ที่จะกล่าวถึง หรือความเป็นกัตตุอิทธิแห่งฤทธิ์ที่พึงบรรลุด้วยอิทธิบาทมีฉันทะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในอุตตรจูฬภาชนีย์ และความเป็นกะระณะอิทธิแห่งธรรมมีฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่า สำเร็จ' นี้ ท่านจึงถือเอาทั้งกัตตุอรรถและกะระณะอรรถรวมกันกล่าวไว้ เพื่อจะแสดงกัตตุอรรถก่อน จึงกล่าวว่า 'โดยไวพจน์คือความสำเร็จ หรือโดยอรรถว่าสำเร็จ' แล้วเมื่อจะแสดงอรรถอื่น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ฤทธิ์ย่อมสำเร็จด้วยธรรมนั่น' คำว่า วุตฺตํ (กล่าวไว้) กล่าวไว้ที่ไหน? กล่าวไว้ในพระบาลีอิทธิบาทวิภังค์ (วิภังค์ 434) บทว่า ตถาภูตสฺส ความว่า เป็นผู้เป็นอย่างนั้น คือเป็นผู้ได้บรรลุธรรมมีฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นแล้วดำรงอยู่ ท่านกล่าวถึงขันธ์แม้ ๔ โดยรวมฉันทะเป็นต้นเข้าไว้ด้วยบทว่า เวทนากฺขนฺโธ เป็นต้น บทว่า เสเสสุ ความว่า ในอิทธิบาทที่เหลือ

Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni, samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo hi samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva, samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye (vibha. 456) ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake (vibha. 457 ādayo) ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādinā ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na siyāti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo. Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi [Pg.210] vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘vitthārena pana…pe… vuttā’’ti.

ในวิริยิทธิบาทนิเทศ บทว่า 'วีริยสมาธิปธานสังขารสมันนาคตัง' มีคำว่า วิริยะ มาถึง ๒ ครั้ง ในบทนั้น คำแรกเป็นบทวิเศษณ์ของสมาธิว่า 'สมาธิที่มีวิริยะเป็นอธิบดี ชื่อว่า วีริยสมาธิ' คำที่สองเป็นการแสดงองค์แห่งการประกอบพร้อม เพราะว่าในที่ทั้งปวง องค์แห่งการประกอบพร้อมมีเพียง ๒ เท่านั้น คือ สมาธิ และปธานสังขาร จริงอยู่ ธรรมมีฉันทะเป็นต้นเป็นบทวิเศษณ์ของสมาธิ ส่วนปธานสังขารท่านวิเศษณ์ด้วยคำว่า ปธาน เท่านั้น ไม่ได้วิเศษณ์ด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงมิได้กล่าวความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขาร และวิริยะก็ตั้งอยู่โดยวิเศษณ์สมาธิเท่านั้น แต่เพราะกล่าวด้วยคำว่า ปธานสังขาร โดยอำนาจแห่งองค์ของการประกอบพร้อม จึงมิได้ชื่อว่ากล่าวถึงการประกอบพร้อมด้วยวิริยะ ๒ อย่าง แต่เพราะเหตุที่สมาธิเป็นธรรมชาติวิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น และปธานสังขารกับธรรมที่เหลือก็สัมปยุตด้วยสมาธิที่วิเศษอย่างนั้นนั่นแล ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอิทธิบาท ๔ โดยอำนาจแห่งบทวิเศษณ์ของสมาธิ และความเป็นบทวิเศษณ์ของฉันทะเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการแสดงที่พึ่งนั้นๆ เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'ฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท' นี้ แม้ในบทว่า ปาทะ ที่มีอรรถว่าที่พึ่ง ท่านก็กล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นไว้ด้วยอรรถว่าเป็นอุบาย ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ในอุตตรจูฬภาชนีย์แห่งพระอภิธรรม (วิภังค์ 456) ท่านจึงกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า 'อิทธิบาท ๔ คือ ฉันธิทธิบาท' แม้ในปัญหาปุจฉกะ (วิภังค์ 457 เป็นต้น) ท่านยกอุทเทสขึ้นว่า 'อิทธิบาท ๔ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (ย่อมเจริญ) ฉันทสมาธิ' เป็นต้นแล้ว ก็ยังจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นนั่นเองอีก จริงอยู่ การแสดงนิสสยิทธิบาท (อิทธิบาทที่เป็นที่พึ่ง) ท่านทำไว้เพื่อแสดงอุพายิทธิบาท (อิทธิบาทที่เป็นอุบาย) เท่านั้น มิฉะนั้นแล้ว ความเป็น ๔ อย่างก็จะไม่พึงมี พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความตามพระบาลีในบทนี้เพียงเท่านี้ บัดนี้ เพื่อจะจำแนกอิทธิบาทแสดงโดยอำนาจแห่งบุพภาคของการได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อปิจ' (อีกอย่างหนึ่ง) คำนั้นเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว ที่ท่านกล่าวว่า 'ส่วนโดยพิสดาร... กล่าวไว้แล้ว' ก็เพราะในที่นี้ท่านกล่าวอิทธิบาทกถาไว้โดยย่อเท่านั้น

Kecīti abhayagirivāsino. Tesu hi ekacce ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti vadanti, ekacce ‘‘iddhipādo pana anipphanno’’ti vadanti, anipphannoti ca paramatthato asiddho, natthīti attho. Ābhatoti abhidhammapāṭhato (vibha. 458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā. Chando eva iddhipādo chandiddhipādo. Eseva nayo sesesupi. Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā. Raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293; a. ni. aṭṭha. 1.1.210; apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘raṭṭhapālatthero…pe… nibbattesī’’ti. Soṇatthero (mahāva. 243; a. ni. 6.55; theragā. aṭṭha. terasanipāta; apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) ‘‘cittavato kiṃ nāma na sijjhatī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi, tasmā tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; bu. vaṃ. 54.353; mahā. ni. 186; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti. 5; peṭako. 22, 31) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthaṃ, paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ kathesi. Tenāha ‘‘āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā’’ti.

คำว่า 'บางพวก' หมายถึงพวกที่อยู่ในอภัยคีรีวิหาร ในบรรดาพวกนั้น บางพวกกล่าวว่า 'อิทธิ (ฤทธิ์) ชื่อว่าไม่สำเร็จ' บางพวกกล่าวว่า 'อิทธิบาทชื่อว่าไม่สำเร็จ' คำว่า 'ไม่สำเร็จ' หมายถึงไม่สำเร็จโดยปรมัตถ์ คือไม่มี คำว่า 'อาภตะ' (นำมาแล้ว) หมายถึงนำมาจากพระอภิธรรมปาฐะ (วิภังค์ 458) และอรรถกถาพระทีฆนิกาย (ที.อ. 2.287) เพราะการแสดงดำเนินไปในลักษณะอื่นจากนัยก่อน ฉันทะนั่นแหละคืออิทธิบาท จึงเป็นฉันทิทธิบาท นัยนี้พึงทราบในอิทธิบาทที่เหลือด้วย คำว่า 'อิเม ปนาติ' (ก็อิทธิบาทเหล่านี้) หมายถึงอิทธิบาทที่มาในพระสูตรนี้ พระรัฏฐปาลเถระ (ม.อุ. 2.293; อ.อ. 1.1.210; อป.อ. 2.รัฏฐปาลเถราปทานวรรณนาโดยพิสดาร) กล่าวว่า 'เมื่อมีความพอใจอยู่ ไฉนจะไม่ทรงอนุญาตเล่า' จึงไม่เสวยภัตตาหาร 7 วัน ให้มารดาบิดาอนุญาตแล้วบวช อาศัยฉันทะนั่นแหละยังโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า 'พระรัฏฐปาลเถระ...เป...ยังโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น' พระโสณเถระ (มหา. 243; อ.ฉกฺก. 6.55; เถร.อ. เตรสนิบาต; อป.อ. 2.โสณโกฏิวิสติเถราปทานวรรณนาโดยพิสดาร) ผู้ประกอบการภาวนา ปรารภความเพียร มีร่างกายละเอียดอ่อนยิ่ง แม้เมื่อเกิดตุ่มพองที่เท้า ก็ไม่ระงับความเพียร จึงกล่าวว่า 'พระโสณเถระมีวิริยะเป็นธุระ' พระสัมภูตเถระ (เถร.อ. 2.สัมภูตเถรคาถาวรรณนาโดยพิสดาร) กล่าวว่า 'เมื่อมีจิตแล้ว อะไรชื่อว่าไม่สำเร็จ' จึงทำจิตให้เป็นประธานแล้วบำเพ็ญภาวนา จึงกล่าวว่า 'พระสัมภูตเถระมีจิตเป็นธุระ' พระโมฆเถระอาศัยวิมังสา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสุญญตากถาแก่ท่านว่า 'พึงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า' (สุ.นิ. 1125; พุทฺธวํส. 54.353; มหา.นิ. 186; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉา 144; โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 88; เนตติ. 5; เปฏโก. 22, 31) เพื่อข่มมานะที่อาศัยปัญญา และเพื่อกำหนดถือเอาด้วยปัญญา เมื่อพระองค์ถูกทูลถามถึง ๒ ครั้ง จึงได้ตรัสพยากรณ์ปัญหา จึงกล่าวว่า 'ท่านพระโมฆราชมีวิมังสาเป็นธุระ'

Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā.

การยังฉันทะให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ย่อมเป็นเหมือนการส่งไป จึงกล่าวถึงความที่ฉันทะเป็นเช่นกับการอุปัฏฐาก

Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati. Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā.

คำว่า 'ด้วยความบากบั่น' หมายถึงความกล้าหาญด้วยการบากบั่นเป็นประธาน และพึงเห็นความที่วิริยะเป็นเช่นกับความกล้าหาญ เพราะความเป็นผู้มีกำลัง

Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā.

เพราะความเป็นผู้มีจิตเป็นประธานในการคิด จึงกล่าวถึงความที่จิตเป็นเช่นกับการจัดแจงมนต์

Jātisampatti [Pg.211] nāma visiṭṭhajātitā. ‘‘Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā’’ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā, vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā.

คำว่า 'ชาติสมบัติ' หมายถึงความเป็นผู้มีชาติอันวิเศษ จึงกล่าวถึงความที่วิมังสาเป็นเช่นกับชาติสมบัติว่า 'ปัญญาเป็นเลิศในธรรมทั้งปวง' แต่ในสัมโมหวิโนทนี (วิภังคอรรถกถา 433) ได้ประกอบความที่จิตติทธิบาทเป็นเช่นกับชาติสมบัติ และความที่วิมังคิทธิบาทเป็นเช่นกับกำลังแห่งมนต์

Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitanti āha ‘‘anekavidha’’nti. Vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) viyāti āha ‘‘iddhividhanti iddhikoṭṭhāsa’’nti.

คำว่า 'มีหลายอย่าง' หมายถึงมีชนิดต่างๆ กัน จึงกล่าวว่า 'มีหลายชนิด' คำว่า 'วิธะ' เป็นไวพจน์ของคำว่า 'ส่วน' เหมือนในประโยคว่า 'วัตถุแห่งญาณโดยชนิดเดียว' เป็นต้น (วิภังค์ 751) จึงกล่าวว่า 'อิทธิวิธะ' คือ 'ส่วนแห่งฤทธิ์'

Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā

พรรณนาการบรรลุโอกาส 3 อย่าง

288. ‘‘Sukhassā’’ti idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā’’ti. Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa, vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ. Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti, tatiye pana kathanti? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti, dve pana labbhantiyeva. Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ. ‘‘Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433; 2.259; a. ni. 1.45, 46) viya. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto, so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘sampayuttacitto’’ti. Ariyadhammanti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ. Upāyatoti vidhito. Pathatoti maggato. Kāraṇatoti hetuto. Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti, so upeti etenāti upāyo, so tadadhigamassa maggabhāvato patho, tassa karaṇato kāraṇanti ca vuccati.

๒๘๘. คำว่า 'สุขัสสะ' นี้เป็นคำทั่วไปของสุขทั้ง 3 อย่าง จึงกล่าวว่า 'สุขแห่งฌาน สุขแห่งมรรค สุขแห่งผล' แต่ในที่นี้ไม่ถือเอาอุปจารฌานสุขและวิปัสสนาสุข เพราะความที่สุขทั้งสองนั้นยังไม่ถึงอัปปนา และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่เป็นประธาน ในโอกาสาธิคม 2 อย่างแรกนั้น สุขทั้ง 3 อย่างย่อมได้ แต่ในโอกาสาธิคมที่ 3 เล่า เป็นอย่างไร? ในที่นั้น แม้สุข 3 อย่างจะไม่ได้ แต่สุข 2 อย่างย่อมได้แน่นอน คำนี้กล่าวโดยเป็นไปตามที่ได้ เหมือนในประโยคว่า 'แม้ก้อนกรวดและก้อนหิน แม้ฝูงปลาที่กำลังว่ายไปและกำลังหยุดนิ่งอยู่' เป็นต้น (ที.สี. 1.249; ม.มู. 1.433; ม.อุ. 2.259; อ.เอก. 1.45, 46) คำว่า 'สํสัฏฐะ' หมายถึงการประจวบกัน ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และจิตนั้นย่อมเป็นจิตที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นด้วย จึงกล่าวว่า 'สัมปยุตตจิต' คำว่า 'อริยธรรม' หมายถึงธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะ คำว่า 'อุปายโต' หมายถึงโดยอุบาย คำว่า 'ปถโต' หมายถึงโดยทาง คำว่า 'การณโต' หมายถึงโดยเหตุ เพราะธรรมปฏิปัตติย่อมมีด้วยวิธีใด วิธีนั้นชื่อว่า 'อุปายะ' เพราะบุคคลย่อมเข้าถึงด้วยวิธีนั้น วิธีนั้นชื่อว่า 'ปถะ' เพราะเป็นทางแห่งการบรรลุธรรมนั้น และชื่อว่า 'การณะ' เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรมนั้น

‘‘Aniccantiādivasena manasi karotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yoniso manasikāro nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro. Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro. Anicceti ādiantavantatāya, anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘anicca’’nti manasikāroti yojanā. Eseva nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato, dukkhamato ca dukkhe, avasavattanatthena, anattasabhāvatāya ca anattani, asucisabhāvatāya [Pg.212] asubhe. Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubha’’ntveva vattuṃ arahati. Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena. ‘‘Cittassa āvaṭṭanā’’tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā. Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti. Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā, anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati, yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti.

เพื่ออธิบายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า “มนสิการโดยความเป็นอนิจจะ” เป็นต้น จึงกล่าวคำว่า “โยนิโสมนสิการชื่อว่า” เป็นต้น ในบรรดาบทเหล่านั้น มนสิการที่เป็นอุบาย คือ มนสิการที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลธรรม มนสิการเบื้องต้น คือ มนสิการที่เป็นหนทางของกุศลธรรมนั้นเอง บทว่า “อนิจจะ” นี้ พึงประกอบความว่า มนสิการในสังขารอันเป็นไปในภูมิ 3 ซึ่งไม่เที่ยง โดยความเป็นของมีเบื้องต้นและเบื้องปลาย และโดยความเป็นของไม่ยั่งยืน ว่า “ไม่เที่ยง” ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ ในทุกข์นั้นเอง โดยความเป็นทุกข์เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ และโดยความเป็นของน่ารังเกียจ, ในอนัตตา โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ และโดยความเป็นสภาพที่ไม่มีอัตตา, ในอสุภะ โดยความเป็นสภาพที่ไม่สะอาด เพราะสังขตธรรมอันเป็นไปในภูมิ 3 ทั้งหมด ย่อมควรกล่าวว่า “อสุภะ” นั่นเอง เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด บทว่า “สัจจานุโลมิกะ” คือ โดยอนุโลมแก่การตรัสรู้สัจจะ บทว่า “จิตตัสสะ อาวฏฺฏนา” เป็นต้น กล่าวถึงความเป็นไปของกุศลชวนะทางมโนทวารที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น ซึ่งเป็นปัจจัยแก่อาวัจจนะ โดยโวหารแห่งผล เพราะอาศัยกุศลชวนะนั้น อาวัจจนะนั้นจึงเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้นของกุศล เพราะอาวัจจนะย่อมหมุนภวังคจิต จึงชื่อว่า “จิตตัสสะ อาวฏฺฏนา” (การหมุนจิต), ย่อมหมุนไปตามลำดับ จึงชื่อว่า “อานฺวาวัฏฺฏนา” (การหมุนไปตาม) ย่อมน้อมไปสู่อารมณ์อื่นจากอารมณ์ของภวังค์ จึงชื่อว่า “อาโภคะ” (การน้อมไป) ย่อมรวบรวม จึงชื่อว่า “สมันนาหาโร” (การรวบรวม) ย่อมกระทำไว้ในใจ คือตั้งไว้ในใจที่เกิดขึ้นโดยการติดตามอารมณ์นั้นเองไปเรื่อยๆ จึงชื่อว่า “มนสิการ” นี้เรียกว่า โยนิโสมนสิการ ซึ่งมีลักษณะเป็นอุบายมนสิการ อันเป็นเหตุให้บุคคลสามารถพิจารณาสัจจะทั้งหลายมีทุกข์เป็นต้นได้

Asaṃsaṭṭhoti na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto. Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti āha ‘‘paṭhamajjhānasukha’’nti. Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva, suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘sukha’’ntveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti, itaraṃ somanassaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sukhā’’ti. Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘jhānasukhapaccayā’’ti. Aparāparaṃ somanassanti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ.

บทว่า “อะสังสะฏฺโฐ” คือ ไม่ระคน คือสงัดแล้ว ปราศจากกามเป็นต้น สุขที่เกิดขึ้นเพราะความไม่ระคนด้วยกามเป็นต้น ชื่อว่า ปีติสุขที่เกิดจากวิเวก จึงกล่าวว่า “ปฐมฌานสุข” แม้ปฐมฌานสุขจะเป็นโสมนัสโดยแท้ แต่ในพระสูตรทั้งหลาย ท่านกล่าวถึงปฐมฌานสุขนั้นโดยเฉพาะว่า “สุข” เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุขทางกายด้วย ดังนั้น ในที่นี้ โสมนัสที่เป็นองค์ฌานจึงชื่อว่า “สุข” ส่วนโสมนัสอื่นชื่อว่า “โสมนัส” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สุขา” ท่านกล่าวว่า “เพราะฌานสุขเป็นปัจจัย” (ฌานสุขปจฺจยา) เพื่อแสดงว่าเป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ บทว่า “อปราปรัง โสมนัสสัง” คือ โสมนัสที่เกิดขึ้นซ้ำๆ โดยการพิจารณาเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุฌาน

Pamodanaṃ pamudo, taruṇapīti, tato pamudā. ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’tiādīsu taruṇapīti ‘‘pāmojja’’nti vuccati, idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ, tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘balavataraṃ pītisomanassa’’nti vuttaṃ. Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese, sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva, attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato. Tasmāti okāsaggahaṇato, laddhokāsatāyāti attho. Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, assa adhigamo okāsādhigamo. Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo.

ความบันเทิงชื่อว่าปมุท (ความปราโมทย์) ได้แก่ ปีติอย่างอ่อน จากปมุทนั้นจึงเป็นปมุทา ในบทว่า “ปาโมชฺชํ ปีตตฺถาย” เป็นต้น ปีติอย่างอ่อนเรียกว่า “ปาโมชชะ” แต่ในที่นี้หมายถึงความยินดีอย่างยิ่ง คือปมุทและปาโมชชะ และสิ่งนั้นย่อมไม่ปราศจากโสมนัส เพราะเป็นของที่แยกกันไม่ได้ จึงกล่าวว่า “ปีติโสมนัสที่แรงกล้า” ท่านกล่าวว่า “ข่มนิวรณ์ 5 ประการได้แล้ว” โดยหมายถึงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อฌาน แต่ฌานย่อมข่มกิเลสทั้งหมดและอกุศลธรรมทั้งหมดที่ตั้งอยู่ในฐานะเดียวกันนั้นได้ ย่อมตั้งอยู่โดยการถือเอาโอกาสของตน เพราะไม่ถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำได้ บทว่า “ตสฺมา” มีความหมายว่า เพราะการถือเอาโอกาส คือเพราะเป็นผู้ได้โอกาสแล้ว หรือ “โอกาส” คือความเป็นโอกาสแห่งการบรรลุสุขในมรรคและผล การบรรลุโอกาสนั้นชื่อว่า “โอกาสาธิคมะ” ส่วนในฝ่ายแรก “โอกาสาธิคมะ” คือ บุคคลย่อมบรรลุโอกาสหรือช่องทางด้วยฌานนี้

Rūpasabhāvatāya[Pg.213], ekantarūpādhīnavuttitāya, savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū’’ti āha. Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā’’ti āha. Itaro ‘‘appahīnattā’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘kāyasaṅkhārā hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Teti cittasaṅkhārā. Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘oḷārikā’’ti vattuṃ arahanti, pahīnā pana tadabhāvato ‘‘sukhumā’’ti āha ‘‘pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma jātā’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti vuttattā ‘‘sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukha’’nti vuttaṃ. ‘‘Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti pana vuttattā ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti vuttaṃ. Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā. Tenevāha ‘‘dutiya…pe… visuṃ na vuttānī’’ti. Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti. Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti. Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo, evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

เพราะความเป็นรูป, เพราะความเป็นไปโดยอาศัยรูปโดยส่วนเดียว, และเพราะความเป็นของแผ่ซ่านไป ท่านจึงยอมรับความหยาบของอานาปานะ วิตก และวิจาร โดยกล่าวว่า “กายสังขารและวจีสังขารจงเป็นของหยาบ (โอฬาริกะ) ก่อนเถิด” แต่เพราะความที่เวทนาและสัญญาบางอย่างปราศจากสภาวะเช่นนั้น ท่านจึงไม่ยอมรับความหยาบของสิ่งเหล่านั้น โดยกล่าวว่า “จิตตสังขารจะเป็นของหยาบได้อย่างไร” อีกฝ่ายหนึ่งบอกเหตุว่า “เพราะยังละไม่ได้” แล้วอธิบายความหมายนั้นด้วยคำว่า “กายสังขาร...” เป็นต้น บทว่า “เต” คือ จิตตสังขารเหล่านั้น สังขารที่ยังละไม่ได้ ย่อมควรเรียกว่า “โอฬาริกะ” เพราะเป็นนิมิตแห่งสังขารที่ยังปรากฏอยู่ ส่วนสังขารที่ละได้แล้ว ย่อมชื่อว่า “สุขุมะ” เพราะไม่มีนิมิตนั้น จึงกล่าวว่า “สังขารที่ยังละไม่ได้ ชื่อว่าเป็นของหยาบ โดยอาศัยสังขารที่ละได้แล้ว” เพราะในพระบาลีกล่าวว่า “เพราะกายสังขารระงับไป” จึงกล่าวว่า “สุข คือ สุขแห่งผลสมาบัติอันเป็นไปในจตุตถฌาน” แต่เพราะกล่าวว่า “เพราะจิตตสังขารระงับไป” จึงกล่าวว่า “ของผู้ที่ออกจากนิโรธ” พึงทราบว่า การระงับวจีสังขารย่อมสำเร็จได้ด้วยการระงับกายสังขารนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทุติย... (ละ) ... ไม่ได้กล่าวไว้ต่างหาก” แต่ในพระบาลี แม้จะสำเร็จได้โดยอรรถแล้ว ก็ยังยกขึ้นแสดงโดยรูปศัพท์ เพื่อให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น เพราะการแสดงความหมายโดยนัยแห่งอรรถาปัตติ ไม่ใช่ปกติของการแสดงอภิธรรมในอริยวินัย เหมือนกับการข่มนิวรณ์เป็นอุบายเพื่อบรรลุปฐมฌาน ฉันใด การข่มสุขและทุกข์ก็เป็นอุบายเพื่อบรรลุจตุตถฌาน ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “จตุตถฌานข่มสุขและทุกข์ได้แล้ว” ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วข้างต้น

Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ, akusalaṃ, tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ. Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ, kusalaṃ, tabbipariyāyato na sevitabbaṃ, akusalaṃ. Lāmakabhāvena hīnaṃ, akusalaṃ, seṭṭhabhāvena paṇītaṃ, kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā. Sabbanti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ. Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato, sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato. Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato. Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca, taṃ idha ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. Antogadhā eva nānantariyabhāvato.

ชื่อว่ามีโทษ (สาสวะ) เพราะเป็นไปพร้อมด้วยโทษทั้งหลายมีอวิชชาและราคะเป็นต้น เป็นอกุศล, ชื่อว่าไม่มีโทษ (อนวัชชะ) เพราะไม่มีโทษเหล่านั้น เป็นกุศล. ชื่อว่าควรเสพ เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปรารถนาประโยชน์สุขแก่ตนพึงเสพ เป็นกุศล, ชื่อว่าไม่ควรเสพ เพราะตรงกันข้ามกับกุศลนั้น เป็นอกุศล. ชื่อว่าเลว (หีนะ) เพราะความเป็นของต่ำ เป็นอกุศล, ชื่อว่าประณีต (ปณีตะ) เพราะความเป็นของประเสริฐ เป็นกุศล. แม้ทุกะทั้ง ๓ มีสาสวทุกะเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถและอกุศลกรรมบถเหล่านั้นตามสมควร. คำว่า สัพพัง (ทั้งหมด) คือหมู่ธรรมทั้งหมดตามที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งสงเคราะห์เข้าด้วยทุกะ ๔. (พึงทราบ) ทั้งส่วนดำและส่วนขาวตามสมควร เพราะความเป็นปฏิปักษ์กัน และทั้งส่วนที่มีส่วนเปรียบและไม่มีส่วนเปรียบ เพราะความเป็นของไม่เป็นคู่กัน. อวิชชาที่ปกปิดวัฏฏะย่อมถูกละได้ เพราะการแทงตลอดอริยสัจ ๔ โดยชอบ. จากนั้นนั่นเอง อรหัตตมรรควิชชาก็เกิดขึ้น. คำว่า สุข ในที่นี้ประสงค์เอาอรหัตตมรรคสุขและอรหัตตผลสุข ของผู้พิจารณาธรรมในภูมิ ๓ โดยนัยแห่งกรรมบทอย่างนี้แล้ว ยังวิปัสสนาให้แก่กล้า ตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตตามลำดับแห่งมรรค. (สุขนั้น) รวมเข้าไว้แล้วนั่นเอง เพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีระหว่างคั่น.

Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti [Pg.214] pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena. Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo. ‘‘Katha’’ntiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti. ‘‘Catuvīsatiyā ṭhānesū’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.219) vuttameva. ‘‘Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā’’ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato, catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ. Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo, saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni. Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī’’ti. Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ, tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘adhicittasikkhā dutiya’’nti. Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘adhipaññāsikkhā tatiya’’nti. Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘sāmaññaphalepī’’tiādimāha.

คำว่า โดยอำนาจแห่งอารมณ์ ๓๘ คือโดยอำนาจแห่งกรรมฐาน ๓๘ ที่มาในพระบาลี. มีอธิบายว่า พึงกล่าวขยายความโดยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้นที่มาแล้ว. ด้วยคำว่า อย่างไร เป็นต้น แสดงการกล่าวขยายความนั้นโดยนัย. สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า ในฐานะ ๒๔ เป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาพระมหาปรินิพพานสูตร (ที. นิ. อ. ๒.๒๑๙) นั่นเอง. ด้วยคำว่า ยังนิโรธสมาบัติให้ถึงแล้ว นี้ อรูปฌานทั้งหลายก็ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย เพราะการเข้าถึงนิโรธสมาบัติย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากอรูปฌานเหล่านั้น และเพราะอรูปฌานเหล่านั้นมีสภาพเป็นจตุตถฌาน. อุปจารฌาน ๑๐ อย่าง คือ เว้นกายคตาสติและอานาปานสติแล้ว (ได้แก่) อนุสสติ ๘ อย่าง สัญญา (อาหาเรปฏิกูลสัญญา) และววัฏฐาน (จตุธาตุววัฏฐาน) รวมเป็นอุปจารฌาน ๑๐ อย่าง. อธิศีลชื่อว่ายังสมาธิให้เป็นไป (คือเป็นเหตุให้เกิดสมาธิ) ปฐมฌานเป็นที่สุดเบื้องต่ำของอธิศีลนั้น จึงกล่าวว่า อธิศีลสิกขา ย่อมถึงซึ่งการบรรลุโอกาสเป็นอันดับแรก. อธิจิตต์ชื่อว่ามีจตุตถฌานเป็นที่สุด เพราะอรูปฌานทั้งหลายสงเคราะห์เข้าไว้ในจตุตถฌานนั้น และเพราะผลฌานทั้งหลายมีจตุตถฌานเป็นที่สุด จึงกล่าวว่า อธิจิตตสิกขาเป็นอันดับที่สอง. อธิปัญญาสิกขาชื่อว่าอัคคมรรควิชชา เพราะถึงซึ่งยอด (คือสูงสุด) จึงกล่าวว่า อธิปัญญาสิกขาเป็นอันดับที่สาม. เมื่อจะแสดงการบรรลุโอกาส ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งสิกขา ๓ อย่าง พึงแสดงโดยอำนาจแห่งสูตรนั้นๆ ตามสมควรด้วย จึงกล่าวคำว่า แม้ในสามัญญผลสูตร เป็นต้น.

Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti, tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘tīsu panā’’tiādi vuttaṃ. Tīṇi piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti. Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā. Dukkathitanti asambandhakathanena, atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘tepiṭakaṃ…pe… sukathitaṃ hotī’’ti.

และด้วยเหตุที่สิกขา ๓ อย่าง ย่อมถึงซึ่งการบรรลุโอกาส ๓ อย่างโดยลำดับ ด้วยเหตุนั้น พระไตรปิฎก ๓ อย่าง ย่อมถึงซึ่งสิกขาเหล่านั้นโดยลำดับ เพราะสิกขาเหล่านั้นเป็นประธาน เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำว่า ในปิฎก ๓ อย่างนั้น เป็นต้น. คำว่า จำแนกพระไตรปิฎก คือ เราจักสามารถกล่าวขยายความพระไตรปิฎก ๓ อย่างโดยลำดับ โดยอำนาจแห่งการบรรลุโอกาส ๓ อย่าง. คำว่า ประมวลเข้า คือ ประมวลเข้าด้วยการประกอบเข้า และการนำเนื้อความที่กล่าวไว้ในที่นั้นมาเป็นเนื้อความของสูตรนี้. คำว่า กล่าวไม่ดี คือ ไม่สามารถกล่าวได้ว่ากล่าวไม่ดี ด้วยการกล่าวที่ไม่สัมพันธ์กัน หรือด้วยการกล่าวที่พิสดารเกินไป เพราะการกล่าวอย่างนั้นนั่นแหละเป็นสภาพของการกล่าวดี จึงกล่าวว่า พระไตรปิฎก...เป็นอันกล่าวดีแล้ว.

Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā

คำพรรณนาจตุสติปัฏฐาน

289. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo, atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha ‘‘phalakusalassa cā’’ti. Khemaṭṭhenāti catūhipi yogehi anupaddavabhāvena. Sammā samāhitoti samathavasena [Pg.215] ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito. Ekaggacittoti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto. Attano kāyatoti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071, 1072; netti. 40; mi. pa. 1.14) vacanato. Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti. Tenāha ‘‘parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī’’ti. Sammā vippasīdatīti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti. Sabbatthāti sabbaṭṭhānesu. Sati kathitāti yojanā. Lokiyalokuttaramissakā kathitā anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato.

๒๘๙. ไม่พึงถือเอาอรรถแห่งกุศลโดยนัยแห่งอภิธรรมเท่านั้น แต่พึงถือเอาโดยนัยแห่งพาหิติกสูตรด้วย จึงกล่าวว่า และแห่งผลกุศล. คำว่า โดยอรรถว่าเกษม คือโดยความเป็นผู้ไม่มีอุปัทวะจากโยคะทั้ง ๔. คำว่า ตั้งมั่นดีแล้ว คือตั้งมั่นดีแล้วโดยอำนาจแห่งสมถะและโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา. คำว่า มีจิตเป็นเอกัคคตา คือมีจิตถึงซึ่งความเป็นเอกัคคตา ไม่ฟุ้งซ่าน เพราะความฟุ้งซ่านถูกขจัดไปไกลแล้ว. คำว่า ในกายของตน คือ เมื่อมีจิตตั้งมั่นดีแล้วโดยกายานุปัสสนาในกายภายใน ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง ดังพุทธพจน์ว่า ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง (สํ. นิ. ๓.๕; ๕.๑๐๗๑, ๑๐๗๒; เนตติ. ๔๐; มิ. ป. ๑.๑๔). เมื่อยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในกายของผู้อื่นภายนอกด้วย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ส่งญาณไปเฉพาะหน้ากายของผู้อื่น. คำว่า ผ่องใสดีแล้ว คือ ย่อมหยั่งลงสู่กายภายในด้วยความเลื่อมใสยิ่งที่ประกอบด้วยญาณ อันเป็นปัจจัยแห่งสมาธิที่ดี. คำว่า ในที่ทั้งปวง คือในฐานะทั้งปวง. พึงประกอบความว่า สติกล่าวแล้ว. อนุปัสสนาญาณทัสสนะที่กล่าวไว้เป็นแบบผสมกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ เพราะความเป็นสาธารณะแก่ทั้งสองอย่างนั้น.

Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā

คำพรรณนาองค์ประกอบของสมาธิ ๗ อย่าง

290. Etthāti imissā kathāya. Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha ‘‘alaṅkāro parikkhāro nāmā’’ti. Sattahi nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo, parikhā, uddāpo, pākāro, esikā, palighā, pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi. Sambharīyati phalaṃ etenāti sambhāro, kāraṇaṃ. Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ. Parivāraparikkhāravasenāti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena. Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupanisoti āha ‘‘saupanissayo’’ti, sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo, tassa sammādiṭṭhissa. So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko, tasmā vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti, tathā pavattiṃ panassa dassento āha ‘‘sammāsaṅkappo pavattatī’’ti. Esa nayo sabbapadesūti ‘‘sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī’’tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati.

๒๙๐. ในคำว่า เอตฺถ นี้ หมายถึง ในคำอธิบายนี้. ท่านกล่าวว่า ศีลถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องประดับของเพลารถคือฌาน ของล้อรถคือวิริยะ และของรถคืออริยมรรค จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าเครื่องประดับและเครื่องบริขาร'. บทว่า สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ ความว่า ด้วยเครื่องบริขารเมือง ๗ อย่าง คือ เครื่องล้อมที่ทำขึ้นเพื่อรักษาเมืองโดยล้อมรอบเมือง ได้แก่ คู, เชิงเทิน, กำแพง, เสาระเนียด, ลิ่มสลัก, และทางเดินบนกำแพง. ผลย่อมถูกรวบรวมไว้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า สัมภาระ คือ เหตุ. จริงอยู่ ยาเป็นเหตุแห่งชีวิตด้วยการระงับโรค. บทว่า ปริวารปริกฺขารวเสน ความว่า ด้วยอำนาจเครื่องบริขารที่นับว่าเป็นบริวาร. เพราะว่ามรรคธรรมทั้งหลายมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ชื่อว่าเครื่องบริขาร เพราะอรรถว่าแวดล้อมและปรุงแต่งสัมมาสมาธิ โดยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. สภาวะที่เข้าไปอาศัย ชื่อว่า อุปนิสา, (สมาธิ) ที่เป็นไปพร้อมกับอุปนิสานั้น ชื่อว่า สอุปนิสะ (มีอุปนิสัย) ท่านจึงกล่าวว่า 'มีอุปนิสัย' (สอุปนิสฺสโย). ในที่นี้ ประสงค์เอาหมู่ธรรมที่เป็นเหตุร่วมกันว่า 'อุปนิสัย'. ความเห็นของบุคคลใดประเสริฐ ดีงาม และโดยชอบ บุคคลนั้นชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ (ผู้มีสัมมาทิฏฐิ), บทว่า ตสฺส สมฺมาทิฏฺฐิสฺส หมายถึง ของบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐินั้น. ก็เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิตั้งมั่นแล้ว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของผู้ตั้งอยู่ในสัมมาทิฏฐิ'. บทว่า สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ ความว่า เมื่อมรรคสัมมาทิฏฐิทำกิจมีการกำหนดรู้ทุกข์เป็นต้นให้สำเร็จอยู่ สัมมาสังกัปปะซึ่งถอนกามวิตกเป็นต้นออกไป ย่อมสามารถในการทำกิจของตนให้สำเร็จได้ฉันใด ท่านเมื่อจะแสดงความดำเนินไปของสัมมาสังกัปปะนั้น จึงกล่าวว่า 'สัมมาสังกัปปะย่อมเป็นไป' (สมฺมาสงฺกปฺโป ปวตฺตติ). บทว่า เอส นโย สพฺพปเทสุ ความว่า ท่านย่อมขยายความตามที่กล่าวมาแล้วในบทที่เหลือทั้งหลาย มีบทว่า 'สัมมาวาจาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาสังกัปปะ' เป็นต้น.

Ettha [Pg.216] ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi. Tathā hi sā ‘‘paññāpajjoto, paññāsattha’’nti ca vuttā. Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti, tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati, idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘sammādiṭṭhissā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti, na micchākāmasaṅkappādivasena, tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti. Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako. Yathāha ‘‘pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (saṃ. ni. 2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti. Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti. Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa, tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti. Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti. Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti. Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti. Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto, maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādīnaṃ padānamattho yutto, ayameva ca idhādhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ panattho’’tiādi.

ในข้อนี้ เพราะสัมมาทิฏฐิมีอุปการะมากแก่โยคีผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุนิพพาน. ด้วยว่า สัมมาทิฏฐินั้นท่านเรียกว่า 'ประทีปคือปัญญา' และ 'ศัสตราคือปัญญา'. เพราะโยคีนั้นกำจัดความมืดคืออวิชชาและฆ่าโจรคือกิเลสด้วยสัมมาทิฏฐินั้นแล้ว ย่อมบรรลุนิพพานโดยเกษม. ฉะนั้น ในกถาว่าด้วยอริยมรรค ท่านจึงถือเอาสัมมาทิฏฐิก่อน แต่ในที่นี้ เพราะเป็นการเทศนาโดยยกบุคคลเป็นที่ตั้ง (ปุคคลาธิษฐาน) ท่านจึงกล่าวว่า 'ของบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ'. แต่เพราะบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิย่อมดำริโดยชอบด้วยอำนาจเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ไม่ดำริด้วยอำนาจมิจฉากามสังกัปปะเป็นต้น ฉะนั้น สัมมาสังกัปปะจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ. และเพราะสัมมาสังกัปปะเป็นอุปการะแก่สัมมาวาจา. สมดังที่ท่านกล่าวว่า 'ดูกรคฤหบดี บุคคลย่อมตรึก ย่อมตรองก่อน แล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลัง' ฉะนั้น สัมมาวาจาจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาสังกัปปะ. แต่เพราะบุคคลย่อมจัดแจงด้วยวาจาก่อนว่า 'เราจักทำสิ่งนี้และสิ่งนี้' แล้วโดยมากจึงประกอบการงานนั้นๆ โดยชอบ ฉะนั้น วาจาจึงเป็นอุปการะแก่กายกรรม สัมมากัมมันตะจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาวาจา. แต่เพราะอาชีวัฏฐมกศีล (ศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘) ย่อมบริบูรณ์แก่ผู้ละวจีทุจริต ๔ อย่าง และกายทุจริต ๓ อย่าง แล้วบำเพ็ญสุจริตทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์เท่านั้น ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น ฉะนั้น สัมมาอาชีวะจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ. เพราะความเพียรโดยแยบคายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีสัมมาอาชีวะที่เกิดขึ้นพร้อมกับทิฏฐิอันบริสุทธิ์ ฉะนั้น สัมมาวายามะจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาอาชีวะ. เมื่อบุคคลเพียรพยายามโดยแยบคาย สติย่อมตั้งมั่นดีในวัตถุ ๔ มีกายเป็นต้น ฉะนั้น สัมมาสติจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาวายามะ. เพราะเมื่อสติที่ตั้งมั่นดีอย่างนี้ พิจารณาเห็นความดำเนินไปของธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิแล้ว ย่อมสามารถตั้งจิตไว้ในอารมณ์เดียวได้ ฉะนั้น สัมมาสมาธิจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาสติ. ก็นัยนี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่เกิดต่างขณะกันในบุพภาค (ส่วนเบื้องต้น). แต่ในมรรคขณะ ความหมายของบททั้งหลายมี 'สัมมาสังกัปปะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ' เป็นต้น ย่อมสมควรโดยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นของสัมมาทิฏฐิเป็นต้นนั้นๆ และความหมายนี้แหละเป็นที่ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็ความหมายนี้' เป็นต้น.

Maggañāṇeti maggapariyāpannañāṇe ṭhitassa taṃsamaṅgino. Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘maggasammādiṭṭhī’’ti vuttā, sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idha ‘‘maggañāṇa’’ntipi vuttā. Maggavimuttīti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva. Phalasammādiṭṭhi eva [Pg.217] ‘‘phalasammāñāṇa’’nti pariyāyena vuttaṃ, pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ. Phalavimutti pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ.

บทว่า มคฺคญาเณ ความว่า ของบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคญาณนั้น ผู้ตั้งอยู่ในญาณอันนับเนื่องในมรรค. จริงอยู่ มรรคปัญญา ท่านเรียกว่า 'มรรคสัมมาทิฏฐิ' เพราะอรรถว่าเห็นอริยสัจ ๔ โดยชอบ. มรรคปัญญานั้นนั่นแหละ ในที่นี้ท่านเรียกว่า 'มรรคญาณ' ด้วย เพราะอรรถว่ารู้แจ้งและแทงตลอดอริยสัจเหล่านั้นตามความเป็นจริง. บทว่า มคฺควิมุตฺติ คือ การหลุดพ้นจากกิเลสด้วยมรรค ได้แก่ สมุจเฉทปหานนั่นเอง. ผลสัมมาทิฏฐินั่นแหละ ท่านเรียกว่า 'ผลสัมมาญาณ' โดยปริยาย. และคำที่เป็นปริยายนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนผลวิมุตติ พึงเห็นว่าเป็นปฏิปัสสัทธิปหาน.

Amatassa dvārāti ariyamaggamāha. So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā vivaṭo. Dhammavinītāti ariyadhamme vinītā. So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha ‘‘sammāniyyānena niyyātā’’ti.

บทว่า อมตสฺส ทฺวารา หมายถึง อริยมรรค. ก็อริยมรรคนั้นเปิดเผยแล้ว เพราะไม่มีกำมือของอาจารย์ ไม่มีการกระทำสิ่งใดให้เป็นภายในหรือภายนอก และเพราะมนุษย์ทั้งหลายประกาศไว้ดีแล้ว. บทว่า ธมฺมวินีตา หมายถึง ผู้ได้รับการฝึกฝนในอริยธรรม. ก็วินัยนั้นในที่นี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งสมุจเฉทวินัย (การกำจัดกิเลสโดยเด็ดขาด). ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ดำเนินไปแล้วด้วยความนำออกโดยชอบ' (สมฺมานิยฺยานเนน นิยฺยาตา).

Atthīti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47) viyāti āha ‘‘anāgāmino ca atthī’’ti. Tenevāha ‘‘atthi cevettha sakadāgāmino’’ti. Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā, atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo. Ottappamānoti uttasanto bhāyanto. Na pana natthi, atthi evāti dīpeti.

คำว่า อตฺถิ เป็นนิบาตบทที่มีอรรถกว้างขวาง (มีหลายความหมาย) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า 'ในกายนี้มีผม' (อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา) จึงกล่าวว่า 'พระอนาคามีก็มีอยู่' เพราะเหตุนั้นนั่นเอง (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวว่า 'แม้พระสกทาคามีก็มีอยู่ในที่นี้' ส่วนแห่งบุญที่เป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ภายนอก เป็นเหตุแห่งการบังเกิด มีอยู่แก่ผู้นี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปุญญภาคา (ผู้มีส่วนแห่งบุญ) พึงทราบอรรถของคำว่า อตฺถิ ในที่นี้ว่ามีความพิเศษยิ่ง คำว่า โอตฺตปฺปมาโน คือ ผู้สะดุ้งอยู่ หวาดกลัวอยู่ อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า อตฺถิ นี้) แสดงว่า มิใช่ไม่มี แต่มีอยู่แน่นอน

291. Assāti vessavaṇassa. Laddhi pana na atthi paṭividdhasaccattā. ‘‘Abhisamaye viseso natthī’’ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti.

๒๙๑. คำว่า อสฺส คือ ของท้าวเวสสุวัณ แต่ทิฏฐิความยึดถือไม่มี เพราะความเป็นผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว ด้วยคำว่า 'ไม่มีความพิเศษในการตรัสรู้' (อภิสมเย วิเสโส นตฺถิ) นี้ แสดงว่า พระสัพพัญญุตญาณแม้ทั้งปวงของพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ย่อมเสมอกันนั่นเอง

292. Kāraṇassa ekarūpattā imāni pana padānīti na kevalaṃ ‘‘tayidaṃ brahmacariya’’ntiādīni padāni, atha kho ‘‘imamatthaṃ janavasabho yakkho’’tiādīni padāni pīti.

๒๙๒. เพราะเหตุมีลักษณะอย่างเดียวกัน ส่วนคำว่า 'คำเหล่านี้' (อิมานิ ปทานิ) มิใช่หมายถึงเฉพาะบทว่า 'ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ' (พรหมจรรย์นี้) เป็นต้นเท่านั้น แต่หมายถึงบทว่า 'อิมมตฺถํ ชนวสโภ ยกฺโข' (ยักษ์ชื่อชนวสภะได้กราบทูลเนื้อความนี้) เป็นต้นด้วย

Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การเปิดเผยอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาชนวสภสูตร

6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามหาโควินทสูตร

293. Pañcakuṇḍalikoti [Pg.218] vissaṭṭhapañcaveṇiko. Catumaggaṭṭhānesūti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu. Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti. ‘‘Evarūpānī’’ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti. ‘‘Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī’’ti pāṭho. Sakaṭasahassamattanti vāhasahassamattaṃ, vāho pana vīsati khārī, khārī soḷasadoṇamattā, doṇaṃ soḷasa nāḷiyo veditabbā. Kumbhaṃ dasambaṇāni. ‘‘Sahassanāḷiyo’’ti keci. Rattasuvaṇṇakaṇṇikanti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ.

๒๙๓. คำว่า ปญฺจกุณฺฑลิโก คือ ผู้มีผมเปีย ๕ เปียที่ปล่อยลงมา คำว่า จตุมคฺคฏฺฐาเนสุ คือ ในที่ที่ทาง ๔ สายตัดผ่านกัน (สี่แยก) เพราะว่าศาลาเป็นต้นที่สร้างไว้ในที่นั้น ย่อมควรแก่การใช้สอยของมนุษย์ที่มาจากทิศทั้ง ๔ ด้วยคำว่า เอวรูปานิ นี้ ย่อมสงเคราะห์บุญทั้งหลายมีการทำความสะอาดโคนต้นไม้เป็นต้น และการถวายทานมีภัตตาหารเป็นต้นตามกำลัง บทว่า สุวณฺณกฺขนฺธสทิโส อตฺตภาโว อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป อโหสิ (อัตภาพเป็นที่น่าปรารถนา น่ารัก น่าพอใจ ดุจกองทองได้มีแล้ว) เป็นบทบาลี คำว่า สกฏสหสฺสมตฺตํ คือ มีประมาณเท่าเกวียนพันเล่ม (หนึ่งพันเกวียน) ส่วนว่า ๑ วาหะ มี ๒๐ ขารี, ๑ ขารี พึงทราบว่ามีประมาณ ๑๖ โทณะ, ๑ โทณะ มี ๑๖ นาฬี ๑ กุมภะ มี ๑๐ อัมพณะ บางพวกกล่าวว่า 'พันนาฬี' คำว่า รตฺตสุวัณณกัณณิกัง คือ เครื่องประดับหูที่ทำด้วยทองชมพูนุท (ทองคำสีแดง)

Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti, tasmā ‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā’’ti vuttaṃ. Atikkantavaṇṇoti ativiya kamanīyarūpo, kevalakappanti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ, īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito. Tenāha ‘‘candimā viyā’’tiādi.

เพราะเทวดาทั้งหลายย่อมได้โอกาสเพื่อเข้าเฝ้าพระศาสดาในมัชฌิมยามเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เมื่อส่วนหนึ่ง (แห่งราตรี) ล่วงไปแล้ว' (เอกโกฏฺฐาสํ อตีตาย) คำว่า อติกฺกนฺตวณฺโณ คือ มีรูปที่น่ารักใคร่อย่างยิ่ง คำว่า เกวลกปฺปํ มีอรรถว่า พร่องไปเล็กน้อย ยังเหลืออยู่ หรือยังไม่สมบูรณ์เล็กน้อย เพราะว่าวิหารคิชฌกูฏทั้งหมด เว้นแต่ที่ประทับใกล้พระผู้มีพระภาค ย่อมสว่างไสวด้วยรัศมีนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ดุจพระจันทร์' เป็นต้น

Devasabhāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเทวสภา (สภาของเทวดา)

294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenāti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena, tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena. Nibbattasabhāyanti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ. Maṇimayāti padumarāgādimaṇimayā. Āṇiyoti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo.

๒๙๔. คำว่า รตนมตฺตกณฺณิการุกฺขนิสฺสนฺเทน คือ ด้วยผลแห่งบุญคือการถวายยอดศาลาที่ทำด้วยไม้มีขนาดเท่าศอก (รตนะ) หรือด้วยความเป็นผลไหลออกแห่งบุญนั้น คำว่า นิพฺพตฺตสภายํ คือ ในสภาที่พัก (อุปัฏฐานศาลา) ที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า มณิมยา คือ ที่ทำด้วยแก้วมณีมีแก้วปัทมราชเป็นต้น คำว่า อาณิโย คือ สลักสำหรับยึดรูปสัตว์ร้ายเป็นต้น ในเสา ขื่อ และเครื่องประสมไม้เป็นต้น

Gandhabbarājāti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā. Ye tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā, te purato karonto ‘‘dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno’’ti vutto. Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo.

คำว่า คันธัพพะราชา คือ ราชาของเทวดาชาวคันธัพพะ เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาที่อยู่ใกล้กับเทวดาชั้นดาวดึงส์นั้น เมื่อทำเทวดาเหล่านั้นให้อยู่ข้างหน้า จึงถูกกล่าวว่า “ประทับนั่งโดยมีเทวดาในเทวโลกทั้งสองอยู่ข้างหน้า” ในที่อีกสามแห่งที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Nāgarājāti nāgānaṃ adhipati, na pana sayaṃ nāgajātiko.

คำว่า นาคราชา คือ ผู้เป็นใหญ่ของนาค แต่ไม่ใช่เป็นนาคโดยกำเนิด

Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, nisajjaṭṭhānanti āha ‘‘nisīdituṃ okāso’’ti. ‘‘Etthā’’ti padaṃ nipātamattaṃ, etthāti vā etasmiṃ pāṭhe. Atthuddhāranayena [Pg.219] vattabbaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tāvatiṃsā, ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya, āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti, te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘mahāpavāraṇāyā’’tiādi.

ที่ชื่อว่า อาสนะ เพราะเป็นที่นั่ง (อาสติ) คือนั่งในที่นั้น (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวว่า 'โอกาสสำหรับนั่ง' (นิสีทิตุํ โอกาโส) บทว่า เอตฺถา เป็นเพียงนิบาตบท หรือคำว่า เอตฺถา นี้ หมายถึงในบทนี้ สิ่งที่ควรกล่าวโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้นแสดงนั้น ก็คืออรรถ ๔ ประการที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง เทวดาชั้นดาวดึงส์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาบางพวก ย่อมรักษาศีล ๕ เพื่อความยั่งยืนแห่งสมบัติที่ตนได้แล้ว และเพื่อความหมดจดในภายหน้า เทวดาเหล่านั้นย่อมทำการสงเคราะห์ด้วยการปวารณาเพื่อความหมดจดแห่งศีลนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยมหาปวารณา' (มหาปวารณาย) เป็นต้น

Vassasahassanti manussagaṇanāya vassasahassaṃ.

คำว่า วัสดะสะหัสสัง คือ พันปีโดยการนับของมนุษย์

Pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti, tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalakajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasito.

คำว่า ปณฺณปลาโส คือ มีใบหล่นแล้ว คำว่า ขารกชาโต คือ มีดอกตูมเล็กๆ เกิดขึ้นแล้ว ดอกตูมที่เล็กมากซึ่งมีกลีบเลี้ยงสีเขียวเหล่านั้น เรียกว่า ขารกะ คำว่า ชาลกชาโต คือ มีตาข่ายเกิดขึ้นแล้วด้วยดอกตูมเล็กๆ เหล่านั้นนั่นเอง คือเกิดขึ้นเป็นเหมือนตาข่ายไปทั่ว แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ชาลกชาโต คือ เกิดเป็นเหมือนตาข่ายผืนเดียวกัน ได้ยินว่า ต้นปาริฉัตตกะ ในเวลาที่เริ่มมีดอกตูมเล็กๆ ย่อมมีใบอ่อนเกิดขึ้นทั่วทุกส่วน และใบอ่อนของต้นปาริฉัตตกะนั้น ย่อมสว่างไสวด้วยสีดุจประพาฬที่สุกใส เพราะเหตุนั้น ต้นปาริฉัตตกะนั้นจึงปรากฏสว่างไสวไปทั่ว คำว่า กุฏุมลกาชาโต คือ มีดอกตูมขนาดใหญ่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า โกรกชาโต คือ มีดอกตูมที่เริ่มแย้มออก (ปลายแยกออกเหมือนเข็ม) ซึ่งอยู่ในภาวะที่กำลังจะบานในขณะนั้น คำว่า สพฺพปาลิผุลฺโล คือ บานสะพรั่งไปทั่วทุกส่วน

Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavāto. Naccantoti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ.

คำว่า กนฺตนกวาโต คือ ลมที่พัดตัดดอกไม้ด้วยปัจจัยคือบุญกรรมของเทวดาทั้งหลาย คำว่า กนฺตติ แปลว่า ตัด คำว่า สมฺปฏิจฺฉนกวาโต คือ ลมที่คอยรับดอกไม้ที่ถูกตัดแล้วๆ คำว่า นจฺจนฺโต คือ กระทำการฟ้อนรำด้วยการจัดวางลวดลายต่างๆ คำว่า อญฺญตรเทวตานํ คือ ของเทวดาทั้งหลายที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร

Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.

คำว่า เรณุวัตตี คือ กองเรณู คำว่า กัณณิกัง อาหัจจะ คือ กระทบยอดของสุธรรมา

Aṭṭha divaseti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ. Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha ‘‘akāladhammassavanaṃ kārita’’nti. Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā chattavedikā. Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā puṭavedikā. Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvā taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā kucchivedikā. Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ. Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ sīhasopānaṃ.

คำว่า "วัน ๘" นี้ กล่าวหมายถึงวัน ๔ วันในปักษ์ พร้อมด้วยวัน ๕ ค่ำ. การฟังธรรมย่อมเป็นไปอย่างสม่ำเสมอในวัน ๘ ที่กล่าวมาแล้วนั้น จึงกล่าวหมายถึงการกระทำในเวลาอื่นจากนั้นว่า "กระทำซึ่งการฟังธรรมในเวลาที่มิใช่กาล". เวทีที่พึงทำใต้ฉัตรที่เจดีย์ ชื่อว่า ฉัตรเวที. เวทีที่พึงทำโดยล้อมเจดีย์และทำให้สถานที่สำหรับกระทำประทักษิณอยู่ภายใน ชื่อว่า ปุฏเวที. เวทีที่พึงทำโดยล้อมท้องของเจดีย์และทำให้เกี่ยวเนื่องกัน ชื่อว่า กุจฉิเวที. อาสนะที่มีรูปสิงห์เป็นเท้า ชื่อว่า สีหาสนะ. บันไดที่ประกอบด้วยรูปสิงห์ที่ข้างทั้งสอง ชื่อว่า สีหโสปานะ.

Attamanā [Pg.220] honti aniyāmanakabhāvato. Tenevāha ‘‘mahāpuññe purakkhatvā’’tiādi. Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā ‘‘tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā’’ti (dī. ni. 2.294) vacanato.

ย่อมมีใจยินดี เพราะความเป็นผู้ไม่มีกำหนด. เพราะเหตุนั่นแล จึงกล่าวว่า "กระทำมหาบุญให้เป็นประธาน" เป็นต้น. พึงทราบว่าประชุมกันเพื่อสงเคราะห์ปวารณา ด้วยบทว่า "ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในราตรีแห่งปวารณาอันเต็มเปี่ยม" (ที. นิ. 2.294).

295. Navahi kāraṇehīti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi. Dhammassa cāti ettha ca-saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipatti’’nti āha.

๒๙๕. คำว่า "ด้วยเหตุ ๙ ประการ" คือ ด้วยเหตุ ๙ ประการมีอรหัตเป็นต้น อันแสดงพุทธานุภาพ ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์" เป็นต้น (ที. นิ. 1.157, 255). ในบทว่า "และแห่งธรรม" นี้ ศัพท์ว่า "จะ" มีอรรถว่ารวมบทที่ไม่ได้กล่าวไว้ เมื่อแสดงอรรถที่รวบรวมด้วยศัพท์นั้น จึงกล่าวว่า "ความปฏิบัติดีของพระสงฆ์ มีความปฏิบัติตรงเป็นต้น".

Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยความจริงแท้.

296. Yathā anantameva ānañcaṃ, bhisakkameva bhesajjaṃ, evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘yathābhucceti yathābhūte’’ti. Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā, guṇā. Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ, phalaavatthāyaṃ, sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā. Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘dīpaṅkarapādamūle’’tiādimāha. Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto. Yaṃ panettha mahābhinīhāre, pāramīsu ca vattabbaṃ, taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

๒๙๖. เหมือนอนันตะนั่นแหละคืออนัญจะ เหมือนหมอนั่นแหละคือยา ฉันใด คำว่า "ยถาภูจะ" ก็กล่าวไว้ในบาลีว่า "ยถาภูตา" ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "ยถาภูจะ คือ ยถาภูตะ". เพราะพึงพรรณนา พึงสรรเสริญ จึงเป็นวรรณะ คือ คุณ. คำว่า "ทรงปฏิบัติดีแล้วอย่างไร" เป็นคำถามที่ประสงค์จะกล่าวถึงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมากของพระโลกนาถ ในสภาวะแห่งเหตุ, ในสภาวะแห่งผล, ในสภาวะแห่งการอนุเคราะห์สัตว์ ทั้ง ๓ สภาวะ. ก็แล เมื่อแสดงสิ่งนั้นตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด โดยย่อเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ที่ใต้พระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "อภินีหรมาโน" คือ กระทำซึ่งอภินีหาร. สิ่งใดที่พึงกล่าวในมหาอภินีหารและในบารมีทั้งหลายในบทนี้ สิ่งนั้นกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลฎีกา (ที. นิ. ฏีกา 1.7) นั่นแล จึงพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล.

‘‘Khantivāditāpasakāle’’tiādi (jā. 1.khantīvādījātaka) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ. Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati, sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า "ในกาลที่ทรงเป็นดาบสชื่อขันติวาที" เป็นต้น (ชา. 1.ขันติวาทีชาดก) เป็นการแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมาก อันทำได้ยากยิ่งและไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ในสภาวะแห่งเหตุเท่านั้น. เพื่อแสดงว่า ประโยชน์สุขที่มุ่งหมายไว้ อันไม่สำเร็จได้ด้วยการกระทำใด การกระทำนั้นก็เพื่อประโยชน์นั้นนั่นแล จึงกล่าวบทว่า "แม้เมื่อประทับอยู่ในดุสิตบุรีตลอดพระชนมายุ" เป็นต้น.

Dhammacakkappavattanādi (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti. Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī’’ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti. Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāya paṭipatti. Tenāha ‘‘yāvassā’’tiādi. Sesapadānīti ‘‘bahujanasukhāyā’’tiādīni padāni. Pacchimanti ‘‘atthāya hitāya sukhāyā’’ti [Pg.221] padattayaṃ. Purimassāti tato purimassa padattayassa. Atthoti atthaniddeso.

ส่วนการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น (สํ. นิ. 5.1081; มหาวรรค 13; ปฏิ. ม. 3.30) เป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมากที่เกิดขึ้นแล้ว. แม้การทรงปลงพระชนมายุสังขาร ด้วยการเป็นไปว่า "เราจักดำรงอยู่ตลอดกาลเท่านี้" ก็เป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมาก. การปรินิพพานในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ก็เป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่ชนเป็นอันมาก. เพราะเหตุนั่นแล จึงกล่าวว่า "ตราบเท่าที่" เป็นต้น. บทที่เหลือ คือ บทว่า "เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก" เป็นต้น. บทสุดท้าย คือ บท ๓ บทว่า "เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข". คำว่า "ของบทก่อน" คือ ของบท ๓ บทที่อยู่ก่อนจากนั้น. คำว่า "อรรถ" คือ การแสดงอรรถ.

Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ, tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā’’ti. Yathā ca atīte, evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘anāgatepi na samanupassāmā’’ti. Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘na panetarahi’’ iccevāha. Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘neva atītaṃse samanupassamā’ti vadanto sakko kiṃ kathetī’’ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā. Yasmā atīte buddhā ahesuṃ, anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto, te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘etarahī’’tiādi vuttaṃ. Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni. Kusalādīnīti ‘‘idaṃ kusala’’ntiādīni padāni.

ถึงแม้ว่าพระศาสดาทั้งหลายผู้ประกอบด้วยองค์อันล่วงไปแล้วได้มีมาแล้ว แต่พระศาสดาเหล่านั้นก็เป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น โดยอรรถแล้ว พระศาสดาของเราไม่ต่างกัน จึงกล่าวว่า "แม้ในอดีต เราก็ไม่เห็นพระพุทธเจ้าอื่น". เหมือนในอดีต ฉันใด ในอนาคตก็ฉันนั้น เพราะอรรถนี้พึงได้ด้วยนัย จึงกล่าวว่า "แม้ในอนาคต เราก็ไม่เห็น". แต่ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงกระทำอรรถนั้นให้เป็นอรรถที่ตั้งไว้แล้วนั่นแล จึงตรัสว่า "แต่ในปัจจุบันนี้ไม่มี". พิจารณาว่า ท้าวสักกะตรัสอะไร จึงตั้งการพิจารณาว่า "ท้าวสักกะผู้ตรัสว่า 'เราไม่เห็นในอดีตกาลเลย' ตรัสอะไร". เพราะอรรถนี้ว่า 'ในอดีตมีพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ในอนาคตจักมี' ท้าวสักกะจอมเทพมิได้ทรงรู้แจ้ง แต่ทรงถือเอาพระพุทธเจ้าเหล่านั้นด้วยความเป็นพระพุทธเจ้าทั่วไปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคของเรา เพราะในปัจจุบันไม่มีผู้อื่นโดยประการทั้งปวง จึงตรัสอย่างนั้น เพื่อแสดงว่า "ในปัจจุบัน" เป็นต้น จึงกล่าวไว้. คำว่า "สวากขาตะเป็นต้น" คือ บทว่า "สวากขาตะ" เป็นต้น. คำว่า "กุศลเป็นต้น" คือ บทว่า "นี้เป็นกุศล" เป็นต้น.

Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘vaṇṇenapi saṃsandati sametī’’ti. Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ. Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ, evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Yena parisuddhatthena nibbānassa, nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā, so kenaci anupalepo, anupakkileso cāti āha ‘‘ākāsampi alaggaṃ parisuddha’’nti. Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘candimasūriyāna’’ntiādi vuttaṃ. Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya.

ในที่ที่แม่น้ำคงคาและยมุนาไม่บรรจบกัน แม้น้ำมีสีต่างกัน แต่ในที่บรรจบกัน น้ำก็มีสีไม่ต่างกันนั่นแล จึงกล่าวว่า "ย่อมเข้ากัน ย่อมเสมอกันด้วยสี". ในที่นั้นแล น้ำในแม่น้ำยมุนาเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคานั่นแล. นิพพานบริสุทธิ์เพราะไม่มีกิเลสใดๆ แปดเปื้อน ฉันใด แม้มรรคปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานก็พึงประสงค์ว่าบริสุทธิ์เพราะไม่มีกิเลสใดๆ แปดเปื้อน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั่นแล จึงกล่าวว่า "ไม่เลย" เป็นต้น. ด้วยอรรถแห่งความบริสุทธิ์ใด นิพพานและมรรคปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานย่อมเปรียบเหมือนอากาศ อรรถนั้นคือการไม่แปดเปื้อนด้วยสิ่งใดๆ และการไม่มีมลทิน จึงกล่าวว่า "แม้ท้องฟ้าก็ไม่ติดข้อง บริสุทธิ์". บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยทำให้ปรากฏด้วยอุทาหรณ์ จึงกล่าวบทว่า "ของพระจันทร์และพระอาทิตย์" เป็นต้น. ย่อมเข้ากัน ย่อมสมควรกัน ด้วยความเป็นสิ่งที่พึงปฏิบัติและการปฏิบัติ เพราะความเหมาะสมซึ่งกันและกัน.

Paṭipadāya ṭhitānanti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ. Vusitavatanti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo. Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce. Idaṃ pana ‘‘adutiyo’’tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ, na yathāvuttasahāyābhāvato. Apanujjāti apanīya vivajjetvā. ‘‘Apanujjā’’ti ca antogadhāvadhāraṇaṃ idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘apanujjevā’’ti.

"ผู้ตั้งอยู่ในปฏิปทา" คือ ผู้ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นมรรคปฏิปทา. "ผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว" คือ ผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้วเหล่านั้น. "ผู้ได้สหาย" คือ ผู้ได้สหายโดยอาศัยปฏิปทาเหล่านั้น ในกิจที่ศิษย์พึงทำแก่พระศาสดาในที่นั้นๆ. ส่วนคำว่า "ไม่มีสอง" เป็นต้นนี้ เป็นคำที่มาในพระสูตรอื่น กล่าวด้วยอรรถว่าไม่เหมือนกับผู้อื่น ไม่ใช่เพราะไม่มีสหายตามที่กล่าวมาแล้ว. "พึงบรรเทา" คือ พึงนำออก พึงเว้น. อนึ่ง คำว่า "พึงบรรเทา" นี้ เป็นคำที่รวมเอาอวธารณะไว้ภายใน เพราะการบรรเทานั้นเป็นสิ่งแน่นอน จึงกล่าวว่า "พึงบรรเทาเสียทีเดียว".

Labbhatīti [Pg.222] lābho, so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo, vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘mahālābho uppanno’’ti. Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto.‘‘Ime nibbattā, ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu, tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake, tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘lābhasakkāro mahogho viyā’’tiādi.

"อันบุคคลพึงได้" ชื่อว่า ลาภ, ลาภนั้นเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่ด้วยการรู้ถึงความบรรลุอันสูงสุด และในที่นี้ประสงค์เอาลาภที่ไพบูลย์นั่นเอง จึงกล่าวว่า "ลาภใหญ่เกิดขึ้นแล้ว". "เกิดขึ้นพร้อมด้วยกระแสบุญอันมาก" คือ เกิดขึ้นจากกระแสบุญอันไพบูลย์และยิ่งใหญ่อย่างยิ่งที่สั่งสมไว้ตลอดกาลตามที่กล่าวมาแล้ว. "สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นแล้ว ตั้งแต่นี้ไปโอกาสของเราไม่มี" ดังนี้ เหมือนกับว่าเกิดความอุตสาหะขึ้นแล้ว ก็เกิดขึ้นเจริญยิ่งๆ ขึ้นไป. แท้จริงแล้ว ในทุกทิศทาง เหมือนมหาเมฆคู่ตั้งขึ้นแล้ว ปารมีทั้งปวงก็รวมกันเหมือนมหาเมฆว่า "เราจักให้ผลในอัตภาพเดียว" ดังนี้ ได้ยังลาภสักการะและชื่อเสียงนี้ให้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า แต่นั้นมา พวกกษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้น ผู้มีมือถืออาหาร เครื่องดื่ม ผ้า ยานพาหนะ พวงมาลัย ของหอม และเครื่องลูบไล้เป็นต้น ก็เข้าไปหาแล้วเที่ยวแสวงหาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่ไหน เทพเจ้าของเทพเจ้าอยู่ที่ไหน นรอาชาไนยอยู่ที่ไหน บุรุษสีห์อยู่ที่ไหน" แม้จะนำปัจจัยมาด้วยเกวียนหลายร้อยเล่ม ก็ไม่ได้โอกาส จึงยืนเรียงเกวียนต่อเกวียนไปรอบๆ แม้ประมาณหนึ่งกาวุต และติดตามไป เหมือนพวกพราหมณ์ชาวอัณฑกวินทะเป็นต้น. ทั้งหมดนี้พึงทราบตามนัยที่มาในขันธกะและในพระสูตรนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ลาภสักการะเหมือนห้วงน้ำใหญ่" เป็นต้น.

Paṭipāṭibhattanti bahūsu ‘‘dānaṃ dassāmā’’ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ.

"ภัตตามลำดับ" คือ ภัตที่พึงถวายตามลำดับแก่ชนเป็นอันมากที่ลุกขึ้น (จอง) ตามลำดับที่นำมาด้วยตั้งใจว่า "เราจักถวายทาน".

Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa. Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ. Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā, tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito, hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ, tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ. ‘‘Pañca āsanasatānī’’ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ, tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃ. Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca. Udakanti pattadhovanaudakaṃ. Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā.

"ถึงที่สุดแล้ว" เพราะทานนั้นไม่เป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น. บอกอุบายแก่ชาวเมืองเพื่อจะให้ถวายทานในลักษณะที่ผู้อื่นทำตามไม่ได้. ต้นสาละกัลยาณีเป็นของหลวง ไม่เป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น เพราะฉะนั้นจึงให้สร้างมณฑปด้วยแผ่นไม้ของต้นเหล่านั้น และช้างทั้งหลายเป็นของหลวง ชาวเมืองไม่สามารถจะหามาได้ จึงให้ช้างเหล่านั้นกั้นฉัตร อนึ่ง ให้ธิดากษัตริย์ทำหน้าที่ปรนนิบัติ. คำว่า "อาสนะ ๕๐๐" นี้ กล่าวหมายถึงอาสนะที่ปูลาดไว้ในมณฑปสาละกัลยาณี ส่วนภายนอกนั้นมีอาสนะปูลาดไว้เป็นอันมาก. บดของหอม ๔ ชนิด เพื่อบูชาพระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข และเพื่อลูบไล้บาตร. "น้ำ" คือ น้ำล้างบาตร. "เป็นของมีค่ามาก" เพราะประกอบด้วยรัตนะอันหาค่ามิได้.

Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā. Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi, tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho.

ศีรษะจักแตก ๗ เสี่ยง ด้วยเหตุแห่งความไม่เคารพเป็นต้น. "เราจักพิจารณาดูเวลา" คือ เราจักพิจารณาดูเวลาอย่างนี้ อธิบายว่า เราจักหลีกเลี่ยงความพินาศที่จะเกิดขึ้นแก่เขา.

Kadariyāti [Pg.223] thaddhamaccharino puññakammavimukhā. Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā, maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā. Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā. Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti. Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃ anumodamānopi, teneva dānānumodaneneva. Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti.

"คนตระหนี่" คือ ผู้มีความตระหนี่จัด ผู้หันหลังให้บุญกรรม. ย่อมไม่ไปสู่เทวโลก เพราะไม่ได้ทำบุญ และเพราะความตระหนี่จึงพอกพูนบาป. "คนพาล" คือ ผู้ประกอบด้วยลักษณะแห่งคนพาลด้วยการคิดทุจริตเป็นต้น. ย่อมไม่สรรเสริญทาน แม้จะสรรเสริญก็ไม่กล้า. "ผู้มีปัญญา" คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียร มีปัญญากว้างขวาง แม้อนุโมทนาทานที่ผู้อื่นทำแล้ว ด้วยการอนุโมทนาทานนั้นนั่นเอง. "เป็นสุขในโลกหน้า" คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสุขทางกายและทางใจในโลกหน้า.

Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo, tassa vararojassa. Anavajja…pe… phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo. Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca.

ชื่อว่า วรรโรชะ เป็นกษัตริย์องค์หนึ่งในกาลนั้น, ของวรรโรชะนั้น. "ไม่มีโทษ...พึงแตก" มีความหมายว่า เพราะความเป็นผู้กล่าวคำไม่จริง. ได้กล่าวพรรณนาด้วยบทเกินพันสามสิบ และด้วยคาถา ๒๕๐ บท เพราะความเลื่อมใสในพระรูป.

Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ, aññeti nipātamattaṃ, yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo. Tenāha ‘‘khattiyā brāhmaṇā’’tiādi. Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā.

ในคำว่า "จนถึงกษัตริย์" นี้ คำว่า "ยาวะ" เป็นคำบอกขอบเขต คำว่า "อัญเญ" เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า "จนถึงกษัตริย์" คือ กำหนดกษัตริย์เป็นขอบเขต หมายถึง เทวดาและมนุษย์ทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กษัตริย์ พราหมณ์" เป็นต้น. "ผู้ประมาทด้วยความมัวเมา" คือ เป็นผู้ประมาทด้วยความมัวเมาในลาภสักการะและชื่อเสียง และเป็นผู้ประมาทด้วยความประมาทที่สืบเนื่องมาจากความมัวเมานั้น.

Tadanvayamevāti tadanugatameva. Vācā…pe… sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni, aññadatthu saṃsandanti. Ajā eva migāti ajāmigā, te ajāmige.

"สืบเนื่องกันไป" คือ เป็นไปตามนั้นนั่นเอง. "วาจา...ย่อมถึงพร้อม" คือ วจีกรรมและกายกรรมไม่ขัดแย้งกัน ยิ่งกว่านั้นย่อมสอดคล้องกัน. "แพะนั่นแหละเป็นเนื้อ" คือ แพะที่เป็นเนื้อ (สัตว์ป่า) หมายถึง แพะที่เป็นเนื้อเหล่านั้น.

Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāro. Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā, vigatakathaṃkathā ca? Saccametaṃ, idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘yathā hī’’ti ādimāha. Ussannussannattāti paroparabhāvato, ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati. Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato. Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘vohāravasenā’’ti vā nāmagottādivasenāti attho.

"ผู้ข้ามพ้นวิจิกิจฉา" คือ ผู้ข้ามพ้นป่าคือวิจิกิจฉาโดยประการทั้งปวง. ก็พระโสดาบันทั้งปวงล้วนข้ามพ้นวิจิกิจฉา ปราศจากความสงสัยมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวหมายถึงการข้ามพ้นวิจิกิจฉาเช่นนั้น หากแต่กล่าวหมายถึงการขจัดวิจิกิจฉาโดยประการทั้งปวงด้วยการตัดสินใจอันนับว่าเป็นการตรัสรู้ในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงโดยอาการทั้งปวง ดังนี้ จึงแสดงว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น. "เพราะความเป็นผู้ยิ่งขึ้นไป" คือ เพราะความเป็นผู้เหนือกว่ากันตามลำดับ และอรรถนี้ย่อมสำเร็จได้ด้วยกำลังพระญาณในธาตุหลายอย่างและธาตุต่างๆ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า. "ปราศจากความสงสัยในทุกสิ่ง" เพราะความเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง. เพราะแทงตลอดปรมัตถธรรมทั้งปวงด้วยการตรัสรู้สัจจะ จึงกล่าวว่า "โดยโวหาร" หรือมีความหมายว่า โดยชื่อและโคตรเป็นต้น.

Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho. Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena, na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe [Pg.224] ananussutesū’’tiādi. Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya, hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti. Ananussutesūti na anussutesu. Sāmanti sayameva. Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti. Tatthāti nimittatthe bhummaṃ, saccābhisambodhanimittanti attho. Saccābhisambodho ca aggamaggavasenāti daṭṭhabbaṃ. Balesu ca vasībhāvanti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti. Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati.

คำว่า ปริโยสิตสังกับโปติ หมายถึง ผู้มีมโนรถสำเร็จแล้วโดยประการทั้งปวง. ก็แล การที่ชื่อว่ามีมโนรถสำเร็จแล้วด้วยอริยมรรค ย่อมสำเร็จด้วยการทำกิจ ๑๖ อย่างให้สำเร็จ ไม่ใช่ด้วยการตรัสรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง ดังนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์การโต้แย้งนั้น จึงตรัสว่า “ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ” เป็นต้น. เพราะว่า สัพพัญญุตญาณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีการตรัสรู้สัจจะ ๔ เป็นเบื้องหน้า เหมือนกับสาวกบารมีญาณของพระสาวก และเหมือนกับปัจเจกโพธิญาณของพระปัจเจกพุทธเจ้า. คำว่า อนนุสฺสุเตสุ หมายถึง ในธรรมที่ยังไม่เคยได้ยินได้ฟัง. คำว่า สามํ หมายถึง ด้วยตนเอง. แม้ด้วยบททั้งสองนี้ ก็แสดงว่าปราศจากเสียงจากผู้อื่น. คำว่า ตตฺถ เป็นภูมิในอรรถแห่งนิมิต หมายถึง เป็นนิมิตแห่งการตรัสรู้สัจจะ. และพึงทราบว่า การตรัสรู้สัจจะนั้น ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งอัคคมรรค. และคำว่า พเลสุ จ วสีภาวํ หมายถึง ความเป็นไปแห่งญาณอันเป็นกำลัง ๑๐ อย่างตามความปรารถนา. คำว่า ชาตตฺตา ชาติ หมายถึง ตรัสถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto. Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto.

๒๙๗. อยู่ประจำในราชธานีเป็นต้นในที่นั้นๆ. เที่ยวจาริกไปตามกาลในมณฑลทั้งสาม.

298. Assāti phalassa. Tanti kāraṇaṃ. Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi, pageva tiṇṇaṃ, catunnaṃ vāti. ‘‘Ettha cā’’tiādi ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuyā pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ.

๒๙๘. คำว่า อสฺส หมายถึง ผล. คำว่า ตํ หมายถึง เหตุ. เหตุแห่งการเกิดขึ้นพร้อมกันของสองอย่างก็ไม่มี จะกล่าวไปไยถึงสามหรือสี่เล่า. บทว่า “เอตฺถ จ” เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงการกำหนดประมาณของโลกธาตุที่กล่าวไว้ว่า “เอกิสฺสา โลกธาตุยา” (ในโลกธาตุหนึ่ง).

Yāvatāti yattakena ṭhānena. Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti. Disāti disāsu, bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ. Bhanti dibbanti. Virocanāti obhāsantā, virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti, tato eva disā ca bhanti. Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko.

คำว่า ยาวตา หมายถึง ด้วยสถานที่เท่าใด. คำว่า ปริหรนฺติ หมายถึง หมุนเวียนไปโดยรอบพระสุเมรุ. คำว่า ทิสา หมายถึง ในทิศทั้งหลาย, คำนี้เป็นปจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ. คำว่า ภนฺติ หมายถึง ส่องแสงรุ่งเรือง. คำว่า วิโรจนา หมายถึง ส่องแสง, หรือพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่รุ่งเรืองงดงามย่อมส่องแสง, เพราะเหตุนั้น ทิศทั้งหลายก็ส่องแสงด้วย. คำว่า ตาว สหสฺสธา หมายถึง โลกพันหนึ่งเท่านั้น.

Ettakanti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā.

คำว่า เอตฺตกํ หมายถึง จักรวาลหมื่นหนึ่ง โดยมีจักรวาลนี้เป็นศูนย์กลางพร้อมกับจักรวาลนี้. สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาพระมหาปทานสูตร. คำว่า น ปญฺญายติ หมายถึง ไม่ปรากฏ เพราะไม่ได้มาในพระไตรปิฎกทั้งสาม.

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

อรรถกถาสนังกุมารกถา

300. Vaṇṇenāti rūpasampattiyā. Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha. Alaṅkāraparivārenāti alaṅkārena ca parivārena ca. Puññasiriyāti puññiddhiyā.

๓๐๐. คำว่า วณฺเณน หมายถึง ด้วยความสมบูรณ์แห่งรูป. เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงไม่กล่าวถึงสิ่งนั้น แต่กล่าวถึงอรรถแห่งคำว่า “ยส” เท่านั้น. คำว่า อลํการปริวาเรน หมายถึง ด้วยเครื่องประดับและด้วยบริวาร. คำว่า ปุญฺญสิริยา หมายถึง ด้วยบุญฤทธิ์.

301. Sampasādaneti sampasādajanane. Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘saṅkhāyetaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) viyāti āha ‘‘jānitvā modāmā’’ti.

๓๐๑. คำว่า สัมปสาทเน หมายถึง ในการยังความเลื่อมใสให้เกิด. คำว่า “ขา” ที่มี “สํ” อยู่ข้างหน้า มีอรรถว่ารู้ เหมือนในประโยคว่า “สังขาย เอตัง ปฏิเสวติ” (ย่อมเสพสิ่งนี้โดยพิจารณาแล้ว) เป็นต้น (ม.อุ. ๒.๑๖๘) ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ชานิตฺวา โมทามา” (เรารู้แล้วจึงยินดี).

Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องพราหมณ์โควิท

304. Yāva [Pg.225] dīgharattanti yāva parimāṇato, aparimitakālaparidīpanametanti āha ‘‘ettakanti…pe… aticiraratta’’nti. Mahāpaññova so bhagavāti tena brahmunā anumatipucchāvasena devānaṃ vuttanti dassento ‘‘mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathā’’ti āha. Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘bhūtapubbaṃ bho’’ti ādiṃ āhāti sambandho. Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento ‘‘anacchariyameta’’nti ādimāha. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ. ‘‘Anacchariyameta’’nti vuttamevatthaṃ nigamanavasena ‘‘kimettha acchariya’’nti punapi vuttaṃ.

๓๐๔. คำว่า ยาว ทีฆรตฺตํ หมายถึง ตลอดกาลประมาณเท่าใด, การแสดงกาลอันไม่จำกัดนี้ จึงกล่าวว่า “เอตฺตกํ...เป...อติจิรรตฺตํ” (ตลอดกาลนานยิ่ง). คำว่า มหาปญฺโญว โส ภควา (พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมีปัญญามาก) ดังนี้ แสดงว่าพรหมนั้นกล่าวแก่เทวดาทั้งหลายโดยการขออนุญาต จึงกล่าวว่า “มหาปญฺโญว โส ภควา. โนติ กถํ ตุมฺเห มญฺญถา” (พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมีปัญญามาก. พวกท่านจะสำคัญอย่างไรเล่า). ความสัมพันธ์คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะทรงพยากรณ์ปัญหานี้ด้วยพระองค์เอง จึงตรัสคำว่า “ภูตปุพฺพํ โภ” (ดูก่อนท่านผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว) เป็นต้น. ก็แล เมื่อทรงพยากรณ์อย่างนี้ ชื่อว่าทรงกล่าวอรรถนี้ด้วยโดยอรรถ ดังนี้ จึงแสดงว่าตรัสคำว่า “อนจฺฉริยเมตํ” (นี้ไม่น่าอัศจรรย์) เป็นต้น. คำว่า ติณฺณํ มารานํ หมายถึง มาร ๓ คือ กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวบุตรมาร. อรรถที่กล่าวไว้ว่า “อนจฺฉริยเมตํ” นั้น ได้กล่าวซ้ำอีกโดยนัยแห่งการสรุปว่า “กิเมตฺถ อจฺฉริยํ” (อะไรน่าอัศจรรย์ในเรื่องนี้).

Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato purohitoti āha ‘‘sabbakiccāni anusāsanapurohito’’ti. Govindiyābhisekenāti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Jotitattāti āvudhānaṃ jotitattā. Pālanasamatthatāyāti rañño, aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya.

เพราะเป็นผู้ตั้งไว้ซึ่งประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าของพระราชา และเพราะเป็นผู้จัดแจงไว้ก่อนๆ จึงชื่อว่าปุโรหิต ดังนี้ จึงกล่าวว่า “สพฺพกิจฺจานิ อนุสาสนปุโรหิโต” (ปุโรหิตผู้สั่งสอนกิจทั้งปวง). คำว่า โควินฺทิยาภิเสเกน หมายถึง ด้วยการอภิเษกตั้งไว้ในตำแหน่งโควิท. ตำแหน่งนั้นแลเป็นตำแหน่งที่สืบทอดกันมาในตระกูลของพราหมณ์นั้น. คำว่า โชติตตฺตา หมายถึง เพราะอาวุธทั้งหลายส่องแสง. คำว่า ปาลนสมตฺถตาย หมายถึง เพราะความสามารถในการคุ้มครองพระราชา และเพราะความสามารถในการคุ้มครองหมู่สัตว์อันประมาณมิได้จากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์.

Sammā vossajjitvāti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā. Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti atthadaso.

คำว่า สมฺมา โวสฺสชฺชิตฺวา หมายถึง สละให้ดีแล้ว มอบให้แล้วด้วยความเคารพในสิ่งนั้นๆ. คำว่า อตฺถทโส หมายถึง ผู้เห็นกิจประโยชน์นั้นๆ.

305. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ bhavo, bhavati etenāti vā bhavo, vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo, o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā ‘‘bhavamatthū’’ti vuttaṃ. Bhavantaṃ jotipālanti pana sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bhoto’’ti. Mā paccabyāhāsīti mā paṭikkhipīti attho. So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha ‘‘mā paṭibyāhāsī’’ti. Abhisambhosīti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha ‘‘saṃvidahitvā’’ti. Bhavābhavaṃ, paññañca vindi paṭilabhīti govindo, mahanto govindo mahāgovindo. ‘‘Go’’ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti.

๓๐๕. คำว่า ภวนํ คือความเจริญ ชื่อว่า ภโว หรือสิ่งใดเป็นเหตุให้เจริญ สิ่งนั้นชื่อว่า ภโว เป็นเหตุแห่งความเจริญ มีการลง ม-อักษรโดยสนธิ และมีการแปลง โอ-อักษรเป็น อ-อักษร จึงกล่าวว่า “ภวมตฺถุ” (ขอความเจริญจงมี). ส่วนคำว่า ภวนฺตํ โชติปาลํ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งสามี ดังนี้ จึงกล่าวว่า “โภโต” (ของท่าน). คำว่า มา ปจฺจพฺยาหาสิ หมายถึง อย่าปฏิเสธ. ก็แล การปฏิเสธนั้นย่อมเป็นการตอบโต้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “มา ปฏิพฺยาหาสิ” (อย่าตอบโต้). คำว่า อภิสมฺโภสิ หมายถึง สามารถในการจัดแจงการงาน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “สํวิทหิตฺวา” (จัดแจงแล้ว). คำว่า ภวาภวํ (ความเจริญและความไม่เจริญ) และ ปญฺญญฺจ วินฺทิ ปฏิลภีติ โควินฺโท (ได้ปัญญาแล้ว จึงชื่อว่าโควิท), โควิทผู้ยิ่งใหญ่ ชื่อว่ามหาโควิท. เพราะว่า “โค” นี้เป็นชื่อของปัญญา ย่อมถึงซึ่งอรรถว่ารู้.

Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā

อรรถกถาการแบ่งแคว้น

306. Ekapitikā [Pg.226] vemātukā kaniṭṭhabhātaro. Ayaṃ abhisittoti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto. Rājakārakāti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro.

๓๐๖. เป็นน้องชายต่างมารดา มีบิดาเดียวกัน. คำว่า อยํ อภิสิตฺโต หมายถึง เจ้าชายเรณูนี้ได้รับการอภิเษกในราชสมบัติเมื่อบิดาสวรรคตแล้ว. คำว่า ราชการกา หมายถึง ผู้ตั้งราชบุตรไว้ในราชสมบัติ.

307. Madentīti madanīyāti kattusādhanataṃ dassento ‘‘madakarā’’ti āha. Madakaraṇaṃ pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘pamādakarā’’ti.

๓๐๗. คำว่า มเทนฺติ หมายถึง สิ่งที่ยังความมัวเมาให้เกิด ดังนี้ แสดงความเป็นกัตตุสาธนะ จึงกล่าวว่า “มทกรา” (สิ่งที่ยังความมัวเมาให้เกิด). ก็แล การยังความมัวเมาให้เกิดนั้น เป็นเหตุพิเศษแห่งความประมาท ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ปมาทกรา” (สิ่งที่ยังความประมาทให้เกิด).

308. Reṇussa rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Vitānasadisaṃ caturassabhāvato.

๓๐๘. แคว้นทั้งหกทั้งหมดนั้น มีความกว้างประมาณ ๑๐ คาวุตในที่ใกล้แคว้นของพระเจ้าเรณู และมีความกว้าง ๓๐๐ โยชน์ในส่วนหลัง จึงจัดตั้งให้มีลักษณะเหมือนปากเกวียน. เหมือนเพดาน เพราะมีลักษณะเป็นสี่เหลี่ยม.

310. Sahāti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ. Tassa atthaṃ dassento ‘‘teneva sahā’’ti āha. Sahāti vā avinābhāvatthe nipāto, so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo, tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti. Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti bhāradhā.

๓๑๐. บทว่า สหะ นี้ ตรัสไว้เพื่อยังบทในคาถาให้บริบูรณ์. เมื่อจะแสดงอรรถของบทนั้น จึงตรัสว่า 'เตเนวะ สหา' ดังนี้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สหะ เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่พรากจากกัน พึงประกอบความว่า สหะ อาสุง สัตตะ ภารธา (พวกเขาทั้งเจ็ดได้ทรงไว้ซึ่งภาระพร้อมกัน) ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า พวกเขาเหล่านั้นแม้จะอยู่ในต่างถิ่นกัน ก็เป็นผู้มีสภาพอยู่ร่วมกัน ไม่พรากจากกันอย่างน่าอัศจรรย์ (วิจิตตะ). บทว่า ภารธา คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งภาระแห่งราชสมบัติ คือยกขึ้นไว้ในตน แบกหามไว้.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาภาณวารที่ ๑.

Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā

พรรณนาการขจรไปแห่งกิตติศัพท์

311. Anupurohite ṭhapesīti anupurohite katvā ṭhapesi, anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi. Tisavanaṃ karonte sandhāya ‘‘divasassa tikkhattu’’nti vuttaṃ. Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya ‘‘sāyaṃ, pāto vā’’ti vuttaṃ. Tato paṭṭhāyāti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti.

๓๑๑. บทว่า อนุปุโรหิเต ฐเปสิ ความว่า ทรงตั้งไว้โดยทำให้เป็นอนุปุโรหิต หรือทรงตั้งไว้ในตำแหน่งอนุปุโรหิต. บทว่า ทิวสัสสะ ติกขัตตุง นี้ ตรัสหมายถึงผู้กระทำการอาบน้ำ ๓ เวลา (ติสวัน). บทว่า สายัง ปาโต วา นี้ ตรัสหมายถึงผู้กระทำการอาบน้ำในเวลาเช้าและเย็น (รอยต่อทั้งสอง). บทว่า ตโต ปฏฐาย ความว่า ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป คือตั้งแต่เวลาที่บำเพ็ญวัตรถึงที่สุดแล้วอาบน้ำ (เป็นนหาตกะ).

312. Abhiuggacchīti uṭṭhahi udapādi. Acintetvāti ‘‘kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyya’’nti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā. Tena samāgamanasseva abhāvato amantetvā. Taṃ disvāti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā.

๓๑๒. บทว่า อภิอุคคัจฉิ ความว่า เกิดขึ้นแล้ว บังเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า อจินเตตวา ความว่า ไม่คิดว่า 'เราจะปรึกษากับพรหมได้อย่างไรหนอ' คือไม่ยังแม้เพียงจิตคิดเช่นนี้ให้เกิดขึ้นเลย. เพราะไม่มีการพบปะกันนั่นเอง จึงไม่ได้ปรึกษา. บทว่า ตัง ทิสวา ความว่า เห็นการเจริญกรุณาพรหมวิหารนั้นอันเป็นอุบายให้เห็นพรหม ด้วยญาณจักษุ.

313. Evanti [Pg.227] evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate. Sabbatthāti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ, sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ, sattannaṃ nāṭakasatānaṃ, cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu.

๓๑๓. บทว่า เอวัง ความว่า กราบทูลพระราชาอย่างนี้แล้ว เข้าไปสู่การหลีกเร้น. บทว่า สัพพัตถะ ความว่า ในวาระแห่งการอำลาทั้งหมด คือ ของกษัตริย์ ๖ พระองค์, ของพราหมณ์มหาศาล ๗ ท่าน, ของเหล่านักฟ้อน ๗๐๐ คน และของภรรยา ๔๐,๐๐๐ นาง.

316. Sādisiyoti jātiyā sādisiyoti āha ‘‘samavaṇṇā samajātikā’’ti.

๓๑๖. บทว่า สาทิสิโย ความว่า เสมอกันโดยชาติ จึงตรัสว่า 'มีวรรณะเสมอกัน มีชาติเสมอกัน'.

317. Santhāgāranti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃ agāraṃ, jhānasālanti attho. Gahitāvāti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva. Natthi jhāneneva vikkhambhitattā. Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā anabhirati ukkaṇṭhanā natthi, mettāya bhāvitattā bhayaparitassanā natthi. Ukkaṇṭhanāti pana brahmadassane ussukkaṃ, paritassanāti tadabhipatthanāti āha ‘‘brahmuno panā’’tiādi.

๓๑๗. บทว่า สันถาคารัง ความว่า เรือนเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิต ด้วยการสงบวิตกที่ฟุ้งซ่านไปภายนอกด้วยการมนสิการฌาน อธิบายว่า โรงฌาน. บทว่า คหิตาวา ความว่า (ฌาน) อันพระมหาสัตว์ถือเอาได้แล้วนั่นเอง ด้วยการทำให้เกิดขึ้นในจิตสันดานของตนด้วยการประกอบภาวนา. (ความฟุ้งซ่าน) ย่อมไม่มี เพราะถูกฌานข่มไว้แล้ว. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพราะท่านเจริญกรุณา จึงไม่มีความไม่ยินดีและความกระวนกระวาย (อุกกัณฐนา), เพราะเจริญเมตตา จึงไม่มีความกลัวและความหวาดสะดุ้ง (ปริตัสสนา). แต่บทว่า อุกกัณฐนา หมายถึง ความกระตือรือร้นในการเห็นพรหม, บทว่า ปริตัสสนา หมายถึง ความปรารถนาในสิ่งนั้น (การเห็นพรหม) จึงตรัสว่า 'พรหมุโน ปนา' เป็นต้น.

Brahmunāsākacchāvaṇṇanā

พรรณนาการสนทนากับพรหม

318. Cittutrāsoti cittassa utrāsanamattaṃ. Kathanti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena. Tenāha ‘‘ki’’ntiādi.

๓๑๘. บทว่า จิตตุตตราโส ความว่า เพียงความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า กถัง ความว่า ด้วยอาการอย่างไร โดยเป็นที่อยู่ ชื่อ โคตร เป็นต้น แห่งหมู่สัตว์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'กิง' เป็นต้น.

Soti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno, tesu sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti.

บทว่า โส ความว่า แสดงว่า ในบรรดาพรหมทั้งหลายที่ปรากฏและเป็นที่รู้จักกันในโลก คือ ปนกะ, สนันตพันธะ, สตน, สนังกุมาระ และกาลนามะ เราคือผู้ชื่อว่าสนังกุมาระ.

Agghanti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ. Madhusākanti madhurāhāraṃ, yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati. Tenāha ‘‘madhusākaṃ panā’’tiādi. Pucchāmāti nimantanavasena pucchāma.

บทว่า อัคฆัง ความว่า อาหารที่พึงมอบให้แก่บุคคลผู้ควรเคารพ. บทว่า มธุสากัง ความว่า อาหารที่มีรสหวาน, ท่านกล่าวเรียกอาหารอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงมอบให้แก่แขกอย่างนี้โดยอ้อม (อุปจาร). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'มธุสากัง ปนา' เป็นต้น. บทว่า ปุจฉามะ ความว่า เราถามด้วยอำนาจการเชื้อเชิญ.

319. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘brahmasahabyatāya maggo’’ti anibbematikatāya ‘‘kaṅkhī’’ti avoca. Keci pana ‘‘tapokammena parikkhīṇasarīratāya, brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi, tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘kaṅkhī’ti avocā’’ti vadanti. Parassa vediyā viditā paravediyā, te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha ‘‘parassa [Pg.228] pākaṭesu paravediyesū’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’’ti. Mamāti kammaṃ mamaṃkāro, mamattanti āha ‘‘idaṃ mama…pe… taṇha’’nti. ‘‘Mama’’nti karoti etenāti hi mamaṃkāro, tathāpavattā taṇhā. Manujesūti niddhāraṇe bhummaṃ, na visayeti āha ‘‘manujesu yo kocī’’ti. ‘‘Ekodibhūto’’ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento ‘‘ekībhūto’’ti vatvā puna taṃ vivaranto ‘‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’’ti āha. Tādisoti eko hutvā pavattanako. Bhūtoti jāto. Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite, anibbattite kuto adhimuttīti āha ‘‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’’ti. Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanena vissagandhavirahito. Etesu dhammesūti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu.

๓๑๙. แม้พระมหาสัตว์จะทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้วก็ตาม แต่เพราะยังไม่แน่ใจว่า 'นี้เป็นทางไปสู่ความเป็นสหายแห่งพรหม' จึงตรัสว่า 'กังขี' (ผู้สงสัย). แต่บางพวกกล่าวว่า 'เพราะพระกายซูบผอมด้วยการบำเพ็ญตบะ และเพราะเกิดความกลัวเป็นต้นจากการได้พบพรหม จึงเสื่อมจากพรหมวิหารที่เพิ่งได้บรรลุ ดังนั้น จึงตรัสว่า กังขี เพราะความสงสัยที่ยังไม่ถูกข่มไว้'. บทว่า ปรเวทิยา คือ สิ่งที่ผู้อื่นพึงรู้ แต่สิ่งเหล่านั้นปรากฏชัดแก่ท่านแล้ว จึงตรัสว่า 'ในธรรมที่ปรากฏแก่ผู้อื่น ที่ผู้อื่นพึงรู้แจ้ง' (ปรัสสะ ปากเฏสุ ปรเวทิเยสุ). ในบทนั้น ตรัสบอกเหตุว่า 'เพราะตนเองถูกผู้อื่นปรุงแต่งขึ้น'. บทว่า มะมัง คือ กรรมคือความยึดถือว่าของเรา (มมังการ) ความเป็นของตน (มมัตตะ) ดังที่ตรัสว่า 'สิ่งนี้ของเรา... (ละ)... ตัณหา'. จริงอยู่ ชื่อว่า มมังการ เพราะบุคคลย่อมทำว่า 'ของเรา' ด้วยตัณหานี้, ตัณหาที่ที่เป็นไปอย่างนั้น. บทว่า มนุเชสุ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ) ไม่ใช่ในอรรถวิสัย (ที่ตั้ง) จึงตรัสว่า 'ในบรรดามนุษย์ทั้งหลาย ใครคนใดคนหนึ่ง'. เมื่อจะแสดงอรรถแห่งบทว่า เอโกทิภูโต ก่อน จึงตรัสว่า 'เอกีภูโต' (เป็นผู้เดียว) แล้วเมื่อจะขยายความนั้นอีก จึงตรัสว่า 'ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว'. บทว่า ตาทิโส คือ ผู้เป็นไปโดยความเป็นผู้เดียว. บทว่า ภูโต คือ เกิดขึ้นแล้ว. ชื่อว่า อธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ) ในฌาน จะมีได้ก็ต่อเมื่อฌานนั้นเกิดขึ้นแล้ว เมื่อฌานยังไม่เกิดจะมีอธิมุตติได้อย่างไร? จึงตรัสว่า 'อธิบายว่า ยังฌานให้เกิดขึ้นแล้ว'. บทว่า วิสสคันโธ คือ การอบกิเลสมีโกรธเป็นต้น เพราะข่มกิเลสเหล่านั้นได้ จึงชื่อว่าปราศจากกลิ่นเหม็น. บทว่า เอเตสุ ธัมเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายมีบรรพชา การอยู่ในที่สงัด และกรุณาพรหมวิหารเป็นต้น.

320. Avidvāti na viditavā. Āvaritāti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā. Pūtikāti byāpannacittatādinā pūtibhūtā. Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ vāyati. Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya āpāyikāti āha ‘‘apāyūpagā’’ti. Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Pucchati ‘‘kenāvaṭā’’ti vadanto.

๓๒๐. บทว่า อวิทวา ความว่า ไม่รู้แล้ว. บทว่า อาวริตา ความว่า ถูกปิดกั้นไว้ เพราะกั้นการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมและอุตตริมนุสสธรรม. บทว่า ปูติกา ความว่า เน่าแล้ว คือเป็นของเน่าด้วยจิตที่พยาบาทเป็นต้น. ย่อมส่งกลิ่นเหม็นหรือกลิ่นสาบด้วยอำนาจกิเลส. บทว่า อาปายิกา ความว่า เพราะมีปกติไปเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น จึงตรัสว่า 'ผู้เข้าถึงอบาย'. บทว่า นิวุตตพรหมโลกะ ความว่า พรหมโลกถูกปิดกั้น คือถูกปิดไว้ด้วยความโกรธเป็นต้น เหมือนเมืองที่ถูกปิดกั้นด้วยกำแพง ประตู และคูเมืองเป็นต้น สำหรับผู้ที่ถูกพวกโจรเป็นต้นเบียดเบียนแล้วปรารถนาจะเข้าไป. ท่านถามว่า 'ถูกอะไรปิดกั้น' เมื่อจะตรัสอย่างนั้น.

Musāvādova mosavajjaṃ yathā bhisakkameva bhesajjaṃ. Kujjhanaṃ dussanaṃ. Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ paravisaṃvādanaṃ. Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ. Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo mittadubbhanaṃ. Daḷhamaccharitā thaddhamacchariyaṃ. Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ, sadisataṃ vā atikkamitvā maññanaṃ. Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ khīyanaṃ. Attasampattiyā nigūhanavasena, parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti vivicchā. Kadariyatāya mudukaṃ macchariyaṃ. Yattha katthacīti sakasantake, parasantake, hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe. Lubbhanaṃ ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ. Majjanaṃ seyyādivasena madanaṃ sampaggaho. Muyhanaṃ ārammaṇassa anavabodho. Etesūti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato, upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu. Yuttā payuttā sampayuttā avirahitā.

มุสาวาทนั่นแหละคือโมสวัชชะ เหมือนหมอนั่นแหละคือยา ความโกรธคือความประทุษร้าย การทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนจากความจริง โดยการพูดสิ่งที่ไม่เห็นเป็นต้น ในเรื่องที่เห็นเป็นต้น ชื่อว่า ปรวิสํวาทนะ (การทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน) การล่อลวงโดยแสดงสิ่งที่เหมือนหรือคล้ายคลึงกัน การเบียดเบียนมิตร คือการทำลายมิตร การประทุษร้ายมิตร ความตระหนี่อย่างแรงกล้า คือความตระหนี่อย่างแข็งกระด้าง การสำคัญตนว่าเกินกว่าความต่ำทรามหรือความเสมอที่มีอยู่ในตน การไม่อดทนต่อสมบัติของผู้อื่น คือความริษยา ความปรารถนาและความพอใจอันหลากหลาย โดยการปกปิดสมบัติของตน และโดยการไม่อดทนต่อการที่ผู้อื่นมีส่วนร่วม ชื่อว่า วิวิจฉา ความตระหนี่อย่างอ่อนโยน คือความตระหนี่แบบคนขี้เหนียว คำว่า "ในอารมณ์ใดๆ" คือในอารมณ์ใดๆ อันเป็นของตน ของผู้อื่น หรือเป็นของต่ำหรือสูง ความโลภ คือการยึดถืออารมณ์ การอยากได้ ความมัวเมา คือความเมาด้วยการสำคัญตนว่าดีกว่าผู้อื่นเป็นต้น ความหลง คือการไม่รู้แจ้งอารมณ์ คำว่า "ในธรรมเหล่านี้" คือในอกุศลธรรมที่ชื่อว่ากิเลสเหล่านี้ มีความโกรธเป็นต้น ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งทำให้สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมอง เบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ประกอบแล้ว พรั่งพร้อมแล้ว ไม่ปราศจากแล้ว

Ettha [Pg.229] cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi, te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā, āmagandhasutte (su. ni. 242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā, evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena, tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘idaṃ pana sutta’’ntiādi. Tattha āmagandhasuttena dīpetvāti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā kathetabbaṃ tattha nesaṃ sarūpato kathitattā. Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato. Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassa vibādhanaṭṭhena ‘‘kilesā’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘cuddasasu kilesesū’’ti vuttaṃ.

ในที่นี้ พรหมนั้นถูกพระมหาสัตว์ตรัสถามถึงเรื่องอามคันธะ จึงจำแนกอกุศลธรรมที่ปรากฏแก่ตนด้วย ๑๔ บท แล้วกล่าวไว้ อกุศลธรรมเหล่านั้นบางอย่างถูกกล่าวซ้ำอีก โดยอาศัยความพิเศษแห่งการเป็นไปเช่นนั้น บางอย่างที่กล่าวไว้ในอามคันธสูตร (สุ. นิ. ๒๔๒) ก็ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ทั้งหมด ถึงกระนั้นก็พึงเห็นว่ามีการสงเคราะห์อกุศลธรรมเหล่านั้นไว้ในที่นี้ด้วย โดยนัยแห่งการนำลักษณะมา หรือโดยความเป็นอรรถเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่สูตรนี้" เป็นต้น ในคำว่า "พึงแสดงด้วยอามคันธสูตร" นั้น หมายความว่า แม้อามคันธะที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยตรงในที่นี้ ก็พึงแสดงด้วยอามคันธสูตร โดยความเป็นลักษณะเดียวกันกับที่กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะอามคันธะเหล่านั้นถูกกล่าวไว้โดยตรงในอามคันธสูตร แม้อามคันธสูตรก็พึงแสดงด้วยสูตรนี้ เพราะอามคันธะบางอย่างที่กล่าวไว้ในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวไว้ในอามคันธสูตร เพราะอามคันธะที่กล่าวไว้ในอามคันธสูตรก็สงเคราะห์เข้ากันได้กับที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยอรรถ เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงโดยการแก้คำที่กล่าวไว้ในที่นี้ และเพราะในที่นี้อกุศลธรรมบางอย่างแม้ไม่ใช่กิเลสโดยนัยแห่งอภิธรรม ก็ควรกล่าวว่าเป็น "กิเลส" โดยอรรถว่าเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในกิเลส ๑๔ อย่าง"

Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha ‘‘nimmādetabbā pahātabbā’’ti. Buddhatantīti buddhabhāvīnaṃ paveṇī, buddhabhāvinopi ‘‘buddhā’’ti vuccanti yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti. Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvāti mahāpurisassa ‘‘pabbajissāmaha’’nti pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā.

คำว่า "นิมมาทะ" คือการทำให้เหี่ยวแห้ง การกำจัด จึงกล่าวว่า "พึงกำจัด พึงละเสีย" คำว่า "พุทธตันติ" คือประเพณีของเหล่าท่านผู้จะเป็นพระพุทธเจ้า แม้ท่านผู้จะเป็นพระพุทธเจ้าก็ถูกเรียกว่า "พุทธะ" เช่น "พระพุทธเจ้าเสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์" คำว่า "กระทำความมั่นคงแก่พระมหาบุรุษ" คือกระทำความมั่นคงแก่จิตที่เกิดขึ้นว่า "เราจักบวช" ของพระมหาบุรุษ

Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสเรียกพระเจ้าเรณู

321. Mama manaṃ haritvāti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā.

๓๒๑. คำว่า "ยึดเอาใจของเราไป" คือนำใจของเราไป ไม่ให้เป็นไปตามอำนาจของใจนั้น

Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassāti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa. Kusapattehi paritthatoti barihisehi vediyā samantato santharito. Akācoti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito. Tenāha ‘‘akakkaso’’ti.

คำว่า "ผู้ที่อยู่โดยถึงความเป็นผู้เดียว" คือผู้ที่อยู่โดยถึงความเป็นผู้เดียวด้วยการบำเพ็ญกายวิเวก และอยู่ด้วยการบำเพ็ญตบะ คำว่า "แวดล้อมด้วยใบหญ้าคา" คือถูกปูลาดไว้โดยรอบด้วยหญ้าคาที่แท่น คำว่า "อากาจะ" คือไม่มีมลทิน ปราศจากความขรุขระเหมือนแผล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่หยาบกระด้าง"

Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสเรียกกษัตริย์ ๖ พระองค์

322. Sikkheyyāmāti sikkhāpeyyāma, sikkhāpanañcettha atthibhāvāpādananti āha ‘‘upalāpeyyāmā’’ti.

๓๒๒. คำว่า "เราพึงศึกษา" คือเราพึงให้ศึกษา และการให้ศึกษาในที่นี้คือการทำให้มีอยู่ จึงกล่าวว่า "เราพึงชักชวน"

323. Yassa [Pg.230] vīriyārambhassa, khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo, parisuddho ca na hoti, tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ ‘‘ārambhavho’’tiādi vuttaṃ.

๓๒๓. เพราะการไม่มีความเพียรพยายามและกำลังแห่งขันติ ทำให้สมณธรรมของบรรพชิตไม่บริบูรณ์และไม่บริสุทธิ์ จึงกล่าวคำว่า "พวกท่านจงเริ่ม" เป็นต้น เพื่อให้บรรพชิตเหล่านั้นประกอบในความเพียรพยายามและกำลังแห่งขันติเหล่านั้น

Karuṇājhānamaggoti karuṇājhānasaṅkhāto maggo. Ujumaggoti brahmalokagamane ujubhūto maggo. Anuttaroti seṭṭho brahmavihārasabhāvato. Tenāha ‘‘uttamamaggo nāmā’’ti. Sabbhi rakkhito sādhūhi yathā parihāni na hoti, evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito. ‘‘Saddhammo sabbhi vakkhito’’ti keci paṭhanti, tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho.

คำว่า "มรรคคือกรุณาฌาน" คือมรรคที่ชื่อว่ากรุณาฌาน คำว่า "มรรคอันตรง" คือมรรคที่ตรงในการไปสู่พรหมโลก คำว่า "อนุตตระ" คือประเสริฐ เพราะมีสภาพเป็นพรหมวิหาร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ชื่อว่ามรรคอันสูงสุด" "อันสัตบุรุษรักษาไว้" คืออันสัตบุรุษรักษาไว้ คุ้มครองไว้ โดยการกำจัดปฏิปักษ์ เพื่อไม่ให้เสื่อมเสีย บางพวกอ่านว่า "สัทธรรมอันสัตบุรุษกล่าวไว้" สำหรับพวกนั้น มีความหมายว่า อันสัตบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ตรัสบอก แสดงไว้ โดยการบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น

Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammanti yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo, tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ, yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo, teneva vinassanasabhāvaṃ. Tassa jīvitassa. Gatinti niṭṭhaṃ. Mantāyanti manteyyanti vuttaṃ hotīti āha ‘‘mantetabba’’nti. Karaṇatthe vā bhummanti ‘‘mantāya’’nti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ñātāya’’nti. Sabbapalibodheti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe.

คำว่า "มีธรรมอันทำลายในขณะนั้น" คือมีสภาพอันพินาศไปในขณะที่ธรรมอันเป็นปฏิปักษ์มาประชุมกัน หรือเป็นขณะแห่งการเป็นไปที่รวดเร็วยิ่งกว่าการที่คมมีดโกนที่ผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรที่วิ่งสวนทางกันขึ้นลงมาบรรจบกัน จึงมีสภาพอันพินาศไปในขณะนั้น แห่งชีวิตนั้น คำว่า "คติ" คือความสิ้นสุด คำว่า "มันตายะ" คือพึงปรึกษาหารือ จึงกล่าวว่า "พึงปรึกษา" หรือคำว่า "มันตายะ" นี้เป็นภูมิวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ พึงเห็นว่าในอรรถแห่งกรณะ เช่น "ญาตายะ" (ด้วยความรู้) คำว่า "อุปสรรคทั้งปวง" คือเครื่องผูกพัน เครื่องขัดขวางการทำกุศลกรรมทั้งปวง

Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสเรียกพราหมณ์มหาศาลเป็นต้น

324. Appesakkhāti appānubhāvāti āha ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāyā’’tiādi.

๓๒๔. คำว่า "มีอานุภาพน้อย" คือมีอานุภาพน้อย จึงกล่าวว่า "ตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว" เป็นต้น

Cakkavatti rājā viya sambhāvito.

ได้รับการยกย่องเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ

Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการบวชของมหาโควินทะ

328. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā, sacchikiriyāti āha ‘‘na sakkhiṃsu nibbattetu’’nti.

๓๒๘. การรู้แจ้งสมาบัติชื่อว่าการประจักษ์ด้วยตนเอง การทำให้แจ้ง จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดขึ้นได้"

329. Imināti ‘‘sarāmaha’’nti iminā padena. ‘‘Sarāmaha’’nti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘tatheva ta’’nti bhagavatā paṭiññātameva jātanti. Na vaṭṭe nibbindanatthāya catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āha [Pg.231] ‘‘na virāgāyā’’tiādi. Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato.

๓๒๙. ด้วยบทว่า ‘‘สรำมหะ’’ (เราจักระลึก) นี้. เพราะเมื่อมหาพรหมกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘‘สรำมหะ’’ (เราจักระลึก) นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิญญาว่า ‘‘เป็นเช่นนั้นแหละ’’ ดังนี้ จึงเป็นอันทรงรับรองแล้ว. ไม่ใช่เพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ เพราะไม่มีการแสดงกรรมฐานคืออริยสัจ ๔. อนึ่ง เมื่อไม่มีความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ความคลายกำหนัดย่อมเป็นไปไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด’’ เป็นต้น. เพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะโดยส่วนเดียว เพราะทรงแสดงโทษในวัฏฏะอันประกอบด้วยอาการและภพต่างๆ.

‘‘Nibbidāyā’’ti iminā padena vipassanā vuttā. Esa nayo sesesupi. Vavatthānakathāti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā. Ayamettha nippariyāyakathāti āha ‘‘pariyāyena panā’’tiādi.

ด้วยบทว่า ‘‘นิพพิทายะ’’ (เพื่อความเบื่อหน่าย) นี้ ท่านกล่าววิปัสสนา. ข้อนี้มีนัยแม้ในบทที่เหลือ. คำว่า ววัตถานกถา คือการกล่าวจำแนกวิปัสสนา มรรค และนิพพาน ด้วยบทนั้นๆ. คำนี้เป็นการกล่าวโดยไม่เป็นปริยายในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘อนึ่ง โดยปริยาย’’ เป็นต้น.

330. Paripūretunti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ, nibbattetunti attho. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānanti ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

๓๓๐. คำว่า ปริปูเรตุง (เพื่อยังให้บริบูรณ์) คือ เพื่อทำให้บริบูรณ์โดยความบริบูรณ์แห่งภาวนา, หมายถึง เพื่อยังให้เกิด. คำว่า พรหมจริยจิณณกุลปุตตานัง (แห่งกุลบุตรผู้ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว) คือ แห่งกุลบุตรผู้ประพฤติมรรคพรหมจรรย์แล้ว ด้วยการแสดงอันยอดเยี่ยม ทรงจบเทศนาด้วยยอดคืออรหัตตผล.

Abhinandanaṃ nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘abhinandanti āgata’’ntiādīsu viya, tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha ‘‘cittena sampaṭicchanto abhinanditvā’’ti. ‘‘Sādhu sādhū’’ti vācāya sampahaṃsanā anumodanāti āha ‘‘vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā’’ti.

คำว่า อภินันทนะ (การเพลิดเพลิน) คือ การรับรอง เหมือนในประโยคว่า ‘‘ย่อมเพลิดเพลินซึ่งคนที่มาแล้ว’’ เป็นต้น, และในที่นี้โดยอรรถคือความดีใจแห่งจิต เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘รับรองด้วยจิต ยินดีแล้ว’’ ดังนี้. คำว่า สาธุ สาธุ คือ การอนุโมทนาด้วยการเปล่งวาจา เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘‘เปล่งวาจาอนุโมทนาแล้ว’’ ดังนี้.

Mahāgovindasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การแสดงอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถา มหาโควินทสูตร.

7. Mahāsamayasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถา มหาสมัยสูตร.

Nidānavaṇṇanā

อรรถกถา นิทาน.

331. Udānanti [Pg.232] raññā okkākena jātisambhedaparihāranimittaṃ pavattitaṃ udānaṃ paṭicca. Ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘sakkā’’ti vuccatīti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahānidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Aropiteti kenaci aropite.

๓๓๑. คำว่า อุทาน คือ อาศัยอุทานที่พระเจ้าโอกกากะทรงเปล่งเพื่อป้องกันการปะปนแห่งชาติ. ในประโยคที่ว่า แม้ชนบทหนึ่งก็ถูกเรียกว่า ‘‘สักกะ’’ ด้วยศัพท์ที่ใช้กันทั่วไปนั้น พึงทราบสิ่งที่ควรกล่าวด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา มหานิทาน. คำว่า อโรปิเต (ที่ถูกปลูก) คือ ที่ใครบางคนปลูก.

Āvaraṇenāti setunā. Bandhāpetvāti paṃsupalāsapāsāṇamattikākhaṇḍādīhi āḷiṃ thiraṃ kārāpetvā.

คำว่า อาวรเณนะ (ด้วยเครื่องกั้น) คือ ด้วยทำนบ. คำว่า พันธาเปตวา (ให้ผูกแล้ว) คือ ให้ทำคันกั้นน้ำให้มั่นคงด้วยดิน ใบไม้ หิน และก้อนดินเหนียวเป็นต้น.

‘‘Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘koliyakammakarā vadantī’’tiādi vuttaṃ.

เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวโดยย่อว่า ‘‘กระทบกระทั่งชาติพันธุ์แล้ว ทำให้เกิดการทะเลาะวิวาท’’ นั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า ‘‘พวกกรรมกรชาวโกลิยะกล่าวว่า’’ เป็นต้น.

Tīṇi jātakānīti phandanajātakapathavīundriyajātakalaṭukikajātakāni dve jātakānīti rukkhadhamma vaṭṭakajātakāni.

ชาดก ๓ เรื่อง คือ ผันทนชาดก ปฐวีอุนทริยชาดก ลฏุกิกชาดก. ชาดก ๒ เรื่อง คือ รุกขธัมมชาดก วัฏฏกชาดก.

Tenāti bhagavatā. Kalahakāraṇabhāvoti kalahakāraṇassa atthibhāvo.

คำว่า เตนะ (โดยพระองค์นั้น) คือ โดยพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า กลหการณภาโว (ความเป็นเหตุแห่งการทะเลาะ) คือ การมีอยู่แห่งเหตุแห่งการทะเลาะ.

Aṭṭhāneti akāraṇe. Veraṃ katvāti virodhaṃ uppādetvā. ‘‘Kuṭhārihattho puriso’’tiādinā phandanajātakaṃ kathesi. ‘‘Duddubhāyati bhaddante’’tiādinā pathavīundriyajātakaṃ kathesi. ‘‘Vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādinā laṭukikajātakaṃ kathesi.

คำว่า อัฏฐาเน (ในที่ไม่ควร) คือ ในเหตุที่ไม่ควร. คำว่า เวรัง กัตวา (ทำเวรแล้ว) คือ ก่อความทะเลาะแล้ว. ทรงแสดงผันทนชาดกด้วยบทว่า ‘‘บุรุษผู้มีขวานในมือ’’ เป็นต้น. ทรงแสดงปฐวีอุนทริยชาดกด้วยบทว่า ‘‘ท่านผู้เจริญ เสียงดุดุภะ’’ เป็นต้น. ทรงแสดงลฏุกิกชาดกด้วยบทว่า ‘‘ข้าพเจ้าขอไหว้ท่าน ช้างเอ๋ย’’ เป็นต้น.

‘‘Sādhū sambahulā ñātī;

api rukkhā araññajā;

Vāto vahati ekaṭṭhaṃ, brahantampi vanappati’’nti. –

‘‘ญาติทั้งหลายจำนวนมากเป็นดี; แม้ต้นไม้ที่เกิดในป่า; ลมย่อมพัดต้นไม้ที่อยู่โดดเดี่ยว แม้เป็นพฤกษชาติใหญ่’’ ดังนี้.

Ādinā rukkhadhammajātakaṃ kathesi.

ทรงแสดงรุกขธัมมชาดกด้วยบทว่า ‘‘เป็นต้น’’.

‘‘Sammodamānā gacchanti, jālaṃ ādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. –

‘‘นกทั้งหลายย่อมไปพร้อมกัน ถือเอาข่ายไป; เมื่อใดพวกมันจะทะเลาะกัน เมื่อนั้นพวกมันจะมาอยู่ในอำนาจของเรา’’ ดังนี้.

Ādinā vaṭṭakajātakaṃ kathesi.

ทรงแสดงวัฏฏกชาดกด้วยบทว่า ‘‘เป็นต้น’’.

‘‘Attadaṇḍā [Pg.233] bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 1.941);

‘‘ภัยเกิดจากผู้ถืออาชญา ท่านทั้งหลายจงดูหมู่ชนผู้ทะเลาะกัน; เราจักประกาศความสังเวช ตามที่เราได้รู้แจ้งแล้ว’’ ดังนี้. (สุ. นิ. ๑.๙๔๑);

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi.

ทรงแสดงอัตตทัณฑสูตรด้วยบทว่า ‘‘เป็นต้น’’.

Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ‘‘ukkaṇṭhantū’’ti sāsanaṃ pesenti.

การกระทำที่ล่อลวงต่างๆ ด้วยกายและวาจา พยายามส่งข่าวสารว่า ‘‘จงเบื่อหน่ายเถิด’’.

Kuṇāladaheti kuṇāladahatīre patiṭṭhāya. Pucchitapucchitaṃ kathesi (jā. 2.kuṇālajātaka) ‘‘anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchanappasaṅgena kuṇālajātakaṃ kathessāmī’’ti. Anabhiratiṃ vinodesi itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanena.

คำว่า กุณาลทเห (ที่สระกุณาละ) คือ ตั้งอยู่ริมสระกุณาละ. ทรงแสดงสิ่งที่ถูกถามแล้วๆ (ชา. ๒.กุณาลชาดก) ว่า ‘‘เราจักแสดงกุณาลชาดกโดยลำดับ ด้วยการถามของพญานกกุณาละ’’. ทรงบรรเทาความไม่ยินดี ด้วยการแสดงโทษของสตรี และด้วยการแสดงโทษ ความเลวทราม และความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย.

Kosajjaṃ vidhamitvā purisathāmaparibrūhanena ‘‘uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’ti uppannacittā.

กำจัดความเกียจคร้านแล้ว ด้วยการเพิ่มพูนกำลังแห่งบุรุษ มีจิตที่เกิดขึ้นว่า ‘‘เราควรเป็นเช่นบุรุษผู้สูงสุด’’.

Avissaṭṭhakammantāti arativinodanato paṭṭhāya avissaṭṭhasamaṇakammantā, aparicattakammaṭṭhānāti attho. Nisīdituṃ vaṭṭatīti bhagavā cintesīti yojanā.

คำว่า อวิสสัฏฐกัมมันตา (ผู้ไม่ละทิ้งกิจ) คือ ผู้ไม่ละทิ้งกิจของสมณะ ตั้งแต่การบรรเทาความไม่ยินดีเป็นต้น, หมายถึง ผู้ไม่ละทิ้งกรรมฐาน. การเชื่อมความคือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า ‘‘ควรนั่ง’’.

Paduminiyanti padumassare. Vikasiṃsu guṇagaṇavibodhena. ‘‘Ayaṃ imassa…pe… na kathesī’’ti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā attanā paṭividdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti. ‘‘Khīṇāsavāna’’ntiādinā tattha kāraṇamāha.

คำว่า ปทุมินิยัง (ในสระบัว) คือ ในสระบัว. เบ่งบานแล้วด้วยการตื่นขึ้นแห่งหมู่คุณ. ด้วยบทว่า ‘‘ผู้นี้ของผู้นี้...เป็นต้น...ไม่ได้กล่าว’’ นี้ แสดงว่า ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เพราะมาถึงโดยลำดับในขณะนั้น จึงละอายซึ่งกันและกัน ไม่ได้กราบทูลคุณวิเศษที่ตนได้บรรลุแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ทรงกล่าวเหตุในที่นั้นด้วยบทว่า ‘‘แห่งพระขีณาสพทั้งหลาย’’ เป็นต้น.

Osīdamatteti bhagavato santikaṃ upagatamatte. Ariyamaṇḍaleti ariyasamūhe. Pācīnayugandharaparikkhepatoti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato, na bāhirakehi uccamānaudayapabbatato. Rāmaṇeyyakadassanatthanti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ. Ullaṅghitvāti uṭṭhahitvā. Evarūpe khaṇe laye muhutteti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūpari kālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

คำว่า โอสีทมัตเต (เพียงแค่จมลง) คือ เพียงแค่เข้าไปถึงสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า อริยมัณฑเล (ในหมู่พระอริยะ) คือ ในหมู่พระอริยะ. คำว่า ปาจีนยุคันธรปริกเขปโต (จากขอบเขตด้านตะวันออกของเขายุคันธร) คือ จากขอบเขตด้านตะวันออกของเขายุคันธร ไม่ใช่จากภูเขาอุทยะที่พวกภายนอกกล่าวถึง. คำว่า รามเณยยกทัสสนัตถัง (เพื่อเห็นความน่ารื่นรมย์) คือ เพื่อเห็นความน่ารื่นรมย์ของโลกที่น่ารื่นรมย์เป็นพิเศษ เพราะประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า. คำว่า อุลลังฆิตวา (ก้าวล่วงแล้ว) คือ ลุกขึ้นแล้ว. คำว่า เอวรูปะ ขณะ ลยะ มุหุตตะ (ในขณะ ลยะ มุหุตตะ เช่นนี้) คือ ตรัสเพื่อแสดงความเพิ่มขึ้นของกาลเวลาต่อๆ กันไปว่า ในขณะที่มณฑลพระจันทร์ขึ้น ในเวลาที่ขึ้น ในมุหุตตะที่ขึ้น ตามที่กล่าวมาแล้ว.

Tathā [Pg.234] tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivāritaṃ dassento ‘‘tatthā’’ti ādimāha.

อนึ่ง เพื่อแสดงการแวดล้อมที่เหมาะสมของภิกษุเหล่านั้นต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยชาติเป็นต้น จึงตรัสว่า ‘‘ในที่นั้น’’ เป็นต้น.

Samāpannadevatāti āsannaṭṭhāne jhānasamāpatti samāpannadevatā. Caliṃsūti uṭṭhahiṃsu. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ. Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’’ti. Te pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ asītisahassāni, navasahassāni ca honti. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti navasatasahassādhikesu navutisatasahassesu doṇamukhesu. Doṇamukhanti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati. Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti chakoṭiadhikanavutikoṭisatasahassapaṭṭanesu. Tambapaṇṇidīpādīsu chapaṇṇāsāya ratanākaresu. Evaṃ pana nagaradoṇimukhapaṭṭanaratanākarādivibhāgena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ. Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā, atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘dasahi ca lokadhātūhī’’ti vuttanti āha ‘‘dasasahassa…pe… adhippetā’’ti, tena sahassilokadhātu idha ‘‘ekā lokadhātū’’ti vuttāti veditabbaṃ.

คำว่า “เทวดาผู้เข้าถึงแล้ว” คือ เทวดาผู้เข้าถึงฌานสมาบัติในที่ใกล้. คำว่า “เคลื่อนแล้ว” คือ ลุกขึ้นแล้ว. ที่ประมาณหนึ่งโฆสเป็นระยะที่เสียงไปถึง. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มีนครประมาณหกหมื่นสามพันเกิดขึ้นในเบื้องต้น, แม้ครั้งที่สองก็เช่นนั้น, แม้ครั้งที่สามก็เช่นนั้น, อ้างถึงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “ในนครหกหมื่นสามพันสามครั้ง”. นครเหล่านั้นเมื่อรวมกันแล้ว ย่อมมีเกินแสนไปแปดหมื่นเก้าพัน. คำว่า “ในโดณมุขแสนเก้าสิบเก้า” คือ ในโดณมุขเก้าสิบเก้าแสนกับอีกเก้าแสน. คำว่า “โดณมุข” นั้น หมายถึงเมืองหน้าด่านที่เป็นที่เกิดแห่งรายได้ของมหานคร. คำว่า “ในปัตตนะแสนเก้าสิบหกโกฏิ” คือ ในปัตตนะเก้าสิบหกโกฏิแสนกับอีกหกโกฏิ. ในรัตนากรห้าสิบหกแห่งในเกาะลังกาเป็นต้น. การกล่าวจำแนกโดยนคร โดณมุข ปัตตนะ รัตนากรเป็นต้นอย่างนี้ ก็เพื่อแสดงความมากของเทวดาที่อาศัยอยู่ในที่นั้นๆ. หากเทวดาประชุมกันในหมื่นจักรวาล เหตุไฉนในพระบาลีจึงกล่าวว่า “จากโลกธาตุสิบ” จึงกล่าวว่า “หมื่น...เป็นต้น...พึงทราบว่าโลกธาตุพันหนึ่งในที่นี้กล่าวว่า “โลกธาตุหนึ่ง” ดังนี้.

Lohapāsādeti ādito kate lohapāsāde. Brahmaloketi heṭṭhime brahmaloke. Yadi tā devatā evaṃ nirantarā, pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yathā kho panā’’tiādi. Suddhāvāsakāyaṃ upapannā suddhāvāsakāyikā, tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘suddhāvāsavāsīna’’nti. Āvāsāti āvāsanaṭṭhānabhūtā, devatā pana orambhāgiyānaṃ, itaresañca saṃyojanānaṃ samucchindanena suddho āvāso etesanti suddhāvāsā.

คำว่า “ในโลหปราสาท” คือ ในโลหปราสาทที่สร้างขึ้นในเบื้องต้น. คำว่า “ในพรหมโลก” คือ ในพรหมโลกเบื้องต่ำ. หากเทวดาเหล่านั้นหนาแน่นอย่างนี้ โอกาสสำหรับผู้มาทีหลังย่อมไม่มีเลย ดังนี้ อ้างถึงคำถามนั้นจึงกล่าวว่า “ก็โดยที่...” เป็นต้น. เทวดาที่อุบัติในสุทธาวาสกาย ชื่อว่า สุทธาวาสกายิกา, แต่เพราะสุทธาวาสภูมิเป็นที่อยู่ของเทวดาเหล่านั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ของชาวสุทธาวาส”. คำว่า “อาวาส” คือ เป็นที่อยู่อาศัย, แต่เทวดาเหล่านั้นมีอาวาสบริสุทธิ์ด้วยการตัดสังโยชน์เบื้องต่ำและสังโยชน์อื่นๆ ได้ขาด จึงชื่อว่า สุทธาวาส.

332. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari aññattha okāsaṃ alabhamāno. Evaṃ sesāpi. Buddhānaṃ abhimukhamaggo buddhavīthi. Yāva cakkavāḷā ottharituṃ ovarituṃ na sakkā. Pahaṭabuddhavīthiyāvāti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi vaḷañjitavīthiyāva. Samiti saṅgati sannipāto samayo, mahanto samayo mahāsamayoti āha ‘‘mahāsamūho’’ti[Pg.235]. Pavaddhaṃ vanaṃ pavananti āha ‘‘vanasaṇḍo’’ti. Devaghaṭāti devasamūhā.

๓๓๒. ลงไปที่ขอบปากจักรวาลด้านทิศตะวันออก เพราะไม่ได้โอกาสในที่อื่น. แม้ที่เหลือก็เช่นกัน. ทางตรงหน้าพระพุทธเจ้าคือพุทธวิถี. ไม่สามารถแผ่ไปหรือครอบคลุมได้ตลอดจักรวาล. คำว่า “ด้วยพุทธวิถีที่ถูกกระทบแล้ว” คือ ด้วยวิถีที่เทวดาและพรหมเหล่านั้นผู้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าใช้สัญจรไปมา. คำว่า “สมิติ” คือ การรวมกัน การประชุม การรวมหมู่ การประชุมใหญ่ จึงกล่าวว่า “หมู่ใหญ่”. ป่าที่เจริญแล้วชื่อว่า ป่า จึงกล่าวว่า “ป่าทึบ”. คำว่า “หมู่เทวดา” คือ หมู่แห่งเทวดา.

Samādahaṃsūti samādahitaṃ lokuttarasamādhinā suṭṭhu appitaṃ akaṃsu, yathāsamāhitaṃ pana samādhinā yojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘samādhinā yojesu’’nti. Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamūhanitattā sabbe…pe… akariṃsu. Nayati asse etehīti nettāni, yottāni. Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena pahotīti ‘‘sabbayottāni gahetvā acodento’’ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇaṃ evāti āha ‘‘acodento avārento’’ti.

คำว่า “ตั้งมั่นแล้ว” คือ ได้ตั้งมั่นดีแล้วด้วยโลกุตตรสมาธิ, แต่สิ่งใดที่ตั้งมั่นแล้ว ย่อมชื่อว่าประกอบด้วยสมาธิ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยสมาธิ”. เพราะถอนกิเลสที่คดเคี้ยวเหมือนเยี่ยวโคเป็นต้นทั้งหมดออกได้ไกลแล้ว จึงได้ทำ...ทั้งหมด. สิ่งที่นำม้าไปได้ด้วยสิ่งเหล่านี้คือ บังเหียน, สายรัด. การทำให้ม้าที่ไม่ได้อยู่ในทางเดินให้เข้าสู่ทางเดิน ย่อมสำเร็จได้ด้วยการจับบังเหียน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “จับบังเหียนทั้งหมดแล้วไม่กระตุ้น” และการไม่กระตุ้นนั้นคือการไม่ห้าม จึงกล่าวว่า “ไม่กระตุ้น ไม่ห้าม”.

Yathā khīlaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ, yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ, yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ, evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā, nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘khīlaṃ, palighaṃ, indakhīla’’nti ca vuttā. Taṇhāejāya abhāvena anejā paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā appaṭihatacārikaṃ caranti.

เหมือนกับลิ่มที่ตอกลงในกำแพงหรือพื้นดินแล้วถอนออกได้ยาก, เหมือนกับกลอนประตูที่กั้นการเข้าเมือง, และเหมือนกับเสาเขื่อนที่ฝังลึกแน่นหนาถอนออกได้ยาก, ฉันใด ราคะเป็นต้นก็ถอนออกจากสันดานของสัตว์ได้ยาก และเป็นเครื่องกั้นการเข้าสู่นิพพานนคร ฉันนั้น จึงกล่าวว่าสิ่งเหล่านั้นคือ “ลิ่ม, กลอนประตู, เสาเขื่อน”. เพราะไม่มีความหวั่นไหวด้วยตัณหา จึงไม่หวั่นไหว, และเพราะมีความยินดีอย่างยิ่ง จึงเที่ยวไปในทิศทั้งสี่โดยไม่มีอะไรขัดขวาง.

Gatāseti gatā eva, na pana gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattāti. Lokuttarasaraṇagamanaṃ adhippetanti āha ‘‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’’ti. Te hi niyamena apāyabhūmiṃ na gamissanti, devakāyañca paripūressanti. Ye pana lokiyena saraṇagamanena buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ, sati ca paccayantarasamavāye pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantīti ayamettha attho.

คำว่า “ถึงแล้ว” คือ ถึงแล้วนั่นเอง, แต่จะไม่ไปอีก เพราะการถึงสรณะสำเร็จแล้ว. หมายถึงการถึงสรณะที่เป็นโลกุตตระ จึงกล่าวว่า “ถึงแล้วด้วยการถึงสรณะที่ไม่มีความสงสัย”. เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นจะไม่ไปสู่อบายภูมิโดยแน่นอน และจะบำเพ็ญเทวโลกให้บริบูรณ์. ส่วนผู้ที่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะด้วยการถึงสรณะที่เป็นโลกิยะ, บุคคลเหล่านั้นจะไม่ไปสู่อบายภูมิ, และเมื่อมีปัจจัยอื่นพร้อมเพรียงกัน ก็จะละร่างกายมนุษย์แล้วบำเพ็ญเทวโลกให้บริบูรณ์ ดังนี้เป็นอรรถในที่นี้.

Devatāsannipātavaṇṇanā

พรรณนาการประชุมของเทวดา

333. Etesanti devatāsannipātānaṃ. Idānīti imasmiṃ kāle. Buddhānanti aññesaṃ buddhānaṃ abhāvā. Cittakallatā cittamaddavaṃ.

๓๓๓. คำว่า “ของเทวดาเหล่านั้น” คือ ของการประชุมของเทวดาเหล่านั้น. คำว่า “ในบัดนี้” คือ ในกาลนี้. คำว่า “ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” คือ เพราะไม่มีพระพุทธเจ้าองค์อื่น. ความควรแก่การงานแห่งจิต คือ ความอ่อนโยนแห่งจิต.

Kiṃ pana bhagavatāva mahante devatāsamāgame tesaṃ nāmagottaṃ kathetuṃ sakkāti? Āma sakkāti dassetuṃ ‘‘buddhā nāma mahantā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanamāha, sutanti saddāyatanaṃ, mutanti sampattaggāhiindriyavisayaṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātanti vuttāvasesaṃ sabbaṃ [Pg.236] ñeyyaṃ, pattanti pariyesitvā, apariyesitvā vā sampattaṃ, pariyesitanti pattaṃ, appattaṃ vā pariyiṭṭhaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti kevalaṃ manasā ālocitaṃ. Katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇeti abhidhamme (dha. sa. 615) ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādinā vibhatte yattha katthaci rūpārammaṇe kiñci rūpārammaṇaṃ vā na atthīti yojanā. Bherisaddādivasenāti etthāpi eseva nayo. Yanti yaṃ ārammaṇaṃ. Etesanti buddhānaṃ.

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นหรือที่สามารถบอกชื่อและโคตรของเทวดาเหล่านั้นในการประชุมเทวดาครั้งใหญ่ได้? ใช่ สามารถทำได้ เพื่อแสดงว่า “พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าผู้ยิ่งใหญ่” เป็นต้น จึงกล่าวไว้. ในที่นั้น คำว่า “เห็น” หมายถึง รูปายตนะ, คำว่า “ได้ยิน” หมายถึง สัททายตนะ, คำว่า “รู้” หมายถึง อายตนะอันเป็นวิสัยของอินทรีย์ที่รับสัมผัสได้ คือ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, คำว่า “รู้แจ้ง” หมายถึง สิ่งที่พึงรู้ทั้งหมดที่เหลือจากที่กล่าวมา, คำว่า “ได้แล้ว” คือ ได้มาแล้วโดยการแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม, คำว่า “แสวงหาแล้ว” คือ ได้มาแล้วหรือยังไม่ได้มาแต่ได้แสวงหาแล้ว. คำว่า “พิจารณาแล้วด้วยใจ” คือ พิจารณาแล้วด้วยใจเท่านั้น. คำว่า “ในอารมณ์รูปที่จำแนกโดยสีเขียวเป็นต้นในที่ใดที่หนึ่ง” คือ ในอารมณ์รูปที่จำแนกไว้ในอภิธรรม (ธ.ส. 615) โดย “สีเขียว สีเหลือง” เป็นต้น ในอารมณ์รูปใดที่หนึ่ง ไม่มีอารมณ์รูปใดๆ เลย ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า “โดยเสียงกลองเป็นต้น” ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า “ใด” คือ อารมณ์ใด. คำว่า “ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” คือ ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tadā jānanakiriyāya apariyositabhāvadassanatthaṃ ‘‘jānāmī’’ti vatvā yasmā yaṃ kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā aññātaṃ nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘tamahaṃ abbhaññāsi’’nti.

บัดนี้ เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี จึงกล่าวคำว่า "ดังที่ตรัสไว้" เป็นต้น. ในกาลนั้น เพื่อแสดงความที่กิริยาคือการรู้ยังไม่สิ้นสุด จึงตรัสว่า "เรารู้" เพราะว่าสิ่งใดชื่อว่าเป็นสิ่งที่ควรรู้ สิ่งนั้นทั้งหมดที่ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงรู้ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เราได้รู้ยิ่งซึ่งสิ่งนั้นแล้ว".

Na olokenti payojanābhāvato. Viparītā ‘‘na kammāvaraṇena samannāgatā’’tiādinā nayena vuttā. ‘‘Yassa maṅgalā samūhatā’’ti (su. ni. 362) ārabhitvā ‘‘rāgaṃ vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā’’tiādinā (su. ni. 363) ca rāganiggahakathābāhullato sammāparibbājanīyasuttaṃ rāgacaritānaṃ sappāyaṃ, ‘‘piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā’’tiādinā (su. ni. 869; mahāni. 98) kalahādayo yato dosato samuṭṭhahanti, so ca doso yato piyabhāvato, so ca piyabhāvo yato chandato samuṭṭhahanti, iti phalato, kāraṇaparamparato ca dose ādīnavavibhāvanabāhullato kalahavivādasuttaṃ (su. ni. 869; mahāni. 98) dosacaritānaṃ sappāyaṃ –

ไม่แลดู เพราะไม่มีประโยชน์. ส่วนพวกที่ตรงกันข้าม ท่านกล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "ไม่ประกอบด้วยกรรมที่เป็นเครื่องกั้น". เริ่มต้นด้วยคำว่า "ผู้ใดถอนมงคลเสียแล้ว" (สุ. นิ. 362) และเพราะมีการกล่าวถึงการข่มราคะเป็นส่วนมาก ด้วยนัยมีอาทิว่า "พึงกำจัดราคะในกามของมนุษย์และทิพย์เสีย" (สุ. นิ. 363) ฉะนั้น สัมมาปริพพาชนียสูตรจึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีราคะจริต. เพราะว่าการทะเลาะวิวาท การคร่ำครวญโศกเศร้า และความตระหนี่พร้อมกัน เป็นต้น ซึ่งมีสิ่งที่รักและสิ่งที่ไม่รักเป็นเหตุ (สุ. นิ. 869; มหานิ. 98) ย่อมเกิดขึ้นจากโทสะ และโทสะนั้นย่อมเกิดขึ้นจากความรัก และความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นจากฉันทะ. ด้วยเหตุนี้ เพราะมีการแสดงโทษในโทสะโดยผลและโดยลำดับแห่งเหตุเป็นส่วนมาก ฉะนั้น กฬหวิวาทสูตร (สุ. นิ. 869; มหานิ. 98) จึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีโทสะจริต –

‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya,Duve vivādassa phalāni brūmi;

Etampi disvā na vivādayetha,Khemābhipassaṃ avivādabhūmi’’nti. (su. ni. 902;

mahāni. 131) –

‘‘สิ่งนี้มีประมาณน้อย ไม่เพียงพอเพื่อความสงบ เรากล่าวผลของการวิวาท ๒ อย่าง เห็นสิ่งนี้แล้วไม่พึงวิวาทกัน พึงมองเห็นภูมิที่ไม่มีการวิวาทว่าเป็นที่เกษม’’ ดังนี้. (สุ. นิ. 902; มหานิ. 131) –

Ādinā nayena sammohavidhamanato, paññāparibrūhanato ca mahābyūhasuttaṃ mohacaritānaṃ sappāyaṃ –

ด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้ เพราะเป็นการกำจัดความหลง และเป็นการเพิ่มพูนปัญญา ฉะนั้น มหาพยูหสูตรจึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีโมหจริต –

‘‘Parassa [Pg.237] ce dhammaṃ anānujānaṃ,Bālo, mago hoti nihīnapañño;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā,Sabbevime diṭṭhiparibbasānā’’ti. (su. ni. 886;

mahāni. 115) –

‘‘ถ้าไม่ยอมรับธรรมของผู้อื่น ย่อมเป็นคนพาล เป็นคนโง่ มีปัญญาทราม คนพาลทั้งหมดมีปัญญาทรามอย่างยิ่ง คนเหล่านี้ทั้งหมดล้วนอาศัยอยู่ในทิฏฐิ’’ ดังนี้. (สุ. นิ. 886; มหานิ. 115) –

Ādinā nayena sandiṭṭhiparāmāsitāpanayanamukhena savisayesu diṭṭhiggahaṇesu visaṭavitakkavicchindanavasena pavattattā cūḷabyūhasuttaṃ vitakkacaritānaṃ sappāyaṃ –

ด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้ โดยมุขคือการกำจัดความยึดมั่นในทิฏฐิของตน และเพราะดำเนินไปด้วยสามารถแห่งการตัดวิตกที่แผ่ซ่านไปในความยึดถือทิฏฐิในอารมณ์ของตน ฉะนั้น จูฬพยูหสูตรจึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีวิตกจริต –

‘‘Mūlaṃ papañcasaṅkhāya (iti bhagavā),Mantā asmīti sabbaṃ uparundhe;

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ,Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe’’ti. (su. ni. 922;

mahāni. 151) –

‘‘(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) บุคคลพึงรู้รากเหง้าแห่งส่วนเปรียบด้วยปปัญญธรรม พึงยับยั้งความสำคัญว่า 'เรามีอยู่' ทั้งหมดด้วยปัญญา ตัณหาใดๆ ในภายใน พึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อศึกษาเพื่อกำจัดตัณหาเหล่านั้น’’ ดังนี้. (สุ. นิ. 922; มหานิ. 151) –

Papañcasaṅkhāya mūlaṃ avijjādikilesajātaṃ asmīti pavattamānañcāti sabbaṃ mantā paññāya uparundheyya. Yā kāci ajjhattaṃ rūpataṇhādibhedā taṇhā uppajjeyya, tāsaṃ vinayā vūpasamāya sadā sato upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti evamādi upadesassa saddhova bhājanaṃ. Tassa hi so atthāvahoti tuvaṭṭakasuttaṃ saddhācaritānaṃ sappāyaṃ –

พึงยับยั้งรากเหง้าแห่งส่วนเปรียบด้วยปปัญญธรรม คือหมู่กิเลสมีอวิชชาเป็นต้น และความสำคัญที่ดำเนินไปว่า "เรามีอยู่" ทั้งหมดด้วยปัญญา. ตัณหาใดๆ ที่พึงเกิดขึ้นในภายใน มีประเภทมีรูปตัณหาเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติปรากฏอยู่เสมอศึกษาเพื่อกำจัดและระงับตัณหาเหล่านั้น. ผู้มีศรัทธาเท่านั้นเป็นภาชนะรองรับคำสอนมีอาทิอย่างนี้. เพราะว่าคำสอนนั้นย่อมนำประโยชน์มาให้แก่ผู้นั้น ฉะนั้น ตูวัฏฏกสูตรจึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีศรัทธาจริต –

‘‘Vītataṇho purā bhedā (iti bhagavā),Pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo,Tassa natthi purakkhata’’nti. (su. ni. 855;

mahāni. 84) –

‘‘(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ผู้ปราศจากตัณหาก่อนการแตกทำลาย (แห่งกาย) ไม่พึ่งพิงส่วนเบื้องต้น ไม่พึงถูกนับเนื่องในท่ามกลาง ผู้นั้นไม่มีสิ่งที่ตั้งไว้ข้างหน้า’’ ดังนี้. (สุ. นิ. 855; มหานิ. 84) –

Yo sarīrabhedato pubbeva pahīnataṇho, tato eva atītaddhasaññitaṃ purimakoṭṭhāsaṃ taṇhānissayena anissito, vemajjhe paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā upasaṅkhātabbo, tassa arahato taṇhādiṭṭhipurakkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani kiñci purakkhataṃ natthīti ādinā evaṃ gambhīrakathābāhullato pūrābhedasuttaṃ (su. ni. 855; mahāni. 84) buddhicaritānaṃ sappāyanti katvā vuttaṃ ‘‘atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā’’ti. Manasākāsīti evaṃ cariyāya vasena manasi katvā puna taṃ sadisaṃ attano [Pg.238] desanānikkhepayogyatāvasena manasi akāsi. Attajjhāsayena nu kho jāneyyāti parajjhāsayādiṃ anapekkhitvā mayhaṃyeva ajjhāsayena āraddha desanaṃ jāneyya nu kho. Parajjhāsayenāti sannipatitāya parisāya kassaci ajjhāsayena. Aṭṭhuppattikenāti idha samuṭṭhitaaṭṭhuppattiyā. Pucchāvasenāti kassaci pucchantassa pucchāvasena. Āraddhadesanaṃ jāneyyāti. ‘‘Sace paccekabuddho bhaveyyā’’ti idaṃ imesaṃ suttānaṃ desanāya pucchā paccekabuddhānaṃ bhāriyā, avisayā cāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘sopi na sakkuṇeyyā’’ti.

ผู้ใดละตัณหาได้แล้วก่อนการแตกทำลายแห่งสรีระ เพราะเหตุนั้นเอง ผู้นั้นจึงไม่พึ่งพิงส่วนเบื้องต้นที่ชื่อว่าอดีตกาลด้วยตัณหานิสสัย ไม่พึงถูกนับเนื่องแม้ในกาลปัจจุบันอันเป็นท่ามกลางว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว" เป็นต้น เพราะพระอรหันต์นั้นไม่มีตัณหาและทิฏฐิเป็นเครื่องตั้งไว้ข้างหน้า จึงไม่มีสิ่งใดๆ ที่ตั้งไว้ข้างหน้าในอนาคตกาล ด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวเรื่องลึกซึ้งเป็นส่วนมาก ฉะนั้น ปูราเภทสูตร (สุ. นิ. 855; มหานิ. 84) จึงเป็นที่สัปปายะแก่ผู้มีพุทธจริต ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ลำดับนั้น ทรงกำหนดสิ่งที่เป็นสัปปายะแก่ชนเหล่านั้น... ฯลฯ". คำว่า "ทรงกระทำในใจ" คือ ทรงกระทำในใจโดยอำนาจแห่งจริยาอย่างนี้ แล้วทรงกระทำในใจอีกครั้งโดยอำนาจความเหมาะสมในการตั้งเทศนาของพระองค์ที่คล้ายกันนั้น. คำว่า "จะพึงรู้ด้วยอัธยาศัยของตนเองหรือหนอ" คือ ไม่คำนึงถึงอัธยาศัยของผู้อื่นเป็นต้น จะพึงรู้เทศนาที่ปรารภด้วยอัธยาศัยของเราเองหรือหนอ. คำว่า "ด้วยอัธยาศัยของผู้อื่น" คือ ด้วยอัธยาศัยของใครคนใดคนหนึ่งในบริษัทที่ประชุมกัน. คำว่า "โดยเรื่องที่เกิดขึ้น" คือ โดยเรื่องที่เกิดขึ้นในที่นี้. คำว่า "โดยอำนาจคำถาม" คือ โดยอำนาจคำถามของผู้ถามคนใดคนหนึ่ง. คำว่า "พึงรู้เทศนาที่ปรารภแล้ว". คำว่า "ถ้าพึงเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า คำถามเพื่อการแสดงพระสูตรเหล่านี้ เป็นของหนักและเป็นอวิสัยของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นก็ไม่พึงสามารถ".

Ettha ca yasmā na anumatipucchā, kathetukamyatāpucchā vā yuttā, atha kho diṭṭhasaṃsandanapucchāsadisī vā vimaticchedanapucchāsadisī vā pucchā yuttā, tāva puggalajjhāsayavasena pavattitā nāma honti, na yathādhammavasena, tattha yadi bhagavā tathā sayameva pucchitvā sayameva vissajjeyya, suṇantīnaṃ devatānaṃ sammoho bhaveyya ‘‘kiṃ nāmetaṃ bhagavā paṭhamaṃ evamāha, punapi evamāhā’’ti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’’nti. Yathādhammadesanāyaṃ pana kathetukamyatāvasena pucchanena sammoho hotīti. Sūriyo uggatoti āha devasaṅgho āsannatarabhāvena obhāsassa vipulauḷārabhāvato. Ekissā lokadhātuyāti sutte (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1) āgatanayena sabbattheva pana apubbaṃ acarimaṃ dve buddhā na honteva. Tenevāha – ‘‘anantāsu…pe… addasā’’ti.

ในที่นี้ เพราะว่าการถามเพื่อขออนุญาต หรือการถามด้วยความประสงค์จะกล่าว ไม่สมควร แต่การถามที่คล้ายกับการสอบทานทิฏฐิ หรือการถามที่คล้ายกับการตัดความสงสัย ย่อมสมควร การถามเหล่านั้นย่อมชื่อว่าดำเนินไปโดยอำนาจอัธยาศัยของบุคคล ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งธรรม ในกรณีนั้น ถ้าพระผู้มีพระภาคทรงถามเองแล้วทรงวิสัชนาเองอย่างนั้น เทวดาผู้ฟังจะพึงเกิดความหลงว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ในตอนแรก แล้วตรัสอย่างนี้อีกครั้งได้อย่างไร" พวกเขาจะเป็นเหมือนผู้ที่เข้าไปสู่ความมืด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เทวดาเหล่านั้นจะไม่สามารถแทงตลอดได้". แต่ในการแสดงธรรมตามธรรม การถามด้วยความประสงค์จะกล่าว ย่อมไม่ทำให้เกิดความหลง. หมู่เทพกล่าวว่า "พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว" เพราะแสงสว่างมีความกว้างขวางและยิ่งใหญ่โดยความเป็นสภาพที่ใกล้เข้ามา. ส่วนคำว่า "ในโลกธาตุเดียว" คือ ตามนัยที่มาในพระสูตร (ที. นิ. 3.161; ม. นิ. 3.129; อ. นิ. 1.277; วิภังค์ 809; เนตติ. 57; มิลินท. 5.1.1) ในที่ทั้งปวง พระพุทธเจ้าสองพระองค์ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในโลกธาตุอันไม่มีที่สุด... ฯลฯ... ได้เห็นแล้ว".

Gāthāyaṃ pucchāmīti nimmitabuddho bhagavantaṃ pucchituṃ okāsaṃ kārāpesi. Muninti buddhamuniṃ. Pahūtapaññanti mahāpaññaṃ. Tiṇṇanti caturoghatiṇṇaṃ. Pāraṅgatanti nibbānappattaṃ, sabbassa vā ñeyyassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ. Parinibbutaṃ saupādisesanibbānavasena. Ṭhitattanti avaṭṭhitacittaṃ lokadhammehi akampaneyyatāya. Nikkhamma gharā panujja kāmeti vatthukāme panūditvā gharāvāsā nikkhamma. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti so bhikkhu kathaṃ sammā paribbajeyya gaccheyya vihareyya, anupalitto hutvā lokaṃ atikkameyyāti attho.

พระพุทธเจ้าผู้เนรมิตได้กราบทูลขอโอกาสเพื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า “ข้าพระองค์จะทูลถามด้วยคาถา” บทว่า มุนึ หมายถึง พระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนี บทว่า ปหูตปญฺญํ หมายถึง ผู้มีปัญญามาก บทว่า ติณฺณํ หมายถึง ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว บทว่า ปารงฺคตํ หมายถึง ผู้บรรลุนิพพานแล้ว หรือผู้ถึงฝั่งคือที่สุดแห่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงแล้ว บทว่า ปรินิพฺพุตํ หมายถึง ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอำนาจสอุปาทิเสสนิพพาน บทว่า ฐิตตฺตํ หมายถึง ผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมทั้งหลาย บทว่า นิกฺขมฺมะ ฆรา ปนุชฺช กาเม หมายถึง ละวัตถุกามทั้งหลายแล้วออกจากเรือน บทว่า กถํ ภิกฺขุ สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา หมายถึง ภิกษุนั้นพึงประพฤติ พึงไป พึงอยู่ พึงก้าวล่วงโลกโดยไม่แปดเปื้อนได้อย่างไร นี้คือความหมาย

334. Silokaṃ anukassāmīti [Pg.239] ettha siloko nāma pādasamudayo, isīhi vuccamānā gāthātipi vuccati. Pādova niyatavaṇṇānupubbikānaṃ padānaṃ samūho, taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmīti atthoti āha ‘‘akkhara…pe… pavattayissāmī’’ti. Yatthāti adhikaraṇe bhummaṃ. Āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘yesu yesu ṭhānesū’’ti. Bhummāti bhūmipaṭibaddhanivāsā. Taṃ taṃ nissitā taṃ taṃ ṭhānaṃ nissitavanto nissāya vasamānā, tehi saddhiṃ silokaṃ anukassāmīti adhippāyo. ‘‘Ye sitā girigabbhara’’nti iminā tesaṃ vivekavāsaṃ dasseti, ‘‘pahitattā samāhitā’’ti iminā bhāvanābhiyogaṃ.

๓๓๔. ในบทว่า สีโลกํ อนุกสฺสามิ นี้ คำว่า สีโลกะ หมายถึง หมู่แห่งบท หรือแม้คาถาที่ฤๅษีทั้งหลายกล่าวก็เรียกว่าสีโลกะ บาทนั่นเองคือหมู่แห่งบทที่มีลำดับอักษรแน่นอน บทว่า สีโลกํ อนุกสฺสามิ หมายถึง เราจักยังสีโลกะนั้นให้เป็นไป ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “อักขระ...เป...จักยังให้เป็นไป” บทว่า ยตฺถ เป็นสัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์ การแสดงนี้เป็นไปโดยการลบอาเมณฑิตะ (การซ้ำคำ) ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่ใดๆ” บทว่า ภุมฺมา หมายถึง ภุมมเทวดาผู้มีที่อยู่ผูกพันกับแผ่นดิน บทว่า ตํ ตํ นิสฺสิตา หมายถึง ผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้นๆ มีอธิบายว่า เราจักยังสีโลกะให้เป็นไปพร้อมกับชนเหล่านั้น ด้วยบทว่า เย สิตา คิริคพฺภรํ นี้ ท่านแสดงการอยู่ด้วยวิเวกของชนเหล่านั้น และด้วยบทว่า ปหิตตฺตา สมาหิตา นี้ ท่านแสดงการประกอบความเพียรในการภาวนา

Bahujanā pañcasatasaṅkhyattā. Paṭipakkhābhibhavanato, tejussadatāya ca sīhā viya pavivittatāya nilīnā. Ekattanti ekībhāvaṃ. Odātacittā hutvā suddhāti arahattamaggādhigamena pariyodātacittā hutvā suddhā, na kevalaṃ sarīrasuddhiyāva. Vippasannāti ariyamaggappasādena visesato pasannā. Cittassa āvilabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena anāvilā.

บทว่า พหุชนา หมายถึง ชนจำนวนมากคือ ๕๐๐ ท่าน ผู้เร้นอยู่เพราะความสงัด เหมือนราชสีห์เพราะข่มขี่ฝ่ายปฏิปักษ์ได้ และเพราะมีความยิ่งด้วยเดช บทว่า เอกตฺตํ หมายถึง ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน บทว่า โอทาตจิตฺตา หุตฺวา สุทฺธา หมายถึง ผู้มีจิตบริสุทธิ์ผ่องแผ้วด้วยการบรรลุอรหัตตมรรค ไม่ใช่เพียงความบริสุทธิ์ทางกายเท่านั้น บทว่า วิปฺปสนฺนา หมายถึง ผู้เลื่อมใสเป็นพิเศษด้วยอริยมรรค บทว่า อนาวิลา หมายถึง ผู้ไม่ขุ่นมัวเพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุให้จิตขุ่นมัว

Bhikkhū jānitvāti bhinnakilese bhikkhū ‘‘ime dibbacakkhunā ete devakāye passantīti jānitvā. Savanante jātattāti dhammassavanapariyosāne ariyajātiyā jātattā. Idaṃ sabbanti idaṃ ‘‘bhiyyo pañcasate’’tiādikaṃ sabbaṃ.

บทว่า ภิกฺขู ชานิตฺวา หมายถึง ทราบว่าภิกษุผู้มีกิเลสอันทำลายแล้วเหล่านี้ ย่อมเห็นหมู่เทพเหล่านั้นด้วยทิพยจักษุ บทว่า สวนนฺเต ชาตตฺตา หมายถึง เพราะเกิดด้วยอริยชาติในที่สุดแห่งการฟังธรรม บทว่า อิทํ สพฺพํ หมายถึง ทั้งหมดนี้คือ “ยิ่งกว่า ๕๐๐” เป็นต้น

Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti dibbacakkhuñāṇābhinīhāravasena vīriyaṃ ussāhaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘na taṃ tehī’’tiādi. Sattarinti ta-kārassa ra-kārādesaṃ katvā vuttaṃ, sattatinti attho. ‘‘Sahassa’’nti pana anuvattati, sattatiyogena bahuvacanaṃ. Tenāha ‘‘eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī’’ti.

บทว่า ตทตฺถาย วีริยํ กริํสุ หมายถึง ได้ทำความเพียร ความอุตสาหะ ด้วยอำนาจการบำเพียรเพื่อทิพยจักษุญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่พึง...ด้วยชนเหล่านั้น” เป็นต้น บทว่า สตฺตริ ท่านกล่าวโดยการแปลง ต อักษร เป็น ร อักษร มีความหมายว่า เจ็ดสิบ ส่วนคำว่า สหสฺสํ (พัน) ยังคงตามมา เป็นพหูพจน์โดยการประกอบกับคำว่าเจ็ดสิบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บางพวกพันหนึ่ง บางพวกเจ็ดหมื่น”

Anantanti antarahitaṃ, taṃ pana ativiya mahantaṃ nāma hotīti āha ‘‘vipula’’nti.

บทว่า อนนฺตํ หมายถึง ไม่มีที่สุด แต่สิ่งนั้นย่อมเป็นของใหญ่ยิ่งนัก ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า วิปุลํ (ไพศาล)

Avekkhitvāti ñāṇacakkhunā visuṃ visuṃ avekkhitvā ‘‘vavatthitvānā’’tipi paṭhanti, so evattho. Taṃ avekkhanaṃ nicchayakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘vavatthapetvā’’ti. Pubbe vuttagāthāsu tatiyagāthāya pacchimaddhaṃ, catutthagāthāya purimaddhañca sandhāyāha ‘‘pubbe vuttagāthamevā’’ti.

บทว่า อเวกฺขิตฺวา หมายถึง พิจารณาดูแยกกันเป็นส่วนๆ ด้วยญาณจักษุ บางพวกก็อ่านว่า ววตฺถิตฺวานา ซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกัน การพิจารณานั้นย่อมเป็นการกำหนด ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ววตฺถเปตฺวา (กำหนดแล้ว) ท่านกล่าวหมายถึงครึ่งหลังของคาถาที่ ๓ และครึ่งแรกของคาถาที่ ๔ ในคาถาที่กล่าวไว้ก่อนว่า “คาถาที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง”

Vijānanampi [Pg.240] dassanaṃ evāti āha ‘‘passatha olokethā’’ti. Vācāyatapavattitabhāvato ‘‘anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī’’ti vadati.

แม้การรู้ก็คือการเห็นนั่นเอง ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “จงดู จงพิจารณา” เพราะความที่คำพูดดำเนินไป ท่านจึงกล่าวว่า “เราจักประกาศไปตามลำดับ”

335. Satta sahassāni saṅkhāyāti satta sahassā. Yakkhāyevāti yakkhajātikā eva. Ānubhāvasampannāti mahesakkhā. Iddhimantoti vā mahānubhāvā. Jutimantoti mahappabhā. Vaṇṇavantoti atikkantavaṇṇā. Yasassinoti mahāparivārā ceva patthaṭakittisaddā ca. Samiti-saddo samīpatthoti adhippāyenāha ‘‘bhikkhūnaṃ santika’’nti.

๓๓๕. บทว่า สตฺต สหสฺสานิ สงฺขาย หมายถึง เจ็ดพัน บทว่า ยักขาเยวะ หมายถึง เป็นพวกยักษ์นั่นเอง บทว่า อานุภาวสมฺปนฺนา หมายถึง ผู้มีศักดิ์ใหญ่ หรือผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก บทว่า ชุติมนฺโต หมายถึง ผู้มีรัศมีมาก บทว่า วณฺณวนฺโต หมายถึง มีวรรณะล่วง (วรรณะของผู้อื่น) บทว่า ยสสฺสิโน หมายถึง ผู้มีบริวารมากและมีชื่อเสียงเกียรติคุณแผ่ไปแล้ว คำว่า สมิติ มีความหมายว่า ใกล้ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ใกล้ภิกษุทั้งหลาย”

Hemavatapabbateti himavato samīpe ṭhitapabbate.

บทว่า เหมวตปพฺพเต หมายถึง ภูเขาที่ตั้งอยู่ใกล้ภูเขาหิมพานต์

Ete sabbepīti ete sattasahassā kāpilavatthavā, chasahassā hemavatā, tisahassā sātāgirāti yathāvuttā sabbepi soḷasasahassā.

บทว่า เอเต สพฺเพปิ หมายถึง ยักษ์ ๗,๐๐๐ ตนชาวกบิลพัสดุ์ ๖,๐๐๐ ตนชาวหิมวันต์ ๓,๐๐๐ ตนชาวสาตาคีรี ทั้งหมดที่กล่าวมานี้รวมเป็น ๑๖,๐๐๐ ตน

Rājagahanagareti rājagahanagarassa samīpe. Tanti kumbhīraṃ.

บทว่า ราชคหนคเร หมายถึง ใกล้เมืองราชคฤห์ บทว่า ตํ หมายถึง ยักษ์ชื่อกุมภีระ

336. Kāmaṃ pācīnadisaṃ pasāsati, tathāpi catūsupi disāsu saparivāradīpesu catūsupi mahādīpesu gandhabbānaṃ jeṭṭhako, kathaṃ? Sabbe te tassa vase vattanti. Kumbhaṇḍānaṃ adhipatītiādīsupi eseva nayo.

๓๓๖. แม้จะปกครองทิศตะวันออก แต่ก็เป็นหัวหน้าของพวกคนธรรพ์ในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ พร้อมด้วยทวีปบริวารในทิศทั้ง ๔ ได้อย่างไร เพราะชนเหล่านั้นทั้งหมดอยู่ในอำนาจของเขา แม้ในบทว่า “เป็นอธิบดีของพวกกุมภัณฑ์” เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Tassāpi viruḷhassa. Tādisāyevāti dhataraṭṭhassa puttasadisā eva puthutthato, nāmato, balato, iddhiādivisesato ca.

แม้ของท้าววิรุฬหกนั้น บทว่า ตาทิสาเยว หมายถึง เหมือนบุตรของท้าวธตรฐนั่นเอง โดยความมาก โดยชื่อ โดยกำลัง และโดยความพิเศษมีฤทธิ์เป็นต้น

Sabbasaṅgāhikavasenāti dasasahassilokadhātuyā paccekaṃ cattāro cattāro mahārājānoti tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanavasena. Tenāha ‘‘ayañcetthā’’tiādi.

บทว่า สพฺพสงฺคาหิกวเสน หมายถึง โดยการรวบรวมมหาราชทั้ง ๔ องค์ในหมื่นโลกธาตุแต่ละแห่งทั้งหมดนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “และในที่นี้” เป็นต้น

Caturo disāti catūsu disāsu. Caturo disā jalamānā samujjalantā obhāsentā. Yadi evaṃ mahatiyā parisāya āgatānaṃ kathaṃ kāpilavatthave vane ṭhitāti āha ‘‘te panā’’tiādi.

บทว่า จตุโร ทิสา หมายถึง ในทิศทั้ง ๔ ทิศทั้ง ๔ สว่างไสว รุ่งเรือง เปล่งรัศมี ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกที่มาพร้อมกับบริษัทใหญ่จะอยู่ในป่ากบิลพัสดุ์ได้อย่างไร ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “แต่พวกนั้น” เป็นต้น

337. Tesaṃ mahārājānaṃ dāsāti yojanā. Māyāya yuttā, tasmā māyāvino. Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti vañcanikā. Kerāṭiyasāṭheyyenāti nihīnasaṭhena kammena. Māyā etesaṃ atthīti [Pg.241] māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘māyā’’ti vuttā, taṃ dassento ‘‘māyākārakā’’ti āha.

๓๓๗. บทว่า เตสํ มหาราชานํ ทาสา พึงประกอบความว่า เป็นทาสของมหาราชเหล่านั้น ประกอบด้วยมายา เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้มีมายา การหลอกลวงมีอยู่ในชนเหล่านั้น หรือถูกมอบหมายให้หลอกลวง เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้หลอกลวง บทว่า เกราฏิยสาเถยฺเยน หมายถึง ด้วยกรรมอันต่ำทรามและคดโกง มายามีอยู่ในชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเป็นมายา และชนเหล่านั้นทำมายาเพื่อหลอกลวงผู้อื่น ด้วยการทำมายาใดที่เรียกว่า “มายา” ท่านจึงแสดงสิ่งนั้นโดยกล่าวว่า “ผู้ทำมายา”

Ettakā dāsāti ettakā kuṭeṇḍuādikā nighaṇḍupariyosānā aṭṭhamahārājānaṃ dāsā.

บทว่า เอตฺตกา ทาสา หมายถึง ทาสของมหาราชทั้ง ๘ องค์ มีกุเฏณฑุเป็นต้น จนถึงนิคัณฑุ

Devarājānoti devā hutvā taṃtaṃdevakāyassa rājāno. Citto ca seno ca cittaseno cāti tayo ete devaputtā pāḷiyaṃ ekasesanayena vuttāti āha ‘‘citto cā’’tiādi.

บทว่า เทวราชานโน คือ เป็นเทพแล้วเป็นราชาแห่งหมู่เทพนั้นๆ. บทว่า จิตโต จ เสโน จ จิตตเสโน จ คือ เทพบุตรทั้ง ๓ เหล่านี้ พระบาลีกล่าวไว้ด้วยนัยเอกเสส จึงกล่าวว่า 'จิตโต จ' เป็นต้น.

Bhikkhusaṅgho samito sannipatito etthāti bhikkhusaṅghasamiti, imaṃ vanaṃ.

บทว่า ภิกขุสังโฆ สมิโต สันนิปติโต เอตถาติ ภิกขุสังฆสมิติ คือ ภิกษุสงฆ์ประชุมพร้อมกันในป่านี้ (ป่านี้) จึงชื่อว่า ภิกขุสังฆสมิติ.

338. Nāgasadahavāsikāti nāgasadahanivāsino. Tattheko kira nāgarājā, cirakālaṃ vasato tassa parisā mahatī paramparāgatā atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘tacchakanāgaparisāyā’’ti.

๓๓๘. บทว่า นาคสทหวาสิกาติ คือ ผู้อาศัยอยู่ในสระนาค. ได้ยินว่า ในที่นั้นมีพญานาคตนหนึ่ง เมื่ออาศัยอยู่เป็นเวลานาน บริษัทของพญานาคนั้นก็มีมากสืบต่อกันมา ทรงหมายถึงบริษัทนั้นจึงตรัสว่า 'ตัจฉกนาคปริสายา'.

Yamunavāsinoti yamunāyaṃ vasanakanāgā. Nāgavohārenāti hatthināgavohārena.

บทว่า ยมุนวาสิโนติ คือ นาคทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในแม่น้ำยมุนา. บทว่า นาคโวหาเรนาติ คือ ด้วยโวหารว่านาคคือช้าง.

Vuttappakāreti kambalassatare ṭhapetvā itare vuttappakāranāgā. Lobhābhibhūtāti āhāralobhena abhibhūtā. Dibbānubhāvatāti dibbānubhāvato, dibbānubhāvahetu vā dibbā. ‘‘Citrasupaṇṇā’’ti nāmaṃ vicitrasundarapattavantatāya.

บทว่า วุตตัปปกาเร คือ ยกเว้นกัมพลนาคและอัสสตรนาคเสียแล้ว นาคประเภทอื่นที่กล่าวไว้แล้ว. บทว่า โลภาภิภูตา คือ ถูกความโลภในอาหารครอบงำ. บทว่า ทิพพานุภาวตา คือ เพราะอานุภาพทิพย์ หรือชื่อว่าทิพย์เพราะเหตุแห่งอานุภาพทิพย์. ชื่อว่า 'จิตรสุปัณณะ' เพราะความเป็นผู้มีปีกอันวิจิตรสวยงาม.

Upavhayantāti upecca kathentā. Kākolūkaahinakulādayo viya aññamaññaṃ jātisamudāgataverāpi samānā mittā viya…pe… haṭṭhatuṭṭhacittā aññamaññasminti adhippāyo. Buddhaṃyeva te saraṇaṃ gatā ‘‘buddhānubhāveneva mayaṃ aññamaññasmiṃ mettiṃ paṭilabhimhā’’ti.

บทว่า อุปวหยันตา คือ เข้าไปหาแล้วกล่าว. อธิบายว่า แม้จะเป็นผู้มีเวรกันมาแต่กำเนิด เหมือนกากับนกเค้าแมว และงูกับพังพอนเป็นต้น ก็เป็นเหมือนมิตรกัน...ล... มีจิตร่าเริงยินดีต่อกัน. พวกเขาถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะว่า 'ด้วยพุทธานุภาพนั่นแล พวกเราจึงได้ความเมตตาต่อกัน'.

339. Bhātaroti methunabhātaro. Tenāha ‘‘sujāya asurakaññāya kāraṇā’’ti.

๓๓๙. บทว่า ภาตโร คือ พี่น้องโดยการแต่งงาน (พี่เขยน้องเมีย). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'สุชายะ อสุรกัญญายะ การณา' (เพราะเหตุแห่งนางอสุรกัญญาชื่อสุชา).

Tesūti asuresu. Kālakañcāti evaṃ nāmā. Mahābhismāti bhiṃsanakamahāsarīrā. Abhabbāti sammattaniyāmaṃ okkamituṃ na bhabbā acchandikattā tādisassa chandasseva abhāvato.

บทว่า เตสุ คือ ในอสูรเหล่านั้น. บทว่า กาลกัญจา คือ มีชื่ออย่างนี้. บทว่า มหาภิสมา คือ มีร่างกายใหญ่โตน่ากลัว. บทว่า อภัพพา คือ ไม่สามารถก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้ เพราะเป็นผู้ไม่มีฉันทะ เพราะความไม่มีแห่งฉันทะเช่นนั้นนั่นเอง.

Balino [Pg.242] mahāasurassa abbhatītattā tassa putte eva kittento bhagavā ‘‘satañca baliputtāna’’nti ādimāha. So kira sukhumaṃ attabhāvaṃ māpetvā upagacchi.

เพราะมหาอสูรชื่อพลิมีกำลังล่วงลับไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศถึงบุตรของเขาเท่านั้น จึงตรัสคำเริ่มต้นว่า 'สตาญฺจ พลิปุตฺตานํ' เป็นต้น. ได้ยินว่า อสูรนั้นเนรมิตอัตภาพอันละเอียดแล้วเข้าไป.

340. Kammaṃ katvāti parikammaṃ katvā. Nibbattāti upacārajjhānena nibbattā. Appanājhānena pana nibbattā brahmāno honti, te parato vakkhati ‘‘subrahmā’’tiādinā (dī. ni. 2.341), ayañca kāmāvacaradevatā vuccati. Tenevāha – ‘‘mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṃ katvā nibbattadevā’’ti. Mettājhāne karuṇājhāneti mettājhānanimittaṃ karuṇājhānanimittaṃ, tadatthanti attho.

๓๔๐. บทว่า กมฺมํ กตฺวา คือ ทำบริกรรมแล้ว. บทว่า นิพฺพตฺตา คือ บังเกิดด้วยอุปจารฌาน. ส่วนพวกที่บังเกิดด้วยอัปปนาฌานย่อมเป็นพรหม ซึ่งพระองค์จะตรัสในภายหลังว่า 'สุพฺรหฺมา' เป็นต้น (ที. นิ. ๒.๓๔๑) แต่เทพนี้เรียกว่ากามาวจรเทพ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เมตฺตากรุณากายิกา คือ เทพที่บังเกิดด้วยการทำบริกรรมในเมตตาฌานและกรุณาฌาน'. บทว่า เมตฺตาฌาเน กรุณาฌาเน คือ นิมิตแห่งเมตตาฌานและนิมิตแห่งกรุณาฌาน อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่นิมิตนั้น.

Te āpodevādayo yathāsakaṃ vaggavasena ṭhitattā dasadhā ṭhitā. Yāva karuṇākāyikā dasa devakāyā. Nānattavaṇṇāti nānāsabhāvavaṇṇavanto.

เทพมีอาโปเทพเป็นต้นเหล่านั้น ตั้งอยู่โดยประเภทแห่งหมวดของตนๆ จึงตั้งอยู่เป็น ๑๐ พวก. หมู่เทพ ๑๐ หมู่ จนถึงพวกกรุณากายิกะ. บทว่า นานตฺตวณฺณา คือ มีวรรณะและสภาวะต่างๆ กัน.

Veṇḍudevatāti veṇḍu nāma devatā, evaṃ sahali devatā. Asamadevatā, yamakadevatāti ‘‘dve ayaniyo’’ti vadanti, tappamukhā dve devanikāyāti. Candassūpanisā devā candassa upanissayato vattamānā tassa purato ca pacchato ca passato ca dhāvanakadevā. Tenāha ‘‘candanissitakā devā’’ti. Sūriyassūpanisā, nakkhattanissitāti etthāpi eseva nayo. Kevalaṃ vātavāyanahetavo devatā vātavalāhakā. Tathā kevalaṃ abbhapaṭalasañcaraṇahetavo abbhavalāhakā. Uṇhappavattihetavo uṇhavalāhakā. Vassavalāhakā pana pajjunnasadisāti. Te idha na vuttā. Vasudevatā nāma eko devanikāyo, tesaṃ pubbaṅgamattā vāsavo, sakko.

บทว่า เวณฺฑุเทวตา คือ เทวดาชื่อเวณฑุ แม้ในบทว่า สหลิเทวตา ก็มีนัยนี้. บทว่า อสมเทวตา, ยมกเทวตา ท่านเรียกว่า 'อายนิโย ๒' คือ หมู่เทพ ๒ หมู่ที่มีเทพเหล่านั้นเป็นประธาน. พวกเทพจันทัสสูปนิสา คือเทพที่อาศัยพระจันทร์เป็นที่พึ่งเป็นไปอยู่ วิ่งไปข้างหน้า ข้างหลัง และข้างๆ พระจันทร์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'จนฺทนิสฺสิตกา เทวา'. แม้ในบทว่า สุริยสฺสูปนิสา, นกฺขตฺตนิสฺสิตา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เทวดาที่เป็นเหตุแห่งการพัดของลมเท่านั้น ชื่อว่า วาตวลาหกะ. เช่นเดียวกัน เทวดาที่เป็นเหตุแห่งการเคลื่อนไปของกลุ่มเมฆเท่านั้น ชื่อว่า อัพภวลาหกะ. เทวดาที่เป็นเหตุแห่งการเกิดความร้อน ชื่อว่า อุณหวลาหกะ. ส่วนวัสสวลาหกะเหมือนกับปัชชุนนะ. เทพเหล่านั้นไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้. เทวดาชื่อวสุ เป็นหมู่เทพหมู่หนึ่ง ท้าววาสวะคือท้าวสักกะเป็นหัวหน้าของเทพเหล่านั้น.

Daseteti ete veṇḍudevatādayo vāsavapariyosānā dasa devakāyā.

บทว่า ทเสเต คือ หมู่เทพ ๑๐ หมู่เหล่านี้ มีเวณฑุเทวดาเป็นต้น มีวาสวะเป็นที่สุด.

Imānīti ‘‘jalamaggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmāni. Keci pana ma-kāro padasandhikaro ‘‘jalā’’ti ca ‘‘aggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmānīti vadanti. Eteti tesu eva ‘‘ariṭṭhakā, rojā’’ti ca vuttadevesu ekacce,umāpupphanibhāsino vaṇṇato umāpupphasadisāti evamattho gahetabbo, aññathā ekādasa devakāyā siyuṃ.

บทว่า อิมานิ คือ ชื่อว่า 'ชลัมมัคคี' และ 'สิขาริวา' เหล่านี้เป็นชื่อของเทพเหล่านั้น. แต่บางท่านกล่าวว่า ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท ชื่อของเทพเหล่านั้นคือ 'ชลา' 'อัคคี' และ 'สิขาริวา'. บทว่า เอเต คือ บางพวกในบรรดาเทพที่ตรัสไว้ว่า 'อริฏฐกะ และโรชะ' เป็นต้นนั่นเอง. พึงทราบความหมายว่า 'อุมาปุปฺผนิภาสิโน' คือ มีวรรณะเหมือนดอกผักตบ มิฉะนั้น จะเป็นหมู่เทพ ๑๑ หมู่.

Daseteti [Pg.243] ete dasa sahabhūdevādayo vāsavanesipariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedavasena dasadhāva āgatā.

บทว่า ทเสเต คือ หมู่เทพ ๑๐ หมู่เหล่านี้ มีสหภูเทวดาเป็นต้น มีวาสวเนสีเป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงมาเป็น ๑๐ พวกโดยการจำแนกตามหมู่.

‘‘Samānā’’tiādi tesaṃ devānaṃ nikāyasamudāyagataṃ nāmaṃ. Evaṃ sesānampi.

บทว่า สมานา เป็นต้น เป็นชื่อที่รวมเป็นหมู่ของเทพเหล่านั้น. แม้ในเทพที่เหลือก็มีนัยนี้.

Daseteti ete samānādikā mahāpāragapariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedena dasadhā āgatā.

บทว่า ทเสเต คือ หมู่เทพ ๑๐ หมู่เหล่านี้ มีสมานาเป็นต้น มีมหาปารคะเป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงมาเป็น ๑๐ พวกโดยการจำแนกตามหมู่.

Sukkādayo tayo devakāyā. Pāmokkhadevāti pamukhā padhānabhūtā devā.

หมู่เทพ ๓ หมู่ มีสุกกะเป็นต้น. บทว่า ปาโมกฺขเทวา คือ เทพผู้เป็นประธาน เป็นหัวหน้า.

Disāti disāsu. Devoti megho. Daseteti ete sukkādayo pajjunnapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhā āgatā.

บทว่า ทิสา คือ ในทิศทั้งหลาย. บทว่า เทโว คือ เมฆ. บทว่า ทเสเต คือ หมู่เทพ ๑๐ หมู่เหล่านี้ มีสุกกะเป็นต้น มีปัชชุนนะเป็นที่สุด หมู่เทพเหล่านั้นมาเป็น ๑๐ พวกโดยการจำแนกตามหมู่เทพ.

Daseteti ete khemiyādayo paranimmitapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhāva āgatā. Tattha ‘‘khemiyā, kaṭṭhakādayo ca pañcāpi sadevakāyā tāvatiṃsakāyikā’’ti vadanti. Nāmanvayenāti nāmānugamena ‘‘āpodevatā’’tiādināmasabhāgena. Tenevāha ‘‘nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsenā’’ti. Sabbā devatāti dasasahassilokadhātūsu sabbāpi devatā. Niddisati taṃtaṃnāmasabhāgena ekajjhaṃ katvā.

บทว่า ทเสเต คือ หมู่เทพ ๑๐ หมู่เหล่านี้ มีเขมิยะเป็นต้น มีปรนิมมิตะเป็นที่สุด หมู่เทพเหล่านั้นมาเป็น ๑๐ พวกโดยการจำแนกตามหมู่เทพ. ในหมู่เทพเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า 'เขมิยะ กัฏฐกะเป็นต้น ทั้ง ๕ หมู่เทพ เป็นเทพชั้นดาวดึงส์'. บทว่า นามนฺวเยน คือ โดยการคล้อยตามชื่อ ด้วยส่วนแห่งชื่อที่มีส่วนเสมอกันว่า 'อาโปเทวดา' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'นามภาเคน นามโกฏฺฐาเสน' (โดยส่วนแห่งชื่อ โดยหมวดแห่งชื่อ). บทว่า สพฺพา เทวตา คือ เทพทั้งปวงแม้ในหมื่นโลกธาตุ. ทรงแสดงโดยรวมเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยส่วนแห่งชื่อนั้นๆ.

Pavutthāti pavāsaṃ gatā viya apetāti āha ‘‘vigatā’’ti. Pavutthā vā pakārato vutthā vusitā, tena jāti vusitabbā assāti pavuṭṭhajāti. Kāḷakabhāvā saṃkilesadhammā, sabbaso tadabhāvato kāḷakabhāvātītaṃ dasabalaṃ. Lañcanābhāvena vā asitātigo kāḷakabhāvātītāya siriyā cando, tādisaṃ candaṃ viya siriyā virocamānaṃ.

บทว่า ปวุตฺถา คือ ปราศไปเหมือนไปอยู่ต่างถิ่น จึงตรัสว่า 'วิคตา' (ปราศไปแล้ว). อีกอย่างหนึ่ง 'ปวุตฺถา' คือ อยู่แล้วโดยประการต่างๆ อธิบายว่า อยู่จบแล้ว เพราะเหตุนั้น ชาติที่พึงอยู่จบแล้วของพระองค์มีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'ปวุฏฺฐชาติ'. สังกิเลสธรรมชื่อว่าเป็นของดำ เพราะความไม่มีสังกิเลสธรรมนั้นโดยประการทั้งปวง พระทศพลจึงชื่อว่าผู้ล่วงพ้นความเป็นของดำ. หรือพระจันทร์ชื่อว่าผู้ล่วงพ้นความเป็นของดำ (ความมืด) เพราะไม่มีมลทิน ด้วยสิริอันล่วงพ้นความเป็นของดำ ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริเหมือนพระจันทร์เช่นนั้น.

341. Eko brahmāti sagāthakavagge (saṃ. ni. 1.98) āgato subrahmadevaputto. Brahmaloke nibbattitvā heṭṭhimesu patiṭṭhitā ariyabrahmāno, na [Pg.244] suddhāvāsabrahmāno. Tissamahābrahmā puthujjano, yo aparabhāge manussesu nibbattitvā moggaliputtatissatthero jāto.

๓๔๑. คำว่า “เอกะ พรหม” หมายถึง สุพรหมเทวบุตรที่มาในสคาถวรรค (สํ. ส. 1.98). พรหมผู้เป็นอริยะที่บังเกิดในพรหมโลกและตั้งมั่นอยู่ในพรหมโลกเบื้องต่ำ ไม่ใช่พรหมชั้นสุทธาวาส. ทิสสมหาพรหมเป็นปุถุชน ซึ่งต่อมาได้บังเกิดเป็นมนุษย์และได้เป็นพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ.

Sahassaṃ brahmalokānanti brahmaloko etesanti brahmalokā, brahmāno, tesaṃ brahmalokānaṃ sahassaṃ sattalokapariyāyo cāyaṃ lokasaddoti āha ‘‘mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgata’’nti. Anantaragāthāyaṃ ‘‘āgatā’’ti vuttapadameva atthavasena vadati. Yatthāti yasmiṃ brahmasahasse. Aññe brahmeti tadaññe brahmāno. Abhibhavitvā tiṭṭhati vaṇṇena, yasasā āyunā ca.

คำว่า “พรหมโลกพันหนึ่ง” หมายถึง พรหมโลกเหล่านี้เป็นที่อยู่ของพรหมทั้งหลาย พรหมโลกเหล่านั้นมีพันหนึ่ง และคำว่า “โลก” นี้เป็นไวพจน์ของสัตว์โลก จึงกล่าวว่า “มหาพรหมพันหนึ่งมาแล้ว”. ในคาถาถัดไป คำว่า “อาคตา” ที่กล่าวไว้ ก็กล่าวตามความหมาย. คำว่า “ยัตถะ” หมายถึง ในพรหมพันนั้น. คำว่า “อัญเญ พรหม” หมายถึง พรหมอื่นจากนั้น. คำว่า “อภิภวิตวา ติฏฐติ” หมายถึง ย่อมครอบงำอยู่ด้วยวรรณะ ด้วยยศ และด้วยอายุ.

Issarāti teneva vasapavattanena sesabrahmānaṃ adhipatino.

คำว่า “อิสสรา” หมายถึง เป็นใหญ่เหนือพรหมที่เหลือด้วยการยังอำนาจให้เป็นไปนั้นเอง.

342. Kāḷakadhammasamannāgato kāḷakassa pāpimassa mārassa bālabhāvaṃ passatha, yo attano avisaye niratthakaṃ parakkamituṃ vāyamati.

๓๔๒. คำว่า “กาฬกธัมมสมันนาคโต” หมายถึง ท่านทั้งหลายจงดูความเป็นคนพาลของมารผู้ลามกผู้ดำ ผู้พยายามทำความเพียรที่ไร้ประโยชน์ในวิสัยที่มิใช่ของตน.

Vītarāgabhāvāvahassa dhammassavanassa antarāyakaraṇena avītarāgā rāgena baddhā eva nāma hontīti vuttaṃ ‘‘rāgena baddhaṃ hotū’’ti.

ด้วยการกระทำอันตรายแก่การฟังธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นผู้ปราศจากราคะ ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะย่อมชื่อว่าถูกผูกมัดด้วยราคะนั่นเอง จึงกล่าวว่า “ขอจงถูกผูกมัดด้วยราคะเถิด”.

Bhayānakaṃ sarañca katvāti bheravaṃ mahantaṃ saddaṃ samuṭṭhapetvā.

คำว่า “ภยานกัง สรัญจะ กัตวา” หมายถึง ทำเสียงที่น่าสะพรึงกลัวและเสียงอันดังให้เกิดขึ้น.

Idāni taṃ saddaṃ upamāya dassento ‘‘yathā’’ti ādimāha. Kañcīti tasmiṃ samāgame kañci devataṃ, mānusakaṃ vā attano vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase sayañca na attano vase ṭhito. Tenāha ‘‘asayaṃvasī’’tiādi.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงเสียงนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า “ยถา” เป็นต้น. คำว่า “กัญจิ” หมายถึง ไม่สามารถยังเทวดาหรือมนุษย์บางคนในที่ประชุมนั้นให้อยู่ในอำนาจของตนได้ และตนเองก็ไม่เป็นอิสระ (อสยํวเส) คือแม้ตนเองก็ไม่ตั้งอยู่ในอำนาจของตน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อสยํวสี” เป็นต้น.

343. ‘‘Vītarāgehī’’ti desanāsīsametaṃ. Sabbāyapi hi tattha samāgataparisāya mārasenā apakkantāva. Nesaṃ lomampi iñjayuṃ tesaṃ lomamattampi na cālesuṃ, kuto antarāyakaraṇaṃ. Iti yattakā tattha visesaṃ adhigacchiṃsu, tesaṃ sabbesampi antarāyākaraṇavasena attho vibhāvetabbo, vītarāgaggahaṇena vā sarāgavītarāgavibhāvino ca tattha saṅgahitāti veditabbaṃ. Māro imaṃ gāthaṃ abhāsi acchariyabbhutacittajāto. Kathañhi nāma tāva ghorataraṃ mahatiṃ vibhiṃsakaṃ mayi karontepi sabbe pime nibbikārā samāhitā eva. Kasmā? Vijitāvino ime uttamapurisāti. Tenāha ‘‘sabbe’’tiādi. Yādiso ariyānaṃ dhammanissito [Pg.245] pamodo, na kadāci tādiso anariyānaṃ hotīti ‘‘sāsane bhūtehi ariyehi’’ iccetaṃ vuttaṃ. Vi-saddena vinā kevalopi suta-saddo vikhyātatthavacano hoti ‘‘sutadhammassā’’tiādīsu (mahāva. 5; udā. 11) viyāti āha ‘‘jane vissutā’’ti.

๓๔๓. คำว่า “วีตราเคหิ” นี้เป็นประธานแห่งเทศนา. เพราะว่ากองทัพมารได้หลีกไปจากบริษัทที่ประชุมกันอยู่ที่นั่นทั้งหมด. พวกเขาไม่ทำให้ขนแม้เส้นเดียวของท่านเหล่านั้นไหวได้ จะกล่าวถึงการทำอันตรายได้อย่างไร. ดังนั้น ความหมายพึงแสดงโดยการไม่ทำอันตรายแก่ท่านทั้งหมดที่ได้บรรลุคุณวิเศษในที่นั้น หรือพึงทราบว่าผู้มีราคะและผู้ปราศจากราคะก็สงเคราะห์เข้าไว้ในที่นั้นด้วยการถือเอาคำว่า “วีตราคะ”. มารกล่าวคาถานี้ด้วยจิตที่เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง. ไฉนหนอ เมื่อเรากระทำสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวอันร้ายกาจและยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ทุกคนเหล่านี้กลับไม่หวั่นไหวและตั้งมั่นอยู่ได้. เพราะเหตุใด? เพราะบุคคลเหล่านี้เป็นผู้ชนะ เป็นบุรุษผู้สูงสุด. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สัพเพ” เป็นต้น. ความปราโมทย์ที่อาศัยธรรมของพระอริยะเป็นเช่นใด ความปราโมทย์ของอนริยะย่อมไม่เป็นเช่นนั้นเลย จึงกล่าวคำว่า “สาสเน ภูเตหิ อริเยหิ” นี้. คำว่า “สุตะ” แม้ไม่มีคำว่า “วิ” ก็เป็นคำที่กล่าวถึงอรรถว่าปรากฏชัด ดังในคำว่า “สุตธัมมัสสา” เป็นต้น (มหา. 5; อุ. 11) จึงกล่าวว่า “ชนผู้มีชื่อเสียง”.

Dūreti dūre padese. Daharassa antarāyaṃ pariharantī ‘‘na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetu’’nti avocāti.

คำว่า “ทูเร” หมายถึง ในที่ไกล. เมื่อจะป้องกันอันตรายแก่เด็กหนุ่ม จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่สามารถจะแสดงกายทั้งหมดได้”.

Mahāsamayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งอรรถกถามหาสมยสูตร.

8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสักกปัญหาสูตร

Nidānavaṇṇanā

อรรถกถานิทาน

344. Ambasaṇḍānaṃ [Pg.246] adūrabhavattā ekopi so brāhmaṇagāmo ‘‘ambasaṇḍā’’tveva bahuvacanavasena vuccati, yathā ‘‘varaṇā nagara’’nti. Vedi eva vediko, vediko eva vediyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, tasmiṃ vediyake. Tenāha ‘‘maṇivedikāsadisenā’’tiādi, indanīlādimaṇimayavedikāsadisenāti attho. Pubbepīti leṇakaraṇato pubbe, guhārūpena ṭhitā, dvāre indasālarukkhavatī ca, tasmā ‘‘indasālaguhā’’ti vuttā purimavohārena.

๓๔๔. เพราะอยู่ไม่ไกลจากอัมพสัณฑะ แม้หมู่บ้านพราหมณ์นั้นมีเพียงแห่งเดียว ก็เรียกว่า “อัมพสัณฑา” ด้วยอำนาจพหูพจน์ เหมือนกับ “วรณานคร”. คำว่า “เวที” นั่นแหละคือ “เวทิกะ”, “เวทิกะ” นั่นแหละคือ “เวทิยะ” โดยการเปลี่ยน ก เป็น ย, ในเวทิยะนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มณิเวทิกาสทิเสนา” เป็นต้น หมายความว่า เหมือนกับแท่นแก้วมณีที่ทำด้วยแก้วมณีมีแก้วอินทนิลเป็นต้น. คำว่า “ปุพเพปิ” หมายถึง ก่อนการสร้างถ้ำ ซึ่งตั้งอยู่ในรูปของถ้ำ และมีต้นอินทสาลอยู่ที่ประตู เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า “อินทสาลคูหา” ด้วยชื่อเรียกเดิม.

Ussukkaṃ vuccati abhiruci, taṃ pana buddhadassanakāmatāvasena, tathā ussāhanavasena ca pavattiyā ‘‘dhammiko ussāho’’ti vuttaṃ. Sakkena sadiso…pe… natthīti. Yathāha ‘‘appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato’’ti (dha. pa. 30). Parittakenāti aparāparaṃ bahuṃ puññakammaṃ akatvā appamattakeneva puññakammena.

คำว่า “อุสสุกกัง” หมายถึง ความยินดี ซึ่งเกิดขึ้นด้วยความปรารถนาที่จะเห็นพระพุทธเจ้า และด้วยความพยายาม จึงกล่าวว่า “ธัมมิโก อุสสาโห” หมายถึง ความอุตสาหะที่ประกอบด้วยธรรม. คำว่า “เสมอด้วยพระอินทร์...ไม่มี” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พระมฆวะได้ถึงความเป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาทั้งหลายด้วยความไม่ประมาท” (ธ.ป. 30). คำว่า “ปริตตเกนะ” หมายถึง ด้วยบุญกรรมเพียงเล็กน้อย โดยไม่ได้กระทำบุญกรรมมากมายซ้ำแล้วซ้ำอีก.

Sakkopi kāmaṃ mahāpuññakatabhīruttāno hoti, sātisayāya pana dibbasampattiyā viyogahetukena sokena diguṇitena maraṇabhayena saṃtajjito jāto. Tenāha ‘‘sakko pana maraṇabhayābhibhūto ahosī’’ti.

แม้ท้าวสักกะโดยปกติจะเป็นที่พึ่งของเหล่าผู้กลัวภัยเพราะเป็นผู้มีบุญมากที่ทำไว้แล้วก็ตาม แต่ท่านก็ถูกคุกคามด้วยมรณภัยที่ทวีคูณด้วยความโศกอันมีเหตุมาจากการพลัดพรากจากทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แต่ท้าวสักกะถูกมรณภัยครอบงำแล้ว”.

Dibbacakkhunā devatānaṃ dassanaṃ nāma paṭivijjhanasadisanti āha ‘‘paṭivijjhī’’ti. Pāṭiyekko vohāroti āveṇiko piyasamudāhāro. Marisaniyasampattikāti mārisā. Tesañhi sampattiyo mahānubhāvatāya sahanti upaṭṭhahanti, aññe ayonisomanasikāratāya ceva appahukāya ca na sahantiyeva, sā pana nesaṃ marisaniyasampattikatā dukkhavirahitāyāti vuttaṃ ‘‘niddukkhātipi vuttaṃ hotī’’ti. Ekako vāti devaparisāya vinā āgatattā vuttaṃ, mātaliādayo pana tādisā sahāyā tadāpi ahesuṃyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘api cāyaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.352). Okāsaṃ nākāsi [Pg.247] sakkassa ñāṇaparipākaṃ āgamento, aññesañca bahūnaṃ devānaṃ dhammābhisamayaṃ upaparikkhamāno. Soti sakko.

การเห็นเทวดาด้วยทิพยจักษุชื่อว่าเหมือนกับการแทงตลอด จึงกล่าวว่า “ปฏิวิชฌี” หมายถึง แทงตลอด. คำว่า “ปาฏิเยกโก โวหาโร” หมายถึง คำพูดอันเป็นที่รักเฉพาะตน. คำว่า “มาริสนิยสัมปัตติกะ” หมายถึง มาริสะ. เพราะสมบัติของท่านเหล่านั้นย่อมทนทานและดำรงอยู่ได้ด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ ส่วนผู้อื่นย่อมทนทานไม่ได้เลยเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคายและเพราะมีกำลังน้อย แต่ความเป็นผู้มีสมบัติที่ทนทานของท่านเหล่านั้นปราศจากทุกข์ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่าปราศจากทุกข์ด้วย” คำว่า “เอกโก วา” กล่าวไว้เพราะมาโดยไม่มีบริษัทเทวดา แต่สหายเช่นมาตลีเป็นต้นก็มีอยู่แล้วในเวลานั้น. ดังจะกล่าวต่อไปว่า “อนึ่ง พระผู้มีอายุนี้ได้ลุกขึ้นจากสมาธินั้นด้วยเสียงกงล้อ” (ที. อ. 2.352). (พระผู้มีพระภาค) ไม่ได้ทรงให้โอกาส เพราะทรงรอความแก่รอบแห่งญาณของท้าวสักกะ และทรงพิจารณาการตรัสรู้ธรรมของเทวดาอื่นอีกมากมาย. คำว่า “โส” หมายถึง ท้าวสักกะ.

Evanti vacanasampaṭicchane nipātoti āha ‘‘evaṃ hotū’’tiādi. Bhaddaṃtavāti pana sakkaṃ uddissa nesaṃ āsi vādo.

คำว่า “เอวัง” เป็นนิบาตในการรับคำ จึงกล่าวว่า “เอวัง โหตุ” เป็นต้น. ส่วนคำว่า “ภัททันเต” นั้น เป็นคำพูดของพวกเขาที่กล่าวถึงท้าวสักกะ.

345. Vallabho…pe… dhammaṃ suṇātīti ayamattho govindasuttādīhi (dī. ni. 2.294) dīpetabbo. Iminā katokāseti iminā pañcasikhena katokāse bhagavati.

๓๔๕. คำว่า 'วาลลภะ...เป็นต้น...ฟังธรรม' นี้ พึงแสดงด้วยโควินทสูตรเป็นต้น (ที. มหา. 2.294). คำว่า 'อิมินา กโตกาเส' คือ 'เมื่อพระปัญจสิขะทำโอกาสแล้ว' ในพระผู้มีพระภาค.

Anucariyanti anucaraṇabhāvaṃ, taṃ panassa anucaraṇaṃ nāma saddhiṃ gamanamevāti āha ‘‘sahacaraṇaṃ ekato gamana’’nti.

คำว่า 'อนุจริยันติ' คือ ภาวะแห่งการติดตาม. ก็การติดตามของเขานั้น คือการไปด้วยกันนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'การไปด้วยกัน การไปพร้อมกัน'.

Sovaṇṇamayanti suvaṇṇamayaṃ. Pokkharanti vīṇāya doṇimāha. Daṇḍoti vīṇadaṇḍo. Veṭhakāti tantīnaṃ bandhanāya ceva uppīḷanāya ca dhametabbā veṭhakā. Pattakanti pokkharaṃ. Samapaññāsamucchanā mucchetvāti yathā samapaññāsamucchanā kamato tattha saṃmucchanaṃ kātuṃ sakkā, evaṃ taṃ sajjetvāti attho. ‘‘Samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā’’ti ca idaṃ devaloke niyataṃ vīṇāvādanavidhiṃ sandhāya vuttaṃ. Manussaloke pana ekavīsati mucchanā. Tenevāha vīṇopamasuttavaṇṇanāyaṃ –

คำว่า 'โสวัณณมยันติ' คือ ทำด้วยทอง. คำว่า 'โปกขรันติ' คือ กล่าวถึงกะโหลกของพิณ. คำว่า 'ทัณฑะ' คือ คันพิณ. คำว่า 'เวฐกา' คือ ลูกบิดที่ใช้สำหรับผูกสายและสำหรับบีบให้ตึง. คำว่า 'ปัตตกัง' คือ กะโหลก. คำว่า 'สมปัญญาสมุจฉนา มุจเฉตวา' มีอรรถว่า 'จัดแจงพิณนั้นอย่างที่สามารถจะทำให้เกิดเสียงประสานกันได้ ๕๐ เสียงตามลำดับ'. อนึ่ง คำว่า 'สมปัญญาสมุจฉนา สัมมุจเฉตวา' นี้ กล่าวหมายถึงวิธีดีดพิณที่แน่นอนในเทวโลก. แต่ในมนุษยโลกมี ๒๑ มุจฉนา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอุปมาด้วยพิณว่า –

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

Tānā cekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 3.55;

sārattha. ṭī. 3.243);

เสียง ๗ เสียง, คาม ๓ คาม, มุจฉนา ๒๑; และตานะ ๔๙, เหล่านี้คือกลุ่มเสียง. (อ. อฏฺฐก. 3.55; สารตฺถ. ฏีกา 3.243);

Tattha chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, sarasamūhāti attho. Manussaloke vādanavidhinā ekekasseva ca sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā. Ekekasseva ca sarassa satta satta tānabhedā, yato sarassa mandataravavatthānaṃ hoti, te ekūnapaññāsa tānavisesāti, tisso duve catasso, catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā icchitā, ayaṃ pana ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarasarassa ca ekāti samapaññāsāya mucchanānaṃ yogyabhāvena vīṇaṃ vajjesi. Tena vuttaṃ ‘‘samapaññāsa [Pg.248] mucchanā saṃmucchetvā’’ti. Sesadeve jānāpento sakkassa gamanakālanti yojanā.

ในบรรดาเสียงเหล่านั้น เสียงฉัชชะ, อุสภะ, คันธาระ, มัชฌิมะ, ปัญจมะ, เธวตะ, นิสาทะ เหล่านี้เป็นเสียง ๗ เสียง. ฉัชชคาม, มัชฌิมคาม, สาธารณคาม เหล่านี้เป็นคาม ๓ คาม, มีอรรถว่ากลุ่มเสียง. ในมนุษยโลก ด้วยวิธีดีดพิณ ทำมุจฉนา ๓ อย่างต่อเสียงแต่ละเสียง จึงมีมุจฉนา ๒๑. และตานะ ๗ อย่างต่อเสียงแต่ละเสียง, เพราะมีการกำหนดเสียงที่ต่ำลงไป, ตานะพิเศษเหล่านั้นมี ๔๙, ความต่างแห่งศรุติ ๒๒ ที่ต้องการ คือ ๓, ๒, ๔, ๔, ๓, ๒, ๔. แต่ในที่นี้ ดีดพิณด้วยความเหมาะสมของมุจฉนา ๕๐ คือ มุจฉนา ๗ อย่างต่อเสียงแต่ละเสียง และอีก ๑ สำหรับเสียงระหว่างกลาง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สมปัญญาสมุจฉนา สัมมุจเฉตวา'. การเชื่อมความว่า 'เมื่อท้าวสักกะเสด็จไป' คือ เพื่อให้เทพองค์อื่น ๆ ทราบ.

346. Atirivāti ra-kāro padasandhikaro, atīva ativiyāti vuttaṃ hoti. Pakati …pe… agamāsi maraṇabhayasaṃtajjitattā taramānarūpo. Tenevāha ‘‘nanu cā’’tiādi.

๓๔๖. คำว่า 'อติริวา' คือ อักษร 'ร' เป็นตัวเชื่อมบท, มีความหมายว่า 'อย่างยิ่ง' หรือ 'อย่างมาก'. คำว่า 'ปกติ...เป็นต้น...ได้ไปแล้ว' คือ มีลักษณะรีบร้อนเพราะถูกความกลัวตายคุกคาม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'นนุ จา' เป็นต้น.

347. Buddhā nāma mahākāruṇikā, sadevakassa lokassa hitasukhatthāya eva uppannā, te kathaṃ atthikehi durupasaṅkamāti āha ‘‘ahaṃ sarāgo’’tiādi. Tadantaraṃ paṭisallīnāti yena antarena yena khaṇena upasaṅkameyya, tadantaraṃ paṭisallīnā jhānaṃ samāpannā. Tadantara-saddo vā ‘‘etarahī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘sampati paṭisallīnā vā’’ti.

๓๔๗. พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าเป็นผู้มีพระมหากรุณาธิคุณ ทรงอุบัติขึ้นมาเพื่อประโยชน์และความสุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลกเท่านั้น, ไฉนผู้ต้องการจึงเข้าเฝ้าได้ยากเล่า? จึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้ายังมีความกำหนัด' เป็นต้น. คำว่า 'ตทันตรัง ปฏิสัลลีนา' คือ ในระหว่างนั้น ในขณะที่พึงเข้าเฝ้า, ทรงเข้าถึงฌานแล้วประทับอยู่ในที่สงัด. หรือคำว่า 'ตทันตรัง' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'เอตรหิ' (ในบัดนี้) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'หรือว่าในบัดนี้ประทับอยู่ในที่สงัด'.

Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā

อรรถกถาแห่งปัญจสิขคีตคาถา

348. Sāvesīti yathādhippetamucchanaṃ paṭṭhapetvā vīṇaṃ vādento taṃtaṃṭhānuppattiyā pākaṭībhūtamandatāvavatthaṃ dassento sumadhurakomalamadhupānamattamadhukāravirutāpahāsinilakkhaṇo pasannabhānī samaravaṃ tantissaraṃ sāvesi.

๓๔๘. คำว่า 'สาเวสิ' คือ เมื่อตั้งมุจฉนาตามที่ประสงค์แล้ว ดีดพิณ แสดงภาวะแห่งเสียงต่ำที่ปรากฏขึ้นตามตำแหน่งต่าง ๆ มีลักษณะที่เย้ยหยันเสียงร้องของภมรที่เมาน้ำหวานอันไพเราะอ่อนหวานยิ่งนัก มีเสียงแจ่มใส ได้ทำให้เสียงพิณอันกึกก้องนั้นดังขึ้น.

‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;

Amataṃ muni jigīsāno….

พระศากยบุตรมีจิตตั้งมั่น มีปัญญา มีสติ แแสวงหาอมตธรรมด้วยฌาน....

Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhiṃ uttama’’nti. (dī. ni. 2.348);

เหมือนอย่างพระมุนีพึงยินดี เมื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด. (ที. มหา. 2.348);

Ca evaṃ buddhūpasañhitā. Buddhūpasañhitā pana buddhānaṃ dhammasarīraṃ ārabbha nissayaṃ katvā pavattitāti āha ‘‘dhammo arahatāṃ ivā’’ti. Dhammūpasañhitā, arahattūpasañhitā ca veditabbā.

และพึงทราบว่าเกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าอย่างนี้. แต่ที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้านั้น ดำเนินไปโดยอาศัยพระธรรมกายของพระพุทธเจ้าเป็นหลัก จึงกล่าวว่า 'ธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย' เหมือนอย่างนั้น. พึงทราบว่าเกี่ยวข้องกับธรรม และเกี่ยวข้องกับพระอรหัต.

Sūriyasamānasarīrāti sūriyasamānappabhāsarīrā. Tenāha ‘‘tassā kirā’’tiādi. Yasmā timbaruno gandhabbadevarājassa sūriyavaccha sā aṅke jātā, tasmā āha ‘‘yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā’’ti. Kalyāṇaṅgatāya ‘‘kalyāṇī’’ti vuttāti āha ‘‘sabbaṅgasobhanā’’ti.

คำว่า 'สุริยสมานสรีรา' คือ มีร่างกายมีรัศมีเสมอด้วยพระอาทิตย์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ทัสสา กิรา' เป็นต้น. เพราะนางสุริยวัจฉาเกิดในอ้อมอกของท้าวติมพรุเทพราชาแห่งคนธรรพ์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เจ้าเกิดโดยอาศัยท้าวติมพรุเทพราชา'. เพราะมีอวัยวะงาม จึงถูกเรียกว่า 'กัลยาณี' เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ผู้มีอวัยวะงามทุกส่วน'.

Rāgāvesavasena [Pg.249] pubbe vuttā gāthā idānipi tameva ārabbha purato ṭhitaṃ viya ālapanto vadati.

คาถาที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยอำนาจแห่งความกำหนัด บัดนี้ก็ยังกล่าวถึงนางนั้น ราวกับว่านางยืนอยู่ตรงหน้า.

Thanudaranti payodharañca udarañca adhippetanti āha ‘‘thanavemajjhaṃ udarañcā’’ti.

คำว่า 'ถนุทระ' มีความหมายถึงทรวงอกและท้อง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ระหว่างทรวงอกและท้อง'.

Kiñci kāraṇanti kiñci pīḷaṃ.

คำว่า 'กิญจิ การณัง' คือ ความบีบคั้นบางอย่าง.

Pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ abhirattabhāvena.

ละทิ้งสภาพปกติแล้วตั้งอยู่ด้วยภาวะแห่งความยินดี.

Vāmūrūti ruciraūrū. Tenāha ‘‘vāmākārenā’’tiādi. Vāmavikasitarucirasundarābhirūpacārusaddā hi ekatthā daṭṭhabbā. Na tikhiṇanti na tikkhaṃ na lūkhaṃ na kakkhaḷaṃ. Mandanti mudu siniddhaṃ.

คำว่า 'วามูรู' คือ มีต้นขาอันน่ารื่นรมย์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอาการอันน่ารื่นรมย์' เป็นต้น. พึงทราบว่า คำว่า 'วามะ', 'วิกสิตะ', 'รุจิระ', 'สุนทระ', 'อภิรูปะ', 'จารุ' เหล่านี้มีความหมายเดียวกัน. คำว่า 'น ติขิณัง' คือ ไม่คม ไม่หยาบ ไม่กระด้าง. คำว่า 'มันทัง' คือ อ่อนนุ่ม นวลเนียน.

Anekabhāvoti anekasabhāvo, so pana bahuvidho nāma hotīti āha ‘‘anekavidho jāto’’ti. Anekabhāgoti anekakoṭṭhāso.

คำว่า 'อเนกภาโว' คือ มีสภาพหลายอย่าง, ก็สภาพนั้นชื่อว่ามีหลายชนิด เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นหลายชนิด'. คำว่า 'อเนกภาโค' คือ มีส่วนหลายส่วน.

Tayā saddhiṃ vipaccatanti tayā sahitaṃyeva me taṃ kammaṃ vipaccatu, tayā saheva tassa kammassa phalaṃ anubhaveyyanti adhippāyo. Tayā saddhimevāti yathā cakkavattisaṃvattaniyakammaṃ tassa nissandaphalabhūtena itthiratanena saddhiṃyeva vipākaṃ deti, evaṃ taṃ me kammaṃ tayā saddhiṃyeva mayhaṃ vipākaṃ detu.

คำว่า 'ตยา สัทธิง วิปจจติ' มีความหมายว่า 'ขอให้กรรมนั้นของข้าพเจ้าจงให้ผลพร้อมกับท่าน, ขอให้ข้าพเจ้าจงเสวยผลของกรรมนั้นพร้อมกับท่าน'. คำว่า 'ตยา สัทธิเมวะ' คือ เหมือนอย่างกรรมที่ทำให้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิย่อมให้ผลพร้อมกับรัตนะคือสตรีซึ่งเป็นผลสืบเนื่องของกรรมนั้น, ฉันใด, ขอให้กรรมนั้นของข้าพเจ้าจงให้ผลแก่ข้าพเจ้าพร้อมกับท่านฉันนั้น.

Ekodīti ekodibhāvaṃ gato, samāhitoti attho. Jigīsānoti jigīsamāno hoti. Tathābhūtova jigīsati nāmāti tathā paṭhamavikappo vutto. Dutiyavikappe pana ‘‘vicaratī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā attho vutto.

คำว่า 'เอโกที' คือ ถึงภาวะเป็นผู้เดียว, มีอรรถว่ามีจิตตั้งมั่น. คำว่า 'ชิคีสาโน' คือ เป็นผู้แสวงหา. ชื่อว่าแสวงหาด้วยภาวะเช่นนั้นนั่นเอง, อย่างนั้นจึงกล่าวเป็นวิกัลป์ที่หนึ่ง. ส่วนในวิกัลป์ที่สอง กล่าวอรรถโดยนำกิริยาบทว่า 'วิจรติ' (ย่อมเที่ยวไป) มาใช้.

Nandeyyanti samāgamaṃ patthento vadati atisassirikarūpasobhāya.

คำว่า 'นันเทยยัง' คือ กล่าวโดยปรารถนาการอยู่ร่วมกัน ด้วยความงามแห่งรูปอันรุ่งเรืองยิ่งนัก.

349. Saṃsandatīti sameti, yāya mucchanāya, yena ca ākārena tantissaro pavatto, taṃ mucchanaṃ anativattento, teneva ca ākārena gītassaropi pavattoti attho. Yena ajjhāsayena bhagavā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesi, yadatthañca kathesi, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā’’tiādimāha. Natthi bodhimūle eva samucchinnattā. Upekkhako bhagavā anupalittabhāvato. Suvimuttacitto bhagavā chandarāgato, sabbasmā [Pg.250] ca kilesā. Yadi evaṃ kasmā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesīti āha ‘‘sace panā’’tiādi.

๓๔๙. คำว่า สํสนฺทตีติ สเมติ (ย่อมเข้ากัน) ความว่า เสียงพิณดำเนินไปโดยมูรฉนาใด และโดยอาการใด เสียงขับก็ดำเนินไปโดยมูรฉนานั้น และโดยอาการนั้น ไม่ล่วงมูรฉนานั้น และดำเนินไปโดยอาการนั้นนั่นเอง. เพื่อจะแสดงเนื้อความทั้งหมดที่พระผู้มีพระภาคตรัสพรรณนาคุณของคนธรรพ์แก่ปัญจสิขะ ด้วยอัธยาศัยใด และเพื่อประโยชน์ใด จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘กสฺมา’ (เพราะเหตุไร). ไม่มี (กามราคะ) เพราะถูกตัดขาดแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเป็นผู้มีอุเบกขา เพราะความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อน. พระผู้มีพระภาคเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้วจากฉันทราคะ และจากกิเลสทั้งปวง. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสพรรณนาคุณของคนธรรพ์แก่ปัญจสิขะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘สเจ ปน’ (แต่ถ้าว่า).

Ganthitāti sandahitā, tā pana nirantaraṃ kathiyamānā rāsikatā viya hontīti āha ‘‘piṇḍitā’’ti. Vohāravacananti bhagavato, bhikkhūnañca purato vattabbaṃ upacāravacanaṃ.

คำว่า คณฺฐิตา (ผูกพัน) คือ ประสานกัน. แต่คำเหล่านั้น เมื่อกล่าวติดต่อกัน ย่อมเป็นเหมือนรวมกันเป็นกอง จึงตรัสคำว่า ‘ปิณฺฑิตา’ (รวมกัน). คำว่า โวหารวจนํ (คำพูดที่เป็นโวหาร) คือ คำพูดที่ควรกล่าวต่อหน้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลาย เป็นคำพูดที่ใช้ในทางอุปจาระ.

Upanaccantiyāti upagantvā naccantiyā.

คำว่า อุปนจฺจนฺติยา (กำลังฟ้อนรำเข้าไป) คือ กำลังฟ้อนรำเข้าไปใกล้.

Sakkūpasaṅkamanavaṇṇanā

พรรณนาการเสด็จเข้าเฝ้าของท้าวสักกะ

350. ‘‘Kadā saṃyūḷhā’’tiādīni vadanto paṭisammodati. Vippakārampi dasseyyāti aḍḍhakatābhinayavasena naccampi dasseyya.

๓๕๐. เมื่อตรัสคำมีอาทิว่า ‘กทา สํยูลฺหา’ (เมื่อไรหนอจะถึงพร้อม) ย่อมปฏิสันถาร. คำว่า วิปฺปการมฺปิ ทสฺเสยฺยาติ (พึงแสดงความแปลกกันด้วย) คือ พึงแสดงการฟ้อนรำด้วยอำนาจการแสดงท่าทางที่ทำเพียงครึ่งเดียว.

351. ‘‘Abhivadito sakko devānamindo’’tiādīnaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādīnaṃ (pārā. 16, 24) viya saṅgītikāravacanabhāve saṃsayo natthi, ‘‘evañca pana tathāgatā’’ti idha pana siyā saṃsayoti ‘‘dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacana’’nti vatvā itarassāpi tathābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sabbameta’’ntiādi vuttaṃ. Vuḍḍhivacanena vuttoti ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānaṃ indo’’ti āsīsavādaṃ vutto. ‘‘Bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti vadanto abhivādeti nāma ‘‘sukhī hotū’’ti āsīsavādassa vadāpanato. Tathā pana āsīsavādaṃ vadanto abhivadati nāma sabbakālaṃ tatheva tiṭṭhanato.

๓๕๑. คำมีอาทิว่า ‘อภิวาทิโต สกฺโก เทวานมินฺโท’ (ท้าวสักกะจอมเทพถวายบังคมแล้ว) และคำมีอาทิว่า ‘เตน โข ปน สมเยน’ (สมัยนั้นแล) (ปารา. 16, 24) ไม่มีข้อสงสัยในการเป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. แต่ในคำว่า ‘เอวญฺจ ปน ตถาคตา’ (อนึ่ง พระตถาคตทั้งหลายอย่างนี้) นี้ อาจมีข้อสงสัย จึงกล่าวว่า ‘เป็นคำที่พระธรรมสังคีติกาจารย์ตั้งไว้’ และเพื่อแสดงว่าคำอื่นก็เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘สพฺพเมตํ’ (ทั้งหมดนี้). คำว่า วุฑฺฒิวจเนน วุตฺโต (กล่าวด้วยคำเจริญ) คือ กล่าวด้วยคำอวยพรว่า ‘ปัญจสิขะ ขอท่านจงเป็นสุขเถิด ท้าวสักกะจอมเทพ’. เมื่อกล่าวว่า ‘ย่อมไหว้พระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ชื่อว่าย่อมถวายบังคม เพราะให้กล่าวคำอวยพรว่า ‘ขอท่านจงเป็นสุขเถิด’. แต่เมื่อกล่าวคำอวยพรเช่นนั้น ชื่อว่าย่อมถวายบังคม เพราะดำรงอยู่เช่นนั้นตลอดกาล.

Uruṃ vepullaṃ dassati dakkhatīti urundā vibhattialopena. Vivaṭā aṅgaṇaṭṭhānaṃ. Yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahitoti yo tassaṃ guhāyaṃ satthu samantato asītihatthato ayaṃ pākatiko andhakāro, so devānaṃ vatthābharaṇasarīrobhāsehi antarahito, āloko sampajji. Asītihatthe pana buddhālokeneva andhakāro antarahito, na ca samattho devānaṃ obhāso buddhānaṃ abhibhavituṃ.

คำว่า อุรุนฺทา (ย่อมแสดงความไพบูลย์อันไพศาล) อธิบายว่า ย่อมแสดง (ทสฺสติ, ทกฺขติ) ซึ่งความกว้างขวาง (อุรุํ) ความไพบูลย์ (เวปุลฺลํ) เป็นการลบวิภัตติ. คำว่า วิวฏา (เปิดแล้ว) คือ สถานที่ที่เป็นลาน. คำว่า โย ปกติยา คุหายํ อนฺธกาโร โส อนฺตรหิโต (ความมืดใดมีอยู่ในถ้ำโดยปกติ ความมืดนั้นอันตรธานไปแล้ว) คือ ความมืดตามปกติที่อยู่รอบพระศาสดาในถ้ำนั้น ๘๐ ศอกนี้ อันตรธานไปแล้วด้วยรัศมีเครื่องประดับและสรีระของเหล่าทวยเทพ แสงสว่างก็เกิดขึ้น. แต่ในระยะ ๘๐ ศอกนั้น ความมืดอันตรธานไปแล้วด้วยพุทธรัศมีเท่านั้น และรัศมีของเหล่าทวยเทพก็ไม่สามารถครอบงำรัศมีของพระพุทธเจ้าได้.

352. Cirappaṭikāhanti cirappabhutiko ahaṃ. Aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi avivādādhikaraṇaṭṭhāne nibbattattā. Kīḷādīnipīti ādi-saddena dhammassavanādiṃ saṅgaṇhāti.

๓๕๒. คำว่า จิรปฺปฏิกาหํ (เรามานานแล้ว) คือ เรามาตั้งแต่กาลนาน. ชื่อว่า อัฑฒกรณะ (การพิจารณาคดี) ไม่มี เพราะเกิดขึ้นในที่ที่ไม่มีอธิกรณ์อันเป็นวิวาทะ. คำว่า กีฬาทีปิ (แม้การเล่นเป็นต้น) ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์การฟังธรรมเป็นต้น.

Salaḷamayagandhakuṭiyanti [Pg.251] salaḷarukkhehi raññā pasenadinā kāritagandhakuṭiyaṃ. Tenassāti tena phaladvayādhigamena pahīnaoḷārikakāmarāgatāya assā bhūjatiyā devaloke abhiratiyeva natthi. Cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ettha adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ārammaṇassa adhimattatāya samāpattito vuṭṭhānaṃ jāta’’nti maññeyyunti taṃ paṭikkhipanto ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātīti no vata re vattabbe’’ti āha. Sati ca ārammaṇasaṅghaṭṭanāyaṃ gahaṇenapi bhavitabbanti adhippāyena ‘‘suṇātī’’ti vuttaṃ, itaro ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vacanamattaṃ nissāya sabbassāpi jhānassa saddo kaṇṭakoti adhippāyena paṭikkhepaṃ asahanto ‘‘nanu bhagavā…pe… bhaṇatī’’ti imameva suttapadaṃ uddhari. Tattha yathā dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ, evaṃ ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā sammadeva dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena sabbāsampi lokiyasaññānaṃ aggamaggena samatikkantattā ārammaṇādhigamatāya na kadāci phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti. Tathā pana na suppahīnattā paṭighasaññānaṃ sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃsamāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti vuttaṃ. Yadi pana paṭighasaññānaṃ vikkhambhitattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ hoti, pageva maggaphalasamāpattito. Tenāha ‘‘cakkanemisaddenā’’tiādi. Cakkanemisaddenāti ca nayidaṃ karaṇavacanaṃ hetumhi, karaṇe vā atha kho sahayoge. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า สลฬมยคนฺธกุฏิยํ (ในพระคันธกุฎีที่สร้างด้วยไม้สน) คือ ในพระคันธกุฎีที่พระเจ้าปเสนทิสร้างด้วยไม้สน. คำว่า เตนสฺสาติ (เพราะเหตุนั้นของนาง) คือ เพราะการบรรลุผลสองอย่างนั้น และเพราะกามราคะอย่างหยาบถูกละแล้ว นางภูชตีนั้นจึงไม่มีความยินดีในเทวโลกเลย. ในคำว่า ‘ออกจากสมาธินั้นด้วยเสียงขอบล้อ’ นี้ ชนทั้งหลายผู้ไม่รู้ความหมายพึงสำคัญว่า ‘การออกจากสมาบัติเกิดขึ้นเพราะอารมณ์มีกำลังมาก’ จึงคัดค้านคำนั้นว่า ‘ไม่ควรกล่าวเลยว่า ผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง’. และเมื่อมีการกระทบอารมณ์ ก็พึงมีการรับรู้ด้วย ด้วยความหมายนี้จึงกล่าวว่า ‘ย่อมได้ยิน’. ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง อาศัยเพียงคำว่า ‘เสียงเป็นเสี้ยนหนามของผู้เข้าปฐมฌาน’ ด้วยความหมายว่า เสียงเป็นเสี้ยนหนามของฌานทั้งหมด จึงไม่ยอมรับการคัดค้านนั้น จึงยกพุทธพจน์นี้ขึ้นมาว่า ‘นนุ ภควา...เป... ภณติ’ (ก็พระผู้มีพระภาค...ตรัสแล้วมิใช่หรือ). ในที่นั้น เหมือนอย่างที่ปฏิฆสัญญาถูกละได้ดีแล้วด้วยการเจริญฝ่ายตรงข้ามกับการเห็นโทษ อรูปสมาบัติจึงไม่ออกด้วยเสียงอันดังฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน สัญญาที่เป็นโลกิยะทั้งหมดถูกก้าวล่วงด้วยอริยมรรคด้วยการเจริญฝ่ายตรงข้ามกับการเห็นโทษอย่างถูกต้องด้วยคำมีอาทิว่า ‘ความเกิดขึ้นเป็นภัย, ความไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม’ การออกจากผลสมาบัติจึงไม่เกิดขึ้นเพราะการเข้าถึงอารมณ์เลย. แต่ปฏิฆสัญญาไม่ได้ถูกละได้ดีแล้วอย่างนั้น รูปสมาบัติทั้งหมดจึงออกได้. ส่วนปฐมฌานไม่ทนต่อเสียงแม้เพียงเล็กน้อย จึงกล่าวว่า ‘เสียงเป็นเสี้ยนหนาม’ แก่ผู้เข้าฌานนั้น. ถ้าปฏิฆสัญญาถูกข่มไว้แล้ว อรูปสมาบัติจึงไม่ออกด้วยเสียงอันดัง, จะกล่าวไปไยถึงมรรคผลสมาบัติเล่า. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘จกฺกเนมิสทฺเทน’ (ด้วยเสียงขอบล้อ). และคำว่า ‘จกฺกเนมิสทฺเทน’ นี้ ไม่ใช่คำบอกเหตุ หรือคำบอกเครื่องมือ แต่เป็นคำบอกสหโยคะ (ความประกอบพร้อมกัน). เพื่อแสดงความหมายนี้เอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ภควา ปน’ (แต่พระผู้มีพระภาค).

Gopakavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องราวของโคปกะ

353. Paripūrakārinīti paripuṇṇāni, parisuddhāni ca katvā rakkhitavatī. ‘‘Itthitta’’ntiādi tattha virajjanākāradassanaṃ. Dhitthibhāvaṃitthibhāvassa dhikkāro hetūti attho. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, payojanaṃ natthīti attho. Virājetīti jigucchati. Etā sampattiyoti cakkavattisiriādikā etā yathāvuttasampattiyo. Tasmā pubbaparicayena upaṭṭhitanikantivasena. Upaṭṭhānasālanti sudhammadevasabhaṃ.

๓๕๓. คำว่า ปริปูรการินี (ผู้กระทำให้บริบูรณ์) คือ ผู้รักษาไว้โดยทำให้บริบูรณ์และบริสุทธิ์. คำมีอาทิว่า ‘อิตฺถิตฺตํ’ (ความเป็นหญิง) เป็นการแสดงอาการที่น่าเบื่อหน่ายในที่นั้น. คำว่า ธิฏฐิภาวํ (ความเป็นผู้ถูกตำหนิ) คือ ความเป็นหญิงเป็นเหตุแห่งการตำหนิ. คำว่า อลํ (พอแล้ว) เป็นคำปฏิเสธ หมายความว่า ไม่มีประโยชน์. คำว่า วิราเชติ (ย่อมเบื่อหน่าย) คือ ย่อมรังเกียจ. คำว่า เอตา สมฺปตฺติโย (สมบัติเหล่านี้) คือ สมบัติที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้ มีสิริแห่งจักรพรรดิเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ด้วยความคุ้นเคยแต่ปางก่อน และด้วยอำนาจความรักที่เกิดขึ้น. คำว่า อุปฏฺฐานสาลํ (ศาลาที่ประทับ) คือ สุธรรมาเทวสภา.

Soti [Pg.252] gopakadevaputto. Vaṭṭetvā vaṭṭetvāti tomarādiṃ vattentena viya codanavacanaṃ parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā. Gāḷhaṃ vijjhitabbāti gāḷhataraṃ ghaṭṭetabbā.

คำว่า โโส (เขา) คือ เทพบุตรโคปกะ. คำว่า วฏฺเฏตฺวา วฏฺเฏตฺวา (หมุนไป หมุนไป) คือ หมุนเวียนคำตักเตือนไปมา เหมือนการหมุนหอกเป็นต้น. คำว่า คาฬฺหํ วิชฺฌิตพฺพา (พึงแทงให้แน่น) คือ พึงกระทบให้แน่นยิ่งขึ้น.

Kuto mukhāti kuto pavattañāṇamukhā. Tenāha ‘‘aññavihitakā’’ti. Katapuññeti sammā katapuññe dhamme.

บทว่า กุโต มุขาติ (มีอะไรเป็นหน้า) ได้แก่ มีปากแห่งญาณที่เกิดขึ้นจากไหน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อัญญวิหิตกา” (ผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น). บทว่า กตปุญเญติ (ในผู้ทำบุญแล้ว) ได้แก่ ในธรรมอันเป็นบุญที่ทำไว้ดีแล้ว.

Dāyoti lābho. So hi dīyati tehi dātabbattā dāyo, yesaṃ dīyati, tehi laddhattā lābhoti ca vuccati. Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu katādhikārattā. Tattha tāvatiṃsabhavane ṭhitānaṃyeva nibbatto yathā sakkassa indasālaguhāyaṃ ṭhitasseva sakkattabhāvo.

บทว่า ทาโยติ (ทายะ) ได้แก่ ลาภะ เพราะว่าสิ่งนั้นอันบุคคลพึงให้ จึงชื่อว่า ทายะ และเพราะบุคคลเหล่านั้นได้แล้ว จึงชื่อว่า ลาภะ ดังนี้ก็มี สังขาร... (ละไว้)... ตั้งมั่นแล้ว เพราะได้สร้างสมบุญบารมีไว้แล้ว การบังเกิดของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในภพดาวดึงส์นั้น เหมือนความเป็นพระอินทร์ของท้าวสักกะผู้ประทับอยู่ในถ้ำอินทสาลฉะนั้น

Nikantiṃ tasmiṃ gandhabbakāye ālayaṃ samucchindituṃ na sakkonto.

ไม่สามารถจะถอนความพอใจ ความอาลัยในกายแห่งคนธรรพ์นั้นได้

354. Attanāva veditabboti attanāva adhigantvā veditabbo, na parappaccayikena. Tumhehi vuccamānānīti kevalaṃ tumhehi vuccamānāni.

๓๕๔. บทว่า อัตตนาวะ เวทิตัพโพติ (อันตนเองเท่านั้นพึงรู้) ได้แก่ อันตนเองเท่านั้นพึงบรรลุแล้วรู้ ไม่ใช่ด้วยการเชื่อผู้อื่น บทว่า ตุมเหหิ วุจจมานานีติ (อันท่านทั้งหลายกล่าวอยู่) ได้แก่ อันท่านทั้งหลายกล่าวอยู่เท่านั้น

Viyāyāmāti vissaṭṭhaṃ vīriyaṃ santāne pavattema. Pakatiyāti rūpāvacarabhāvena, ‘‘anussara’’nti vā pāṭho.

บทว่า วิยายามาติ (เราย่อมพยายาม) ได้แก่ เราย่อมยังความเพียรที่ปล่อยไปแล้วให้เป็นไปในสันดาน บทว่า ปะกะติยาติ (โดยปกติ) ได้แก่ โดยความเป็นรูปาวจร หรืออีกนัยหนึ่งเป็นบทว่า “อนุสสรันติ” (ย่อมระลึก)

Kāmarāgo eva ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi pavattibhedena saṃyojanaṭṭhena ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti, yogaganthādipavattiākārabhedena ‘‘kāmabandhanānī’’ti ca vutto. Pāpimayogānīti ettha pana sesayogaganthānampi vasena attho veditabbo.

กามราคะนั่นแหละ ถูกกล่าวว่า “กามราคสังโยชน์” โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพันด้วยความต่างแห่งการเป็นไปมี “ฉันทะ ราคะ ฉันทราคะ” เป็นต้น และถูกกล่าวว่า “กามพันธนะ” โดยความต่างแห่งอาการเป็นไปมีโยคะและคันถะเป็นต้น ส่วนในบทว่า ปาปิมโยคานิ (เครื่องประกอบของมาร) นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยแห่งโยคะและคันถะที่เหลือด้วย

Duvidhānanti vatthukāmakilesakāmavasena duvidhānaṃ.

บทว่า ทุวิธานันติ (สองอย่าง) ได้แก่ สองอย่าง โดยเป็นวัตถุกามและกิเลสกาม

‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti ca padadvaye kinti nipātamattaṃ. Cātuddisabhāveti tesaṃ buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ catuddisayogyabhāve appaṭihaṭabhāve. Buddharatanañhi mahākāruṇikatāya, anāvaraṇañāṇatāya, paramasantuṭṭhatāya ca cātuddisaṃ, dhammaratanaṃ svākkhātatāya, saṅgharatanaṃ suppaṭipannatāya. Tenāha ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti.

ในสองบทว่า “เอตถะ กิง, ตัตถะ กิง” (ในที่นี้อะไร, ในที่นั้นอะไร) นั้น บทว่า กิง เป็นเพียงนิบาต บทว่า จาตุททิสภาเวติ (ในความเป็นผู้ไปได้ทั่วทิศ) ได้แก่ ในความเป็นผู้เหมาะสมแก่ทิศทั้งสี่ และในความเป็นผู้ไม่ติดขัด ของพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น พระพุทธรัตนะย่อมไปได้ทั่วทิศ เพราะความเป็นผู้มีพระมหากรุณาธิคุณ, เพราะความเป็นผู้มีพระอนาวรณญาณ และเพราะความเป็นผู้ทรงยินดีอย่างยิ่ง, พระธรรมรัตนะย่อมไปได้ทั่วทิศ เพราะความเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว, พระสังฆรัตนะย่อมไปได้ทั่วทิศ เพราะความเป็นผู้ปฏิบัตดีแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ติดขัดในทิศทั้งปวง”

Majjhimassa paṭhamajjhānassa adhigatattā tāvadeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā tāvadeva purimaṃ jhānasatiṃ paṭilabhitvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā orambhāgiyasaṃyojanasamucchindanena maggaphalavisesaṃ anāgāmiphalasaṅkhātaṃ visesaṃ ajjhagaṃsu adhigacchiṃsu. Keci pana ‘‘kāmāvacarattabhāvena [Pg.253] maggaphalāni adhigacchiṃsūti adhippāyena pañcamassa jhānassa anadhigatattā suddhāvāsesu na uppajjiṃsu, paṭhamajjhānalābhitāya pana brahmapurohitesu nibbattiṃsū’’ti vadanti.

เพราะได้ปฐมฌานอันเป็นมัชฌิมะ จึงบรรลุพรหมปุโรหิตกายในขณะนั้นเอง ได้สติในฌานก่อนในขณะนั้นเอง กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วเจริญวิปัสสนา ด้วยการถอนโอรัมภาคิยสังโยชน์ จึงบรรลุคุณวิเศษคือมรรคผล อันได้แก่ อนาคามิผล บางพวกกล่าวว่า “ด้วยความหมายว่าบรรลุมรรคผลด้วยความเป็นผู้ยังอยู่ในกามภพ เพราะไม่ได้ปัญจมฌาน จึงไม่บังเกิดในสุทธาวาส แต่เพราะได้ปฐมฌาน จึงบังเกิดในพรหมปุโรหิต”

Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องมาฆมาณพ

355. Visuddhoti visuddhaajjhāsayo, upanissayasampannoti adhippāyo. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti gāmikānaṃ upaṭṭhānaṭṭhānaṃ vadati. Tāvatakenevāti attanā sodhitaṭṭhāneva aññassa āgantvā avaṭṭhāneneva. Satiṃ paṭilabhitvāti ‘‘aho mayā katakammaṃ saphalaṃ jāta’’nti yoniso cittaṃ uppādetvā.

๓๕๕. บทว่า วิสุทโธติ (ผู้บริสุทธิ์) ได้แก่ ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ มีความหมายว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย บทว่า คามกัมมกรณัฏฐานันติ (สถานที่ทำงานของชาวบ้าน) ได้แก่ สถานที่บำรุงชาวบ้าน บทว่า ตาวะตะเกเนวาติ (เพียงเท่านั้น) ได้แก่ เพียงเพราะผู้อื่นมาตั้งอยู่ไม่ได้ในสถานที่ที่ตนเองชำระแล้วเท่านั้น บทว่า สติง ปฏิละภิตวาติ (ได้สติแล้ว) ได้แก่ ยังจิตให้เกิดขึ้นโดยแยบคายว่า ‘โอหนอ กรรมที่เราทำแล้วนี้สำเร็จผลแล้ว’

Pāsāṇeti maggamajjhe uccatarabhāvena ṭhitapāsāṇe. Uccāletvāti uddharitvā. Etassa saggassa gamanamagganti etassa candādīnaṃ uppattiṭṭhānabhūtassa saggassa gamanamaggaṃ puññakammaṃ.

บทว่า ปาสาเณติ (ก้อนหิน) ได้แก่ ก้อนหินที่ตั้งอยู่สูงกว่าในท่ามกลางทาง บทว่า อุจจาเลตวาติ (ยกขึ้นแล้ว) ได้แก่ ถอนขึ้นแล้ว บทว่า เอตัสสะ สัคคัสสะ คมนะมัคคันติ (ทางไปสู่สวรรค์นี้) ได้แก่ บุญกรรมอันเป็นทางไปสู่สวรรค์อันเป็นที่เกิดของพระจันทร์เป็นต้นนี้

Sugativasena laddhabbaṃ, kahāpaṇañcāti kahāpaṇaṃ, daṇḍavasena laddhabbaṃ bali daṇḍabali. Gahapatikā kiṃ karissantīti gahapatikā nāma aṭavikā viya visamanissitā, te na kañci anatthaṃ karissanti, evaṃ tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti yadipi pubbe na kathitaṃ, etarahi pana bhayena kathitaṃ, mā mayhaṃ dosaṃ kareyyātha, ārocitakālato paṭṭhāya na mayhaṃ dosoti vadati.

สิ่งที่พึงได้โดยสุคติ, และกหาปณะ คือ กหาปณะ, บรรณาการที่พึงได้โดยการลงโทษ คือ ทัณฑพลี บทว่า คหปติกา กิง กริสสันตีติ (คหบดีทั้งหลายจักทำอะไร) ได้แก่ คหบดีทั้งหลายชื่อว่าผู้พึ่งพิงสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอเหมือนชาวป่า พวกเขาจักไม่ทำความเสียหายใดๆ เลย, “เมื่อท่านรู้อย่างนี้แล้ว ทำไมจึงไม่บอกแก่เรา” แม้ว่าเมื่อก่อนไม่ได้บอก แต่บัดนี้บอกด้วยความกลัว “ขอท่านทั้งหลายอย่าได้ทำโทษแก่เราเลย, ตั้งแต่เวลาที่บอกแล้ว โทษย่อมไม่มีแก่เรา” ดังนี้

Nibaddhanti ekantikaṃ.

บทว่า นิพัทธันติ (ผูกพัน) ได้แก่ แน่นอน

Pisuṇesīti pisuṇakammamakāsi, tumhākaṃ antare mayhaṃ pesuññaṃ upasaṃharatīti attho. Puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā. Mayhampīti mayhampi atthāya maṃ uddissa puññakammaṃ karotha. Nīluppalaṃ nāma vikasamānaṃ udakato uggantvāva vikasati, evaṃ ahutvā antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya. Amhākaṃ panidaṃ puññakammaṃ bhavantarūpapattiyā vinā imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ detīti yojanā. Cintāmattakampīti domanassavasena cintāmattakampi.

บทว่า ปิสุณสีติ (ย่อมส่อเสียด) ได้แก่ กระทำกรรมอันส่อเสียด มีความหมายว่า ย่อมนำคำส่อเสียดของเราไปในระหว่างท่านทั้งหลาย อีกทั้งกระทำพรหมเทยยะ (ของที่ให้แก่พรหม) ที่ไม่พึงนำไปได้ บทว่า มัยหัมปีติ (แม้แก่เรา) ได้แก่ จงทำบุญกรรมเพื่อประโยชน์แก่เรา อุทิศแก่เราด้วย ชื่อว่าดอกอุบลเขียว เมื่อบานย่อมผุดขึ้นจากน้ำแล้วบานเท่านั้น ไม่เป็นเช่นนั้นแล้วบานอยู่ในน้ำ เหมือนดอกอุบลเขียวที่บานอยู่ในน้ำ ส่วนบุญกรรมนี้ของเรา ย่อมให้ผลในอัตภาพนี้เท่านั้น โดยไม่ต้องมีการเกิดในภพอื่นอีก ดังนี้เป็นบทเชื่อม บทว่า จินตามัตตกัมปีติ (แม้เพียงความคิด) ได้แก่ แม้เพียงความคิดด้วยอำนาจแห่งโทมนัส

Pagevāti kālasseva, ativiya pātoti attho. Kaṇṇikūpaganti kaṇṇikayogyaṃ. Tacchetvā maṭṭhaṃ katvā kaṇṇikāya kattabbaṃ sabbaṃ niṭṭhapetvā. Tathā hi sā vatthena veṭhetvā ṭhapitā.

บทว่า ปาเควาติ (ก่อนทีเดียว) ได้แก่ ในเวลาเช้าตรู่ มีความหมายว่า เช้ามาก บทว่า กัณณิกูปะคันติ (ควรแก่ช่อฟ้า) ได้แก่ เหมาะสมแก่ช่อฟ้า ถากแล้วทำให้เกลี้ยงเกลา ทำทุกอย่างที่พึงทำแก่ช่อฟ้าให้เสร็จสิ้น เพราะว่าช่อฟ้านั้นถูกห่อด้วยผ้าแล้ววางไว้

Cayabandhanaṃ [Pg.254] sālāya adhiṭṭhānasajjanaṃ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ kaṇṇikārohanakāle āruhitvā avaṭṭhānaaṭṭakaraṇaṃ.

จยพันธนะ (การผูกกอง) คือ การจัดเตรียมฐานรากของศาลา กัณณิกมัญจพันธนะ (การผูกเตียงช่อฟ้า) คือ การทำนั่งร้านสำหรับขึ้นไปยืนในเวลาจะยกช่อฟ้า

Yassa atthate phalake yassa phalake atthateti yojanā.

บทว่า ยัสสะ อัตถะเต ผะละเก (บนแผ่นกระดานที่ปูแล้วของใคร) เป็นบทเชื่อมว่า บนแผ่นกระดานที่ปูแล้วของใคร

Avidūreti sālāya, koviḷārarukkhassa ca avidūre. Sabbajeṭṭhikāti sabbāsaṃ tassa bhariyānaṃ jeṭṭhikā sujātā.

บทว่า อวิทูเรติ (ไม่ไกล) ได้แก่ ไม่ไกลจากศาลาและต้นกัลปพฤกษ์ บทว่า สัพพะเชฏฐิกาติ (เป็นใหญ่ที่สุด) ได้แก่ นางสุชาดาผู้เป็นใหญ่ที่สุดในบรรดาภรรยาทั้งหมดของเขา

Tassevāti sakkasseva. Santiketi samīpe santikāvacarā hutvā nibbattā. Dhajena saddhiṃ sahassayojaniko pāsādo.

บทว่า ตัสเสวาติ (ของเขานั่นเอง) ได้แก่ ของท้าวสักกะนั่นเอง บทว่า สันติเกติ (ใกล้) ได้แก่ บังเกิดเป็นผู้ใกล้ชิด ปราสาทสูงพันโยชน์พร้อมด้วยธง

Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti kakkaṭake gaṇhituṃ tassa bilapariyantassa vijjhanasūcisadisaṃ.

บทว่า กักกะฏะกะวิชฌะนะสูละสะทิสันติ (เหมือนหลาวแทงปู) ได้แก่ เหมือนเหล็กแหลมที่ใช้แทงบริเวณปากรูของปูเพื่อจับปู

Maccharūpenāti matamaccharūpena. Osaratīti pilavanto gacchati. Tassāpi bakasakuṇikāya pañca vassasatāni āyu ahosi devanerayikānaṃ viya manussapetatiracchānānaṃ āyuno aparicchinnattā.

บทว่า มัจฉะรูเปนาติ (ด้วยรูปปลา) ได้แก่ ด้วยรูปปลาที่ตายแล้ว บทว่า โอสะระตีติ (ย่อมไหลไป) ได้แก่ ย่อมลอยไป แม้แม่นกยางนั้นก็มีอายุ ๕๐๐ ปี เพราะอายุของมนุษย์ เปรต และสัตว์เดรัจฉานไม่จำกัด เหมือนอายุของเทวดาและสัตว์นรก

Ukkuṭṭhimakāsīti uccāsaddamakāsi.

บทว่า อุกกุฏฐิมะกาสีติ (ได้ทำเสียงอุกกุฏฐิ) ได้แก่ ได้ทำเสียงดัง

Pubbasannivāsenāti purimajātīsu cirasannivāsena. Evañhi ekaccānaṃ diṭṭhamattenapi sineho uppajjati. Tenāha bhagavā –

คำว่า ปุพพสันนิวาเสนะ (ด้วยการอยู่ร่วมกันในปางก่อน) คือด้วยการอยู่ร่วมกันมานานในชาติก่อนๆ. อย่างนี้แล ความรักย่อมเกิดขึ้นแก่บางคนแม้เพียงแค่เห็น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

‘‘ด้วยการอยู่ร่วมกันในปางก่อนนั่นแล หรือด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ เหมือนดอกอุบลในน้ำฉะนั้น’’ (ชาตก. 1.2.174);

Avasesesūti asure, sakkaṃ ṭhapetvā dvīsu devalokesu deveva sandhāya vadati.

คำว่า อวเสเสสุ (ในที่เหลือ) คือมุ่งหมายถึงพวกเทพเท่านั้นแล้วกล่าว เว้นพวกอสูรและพระอินทร์ ในเทวโลก 2 ชั้น.

Atthanissitanti attano, paresañca atthameva hitameva nissitaṃ, taṃ pana hitaṃ sukhassa nidānanti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti.

คำว่า อัตถนิสสิตัง (อาศัยประโยชน์) คืออาศัยประโยชน์และความเกื้อกูลของตนและของผู้อื่นนั่นเอง. ก็ความเกื้อกูลนั้นเป็นเหตุแห่งความสุข เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘อาศัยเหตุ’’.

Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā

คำพรรณนาการพยากรณ์ปัญหา

357. Kiṃsaṃyojanāti kīdisasaṃyojanā. Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti saṃyojanānīti āha ‘‘kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā’’ti. Puthukāyāti bahū sattakāyāti āha ‘‘bahū janā’’ti. Veraṃ vuccati dosoti āha ‘‘averāti appaṭighā’’ti. Āvudhena [Pg.255] sarīre daṇḍo āvudhadaṇḍo, dhanassa dāpanatthena daṇḍo dhanadaṇḍo, tadubhayākaraṇena tato vinimutto adaṇḍo, sampattiharaṇato, saha anatthuppattito ca sapatto, paṭisattūti āha ‘‘asapattāti apaccatthikā’’ti. Byāpajjhaṃ vuccati cittadukkhaṃ, tabbirahitā abyāpajjhāti āha ‘‘vigatadomanassā’’ti. Pubbe ‘‘averā’’ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto. Tenāha ‘‘appaṭighā’’ti. ‘‘Averino’’ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ. Tenāha ‘‘katthaci kopaṃ na uppādetvā’’ti. ‘‘Viharemū’’ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘averā viharemū’’tiādinā. Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ ‘‘accharāyā’’ti ādiṃ vatvā ‘‘iti ce nesaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ ‘‘dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī’’ti vuttaṃ. Iti ceti ce-saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha ‘‘evañca nesa’’nti.

๓๕๗. คำว่า กึสังโยชนา (มีเครื่องผูกอะไร) คือมีเครื่องผูกเช่นไร. สังโยชน์ทั้งหลายย่อมผูกสัตว์ไว้ในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘มีเครื่องผูกอะไร ถูกผูกด้วยเครื่องผูกอะไร’’. คำว่า ปุถุกายา (มีกายมาก) คือมีหมู่สัตว์มาก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘ชนมาก’’. คำว่า เวร (เวร) หมายถึง โทสะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘อเวรา (ไม่มีเวร) คือไม่มีความขัดเคือง’’. การลงทัณฑ์ที่ร่างกายด้วยอาวุธ ชื่อว่า อาวุธทัณฑ์, การลงทัณฑ์โดยให้เสียทรัพย์ ชื่อว่า ธนทัณฑ์, ผู้พ้นจากทัณฑ์ทั้งสองนั้น เพราะไม่ทำทัณฑ์ทั้งสองนั้น ชื่อว่า อทัณฑ์, ชื่อว่า สปัตตะ เพราะนำความสำเร็จไป และเพราะเกิดขึ้นพร้อมกับความไม่เป็นประโยชน์ คือเป็นปฏิปักษ์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘อสปัตตา (ไม่มีศัตรู) คือไม่มีปฏิปักษ์’’. คำว่า พยาปัชฌะ (ความเบียดเบียน) หมายถึง ความทุกข์ใจ, ผู้ปราศจากความทุกข์ใจนั้น คืออพยาปัชฌะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘วิคตโทมนัสสา (ปราศจากโทมนัส)’’. ก่อนหน้านี้ ได้กล่าวถึงการไม่มีผู้ประทุษร้ายที่เกี่ยวข้องด้วยบทว่า ‘‘อเวรา’’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘อัปปฏิฆา (ไม่มีความขัดเคือง)’’. ส่วนด้วยบทว่า ‘‘อเวริโน’’ นี้ คือการไม่ยังความโกรธแม้เพียงเล็กน้อยให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘ไม่ยังความโกรธให้เกิดขึ้นในที่ไหนๆ’’. และบทว่า ‘‘วิหเรมู’’ (พึงอยู่) พึงประกอบเข้ากับบทก่อนๆ ด้วยบทว่า ‘‘อเวรา วิหเรมู’’ (พึงอยู่โดยไม่มีเวร) เป็นต้น. และเพื่อแสดงว่าความเป็นผู้ไม่มีเวรเป็นต้นนี้ย่อมปรากฏด้วยการแบ่งปัน จึงกล่าวบทว่า ‘‘อัจฉรายา’’ (เพียงชั่วลัดนิ้วมือ) เป็นต้น แล้วกล่าวว่า ‘‘อิติ เจ เนสัง โหติ’’ (ถ้าหากว่าความดำริเช่นนี้มีแก่ชนเหล่านั้น). เพื่อแสดงว่าการเกิดขึ้นแห่งจิตย่อมเป็นไปอย่างมั่นคงยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า ‘‘ให้ทานแล้ว บูชาแล้ว ย่อมปรารถนา’’. คำว่า อิติ เจ (ถ้าหากว่า) นี้ ศัพท์ว่า เจ ย่อมกำหนดโดยความเกี่ยวข้องตามลำดับ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘เอวัญจะ เนสัง’’ (และอย่างนี้แก่ชนเหล่านั้น).

Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti parasampattikhīyanalakkhaṇā, yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ, tadaggenassa ‘‘nigūhanalakkhaṇa’’ntipi vattabbaṃ. Tathā hissa porāṇā ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariya’’nti nibbacanaṃ vadanti. Abhidhamme ‘‘yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1126) nikkhepakaṇḍe, ‘‘yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesa’’ntiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca vuttāneva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo.

ความริษยา (อิสสา) มีการทำลายความสำเร็จของผู้อื่น การอิจฉา การทนไม่ได้เป็นลักษณะ เพราะเหตุนั้นจึงมีลักษณะคือการทำลายความสำเร็จของผู้อื่น. ด้วยเหตุที่ความตระหนี่ (มัจฉริยะ) มีลักษณะคือการทนไม่ได้ที่ความสำเร็จของตนจะเป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้นจึงควรกล่าวว่า ‘‘มีลักษณะคือการปกปิด’’ ด้วย. อนึ่ง บัณฑิตในกาลก่อนกล่าวคำนิรุตติว่า ‘‘ขอสิ่งอัศจรรย์นี้อย่ามีแก่ผู้อื่นเลย ขอจงมีแก่เราเท่านั้น’’ ดังนี้ ชื่อว่า มัจฉริยะ (ความตระหนี่). ในพระอภิธรรม ในนิกเขปกัณฑ์ (หมวดว่าด้วยการจำแนก) ได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘ความริษยา ความอิจฉา ในลาภ สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้ การบูชาของผู้อื่นใด’’ เป็นต้น (ธ.ส. 1126) และในคำอธิบายนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘ในลาภเป็นต้นของผู้อื่นเหล่านี้ มีอะไรแก่ชนเหล่านี้ด้วยสิ่งนี้’’ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni, tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā, tasmā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento ‘‘āvāsamacchariyena panā’’tiādimāha. Etthāti etesu issāmacchariyesu, etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu. Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati [Pg.256] tattha laggacittatāya, nihīnajjhāsayatāya ca. Mamāti mayā, ayameva vā pāṭho. Lohitampi mukhato uggacchati cittavighātena saṃtattahadayatāya. Kucchivirecanampi hoti atijalaggino. Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā. Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha ‘‘pariyattidhammamacchariyena cā’’ti. Vaṇṇamacchariyena dubbaṇṇo, dhammamacchariyena eḷamūgo duppañño hoti.

ก็เพราะอิสสาและมัจฉริยะมีโทษมาก การแสดงอิสสาและมัจฉริยะนั้นเป็นประโยชน์มากแก่โลก เพราะเหตุนั้น แม้ในอภิธรรมอรรถกถา (ธ.ส.อ. 1125) ได้แสดงโทษของอิสสาและมัจฉริยะเหล่านั้นทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพที่ได้แสดงไว้แล้ว จึงกล่าวบทว่า ‘‘ก็ด้วยอาวาสมัจฉริยะ’’ เป็นต้น. คำว่า เอตถะ (ในเรื่องนี้) คือในอิสสาและมัจฉริยะเหล่านี้ หรือในมัจฉริยะ 5 อย่าง มีอาวาสมัจฉริยะเป็นต้นเหล่านี้. ย่อมเที่ยวไปโดยแบกหยากเยื่อไว้บนศีรษะ เพราะจิตติดข้องในที่นั้น และเพราะมีอัธยาศัยต่ำทราม. คำว่า มะมา (ของฉัน) คือโดยฉัน หรือบทนี้แหละ. เลือดก็ไหลออกจากปาก เพราะใจถูกกระทบกระเทือน และเพราะใจร้อนรุ่ม. แม้การถ่ายท้องก็มีแก่ผู้มีไฟธาตุแรงกล้าเกินไป. ธรรมที่พึงแทงตลอดอันเป็นวิภวธรรม (ธรรมคือการแทงตลอดคุณวิเศษ) ย่อมมีแก่อริยบุคคลเท่านั้น และอริยบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ตระหนี่ในธรรมนั้น เพราะมัจฉริยะถูกละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว. ความตระหนี่ในธรรมที่พึงแทงตลอดนั้นย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘‘และด้วยปริยัติธรรมมัจฉริยะ’’. ด้วยวรรณมัจฉริยะ ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม, ด้วยธรรมมัจฉริยะ ย่อมเป็นคนใบ้และมีปัญญาทราม.

‘‘Apicā’’tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ. Āvāsamacchariyena lohagehe paccati paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato. Kulamacchariyena appalābho hoti parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato, appalābhoti ca alābhoti attho. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato. Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo. Vaṇṇo nāma na hotīti sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti, tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti. Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti, ye ca patiṭṭhaheyyuṃ, tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya. Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye. Sotāpattimaggena pahīyati apāyagamanīyabhāvato. Verādīhi na parimuccantiyeva tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya.

บทว่า ‘‘อปีจา’’ (อนึ่ง) เป็นต้น เป็นการแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรมตามอำนาจของมัจฉริยะ 5 อย่าง. ด้วยอาวาสมัจฉริยะ ย่อมไหม้ในเรือนเหล็ก เพราะห้ามที่อยู่ ปัจจัย ประโยชน์ และความสุขของผู้อื่น. ด้วยกุลมัจฉริยะ ย่อมเป็นผู้มีลาภน้อย เพราะห้ามลาภที่ผู้อื่นพึงได้ในตระกูล และคำว่า อัปปลาภะ (มีลาภน้อย) มีความหมายว่า ไม่มีลาภ. ด้วยลาภมัจฉริยะ ย่อมเกิดในกูถนรก เพราะห้ามการลิ้มรสลาภที่ผู้อื่นพึงได้. กูถนรกนั้นเป็นนรกที่ไม่มีรสชาติเลยในทุกกรณี. ชื่อว่าวรรณะย่อมไม่มี คือวรรณะทั้งสองอย่าง คือ สรีรวรรณะ และคุณวรรณะ ย่อมไม่มีแม้เพียงชื่อ เมื่อเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ย่อมเป็นผู้มีรูปร่างวิปริตไป. ในสันดานที่ถูกมัจฉริยะซึ่งมีสภาพปกปิดความสำเร็จทำให้วิปริตไป คุณงามความดีส่วนใหญ่ย่อมไม่ได้รับการตั้งมั่นเลย และคุณงามความดีใดพึงตั้งมั่นได้ วรรณะก็ไม่พึงมีแก่เขาด้วยอำนาจของคุณงามความดีเหล่านั้น. เพราะคุณงามความดีเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏแก่เขาในโลก เหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น. ด้วยธรรมมัจฉริยะ ย่อมเกิดในกุกกุฬนรก. ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค เพราะเป็นสภาพที่ทำให้ไปสู่อบาย. ย่อมไม่พ้นจากเวรเป็นต้นเลย เพราะความปรารถนาเพื่อจะพ้นจากเวรเป็นต้นนั้นไม่สามารถบรรลุได้ เหมือนพวกสัตว์ที่มีธรรมคือชาติเป็นต้น ย่อมไม่พ้นจากชาติเป็นต้นฉะนั้น.

Tiṇṇā mettha kaṅkhāti ma-kāro padasandhikaro. Etasmiṃ pañheti etasmiṃ ‘‘kiṃsaṃyojanā nu kho’’ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti ‘‘issāmacchariyasaṃyojanā’’ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā. Kaṅkhā tiṇṇāti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena, na samucchedavasenāti āha ‘‘na maggavasenā’’tiādi. Ayampi kathaṃkathā vigatāti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā ‘‘idaṃ katha idaṃ katha’’nti ayampi kathaṃkathā vigatā apagatā.

คำว่า "ติณฺณา เมตฺถ กงฺขา" นั้น "เมตฺถ" มาจาก "เม" กับ "เอตฺถ" โดยมี "ม" เป็นตัวเชื่อมบท. ในปัญหาข้อนี้ คือในอรรถที่ประสงค์จะรู้ว่า "สังโยชน์อะไรหนอ" ดังนี้. คำว่า "ตุมฺหากํ วจนํ สุตฺวา" คือ ได้ฟังพระดำรัสตอบของท่านที่ตรัสว่า "สังโยชน์คืออิสสาและมัจฉริยะ" ดังนี้. คำว่า "กงฺขา ติณฺณา" คือ ความสงสัยในอรรถที่ถามนั้นข้ามพ้นไปแล้ว หายไปแล้ว เพียงด้วยการระลึกถึงพระธรรมเทศนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการตัดขาดโดยเด็ดขาด จึงตรัสว่า "ไม่ใช่ด้วยมรรค" เป็นต้น. คำว่า "อยมฺปิ กถํกถา วิคตา" คือ เพราะความสงสัยหายไปแล้ว ความกังขาที่เกิดขึ้นเป็นอาการพิเศษของความสงสัยนั้นว่า "นี่เป็นอย่างไร นี่เป็นอย่างไร" นี้ก็หายไปแล้ว ดับไปแล้ว.

358. Nidānādīni [Pg.257] mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.95) vuttatthāneva. Piyānaṃ attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena, nigūhanavasena ca pavattanato piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti. Ubhayanti macchariyaṃ, issā cāti ubhayaṃ. Ubhayanidānanti piyanidānañceva appiyanidānañca. Piyāti iṭṭhā. Keḷāyitāti dhanāyitā. Mamāyitāti mamattaṃ katvā pariggahitā. Issaṃ karotīti ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati, tameva piyasattaṃ yācito. Aho vatassāti sādhu vata assa. ‘‘Imassa puggalassa evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti usūyaṃ uppādeti. Mamāyantāti keḷāyantā. Appiyeti appiye satte tesaṃ satāpato. Assāti puggalassa, yena te laddhā. Teti sattasaṅkhārā, sacepi amanāpā honti appiyehi samudāgatattā. Viparītavuttitāyāti ayāthāvagāhitāya. Ko añño evarūpassa lābhīti tena attānaṃ sambhāvento issaṃ vā karoti. Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ vā karoti, ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito.

๓๕๘. คำว่า "นิทาน" เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถา มหานิทานสูตร (ที. มหา. อ. ๒.๙๕) นั่นเอง. มัจฉริยะ มีสัตว์และสังขารอันเป็นที่รักเป็นนิทาน เพราะเป็นไปโดยอาการไม่อดทนต่อความเป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น และโดยอาการปกปิดสัตว์และสังขารอันเป็นที่รักของตน. อิสสา มีสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักเป็นนิทาน เพราะเป็นไปโดยอาการไม่อดทนต่อสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักที่ผู้อื่นครอบครอง. อนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับสิ่งไม่เป็นที่รัก แม้เป็นสิ่งดีงาม สิ่งนั้นก็ยังไม่เป็นที่รักของคนขี้โกรธนั่นเอง. คำว่า "อุภยํ" คือ มัจฉริยะและอิสสา ทั้งสองอย่าง. คำว่า "อุภยนิทานํ" คือ มีนิทานเป็นที่รักและมีนิทานไม่เป็นที่รัก. คำว่า "ปิยา" คือ สิ่งที่น่าปรารถนา. คำว่า "เกฬายิตา" คือ สิ่งที่รักใคร่ (ทะนุถนอม). คำว่า "มมายิตา" คือ สิ่งที่ยึดถือว่าเป็นของตน. คำว่า "อิสฺสํ กโรติ" คือ ริษยา โดยอาการไม่อดทนต่อลาภอันเป็นที่รักของผู้นั้นว่า "สิ่งนี้จะมีแก่ผู้นี้ทำไม" เมื่อถูกขอสัตว์อันเป็นที่รักนั้น. คำว่า "อโห วตสฺส" คือ โอ้หนอ ขอสิ่งนั้นจงมีแก่เขาเถิด. ริษยา คือยังความริษยาให้เกิดขึ้นว่า "ขอสิ่งอันเป็นที่รักเช่นนี้อย่าได้มีแก่บุคคลผู้นี้เลย". คำว่า "มมายนฺตา" คือ ผู้รักใคร่. คำว่า "อัปปิเยติ" คือ ในสัตว์อันไม่เป็นที่รัก เพราะการเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้น. คำว่า "อสฺส" คือ ของบุคคลผู้ได้สัตว์เหล่านั้น. คำว่า "เต" คือ สัตว์และสังขารเหล่านั้น แม้ไม่เป็นที่พอใจ ก็เพราะมาพร้อมกับสิ่งไม่เป็นที่รัก. คำว่า "วิปรีตวุตฺติตาย" คือ เพราะความเป็นไปโดยอาการผิดพลาด (ไม่ถูกต้องตามความเป็นจริง). หรือริษยา โดยยกย่องตนเองว่า "ใครอื่นเล่าจะได้สิ่งเช่นนี้". หรือริษยา แม้เมื่อสิ่งเช่นนั้นเกิดขึ้นแก่ผู้อื่นว่า "โอ้หนอ ขอสิ่งเช่นนี้อย่าได้มีแก่ผู้นั้นเลย" แต่นัยนี้ไม่ถูกนำมากล่าว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว.

Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando pariyesanachando. Paṭilābhapaccayo chando paṭilābhachando. Paribhuñjanavasena pavatto chando paribhogachando. Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena, saṅgopanavasena ca pavatto chando sannidhichando. Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando vissajjanachando. Tenāha ‘‘katamo’’tiādi.

ฉันทะที่เกิดขึ้นโดยอาการแสวงหากามวัตถุ ชื่อว่า ปริเยสนฉันทะ (ฉันทะในการแสวงหา). ฉันทะที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มา ชื่อว่า ปฏิลาภฉันทะ (ฉันทะในการได้มา). ฉันทะที่เกิดขึ้นโดยอาการบริโภค ชื่อว่า ปริโภคฉันทะ (ฉันทะในการบริโภค). ฉันทะที่เกิดขึ้นโดยอาการเก็บสะสมและรักษาของที่ได้มาแล้ว ชื่อว่า สันนิธิฉันทะ (ฉันทะในการเก็บรักษา). ฉันทะที่เกิดขึ้นโดยอาการสละให้ โดยคิดถึงประโยชน์ในปัจจุบันเท่านั้น ชื่อว่า วิสสัชชนฉันทะ (ฉันทะในการสละให้). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อะไร" เป็นต้น.

Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha ‘‘taṇhāmattamevā’’ti.

ฉันทะ ๕ อย่างนี้ทั้งหมด โดยอรรถแล้วก็คือตัณหานั่นเอง จึงตรัสว่า "เป็นเพียงตัณหาเท่านั้น".

Evaṃ vutto ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti evaṃ mahānidānasutte (dī. ni. 2.103) vutto vinicchayavitakko vitakko nāma, na yo koci vitakko. Idāni yathāvuttaṃ [Pg.258] vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ ‘‘vinicchayo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhasatanti aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ, na yassa kassacīti dassetuṃ ‘‘taṇhāvicarita’’nti vuttaṃ. Taṇhāvinicchayo nāma taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato. Diṭṭhidassanavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghaṃ añña’’nti vinicchinanato diṭṭhivinicchayo nāma. Iṭṭhaṃ paṇītaṃ, aniṭṭhaṃ appaṇītaṃ, piyāyitabbaṃ piyaṃ, appiyāyitabbaṃ appiyaṃ, tesaṃ vavatthānaṃ taṇhāvasena na hoti. Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati, ekacco hīnaṃ, ekacco piyāyati, ekacco nappiyāyati. Tenāha ‘‘tadeva hī’’tiādi. ‘‘Dassāmī’’ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ. Tampi hi taṇhāchandahetukanti.

วิตกที่กล่าวไว้ในมหานิทานสูตร (ที. มหา. ๒.๑๐๓) ว่า "วินิจฉัยอาศัยลาภ" ดังนี้ ชื่อว่า วินิจฉัยวิตก ไม่ใช่วิตกใดๆ. บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยวิตกที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้น จึงตรัสคำว่า "วินิจฉัย" เป็นต้น. คำว่า "อัฏฐสตํ" คือ หนึ่งร้อยแปด และเพื่อแสดงว่าหนึ่งร้อยแปดนั้นเป็นร้อยแห่งตัณหาวิจริต ไม่ใช่ของใครอื่น จึงตรัสคำว่า "ตัณหาวิจริต". ชื่อว่า ตัณหาวินิจฉัย เพราะวินิจฉัยอารมณ์โดยนัยที่จะกล่าวต่อไปตามอำนาจของตัณหา. ชื่อว่า ทิฏฐิวินิจฉัย เพราะวินิจฉัยโดยอาการเห็นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". สิ่งที่น่าปรารถนาเป็นของประณีต, สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาเป็นของไม่ประณีต, สิ่งที่ควรเป็นที่รักเป็นของรัก, สิ่งที่ไม่ควรเป็นที่รักเป็นของไม่รัก, การกำหนดสิ่งเหล่านั้น (ตามความเป็นจริง) ย่อมไม่มีด้วยอำนาจแห่งตัณหา. เพราะตามอำนาจของตัณหา บางคนย่อมสำคัญวัตถุบางอย่างว่าเป็นของประณีต, บางคนว่าเป็นของเลว, บางคนย่อมรัก, บางคนย่อมไม่รัก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สิ่งนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. คำว่า "ทสฺสามิ" นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสสัชชนฉันทะ และโดยนัยแห่งการให้ทานอันเป็นอุปนิสัยแห่งวัฏฏะ. เพราะสิ่งนั้นก็มีตัณหาและฉันทะเป็นเหตุ.

Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti papañcā. Yassa ca uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘micchābhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti papañcā. Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti, māno pana jātimadādi vasena mattākārampi, tasmā ‘‘mattapamattākārapāpanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti. Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena, ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti, na kevalā, tasmā papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko vutto, papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti vutto. Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti.

ธรรมเหล่าใดเกิดขึ้นเองในที่ใด ย่อมยังสันดานนั้นให้แผ่ขยายไปในสังสารวัฏ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ปปัญจะ (เครื่องเนิ่นช้า). และธรรมเหล่าใดเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ย่อมแสดงบุคคลนั้นว่าเป็นผู้ "กำหนัด" บ้าง เป็นผู้ "ข้อง" บ้าง เป็นผู้ "ยึดมั่นผิด" บ้าง ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ปปัญจะ. เพราะตัณหาและทิฏฐิเมื่อเป็นไปอย่างแรงกล้า ย่อมยังบุคคลผู้ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐินั้นให้ถึงความเป็นผู้ประมาท ส่วนมานะย่อมยังให้ถึงความเป็นผู้มัวเมาด้วยอำนาจชาติมานะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "โดยอรรถว่ายังให้ถึงความเป็นผู้มัวเมาและประมาท". คำว่า "สังขา" หมายถึง ส่วนหนึ่งๆ ที่ปรากฏเป็นส่วนๆ. เพราะปปัญจสัญญาเป็นปัจจัยของวิตกเป็นส่วนๆ โดยอำนาจทวารนั้นๆ และโดยอำนาจอารมณ์ ไม่ใช่เป็นปัจจัยทั้งหมด เพราะเหตุนั้น วิตกจึงชื่อว่ามีปปัญจสัญญาเป็นนิทาน หรือเพราะปปัญจัญญามีความแตกต่างกันหลายอย่าง หมู่แห่งปปัญจสัญญาเหล่านั้นจึงชื่อว่า "ปปัญจสัญญา สังขา". และด้วยการถือเอาปปัญจสัญญา สังขา ก็ชื่อว่ากล่าวถึงสมุทัยแห่งทุกข์ทั้งหมด เพราะเป็นนิมิตของวัฏฏทุกข์นั้นๆ.

Yo nirodho vūpasamoti nirodhasaccamāha. Tassa sāruppanti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ, etena vipassanaṃ vadati. Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti tatthagāminī, etena maggaṃ. Tenāha ‘‘saha vipassanāya maggaṃ pucchatī’’ti.

ตรัสถึงนิโรธสัจว่า ความดับใด คือความสงบระงับ. บทว่า Tassa sāruppaṃ ความว่า (ข้อปฏิบัติ) ที่เหมาะสม ที่คู่ควร โดยความเป็นอุบายเครื่องบรรลุความดับ คือความสงบระงับแห่งปปัญจสัญญาเหล่านั้น ด้วยคำนี้ ทรงกล่าวถึงวิปัสสนา. ในบทเหล่านั้น บทว่า tatthagāminī ความว่า ย่อมไป คือย่อมเป็นไป โดยการทำนิโรธตามที่กล่าวแล้วนั้นให้เป็นอารมณ์ ด้วยคำนี้ ทรงกล่าวถึงมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถามถึงมรรคพร้อมกับวิปัสสนา'.

Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā

การพรรณนาเวทนากรรมฐาน

359. Pucchitameva kathitaṃ. Yasmā sakkena devānaṃ indena papañcasaññāsaṅkhānirodhagāminipaṭipadā pucchitāva, bhagavā ca tadadhigamupāyaṃ arūpakammaṭṭhānaṃ tassa [Pg.259] ajjhāsayavasena vedanāmukhena kathento tisso vedanā ārabhi, iti pucchitameva kathentena pucchānusandhivasena sānusandhimeva ca kathitaṃ. Na hi buddhānaṃ ananusandhikā kathā nāma atthi. Idānissa vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānasseva kathane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Karajakāyassa sukhumatāvacaneneva accantamudusukhumālabhāvāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Kammajanti kammajatejaṃ. Tassa balavabhāvo uḷārapuññakammanibbattattā, ativiya garumadhurasiniddhasuddhāhārajīraṇato ca. Ekāhārampīti ekāhāravārampi. ‘‘Vilīyantī’’ti etena karajakāyassa mandatāya kammajatejassa balavabhāvena āhāravelātikkamena nesaṃ balavatī dukkhavedanā uppajjamānā supākaṭā hotīti dasseti. Nidassanamattañcetaṃ, sukhavedanāpi pana nesaṃ uḷārapaṇītesu ārammaṇesu uparūpari aniggahaṇavasena pavattamānā supākaṭā hutvā upaṭṭhātiyeva. Upekkhāpi tesaṃ kadāci uppajjamānā santapaṇītarūpā eva iṭṭhamajjhatte eva ārammaṇe pavattanato. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi.

๓๕๙. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสสิ่งที่ถามนั่นเอง เพราะเหตุที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามถึงปฏิปทาเครื่องดำเนินไปสู่ความดับแห่งปปัญจสัญญา และพระผู้มีพระภาคเมื่อจะตรัสอรูปกรรมฐานอันเป็นอุบายเครื่องบรรลุความดับนั้น ตามอัธยาศัยของท้าวสักกะโดยทางเวทนา จึงทรงปรารภเวทนา ๓ อย่าง ด้วยเหตุนั้น เมื่อทรงตรัสสิ่งที่ถามนั่นเอง จึงชื่อว่าตรัสโดยมีอนุสนธิแห่งคำถามและมีอนุสนธิสืบเนื่องกัน เพราะว่าพระดำรัสที่ไม่มีอนุสนธิของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุในการตรัสอรูปกรรมฐานโดยทางเวทนานั้น จึงตรัสคำว่า 'devatānañhi' (เพราะว่าเทพทั้งหลาย) เป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยการกล่าวถึงความละเอียดอ่อนของกายที่เกิดจากกรรม ก็ชื่อว่าได้กล่าวถึงความเป็นผู้ละเอียดอ่อนและบอบบางอย่างยิ่งไว้แล้วด้วย บทว่า kammajaṃ ได้แก่ เตโชธาตุที่เกิดจากกรรม ความที่เตโชธาตุนั้นมีกำลัง เพราะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญกรรมอันยิ่งใหญ่ และเพราะการย่อยอาหารที่หนัก หวาน มัน และสะอาดอย่างยิ่ง บทว่า ekāhārampī คือ แม้เพียงวาระแห่งอาหารมื้อเดียว ด้วยบทว่า vilīyanti นี้ ทรงแสดงว่า เพราะความที่กายที่เกิดจากกรรมเป็นของอ่อนแอ และเพราะความที่เตโชธาตุที่เกิดจากกรรมมีกำลัง เมื่อล่วงเลยเวลาอาหารไป ทุกขเวทนาอันแรงกล้าที่เกิดขึ้นแก่เทพเหล่านั้นย่อมปรากฏชัดเจน และคำนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้สุขเวทนาของเทพเหล่านั้น เมื่อเป็นไปในอารมณ์อันโอฬารและประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป เพราะความที่ไม่มีการยับยั้ง ก็ย่อมปรากฏชัดเจนเกิดขึ้นเช่นกัน แม้อุเบกขาของเทพเหล่านั้น เมื่อเกิดขึ้นในบางครั้ง ก็มีลักษณะสงบและประณีต เพราะเป็นไปในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและเป็นกลาง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'tasmā' (เพราะเหตุนั้น) เป็นต้น

Rūpakammaṭṭhānanti rūpapariggahaṃ, rūpamukhena vipassanābhinivesanti attho. Arūpakammaṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Tattha rūpakammaṭṭhānena samathābhinivesopi saṅgayhati, vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento ‘‘rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī’’ti āha. Catudhātuvavatthānanti ettha yebhuyyena catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti adhippāyo. Rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti ‘‘evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vuccamānaṃ suṭṭhu vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti. ‘‘Etena idhāpi rūpakammaṭṭhānaṃ ekadesena vibhāvitamevā’’ti vadanti.

บทว่า Rūpakammaṭṭhānaṃ ได้แก่ การกำหนดรูป อธิบายว่า การน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยทางรูป แม้ในบทว่า Arūpakammaṭṭhānaṃ นี้ก็นัยเดียวกัน ในบรรดากรรมฐานเหล่านั้น แม้การน้อมใจไปในสมถะก็สงเคราะห์เข้าด้วยรูปกรรมฐาน แต่ในที่นี้ประสงค์เอาการน้อมใจไปในวิปัสสนา เมื่อจะแสดงความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้การกำหนดรูปและการกำหนดอรูป ก็เรียกว่าสิ่งนี้เหมือนกัน' ในบทว่า Catudhātuvavatthānaṃ นี้ มีอธิบายว่า โดยส่วนมาก เมื่อขยายความการกำหนดธาตุ ๔ ก็ชื่อว่ากล่าวถึงรูปกรรมฐาน เมื่อแสดงรูปกรรมฐานแล้วจึงกล่าวว่า 'รูปกรรมฐานที่กล่าวอยู่อย่างนี้ ย่อมปรากฏชัดเจนแจ่มแจ้งดี' ด้วยคำนี้ ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ รูปกรรมฐานก็เป็นอันแสดงไว้โดยส่วนหนึ่งแล้ว'

Kāmañcettha vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ āgataṃ, tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānaṃ labbhatīti taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tividho hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhinivesoti anuppaveso, ārambhoti attho. Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo, sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā pavattatīti. ‘‘Pariggahite rūpakammaṭṭhāne’’ti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ, arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo, so ca [Pg.260] paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. Paṭhamābhinipātoti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto. Taṃ ārammaṇanti yathāpariggahitaṃ rūpakammaṭṭhānasaññitaṃ ārammaṇaṃ. Uppannaphasso puggalo, cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati, yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati. Phusantoti ārammaṇassa phusanākārena. Ayañhi arūpadhammattā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ, ārammaṇañca phusanto viya, saṅghaṭṭento viya ca pavattatīti. Tathā hesa ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti vuccati.

แม้ว่าในที่นี้อรูปกรรมฐานจะมาโดยทางเวทนา แต่ก็พึงได้อรูปกรรมฐานโดยทางธรรมอื่นด้วย เพื่อแสดงความจำแนกนั้น จึงตรัสคำว่า 'tividho hi' (เพราะว่ามี ๓ อย่าง) เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า abhiniveso คือ การเข้าไป อธิบายว่า การปรารภ เพราะความจำแนกนี้ย่อมมีในการปรารภเท่านั้น ส่วนการพิจารณา (สัมมสนะ) ย่อมเป็นไปโดยการกำหนดธรรมทั้งหลายโดยไม่เหลือ บทว่า 'ในรูปกรรมฐานที่กำหนดแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงการน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยทางรูป ส่วนการน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยทางอรูปนั้น โดยส่วนมากพึงประสงค์แก่ผู้มีสมถะเป็นยาน และผู้นั้นย่อมกำหนดองค์ฌานก่อน จากนั้นจึงกำหนดธรรมที่เหลือ บทว่า Paṭhamābhinipāto (การกระทบครั้งแรก) ความว่า เจตสิกทั้งปวงอาศัยจิต ย่อมถูกเรียกว่าเป็นกิริยาของจิต เพราะฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่าเป็นการกระทบครั้งแรกของจิต บทว่า 'อารมณ์นั้น' คือ อารมณ์ที่ถูกกำหนดแล้วตามที่ชื่อว่ารูปกรรมฐาน บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้น หรือกองแห่งจิตและเจตสิก เมื่อถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในขณะเดียวกันนั้นเอง ส่วนผัสสะนั้นเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยแห่งแสงสว่าง จึงถูกเรียกว่าเป็นกาลก่อน เหมือนลักษณะของการยกขึ้นสู่อารมณ์ บทว่า Phusanto คือ ด้วยอาการแห่งการกระทบอารมณ์ เพราะผัสสะนี้เป็นอรูปธรรม แม้จะไม่ติดอยู่โดยส่วนหนึ่ง ก็ย่อมเป็นไปเหมือนรูปกระทบจักขุ และเหมือนเสียงกระทบโสต เหมือนกระทบจิตและอารมณ์ และเหมือนการสัมผัสกัน เพราะเหตุนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'มีรสคือการกระทบ' (สังฆัฏฏนรส)

Ārammaṇaṃ anubhavantīti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ saṃvedentī. Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato, vedanāya pana iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti. Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ, evaṃsabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathā sakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Vijānantanti paricchindanavasena visesato jānantaṃ. Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja vibhāventaṃ pavattati, na saññā viya sañjānanamattaṃ hutvā. Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti, imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbabhāgassa vasena veditabbo.

เสวยอารมณ์ คือเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยความเป็นใหญ่ ด้วยความเป็นผู้มีอำนาจ ด้วยความเป็นเจ้าของ เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยผัสสะเป็นต้น ย่อมเป็นไปในอารมณ์เพียงส่วนเดียว เพราะเป็นเพียงการถูกต้องเป็นต้นเท่านั้น แต่เวทนาย่อมเป็นไปในอารมณ์โดยไม่เหลือส่วน เพราะเป็นไปโดยอาการแห่งการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น การยึดถืออารมณ์โดยความเป็นผัสสะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงส่วนเดียว การยึดถือโดยความเป็นเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามความปรารถนา การยึดถือเหล่านั้นมีสภาพเป็นเช่นนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่าผัสสะเป็นต้นก็เสวยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา วิชานันตัง คือรู้โดยพิเศษด้วยการกำหนด เพราะวิญญาณย่อมเป็นไปโดยการกำหนดและจำแนกอารมณ์ เหมือนบุรุษผู้ตวงวัตถุที่ควรตวงด้วยทะนาน ไม่ใช่เป็นเพียงการจำได้หมายรู้เหมือนสัญญา อนึ่ง บางครั้งวิญญาณนี้ก็มีการจำแนกลักษณะ ๓ อย่างได้ ส่วนความปรากฏของผัสสะเป็นต้นนั้น พึงทราบโดยส่วนแห่งเบื้องต้นที่สำเร็จด้วยปัจจัยพิเศษนั้นๆ

Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3), ‘‘sabbañca kho, bhikkhave, abhijāna’’nti (saṃ. ni. 4.27) ca evamādi vacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento ‘‘tattha yassā’’tiādimāha. Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato[Pg.261]. Tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanappadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā.

แม้ความปรากฏของธรรมนั้นๆ เป็นเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงว่า ธรรมทั้งปวงที่ควรพิจารณา พึงสงเคราะห์เข้าไว้ทั้งหมด โดยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่ง" และ "ภิกษุทั้งหลาย พึงรู้ยิ่งซึ่งสิ่งทั้งปวง" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ที่ใด" ในคำว่า "ผัสสะเป็นที่ ๕ เท่านั้น" เป็นการกำหนด เพราะอรูปขันธ์ ๔ สงเคราะห์เข้าไว้ในผัสสะนั้นแล้ว ด้วยการถือเอาผัสสะนั้น ก็การถือเอาผัสสะเป็นที่ ๕ นั้น เพราะผัสสะนั้นเป็นสาธารณะแก่จิตตุปบาททั้งปวง และในคำนั้น การถือเอาผัสสะและเจตนา เป็นการสงเคราะห์ธรรมในสังขารขันธ์ทั้งหมด เพราะเจตนาเป็นประธานของสังขารขันธ์เหล่านั้น อนึ่ง ในสังขารขันธ์วิภังค์แห่งสุตตันตภาชนีย์ เจตนาเท่านั้นที่จำแนกไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "เจตนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส" ส่วนขันธ์อื่นๆ ถือเอาโดยสภาพของตนเอง

Vatthunissitāti ettha vatthu-saddo karajakāyavisayo, na chabbatthuvisayoti. Kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘yaṃ sandhāya vutta’’nti. Kattha pana vuttaṃ? Sāmaññaphalasutte. Soti karajakāyo. ‘‘Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthī’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti. Avijjādihetukāti avijjātaṇhupādānādihetukā. ‘‘Vipassanāpaṭipāṭiyā aniccaṃ dukkhaṃ anattāti sammasanto vicaratī’’ti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ, visesādhigamañca dassento ‘‘so’’tiādimāha.

ในคำว่า "วัตถุนิสสิต" นี้ คำว่า "วัตถุ" หมายถึงกายที่เกิดจากกรรม ไม่ใช่หมายถึงวัตถุ ๖ คำนี้พึงทราบได้อย่างไร? จึงตรัสว่า "ที่ตรัสหมายถึงสิ่งใด" ตรัสไว้ที่ไหน? ในสามัญญผลสูตร คำว่า "โส" (นั้น) คือกายที่เกิดจากกรรม คำว่า "นามรูปที่พ้นจากขันธ์ ๕ ไม่มี" นี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งเรื่อง เพราะมิฉะนั้น นามที่พ้นจากขันธ์ก็มีอยู่ อวิชชาทิเหตุกา คือมีอวิชชา ตัณหา อุปาทานเป็นต้นเป็นเหตุ เมื่อตรัสวิปัสสนาที่มีกำลังด้วยคำว่า "พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยลำดับแห่งวิปัสสนา" แล้ว เมื่อจะทรงแสดงการเร่งเร้าวิปัสสนานั้นอีก และการบรรลุคุณวิเศษ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "โส" (เขา)

Idhāti imasmiṃ sakkapañhasutte. Vedanāvasena cettha arūpakammaṭṭhānakathane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ ‘‘phassavasena hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti idaṃ sakkapamukhānaṃ tesaṃ devānaṃ yathā vedanā vibhūtā hutvā upaṭṭhāti, na evaṃ itaradvayanti katvā vuttaṃ. Vedanāya eva ca nesaṃ vibhūtabhāvo vedanāmukhenevettha bhagavatā desanāya āraddhattā. ‘‘Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāyā’’ti idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti sukhadukkhavedanānañhī’’ti visesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadā sukhaṃ uppajjatī’’tiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ, tayidaṃ asamāhitabhūmivasena veditabbaṃ. Tattha ‘‘sakalaṃ sarīraṃ kho bhante’’ntiādinā kāmaṃ pavattioḷārikatāya avūpasantasabhāvametaṃ sukhaṃ, sātalakkhaṇatāya pana sampayuttadhamme, nissayañca anuggaṇhantameva pavattatīti dasseti. ‘‘Yadā dukkhaṃ uppajjatī’’tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo.

ในคำว่า "อิทะ" (ในโลกนี้) คือในสักกปัญหาสูตรนี้ เหตุในการกล่าวอรูปกรรมฐานในที่นี้โดยอาศัยเวทนา ก็โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง และในกรรมฐาน ๓ อย่างที่กล่าวมาแล้ว เพื่อจะแสดงว่าการน้อมใจไปในกรรมฐานโดยอาศัยเวทนาเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย เพราะเวทนามีความปรากฏชัด จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เพราะอาศัยผัสสะ" คำว่า "ไม่ปรากฏชัด" นี้ ตรัสโดยทำความเข้าใจว่า เวทนาย่อมปรากฏชัดแก่เทวดาเหล่านั้นมีท้าวสักกะเป็นต้นฉันใด ธรรมอีก ๒ อย่างที่เหลือย่อมไม่ปรากฏชัดฉันนั้น และความปรากฏชัดของธรรมเหล่านั้น ก็ด้วยเวทนาเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มแสดงธรรมในที่นี้โดยอาศัยเวทนาเป็นเบื้องต้น คำว่า "เพราะความปรากฏแห่งการเกิดขึ้นของเวทนา" นี้ ตรัสโดยอาศัยสุขเวทนาและทุกขเวทนา เพราะการเป็นไปของเวทนาเหล่านั้นหยาบ ไม่เหมือนเวทนาอื่น หรือเพราะการเป็นไปของเวทนาอื่นก็ปรากฏชัดแก่ผู้รู้ทั้งหลาย ด้วยการถือเอาเวทนาทั้งสองนั้นเป็นเบื้องต้น จึงพึงเห็นการถือเอาโดยพิเศษว่า "สุขทุกขเวทนาเท่านั้น" คำมีอาทิว่า "เมื่อสุขเกิดขึ้น" เป็นการจำแนกความปรากฏชัดของสุขเวทนา พึงทราบว่าคำนี้ตรัสโดยภูมิที่ยังไม่เป็นสมาธิ ในคำนั้น แม้สุขนี้มีสภาพไม่สงบ เพราะการเป็นไปหยาบ แต่ก็ทรงแสดงว่า ย่อมเป็นไปโดยสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตและที่อาศัย ด้วยลักษณะแห่งความสบาย ส่วนในคำมีอาทิว่า "เมื่อทุกข์เกิดขึ้น" พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว

Duddīpanāti ñāṇena dīpetuṃ asakkuṇeyyā, dubbiññeyyāti attho. Tenāha ‘‘andhakārā abhibhūtā’’ti. Andhakārāti andhakāragatasadisī, jānitukāme [Pg.262] ca andhakārinī. Pubbāparaṃ samaṃ sukare supalakkhitamaggavasena pāsāṇatale migagatamaggo viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanehi majjhattārammaṇesu anuminitabbatāya vuttaṃ ‘‘sā sukhadukkhānaṃ…pe… pākaṭā hotī’’ti. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Nayato gaṇhantassāti etthāyaṃ nayo – yasmā iṭṭhāniṭṭhavisayāya ārammaṇūpaladdhiyā anubhavanato niṭṭhāmajjhattavisayā ca upaladdhi, tasmā na tāya niranubhavanāya bhavitabbaṃ, yaṃ tatthānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhā. Tathā anupalabbhamānaṃ rūpādianubhuyyamānaṃ diṭṭhaṃ upalabbhati, yo pana majjhattārammaṇaṃ tabbisayassa viññāṇappavattiyaṃ, tasmā ananubhuyyamānena tena na bhavitabbaṃ. Sakkā hi vattuṃ anubhavamānā majjhattavisayupaladdhi upaladdhibhāvato. Iṭṭhāniṭṭhavisayupaladdhivisayaṃ pana niranubhavanaṃ taṃ anupaladdhisabhāvameva diṭṭhaṃ, taṃ yathārūpanti. Nivattetvāti nīharitvā, ‘‘somanassaṃpāha’’ntiādinā samānajātiyampi bhindanto aññehi arūpadhammehi vivecetvā asaṃsaṭṭhaṃ katvāti attho.

คำว่า ทุทีปนา หมายถึง ไม่สามารถแสดงให้เห็นแจ้งได้ด้วยญาณ คือรู้ได้ยาก ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถูกความมืดครอบงำแล้ว' คำว่า อันธการา หมายถึง เป็นเสมือนผู้ที่ตกอยู่ในความมืด และทำให้ผู้ที่ต้องการจะรู้มืดมิดไป ที่กล่าวว่า 'เวทนานั้น (อทุกขมสุขเวทนา) ย่อมปรากฏชัด... (โดยอาศัยสุขและทุกข์)' ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นสิ่งที่พึงอนุมานได้ในอารมณ์ที่เป็นกลาง โดยอาศัยการเสวยสุขและทุกข์ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา เหมือนรอยเท้าเนื้อบนหลังแผ่นหินในทางที่กำหนดไว้ดีแล้วซึ่งทำได้ง่ายและสม่ำเสมอทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อย่างไร' เป็นต้น ในคำว่า 'เมื่อถือเอาโดยนัย' นี้ มีนัยดังนี้ว่า เพราะมีการเสวยอารมณ์ด้วยการรับรู้อารมณ์ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และมีการรับรู้อารมณ์ในอารมณ์ที่เป็นกลางด้วย เพราะฉะนั้น การรับรู้อารมณ์นั้นจึงไม่ควรเป็นไปโดยไม่มีการเสวยอารมณ์ การเสวยอารมณ์ใดที่มีอยู่ในอารมณ์ที่เป็นกลางนั้น เวทนานั้นคืออทุกขมสุขเวทนา อนึ่ง รูปเป็นต้นที่ถูกเสวยอยู่แม้ไม่ปรากฏ (โดยตรง) ก็ปรากฏว่าถูกรับรู้ได้ แต่การเกิดขึ้นของวิญญาณในอารมณ์ที่เป็นกลางนั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้น อารมณ์ที่เป็นกลางนั้นจึงไม่ควรเป็นสิ่งที่ไม่ถูกเสวย เพราะสามารถกล่าวได้ว่า การรับรู้อารมณ์ที่เป็นกลางนั้นมีการเสวยอยู่โดยสภาวะของการรับรู้ ส่วนการไม่เสวยอารมณ์ในการรับรู้อารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ย่อมปรากฏว่าเป็นสภาวะที่ไม่มีการรับรู้เลยทีเดียว นั่นเป็นอย่างไร คำว่า นิวตฺเตตฺวา หมายถึง นำออกไป คือแยกแยะแม้สิ่งที่อยู่ในประเภทเดียวกัน เช่น 'แม้โสมนัสเราก็...' เป็นต้น โดยจำแนกออกจากอรูปธรรมอื่นๆ ทำให้ไม่ปะปนกัน

Ayañca rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā desanā tathāvinetabbapuggalāpekkhāya suttantaresupi (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106, 390, 413, 450, 465, 467; ma. ni. 2.306, 209; 3.67, 342; saṃ. ni. 4.248) āgatā evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha. Tattha mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.273) tathā desanāya āgatabhāvo anantarameva āvi bhavissati, majjhimanikāye satipaṭṭhānadesanāpi (ma. ni. 1.106) tādisī eva. Cūḷataṇhāsaṅkhaye ‘‘evaṃ cetaṃ, devānaṃ inda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī’’tiādinā (ma. ni. 1.390) āgataṃ. Tena vuttaṃ ‘‘arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesī’’ti. Mahātaṇhāsaṅkhaye pana ‘‘so evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī [Pg.263] sā nirujjhatī’’tiādinā (ma. ni. 1.414) āgataṃ. Cūḷavedalle ‘‘kati panāyyevedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.465) āgataṃ. Mahāvedalle ‘‘vedanāti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso, ‘vedanā’ti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 1.450) āgataṃ. Evaṃ raṭṭhapālasuttādīsupi (ma. ni. 2.305) vedanākammaṭṭhānassa āgataṭṭhānaṃ uddharitvā vattabbaṃ.

อนึ่ง การแสดงธรรมที่กล่าวถึงรูปกัมมัฏฐานแล้วแยกอรูปกัมมัฏฐานออกมาแสดงโดยส่วนของเวทนา เพราะมุ่งหมายถึงบุคคลผู้พึงแนะนำอย่างนั้น แม้ในพระสูตรอื่นๆ ก็มีมาเช่นกัน เพื่อจะแสดงความข้อนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'มิใช่เพียงเท่านั้น' เป็นต้น ในมหาสติปัฏฐานสูตรนั้น ความที่การแสดงธรรมมีมาอย่างนั้นจะปรากฏชัดในลำดับถัดไป แม้การแสดงสติปัฏฐานในมัชฌิมนิกายก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ในจูฬตัณหาสังขยสูตรมีมาว่า 'ดูกรท้าวสักกะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้สดับว่า ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น ดังนี้ ภิกษุนั้นย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงแล้ว เมื่อเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี มิใช่สุขมิใช่ทุกข์ก็ดี เธอย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในเวทนาเหล่านั้นอยู่' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงแยกอรูปกัมมัฏฐานออกมาแสดงโดยส่วนของเวทนา' ส่วนในมหาตัณหาสังขยสูตรมีมาว่า 'ภิกษุนั้นละความยินดีและความยินร้ายได้แล้วอย่างนี้ เมื่อเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี มิใช่สุขมิใช่ทุกข์ก็ดี เธอย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่สยบมัวเมาในเวทนานั้น เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่สยบมัวเมาในเวทนานั้น ความเพลิดเพลินในเวทนาทั้งหลายย่อมดับไป' เป็นต้น ในจูฬเวทัลลสูตรมีมาว่า 'ข้าแต่พระแม่เจ้า เวทนามีเท่าไร' เป็นต้น ในมหาเวทัลลสูตรมีมาว่า 'อาวุโส ที่เรียกว่า เวทนา เวทนา ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า เวทนา' เป็นต้น แม้ในรัฏฐปาลสูตรเป็นต้น ก็พึงยกเอาตอนที่เวทนากัมมัฏฐานมาแสดงไว้มากล่าว

‘‘Paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ, kathaṃ tamettha kathitanti āha ‘‘rūpakammaṭṭhāna’’ntiādi. Saṅkhittaṃ, kathaṃ saṅkhittaṃ? Vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva, yebhuyyena vedanā rūpadhammārammaṇā pañcadvāravasena pavattanato. Tena cassā purimasiddhā eva ārammaṇanti vedanaṃ vadantena tassārammaṇadhammā atthato paṭhamataraṃ gahitā eva nāma hontīti imāya atthāpattiyā rūpakammaṭṭhānassevettha paṭhamaṃ gahitatā jotitā, na sarūpeneva gahitattā. Tenāha ‘‘tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissatī’’ti.

ที่กล่าวว่า 'กล่าวรูปกัมมัฏฐานก่อน' นั้น ถามว่า รูปกัมมัฏฐานนั้นถูกกล่าวไว้ในที่นี้อย่างไร? จึงกล่าวคำว่า 'รูปกัมมัฏฐาน' เป็นต้น (เพื่อตอบว่า) กล่าวไว้โดยย่อ ย่ออย่างไร? คือกล่าวไว้เพียงในฐานะเป็นอารมณ์ของเวทนาเท่านั้น เพราะโดยส่วนมาก เวทนาย่อมเป็นไปโดยมีรูปธรรมเป็นอารมณ์ทางปัญจทวาร เพราะฉะนั้น อารมณ์ของเวทนานั้นจึงเป็นสิ่งที่สำเร็จมาแต่ก่อนแล้ว เมื่อกล่าวถึงเวทนา ธรรมที่เป็นอารมณ์ของเวทนานั้นจึงชื่อว่าถูกถือเอาโดยอรรถก่อนทีเดียว ด้วยอรรถาปัตตินัย (นัยแห่งการได้ความหมายโดยอ้อม) นี้ จึงเป็นการแสดงว่ารูปกัมมัฏฐานถูกถือเอาในที่นี้ก่อน แต่มิใช่ถูกถือเอาโดยสภาวะของมันเอง (โดยตรง) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้ยกขึ้นสู่พระบาลี (โดยตรง)'

360. Dvīhi koṭṭhāsehīti sevitabbāsevitabbabhāgehi. Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānañca parihānāya saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehanissita’’nti vuccatīti āha ‘‘gehasitasomanassa’’nti. Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ kāmūpasañhitānaṃ. Paṭilābhato samanupassatoti ‘‘aho mayā imāni laddhānī’’ti yathāladdhāni rūpārammaṇādīni assādayato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti assādanavasena anucintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi kāmarāgassa gehasadisattā idha ‘‘geha’’nti adhippetā.

๓๖๐. คำว่า ด้วยส่วน ๒ อย่าง หมายถึง ด้วยส่วนที่ควรเสพและไม่ควรเสพ คำว่า เอวรูปัง (เช่นนี้) หมายถึง สิ่งใดที่เป็นไปเพื่อความเจริญขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย และเพื่อความเสื่อมไปแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย สิ่งนั้นชื่อว่ามีรูปเช่นนี้ และสิ่งนั้นย่อมถูกเรียกว่า 'เกหนิสสิตะ' (อาศัยเรือน) เพราะความที่ประกอบด้วยกาม ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เกหสิตโสมนัส' (โสมนัสที่อาศัยเรือน) คำว่า อิฏฐานัง หมายถึง สิ่งที่น่าปรารถนา คำว่า กันตานัง หมายถึง สิ่งที่น่าใคร่ คำว่า มนาปานัง หมายถึง สิ่งที่ยังใจให้เจริญ คำว่า มโนรมานัง หมายถึง สิ่งที่ยังใจให้รื่นรมย์ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง คำว่า โลกามิสปฏิสังยุตตานัง หมายถึง ที่อิงอาศัยตัณหาและประกอบด้วยกามคุณ คำว่า ปฏิลาภโต สมนุปัสสโต หมายถึง เมื่อพิจารณาเห็นโดยการได้มา คือเมื่อเพลิดเพลินอารมณ์มีรูปเป็นต้นตามที่ได้มาแล้วว่า 'โอ เราได้สิ่งเหล่านี้แล้ว' คำว่า อตีตัง หมายถึง ที่ล่วงไปแล้ว คำว่า นิรุทธัง หมายถึง ที่ถึงความดับไปแล้ว คำว่า วิปริณตัง หมายถึง ที่แปรปรวนไปแล้ว คือปราศไปโดยการสิ้นสภาวะเดิม คำว่า สมนุสสรโต หมายถึง เมื่อระลึกถึง คือเมื่อตามนึกถึงด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน คำว่า เกหสิตัง หมายถึง ที่อาศัยกามคุณ เพราะกามคุณทั้งหลายเป็นเสมือนเรือนของกามราคะ ในที่นี้ท่านจึงประสงค์เอา 'เรือน' (คือ กามคุณ)

Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ parihānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitanti āha ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti. Idāni taṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha vipassanālakkhaṇe nekkhamme [Pg.264] dassite itarāni tassa kāraṇato, phalato, atthato ca dassitāneva hontīti vipassanālakkhaṇameva taṃ dassento ‘‘rūpānantvevā’’tiādimāha. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya vipariṇāmetabbatañceva jarāmaraṇehi palujjanaṃ nirujjhanañca viditvāti yojanā. Uppajjati somanassanti vipassanāya vīthipaṭipattiyā kamena uppannānaṃ pāmojjapītipassaddhīnaṃ upari anappakaṃ somanassaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

คำว่า “เอวรูปัง” (เช่นนั้น) หมายถึงสิ่งใดที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งอกุศลธรรม และเพื่อความเจริญยิ่งแห่งกุศลธรรม, สิ่งนั้นชื่อว่า “เอวรูปัง” แต่สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งบรรพชาเป็นต้น ชื่อว่าประกอบด้วยเนกขัมมะ จึงตรัสว่า “โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ” บัดนี้ เพื่อจะแสดงสิ่งนั้นโดยนัยแห่งบาลีเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “ในบรรดาโสมนัสเหล่านั้น อะไรบ้าง” เป็นต้น ในบรรดาเนกขัมมะเหล่านั้น เมื่อเนกขัมมะที่มีลักษณะเป็นวิปัสสนาถูกแสดงแล้ว เนกขัมมะอื่นๆ ก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้วโดยความเป็นเหตุ เป็นผล และเป็นอรรถของเนกขัมมะนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะแสดงเนกขัมมะนั้นว่ามีลักษณะเป็นวิปัสสนาเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “รูปานันเตวา” (รูปทั้งหลายนั่นเอง) เป็นต้น คำว่า “วิปริณามวิราคนิโรธัง” (ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด ความดับ) พึงประกอบความว่า “รู้แจ้งความที่รูปนั้นอันชราพึงยังให้แปรปรวน และความที่รูปนั้นย่อมแตกดับและดับไปเพราะชราและมรณะ” คำว่า “ย่อมเกิดโสมนัส” หมายถึง โสมนัสอันไม่น้อยย่อมเกิดขึ้นเบื้องบนปาโมชย์ ปีติ และปัสสัทธิที่เกิดขึ้นตามลำดับแห่งวิถีปฏิบัติของวิปัสสนา ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

ภิกษุผู้เข้าสู่เรือนว่าง ผู้มีจิตสงบแล้ว เมื่อเห็นธรรมโดยชอบ ย่อมมีความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์

Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) ca –

เมื่อใดพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อมแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อนั้นย่อมได้ปีติและปราโมทย์ นั่นเป็นอมตธรรมสำหรับผู้รู้แจ้งนั้น (ธรรมบท 374) และ –

Nekkhammavasenāti pabbajjādivasena. ‘‘Vaṭṭadukkhato nittharissāmī’’ti pabbajituṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ gacchantassa, pabbajantassa, catupārisuddhisīlaṃ anutiṭṭhantassa, taṃ sodhentassa, dhutaguṇe samādāya vattantassa, kasiṇaparikammādīni karontassa ca yā paṭipatti, sabbā sā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Yebhuyyena anussatiyā upacārajjhānaṃ niṭṭhātīti katvā ‘‘anussativasenā’’ti vatvā ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca yathā pabbajjā gharabandhanato nikkhamanaṭṭhena nekkhammaṃ, evaṃ vipassanādayopi taṃpaṭipakkhato. Tenāha –

คำว่า “โดยอาการแห่งเนกขัมมะ” หมายถึง โดยอาการแห่งบรรพชาเป็นต้น การปฏิบัติใดของบุคคลผู้ไปสู่สำนักภิกษุเพื่อ bวช ผู้บวชแล้ว ผู้ประพฤติจตุปาริสุทธิศีล ผู้ชำระศีลนั้น ผู้สมาทานธุดงควัตร ผู้กระทำกสิณบริกรรมเป็นต้น ด้วยคิดว่า “เราจักข้ามพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร” การปฏิบัติทั้งหมดนั้นในที่นี้ประสงค์เอาว่า “เนกขัมมะ” เพราะว่าโดยมากอุปจารฌานย่อมสำเร็จด้วยอนุสสติ จึงตรัสคำว่า “โดยอาการแห่งอนุสสติ” แล้วจึงตรัสคำว่า “โดยอาการแห่งปฐมฌานเป็นต้น” ในที่นี้ บรรพชาชื่อว่าเนกขัมมะโดยอรรถว่าออกจากการผูกพันด้วยเรือนฉันใด วิปัสสนาเป็นต้นก็ชื่อว่าเนกขัมมะโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

บรรพชา ปฐมฌาน นิพพาน และวิปัสสนา กุศลธรรมทั้งปวงเหล่านี้ ชื่อว่าเนกขัมมะ (อิติวุตตกอรรถกถา 109);

Yaṃ ceti ettha ceti nipātamattaṃ somanassassa adhippetattā. Catukkanayavaseneva ca suttantesu jhānakathāti vuttaṃ ‘‘dutiyatatiyajjhānavasenā’’ti. Dvīsūti ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ avitakkaṃ avicāra’’nti vuttesu dvīsu somanassesu.

คำว่า “ยัง จ” (และสิ่งใด) ในที่นี้เป็นเพียงนิบาต เพราะประสงค์เอาโสมนัส และในพระสูตรทั้งหลาย การกล่าวถึงฌานโดยนัยแห่งจตุกกนัยเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “โดยอาการแห่งทุติยฌานและตติยฌาน” คำว่า “ในสองอย่าง” หมายถึง ในโสมนัสสองอย่างที่กล่าวไว้ว่า “สวิตักกะ สวิจาระ” (มีวิตก มีวิจาร) และ “อวิตักกะ อวิจาระ” (ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร)

Savitakkasavicāre somanasseti parittabhūmike, paṭhamajjhāne vā somanasse. Abhiniviṭṭhasomanassesūti vipassanaṃ paṭṭhapitasomanassesu. Pi-saddena sammaṭṭhasomanassesu pīti imamatthaṃ dasseti. Somanassavipassanātopīti [Pg.265] savitakkasavicārasomanassapavattivipassanātopi. Avitakkaavicāra vipassanā paṇītatarā sammasitadhammavasenapi vipassanāya visesasiddhito, yato maggepi tathārūpā visesā ijjhanti. Ayaṃ panattho ‘‘ariyamagga bojjhaṅgādivisesaṃ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavattena moravāpīvāsimahādattattheravādena dīpetabbo.

คำว่า “ในโสมนัสที่มีวิตก มีวิจาร” หมายถึง ในโสมนัสที่มีภูมิเล็กน้อย หรือในปฐมฌาน คำว่า “ในโสมนัสที่ตั้งมั่นแล้ว” หมายถึง ในโสมนัสที่ตั้งวิปัสสนาไว้แล้ว ด้วยคำว่า “ปิ” (แม้) ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า “แม้ในโสมนัสที่พิจารณาแล้ว” คำว่า “แม้จากวิปัสสนาที่เป็นโสมนัส” หมายถึง แม้จากวิปัสสนาที่ดำเนินไปพร้อมด้วยโสมนัสที่มีวิตก มีวิจาร วิปัสสนาที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ประณีตกว่า เพราะความสำเร็จแห่งความพิเศษของวิปัสสนาแม้โดยอาการแห่งธรรมที่พิจารณาแล้ว เพราะว่าความพิเศษเช่นนั้นย่อมสำเร็จแม้ในมรรค แต่ความหมายนี้พึงแสดงด้วยวาทะของพระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในโมรวาปีที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ย่อมกำหนดความพิเศษแห่งอริยมรรคและโพชฌงค์เป็นต้น”

361. Gehasitadomanassaṃ nāma kāmaguṇānaṃ appaṭilābhanimittaṃ, vigatanimittañca uppajjanakadomanassaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ‘‘ahameva na labhāmī’’ti paritassanato. Samanussaratoti ‘‘ahu vata me taṃ vata natthī’’tiādinā anussaraṇavasena cintayato. Tenāha ‘‘evaṃ chasu dvāresū’’tiādi.

๓๖๑. ชื่อว่า โทมนัสอาศัยเรือน คือ โทมนัสที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้กามคุณ และเพราะกามคุณอันอันตรธานไป คำว่า “ย่อมพิจารณาเห็นเพราะไม่ได้” หมายถึง ย่อมเดือดร้อนด้วยการไม่ได้ว่า “เรานั่นแหละไม่ได้” คำว่า “ย่อมระลึกถึง” หมายถึง ย่อมคิดโดยอาการระลึกถึงว่า “สิ่งนั้นเคยมีแก่เรา บัดนี้ไม่มีแล้วหนอ” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “อย่างนี้ในทวารทั้งหก” เป็นต้น

Anuttaresu vimokkhesūti suññataphalādiariyaphalavimokkhesu. Pihanti apekkhaṃ, āsanti attho. Kathaṃ pana lokuttaradhamme ārabbha āsā uppajjatīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yaṃ ārammaṇakaraṇavasena tattha pihā pavattatī’’ti avisayattā, puggalassa ca anadhigatabhāvato. Anussavūpaladdhe pana anuttaravimokkhe uddissa pihaṃ upaṭṭhapento ‘‘tattha pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti vutto. Tenāha ‘‘kudāssu nāmāha’’ntiādi. Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. ‘‘Iṭṭhārammaṇe’’ti ca iminā nayidaṃ domanassaṃ sabhāvato aniṭṭhadhammeyeva ārabbha uppajjanakaṃ, atha kho icchitālābhahetukaṃ icchābhighātavasena yattha katthaci ārammaṇe uppajjanakanti dasseti. Evaṃ ‘‘kudāssu nāmāha’’nti vuttākārena pihaṃ upaṭṭhapetvā evaṃ imampi pakkhaṃ…pe… nāsakkhinti anusocatoti yojanā. ‘‘Imasmiṃ pakkhe, imasmiṃ māse, imasmiṃ saṃvacchare pabbajituṃ nāladdhaṃ, kasiṇaparikammaṃ kātuṃ nāladdha’’ntiādivasena pavattiṃ sandhāya ‘‘nekkhammavasenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vipassanāvasenā’’tiādīsupi iminā nayena yojanā veditabbā.

คำว่า “ในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม” หมายถึง ในอริยผลวิโมกข์มีสุญญตผลเป็นต้น คำว่า “ปิหันติ” (ปรารถนา) มีอรรถว่า “ความมุ่งหวัง ความหวัง” ก็ความหวังย่อมเกิดขึ้นปรารภโลกุตรธรรมได้อย่างไร? แต่ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนี้ว่า “ความปรารถนาย่อมเป็นไปในโลกุตรธรรมนั้นโดยความเป็นอารมณ์” เพราะโลกุตรธรรมไม่ใช่โคจรวิสัย และเพราะบุคคลยังไม่บรรลุ แต่บุคคลผู้ตั้งความปรารถนาโดยมุ่งหมายวิโมกข์อันยอดเยี่ยมที่ได้ยินได้ฟังมาแล้ว ชื่อว่า “ตั้งความปรารถนาในวิโมกข์นั้น” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “เมื่อไรหนอเราจัก” เป็นต้น พึงประกอบความว่า “ในทวารทั้งหก เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาปรากฏขึ้นแล้ว ตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น” และด้วยคำว่า “ในอารมณ์ที่น่าปรารถนา” นี้ ย่อมแสดงว่า โทมนัสนี้ไม่ได้เกิดขึ้นปรารภธรรมที่ไม่น่าปรารถนาโดยสภาพเท่านั้น แต่เกิดขึ้นในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งโดยความเป็นเหตุแห่งการไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา โดยอาการแห่งความขัดข้องในความปรารถนา พึงประกอบความว่า “เมื่อตั้งความปรารถนาโดยอาการที่กล่าวแล้วว่า ‘เมื่อไรหนอเราจัก’ อย่างนี้แล้ว ย่อมเศร้าโศกด้วยคิดว่า ‘แม้ในปักษ์นี้... (ละไว้)... เราก็ไม่สามารถ’” คำว่า “โดยอาการแห่งเนกขัมมะ” ตรัสโดยอ้างถึงความเป็นไปว่า “ในปักษ์นี้ ในเดือนนี้ ในปีนี้ เราไม่ได้บวช ไม่ได้ทำกสิณบริกรรม” เป็นต้น แม้ในคำว่า “โดยอาการแห่งวิปัสสนา” เป็นต้น ก็พึงทราบการประกอบความโดยนัยนี้

Yato eva-kāro, tato aññattha niyamoti katvā ‘‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’’ti vuttaṃ. Na hettha gehasitadomanassatā savitakkasavicāre niyatā, atha kho gehasitadomanasse savitakkasavicāratā [Pg.266] niyatā paṭiyoginivattanatthattā eva-kārassa. ‘‘Gehasitadomanassaṃ savitakkasavicārameva, na avitakkaavicāra’’nti. Nekkhammasitadomanassaṃ pana siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkaavicāraṃ. Savitakkasavicārasseva kāraṇabhūtaṃ domanassaṃ savitakkasavicāradomanassaṃ. Kiṃ taṃ? Gehasitadomanassaṃ, yaṃ pana nekkhammādivasena uppannaṃ, taṃ avitakkaavicārassa kāraṇabhūtaṃ avitakkaavicāradomanassanti. Ayañca nayo pariyāyavasena vuttoti āha ‘‘nippariyāyena panā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā ‘‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāra’’nti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘etassa panā’’tiādi. Maññanavasenāti parikappanavasena. Vuttaṃ pāḷiyaṃ.

เพราะมีศัพท์ว่า ‘เอวะ’ (เท่านั้น) จึงกำหนดว่าในที่อื่นไม่มี (ความหมายนั้น) แล้วจึงกล่าวว่า ‘แม้ในนั้น…เป็นต้น…โทมนัสที่อาศัยเรือนเท่านั้น’ ในที่นี้ โทมนัสที่อาศัยเรือนไม่ได้ถูกกำหนดว่ามีวิตกวิจาร แต่การมีวิตกวิจารในโทมนัสที่อาศัยเรือนนั้นถูกกำหนดไว้ เพื่อต้องการห้ามธรรมที่เป็นคู่ปรับ (คืออวิตกอวิจาร) เพราะมีศัพท์ว่า ‘เอวะ’ (ความว่า) ‘โทมนัสที่อาศัยเรือนมีวิตกวิจารเท่านั้น ไม่ใช่อวิตกอวิจาร’ ส่วนโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ อาจมีวิตกวิจารก็ได้ อาจไม่มีวิตกวิจารก็ได้ โทมนัสที่เป็นเหตุแห่งวิตกวิจารนั่นเอง ชื่อว่า โทมนัสที่มีวิตกวิจาร อะไรคือโทมนัสที่มีวิตกวิจารนั้น? คือโทมนัสที่อาศัยเรือน ส่วนโทมนัสที่เกิดขึ้นโดยอาศัยเนกขัมมะเป็นต้นนั้น เป็นเหตุแห่งอวิตกอวิจาร ชื่อว่า โทมนัสที่ไม่มีวิตกวิจาร และนัยนี้กล่าวไว้โดยปริยาย (โดยอ้อม) จึงกล่าวว่า ‘ส่วนโดยนิปปริยาย (โดยตรง)’ เป็นต้น ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวในพระบาลีว่า ‘สิ่งใดไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร’ จึงกล่าวว่า ‘ส่วนของสิ่งนั้น’ เป็นต้น (ความว่า) โดยการสำคัญ คือโดยการนึกคิด (คาดคะเน) กล่าวไว้ในพระบาลี

Tatrāti tasmiṃ maññane. Ayaṃ idāni vuccamāno nayo. Domanassapaccayabhūteti domanassassa paccayabhūte. Upacārajjhānañhi paṭhamajjhānādīni vā pādakāni katvā maggaphalāni nibbattetukāmassa tesaṃ alābhe domanassassa uppajjane tāni tassa paccayā nāma honti iti te dhammā phalūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttā. Yo pana tathā uppannadomanasso dhuranikkhepaṃ akatvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaphaladhamme nibbatteti, te kāraṇūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttāti imamatthaṃ dassento ‘‘idha bhikkhū’’tiādimāha. Nanu etassa tadā domanassameva uppannaṃ, na domanassahetukā vipassanāmaggaphaladhammā uppannā, tattha kathaṃ domanassasamaññaṃ āropetvā voharatīti āha ‘‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’’tiādi. Savitakkasavicāradomanasseti savitakkasavicāranimitte domanasse. Tīhi māsehi nibbattetabbā temāsikā, taṃ temāsikaṃ. Imā ca temāsikādayo paṭipadā tathāpavattaukkaṭṭhamajjhimamudindriyavasena veditabbā, adhikamajjhimamudussāhavasena vā. Jaggatīti jāgarikaṃ anuyuñjati.

ในคำว่า ‘ในนั้น’ คือในการสำคัญนั้น นี้คือนัยที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ ในคำว่า ‘เป็นปัจจัยแห่งโทมนัส’ คือในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งโทมนัส ด้วยว่า เมื่อบุคคลผู้ปรารถนาจะยังมรรคและผลให้เกิดขึ้น โดยกระทำอุปจารฌานหรือปฐมฌานเป็นต้นให้เป็นบาท เมื่อไม่ได้มรรคและผลเหล่านั้น โทมนัสย่อมเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเป็นปัจจัยของโทมนัส เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘โทมนัส’ โดยอุปจาระแห่งผล ส่วนบุคคลใด เมื่อโทมนัสเกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น ไม่ทอดธุระ พยายามเจริญวิปัสสนาไปตามลำดับ จนยังมรรคผลธรรมให้เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นถูกเรียกว่า ‘โทมนัส’ โดยอุปจาระแห่งเหตุ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความหมายนี้ จึงตรัสว่า ‘ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุ’ เป็นต้น ก็ในขณะนั้น โทมนัสเท่านั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ไม่ใช่วิปัสสนา มรรคและผลธรรมที่เกิดจากโทมนัสเกิดขึ้น ในที่นั้น เหตุใดจึงทรงยกชื่อว่า ‘โทมนัส’ ขึ้นมาเรียก? จึงตรัสว่า ‘โดยการแสดงปฏิปทาของผู้อื่น จึงถือเอาว่าโทมนัส’ เป็นต้น ในคำว่า ‘ในโทมนัสที่มีวิตกวิจาร’ คือในโทมนัสที่มีวิตกวิจารเป็นนิมิต สิ่งที่พึงให้สำเร็จด้วยสามเดือน ชื่อว่า ไตรมาสิกะ สิ่งนั้นคือไตรมาสิกะ และปฏิปทามีไตรมาสิกะเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งอินทรีย์ที่เกิดขึ้นอย่างนั้น คืออย่างยิ่ง อย่างกลาง อย่างอ่อน หรือโดยอำนาจแห่งความเพียรที่ยิ่ง ปานกลาง และอ่อน ในคำว่า ‘ย่อมตื่นอยู่’ คือย่อมประกอบความเพียรในการตื่น (ชาคริยานุโยค)

Mahāsivattheravatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องพระมหาเถระสีวะ

Sahassadvisahassasaṅkhyattā mahāgaṇe.

ในหมู่คณะใหญ่ เพราะมีจำนวนพันสองพัน

Aṭṭhakathātherāti aṭṭhakathāya atthapaṭipucchanakatherā. Antarāmaggeti bhikkhaṃ gahetvā gāmato vihāraṃ paṭigamanamagge. Tayo…pe… gāhāpetvāti tīṇi cattāri uṇhāpanāni.

ในคำว่า ‘พระอรรถกถาจารย์’ คือพระเถระผู้สอบถามเนื้อความในอรรถกถา ในคำว่า ‘ระหว่างทาง’ คือระหว่างทางกลับจากหมู่บ้านไปยังวิหาร หลังจากรับบิณฑบาตแล้ว ในคำว่า ‘สาม…เป็นต้น…ให้ถือเอา’ คือการทำให้อุ่นสามสี่ครั้ง

Kenaci [Pg.267] papañcenāti kenaci sarīrakiccabhūtena papañcena. Saññaṃ akāsi rattiyaṃ pacchato gacchantaṃ asallakkhento.

ในคำว่า ‘ด้วยความเนิ่นช้าบางอย่าง’ คือด้วยความเนิ่นช้าบางอย่างที่เป็นกิจของร่างกาย ท่านได้ทำความสำคัญ (เข้าใจว่าอยู่ผู้เดียว) โดยไม่สังเกตเห็นผู้ที่เดินตามหลังไปในเวลากลางคืน

Kasmā pana thero antevāsikānaṃ anārocetvāva gatoti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Arahattaṃ nāma kinti tadadhigamassa adukkarabhāvaṃ sandhāya vadati. Catūhi iriyāpathehīti catūhipi iriyāpathehi pavattamānassa, tasmā yāva arahattādhigamā sayanaṃ paṭikkhipāmīti adhippāyo.

ก็เหตุใดพระเถระจึงไปโดยไม่บอกแก่ศิษย์? จึงกล่าวว่า ‘ได้ยินว่าพระเถระ’ เป็นต้น คำว่า ‘อรหัต’ คืออะไร? ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความไม่ยากในการบรรลุอรหัตนั้น ในคำว่า ‘ด้วยอิริยาบถทั้งสี่’ คือสำหรับผู้ที่ประพฤติด้วยอิริยาบถทั้งสี่ เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ‘เรางดเว้นการนอนจนกว่าจะบรรลุอรหัต’

‘‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti saṃvegajāto vīriyaṃ samuttejento arahattaṃ aggahesi ettakaṃ kālaṃ vipassanāya suciṇṇabhāvato ñāṇassa paripākaṃ gatattā.

ท่านเกิดความสังเวชว่า ‘สิ่งนี้สมควรแก่ท่านแล้วหรือหนอ?’ แล้วเร่งความเพียร จึงบรรลุอรหัต เพราะความที่วิปัสสนาอันท่านบำเพ็ญมาดีแล้วตลอดกาลนานนั้น ทำให้ญาณถึงความแก่กล้าแล้ว

Parimajjīti parimasi. Keci pana ‘‘parimajjīti parivattetvā therena dhoviyamānaṃ pariggahetvā dhovī’’ti atthaṃ vadanti.

ในคำว่า ‘ลูบคลำ’ คือลูบคลำ แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ‘ในคำว่า ลูบคลำ คือรับเอา (จีวร) ที่พระเถระกำลังซักอยู่มาพลิกซักแทน’

Vipassanāya ārammaṇaṃ nāma upacārajjhānapaṭhamajjhānādi.

อารมณ์ของวิปัสสนา คืออุปจารฌาน ปฐมฌาน เป็นต้น

‘‘Savitakkasavicāradomanasse’’tiādīsu vattabbaṃ somanassesu vuttanayānusārena veditabbaṃ.

สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า ‘ในโทมนัสที่มีวิตกวิจาร’ เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในโสมนัสทั้งหลาย

362. Evarūpāti yā akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānaṃ parihānāya ca saṃvattati, evarūpā, sā pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehasitā’’ti vuccatīti āha ‘‘gehasitaupekkhā’’ti. ‘‘Bālassā’’tiādīsu bālakaradhammayogato bālassa attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijino vāyapekkhā, odhiso ca kilesānaṃ jitattā, tenassa sekkhabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā, tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvaṃ dassetuṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttappakārā [Pg.268] sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātikkamatīti adhippāyo. Aññāṇāvibhūtatāya ārammaṇe ajjhupekkhanavasena pavattamānā lobhasampayuttaupekkhā idhādhippetāti tassa lobhassa anucchavikameva ārammaṇaṃ dassento ‘‘iṭṭhārammaṇe’’ti āha. Anativattamānā anādīnavadassitāya. Tato eva assādānupassanato tattheva laggā. Abhisaṅgassa lobhassa vasena, dummocanīyatāya ca tena laggitā viya hutvā uppannā.

๓๖๒. คำว่า “อย่างนี้” คือ อุเบกขาใดเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งอกุศล และเพื่อความเสื่อมแห่งกุศล อุเบกขาอย่างนี้แล เพราะประกอบด้วยกาม จึงเรียกว่า “เกหสิตา” (อาศัยเรือน) ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เกหสิตุเปกขา” (อุเบกขาอาศัยเรือน). ในคำว่า “ของคนพาล” เป็นต้น คือ ของคนพาล เพราะประกอบด้วยธรรมที่ทำคนให้เป็นพาล, ของคนหลง เพราะหลงในประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น, ของปุถุชน เพราะเหตุแห่งการยังกิเลสเป็นต้นอันมากมายให้เกิดเป็นต้น, ของผู้ไม่ชนะขอบเขต เพราะไม่ชนะขอบเขตแห่งกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค. ส่วนผู้ชนะขอบเขตนั้นพึงหวังได้ (คือพระอริยะ) เพราะชนะกิเลสโดยขอบเขต (คือด้วยมรรค) เพราะเหตุนั้น จึงปฏิเสธความเป็นเสกขะของเขา (คือปุถุชน). ของผู้ไม่ชนะวิบาก เพราะไม่ชนะวิบากที่ดำเนินไปเบื้องบนตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป. ส่วนพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ชนะวิบาก เพราะไม่มีการปฏิสนธิอีก เพราะเหตุนั้น จึงปฏิเสธความเป็นอเสกขะของเขา (คือปุถุชน). ของผู้ไม่เห็นโทษ เพราะมีปกติไม่เห็นโทษในโมหะอันเป็นรากเหง้าของบาปธรรมทั้งปวงที่มีโทษมากมาย. ของผู้ไม่ได้สดับ เพราะไม่มีปริยัติและปฏิเวธ. บุคคลเช่นนี้ชื่อว่าเป็นอันธปุถุชนโดยส่วนเดียว เพื่อแสดงความเป็นอันธปุถุชนของเขา จึงกล่าวว่า “ของปุถุชน” อีก. คำว่า “อย่างนี้” คือ มีโมหะเป็นเบื้องหน้า มีประเภทที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “อุเบกขานั้นย่อมไม่ล่วงรูป” คือ ไม่เป็นเหตุเพื่อก้าวล่วงรูป มีอธิบายว่า ย่อมไม่ก้าวล่วงกิเลสในรูปารมณ์. อุเบกขาที่สหรคตด้วยโลภะที่ดำเนินไปโดยอาการเพ่งเฉยในอารมณ์ เพราะไม่ปราศจากอวิชชา พึงประสงค์ในที่นี้ เมื่อแสดงอารมณ์ที่สมควรแก่โลภะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอารมณ์ที่น่าปรารถนา”. ไม่ก้าวล่วง เพราะเห็นโทษไม่ได้. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงติดอยู่ในอารมณ์นั้น เพราะตามเห็นอัสสาทะ (รสอร่อย). เกิดขึ้นโดยเป็นเหมือนติดอยู่ด้วยโลภะอันเป็นเครื่องข้อง และเพราะความแก้ยาก.

Evarūpāti yā akusalānaṃ pahānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpā, sā pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitāti āha ‘‘nekkhammasitā’’ti. Idāni taṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘tattha katamā’’tiādi vuttaṃ, tassattho heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbo. Rūpaṃ sā ativattatīti rūpasmiṃ sammadeva ādīnavadassanato. Rūpaniyātāti kilesehi anabhibhavanīyato. Iṭṭheti sabhāvato, saṅkappato ca iṭṭhe ārammaṇe. Arajjantassāti na rajjantassa rāgaṃ anuppādentassa. Aniṭṭhe adussantassāti ettha vuttanayena attho veditabbo. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ, taṃ pana iṭṭhāniṭṭhamajjhatte viya iṭṭhāniṭṭhesupi bālassa hotīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’’ti avatvā ‘‘asamapekkhanena asammuyhantassā’’ti vuttaṃ, tividhepi ārammaṇe asamapekkhanavasena muyhantassāti attho. Vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti udāsinākārena pavattiyā, upekkhā vedanāya ca sabhāgā. Ettha upekkhā vāti ettha etasmiṃ upekkhāniddese ‘‘upekkhā’’ti gahitā eva. Tasmāti tatramajjhattupekkhāyapi idha upekkhāggahaṇena gahitattā. Tañhi sandhāya ‘‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’’ti vuttaṃ.

คำว่า “อย่างนี้” คือ อุเบกขาใดเป็นไปเพื่อละอกุศล และเพื่อความเจริญแห่งกุศล อุเบกขาอย่างนี้แล เพราะดำเนินไปโดยบรรพชาเป็นต้น จึงประกอบด้วยเนกขัมมะ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เนกขัมมสิตา” (อาศัยเนกขัมมะ). บัดนี้ เพื่อแสดงอุเบกขานั้นโดยบาลี จึงกล่าวคำว่า “ในอุเบกขาเหล่านั้น อุเบกขาเป็นไฉน” เป็นต้น อรรถแห่งคำนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. คำว่า “อุเบกขานั้นย้าวล่วงรูป” เพราะเห็นโทษในรูปโดยชอบนั่นเอง. คำว่า “เป็นเครื่องนำออกจากรูป” เพราะไม่ถูกกิเลสครอบงำได้. คำว่า “ในอารมณ์ที่น่าปรารถนา” คือ ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาพ และโดยความดำริ. คำว่า “ของผู้ไม่กำหนัด” คือ ของผู้ไม่กำหนัด ไม่ยังราคะให้เกิดขึ้น. คำว่า “ของผู้ไม่คิดประทุษร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา” อรรถพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้. การไม่พิจารณาโดยแยบคายโดยชอบโดยสม่ำเสมอ ชื่อว่า อสมเปกขณะ (การไม่พิจารณาโดยแยบคาย) แต่อสมเปกขณะนั้นย่อมมีแก่คนพาลแม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา เหมือนในอารมณ์ที่เป็นกลางๆ ระหว่างน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวว่า “ในอารมณ์ที่เป็นกลางๆ ระหว่างน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา” แต่กล่าวว่า “ของผู้ไม่หลงด้วยการไม่พิจารณาโดยแยบคาย” มีอธิบายว่า ของผู้หลงด้วยการไม่พิจารณาโดยแยบคายในอารมณ์ทั้ง ๓ ประเภท. อุเบกขาที่สหรคตด้วยวิปัสสนาญาณ. คำว่า “อุเบกขาอาศัยเนกขัมมะเป็นส่วนแห่งเวทนา” เพราะดำเนินไปโดยอาการเป็นกลาง และเป็นส่วนแห่งอุเบกขาเวทนา. ในคำว่า “อุเบกขา” ในที่นี้ ในนิเทศอุเบกขานี้ อุเบกขาถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น เพราะแม้ตัตรมัชฌัตตุเปกขา (อุเบกขาในความเป็นกลางในอารมณ์นั้นๆ) ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาอุเบกขาในที่นี้. ก็คำว่า “อุเบกขาที่เกิดขึ้นโดยปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน” นั้น กล่าวหมายถึงอุเบกขานั้นนั่นเอง.

Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti niddhāraṇe bhummaṃ. ‘‘Yaṃ nekkhammavasenā’’tiādi heṭṭhā vuttanayattā uttā natthameva.

คำว่า “แม้ด้วยเนกขัมมสิตุเปกขานั้น” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถนิธารถะ (การกำหนด). คำว่า “ที่อาศัยเนกขัมมะ” เป็นต้น ไม่มีคำอธิบาย เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง.

363. Yadi sakkassa tadā sotāpattiphalapattiyāva upanissayo, atha kasmā bhagavā yāva arahattaṃ desanaṃ vaḍḍhesīti āha ‘‘buddhānañhī’’tiādi. Taruṇasakkoti abhinavo adhunā pātubhūto sakko. Sampati [Pg.269] pātubhāvañhi sandhāya ‘‘taruṇasakko’’ti vuttaṃ, na tassa kumāratā, vuddhatā vā atthi. Gatāgataṭṭhānanti gamanāgamanakāraṇaṃ. Na paññāyati na upalabbhati. Gabbhaseyyakānañhi cavantānaṃ kammajarūpaṃ vigacchati anudeva cittajaṃ, āhārajañca paccayābhāvato, utujaṃ pana sucirampi kālaṃ paveṇiṃ ghaṭṭentaṃ bhassantaṃ vā sosantaṃ vā kilesantaṃ vā viṭṭhataṃ vā hoti, na evaṃ devānaṃ. Tesañhi opapātikattā kammajarūpe antaradhāyante sesatisantatirūpampi tena saddhiṃ antaradhāyati. Tenāha ‘‘dīpasikhāgamanaṃ viya hotī’’ti. Sesadevatā na jāniṃsu punapi sakkattabhāvena tasmiṃyeva ṭhāne nibbattattā. Tīsu ṭhānesūti somanassadomanassaupekkhāvissajjanāvasānaṭṭhānesu. Nibbattitaphalamevāti sappimhā sappimaṇḍo viya āgamanīyapaṭipadāya nibbattitaphalabhūtaṃ lokuttaramaggaphalameva kathitaṃ. Sakuṇikāya viya kiñci gayhūpagaṃ uppatitvā uḍḍetvā ullaṅghitvā. Assāti maggaphalasaññitassa ariyassa dhammassa.

๓๖๓. ถ้าหากว่าในเวลานั้น การบรรลุโสดาปัตติผลเท่านั้นเป็นอุปนิสัยของท้าวสักกะ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงทรงเพิ่มพูนพระธรรมเทศนาจนถึงพระอรหัต ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า “ก็เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” เป็นต้น. คำว่า “ท้าวสักกะหนุ่ม” คือ ท้าวสักกะผู้เพิ่งปรากฏใหม่ๆ ในบัดนี้. ก็คำว่า “ท้าวสักกะหนุ่ม” นั้น กล่าวหมายถึงการปรากฏในบัดนี้ ไม่ได้หมายถึงความเป็นเด็ก หรือความเป็นผู้ใหญ่ของท้าวสักกะ. คำว่า “ที่ไปที่มา” คือ เหตุแห่งการไปและการมา. ย่อมไม่ปรากฏ ย่อมไม่พบ. ก็รูปที่เกิดจากกรรมของสัตว์ที่นอนในครรภ์เมื่อจุติ ย่อมสลายไป รูปที่เกิดจากจิตและรูปที่เกิดจากอาหารก็สลายไปตามลำดับ เพราะไม่มีปัจจัย ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุ ย่อมกระทบกระทั่งสายสืบไปเป็นเวลานาน หรือย่อมหลุดล่วงไป หรือย่อมแห้งไป หรือย่อมเศร้าหมองไป หรือย่อมกระจัดกระจายไป แต่ของเทวดาทั้งหลายไม่เป็นอย่างนั้น. ก็เพราะเทวดาเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะ เมื่อรูปที่เกิดจากกรรมอันตรธานไป รูปที่เหลืออันเป็นสายสืบก็อันตรธานไปพร้อมกับรูปนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นเหมือนการดับไปแห่งเปลวประทีป”. เทวดาที่เหลือไม่ทราบ เพราะท้าวสักกะได้บังเกิดในฐานะเดิมนั้นอีก. คำว่า “ในฐานะ ๓” คือ ในฐานะอันเป็นที่สุดแห่งการสละโสมนัส โทมนัส และอุเบกขา. คำว่า “ผลที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง” เหมือนเนยใสจากเนย กล่าวถึงโลกุตตรมรรคผลอันเป็นผลที่เกิดขึ้นแล้วด้วยปฏิปทาที่พึงมาถึงนั่นเอง. เหมือนนกน้อย บินขึ้นไป บินไป และกระโดดข้ามสิ่งที่พึงยึดถือบางอย่าง. คำว่า “ของธรรมนั้น” คือ ของอริยธรรมที่ชื่อว่ามรรคและผล.

Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā

พรรณนาปาติโมกขสังวร

364. Pātimokkhasaṃvarāyāti pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. ‘‘Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīla’’nti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati, antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ, itarāni pana ‘sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ida mattha’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Tathā hi yassa so bhinno, so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti. Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo’’ti vadati, tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato, sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ, paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti, evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā [Pg.270] yato so visujjhati, yathā ca visujjhati, tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāyasamācārampī’’tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā. Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva, tasmā kammapathavasenāti kusalākusalakammapathavasena.

๓๖๔. คำว่า "ปาติโมกขสังวรายะ" หมายถึง เพื่อการสำรวมในศีลอันเป็นปาติโมกข์ ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อการสำรวมในศีลอันยอดเยี่ยมและเป็นประธาน" พระสุมาเถระผู้อยู่ในทีฆวาปีวิหารกล่าวว่า "ปาติโมกขศีลเป็นศีลที่ยอดเยี่ยมกว่าศีลทั้งปวง" ส่วนพระจุลนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่าน ผู้ทรงพระไตรปิฎก ไม่ยอมรับว่า "ศีล" เป็นชื่อของสิ่งอื่น นอกจากปาติโมกขสังวรเท่านั้น ท่านกล่าวว่า อินทรียสังวรเป็นเพียงการรักษาทวารทั้งหกเท่านั้น อาชีวปาริสุทธิเป็นเพียงการแสวงหาปัจจัยโดยธรรมโดยชอบเท่านั้น ปัจจัยสันนิสสิตเป็นเพียงการพิจารณาปัจจัยที่ได้มาแล้วว่า "สิ่งนี้มีประโยชน์" แล้วบริโภคเท่านั้น โดยนัยที่ไม่ใช่ปริยาย ปาติโมกขสังวรเท่านั้นคือศีล เพราะเหตุว่า ผู้ใดปาติโมกขสังวรนั้นขาด ผู้นั้นไม่สามารถรักษาศีลอื่นได้ จึงเป็นผู้ไม่มีศีล ส่วนผู้ใดปาติโมกขสังวรนั้นไม่มีโรคโดยประการทั้งปวง ผู้นั้นสามารถรักษาศีลที่เหลือได้ จึงเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ ท่านกล่าวว่า เพราะเหตุที่ศีลอื่นเป็นบริวารของปาติโมกขสังวรนั้น และโดยประการทั้งปวงหรือโดยบางส่วนก็รวมอยู่ในปาติโมกขสังวรนั้น ปาติโมกขสังวรนั้นแลจึงชื่อว่าเป็นศีลประธาน ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อการสำรวมในศีลอันยอดเยี่ยมและเป็นประธาน" ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อถูกทูลถามถึงปฏิปทาที่เหมาะสมแก่การดับปปัญจสัญญาดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ได้ทรงจำแนกเวทนาอันเป็นมูลฐานของปปัญจสัญญาและปฏิปทานั้น แล้วทรงแสดงปฏิปทาโดยอาศัยอัธยาศัยของท้าวสักกะ โดยนัยแห่งการละธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองและยังธรรมอันบริสุทธิ์ให้บริบูรณ์ ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อถูกทูลถามถึงสีลสังวรซึ่งเป็นมูลฐานของปฏิปทานั้นเช่นกัน ได้ทรงจำแนกทั้งเหตุที่สีลสังวรนั้นบริสุทธิ์และวิธีการที่สีลสังวรนั้นบริสุทธิ์ โดยอาศัยอัธยาศัยของท้าวสักกะ เพื่อแสดงสิ่งทั้งสองนั้น จึงตรัสคำว่า "กายสมาจาร" เป็นต้น โดยนัยแห่งการละธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองและยังธรรมอันบริสุทธิ์ให้บริบูรณ์ ในสีลกถา เหตุผลในการกล่าวถึงกายสมาจารที่ไม่ควรเสพเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น คำว่า "โดยกรรมบถ" จึงหมายถึง โดยกรรมบถที่เป็นกุศลและอกุศล

Kammapathavasenāti ca kammapathavicāravasena. Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti. Paṇṇattivasenāti sikkhāpadapaṇṇattivasena. Yato yato hi yā yā veramaṇī, tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma. Tenāha ‘‘kāyadvāre’’tiādi. Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ, tassa asevitabbakāyasamācārāditā. Vītikkamapaṭipakkho avītikkamo, na vītikkamati etenāti avītikkamo, sīlaṃ.

คำว่า "โดยกรรมบถ" หมายถึง โดยการพิจารณากรรมบถ เพราะในที่นี้กล่าวถึงความเป็นกายสมาจารที่ไม่ควรเสพเป็นต้น แม้ของกายทุจริตเป็นต้นที่ยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ คำว่า "โดยบัญญัติ" หมายถึง โดยบัญญัติแห่งสิกขาบท เพราะเมื่อจำแนกวิรัติใดๆ ในที่ใดๆ ก็ชื่อว่ากล่าวโดยบัญญัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทางกาย" เป็นต้น "สิกขาบทวีติกกมะ" คือ การล่วงสิกขาบทด้วยสิ่งนี้ อกุศลธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาการแห่งการล่วงสิกขาบทนั้น คือความเป็นกายสมาจารที่ไม่ควรเสพเป็นต้น สิ่งที่ตรงกันข้ามกับการล่วงละเมิดคือ "อวีติกกมะ" คือ ไม่ล่วงละเมิดด้วยสิ่งนี้ อวีติกกมะคือศีล

Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, ājīvo, atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi ariyapariyesanāti. Vuttavipariyāyato anariyapariyesanā veditabbā.

คำว่า "ปริเยสนา" คือ การแสวงหาด้วยสิ่งนี้ ทั้งโดยผิดและโดยชอบ คือ อาชีวะ โดยอรรถคือความขวนขวายในการแสวงหาปัจจัยที่เกิดขึ้นทางกายทวารและวจีทวาร ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงแยกกล่าว ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุที่" เป็นต้น "อริยปริเยสนา" คือ การแสวงหาที่ประเสริฐและไม่มีโทษ หรือการแสวงหาที่พระอริยชนผู้ดีงามพึงแสวงหา พึงทราบอนริยปริเยสนาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว

Jātidhammoti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti mīyanasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo.

"ชาติธัมโม" คือ มีสภาพเกิดเป็นธรรมดา มีปกติเกิด "ชราธัมโม" คือ มีสภาพแก่เป็นธรรมดา "พยาธิธัมโม" คือ มีสภาพเจ็บป่วยเป็นธรรมดา "มรณธัมโม" คือ มีสภาพตายเป็นธรรมดา "โสกธัมโม" คือ มีสภาพเศร้าโศกเป็นธรรมดา "สังขิเลสธัมโม" คือ มีสภาพเศร้าหมองเป็นธรรมดา

Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Dvandekattavasena tesaṃ niddeso. Jātarūparajatanti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti jātarūpaṃ nāma suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘rajata’’ntveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti.

คำว่า "บุตรภริยา" หมายถึง บุตรและภริยา นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง การกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นเป็นไปโดยนัยแห่งเอกวทวันทสมาส ในคำว่า "ชาตรูปและเงิน" นี้ เพราะสิ่งใดไม่แปรสภาพแล้วยังคงเป็นชาตรูปทั้งหมด สิ่งนั้นชื่อว่าชาตรูป คือ ทองคำ สิ่งใดมีสภาพขาวผ่อง สิ่งนั้นชื่อว่า "รชตะ" คือ เงิน แต่ในที่นี้ เว้นทองคำแล้ว สิ่งใดๆ ที่ควรแก่การบริโภคและใช้สอย เช่น มาสกที่ใช้ในการแลกเปลี่ยน เป็นต้น ก็ถือว่าเป็น "รชตะ" ทั้งสิ้น "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปธิเหล่านี้มีชาติเป็นธรรมดา" ดังนี้ แสดงว่า อุปธิอันเป็นกามคุณเหล่านี้ทั้งหมดมีชาติเป็นธรรมดา

Byādhidhammavārādīsu [Pg.271] jātarūparajataṃ na gahitaṃ. Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soke uppajjati, cutisaṅkhātaṃ maraṇanti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho, so tassa natthi, khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva. Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ jātarūpaṃ, tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre, malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā.

ในหมวดพยาธิธรรมเป็นต้น ไม่ได้รวมชาตรูปและเงินไว้ เพราะชาตรูปและเงินนั้นไม่มีโรคเช่นโรคปวดศีรษะเป็นต้น ไม่มีมรณะอันนับว่าจุติเหมือนสัตว์ทั้งหลาย ไม่เกิดความเศร้าโศก และมรณะอันนับว่าจุติคือความดับแห่งขันธ์ที่นับเนื่องในภพหนึ่ง ชาตรูปและเงินนั้นไม่มี แต่ความดับชั่วขณะย่อมมีได้ในทุกขณะ แต่ชาตรูปและเงินนั้นย่อมเศร้าหมองด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้น จึงถูกรวมไว้ในหมวดสังขิเลสธรรม และเพราะมีอุตุเป็นสมุฏฐาน จึงถูกรวมไว้ในหมวดชาติธรรม และเพราะจับสนิมแล้วเก่าคร่ำคร่า จึงถูกรวมไว้ในหมวดชราธรรม การแสวงหาที่พระอริยเจ้าไม่พึงดำเนินไป ก็ชื่อว่าอนริยปริเยสนา

Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo.

บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยนัยแห่งการแสวงหาที่ไม่สมควร (อเนสนา) ด้วย จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง" เป็นต้น โดยนัยนี้ พึงทราบอรรถในฝ่ายขาว (กุศล) ด้วย

Sambhārapariyesanaṃ paharaṇavisādigavesanaṃ, payogavasena payogakaraṇaṃ tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ, pāṇātipātādiatthaṃ gamanaṃ, paccekaṃ kāla-saddo yojetabbo ‘‘sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya, payogakaraṇakālato paṭṭhāya, gamanakālato paṭṭhāyā’’ti. Itaroti ‘‘sevitabbo’’ti vuttakāyasamācārādiko. Cittampi uppādetabbaṃ. Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘cittuppādampi kho ahaṃ, bhikkhave, kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.84).

การแสวงหาเครื่องประกอบ, การแสวงหาเครื่องประหารและยาพิษเป็นต้น, การกระทำความพยายามโดยอำนาจแห่งประโยค (ความพยายาม), การยังความพยายามนั้นให้เกิด, การยังความพยายามเช่นนั้นให้สำเร็จ, การไปเพื่อประโยชน์แก่การฆ่าสัตว์เป็นต้น, พึงประกอบคำว่า 'กาล' เข้าไปในแต่ละบทว่า 'นับตั้งแต่กาลแห่งการแสวงหาเครื่องประกอบ, นับตั้งแต่กาลแห่งการประกอบความพยายาม, นับตั้งแต่กาลแห่งการไป'. คำว่า 'อื่นๆ' หมายถึง กายสมาจารเป็นต้นที่ตรัสว่า 'พึงเสพ'. แม้จิตก็พึงให้เกิดขึ้น เพราะว่าเมื่อจิตเกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น และเมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกัน ผู้กระทำความพยายามเช่นนั้นย่อมบรรลุถึงที่สุดแห่งปฏิปทา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งการยังจิตให้เกิดขึ้นในกุศลธรรมทั้งหลายว่ามีอุปการะมาก' (ม. นิ. 1.84)

Idāni taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ, sevitabbañca dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Saṅghabhedādīnanti ādi-saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti. Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha ‘‘divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā’’ti. Dhanuggahapesanaṃ dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ. Ādi-saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpana’’nti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมที่ถึงที่สุดแล้วว่าไม่พึงเสพ และพึงเสพ จึงตรัสคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. คำว่า 'การทำลายสงฆ์เป็นต้น' นั้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การยังโลหิตให้ห้อขึ้นเป็นต้น. การอุปัฏฐากพระธรรมรัตนะย่อมสำเร็จได้ด้วยการอุปัฏฐากพระพุทธรัตนะและพระสังฆรัตนะนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'โดยอาศัยการไปอุปัฏฐากพระรัตนตรัยวันละสองสามครั้งเป็นต้น'. การส่งนายธนู หมายถึง การส่งบุรุษผู้ถือธนูไป. ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การขอพร ๕ ประการเป็นต้น. สำหรับผู้แสวงหาอเนสนา (การแสวงหาที่ไม่ประเสริฐ) มีอาทิว่า 'การยังพระเจ้าอชาตศัตรูให้เลื่อมใสแล้วบอกแก่ตระกูลทั้งหลายถึงลาภสักการะที่เสื่อมไปโดยอาศัยการยังลาภให้เกิดขึ้น' ดังนี้เป็นต้น.

Pāripūriyāti pāripūriatthaṃ. Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā, pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo [Pg.272] hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento ‘‘pātimokkho…pe… hotī’’ti āha.

คำว่า 'เพื่อความบริบูรณ์' หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่ความบริบูรณ์. เพราะว่าความบริบูรณ์ของธรรมที่พึงเสพย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งอริยมรรคและอริยผลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ปฏิปทาเบื้องต้นทั้งปวงจึงมีเพื่อประโยชน์นั้น. แม้ปาติโมกขสังวรก็ย่อมบริบูรณ์ด้วยอริยมรรคนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เมื่อจะสรุปโดยตรัสปฏิปทาเบื้องต้นเพื่อประโยชน์นั้น จึงตรัสว่า 'ปาติโมกข์...ย่อมมี'.

Indriyasaṃvaravaṇṇanā

คำพรรณนาอินทรียสังวร

365. Indriyānaṃ pidhānāyāti indriyānaṃ pidahanatthāya. Indriyāni ca cakkhādīni dvārāni, tesaṃ pidhānaṃ saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha ‘‘guttadvāratāyā’’ti. Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro, saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti. Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ, sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃvuttaṃ ‘‘cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vutta’’nti. ‘‘Tuṇhī ahosī’’ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘kathetukāmopī’’tiādi vuttaṃ. Ayanti sakko devānaṃ indo.

๓๖๕. คำว่า 'เพื่อการปิดอินทรีย์' หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การปิดอินทรีย์. และอินทรีย์ทั้งหลายมีจักขุเป็นต้นเป็นทวาร, การปิดอินทรีย์เหล่านั้นคือการสำรวม การคุ้มครองจากการเกิดขึ้นแห่งอกุศล เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ด้วยความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว'. ความเป็นผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองในอินทรีย์ทั้งหลายโดยอำนาจแห่งรูปเป็นต้นที่ไม่พึงเสพ ชื่อว่าความไม่สำรวม, ความบริสุทธิ์แห่งธรรมอันผ่องแผ้วโดยอำนาจแห่งการละสังกิเลสธรรม. แม้ว่าในพระบาลีจะแสดงรูปเป็นต้นที่ไม่พึงเสพไว้ แต่ท้าวสักกะทรงถามถึงปฏิปทาเพื่ออินทรียสังวร เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงการห้ามสิ่งนั้นแล้วแสดง (สิ่งที่พึงเสพ) อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'คำว่า รูปที่พึงรู้ด้วยจักษุเป็นต้น นี้ตรัสไว้เพื่อแสดงอินทรียสังวรโดยอำนาจแห่งรูปเป็นต้นที่พึงเสพ'. เมื่อกล่าวว่า 'ทรงเป็นผู้นิ่ง' แล้ว เพื่อแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้นิ่งโดยนัยปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า 'แม้ทรงประสงค์จะตรัส' เป็นต้น. คำว่า 'นี้' หมายถึง ท้าวสักกะจอมเทพ.

Rūpanti rūpāyatanaṃ, tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha ‘‘na sevitabbaṃ na daṭṭhabba’’nti. Yaṃ pana sattasantānagataṃ rūpaṃ passato paṭikūlamanasikāravasena, asubhasaññā vā saṇṭhāti dassanānuttariyavasena. Atha vā kammaphalasaddahanavasena pasādo vā uppajjati. Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena aniccasaññāpaṭilābho vā hoti.

คำว่า 'รูป' หมายถึง รูปายตนะ, การไม่เสพรูปนั้นคือการไม่เห็นนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ไม่พึงเสพ ไม่พึงเห็น'. ส่วนรูปที่อยู่ในสันดานของสัตว์ เมื่อเห็นแล้วย่อมตั้งมั่นด้วยอสุภสัญญาโดยอำนาจแห่งการมนสิการโดยความเป็นของปฏิกูล หรือโดยอำนาจแห่งทัสสนานุตตริยะ. หรือว่า ความเลื่อมใสย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความเชื่อกรรมและผลของกรรม. หรือว่า ย่อมเป็นการได้อนิจจสัญญาด้วยการกำหนดรู้ลักษณะที่ว่ามีแล้วกลับไม่มี.

Pariyāyakkharaṇato akkharaṃ, vaṇṇo, so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito, adhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena, uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī’’ti. Atthanissitanti samparāyikatthanissitaṃ. Dhammanissitanti vivaṭṭadhammanissitaṃ, lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā. Pasādoti ratanattayasaddhā, kammaphalasaddhāpi. Nibbidā vāti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā.

ชื่อว่าอักขระ เพราะไม่รู้ออกไปโดยปริยาย คือวรรณะ, วรรณะนั้นนั่นเองเมื่อรวมกันเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง มีชื่อว่าบทและประโยค, ชื่อว่าพยัญชนะ เพราะแสดงเนื้อความที่ประสงค์, พยัญชนะนั้น เมื่อปรากฏด้วยความเป็นของวิจิตรแห่งจิต โดยความเป็นไปแห่งการคิดปรุงแต่งอย่างนั้น เพราะความที่ตั้งอยู่ด้วยความวิจิตร โดยอำนาจแห่งคำไวพจน์ที่อยู่ในบทกวีและนาฏกรรมเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งการออกเสียง ท่านจึงหมายถึงสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า 'เมื่อได้ยินเสียงที่มีอักขระอันวิจิตรและพยัญชนะอันวิจิตร ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น'. คำว่า 'อาศัยประโยชน์' หมายถึง อาศัยประโยชน์ในสัมปรายภพ. คำว่า 'อาศัยธรรม' หมายถึง อาศัยวิวัฏฏธรรม หรืออาศัยโลกุตตรธรรมคือพระรัตนตรัย. คำว่า 'ความเลื่อมใส' หมายถึง ศรัทธาในพระรัตนตรัย แม้กัมมัสสกตาสัทธาก็รวมอยู่ด้วย. หรือคำว่า 'ความหน่าย' หมายถึง ความระอาในวัฏฏะโดยอำนาจแห่งอนิจจสัญญาเป็นต้น.

Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā asevitabbaṃ nāma. Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato sevitabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ gandhaṃ ghāyato’’tiādi.

กลิ่น รส และโผฏฐัพพะเป็นต้นที่เสพอยู่โดยอำนาจแห่งความขัดแย้งกันเป็นต้น ชื่อว่าไม่พึงเสพ เพราะปฏิบัติโดยไม่แยบคาย. ส่วนที่เสพอยู่โดยการพิจารณาโดยแยบคาย ชื่อว่าพึงเสพ เพราะถือเอาโดยอำนาจแห่งสัมปชัญญะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เมื่อดมกลิ่นใด' เป็นต้น.

Yaṃ [Pg.273] pana phusatoti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato. Āsavakkhayo ceva hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito. Vīriyañca supaggahitaṃ hoti catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato. Pacchimā ca…pe… anuggahitā hoti sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato.

คำว่า 'ส่วนเมื่อถูกต้องสิ่งใด' หมายถึง เมื่อถูกต้องโผฏฐัพพะที่พึงเสพ ของผู้ที่ยังไม่บรรลุผลนั่นเอง. ความสิ้นอาสวะย่อมมี เพราะการประกอบความเพียรเครื่องตื่นถึงที่สุด. และความเพียรย่อมเป็นอันประคองไว้ดีแล้ว เพราะการยกย่องอริยวงศ์ที่ ๔. และปฏิปทาสุดท้าย...ย่อมเป็นอันอนุเคราะห์แล้ว เพราะการประกอบในสัมมาปฏิปทา.

Ye manoviññeyye dhamme iṭṭhādibhede samannāharantassa āvajjantassa āpāthaṃ āgacchanti. ‘‘Manoviññeyyā dhammā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā, mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti, evarūpā sevitabbāti yojanā. Ādi-saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammāti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā. Bahi dhāvituṃ na adāsinti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ, antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva, tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti. Nivāsagehato nivāsanagabbhato. Niyakajjhattakhandhapañcakato vipassanāgocarato. Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati.

ธรรมทั้งหลายอันพึงรู้ด้วยใจเหล่าใด มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองของผู้มนสิการ ผู้พิจารณา พึงเปลี่ยนวิภัตติว่า "ธรรมทั้งหลายอันพึงรู้ด้วยใจ" (เป็นประธาน) พึงประกอบความว่า ธรรมทั้งหลายอันพึงรู้ด้วยใจเหล่าใด ย่อมมาสู่คลองของผู้มนสิการโดยมีเมตตาเป็นต้น ธรรมมีรูปอย่างนี้ พึงเสพ พึงทราบการสงเคราะห์ด้วยคำว่า "เป็นต้น" คือทั้งกรุณาเป็นต้น และอนิจจังเป็นต้น "ธรรมของพระเถระ ๓ รูป" คือ ธรรมอันพึงรู้ด้วยใจของพระเถระ ๓ รูป ผู้ปฏิบัติซึ่งจะกล่าวต่อไปนี้ "ไม่ให้จิตแล่นไปภายนอก" แสดงว่า จิตที่พ้นจากกรรมฐาน ไม่เคยเกิดขึ้นเลยในไตรมาสนี้ โดยปรารภรูปเป็นต้นที่เข้ามาในภายในบริเวณ และในภายในบริเวณนั้น รูปเป็นต้นที่ไม่เข้ากัน (กับกรรมฐาน) ก็ไม่มีเลย เพราะฉะนั้น จึงไม่ให้จิตแล่นไปภายนอกด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไป "จากเรือนที่อยู่" คือ จากห้องที่อยู่ "จากขันธ์ ๕ อันเป็นส่วนภายในของตน" คือ จากอารมณ์แห่งวิปัสสนา ได้ยินว่า พระเถระย่อมปฏิบัติกิจทุกอย่างที่ตนพึงทำ โดยมีกรรมฐานเป็นประธาน.

366. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti ekanto, ekanto vādo etesanti ekantavādā. Tenāha ‘‘ekaṃyeva vadantī’’ti, abhinnavādāti attho. Ekācārāti samānācārā. Ekaladdhikāti samānaladdhikā. Ekapariyosānāti samānaniṭṭhānā.

๓๖๖. เพราะไม่มีสองทาง ด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะที่ไม่หลงผิด มีที่สุดอย่างเดียว เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "เอกันตะ" (มีที่สุดอย่างเดียว) วาทะมีที่สุดอย่างเดียวของชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "เอกันตวาทะ" (มีวาทะอย่างเดียว) เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมกล่าวอย่างเดียวเท่านั้น" คือ มีวาทะไม่ต่างกัน "มีอาจาระอย่างเดียว" คือ มีอาจาระเสมอกัน "มีลัทธิอย่างเดียว" คือ มีลัทธิเสมอกัน "มีที่สุดอย่างเดียว" คือ มีที่สุดเสมอกัน.

Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena asārato ñatvā ṭhito, tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘sabbeva dhammā nu kho’’tiādinā.

ท้าวสักกะทรงทราบวาทะต่างๆ อาจาระ ลัทธิ และที่สุดของสมณพราหมณ์เป็นอันมากที่พระองค์เคยได้ยินมาแต่ก่อนว่าไม่มีสาระ ด้วยการแทงตลอดสัจจะในบัดนี้แล้ว จึงประทับยืนอยู่ ทรงประสงค์จะทราบเหตุนั้น จึงตรัสถามพระผู้มีพระภาคด้วยทางปฏิเสธว่า "ธรรมทั้งปวงแลหรือหนอ" เป็นต้น.

Dhātūti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā, ajjhāsayadhātūti ca atthato ajjhāsayo evāti āha ‘‘anekajjhāsayo nānajjhāsayo’’ti. ‘‘Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī’’ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā, pageva [Pg.274] laddhīsūti dassanatthaṃ. Yaṃ yadeva ajjhāsayanti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ. Abhinivisantīti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti, ādānaggāhaṃ gaṇhanti. Thāmena ca parāmāsena cāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca. Suṭṭhu gaṇhitvāti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā. Voharantīti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti pare hi gāhenti patiṭṭhapenti. Tenāha ‘‘kathenti dīpenti kittentī’’ti, ugghosentīti attho.

คำว่า "ธาตุ" นี้ กล่าวโดยการลบอุตตรบท คือ อัชฌาสยธาตุ และคำว่า อัชฌาสยธาตุ โดยอรรถก็คือ อัชฌาสัยนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "มีอัชฌาสัยต่างๆ กัน มีอัชฌาสัยไม่เหมือนกัน" คำว่า "เมื่อคนหนึ่งต้องการจะไป อีกคนหนึ่งต้องการจะอยู่" นี้ ตรัสโดยเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงว่า แม้ในอิริยาบถ สัตว์ผู้มีอัชฌาสัยอย่างเดียวกันก็หาได้ยาก จะกล่าวไปไยในลัทธิเล่า "ย่อมมีอัชฌาสัยอย่างใดอย่างหนึ่ง" คือ อัชฌาสัยในสัสสตทิฏฐิเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง "ย่อมน้อมใจเชื่อ" คือ ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในลัทธินั้นๆ ด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าด้วยอำนาจแห่งความยึดมั่นในทิฏฐิ ด้วยความเป็นผู้สละคืนได้ยาก ย่อมยึดถือด้วยความยึดมั่น "ด้วยกำลังและด้วยความยึดมั่น" คือ ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยความยึดมั่นในทิฏฐิ "ยึดถืออย่างดีแล้ว" คือ ยึดถืออย่างมั่นคงยิ่ง "ย่อมกล่าว" คือ ย่อมบัญญัติทิฏฐิวาทะที่ตนยึดมั่นแล้ว ย่อมให้ผู้อื่นยึดถือ ย่อมให้ตั้งมั่น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ย่อมกล่าว ย่อมแสดง ย่อมสรรเสริญ" คือ ย่อมประกาศ.

Antaṃ atītā accantā, accantā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Sabbesanti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Yogakkhemotipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā. ‘‘Accantayogakkhemā’’ti vattabbe i-kārena niddesena ‘‘accantayogakkhemī’’ti vuttaṃ, accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti accantayogakkhemīti. Caranti upagacchanti, adhigacchantīti attho. Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ.

"ล่วงที่สุดไปแล้ว" ชื่อว่า "อัจจันตะ" (ล่วงส่วน) มีที่สุดอันล่วงส่วนไปแล้วของชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "อัจจันตนิตถะ" (มีที่สุดอันล่วงส่วน) "ของสมณพราหมณ์ทั้งปวง" คือ ของสมณพราหมณ์ทั้งหมด "โยคักเขมะ" ก็คือนิพพาน เพราะไม่ถูกโยคะทั้ง ๔ ประทุษร้าย พึงกล่าวว่า "อัจจันตโยคักเขมะ" แต่กล่าวว่า "อัจจันตโยคักเขมี" ด้วยการระบุด้วยสระอิ หรือมีอัจจันตโยคักเขมะของชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "อัจจันตโยคักเขมี" "ย่อมประพฤติ" คือ ย่อมเข้าถึง ย่อมบรรลุ "ย่อมสิ้นไป ย่อมหมดไป" คือ ย่อมถึงที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะ คำว่า "ปริโยสาน" ก็เป็นชื่อของนิพพาน.

Saṅkhiṇātīti samucchindanena khepeti. Vināsetīti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti. Vimuttāti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā.

"ย่อมตัดขาด" คือ ย่อมทำให้สิ้นไปด้วยการถอนรากถอนโคน "ย่อมทำลาย" คือ ย่อมทำให้ไม่ปรากฏโดยประการทั้งปวงจากสิ่งนั้นนั่นเอง "หลุดพ้นแล้ว" คือ หลุดพ้นเป็นพิเศษด้วยการออกไปอย่างเด็ดขาดจากทุกข์ในวัฏฏะ.

‘‘Issāmacchariyaṃ eko pañho’’ti kasmā vuttaṃ, nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti? Saccametaṃ, yo pana ñātuṃ icchito attho, so pañho. So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso, aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā, evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati. Tathā hi ‘‘piyāppiya’’ntiādinā vissajjanapadāneva gahitāni, ‘‘piyāppiyaṃ eko’’tiādīsupi eseva nayo. Papañcasaññāti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha ‘‘papañco eko’’ti. Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā, evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā siyuṃ. Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ, atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato, evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti? Nayidamevaṃ. Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajja vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavati [Pg.275] vissajjetuṃ. Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso. Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā, indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato. Tena vuttaṃ ‘‘cuddasa mahāpañhā’’ti.

เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "อิสสาและมัจฉริยะเป็นปัญหาหนึ่ง" มิใช่อิสสาและมัจฉริยะเป็นคำตอบหรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่เนื้อความที่ประสงค์จะรู้ นั่นแหละคือปัญหา และปัญหานั้นนั่นแหละย่อมได้รับการตอบ เพราะฉะนั้นจึงไม่เป็นโทษ มิฉะนั้นแล้ว ก็จะเป็นเหมือนการตอบขนุนแก่ผู้ถามมะม่วง ด้วยประการฉะนี้ จึงกล่าวคำตอบปัญหาโดยมีปัญหาเป็นประธาน แท้จริง คำตอบทั้งหลายมี "ปิยาปปิยะ" เป็นต้น ก็ถูกยกขึ้นมาแล้ว แม้ในคำว่า "ปิยาปปิยะเป็นหนึ่ง" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน "ปปัญจสัญญา" คือ ปปัญจะนั่นเองที่กล่าวโดยมีสัญญาเป็นประธาน เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ปปัญจะเป็นหนึ่ง" ในที่นี้ เหมือนอย่างที่ปัญหาเรื่องปาติโมกขสังวรเกิดขึ้นเป็น ๓ ปัญหา เพราะได้รับการตอบโดยแบ่งเป็นกายสมาจารเป็นต้น ฉันใด ปัญหาเรื่องอินทริยสังวรก็พึงเป็น ๖ ปัญหา เพราะได้รับการตอบโดยแบ่งเป็นรูปเป็นต้น ฉันนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ปัญหาพึงมี ๑๙ ข้อ แต่ปัญหาเรื่องอินทริยสังวรถูกทำให้เป็นปัญหาเดียวโดยความเป็นอินทริยสังวรโดยทั่วไป ถ้าเป็นเช่นนั้น ปัญหาเรื่องปาติโมกขสังวรทั้ง ๓ ข้อนั้น ก็พึงเป็นปัญหาเดียวโดยความเป็นปาติโมกขสังวรโดยทั่วไป ปัญหาทั้งหมดก็พึงมีเพียง ๑๒ ข้อเท่านั้นมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่าเมื่อกล่าวจำแนกในกายสมาจารเป็นต้น ย่อมมีส่วนที่จำแนกได้ไม่จำกัด เพราะเป็นเรื่องที่มีขอบเขตกว้างขวาง แม้วินัยปิฎกทั้งหมดก็เป็นการแสดงรายละเอียดของเรื่องนั้น แต่เมื่อกล่าวจำแนกในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีส่วนที่จำแนกได้เช่นนั้น เพราะเป็นเรื่องที่มีขอบเขตจำกัด เพราะเหตุนั้น ปัญหาเรื่องปาติโมกขสังวรจึงถูกทำให้เป็น ๓ ปัญหา เพราะเป็นเรื่องที่มีขอบเขตกว้างขวาง ส่วนปัญหาเรื่องอินทริยสังวรถูกทำให้เป็นปัญหาเดียว เพราะเป็นเรื่องที่มีขอบเขตจำกัด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มหาสิบสี่ปัญหา".

367. Calanaṭṭhenāti kampanaṭṭhena. Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati, yattha uppannā, tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti, tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma. Pīḷanaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena. Padussanaṭṭhenāti adhammarāgādibhāvena, sammukhaparaṃmukhena, kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena gaṇḍo. Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena. Kaḍḍhati attano ca ruciyā upaneti. Uccāvacanti paṇītabhāvaṃ, nihīnabhāvañca. Yesu samaṇabrāhmaṇesu. ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi, tassā keci ‘‘yesaṃ aha’’nti atthaṃ vadanti. Evanti sutānurūpaṃ, uggahānurūpañca. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti evaṃ attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.

๓๖๗. ด้วยอรรถว่าหวั่นไหว คือด้วยอรรถว่าสั่นสะเทือน ก็ตัณหานั้น ย่อมไหวเอง เพราะความไม่ตั้งมั่นแห่งการเป็นไป โดยอำนาจกามราคะ รูปราคะ อรูปราคะเป็นต้น และย่อมยังสันดานที่ตนเกิดขึ้นแล้วนั้น ให้ไหวด้วยการฉุดคร่าไปในภพเป็นต้น เพราะฉะนั้น ตัณหาจึงชื่อว่า เอชา ด้วยอรรถว่าหวั่นไหว. ด้วยอรรถว่าบีบคั้น คือด้วยอรรถว่าเบียดเบียน เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นั้นๆ. ด้วยอรรถว่าประทุษร้าย คือด้วยอรรถว่าประทุษร้ายโดยประการต่างๆ ด้วยความเป็นอธรรมราคะเป็นต้น ด้วยการเผชิญหน้าและหันหลังให้ และด้วยการไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด ชื่อว่า แผล. ด้วยอรรถว่าเข้าไปแล้ว คือด้วยอรรถว่าเข้าไป เพราะความที่อาศัยเป็นสิ่งที่นำออกได้ยาก. ย่อมฉุดคร่าไป และย่อมนำมาตามความพอใจของตน. คำว่า สูงๆ ต่ำๆ คือความเป็นของประณีต และความเป็นของเลวทราม. ในสมณพราหมณ์เหล่าใด. แม้คำว่า เยสาหํ ก็เป็นบาลี ชนบางพวกกล่าวอรรถแห่งคำนั้นว่า เยสํ อหํ. คำว่า อย่างนี้ คือสมควรแก่การฟัง และสมควรแก่การเรียน. คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงแม้ข้าพระองค์จะเป็นธรรมาจารย์ของสมณพราหมณ์เหล่าอื่น แต่ก็เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า... (ละไว้)... มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ดังนี้ ย่อมประกาศความเป็นพระโสดาบันของตนอย่างนี้.

Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการได้โสมนัส

368. Samāpannoti samogāḷho pavattasampahāro viyātibyūḷho. Jiniṃsūti yathā asurā puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhiṃsu, evaṃ devā vijiniṃsuyevāti dassento āha ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti. Tādiso hissa jayo sātisayaṃ vedapaṭilābhāya ahosi. Duvidhampi ojanti dibbaṃ, asuraṃ cāti dvippakārampi ojaṃ. Devāyeva paribhuñjissanti asurānaṃ pavesābhāvato. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro, saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro, daṇḍena paharitvā vā āvaritvā vā sādhetabbanti attho.

๓๖๘. คำว่า เข้าถึงแล้ว คือจมลงแล้ว เหมือนการประหัตประหารที่ดำเนินไปแล้วอย่างกว้างขวาง. คำว่า ชนะแล้ว คือแสดงว่า เทวดาชนะแล้วอย่างนั้น เหมือนอสูรไม่อาจยกศีรษะขึ้นได้อีก จึงกล่าวว่า เทวดาชนะอสูรเพื่อไม่ให้กลับมาอีก. ชัยชนะของพระองค์นั้น เป็นไปเพื่อการได้ความปราโมทย์อย่างยิ่ง. คำว่า โอชะทั้งสองอย่าง คือโอชะสองประเภท คือทิพย์และอสูร. เทวดาเท่านั้นจักบริโภค เพราะอสูรไม่มีทางเข้าไป. การห้ามแห่งทัณฑ์ คือการปิดกั้น เป็นทัณฑาวจร, คำว่า พร้อมด้วยทัณฑาวจร คือพร้อมด้วยทัณฑาวจร, อรรถว่า พึงสำเร็จด้วยการตีด้วยทัณฑ์ หรือด้วยการปิดกั้น.

369. Imasmiṃyeva okāseti imissameva indasālaguhāyaṃ. Devabhūtassa meti pubbepi devabhūtassa sakkasseva me bhūtassa. Satoti idānipi sakkasseva sato punarāyu ca me laddho.

๓๖๙. คำว่า ในโอกาสนี้เอง คือในถ้ำอินทสาลนี้เอง. คำว่า ของข้าพเจ้าผู้เป็นเทพแล้ว คือของข้าพเจ้าผู้เป็นเทพแล้ว เหมือนท้าวสักกะผู้เป็นเทพแล้วในกาลก่อน. คำว่า มีอยู่ คือเมื่อเป็นท้าวสักกะในบัดนี้อีก ข้าพเจ้าก็ได้อายุอีก.

Diviyā [Pg.276] kāyāti dibbā, khandhapañcakasaṅkhātā kāyāti āha ‘‘dibbā attabhāvā’’ti. ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti iminā ariyasāvakānaṃ andhaputhujjanānaṃ viya sammohamaraṇaṃ, asampajānagabbhokkamanañca natthi, atha kho asammohamaraṇañceva sampajānagabbhokkamanañca hotīti dasseti. Ariyasāvakā niyatagatikattā sugatīsu eva uppajjanti, tatthāpi manussesu uppajjantā uḷāresu eva kulesu paṭisandhiṃ gaṇhissanti, sakkassāpi tādiso ajjhāsayo. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yattha me ramatī mano’’ti, taṃ sandhāyāha ‘‘yattha me’’tiādi. Sakko pana attano dibbānubhāvenāpi tādisaṃ jānituṃ sakkotiyeva.

คำว่า กายทิพย์ คือกายอันเป็นทิพย์ อันนับว่าเป็นขันธ์ ๕ จึงกล่าวว่า อัตภาพทิพย์. ด้วยคำว่า เราจักเข้าสู่ครรภ์โดยไม่หลง ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การตายด้วยความหลง และการเข้าสู่ครรภ์โดยไม่รู้ตัว ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกทั้งหลาย เหมือนปุถุชนผู้มืดบอด แต่การตายโดยไม่หลง และการเข้าสู่ครรภ์โดยรู้ตัว ย่อมมี. พระอริยสาวกทั้งหลาย เพราะมีคติแน่นอน ย่อมเกิดในสุคติเท่านั้น แม้เมื่อเกิดในมนุษย์ ย่อมถือปฏิสนธิในตระกูลสูงเท่านั้น แม้ท้าวสักกะก็มีอัธยาศัยเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในบาลีว่า จิตของเราย่อมยินดีในที่ใด ดังนี้ ทรงหมายถึงคำนั้น จึงตรัสว่า ในที่ใดของเรา เป็นต้น. แต่ท้าวสักกะย่อมสามารถรู้สิ่งเช่นนั้นได้ด้วยอานุภาพทิพย์ของตน.

Kāraṇenāti yuttena ariyasāvakabhāvassa anucchavikena. Tenāha ‘‘samenā’’ti.

ด้วยเหตุ คือด้วยเหตุที่สมควรแก่ความเป็นพระอริยสาวก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า โดยเสมอ.

Sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati chaṭṭhe atthavase anāgāmimaggassa vakkhamānattā. Ājānitukāmoti appattaṃ visesaṃ paṭivijjhitukāmo. Manussaloke anto bhavissati puna mānussūpapattiyā abhāvato.

ตรัสหมายถึงสกทาคามิมรรค เพราะอนาคามิมรรคจักถูกกล่าวในอรรถวาระที่ ๖. คำว่า ผู้ใคร่จะรู้แจ้ง คือผู้ใคร่จะแทงตลอดคุณวิเศษที่ยังไม่ถึง. จักมีที่สุดในมนุษยโลก เพราะไม่มีการเกิดเป็นมนุษย์อีก.

Punadevāti manussesu uppanno tato cavitvā punadeva. Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ. Uttamo, kīdisoti āha ‘‘sakko’’tiādi.

คำว่า อีกครั้ง คือเกิดในมนุษย์แล้ว จุติจากนั้นแล้วอีกครั้ง. ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์นี้. ประเสริฐที่สุด เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า ท้าวสักกะ เป็นต้น.

Antime bhaveti mama sabbabhavesu antime sabbapariyosāne bhave. ‘‘Āyunā’’ti iminā ca taṃsahabhāvino sabbepi vaṇṇādike saṅgaṇhāti. ‘‘Paññāyā’’ti ca iminā sabbepi saddhāsativīriyādike. Tasmiṃ attabhāveti tasmiṃ sabbantime sakkattabhāve. Akaniṭṭhagāmī hutvāti antarāyaparinibbāyiādibhāvaṃ anupagantvā ekaṃsato uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī eva hutvā. Tato eva anukkamena avihādīsu nibbattanto. Evamāhāti ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti evamāha. ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca nayo na kevalaṃ sakkasseva, atha kho mahāseṭṭhimahāupāsikānampi hotiyevāti dassento ‘‘sakko devarājā’’tiādimāha.

คำว่า ในภพสุดท้าย คือในภพสุดท้ายอันเป็นที่สุดแห่งภพทั้งปวงของข้าพเจ้า. ด้วยคำว่า ด้วยอายุ ดังนี้ ย่อมสงเคราะห์แม้ซึ่งวรรณะเป็นต้นทั้งหมดที่เกิดพร้อมกับอายุนั้น. ด้วยคำว่า ด้วยปัญญา ดังนี้ ย่อมสงเคราะห์แม้ซึ่งศรัทธา สติ วิริยะเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า ในอัตภาพนั้น คือในอัตภาพแห่งความเป็นท้าวสักกะอันเป็นที่สุดนั้น. คำว่า เป็นผู้ไปสู่อกนิฏฐภพ คือไม่เข้าถึงความเป็นอันตราปรินิพพายีเป็นต้น แต่เป็นผู้ไปสู่อกนิฏฐภพโดยส่วนเดียว เป็นผู้มีกระแสในเบื้องบน. จากนั้น ย่อมเกิดในอวิหาเป็นต้นโดยลำดับ. คำว่า ตรัสอย่างนี้ คือตรัสว่า ที่อยู่ของท่านจักเป็นอย่างนั้น. เพื่อจะอธิบายอรรถที่กล่าวโดยย่อว่า จักเกิดในอวิหาเป็นต้น... (ละไว้)... จึงกล่าวคำว่า นี้แล เป็นต้น. และนัยนี้มิใช่มีเฉพาะท้าวสักกะเท่านั้น แต่ย่อมมีแม้แก่มหาเศรษฐีและมหาอุบาสกทั้งหลายด้วย ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า ท้าวสักกะจอมเทพ เป็นต้น.

370. Bhavasampattinibbānasampattīnaṃ vasena aparipuṇṇajjhāsayatāya aniṭṭhitamanoratho taṃ taṃ pattukāmoyeva hutvā ṭhito. Ye ca samaṇeti [Pg.277] ye ca pabbajite. Pavivittavihārinoti ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti maññāmi.

๓๗๐. เพราะมีอัธยาศัยยังไม่บริบูรณ์ โดยอำนาจภวสมบัติและนิพพานสมบัติ จึงเป็นผู้มีความปรารถนายังไม่สำเร็จ ตั้งอยู่แล้วด้วยความเป็นผู้ใคร่จะบรรลุสิ่งนั้นๆ. คำว่า สมณะเหล่าใด คือบรรพชิตเหล่าใด. คำว่า ผู้มีปกติอยู่ด้วยความสงัด คือเราสำคัญว่า ย่อมอยู่ด้วยการบำเพ็ญวิเวก ๓ ประการหลายอย่าง.

Sampādanāti maggassa upasampādanaṃ tassa sampāpanaṃ sammadeva pāpanaṃ. Virādhanāti anārādhanā anupāyapaṭipatti. Na sambhontīti anabhisambhuṇanti. Yathāpucchite atthe anabhisambhuṇanaṃ nāma sammā kathetuṃ asamatthatā evāti āha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti.

คำว่า การยังให้สำเร็จ คือการยังมรรคให้ถึงพร้อม การยังมรรคนั้นให้ถึง การยังให้ถึงโดยชอบ. คำว่า การพลาด คือการไม่ยังให้สำเร็จ การปฏิบัติผิดอุบาย. คำว่า ย่อมไม่สามารถ คือย่อมไม่สามารถจะยังให้สำเร็จ. ชื่อว่า การไม่สามารถจะยังให้สำเร็จในอรรถที่ถูกถาม คือความไม่สามารถจะกล่าวโดยชอบเท่านั้น จึงกล่าวว่า ย่อมไม่สามารถจะยังให้สำเร็จแล้วกล่าวได้.

Tasmāti yasmā ādiccena samānagottatāya. Tenevāha ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti, tasmā. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, atha vā ādiccassa bandhūti ādiccabandhu, bhagavā, taṃ ādiccabandhunaṃ. Ādicco hi sotāpannatāya bhagavato orasaputto. Tenevāha –

คำว่า เพราะเหตุนั้น คือเพราะมีโคตรเสมอกับพระอาทิตย์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า มีโคตรชื่ออาทิจจะ เพราะเหตุนั้น. พระอาทิตย์เป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์นั้น ชื่อว่า อาทิจจพันธุ, อีกอย่างหนึ่ง เผ่าพันธุ์ของพระอาทิตย์ ชื่อว่า อาทิจจพันธุ, พระผู้มีพระภาคเจ้า, แก่พระอาทิจจพันธุนั้น. ก็พระอาทิตย์เป็นโอรสโดยธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเป็นพระโสดาบัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,Verocano maṇḍalī uggatejo;

Mā rāhu gilī caraṃ antalikkhe,Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

พระอาทิตย์ใด เป็นผู้ยังแสงสว่างให้เกิดในความมืดมิด เป็นผู้รุ่งเรือง มีรัศมี มีเดชอันรุ่งโรจน์, ราหุอย่ากลืนกินพระอาทิตย์นั้น ผู้โคจรอยู่ในอากาศเลย, ราหุจงปล่อยพระอาทิตย์ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของเราเถิด. (สํ. ส. ๑/๙๑)

Sāmanti sāmaṃpayogaṃ, satthu pana sāvakassa sāmaṃpayogo nāma sanipāto evāti āha ‘‘namakkāraṃ karomā’’ti.

สามันติ คือ ความพยายามด้วยตนเอง, แต่ความพยายามด้วยตนเองของสาวกของพระศาสดา ชื่อว่าการประชุมกันเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เราทั้งหลายจักทำการนมัสการ'

371. Parāmasitvāti ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ nisinnena mayā ayaṃ acchariyadhammo adhigato’’ti somanassajāto, ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ evaṃ acchariyabbhutaṃ buddharatanaṃ uppanna’’nti acchariyabbhutacittajāto ca pathaviṃ parāmasitvā. Patthitapañhāti dīgharattānusayitasaṃsayasamugghātatthaṃ ‘‘kadā nu kho bhagavantaṃ pucchituṃ labhāmī’’ti evaṃ abhipatthitapañhā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

๓๗๑. คำว่า ปรามสิตวา (ลูบคลำแล้ว) คือ เป็นผู้เกิดโสมนัสว่า 'เราผู้นั่งอยู่บนแผ่นดินนี้ ได้บรรลุธรรมอันอัศจรรย์นี้แล้ว' และเป็นผู้เกิดจิตอันประกอบด้วยความอัศจรรย์และประหลาดใจว่า 'พระพุทธรัตนะอันอัศจรรย์และประหลาดใจเห็นปานนี้ เกิดขึ้นแล้วบนแผ่นดินนี้' แล้วลูบคลำแผ่นดิน. คำว่า ปัตถิตปัญหา (ปัญหาที่ปรารถนา) คือ ปัญหาที่ปรารถนาอย่างยิ่งว่า 'เมื่อไรหนอ เราจักได้โอกาสทูลถามพระผู้มีพระภาค' เพื่อต้องการถอนความสงสัยที่นอนเนื่องมานาน. ส่วนข้อความใดในที่นี้ยังมิได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยง่ายเท่านั้น

Sakkapañhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตร

9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร

Uddesavārakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอุทเทสวาระ

373. ‘‘Kasmā [Pg.278] bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Samuṭṭhānanti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti.

๓๗๓. ถามถึงอสาธารณสมุฏฐานว่า 'เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระสูตรนี้' ส่วนสาธารณสมุฏฐานนั้น เพราะเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้วจึงไม่ทรงยกขึ้นกล่าว แต่ตรัสว่า 'แก่ชาวกุรุรัฐ' เป็นต้น. จริงอยู่ ชื่อว่าสมุฏฐาน คือนิทานแห่งการแสดงธรรม สมุฏฐานนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยจำแนกเป็นสาธารณะและอสาธารณะ, แม้สาธารณสมุฏฐานก็มี ๒ อย่าง คือโดยจำแนกเป็นภายในและภายนอก. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น สาธารณสมุฏฐานภายใน ชื่อว่ามหากรุณาของพระผู้มีพระภาค เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงถูกมหากรุณานั้นกระตุ้นเตือนแล้ว จึงมีพระทัยเกิดขึ้นเพื่อแสดงธรรมแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ' เป็นต้น. ส่วนสาธารณสมุฏฐานภายนอก ชื่อว่าการอาราธนาของท้าวสหัมบดีมหาพรหมผู้มีบริวารหมื่นโลกธาตุ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ทรงทราบการอาราธนาของพรหมแล้ว' เพราะภายหลังจากการอาราธนานั้น พระผู้มีพระภาคทรงระงับความไม่ขวนขวายที่เกิดจากการพิจารณาธรรมแล้ว จึงทรงเกิดความอุตสาหะเพื่อแสดงธรรม. อนึ่ง มหากรุณาฉันใด ทศพลญาณเป็นต้น ก็พึงกล่าวว่าเป็นสมุฏฐานภายในแห่งการแสดงธรรมฉันนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทราบธรรมที่ควรรู้ทั้งหมด วิธีที่จะพึงแสดงธรรมเหล่านั้น และอัธยาศัยอนุสัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว จึงทรงแสดงธรรมอันมีนัยวิจิตรให้เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ด้วยความฉลาดในฐานะและอฐานะเป็นต้น. แม้อสาธารณสมุฏฐานก็มี ๒ อย่าง คือโดยจำแนกเป็นภายในและภายนอกเช่นกัน. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น สมุฏฐานภายในพึงทราบว่าคือมหากรุณาใด และญาณในการแสดงธรรมใด ที่พระสูตรนี้เป็นไปแล้วด้วยมหากรุณาและญาณนั้น ทั้งสองอย่างนั้น, ส่วนเพื่อจะแสดงสมุฏฐานภายนอก จึงตรัสว่า 'แก่ชาวกุรุรัฐ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถามถึงอสาธารณสมุฏฐาน', ด้วยคำถามนั้น เป็นอันถามถึงการตั้งพระสูตร (สัตตนนิกเขปะ) ว่า 'ในบรรดาการตั้งพระสูตร ๔ อย่าง มีอัตตัชฌาสัยเป็นต้น พระสูตรนี้เป็นการตั้งพระสูตรอย่างไหน' อีกฝ่ายหนึ่งจึงแสดงว่า 'พระสูตรนี้เป็นการตั้งพระสูตรตามอัธยาศัยของผู้อื่น (ปรัชฌาสัย)' ด้วยคำว่า 'แก่ชาวกุรุรัฐ' เป็นต้น

Kururaṭṭhaṃ kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe [Pg.279] pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น กุรุรัฐเป็นรัฐที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งฤดูเป็นต้นเท่านั้น เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในรัฐนั้นส่วนมากเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วยความเป็นผู้มีโยนิโสมนสิการเป็นต้น และด้วยกำลังแห่งบุญที่ทำไว้ในปางก่อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งปัจจัยมีฤดูเป็นต้น'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความสมบูรณ์แห่งอาหารเป็นต้น. แต่บางท่านกล่าวว่า 'รัฐนั้นเป็นรัฐที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งฤดูเป็นต้นโดยมาก เหมือนอุตตรกุรุทวีป ด้วยวาสนาแห่งการประพฤติธรรมคือกุรุวัตรที่เคยประพฤติมาในปางก่อน และในสมัยของพระผู้มีพระภาค รัฐนั้นก็เป็นรัฐที่ประกอบด้วยความสัปปายะแห่งฤดูเป็นต้นอย่างยิ่ง'. คำว่า จิตตสรีรกัลลตายะ (ด้วยความพร้อมมูลแห่งจิตและกาย) คือ ด้วยความไม่มีโรคแห่งจิตและกาย. คำว่า อนุกคหิตปัญญาพละ (มีกำลังปัญญาที่ได้รับการอุดหนุน) คือ มีอานุภาพแห่งญาณที่ได้รับอุปการะแล้ว หรือมีเดชแห่งปัญญาที่สั่งสมมาตามลำดับ. คำว่า ใน ๒๑ ฐานะ คือ ใน ๑๔ ฐานะโดยอำนาจกายานุปัสสนา, ใน ๑ ฐานะโดยอำนาจเวทนานุปัสสนา, ใน ๑ ฐานะโดยอำนาจจิตตานุปัสสนา และใน ๕ ฐานะโดยอำนาจธัมมานุปัสสนา รวมเป็น ๒๑ ฐานะอย่างนี้. คำว่า น้อมกรรมฐานเข้าในอรหัต คือ น้อมกรรมฐานคือสัจจะ ๔ เข้าในอรหัตโดยอำนาจแห่งเทศนา เพื่อให้บรรลุถึงพระอรหัต. ดอกไม้นานาชนิดมีดอกมะลิและดอกจำปาเป็นต้น และรัตนะ ๗ ประการมีแก้วมุกดาเป็นต้น ที่บรรจุไว้ในผอบทองและหีบทอง ย่อมงดงามเป็นพิเศษด้วยความสมบูรณ์แห่งภาชนะ และย่อมเป็นสิ่งที่ทำประโยชน์ได้เพราะความเป็นของน่ารื่นรมย์ฉันใด, พระธรรมเทศนานี้ของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแสดงแก่บริษัทชาวกุรุรัฐผู้เป็นภาชนะพิเศษด้วยความสมบูรณ์แห่งศีลและทัสสนะเป็นต้น ก็ย่อมงดงามยิ่งขึ้น และเป็นสิ่งที่ทำประโยชน์ได้ฉันนั้น. ท่านแสดงอรรถนี้ด้วยคำว่า 'เปรียบเหมือนบุรุษ' เป็นต้น. คำว่า ในที่นี้ คือ ในกุรุรัฐ

Pakatiyāti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ.

คำว่า ปกติยา คือ แม้โดยสภาวะของตนเอง, อธิบายว่า แม้ก่อนการแสดงสติปัฏฐานสูตรนี้. (คำว่า) ย่อมประกอบอยู่ คือ ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาตามแนวทางแห่งเทศนาของพระศาสดา

Vissaṭṭhaattabhāvenāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.

คำว่า วิสสัฏฐอัตตภาเวนะ (ด้วยอัตภาพที่ปล่อยปละละเลย) อธิบายว่า ไม่ควรเป็นผู้มีจิตปล่อยปละละเลยด้วยอำนาจความยินดีในอารมณ์มีรูปเป็นต้น โดยไม่ประกอบจิตไว้ในโยนิโสมนสิการอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยอำนาจความไม่เที่ยงเป็นต้น, แต่พึงละการอยู่ด้วยความประมาทแล้วเป็นผู้ไม่ประมาท

Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā [Pg.280] hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na dvidhāpathabhūto’’ti iminā imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. Ayana-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha ‘‘atthato pana eko vā’’ti.

ในบทว่า เอกายโน นี้ ศัพท์ว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค. ไม่ใช่เพียงแค่ อายนะ เท่านั้น แต่ยังมีไวพจน์ของมรรคอีกมากมาย เมื่อยกบทขึ้นมาตั้งว่า 'เพราะมรรค' เป็นต้น และเมื่อมีคำถามว่า ถ้าศัพท์ว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'มรรค' อีกเล่า? จึงกล่าวหมายถึงคำคัดค้านนั้นว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกมคฺโค คือ มรรคเดียวเท่านั้น เพราะมรรคที่นำไปสู่นิพพานอื่นไม่มี. สติปัฏฐานในที่นี้เป็นมรรคที่ประสงค์มิใช่หรือ? และธรรมที่เป็นมรรคอื่น ๆ อีกมากมายก็มีมิใช่หรือ? จริงอยู่ มีอยู่ แต่ธรรมเหล่านั้นถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาสติปัฏฐานนั่นเอง เพราะไม่แยกจากกัน. ด้วยว่า ญาณและวิริยะเป็นต้น ถูกถือเอาแล้วในนิทเทส (การแสดงโดยละเอียด) แต่ในอุทเทส (การแสดงโดยย่อ) ทรงถือเอาเพียงสติเท่านั้น พึงทราบว่า เป็นไปตามอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. ด้วยบทว่า 'ไม่เป็นทางสองแพร่ง' นี้ แสดงถึงความไม่มีภาวะที่เป็นมรรคหลายอย่าง และความไม่มีภาวะที่ไม่นำไปสู่นิพพาน. ด้วยบทว่า เอเกนะ คือ โดยไม่มีผู้ช่วย. และความเป็นผู้ไม่มีผู้ช่วยมีสองอย่าง คือ โดยไม่มีตนเป็นที่สอง ซึ่งเรียกว่า 'ความที่กายสงัดวิเวก' หรือโดยไม่มีตัณหาเป็นที่สอง ซึ่งเรียกว่า 'ความที่จิตสงัดวิเวก'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยกายที่สงัดวิเวก ด้วยจิตที่สงัดวิเวก'. แม้ผู้ประเสริฐในโลกก็เรียกว่า 'เอกะ' ดังในประโยคเป็นต้นว่า 'เราจักกระทำท่านให้เป็นหนึ่งยิ่งกว่าคนอื่น' จึงกล่าวว่า 'เอกัสสะ คือ ของผู้ประเสริฐ'. หากอายนะมีความหมายว่า เป็นเครื่องออกจากสังสารวัฏ และเป็นของทั่วไปแก่ผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยคนอื่น ๆ ด้วย เหตุไฉนจึงเป็นของพระผู้มีพระภาคเล่า? จึงกล่าวว่า 'ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ในบทว่า อิมสฺมึ โข นี้ ศัพท์ว่า โข มีความหมายว่า กำหนดแน่นอน เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า 'ในสิ่งนี้เท่านั้น'. นี้เป็นเพียงความต่างกันแห่งการเทศนาเท่านั้น คือจะเรียกว่า 'มรรค' หรือ 'อายนะ' ก็ตาม. หรือศัพท์ว่า อายนะ เป็นการจำแนกโดยกรรมและกรรณะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แต่โดยอรรถแล้วก็เป็นอันเดียวกัน'.

Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.

บทว่า นานามุขภาวนานยปวัตโต คือ เป็นไปโดยนัยแห่งภาวนาด้วยทางต่าง ๆ มีกายานุปัสสนาเป็นต้น และในกายานุปัสสนานั้น ก็เป็นไปโดยนัยแห่งภาวนาด้วยทางมีอานาปานสติเป็นต้น. บทว่า เอกายนะ คือ ซึ่งไปสู่จุดหมายเดียว มีความหมายว่า ไปสู่นิพพาน. เพราะนิพพานถูกเรียกว่า 'เอกะ' เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีสอง และเพราะความเป็นสภาวะที่ประเสริฐ. ดังที่ตรัสว่า 'สัจจะมีเพียงหนึ่งเดียว ไม่มีสอง' (สุ. นิ. 890). 'ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะ วิราคะ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดของธรรมเหล่านั้น' (อ. นิ. 4.34; อิติ. 90). บทว่า ขยันโต คือ ความสิ้นไปนั่นแหละเป็นที่สุด ชื่อว่าขยันตะ, บทว่า ชาติขยันตทัสสี คือ ผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติ. บทว่า หิตานุกัมปี คือ ผู้เอ็นดูสัตว์ทั้งปวงด้วยประโยชน์โดยไม่แบ่งแยก. บทว่า อตริํสุ คือ ข้ามพ้นแล้ว. บทว่า ปุพเพ คือ พระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ หรือในกาลก่อน.

Tanti tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena, pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. ‘‘Anekavārampi ayatī’’ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, ‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’ti pacchimanayassa.

บทว่า ตํ คือ คำพูดของท่านเหล่านั้น, หรือความเป็นคำที่กล่าวถึงกิริยาอาการนั้นไม่สมควร. เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงกิริยาอาการของศัพท์ 'เอกะ' ซึ่งเป็นนามศัพท์ที่มีจำนวนเป็นประธานนั้นไม่มี. พึงเป็นพยัญชนะว่า 'สกึ อายโน' (ไปครั้งเดียว) เช่นในประโยคเป็นต้นว่า 'พึงขึ้นไปแม้ครั้งเดียว' (อ. นิ. 7.72). บทว่า เอวมตฺถํ โยเชตฺวา คือ เมื่อประกอบความหมายของบทสมาสอย่างนี้ว่า 'อายนะอันเดียวมีแก่ผู้นั้น'. บทว่า อุภยถาปิ คือ ทั้งโดยนัยก่อนและโดยนัยหลัง. ไม่สมควร เพราะมรรคที่ประสงค์ในที่นี้มีการเกิดขึ้นหลายครั้ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุไร' เป็นต้น. บทว่า 'ย่อมไปแม้หลายครั้ง' เป็นการแสดงความไม่สมควรของนัยก่อน, บทว่า 'และอายนะของผู้นั้นมีหลายอย่าง' เป็นการแสดงความไม่สมควรของนัยหลัง.

Imasmiṃ [Pg.281] padeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo. Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti avoca.

ในบทนี้ คือ ในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มรรคนี้เป็นเอกายนะ' หรือในบทที่กำหนดไว้ว่า 'บุพภาคคมรรค, โลกุตตรมรรค'. บทว่า มิสสกมคฺโค คือ โลกุตตรมรรคที่ระคนด้วยโลกิยะ. พระอาจารย์เถระเมื่อสงเคราะห์วิสุทธิเป็นต้นโดยมีเหตุเป็นนิปปริยาย (โดยตรง) จึงกล่าวว่า 'มิสสกมรรค'. ส่วนอาจารย์อีกท่านหนึ่ง เมื่อประสงค์เหตุโดยปริยาย (โดยอ้อม) ในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'บุพภาคคมรรค'.

Saddaṃ sutvāti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.

บทว่า สทฺทํ สุตฺวา คือ ได้ยินเสียงบอกเวลาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาฟังธรรมแล้ว' ทั้งโดยตรงและโดยสืบต่อกันมา. บทว่า เอวํ อุกฺขิปิตฺวา คือ ไม่ทอดทิ้งคำพูดที่ไพเราะน่ารื่นรมย์นี้ไปอย่างนั้น แต่ประคองไว้เหมือนแบกมัดอ้อยแล้วไม่เที่ยวไป. บทว่า อาลุเฬติ มีความหมายว่า ย่อมฟุ้งซ่าน ย่อมสับสน. บทว่า เอกายนะมรรค คือ บุพภาคสติปัฏฐานมรรค เมื่อความหมายที่ประสงค์ในที่นี้สำเร็จลงด้วยเพียงเท่านี้แล้ว เพื่อเป็นเครื่องประดับของมรรคนั้น และเพื่อแสดงว่ามรรคนั้น (โลกุตตรมรรค) มีมรรคนี้เป็นบุพภาค จึงนำคาถาที่ขึ้นต้นด้วย 'มัคคานัฏฐังคิโก' เป็นต้น มาจากปฏิสัมภิทามรรคแล้วตั้งไว้.

Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ,soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. ‘‘Rāgādīhī’’ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha.

โดยอรรถว่า เป็นเครื่องไปสู่นิพพาน คือ นิพพานอันบุคคลย่อมไป ย่อมเข้าถึงได้ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพานคามนะ (เครื่องไปสู่นิพพาน) อรรถนั้นนั่นแหละเป็นอรรถที่ไม่ผิดจากสภาพของมัน ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องไปสู่นิพพานนั้น คือด้วยอรรถว่า เป็นอุบายแห่งการเข้าถึงนิพพาน. โดยอรรถว่า เป็นสิ่งที่พึงแสวงหา คือ เป็นสิ่งที่พึงค้นหา. อีกอย่างหนึ่ง บาลีว่า "โดยอรรถว่า เป็นสิ่งที่พึงไป" คือด้วยอรรถว่า เป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง. ด้วยบทว่า "ราคะเป็นต้น" นี้ พึงถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น ตามพระดำรัสว่า "ราคะเป็นมลทิน โทสะเป็นมลทิน โมหะเป็นมลทิน" (วิภังค์ 924). ส่วนด้วยบทว่า "อภิชฌา ความโลภไม่สม่ำเสมอเป็นต้น" นี้ ท่านยกขึ้นแสดงต่างหาก เพื่อสงเคราะห์อุปกิเลสทั้งหมด. เมื่อจะแสดงความเป็นของแน่นอนแห่งอรรถที่กล่าวว่า "เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "จริงอย่างนั้น". แม้คำว่า "เพื่อความบริสุทธิ์" เป็นการแสดงโดยทั่วไป แต่เพื่อแสดงว่า ความบริสุทธิ์แห่งจิตเท่านั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ส่วนโดยมลทินแห่งรูป". เมื่อจะแสดงว่า ไม่ใช่เป็นเพียงคำของอรรถกถาเท่านั้น แต่คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยตรงในที่นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "จริงอย่างนั้น".

Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ [Pg.282] paridevo. Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayañhī’’tiādimāha.

ก็ความบริสุทธิ์แห่งจิตนี้ เมื่อสำเร็จแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อไม่ให้โสกะเป็นต้นเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ". ในบทเหล่านั้น ความเศร้าโศก คือความเร่าร้อนแห่งใจอันมีความพินาศแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุ ความเผาผลาญภายใน ชื่อว่า โสกะ. ความรำพัน คือความพล่ามแห่งวาจาโดยอาการรำพันว่า "ลูกชายคนเดียวอยู่ไหน ลูกชายคนเดียวอยู่ไหน" เป็นต้น (ม.อุ. 2.353, 354; สํ.สฬา. 2.63) ของผู้ตกอยู่ในความเศร้าโศกอันมีความพินาศแห่งญาติเป็นต้นเป็นเหตุนั้นแล ชื่อว่า ปริเทวะ. การไม่เกิดขึ้นในอนาคต ในที่นี้ชื่อว่า การก้าวล่วง ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อละ". เมื่อจะแสดงความเป็นเครื่องนำมาซึ่งการก้าวล่วงของความบริสุทธิ์แห่งจิตนั้น โดยยกตัวอย่าง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "จริงอย่างนั้น".

Tattha yaṃ pubbe, taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato. Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi.

ในบทเหล่านั้น คำว่า "สิ่งใดมีในกาลก่อน ท่านจงชำระสิ่งนั้น" นี้ ท่านกล่าวถึงการชำระกิเลสคือตัณหาในขันธ์อันเป็นอดีต. คำว่า "ภายหลัง" คือในอนาคต. คำว่า "เต" คือ ของท่าน. คำว่า "มาหู" คือ อย่าได้มี. คำว่า "กิญจนะ" คือ กิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงการชำระกิเลสในขันธ์อันเป็นอนาคต. คำว่า "ในท่ามกลาง" คือ ในระหว่างแห่งขันธ์ทั้งสองนั้น. คำว่า "ถ้าท่านจักไม่ยึดถือ" คือ ถ้าท่านจักไม่ยึดมั่น ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงการไม่เป็นไปแห่งอุปาทานในขันธสันตติอันเป็นปัจจุบัน. คำว่า "ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป" คือ เมื่อมีการชำระกิเลสที่ไปในกาลทั้งสามอย่างนี้แล้ว ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเพราะความดับแห่งความเร่าร้อนทั้งปวงแล้วอยู่จบ ดังนี้ ท่านจบคาถาด้วยยอดคือพระอรหัต. เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "คาถานี้".

Puttāti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. Pitāti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? Natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi.

คำว่า "บุตร" คือ บุตรที่เกิดจากอก หรือบุตรอื่นใดมีบุตรบุญธรรมและบุตรที่เขาให้เป็นต้น. คำว่า "บิดา" คือ ผู้ให้กำเนิด หรือผู้อื่นใดที่อยู่ในฐานะบิดา. คำว่า "ญาติ" คือ ญาติทั้งหลาย. อรรถในที่นี้คือ บุตรก็ดี บิดาก็ดี ญาติก็ดี ย่อมไม่เป็นที่ต้านทานจากการตายของบุคคลผู้ถูกมัจจุราชผู้ทำที่สุดครอบงำแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นที่ต้านทานในหมู่ญาติไม่มี. ก็การป้องกันจากการตายโดยอาศัยญาติทั้งหลายไม่มี เหตุนั้น ความประสงค์คือว่า ดูก่อนปฏาจารา เธออย่ารำพันไปเปล่าๆ ด้วยคำมีอาทิว่า "บุตรทั้งสองตายแล้ว" (อป.เถรี 1.498) แต่จงเห็นธรรมตามความเป็นจริงเถิด. คำว่า "ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล" คือ ในที่สุดแห่งการแสดงธรรมอันท่านยกขึ้นแสดงเองที่ดำเนินไปตามลำดับ ท่านได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลอันประดับด้วยนัยพันหนึ่ง. ก็สตรีนี้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลโดยทางสติปัฏฐานได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็แหละเพราะเหตุว่า". ก็การบรรลุอริยมรรคของเหล่าสาวกย่อมไม่มี เว้นจากการแสดงกรรมฐานคืออริยสัจสี่. ส่วนคำว่า "เมื่อได้ฟังคาถานี้" นี้ ท่านกล่าวเพราะได้ฟังคาถาที่ดำเนินไปโดยการบรรเทาความเศร้าโศกเป็นครั้งแรก โดยถือว่า คาถานั้นก็เป็นการแสดงอนิจจตาที่ผูกพันกับการแสดงสัจจะนั่นเอง. ส่วนในคาถาอื่น ไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวเลย. คำว่า "ภาวนา" คือ ปัญญาภาวนา เพราะปัญญาภาวนานั้นแลเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุว่า การพิจารณาเห็นรูปเป็นต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็คือสติปัฏฐานภาวนานั่นเอง เพราะเหตุนั้น. คำว่า "แม้ชนเหล่านั้น" คือ แม้สันตติมหาอำมาตย์และปฏาจารา.

Pañcasate [Pg.283] coreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi, te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha ‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. Pādānīti pāde. Saṃyamessāmīti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sampassiṃ.

คำว่า "โจร ๕๐๐" คือ ส่งโจร ๕ คนที่มีโจร ๑๐๐ คนเป็นบริวารไปตามลำดับ โจรเหล่านั้นเข้าไปในป่า แสวงหาพระเถระแล้ว ก็มาถึงใกล้พระเถระโดยลำดับ. เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โจรเหล่านั้นไปแล้วแวดล้อมพระเถระนั่งลง". คำว่า "ข่มเวทนา" คือ บรรเทาเวทนาอันเป็นทุกข์ที่มีการแตกแห่งกระดูกต้นขาเป็นปัจจัย ด้วยการไม่ใส่ใจ. ปีติปราโมทย์เกิดขึ้น เพราะความไม่เป็นไปแห่งความเดือดร้อนใจแม้เพียงเล็กน้อย. เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาศัยศีลอันบริสุทธิ์". ก็เมื่อพระเถระพิจารณาศีลอยู่ ปีติปราโมทย์อันโอฬารที่เกิดขึ้นอาศัยศีลอันบริสุทธิ์ ย่อมข่มเวทนาอันเป็นทุกข์ที่เกิดจากการแตกแห่งกระดูกต้นขา. คำว่า "ตลอดสามยามราตรี" เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความไม่ประมาทในการเจริญวิปัสสนา และความขวนขวายในการปฏิบัติของพระเถระ. คำว่า "ปาทานิ" คือ เท้าทั้งหลาย. คำว่า "จักสำรวม" คือ จักให้รู้ จักทำความเข้าใจ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "อัฏฏิยามิ" คือ ระอา. คำว่า "หรายามิ" คือ ละอาย. คำว่า "วิปัสสิสิ" คือ ได้เห็นแจ้ง.

Pacalāyantānanti pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Agatinti agocaraṃ. Vatasampannoti dhutaguṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.

คำว่า "ของชนผู้กำลังง่วงเหงา" คือ ของชนผู้กำลังง่วงเหงา ผู้ถึงแล้วซึ่งความหลับ. คำว่า "อคติ" คือ อโคจร. คำว่า "ผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร" คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยธุดงคคุณ. คำว่า "ความประมาท" ท่านกล่าวหมายถึงความง่วงเหงา. คำว่า "ผู้มีใจถูกขัดขวาง" คือ ผู้มีอธิจิตถูกขัดขวาง. คำว่า "ในกรง" คือ ในร่างกาย. ก็ร่างกายในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "กรง" เพราะเป็นที่ประชุมแห่งกระดูกที่ผูกพันด้วยเอ็น.

Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ, kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’ti. ‘‘Na tumhāka’’ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.

เพราะรักษาตัวด้วยธงสีเหลือง และเพราะเป็นผู้มีจิตยินดีในการปล้ำ จึงเป็นที่รู้จักกันว่า “ปีตมัลละ” บวชแล้วจึงเป็นพระเถระชื่อปีตมัลละ. คำว่า “ในแคว้นทั้งสาม” ได้แก่ ในแคว้นปัณฑุ แคว้นโจฬะ และแคว้นโคฬะ. มายังเกาะตัมพปัณณิทวีปด้วยคิดว่า “นักมวยทั้งหมดจะได้รับสักการะและสัมมานะในเกาะลังกา”. คำว่า “กระทำสิ่งนั้นนั่นแหละให้เป็นขอ” คือ กระทำเนื้อความที่ประกาศไว้ในวรรค “ไม่ใช่ของเธอ” ว่า “รูปเป็นต้นไม่ควรยึดถือว่าเป็นของเรา” ให้เป็นขอสำหรับช้างคือจิตของตน. คำว่า “เมื่อเท้าทั้งหลายไม่สามารถจะก้าวไปได้” คือ ไม่สามารถจะก้าวไปได้ด้วยการจงกรมเป็นเวลานาน. จงกรมด้วยเข่าทั้งหลาย (ด้วยคิดว่า) “เมื่อนั่งอยู่ ย่อมมีโอกาสแห่งการหลับ”. คำว่า “พยากรณ์แล้ว” คือ พยากรณ์พระอรหัตผล โดยทำความสำเร็จแห่งการปรารภความเพียรของตนให้เป็นเครื่องประกาศ ยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายในที่นั้น. คำว่า “ภาษิต” คือ พระดำรัส, แต่เป็นของใครเล่า? จึงกล่าวว่า “ของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้ตรัสสิ่งที่เลิศที่สุดในโลกทั้งปวง”. คำว่า “ไม่ใช่ของเธอ” เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งความเป็นไปของพระองค์. แสดงว่า “สิ่งนี้เป็นเหตุแห่งความสงบระงับโดยส่วนเดียวแห่งสังขารทั้งหลายของเรา” จึงทรงนำคาถาว่า “อนิจจา วตา” มาแสดง, ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า “บัดนี้ เราเป็นผู้ไม่มีโรค เพราะไม่มีโรคที่ชื่อว่าความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลายในขณะๆ และปรินิพพานแล้ว”.

Assāti [Pg.284] sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā.

คำว่า “ของพระองค์” คือ ของพระอินทร์. คำว่า “อุบัติ” คือ การอุบัติเป็นเทพ. กลับเป็นปกติ เพราะอุบัติเป็นพระอินทร์นั่นเอง.

Subrahmāti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ. Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu. ‘‘Kicchesū’’ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati.

คำว่า “สุพรหม” คือ มีชื่ออย่างนี้. เห็นการอุบัติในนรกของเหล่านางอัปสร จึงกล่าวถึงความหวาดกลัวในใจของตนที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่นั้นมาว่า “จิตนี้หวาดกลัวอยู่เป็นนิตย์” เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า “อุตตรัสตัง” คือ หวาดกลัว, หวาดหวั่น. คำว่า “อุพพิคคัง” คือ สะดุ้ง. หรือคำว่า “อุตตรัสตัง” คือ สะดุ้ง. คำว่า “อุพพิคคัง” คือ หวั่นไหวพร้อมด้วยอาศัยเพราะความกลัว. คำว่า “ในกิจที่ยังไม่เกิดขึ้น” คือ ในกิจที่ยังไม่มาถึง. คำว่า “ในกิจทั้งหลาย” คือ ในกิจที่ควรทำนั้นๆ. หรืออีกนัยหนึ่งเป็นบทว่า “ในความลำบากทั้งหลาย” มีอรรถว่า ในทุกข์ทั้งหลาย, บทนี้เป็นภูมิในอรรถแห่งนิมิต, มีอรรถว่า เป็นนิมิตแห่งทุกข์ที่จะมีในภายหน้า. พึงประกอบความว่า “ในกิจที่เกิดขึ้นแล้ว” คือ ในกิจที่เกิดขึ้นแล้ว. ในกาลนั้น กล่าวถึงทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่บริวารของตน.

Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. ‘‘Aññatrā’’ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. Tapasāti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato, etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ.

คำว่า “ด้วยโพธิ” คือ ด้วยโพธิ, มีอรรถว่า ด้วยอริยมรรค. และคำว่า “เว้น” เป็นนิสสกวจะ (คำที่แสดงการแยกออก) โดยมุ่งถึงบทว่า “เว้น”, มีอรรถว่า เว้นโพธิ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า “ด้วยตบะ” คือ ด้วยกรรมคือตบะ, ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลสอันเป็นอุบายแห่งการบรรลุมรรค. คำว่า “ด้วยการสำรวมอินทรีย์” คือ ด้วยการสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่หก, ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงสัพพสังวรศีลทั้งหมดด้วยหัวข้อสติสังวร, หรือแสดงจตุปาริสุทธิศีลทั้งหมดด้วยนัยแห่งการนำลักษณะมาแสดง. คำว่า “ด้วยการสละทั้งหมด” คือ ด้วยการสละทั้งหมด ด้วยการละกิเลสทั้งหมด. เพราะเมื่อกิเลสทั้งหลายถูกสละแล้ว วัฏฏะคือกรรมและวัฏฏะคือวิบากก็เป็นอันถูกสละแล้วนั่นเอง. คำว่า “ความสวัสดี” คือ ความเกษม ความไม่มีอุปัทวะ.

Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti.

คำว่า “ญายธรรม” คือ ย่อมก้าวไปสู่นิพพานโดยแน่นอน, หรือสิ่งใดที่รู้แจ้ง แทงตลอดได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่าญายธรรม, จึงกล่าวว่า “ญายธรรมเรียกว่าอริยมรรคมีองค์ ๘”. คำว่า “เพราะปราศจากตัณหาอันเป็นเครื่องร้อยรัด” คือ เพราะปราศจากตัณหาที่ชื่อว่าเครื่องร้อยรัด. เพราะตัณหาย่อมร้อยรัดขันธ์กับขันธ์, กรรมกับผล, และสัตว์กับทุกข์, จึงเรียกว่า “เครื่องร้อยรัด”, เครื่องร้อยรัดนี้ไม่มีในนิพพานนี้, หรือเมื่อบุคคลบรรลุนิพพานนี้แล้ว เครื่องร้อยรัดก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น, นิพพานเป็นอสังขตธาตุ. การทำให้แจ้งซึ่งการประจักษ์ด้วยตนเองโดยปราศจากปัจจัยจากผู้อื่น จึงกล่าวว่า “ด้วยการประจักษ์ด้วยตนเอง”.

Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ tamatthaṃ [Pg.285] ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.

ก็คำว่า “ด้วยความบริสุทธิ์” นี้ เมื่อมุ่งถึงความบริสุทธิ์แห่งจิตแล้ว แม้การก้าวล่วงโสกะเป็นต้นก็ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้ด้วยการถือเอาความบริสุทธิ์นั่นเองในที่นี้, เหตุไฉนจึงกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นอีกเล่า? พึงกล่าวตอบคำถามนั้นว่า “ในคำเหล่านั้น แม้ว่า” เป็นต้น. คำว่า “ผู้ฉลาดในยุติแห่งพระศาสนา” คือ ผู้ฉลาดในธรรมนีติที่มีลักษณะเป็นสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. คำว่า “ย่อมยังเนื้อความนั้นๆ ให้รู้แจ้ง” คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังบุคคลผู้ควรแนะนำเหล่านั้นๆ ให้รู้แจ้งเนื้อความนั้นๆ โดยทรงแนะนำบุคคลเหล่านั้นๆ ตามที่ควรแนะนำด้วยการแสดงโดยย่อหรือโดยพิสดารเป็นต้น ด้วยลีลาแห่งการแสดงของพระองค์. คำว่า “ทรงกระทำให้เนื้อความนั้นๆ ปรากฏแล้วแสดง” คือ ทรงกระทำให้เนื้อความนั้นๆ ปรากฏแล้วแสดง โดยไม่ทรงนับถืออรรถาปัตติ (การอ้างอิงโดยนัย). เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงเป็นผู้มีพระวาจาที่ควรให้สำเร็จด้วยการอ้างอิงโดยนัยเป็นต้น. คำว่า “ย่อมเป็นไป” คือ ย่อมเกิด, มีอรรถว่า ย่อมมี. เพราะความบริสุทธิ์แห่งจิตย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังไม่ก้าวล่วงโสกะและปริเทวะในกาลไหนๆ เลย, เพราะความบริสุทธิ์แห่งจิตย่อมสำเร็จได้ด้วยการก้าวล่วงโสกะและปริเทวะเป็นเครื่องนำ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมมีด้วยการก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ”. แต่เพราะโสกะเป็นต้นย่อมครอบงำปุถุชนผู้ถูกกระทบด้วยทุกขธรรมอันเป็นปัจจัยแห่งโทมนัส, และเมื่อทุกขธรรมเหล่านั้นถูกกำหนดรู้แล้ว โสกะเป็นต้นก็ย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “การก้าวล่วงโสกะและปริเทวะย่อมมีด้วยการดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส”. คำว่า “แห่งญายธรรม” คือ แห่งอัคคมรรค และแห่งมรรคที่สาม. เพราะด้วยการบรรลุมรรคนั้น ย่อมมีการดับไปแห่งทุกข์และโทมนัสโดยลำดับ. แม้อภิสมัยอื่นที่เกิดพร้อมกับการทำให้แจ้ง ก็ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้ง เพราะไม่แยกจากกัน. คำว่า “การบรรลุญายธรรมเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน” นี้ กล่าวถึงการประจักษ์ด้วยผลญาณ, และพึงเห็นว่า “เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน” นี้เป็นสัมปทานวจะ (คำที่แสดงจุดประสงค์).

Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti cirarattāti jānitabbā. Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā[Pg.286]. Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. ‘‘Visuddhiyā’’tiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ.

คำว่า “วัณณภาณนะ” คือคำชมเชย. คำนั้นมิใช่มีแต่ในที่นี้เท่านั้น แต่พระศาสดาทรงประพฤติมาแล้วในที่อื่นด้วย ดังที่ตรัสไว้ว่า “ยเถว หิ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า “อาทิ” คือ “กัลยาณมาทิ” หรือ “กัลยาณะ” ของบทนั้น ชื่อว่า “อาทิกัลยาณะ” (งามในเบื้องต้น). แม้ในบทสองที่เหลือ ก็นัยนี้แล. ด้วยความสมบูรณ์แห่งอรรถ จึงชื่อว่า “สัตถะ” (มีอรรถ). ด้วยความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะ จึงชื่อว่า “สัพพยัญชนะ” (มีพยัญชนะ). ด้วยความบริบูรณ์แห่งธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้น และเพราะไม่มีสิ่งที่ควรนำมาเพิ่ม จึงชื่อว่า “เกวลปริปุณณะ” (บริบูรณ์โดยส่วนเดียว). เพราะไม่มีอุปกิเลส และไม่มีสิ่งที่ควรนำออก จึงชื่อว่า “ปริสุทธะ” (บริสุทธิ์). เพราะเป็นความประพฤติอันประเสริฐ จึงชื่อว่า “สาสนพรหมจรรย์” และ “มรรคพรหมจรรย์” เราจักประกาศแก่ท่านทั้งหลาย. นี้เป็นความย่อในที่นี้ ส่วนความพิสดารพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.147) นั่นแล. บทว่า “อริยวงศ์” คือวงศ์หรือประเพณีของพระอริยะทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า “อัคคัญญะ” พึงทราบว่า “อัคคะ” (เลิศ) เพราะเป็นสภาพอันประเสริฐกว่าวงศ์ทั้งปวง. บทว่า “รัตตัญญะ” พึงทราบว่า “จิรรัตตะ” (รู้ราตรีมานาน). บทว่า “วงศ์” พึงทราบว่าเป็นวงศ์ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า “โปราณะ” คือเก่าแก่ เพราะมิใช่เป็นของปัจจุบัน. บทว่า “อสังกีรณะ” คือไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกกำจัด. บทว่า “อสังกีรณปุพพะ” คือไม่เคยถูกพระอริยะทั้งหลายกำจัดมาก่อนว่า “สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์อะไร”. บทว่า “น สังกียันติ” คือแม้ในปัจจุบันก็ไม่ถูกพระอริยะเหล่านั้นกำจัด. บทว่า “น สังกียิสสันติ” คือแม้ในอนาคตก็จะไม่ถูกพระอริยะเหล่านั้นกำจัด. บทว่า “อัปปฏิปุฏฐา...เป...วิญญูหิ” คืออันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนในโลกทั้งหลายไม่ปฏิเสธ ไม่ถูกติเตียน ไม่ถูกตำหนิ ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า “วิสุทธิยา” เป็นต้น คือด้วยบทที่แสดงความบริสุทธิ์เป็นต้น. บทว่า “ปเทหิ” คือด้วยประโยคทั้งหลาย หรือด้วยส่วนแห่งธรรมที่ต่างกันโดยความบริสุทธิ์และอรรถเป็นต้น. บทว่า “อุปัททเวติ” คือในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า “วิสุทธิ” คือความบริสุทธิ์ การละกิเลส. การทำให้คำพูดขึ้นมา คือ “อุคคหะ” (การเรียน). การเรียนให้จบ คือ “ปริจยะ” (ความคุ้นเคย). การตั้งอรรถไว้ในใจ คือ “ธารณะ” (การทรงจำ). การพลิกกลับไปมา คือ “วาจนะ” (การท่องบ่น).

Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti. Aniyyānikamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Maṇīti kācamaṇipi, muttāti veḷujāpi, pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā.

บทว่า “คันธารโก” คือเกิดในแคว้นคันธาระ. บทว่า “ปหอนติ” คือสามารถ. บทว่า “อนิยยานิกมรรค” คือมรรคผิด หรือมรรคที่แน่นอนและไม่แน่นอนในฝ่ายมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า “สุวัณณะ” หมายถึงทองปลอมด้วย. บทว่า “มณี” หมายถึงแก้วผลึกด้วย, บทว่า “มุตตา” หมายถึงไข่มุกที่เกิดจากไม้ไผ่ด้วย, บทว่า “ปวาฬะ” หมายถึงปะการังด้วย ดังนี้ บทเหล่านั้นจึงถูกจำแนกด้วยบทว่า “รัตตชัมพูนท” เป็นต้น.

Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ ‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.

บทว่า “ไม่ต่ำกว่านั้น” นี้กล่าวหมายถึงการไม่พึงปรารถนาวัตถุแห่งวิปลาสในการยึดถือเบื้องต่ำ เพราะกายเป็นต้นที่ประสงค์ในที่นี้ไม่มีสภาพเป็นเวทนาเป็นต้น และเพราะธรรมอันเป็นไตรภูมิที่พ้นจากกาย เวทนา จิต ถูกถือเอาโดยความเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ต่างกันโดยเฉพาะ ส่วนที่กล่าวว่า “ไม่สูงกว่านั้น” เพราะไม่มีวัตถุแห่งวิปลาสที่ ๕. ในที่นี้ การจำแนกสติปัฏฐานย่อมมีโดยการจำแนกอารมณ์. บทว่า “สติปัฏฐาน ๓” นี้เป็นการแสดงการยกอรรถของคำว่า “สติปัฏฐาน” มิใช่เป็นการแสดงอรรถของคำว่า “สติปัฏฐาน” ที่กล่าวไว้ในพระบาลีในที่นี้. ก็ในบทว่า “สติโคจร” เป็นต้นนี้ คำว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์เอาส่วนแห่งพระสูตรที่ประกาศสติปัฏฐานที่มีอารมณ์พร้อมด้วยอภิสังขาร ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย, เพราะนามรูปเป็นสมุทัย จิตจึงเป็นสมุทัย, เพราะมนสิการเป็นสมุทัย ธรรมจึงเป็นสมุทัย” (สํ. นิ. 5.408). แม้ใน “ปฏิสัมภิทาบาลี” (ปฏิ. ม. 2.34) ก็พึงเห็นคำว่า “อาทิ” โดยเป็นอรรถที่แสดงส่วนแห่งพระบาลีที่เหลือ. บทว่า “สติยา ปัฏฐาน” คือที่ตั้งแห่งสติที่พึงตั้งไว้ด้วยสติ. เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่า รูปเป็นต้นของผู้กระทำทานเป็นต้น ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งสติ จึงกล่าวว่า “ปธานัง ฐานัง” (ที่ตั้งอันประเสริฐ). อนึ่ง คำว่า “ปะ” ในที่นี้ มีความหมายว่า เป็นเครื่องแสดงอรรถอันประเสริฐ เหมือนในบทว่า “ปณีตา ธัมมา” เป็นต้น (ธ. สํ. มาติกา 14) ดังนี้เป็นอธิบาย.

Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte.(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –

บทว่า “อริยะ” หมายถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ ประเสริฐกว่าสัตว์ทั้งปวง. บทว่า “ในที่นี้” คือในสฬายตนวิภังคสูตรนั้น (ม. นิ. 3.310) เพราะแสดงพระสูตรด้วยส่วนหนึ่งของพระสูตร. ในพระสูตรนั้นมีว่า –

‘‘Tayo [Pg.287] satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati.

“สติปัฏฐาน ๓ ที่พระอริยะ...เป...เป็นพระอรหันต์” ดังนี้แล คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คำนี้อาศัยอะไรตรัสไว้? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่พระสาวกทั้งหลาย ทรงอนุเคราะห์ ทรงแสวงหาประโยชน์ ทรงอาศัยความอนุเคราะห์ว่า “สิ่งนี้เป็นประโยชน์แก่ท่านทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นความสุขแก่ท่านทั้งหลาย”. พระสาวกเหล่านั้นไม่ตั้งใจฟัง ไม่เงี่ยโสตลง ไม่ตั้งจิตเพื่อรู้ยิ่ง และประพฤติล่วงคำสอนของพระศาสดา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตย่อมไม่เป็นผู้ไม่ยินดี และไม่ทรงเสวยความไม่ยินดี ทรงอยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ มีสติสัมปชัญญะ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๑ ที่พระอริยะเสพ...เป...เป็นพระอรหันต์.

Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระศาสดา...เป...สิ่งนี้เป็นความสุขแก่ท่านทั้งหลาย. พระสาวกบางพวกของพระองค์ไม่ตั้งใจฟัง...เป...และไม่ประพฤติล่วงคำสอนของพระศาสดา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตย่อมไม่เป็นผู้ไม่ยินดี และไม่ทรงเสวยความไม่ยินดี ทั้งไม่เป็นผู้ยินดี และไม่ทรงเสวยความยินดี ทรงละความไม่ยินดีและความยินดีทั้งสองนั้นเสีย ทรงอยู่เป็นผู้อุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสติปัฏฐานที่ ๒.

Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311).

ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...เป...เป็นความสุขแก่ท่านทั้งหลาย, พระสาวกของพระองค์ตั้งใจฟัง...เป...ประพฤติ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตย่อมเป็นผู้ยินดี และทรงเสวยความยินดี ทรงอยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ มีสติสัมปชัญญะ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสติปัฏฐานที่ ๓ (ม. นิ. 3.311).

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Paṭṭhātīti ettha pa-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca [Pg.288] vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ.

ความที่จิตไม่ถูกอนุสัยคือปฏิฆะและอนุสัยคือความยินดีในอารมณ์ซ่านไป และความที่จิตก้าวล่วงอนุสัยทั้งสองนั้นได้ด้วยสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ จึงเรียกว่า ‘สติปัฏฐาน’ เพราะว่าสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์นั้น เป็นธรรมไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น มีแต่พระพุทธเจ้าเท่านั้นที่มี ไม่ใช่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า ‘ป’ ย่อมแสดงถึงการเริ่มต้น และเพราะการเริ่มต้นนั้นคือการเป็นไป จึงกล่าวว่า ‘หมายถึงสิ่งที่พึงให้เป็นไป’ สติปัฏฐาน คือการตั้งมั่นที่พึงตั้งไว้ด้วยสติซึ่งเป็นเครื่องกระทำ เพราะว่าปัจจัย ‘อน’ โดยพหุลศัพท์ ย่อมเป็นกรรมอรรถได้ด้วย เช่นนั้นแหละ อรรถแห่งผู้กระทำก็ย่อมได้ จึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐาน คือสิ่งที่ตั้งมั่น’ ในบทว่า ‘ปฏฺฐาติ’ นี้ บทว่า ‘ป’ ย่อมแสดงถึงการแล่นไปอันวิเศษด้วยอรรถว่ายิ่งยวด จึงกล่าวว่า ‘หมายถึงการหยั่งลง การแล่นไป การแผ่ไป และการเป็นไป’ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพรรณนาบทว่า ‘สติ’ และบทว่า ‘ปัฏฐาน’ ในภาวอรรถ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘อีกนัยหนึ่ง’ ด้วยเหตุนั้น ในนัยก่อน บทว่า ‘สติ’ และบทว่า ‘ปัฏฐาน’ จึงพึงทราบว่าเป็นกัตตุอรรถ ด้วยอรรถว่าระลึกได้ คือด้วยอรรถว่าระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานแล้ว และสิ่งที่พูดไว้นานแล้ว คำว่า ‘นี้’ คือสิ่งที่กล่าวว่า ‘สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน’ นี้ พึงประสงค์ในส่วนแห่งพระสูตรนี้

Yadi evanti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘vuttañheta’’nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. ‘‘Tasmā’’tiādi nigamanaṃ.

คำว่า ‘ถ้าเป็นเช่นนั้น’ คือ ถ้าสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน สติชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็นพหูพจน์ว่า ‘สติปัฏฐานทั้งหลาย’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะสติมีมาก’ ถ้าสติเหล่านั้นมีมากแล้ว เพราะเหตุไรจึงเป็นเอกพจน์ว่า ‘มรรค’ ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ ด้วยอรรถว่ามรรค คือด้วยอรรถว่านำออกไป เพราะว่าธรรมคือมรรคเป็นเครื่องนำออกไป และด้วยความเป็นเครื่องนำออกไปนั้น เมื่อถึงความเป็นหนึ่ง ย่อมไปสู่นิพพานโดยส่วนเดียว และผู้ต้องการย่อมแสวงหามรรคเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้แล้ว’ คือนำสิ่งที่ตนเองกล่าวไว้ก่อนแล้วกลับมา ในคำนั้น คำว่า ‘สติทั้ง ๔ เหล่านี้’ คือ สติเหล่านี้มี ๔ อย่าง โดยเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น ในส่วนเบื้องปลาย คือในขณะแห่งอริยมรรค คำว่า ‘ยังกิจให้สำเร็จ’ คือในส่วนเบื้องต้น สติย่อมเป็นไปต่างหากในกายเป็นต้น โดยการขจัดสุภสัญญาเป็นต้น และในขณะแห่งมรรค สติเท่านั้นยังกิจคือการละวิปลาสทั้ง ๔ อย่างนั้นให้สำเร็จโดยการตัดขาด และย่อมไปสู่นิพพานโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ ในที่นี้ การแสดงด้วยพหูพจน์ก็ด้วยการยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จนั่นเอง และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อถือเอาความเป็นหนึ่งด้วยอรรถว่ามรรค จึงเป็นเอกพจน์ว่า ‘มรรค’ และเมื่อถือเอาความเป็น ๔ อย่างด้วยความต่างแห่งอารมณ์ จึงเป็นพหูพจน์ว่า ‘สี่’ เพราะสติมีอยู่ที่จะพึงกล่าวได้ ด้วยการเชื่อมโยงถ้อยคำ การแสดงธรรมมีอาทิว่า ‘หนทางนี้เป็นทางเดียว’ ย่อมเป็นการแสดงที่มีการเชื่อมโยงกัน ไม่ใช่ไม่มีการเชื่อมโยงกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยอุทาหรณ์ จึงนำบทแห่งพระสูตรว่า ‘ยังหมู่มารให้ย่ำยี’ (สํ. นิ. ๕.๒๒๔) มาแล้วเปรียบเทียบอุทาหรณ์ด้วยคำมีอาทิว่า ‘เหมือนอย่างนั้น’ คำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นบทสรุป

Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya [Pg.289] vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กายและเวทนาเป็นเหตุแห่งความยินดี เพื่อละความยินดีนั้น การเห็นความเป็นอสุภะและทุกข์ในวัตถุแห่งตัณหาทั้งหยาบและละเอียดเหล่านั้น ย่อมเป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายสำหรับผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคม ผู้มีตัณหาเป็นจริต จึงกล่าวว่าสิ่งเหล่านั้นเป็น ‘วิสุทธิมรรค’ ของบุคคลเหล่านั้น เช่นนั้นแหละ การเห็นความเป็นอนิจจะและอนัตตาในจิตและธรรมทั้งหลายซึ่งเป็นเหตุพิเศษแห่งทิฏฐิอันเป็นวัตถุแห่งความยึดมั่นว่า ‘เที่ยง เป็นอัตตา’ เพื่อละทิฏฐินั้น ในจิตและธรรมเหล่านั้นที่ถึงความต่างกันอย่างไม่ยิ่งและยิ่ง โดยเป็นไปกับราคะเป็นต้น โดยเป็นสัญญาและผัสสะเป็นต้น โดยเป็นนิวรณ์เป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายสำหรับผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคม ผู้มีทิฏฐิเป็นจริต จึงกล่าวว่าสิ่งเหล่านั้นเป็น ‘วิสุทธิมรรค’ ของบุคคลเหล่านั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้จิตและธรรมทั้งหลายก็เป็นวัตถุแห่งตัณหาได้ฉันใด กายและเวทนาก็เป็นวัตถุแห่งทิฏฐิได้ฉันนั้น แม้ว่าธรรมทั้ง ๔ เหล่านี้จะเป็นวัตถุแห่งตัณหาและทิฏฐิได้ทั้งหมด แต่ก็มีการกล่าวถึงโดยเฉพาะ เพื่อแสดงว่าสิ่งใดเป็นปัจจัยพิเศษยิ่งกว่าแก่สิ่งใด ผู้มีปัญญาคม มีสมถะเป็นยาน เมื่อกำหนดอารมณ์หยาบแล้ว ไม่ติดอยู่ในอารมณ์นั้น เข้าฌานแล้วลุกขึ้นกำหนดเวทนา จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่ติดอยู่ในอารมณ์หยาบ’ ส่วนผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน จิตย่อมแล่นเข้าไปในจิตและธรรมที่ละเอียด จึงกล่าวว่าการพิจารณาจิตและธรรมเป็นวิสุทธิมรรคของผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคม ผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน

Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.

ในคำว่า ‘ในสิ่งเหล่านั้น’ นี้ บทว่า ‘ในสิ่งนั้น’ พึงเชื่อมความกับบทว่า ‘เพื่อละ’ ในคำว่า ‘ในสิ่งเหล่านั้น’ ในลำดับต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน กามคุณ ๕ ย่อมได้ในกายโดยมีลักษณะพิเศษ เพราะฉะนั้น กายจึงเป็นวัตถุแห่งกามโอฆะโดยเฉพาะ ความยินดีในภพย่อมมีโดยการยึดถือสุขในภพ เพราะฉะนั้น เวทนาจึงเป็นวัตถุแห่งภวโอฆะ ความยึดมั่นในอัตตาย่อมมีในจิตโดยเฉพาะ โดยการยึดถือความต่อเนื่องและความหนาแน่น เพราะฉะนั้น จิตจึงเป็นวัตถุแห่งทิฏฐิโอฆะ ความหลงย่อมมีในธรรมทั้งหลาย เพราะการแยกแยะธรรมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และเพราะธรรมทั้งหลายเป็นเพียงธรรมเท่านั้น จึงยากที่จะแทงตลอดได้ เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายจึงเป็นวัตถุแห่งอวิชชาโอฆะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อละโอฆะเหล่านั้น จึงกล่าวไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น

Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu[Pg.290]. Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu.

ด้วยการกล่าวถึงความเป็นวัตถุแห่งกามโอฆะเป็นต้นของกายเป็นต้นอย่างนี้ ความเป็นวัตถุแห่งกามโยคะ กามอาสวะเป็นต้น ก็เป็นอันแสดงแล้ว เพราะธรรมเหล่านั้นกับโอฆะทั้งหลายเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ และด้วยเหตุใดกายเป็นวัตถุแห่งกามโอฆะเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นกายก็เป็นวัตถุแห่งอภิชฌากายคันถะ เวทนาอันเป็นทุกข์คือทุกข์ ทุกข์คือความแปรปรวน และทุกข์คือสังขาร เป็นวัตถุแห่งพยาปาทกายคันถะโดยเฉพาะ ดังคำว่า "อนุสัยคือปฏิฆะย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา" โดยการยึดมั่นในจิตว่าเป็นของเที่ยง การลูบคลำว่า "ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลของตนอันเป็นของเที่ยง" เป็นต้น ย่อมมี จิตจึงเป็นวัตถุแห่งสีลัพพตปรามาส ด้วยการกำหนดนามรูปของผู้ไม่เห็นสิ่งที่มีอยู่โดยความเป็นสิ่งที่มีอยู่ การยึดมั่นในสัจจะนี้อันนับว่าเป็นภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ ย่อมมี ธรรมทั้งหลายจึงเป็นวัตถุแห่งทิฏฐินั้น ความเป็นวัตถุแห่งกามุปาทานของกาย เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุใดแลกายเป็นวัตถุแห่งกามโอฆะ ด้วยเหตุนั้นกายก็เป็นวัตถุแห่งกามุปาทานด้วย เพราะเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ โดยการลิ้มรสสุขเวทนา ผู้ไม่ใส่ใจโลกหน้า ย่อมยังการลูบคลำว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มี" เป็นต้น ให้เกิดขึ้น เวทนาจึงเป็นวัตถุแห่งทิฏฐุปาทาน ความเป็นวัตถุแห่งอุปาทานอื่นของจิตและธรรมทั้งหลาย เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในโยชนาแห่งคันถะที่ ๓ และ ๔ นั่นเอง ความเป็นวัตถุแห่งฉันทาคติและโทสาคติของกายและเวทนา เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในโยชนาแห่งกามโอฆะและพยาปาทกายคันถะนั่นเอง โดยการยึดมั่นในความต่อเนื่องอย่างหนาแน่น ความหลงย่อมมีในจิตที่มีราคะเป็นต้น จิตจึงเป็นวัตถุแห่งโมหาคติ ในการไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรม ความกลัวย่อมมี ธรรมทั้งหลายจึงเป็นวัตถุแห่งภยาคติ

Āhārasamudayā kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.

ด้วยคำกล่าวว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย กายจึงมีสมุทัย เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงมีสมุทัย เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" อาหารคือ กวฬิงการาหาร ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณ อันเป็นสมุทัยของกายเป็นต้น ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยการกำหนดรู้กายเป็นต้น จึงกล่าวว่า "เพื่อการกำหนดรู้อาหาร ๔ อย่าง" คำว่า "นัยแห่งปกรณ์" นั้น คือนัยแห่งการอธิบายพระสูตรโดยอาศัยเนตติปกรณ์

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า "โดยการระลึก" นั้น คือโดยการทรงไว้ซึ่งกายเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น ในอรรถนี้ว่า "สติ" คือธรรมที่สัตว์ทั้งหลายย่อมระลึก ย่อมไปสู่นิพพานด้วยธรรมนั้น การประชุมรวมกันในนิพพานอันมีสภาพเป็นหนึ่งเดียว คือการประชุมรวมกันเป็นหนึ่งเดียว เพื่อแสดงสิ่งนี้แล จึงกล่าวคำว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น

Ekanibbānapavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ, taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti.

หรือว่า สภาพแห่งสติปัฏฐานอันเป็นหนึ่งโดยความเสมอกัน อันเป็นเหตุแห่งการเข้าสู่นิพพานอันเป็นหนึ่ง คือความเป็นหนึ่ง การประชุมรวมกันในความเป็นหนึ่งนั้น คือการประชุมรวมกันเป็นหนึ่งเดียว คือความเป็นสภาพนั้นนั่นเอง แต่เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งการเข้าสู่นิพพานอันเป็นหนึ่ง จึงกล่าวคำว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น ในอรรถนี้ พึงเห็นว่า สรณะ (การระลึก) ความเป็นหนึ่ง และสโมสรณะ (การประชุมรวมกัน) เหล่านี้ เป็นอันกล่าวแล้วพร้อมกันโดยเป็นเหตุแห่งความเป็นสติปัฏฐานอันเป็นหนึ่ง ส่วนในอรรถก่อนแยกกัน หรือว่า เมื่อมีอรรถว่า "โดยการระลึก" หรือ "โดยการไป" การไปนั้นนั่นแหละคือสโมสรณะ หรือว่า เมื่อสโมสรณะไม่ถูกกล่าวโดยอรรถแห่งสติ สติคือการทรงไว้นั่นเอง เพราะไม่มีอรรถอื่นของคำว่า "สติ" อรรถแรกเป็นเหตุแห่งความเป็นสติ อรรถหลังเป็นเหตุแห่งความเป็นหนึ่ง แม้ในการประชุมรวมกันสู่นิพพาน ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วพร้อมกันโดยเป็นเหตุแห่งความเป็นสติปัฏฐานอันเป็นหนึ่ง

‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.

คำว่า "ด้วย ๑๔ อย่าง, ด้วย ๙ อย่าง, ด้วย ๑๖ อย่าง, ด้วย ๕ อย่าง" นี้กล่าวไว้โดยอาศัยอานาปานบรรพเป็นต้นที่มาในพระบาลีเบื้องบน แต่ของธรรมเหล่านั้น ความเป็นหลายอย่างย่อมได้ด้วยภาวนา โดยความต่างกันโดยไม่เว้นระยะ และโดยความต่างกันที่สืบเนื่องกัน ความเป็นเหมือนภาชนะที่ตั้งขึ้นในทิศทั้งสี่ พึงเห็นว่าเป็นอานุภาพแห่งภาวนาสติปัฏฐานนั้นๆ มีกายานุปัสสนาเป็นต้น

Kathetukamyatāpucchā [Pg.291] itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Idhā’’ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’ti. Dhamma…pe… lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘sesā’’tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘yo ca ima’’ntiādi vuttaṃ.

คำถามที่ประสงค์จะกล่าว เพราะคำถามอื่นไม่พึงมีในที่นี้ และเพราะประสงค์จะแสดงโดยนิทเทสเป็นต้น จึงกล่าวอย่างนั้น การแสดงที่พึ่งของภิกษุผู้บำเพ็ญปฏิปัตติที่กล่าวว่า "ในธรรมวินัยนี้" และที่พึ่งของภิกษุนั้นไม่มีอื่นจากพระศาสนา จึงกล่าวว่า "ในธรรมวินัยนี้" การกล่าวซ้ำคำว่า "ธรรม" เป็นต้นนี้ เพื่อให้ธรรมเหล่านั้นมาปรากฏเฉพาะหน้าแก่ตน และเพื่อฟังธรรมนั้นโดยเคารพ ด้วยคำกล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวไปในโคจร อันเป็นวิสัยของบิดาของตน" เป็นต้น ธรรมเหล่านี้ คือกายานุปัสสนาเป็นต้น เป็นโคจรของภิกษุ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพราะภิกษุเป็นผู้มีปฏิปัตติมีกายานุปัสสนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงแสดงภิกษุด้วยคำว่า "ย่อมอยู่พิจารณากาย" เป็นต้น เพราะธรรมนั้นเป็นของแน่นอนในภิกษุ จึงกล่าวว่า "เพราะเห็นความเป็นภิกษุด้วยปฏิปัตติ" เพราะเป็นผู้ประพฤติตามจริยาของพระศาสดา และเพราะเป็นผู้รับพระศาสนาทั้งหมด จึงเป็นภาชนะแห่งพระอนุศาสนีทุกประการ คำว่า "เมื่อภิกษุนั้นถูกถือเอาแล้ว" นั้น คือเมื่อภิกษุถูกถือเอาแล้ว เพราะภิกษุเป็นประธานในภิกษุบริษัท บริษัทอื่นก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วโดยอรรถด้วยนัยแห่งการไปของพระราชา จึงกล่าวว่า "บริษัทที่เหลือ" เป็นต้น เมื่อจำแนกเหตุแรกอย่างนี้แล้ว เพื่อจำแนกเหตุอื่น จึงกล่าวคำว่า "ผู้ใดแล" เป็นต้น

Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamena danto, catumagganiyāmena niyato, seṭṭhacaritāya brahmacārī, sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’ti ca veditabbo.

“พึงประพฤติสม่ำเสมอ” หมายถึง ละการประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกายเป็นต้น แล้วพึงประพฤติสม่ำเสมอด้วยกายเป็นต้น. เป็นผู้สงบด้วยความสงบแห่งราคะเป็นต้น, เป็นผู้ฝึกแล้วด้วยการฝึกอินทรีย์, เป็นผู้แน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งมรรค ๔, เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยการประพฤติอันประเสริฐ, เป็นผู้มีทัณฑะอันวางแล้วด้วยการวางทัณฑะทางกายเป็นต้นในที่ทั้งปวง. บุคคลผู้มีรูปอย่างนั้น ผู้ตั้งอยู่ในอริยภาวะ ผู้มีบาปอันกำจัดแล้ว มีบาปอันสงบแล้ว มีกิเลสอันทำลายแล้ว พึงทราบว่าเป็น “พราหมณ์, สมณะ, ภิกษุ”.

‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha. Kesādīnañca dhammānanti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Āyantīti uppajjanti.

ในประโยคว่า “กายนี้และนามรูปภายนอก” เป็นต้น หมายถึง ขันธ์ ๕, อนึ่ง ในประโยคว่า “ย่อมเสวยสุขด้วยกาย” เป็นต้น (ม.อุ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗; ปา. ๑๑), และในประโยคว่า “ความสงบระงับแห่งกายในสมัยนั้น” เป็นต้น เวทนาเป็นต้นอันเป็นเจตสิกขันธ์ก็เรียกว่ากาย ดังนั้น เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า “กาย คือ รูปกาย”. และ “แห่งธรรมทั้งหลายมีผมเป็นต้น” หมายถึง ธรรมทั้งหลายอันเป็นภูตรูปและอุปาทายรูปที่ชื่อว่าผมเป็นต้น. เมื่อแสดงคำว่า “กาย” ด้วยนัยแห่งเสียงว่า “เป็นที่ประชุม, เป็นที่รวมแห่งสรีระ, เป็นที่รวมแห่งกาย” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงคำนั้นด้วยนัยแห่งนิรุกติศาสตร์ จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. “ย่อมมา” หมายถึง ย่อมเกิดขึ้น.

Asammissatoti [Pg.292] vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā.

“ไม่ปะปนกัน” หมายถึง แม้เวทนาเป็นต้นก็ตั้งอยู่ ณ ที่นี้, ผูกพันอยู่ ณ ที่นี้, แม้เมื่อมีการพิจารณาเวทนาเป็นต้นในกายเกิดขึ้น ก็มีความหมายว่าไม่ปะปนกันจากสิ่งนั้น. และเพราะคำว่า “กาย” มีอารมณ์เป็นหมู่, และเพราะอสุภาการเป็นที่ตั้งแห่งการรวมกัน จึงใช้คำว่า “ในกาย” เป็นเอกพจน์, อนึ่ง จิตแม้จะต่างกันหลายอย่างด้วยการแบ่งเป็นอารมณ์เป็นต้น ก็รวมเอาความเป็นจิตโดยทั่วไปเป็นอันเดียวกันแล้วใช้คำว่า “ในจิต” เป็นเอกพจน์, ส่วนเวทนาต่างกันด้วยการแบ่งเป็นสุขเป็นต้น พึงพิจารณาแยกกันไป จึงกล่าวด้วยคำว่า “ในเวทนาทั้งหลาย” เป็นพหูพจน์, และการแสดงก็ดำเนินไปเช่นนั้น, และธรรมทั้งหลายมีประมาณ ๕๐ กว่าอย่าง, และต่างกันหลายอย่างด้วยอาการที่พึงพิจารณา จึงกล่าวด้วยคำเป็นพหูพจน์เช่นกัน.

Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’ti. ‘‘Koci dhammo’’ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’ti. Tathā tathāti kāyādiākārena.

เพื่อห้ามการยึดมั่นในส่วนย่อย, การก้าวล่วงสมัญญา, การยึดมั่นในแก่นสาร, จึงแยกกายออกจากอวัยวะน้อยใหญ่, และแยกอวัยวะเหล่านั้นออกจากผมเป็นต้น, และแยกผมเป็นต้นออกจากภูตรูปและอุปาทายรูป แล้วกล่าวว่า “อนึ่ง ไม่ใช่ในกาย” เป็นต้น. แม้พวกที่กล่าวว่ามีส่วนย่อยในหมู่ของส่วนย่อยแห่งเมืองมีปราสาทเป็นต้น ก็ไม่ยึดมั่นในส่วนย่อย, แต่บางคนอาจมีการก้าวล่วงสมัญญาว่า “ชื่อว่าเมืองมีอยู่” ดังนั้น จึงกล่าวอุทาหรณ์เรื่องเมืองในการก้าวล่วงสมัญญาว่าหญิงชายเป็นต้น. หมู่แห่งอวัยวะน้อยใหญ่, หมู่แห่งผมขนเป็นต้น, และหมู่แห่งภูตรูปและอุปาทายรูป เป็นหมู่ที่กล่าวมาแล้ว, กายที่ปราศจากสิ่งเหล่านั้นก็ไม่มีอยู่เลย, จะกล่าวไปไยถึงหญิงเป็นต้นเล่า จึงกล่าวว่า “กาย หรือหญิง หรือชาย หรือธรรมอื่นใด ย่อมปรากฏ”. ด้วยคำว่า “ธรรมอื่นใด” นี้ ย่อมปฏิเสธสัตว์และชีวิตเป็นต้น, ส่วนส่วนย่อยนั้นถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธกายแล้ว. ถ้าเป็นเช่นนั้น การก้าวล่วงสมัญญาว่ากายเป็นต้นเป็นอย่างไรเล่า จึงกล่าวว่า “ธรรมที่กล่าวมาแล้ว...เป็นต้น...ย่อมกระทำ”. “เช่นนั้นๆ” หมายถึง ด้วยอาการมีกายเป็นต้น.

Yaṃ passatīti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ [Pg.293] mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati.

“สิ่งที่เห็น” หมายถึง เห็นหญิง หรือชาย. อนึ่ง การเห็นหญิงชายด้วยตาไม่มีมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง, แต่คำว่า “สิ่งที่เห็น” นี้กล่าวโดยอาศัยสัญญาที่เกิดขึ้นว่า “เราเห็นหญิง, เราเห็นชาย” หรือสิ่งที่เห็นด้วยการเห็นผิดหรือด้วยทิฏฐิ, สิ่งที่เห็นนั้นไม่เป็นรูปายตนะที่เห็นแล้ว เพราะเป็นรูปที่ถูกสำคัญผิดด้วยการยึดถือผิด. อีกนัยหนึ่ง สิ่งนั้นอันเป็นหมู่แห่งภูตรูปและอุปาทายรูปมีผมเป็นต้น ไม่ใช่สิ่งที่เห็น, หรือสิ่งนั้นไม่ใช่สิ่งที่เห็นเพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยอจักขุวิญญาณ. “สิ่งที่เห็นแล้ว ไม่เห็น” หมายถึง รูปายตนะอันเป็นหมู่แห่งภูตรูปและอุปาทายรูปมีผมเป็นต้นที่เห็นแล้วนั้น ไม่เห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาจักษุ. “เมื่อไม่เห็น ย่อมถูกผูกมัด” หมายถึง เมื่อไม่เห็นอัตภาพนี้ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาจักษุ ย่อมถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือ กิเลสว่า “นี่เป็นของเรา, เราเป็นนี่, นี่เป็นอัตตาของเรา”.

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. ‘‘Āpokāya’’ntiādīsupi eseva nayo.

“ไม่พิจารณาธรรมอื่น” หมายถึง ไม่พิจารณาสภาวะอื่น, ไม่พิจารณาอาการอื่นจากอสุภะเป็นต้น. ด้วยคำว่า “อะไรที่กล่าวแล้ว” เป็นต้น ย่อมทำให้ความหมายนั้นชัดเจน. “ปฐวีกาย” หมายถึง ธาตุดินอันเป็นส่วนมีผมเป็นต้น เรียกว่า “กาย” เพราะเป็นหมู่แห่งธรรม, หรือหมายถึงธาตุดินตามลักษณะที่มีหลายชนิดอยู่ในร่างกายทั้งหมด, และที่ดำเนินไปโดยมีส่วนก่อนและส่วนหลัง โดยรวมกันแล้วเรียกว่า “กาย”. ในคำว่า “อาโปกาย” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้.

Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa.

“ของสิ่งที่พึงยึดถืออย่างนี้” หมายถึง ของสิ่งที่คนพาลผู้มืดบอดพึงยึดถือด้วยความเป็นอัตตาและเป็นของตนว่า “เรา, ของเรา” อย่างนี้.

Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. ‘‘Dukkhato anupassatī’’tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti, no samudeti samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati, no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese [Pg.294] na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

บัดนี้ เพื่อแสดงกายานุปัสสนาโดยอาการแห่งอนุปัสสนา ๗ อย่างด้วย จึงเริ่มคำว่า "อนึ่ง" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง" คือ ย่อมพิจารณากายอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ ว่า "ไม่เที่ยง" เมื่อพิจารณาอย่างนี้ แม้อาการไม่เที่ยงของกายนั้น ก็เรียกว่า "ย่อมพิจารณา". อนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ส่วนน้อยแห่งความยึดถือว่าเที่ยงของกายนั้นก็ไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง". อนึ่ง พระโยคาวจรนั้นถูกกล่าวไว้ว่า "ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง" (ปฏิ. ม. ๓.๓๕). อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า "ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงนั่นเทียว" บทว่า "เอว" (นั่นเทียว) ถูกละไว้ จึงกล่าวว่า "ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง" เพื่อแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยบทนั้น. อนึ่ง ในที่นี้ ไม่พึงสงสัยการห้ามอนุปัสสนาโดยความเป็นทุกข์เป็นต้น เพราะบทว่า "เอว" มีการห้ามปฏิปักษ์เป็นเบื้องหน้า และเพราะอนุปัสสนาเหล่านั้นปรากฏในเทศนาเบื้องบนแล้ว. แม้ในบทว่า "ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์" เป็นต้น ก็นัยนี้แล. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ เพราะความไม่เที่ยงเป็นทุกข์ จึงย่อมพิจารณากายนั้นนั่นแหละโดยความเป็นทุกข์ เพราะทุกข์เป็นอนัตตา จึงย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา. อนึ่ง เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรยินดี เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมหน่าย ไม่เพลิดเพลิน. ย่อมคลายกำหนัด ไม่ยินดี". พระโยคาวจรนั้น เมื่อไม่ยินดีอย่างนี้ ย่อมดับราคะ ไม่ให้เกิดขึ้น คือไม่ทำสมุทัยให้เกิดขึ้น ดังนี้อรรถ. อนึ่ง พระโยคาวจรผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. อนึ่ง อนุปัสสนาว่าไม่เที่ยงเป็นต้นนี้ เรียกว่า "ปฏินิสสัคคะคือการสละ และปฏินิสสัคคะคือการแล่นไป" เพราะการสละกิเลสพร้อมด้วยกายและสังขารขันธ์อันเป็นที่อาศัยของกายนั้น โดยความเป็นตทังคะ และเพราะการแล่นไปสู่นิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขารนั้น ด้วยการเห็นโทษในสังขารนั้น โดยความเป็นผู้มีนิพพานเป็นที่น้อมไป เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และย่อมแล่นไปสู่นิพพาน อนึ่ง ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่ยึดถือกิเลสโดยความเป็นผู้เกิดอีก และไม่ยึดถืออารมณ์อันเป็นสังขารโดยความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ". บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมทั้งหลายที่พึงละด้วยอนุปัสสนาเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า "เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "สัญญาว่าเที่ยง" คือ สัญญาที่วิปลาสที่เกิดขึ้นว่า "สังขารทั้งหลายเที่ยง". การละสัญญาที่วิปลาสนั้น พึงเห็นว่าเป็นการละสัญญาที่วิปลาสโดยทางละทิฏฐิวิปลาสและจิตตวิปลาส หรือพึงเห็นว่าเป็นการสงเคราะห์ทิฏฐิวิปลาสและจิตตวิปลาสเหล่านั้นด้วยสัญญาเป็นประธาน. คำว่า "ความเพลิดเพลิน" คือ ตัณหาที่มีปีติ. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

‘‘Viharatī’’ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo antoolīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassatī …pe… asamattho hotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. Assa yogino.

ด้วยบทว่า "ย่อมอยู่" นี้ อิริยาบถวิหารของภิกษุผู้ประกอบด้วยกายานุปัสสนาถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมเคลื่อนไหว" คือ ย่อมยังอิริยาบถให้เป็นไป ดังนี้อรรถ. คำว่า "ในภพทั้ง ๓" ถูกกล่าวแล้วโดยความเป็นผู้แผ่ไปโดยการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ แต่โดยความเป็นผู้เกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายเป็นเพียงภูมิเล็กน้อยเท่านั้น. ถึงแม้การละกิเลสเป็นความเพียรเผากิเลส ความเพียรเผากิเลสนั้นก็มีอยู่ในสัมมาทิฏฐิเป็นต้นนั่นแหละ แต่คำว่า "อาตาปะ" ย่อมถึงความสำเร็จในวิริยะเท่านั้น เหมือนคำว่า "อาตัปปะ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นี้เป็นชื่อของวิริยะ". อีกอย่างหนึ่ง วิริยะที่ดำเนินไปโดยการยกชูธรรมที่สัมปยุตต์ในการละปฏิปักษ์นั้น มีความเพียรเผากิเลสอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น วิริยะเท่านั้นจึงถูกเรียกว่าอย่างนั้น ไม่ใช่ธรรมอื่น. อนึ่ง อักษร "อี" ในคำว่า "อาตาปี" นี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญ หรือเป็นเครื่องแสดงความยิ่ง เพราะเหตุนั้น ด้วยการถือเอาคำว่า "อาตาปี" จึงแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธาน. ผู้รู้โดยชอบ โดยรอบ และโดยตนเอง ชื่อว่า "สัมปชัญญะ" คือ รู้โดยชอบไม่ผิดพลาด เพราะไม่มีการพิจารณาธรรมอื่นในการกำหนดแยกแยะที่ไม่ปะปนกัน รู้โดยรอบด้วยการรู้ทุกอาการ รู้โดยตนเองด้วยการดำเนินไปโดยนำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไป ดังนี้อรรถ. ถ้าพิจารณาด้วยปัญญา ไฉนจึงเป็นสติปัฏฐานเล่า? จึงกล่าวคำว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น. คำว่า "เป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง" คือ เป็นที่ปรารถนาในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่านในที่ทั้งปวง. หรือโพชฌงค์ทั้งหลายที่พึงเจริญในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่านทั้งหมด เป็นประโยชน์แก่สติปัฏฐานนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง". ภิกษุผู้บำเพ็ญกรรมฐานในกายที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมอยู่เป็นผู้พิจารณากายด้วยปัญญาที่ได้รับอุปการะจากสตินั่นเอง. คำว่า "ความหดหู่ภายใน" คือ ความหดหู่ภายใน คือความเกียจคร้าน ดังนี้อรรถ. ในบทว่า "การถือเอาอุบาย" นี้ ศีลวิสุทธิเป็นต้น การนับเป็นต้น และความฉลาดในการเรียนเป็นต้น เป็นอุบาย พึงทราบว่าอนุปายะตรงกันข้ามกับอุบายนั้น. อนึ่ง เพราะสติที่ตั้งมั่นแล้ว ย่อมไม่สละอุบายที่กล่าวมาแล้ว และไม่ยึดถืออนุปายะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ผู้มีสติหลงลืม...เป็นผู้ไม่สามารถ" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่สามารถในการถือเอาและละเว้นอุบายและอนุปายะ และในการสละและไม่ถือเอา ของพระโยคาวจรนั้น.

Yasmā [Pg.295] satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tatthāti vibhaṅge. Etthāti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade.

เพราะว่าในที่นี้ สติปัฏฐานกล่าวถึงสติเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แสดงองค์ประกอบที่ประกอบกัน" คือธรรมที่ประกอบกันมีวิริยะเป็นต้นเป็นองค์ประกอบของสติปัฏฐานนั้น พึงทราบว่าในที่นี้ คำว่า "องค์ประกอบ" เป็นไวพจน์ของคำว่า "เหตุ" พึงทราบว่าในที่นี้ การถือเอาสติเท่านั้น ย่อมถือเอาสมาธิด้วย เพราะสติสงเคราะห์อยู่ในกองสมาธิ อนึ่ง เพราะการแสดงนี้มีสติเป็นประธาน เพราะการละกิเลสด้วยสติอย่างเดียว ย่อมไม่สำเร็จ หรือการบรรลุนิพพานก็ไม่สำเร็จ สติอย่างเดียวก็ไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "องค์ประกอบ" ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า "ส่วนประกอบ" เหมือนกับการแสดงองค์ประกอบที่ประกอบกันในเทศนาเรื่องฌานที่มีคำว่า "สวิตักกะ" เป็นต้น คำว่า "องค์ประกอบแห่งการละ" เพื่อแสดงองค์ประกอบที่พึงละ เหมือนในประโยคว่า "วิเวกจากกามทั้งหลาย" เป็นต้น เพราะในที่นี้มุ่งหมายโลกิยมรรค ไม่ใช่มรรคโลกุตตระ เพราะฉะนั้น จึงแสดงวินัยที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น โดยกล่าวว่า "ด้วยตทังควินัย หรือด้วยวิกขัมภนวินัย" คำว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมมีเวทนาเป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นที่มุ่งหมายในที่นั้น จึงกล่าวว่า "คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งการยกเนื้อความขึ้นแสดง" คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในวิภังค์ คำว่า "ในที่นี้" คือ ในบทว่า "ในโลก"

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. Subhasukhabhāvādīnanti ādi-saddena manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. Asubhāsukhabhāvādīnanti ettha pana ādi-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. Tenāti anurodhādippahānavacanena. ‘‘Yogānubhāvo hī’’tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati.

เมื่อกล่าวถึงการละนิวรณ์ทั้งสองโดยไม่จำเพาะเจาะจงแล้ว เพื่อแสดงความพิเศษของการละที่กล่าวถึงทีละอย่าง จึงกล่าวว่า "โดยเฉพาะ" อีกอย่างหนึ่ง เมื่อไม่กล่าวว่า "พึงกำจัดนิวรณ์ทั้งหลาย" แต่แสดงประโยชน์ของคำว่า "กำจัดอภิชฌาและโทมนัส" จึงกล่าวว่า "โดยเฉพาะ" เป็นต้น เพราะการแสดงการละความยินดีและความยินร้ายเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยตรงในการเจริญกายานุปัสสนา เป็นประโยชน์ของคำนี้ คำว่า "มีกายสมบัติเป็นมูล" คือ มีรูปพละ ความหนุ่ม ความไม่มีโรคเป็นต้น ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย พึงทราบว่าความยินร้ายมีกายวิบัติเป็นมูล โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา คำว่า "ในการเจริญกาย" คือ ในการเจริญกายานุปัสสนา เพราะในที่นี้ มุ่งหมายกายานุปัสสนาว่าเป็นการเจริญกาย พึงทราบว่าในคำว่า "ความเป็นของงาม เป็นของสุข" เป็นต้น คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความน่าพอใจ ความเที่ยงเป็นต้น ส่วนในคำว่า "ความเป็นของไม่งาม เป็นของไม่สุข" เป็นต้น คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความไม่น่าพอใจ ความไม่เที่ยงเป็นต้น คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยคำกล่าวถึงการละความยินดีเป็นต้น คำว่า "เพราะอานุภาพแห่งโยคะ" เป็นต้น เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วปรากฏชัดเจน เพราะอานุภาพแห่งโยคะ คือ อานุภาพแห่งภาวนา คำว่า "ผู้สามารถในโยคะ" คือ ผู้สามารถในการประกอบโยคะ เพราะด้วยคำว่า "ผู้หลุดพ้นจากความยินดีและความยินร้ายเป็นต้น" ในตอนต้น ได้กล่าวถึงอานิสงส์ของผู้ประกอบภาวนา ส่วนด้วยคำในตอนหลัง ได้กล่าวถึงปฏิปทาของผู้ประกอบภาวนา เพราะภาวนาของผู้ถูกความยินดีและความยินร้ายเป็นต้นเบียดเบียน ย่อมไม่สำเร็จ

Anupassīti [Pg.296] etthāti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttanti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti etthaggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. ‘‘Ātāpī’’tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. Ātāpenāti ātāpaggahaṇena. ‘‘Satisampajaññenā’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbatthakakammaṭṭhānanti buddhānussati, mettā, maraṇassati, asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā.

พึงทราบว่าในบทว่า "อนุปัสสี" นี้ มีความหมายว่า กรรมฐานกล่าวถึงการอนุพิจารณาที่พึงได้ในบทว่า "อนุปัสสี" เพื่อแสดงการอนุพิจารณา มิฉะนั้น คำว่า "ด้วยการอนุพิจารณา" ซึ่งเป็นคำแสดงเครื่องมือ ย่อมไม่สมควร เพราะการอนุพิจารณานั่นแหละเป็นกรรมฐาน ในที่นี้ไม่มุ่งหมายอารมณ์ หรือจะสมควรก็ได้ ความสัมพันธ์คือ กล่าวถึงการรักษาซึ่งกาย เพราะในที่นี้ การรักษากรรมฐานสำเร็จประโยชน์แล้ว จึงกล่าวแต่เพียงว่า "การรักษาซึ่งกาย" เพราะการรักษาซึ่งกายของผู้ปฏิบัติกรรมฐาน ย่อมเป็นไปเพื่อรักษากรรมฐานเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะการรักษากรรมฐานกล่าวไว้ด้วยคำว่า "มีความเพียรเผากิเลส" เป็นต้น จึงกล่าวแต่เพียงว่า "การรักษาซึ่งกาย" อีกอย่างหนึ่ง การถือเอาคำว่า "กาย" ย่อมถือเอานามกายด้วย ไม่ใช่เฉพาะรูปกายเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การรักษากรรมฐานจึงสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย และเมื่อทำอย่างนี้ การถือเอาคำว่า "ในที่นี้" ในประโยคว่า "ด้วยวิหารที่กล่าวไว้ในบทว่า 'วิหรติ'" ก็ย่อมสมเหตุสมผล เพราะวิหารกล่าวไว้โดยจำเพาะเจาะจงว่า "กายานุปัสสีวิหรติ" (มีกายานุปัสสนาเป็นเครื่องอยู่) ส่วนคำว่า "มีความเพียรเผากิเลส" เป็นต้น เป็นการแสดงการรักษากรรมฐานที่กล่าวไว้โดยย่อ พร้อมด้วยเหตุผลโดยพิสดาร คำว่า "ด้วยความเพียรเผากิเลส" คือ ด้วยการถือเอาความเพียรเผากิเลส แม้ในคำว่า "ด้วยสติสัมปชัญญะ" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า "กรรมฐานที่เป็นไปในที่ทั้งปวง" คือ พุทธานุสสติ เมตตา มรณัสสติ และอสุภภาวนา เพราะจตุกะนี้ที่โยคีรักษาอยู่ ย่อมเรียกว่า "กรรมฐานที่เป็นไปในที่ทั้งปวง" เพราะเป็นเครื่องรักษาการประกอบกรรมฐานในที่ทั้งปวง และเพราะพึงรักษาอย่างไม่ขาดสายด้วยกำลังแห่งสติสัมปชัญญะ การกล่าวถึงกรรมฐานนี้ด้วยการถือเอาสติสัมปชัญญะจึงกล่าวไว้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง สติกล่าวว่าเป็นสมถะ เพราะสติสงเคราะห์อยู่ในกองสมาธิ

Vibhaṅge(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo.

ส่วนในวิภังค์ (วิภังค์ กายานุปัสสนานิทเทส) มีความหมายว่า "เนื้อความกล่าวไว้แล้ว" ดังนี้เป็นการเชื่อมความ คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ พร้อมด้วยพระบาลีวิภังค์ที่ดำเนินไปโดยการจำแนกเฉพาะเนื้อความที่เป็นภาวะ ไม่ถือเอาเนื้อความที่เป็นศัพท์ คำว่า "นัยแห่งอรรถกถา" คือ นัยแห่งการพรรณนาเนื้อความที่กล่าวไว้โดยสมควร โดยการอธิบายเนื้อความที่เป็นศัพท์ด้วย คำว่า "ย่อมสอดคล้องกันอย่างไร" คือ พึงทราบว่าย่อมสอดคล้องและเข้ากันได้โดยไม่ขัดแย้งกันในเนื้อความและอัธยาศัยอย่างไร

Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī [Pg.297] evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya, tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. Dukkhatoti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.

การกล่าวซ้ำซึ่งเวทนาเป็นต้นในที่นี้ มีการระบุเวทนาเป็นครั้งที่สอง เพื่อแสดงการกำหนดหมายโดยไม่ปะปนกันจากสิ่งนั้น และเพื่อแสดงการแยกฆนะเป็นต้น เพราะจิตตธรรมทั้งหลายอาศัยเวทนาเป็นที่พึ่งโดยความเป็นนิสสยปัจจัย และเพราะในปัญจโวการภพ อรูปธรรมทั้งหลายมีการเป็นไปเนื่องด้วยรูป แม้เมื่อความพัวพันในการพิจารณากายเป้นต้นในเวทนาเกิดขึ้น เพื่อจะแสดงการกำหนดหมายโดยไม่ปะปนกันจากสิ่งนั้น และเพื่อแสดงการแยกฆนะเป็นต้น จึงมีการระบุเวทนาเป็นครั้งที่สอง ด้วยเหตุนั้น จึงไม่ใช่ผู้พิจารณากายในเวทนา หรือผู้พิจารณาจิตตธรรมในเวทนา แต่เป็นผู้พิจารณาเวทนาในเวทนาเท่านั้น ด้วยการแสดงอาการแห่งการพิจารณาเวทนาเท่านั้นในวัตถุคือเวทนา จึงชื่อว่าเป็นการแสดงการกำหนดหมายโดยไม่ปะปนกัน อนึ่ง เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ‘ในสมัยใดสุขเวทนาเกิดขึ้น ในสมัยนั้นทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ย่อมไม่มี...’ โดยไม่ตรัสถึงความเป็นเวทนาโดยรวม แต่ทรงจำแนกเวทนานั้นๆ แสดง จึงเป็นการแสดงการแยกฆนะและความสงัดจากความเที่ยง ด้วยเหตุนั้น ด้วยการแสดงความตั้งอยู่เพียงชั่วขณะของเวทนาเหล่านั้น จึงเป็นการแสดงความเป็นอนิจจัง และจากนั้นก็แสดงความเป็นทุกข์ และความเป็นอนัตตา คำว่า ‘การแยกฆนะเป็นต้น’ พึงทราบความหมายนี้ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ นี้ด้วย ผู้นี้เป็นผู้พิจารณาเวทนาในเวทนาเท่านั้น ไม่ใช่ผู้พิจารณาธรรมอื่น อธิบายว่า – เหมือนอย่างคนพาลย่อมพิจารณาฟองน้ำซึ่งไม่ใช่แก้วมณีว่ามีลักษณะเป็นแก้วมณี ผู้นี้ก็ไม่พิจารณาเวทนาที่เสวยอยู่ว่าน่ารื่นรมย์แม้ในขณะตั้งอยู่ ไม่ต้องพูดถึงในเวทนาอื่นว่ามีลักษณะน่าพอใจ แต่ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนิจจัง อนัตตา และอสุภะ เพราะความเป็นของแตกดับในชั่วขณะ เพราะความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ และเพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ เพราะวิปริณามทุกข์ และสังขารทุกข์ พึงกล่าวถึงประโยชน์ในการกล่าวซ้ำในเรื่องจิตและธรรมทั้งหลายตามสมควร เพราะมุ่งหมายเอาความเป็นไปแห่งการพิจารณาที่เป็นโลกิยะเท่านั้น ด้วยคำว่า ‘แต่ในที่นี้เท่านั้น’ เป็นต้น ย่อมแสดงการกำหนดสิ่งที่พึงรู้ว่า ‘ในที่นี้พึงทราบเพียงเท่านี้’ ด้วยคำว่า ‘นัยนี้’ ย่อมถ่ายทอดเนื้อความนี้ว่า พึงทราบว่าเมื่อพิจารณาจิตและธรรมทั้งหลายอยู่อย่างนั้น ย่อมชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาจิตในจิต และเป็นผู้พิจารณาธรรมในธรรม คำว่า ‘โดยความเป็นทุกข์’ คือ โดยสภาวะแห่งทุกข์ อธิบายว่า พึงพิจารณาว่าเป็นทุกข์ ในบทที่เหลืออีกสองบทก็มีนัยนี้เช่นกัน

Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddaso bhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho.

ภิกษุใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ คือภิกษุใดเห็นสุขเวทนาด้วยปัญญาจักษุว่า ‘เป็นทุกข์’ เพราะวิปริณามทุกข์ คำว่า ‘เห็นทุกข์โดยความเป็นลูกศร’ คือ เห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร เพราะความเป็นเครื่องบีบคั้น เพราะความเป็นเครื่องเสียดแทงภายใน และเพราะความเป็นของนำออกได้ยาก คำว่า ‘อทุกขมสุข’ คือ อุเบกขาเวทนา คำว่า ‘สงบ’ คือ สงบ เพราะความเป็นของไม่หยาบเหมือนสุขและทุกข์ และเพราะความเป็นสภาพที่สงบระงับโดยอาศัยปัจจัย คำว่า ‘โดยความเป็นอนิจจัง’ คือ ภิกษุใดเห็นว่า ‘เป็นอนิจจัง’ เพราะความเป็นของมีแล้วไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเที่ยง ภิกษุนั้นแลชื่อว่าเป็นผู้เห็นชอบโดยส่วนเดียว หรือเป็นผู้เห็นเวทนาโดยชอบอย่างแจ่มแจ้ง

Dukkhātipīti [Pg.298] saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. Sesanti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ.

คำว่า ‘เป็นทุกข์ด้วย’ คือ เป็นทุกข์แม้ด้วยสังขารทุกข์ คำว่า ‘สิ่งนั้นอยู่ในทุกข์’ คือ เรากล่าวว่าเวทนาที่เสวยทั้งหมดนั้นรวมอยู่ในทุกข์ เพราะไม่ล่วงพ้นสังขารทุกข์ไปได้ คำว่า ‘ทั้งโดยความเป็นสุขและโดยความเป็นทุกข์ด้วย’ คือ เพราะกล่าวไว้ว่าสุขเป็นต้นเป็นสุขด้วยญาณที่รู้ความตั้งอยู่และความแปรปรวน และเป็นทุกข์ด้วยญาณที่ไม่รู้ความตั้งอยู่และความแปรปรวน จึงมีความหมายว่า พึงพิจารณาเวทนาทั้งสามแม้โดยความเป็นสุข พึงพิจารณาเวทนาทั้งสามแม้โดยความเป็นทุกข์ อนุปัสสนา ๗ ได้ประกาศไว้แล้วในเบื้องต้น คำว่า ‘ที่เหลือ’ คือ สิ่งที่เหลือจากการจำแนกสุขเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว อันมีประเภทเป็นสอามิสและนิรามิสเป็นต้น พึงกล่าวในเวทนานุปัสสนา

Ārammaṇa…pe… bhedānanti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. Ādi-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāmañcetthā’’tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ [Pg.299] hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi vibhaṅgecatūsupi ṭhānesu vuttanti.

อารัมมณะ...เป... แห่งความแตกต่างกัน คือโดยนัยแห่งความแตกต่างกันของอารมณ์มีรูปเป็นต้น และความแตกต่างกันของอารมณ์นั้นมีสีเขียวเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น และความแตกต่างกันของอธิบดีนั้นมีอย่างต่ำเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของสหชาตธรรมมีญาณและฌานเป็นต้น และความแตกต่างกันของสหชาตธรรมนั้นมีสสังขาริกะ อสังขาริกะ และสวิตักกะเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของภูมิมีกามาวจรภูมิเป็นต้น และความแตกต่างกันของภูมินั้นมีอย่างประณีต อย่างกลางเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของกรรมมีกุศลเป็นต้น และความแตกต่างกันของกรรมนั้นมีความแน่นอนที่จะนำไปสู่เทวโลกเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของวิบากดำและขาว และความแตกต่างกันของวิบากนั้นมีการเสวยผลในปัจจุบันเป็นต้น แห่งความแตกต่างกันของกิริยามีปริตตภูมิเป็นต้น และความแตกต่างกันของกิริยานั้นมีติเหตุกะเป็นต้น พึงพิจารณาเห็นเนืองๆ ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ พึงทราบว่าด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความแตกต่างกันของอารมณ์มีสวัตถุกะและอวัตถุกะเป็นต้น และความแตกต่างกันของอารมณ์นั้นมีทั่วไปแก่บุคคล ๓ เป็นต้น สลักขณะและสามัญญลักษณะ คือโดยนัยแห่งลักษณะนั้นๆ มีการถูกต้องเป็นต้น และสามัญญลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้น ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ สุญญตธรรม คือสภาวะแห่งสุญญตาอันนับว่าอนัตตา สุญญตวารเทศนาที่ดำเนินไปในอภิธรรมด้วยบทว่า 'ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี ขันธ์ทั้งหลายย่อมมี' เป็นต้น (ธ.ส. ๑๒๑) เพื่อแสดงสุญญตธรรมนั้น อันละได้แล้วแต่ก่อน เพราะละได้แล้วแต่ก่อน ฉะนั้น การละสุญญตธรรมนั้นอีกจึงไม่ควรกล่าว กิเลสทั้งหลายเมื่อถูกละ ย่อมไม่ถูกละโดยการแยกอารมณ์ เพราะกิเลสที่ควรละคือที่ยังไม่เกิดเท่านั้นที่ควรละ ฉะนั้น เมื่อกล่าวการละอภิชฌาเป็นต้นในที่แห่งหนึ่งแล้ว จึงไม่ควรกล่าวในที่อื่นอีก ดังนี้ ย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า 'ถึงแม้ในที่นี้' เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ในขณะแห่งมรรคจิต กิเลสที่ละได้ในที่แห่งหนึ่ง ย่อมเป็นอันละได้แล้วในที่ทั้งปวง ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวการละแยกกัน เพราะกิเลสที่ละได้ด้วยมรรคเท่านั้นที่ควรกล่าวว่าละได้แล้ว ในข้อนั้น การแก้ข้อโต้แย้งแรกเป็นการแก้ข้อโต้แย้งเกี่ยวกับบุคคลต่างกัน เพราะการละของคนหนึ่ง ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นการละของคนอื่น การแก้ข้อโต้แย้งหลังเป็นการแก้ข้อโต้แย้งเกี่ยวกับขณะจิตต่างกัน คำว่า 'ในขณะจิตต่างกัน' นี้ มีอธิบายว่า 'ในขณะแห่งโลกิยมรรคจิต' เพราะในที่นี้ มรรคส่วนเบื้องต้นเป็นที่ประสงค์ และด้วยโลกิยภาวนา กิเลสที่ละได้ในกาย ย่อมไม่ถูกข่มไว้ในเวทนาเป็นต้น ถึงแม้จะไม่เกิดขึ้นอีก เพราะถูกละได้ดีแล้วด้วยภาวนาที่เป็นปฏิปักษ์ ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'อภิชฌาและโทมนัสไม่เกิดขึ้น' ในที่นั้น ฉะนั้น การละกิเลสนั้นอีกจึงควรกล่าว การที่กล่าวว่า 'กิเลสที่ละได้ในที่แห่งหนึ่ง ย่อมเป็นอันละได้แล้วในที่ที่เหลือด้วย' นั้น กล่าวโดยหมายถึงโลกุตตรสติปัฏฐานภาวนา หรือเพียงการไม่เกิดขึ้นในที่ทั้งปวงด้วยโลกิยภาวนา เพราะในวิภังค์ได้กล่าวไว้ใน ๔ แห่งว่า 'ขันธ์ ๕ แม้ทั้งหมดที่เป็นอุปาทานขันธ์ เป็นโลก' (วิภังค์ ๓๖๒, ๓๖๔, ๓๖๖)

Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่แห่งคำพรรณนาอุทเทสวาร

Kāyānupassanā

กายานุปัสสนา

Ānāpānapabbavaṇṇanā

คำพรรณนาหมวดอานาปานะ

374. Ārammaṇavasenāti anupassitabbakāyādiārammaṇavasena. Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā. Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso.

๓๗๔. โดยนัยแห่งอารมณ์ คือโดยนัยแห่งอารมณ์มีกายเป็นต้นที่พึงพิจารณาเห็นเนืองๆ แยกออกเป็น ๔ อย่าง คือแยกออกเป็น ๔ อย่างโดยนัยแห่งอุทเทส บทที่เหลือคือ 'จากสติปัฏฐาน ๔ อย่างนั้น ถือเอาสติปัฏฐานอย่างละอย่างแล้ว ย่อมจำแนกกายนั่นเอง'

Kathañcāti ettha kathanti pakārapucchā, tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati. Ca-saddo byatireko, tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāraggahaṇaṃ kataṃ ‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’ti, tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’ti. Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano, etena idha bhikkhaveti ettha idha-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenāha ‘‘idheva bhikkhave [Pg.300] samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

ในบทว่า 'กถัญจ' นี้ คำว่า 'กถัง' เป็นคำถามถึงประเภท ด้วยคำนั้น จึงถามถึงประเภทแห่งกายานุปัสสนาที่กำลังแสดง ศัพท์ว่า 'จะ' เป็นบทแสดงความแตกต่าง ด้วยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความพิเศษที่ยังไม่ปรากฏด้วยอุทเทสวาร แต่ปรากฏด้วยนิทเทสวาร แม้ในภายนอกก็มีการรวบรวมทุกประเภทไว้ว่า 'แห่งบุคคลผู้ยังกายานุปัสสนาทุกประเภทให้เกิดขึ้น' เพราะความเป็นไปได้ของส่วนหนึ่งจากที่นี้ ด้วยคำนั้น ย่อมสงเคราะห์ประเภท ๑๔ อย่างที่มาโดยนัยแห่งอานาปานบรรพเป็นต้น และประเภทแห่งอนุปัสสนาภายในเป็นต้นที่รวมอยู่ในนั้น รวมถึงประเภทแห่งฌาน ๔ ที่มีกสิณอารมณ์เป็นสีและสัณฐานมีผมเป็นต้นที่กล่าวไว้ในกายคตาสติสูตร (ม.อุ. ๓.๑๕๓) และประเภทโลกิยะเป็นต้นทั้งหมดโดยไม่เหลือ และประเภทเหล่านี้มีอยู่ในพระศาสนานี้เท่านั้น ไม่ได้มีในภายนอก ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ทุกประเภท...เป... และการปฏิเสธ' ในข้อนั้น การปฏิเสธความเป็นเช่นนั้น คือการปฏิเสธภาวะที่บุคคลผู้ยังกายานุปัสสนาทุกประเภทให้เกิดขึ้นนั้น อาศัยศาสนาอื่น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่าศัพท์ว่า 'อิทะ' ในบทว่า 'อิทะ ภิกขเว' นี้ มีความหมายรวมถึงศัพท์ว่า 'เอวะ' เพราะแม้บทเดียวก็มีการกำหนดความหมาย เช่น 'ผู้กินลม' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น' เป็นต้น เพราะบุคคลผู้ยังกายานุปัสสนาทุกประเภทให้เกิดขึ้นนั้นแล เป็นผู้มีธรรมอันสมบูรณ์ด้วยสมณธรรม ปรัปปวาทะ คือวาทะต่างๆ ของพวกเดียรถีย์อื่น ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งลัทธิ

Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassahī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

เพื่อแสดงว่าป่าเป็นต้นเท่านั้นเป็นเสนาสนะที่เหมาะสมแก่การเจริญภาวนา จึงกล่าวบทว่า 'อิมัสสะหิ' เป็นต้น โคที่ฝึกยาก ไม่ได้รับการฝึกฝน คือโคพยศ แม่โคที่ขัดขวางการรีดนม คือแม่โคพยศ เหมือนน้ำนมไม่ไหลออกมาจากเต้านมทั้งหมดในเวลาที่รีดนม อัสสาทะที่เกิดขึ้นอาศัยรูป เสียงเป็นต้น คือรสแห่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น อารมณ์ที่เคยประพฤติมาแต่ก่อน คืออารมณ์ที่คุ้นเคยมาแต่ก่อนบวช หรือในสังสารวัฏที่ไม่มีเบื้องต้น พึงผูกไว้ คือพึงผูก ด้วยสติ คือด้วยสติที่ดำเนินไปโดยการกำหนดรู้กรรมฐานโดยชอบ ในอารมณ์ คือในอารมณ์ของกรรมฐาน มั่นคง คือมั่นคงแข็งแรง มีอรรถว่า ทำให้มั่นคงแข็งแรง เหมือนสมาธิอันมีอุปจารและอัปปนาเป็นประเภท ย่อมสำเร็จแก่ผู้มีสติ

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ.

คำว่า เป็นเหตุใกล้แห่งการบรรลุคุณวิเศษและการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน คือ เป็นเหตุใกล้แห่งการบรรลุคุณวิเศษของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ของพระปัจเจกพุทธเจ้าบางเหล่า และของพระพุทธสาวกทั้งหลาย และแห่งการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของผู้ที่บรรลุคุณวิเศษด้วยกรรมฐานอื่น

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttamanti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นเหมือนอาจารย์ผู้รู้ตำราดูลักษณะที่ตั้งบ้านเรือน เพราะทรงแนะนำที่อยู่อาศัยที่เหมาะสมแก่โยคีทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้เช่นกับเสือเหลือง เพราะอยู่ในป่าผู้เดียว ยังประโยชน์ที่ปรารถนาให้สำเร็จด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ จึงตรัสหมายถึงสามัญญผลว่าเป็นผลอันสูงสุด คำว่า เป็นภูมิภาคที่ควรแก่ความเร็วแห่งความเพียร คือ เป็นภูมิภาคที่เป็นที่ทำความเหมาะสมแก่ความเร็วแห่งความอุตสาหะในภาวนา

Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto, ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā. Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘tayidaṃ [Pg.301] dhammamattaṃ, na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādihetuka’’nti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho. ‘‘Yaṃ kiñci bhikkhu rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento. Anukkamena maggapaṭipāṭiyā.

พึงประกอบความดังนี้ว่า เมื่อหายใจเข้ายาว หรือหายใจออกยาว โดยอำนาจลมหายใจเข้าออกที่ดำเนินไปตามกาลนาน, เมื่อหายใจเข้าสั้น หรือหายใจออกสั้น โดยอำนาจลมหายใจเข้าออกที่ดำเนินไปชั่วกาลนิดหน่อย คำว่า ย่อมศึกษาอย่างนี้ คือ ย่อมศึกษาภาวนาด้วยอำนาจการกำหนดรู้ความยาวและความสั้นแห่งลมหายใจเข้าออก การกำหนดรู้กายทั้งปวง และการระงับกายสังขารที่หยาบๆ หรือเป็นผู้เป็นเช่นนั้นแล้ว ย่อมยังสิกขา ๓ ให้เป็นไป ในคำว่า นิมิตแห่งลมหายใจเข้าออก คือ ในปฏิภาคนิมิตที่ปรากฏขึ้นโดยอาศัยลมหายใจเข้าออก ภิกษุผู้เริ่มตั้งวิปัสสนาด้วยทางรูป ย่อมกำหนดลมหายใจเข้าออก ภิกษุนั้นเรียกว่า 'ผู้มีลมหายใจเข้าออกเป็นกรรมฐาน' ภิกษุผู้เริ่มตั้งวิปัสสนาด้วยทางอรูป ย่อมกำหนดองค์ฌาน ชื่อว่า วัตถุ คือ กายที่เกิดจากกรรม เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของจิตและเจตสิก ความเห็นที่บริสุทธิ์ว่า 'สัตว์หรือบุคคลอื่นไม่มี' คือ 'สิ่งนี้เป็นเพียงธรรม ไม่ใช่ไม่มีเหตุ และไม่ใช่มีเหตุที่ไม่สม่ำเสมอมีพระอิศวรเป็นต้น แต่ที่แท้มีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ' ดังนี้ เป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้วด้วยการข้ามความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ด้วยอำนาจการพิจารณาเป็นกลุ่ม โดยนัยมีคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' เป็นต้น เจริญวิปัสสนาด้วยอำนาจการพิจารณาเห็นความเกิดและความดับเป็นต้น โดยลำดับแห่งมรรค

‘‘Parassa vā assāsapassāsakāye’’ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi. Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā. Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati, ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho.

คำว่า 'หรือในกายคือลมหายใจเข้าออกของผู้อื่น' นี้ ท่านกล่าวไว้โดยถือว่าพระบาลีนี้เป็นไปด้วยอำนาจวาระแห่งการพิจารณา (วิปัสสนา) แต่โดยอำนาจสมถะ การเกิดขึ้นแห่งอัปปนานิมิตในกายคือลมหายใจเข้าออกของผู้อื่น ย่อมไม่มีเลย คำว่า ไม่ละ คือ ไม่ละวางในระหว่างๆ คำว่า เวลาที่ท่องเที่ยวไปมา ท่านกล่าวถึงเวลาที่ภาวนาเป็นไปอย่างต่อเนื่องแม้ในธรรมทั้งภายในและภายนอก คำว่า แต่ในเวลาเดียวกัน สิ่งทั้งสองนี้ย่อมไม่ได้ คือ ธรรมสองประการที่ตรัสไว้ว่า 'ภายใน' และ 'ภายนอก' นี้ เมื่อประมวลกันแล้ว ย่อมไม่ได้โดยความเป็นอารมณ์เดียวกันในเวลาเดียวกัน อธิบายว่า ไม่สามารถจะยึดถือเป็นอารมณ์รวมกันได้

Samudeti etasmāti samudayo, so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo. Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi, tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī, taṃ pana samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Gaggaranāḷinti ukkāpanāḷiṃ. Teti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya, evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘samudaya…pe… vuccatī’’ti. Pakativācī vā dhamma-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.310; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā kāyasminti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati.

สิ่งใดเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่าสมุทัย สิ่งนั้นเองเป็นธรรมโดยอรรถว่าเป็นเหตุ จึงชื่อว่าสมุทยธรรม กายที่เกิดจากกรรมเป็นต้น เป็นเหตุเกิดแห่งลมหายใจเข้าออก ผู้มีปกติพิจารณาเห็นสมุทยธรรมนั้น ชื่อว่าสมุทยธัมมานุปัสสี เมื่อจะแสดงสมุทยธรรมนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'เปรียบเหมือนว่า' ในคำนั้น คำว่า สูบ ได้แก่ ถุงหนัง คำว่า ท่อสูบ ได้แก่ ท่อเป่าไฟ คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ กายที่เกิดจากกรรมเป็นต้น กายคือลมหายใจเข้าออกมีความเกี่ยวข้องกับกายที่เกิดจากกรรมเป็นต้น เพราะมีกายที่เกิดจากกรรมเป็นต้นนั้นเป็นเหตุฉันใด แม้กายที่เกิดจากกรรมเป็นต้น ก็มีความเกี่ยวข้องกับกายคือลมหายใจเข้าออก เพราะเป็นเหตุแห่งกายคือลมหายใจเข้าออกนั้นฉันนั้น ดังนั้น จึงควรที่จะกล่าวว่า 'สมุทยธรรมในกาย' ท่านจึงกล่าวว่า 'สมุทัย...เป... เรียกว่า' หรือคำว่า ธรรม เป็นคำบอกถึงสภาวะ เหมือนในคำมีอาทิว่า 'ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา' เป็นต้น ดังนั้น ผู้พิจารณาเห็นกายที่มีสภาวะเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกัน จึงชื่อว่า 'สมุทยธัมมานุปัสสี' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และกายที่เกิดจากกรรม' เป็นต้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำที่เป็นภูมิวิภัตติว่า 'ในกาย' จึงสมควรอย่างยิ่ง

Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha ‘‘yathā bhastāyā’’tiādi[Pg.302]. Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo.

ในคำว่า 'ผู้พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อม' นี้ แม้ความพินาศจะไม่มีเหตุ แต่เมื่อเหตุธรรมเหล่าใดไม่มี สิ่งใดไม่อุบัติขึ้น ความไม่มีแห่งเหตุธรรมเหล่านั้น ท่านก็เรียกกันว่าเป็นเหมือนเหตุแห่งความไม่มีของสิ่งนั้น ดังนั้น โดยอ้อม ท่านจึงกล่าวว่าความไม่มีแห่งกายที่เกิดจากกรรมเป็นต้น เป็นเหตุแห่งความเสื่อมไปแห่งกายคือลมหายใจเข้าออก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เหมือนอย่างว่า เมื่อสูบ' นี้เป็นการอธิบายความตามนัยที่หนึ่งในเรื่องนี้ ส่วนตามนัยที่สอง พึงทราบความโดยไม่ต้องใช้การกล่าวโดยอ้อมเลย

Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’ti. ‘‘Atthi kāyo’’ti eva-saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘kāyova atthī’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘na satto’’tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya, paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā ‘‘satto’’ti parehi parikappito, tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘puggalo’’ti, thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘itthī’’ti, puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti, āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti, attano santakabhāvena ‘‘attaniya’’nti, paro na hotīti katvā ‘‘aha’’nti, mama santakanti katvā ‘‘mamā’’ti, vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘kocī’’ti, tassa santakabhāvena ‘‘kassacī’’ti, vikappetabbo koci natthi, kevalaṃ ‘‘kāyo eva atthī’’ti. Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. Evanti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena.

เหมือนการพิจารณาภายในและภายนอก การพิจารณาธรรมคือความเกิดและความเสื่อมก็ไม่พึงได้ในขณะเดียวกัน เพราะมีอารมณ์และวัตถุต่างกัน จึงตรัสว่า "พิจารณาความเกิดในกาลหนึ่ง พิจารณาความเสื่อมในกาลหนึ่ง" บทว่า "อัตถิ กาโย" (มีกายอยู่) นี้ เป็นบทที่ละคำว่า "เอวะ" (เท่านั้น) ไว้ จึงตรัสว่า "กายเท่านั้นมีอยู่" เพื่อแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยการกำหนด จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ไม่ใช่สัตว์" อธิบายความว่า: สัตว์ที่ผู้อื่นสมมติว่าเป็น "สัตว์" ในรูปเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้ข้องติด ด้วยอรรถว่าทำให้ผู้อื่นข้องติด หรือด้วยการประกอบด้วยคุณของสัตว์นั้น, และที่สมมติว่าเป็น "บุคคล" เพราะการเติมเต็มหมู่สัตว์นั้น และเพราะความไหลไปแห่งธรรมคือการจุติและปฏิสนธิ, ที่สมมติว่าเป็น "หญิง" เพราะครรภ์ตั้งอยู่และพอกพูนขึ้นในผู้นี้, ที่สมมติว่าเป็น "ชาย" เพราะนอนหรือเป็นไปในส่วนหน้า, ที่สมมติว่าเป็น "อัตตา" เพราะมานะว่าเราตั้งมั่นอยู่ในผู้นี้, ที่สมมติว่าเป็น "อัตตนียะ" เพราะความเป็นของตน, ที่สมมติว่าเป็น "เรา" เพราะไม่ใช่ผู้อื่น, ที่สมมติว่าเป็น "ของเรา" เพราะเป็นของตน, ที่สมมติว่าเป็น "ใคร" เพราะเป็นอื่นที่พ้นจากประเภทที่กล่าวมา, ที่สมมติว่าเป็น "ของใคร" เพราะความเป็นของผู้นั้น, ไม่มีใครที่พึงสมมติได้ มีแต่ "กายเท่านั้นมีอยู่" ด้วยบททั้งสิบนี้ ย่อมแสดงความเป็นของว่างจากอัตตาและอัตตนียะของกายเท่านั้น บทว่า "เอวัง" (อย่างนี้) คือด้วยประเภทที่กล่าวมามีอาทิว่า "กายเท่านั้นมีอยู่"

Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa, satiyā ca paribrūhanāya hoti. Tenāha ‘‘satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā’’ti. Imissā bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘taṇhā…pe… viharatī’’ti. Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyyāti āha ‘‘na ca kiñcī’’tiādi. Evampīti ettha pi-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘upari atthaṃ upādāyā’’ti āha yathā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapi, ayampi pārājiko hotī’’ti. (Pārā. 42) evanti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘iminā pana…pe… dassetī’’ti.

บทว่า "ญาณปมาณัตถายะ" (เพื่อประโยชน์แก่ประมาณแห่งญาณ) คือ เพื่อให้ญาณในการพิจารณากายถึงที่สุดแห่งประมาณ บทว่า "สติปมาณัตถายะ" (เพื่อประโยชน์แก่ประมาณแห่งสติ) คือ เพื่อให้สติที่กำหนดกาย สติที่ดำเนินไปถึงที่สุดแห่งประมาณ เพราะสติที่ปรากฏขึ้นโดยความเป็นไปซ้ำๆ ว่า "มีกายอยู่" ด้วยนัยที่กล่าวมานี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้นของญาณและสติในที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่ความเจริญแห่งสติสัมปชัญญะ" เพราะการเจริญนี้เป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความยึดมั่นในตัณหาและทิฏฐิ จึงตรัสว่า "ตัณหา... (ละไว้)... ย่อมอยู่" และบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่เห็นสิ่งใดในโลกที่ควรยึดถือว่า "เรา" หรือ "ของเรา" จะยึดถือได้อย่างไรเล่า จึงตรัสคำมีอาทิว่า "และไม่ยึดถือสิ่งใด" บทว่า "เอวมฺปิ" (แม้ดังนี้) นี้ คำว่า "ปิ" (แม้) ในที่นี้ เป็นอวุตตสมุจจยัตถะ (รวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้) เพราะไม่มีอรรถเช่นนั้นที่กล่าวไว้ข้างล่าง จึงแสดงว่า "อ้างอรรถข้างบน" ดังเช่นในประโยคว่า "แม้แก่สัตว์ดิรัจฉานนี้ก็เป็นปาราชิก" (ปารา. 42) ส่วนบทว่า "เอวัง" (อย่างนี้) นี้ เป็นการอ้างถึงลักษณะที่กล่าวมาแล้วโดยนัยแห่งการสรุป จึงตรัสว่า "ด้วยประการฉะนี้... (ละไว้)... ย่อมแสดง"

Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa [Pg.303] idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘sati dukkhasacca’’nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā, tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’ti, yathā ‘‘saṅkhārapaccayā’’ti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ’’ tveva vuccati suttantanayena. Appavattīti appavattinimittaṃ, ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho. Na pavattati etthāti vā appavatti. ‘‘Dukkhaparijānano’’tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ. Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho. Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena. Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. Niyyānamukhanti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo.

เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงสติปัฏฐานในส่วนเบื้องต้น จึงตรัสว่า "สติเป็นทุกขสัจ" สตินั้นแลในอัตภาพใด ตัณหาเป็นเครื่องให้เกิดอัตภาพนั้น ย่อมเป็นเครื่องให้เกิดสตินั้นด้วย เพราะเมื่อไม่มีตัณหานั้น สติก็ไม่มี จึงตรัสว่า "ตัณหาในกาลก่อนเป็นเครื่องให้เกิดสตินั้น" ดังเช่นในประโยคว่า "สังขารเป็นปัจจัย" (ม.อุ. 3.126; อุ. 1; วิภ. 484) กระแสแห่งวิญญาณที่เป็นโลกิยะทั้งหมด ซึ่งเกิดจากสันดานอันมีวิญญาณนั้นเป็นเชื้อ ย่อมถูกเรียกว่า "สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ" ด้วยนัยแห่งพระสูตร บทว่า "อัปปวัตติ" (ไม่เป็นไป) คือ เครื่องหมายแห่งการไม่เป็นไป หมายความว่า เป็นเครื่องหมายแห่งการไม่เป็นไปของทั้งสองอย่าง หรือ "อัปปวัตติ" คือ ไม่เป็นไปในที่นี้ คำมีอาทิว่า "กำหนดรู้ทุกข์" นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่าอริยมรรคย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการยังกิจ 4 อย่างให้สำเร็จโดยส่วนเดียว เพราะการแทงตลอดด้วยการเจริญของอริยมรรคนั้น ย่อมสำเร็จได้โดยไม่ต้องกล่าวถึง บทว่า "จตุสัจจวเสนะ" (โดยนัยแห่งอริยสัจ 4) คือ โดยนัยแห่งกรรมฐานอริยสัจ 4 บทว่า "อุสฺสกฺกิตฺวา" (ก้าวขึ้นไป) คือ ขึ้นไปตามลำดับแห่งความบริสุทธิ์ หมายความว่า นำการเจริญขึ้นไปสู่เบื้องบน บทว่า "นิยยานมุขัง" (ทางออก) คือ อุบายเป็นเครื่องออกจากทุกข์ในวัฏสงสาร

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

อานาปานบรรพวรรณนา จบแล้ว

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

อิริยาบถบรรพวรรณนา

375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo. ‘‘Gacchanto vā’’tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. Na pajahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ [Pg.304] na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. ‘‘Imassa panā’’tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idañhī’’tiādi vuttaṃ.

๓๗๕. บทว่า "อิริยาปถวเสนะ" (โดยอิริยาบถ) คือ อิริยา (การเคลื่อนไหว) กิริยา (การกระทำ) แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงการประกอบทางกาย ทางแห่งอิริยาบถ คือ อิริยาบถ หมายถึง สภาพของร่างกายที่ดำเนินไปโดยการเดินเป็นต้น เพราะสัตว์เมื่อเดินอยู่ ย่อมกระทำกิริยาที่พึงกระทำด้วยกาย หรือเมื่อยืนอยู่ หรือเมื่อนั่งอยู่ หรือเมื่อนอนอยู่ หมายความว่า โดยอิริยาบถเหล่านั้น โดยการจำแนกอิริยาบถ บทว่า "ปุนะ จาปรัง" (อีกอย่างหนึ่ง) คือ อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า เราจะกล่าวกรรมฐานกายานุปัสสนาอื่นอีกยิ่งกว่ากรรมฐานอานาปานะที่กล่าวมาแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงฟังเถิด คำมีอาทิว่า "เมื่อเดินอยู่" นี้ เป็นคำสามัญสำหรับการรู้เพียงการเดินเป็นต้น และการรู้ลักษณะพิเศษของการเดินเป็นต้น ในที่นั้น การรู้เพียงการเดินเป็นต้นไม่ประสงค์ในที่นี้ แต่การรู้ลักษณะพิเศษของการเดินเป็นต้นประสงค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ในที่นั้น ตามใจชอบ" เพื่อจำแนกแสดงสิ่งนั้น บทว่า "สัตตูปัลลัทธิง" (ความสำคัญว่าสัตว์) คือ ความสำคัญว่า "มีสัตว์อยู่" ซึ่งเป็นความยึดมั่นในสัตว์ ย่อมไม่ละ ไม่สละ เพราะมีความยึดมั่นว่า "เราเดินไป การเดินของเรา" เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่เพิกถอน ไม่นำออกซึ่งอัตตสัญญา (ความสำคัญว่าอัตตา) ซึ่งเป็นวิปลาสสัญญาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "มีอัตตาเป็นผู้กระทำ เป็นผู้เสวย" เพราะไม่มีปฏิปักษ์ หรือเพราะไม่ได้เจริญ และความเป็นกรรมฐานเป็นต้นของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นจะมีได้อย่างไรเล่า จึงตรัสว่า "ไม่เป็นกรรมฐาน หรือไม่เป็นสติปัฏฐานภาวนา" คำมีอาทิว่า "ส่วนของผู้นี้" นี้ เป็นฝ่ายขาว (ฝ่ายกุศล) พึงทราบอรรถของคำนั้นโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะเพื่ออธิบายอรรถนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สิ่งนี้แล"

Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

ในบทว่า 'ใครไป' (โก คจฺฉติ) นี้ เป็นการถามถึงผู้กระทำของกิริยาคือการไป โดยทำกิริยาและผู้กระทำไม่ให้แยกกัน การถามนั้นมีวัตถุประสงค์เพื่อปฏิเสธอัตตาที่วิเศษด้วยความเป็นผู้กระทำ เพราะเห็นว่าการไปสำเร็จได้ด้วยเพียงธรรมเท่านั้น ในบทว่า 'การไปของใคร' (กสฺส คมนํ) นี้ เป็นการกล่าวถึงความหมายเดียวกันนั้นเองโดยวิธีอื่น เพื่อแสดงภาวะที่ไม่มีความสัมพันธ์กับผู้กระทำของกิริยาคือการไป โดยทำกิริยาและผู้กระทำแยกกัน แท้จริงแล้ว คำว่า 'กึ' (ใคร) ในทั้งสองกรณีนี้ เป็นไปโดยมีความหมายปฏิเสธแฝงอยู่ภายใน ส่วนในบทว่า 'อะไรเป็นเหตุ' (กึ การณา) นี้ เป็นการถามถึงเหตุที่ไม่ผิดเพี้ยนสำหรับกิริยาคือการไปที่ปฏิเสธผู้กระทำแล้ว แท้จริงแล้ว การไปนี้คือลักษณะพิเศษแห่งอาการเป็นไปของธรรมทั้งหลาย ซึ่งมีปัจจัยที่เหมาะสมเป็นเหตุ ปราศจากเหตุที่ผิดพลาด เช่น 'อัตตาย่อมประกอบกับใจ, ใจย่อมประกอบกับอินทรีย์ทั้งหลาย, อินทรีย์ทั้งหลายย่อมประกอบกับอัตตา' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในบทนั้น' เป็นต้น

Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ, na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā [Pg.305] upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.

สัตว์หรือบุคคลใดๆ ย่อมไม่ไป เพราะการไปสำเร็จได้ด้วยเพียงธรรมเท่านั้น และเพราะไม่มีสิ่งใดๆ นอกเหนือจากธรรมนั้น บัดนี้ เพื่อแสดงความสำเร็จของการไปด้วยเพียงธรรมเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ด้วยการไหวตัวของวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิต' (จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน) เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า 'จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาโร' ได้แก่ กิริยาของจิตด้วย และการไหวตัวคือการกระเพื่อมของวาโยธาตุด้วย ในที่นี้ ด้วยการรับเอาคำว่า 'จิตกิริยา' ย่อมปฏิเสธการไหวตัวของวาโยธาตุที่ไม่ได้เนื่องด้วยอินทรีย์ ด้วยการรับเอาคำว่า 'การไหวตัวของวาโยธาตุ' ย่อมปฏิเสธกิริยาของจิตที่เป็นประเภทเจตนาและวจีวิญญัติ แต่ด้วยคำทั้งสองนั้น ย่อมแสดงกายวิญญัติ ครั้นกล่าวว่า 'ย่อมไป' แล้ว เพื่อแสดงว่าโวหารว่า 'ย่อมไป' มีอยู่ในกายที่กำลังเป็นไปอย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'เพราะเหตุนั้น' (ตสฺมา) เป็นต้น คำว่า 'ตํ' (นั้น) คือจิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความปรารถนาจะไป คำว่า 'ย่อมยังลมให้เกิด' คือย่อมยังรูปกลาปที่มีวาโยธาตุเป็นประธานให้เกิดขึ้น ความเป็นประธานในที่นี้คือโดยความสามารถ ไม่ใช่โดยปริมาณ ท่านมุ่งหมายถึงวาโยธาตุที่เกิดขึ้นจากจิตที่ต้องการจะไป ซึ่งเป็นไปโดยลักษณะพิเศษที่เป็นปัจจัยแห่งการค้ำจุน การทรงไว้ และการเคลื่อนไหวของกายรูปที่เกิดพร้อมกัน จึงกล่าวว่า 'ลมย่อมยังวิญญัติให้เกิด' แท้จริงแล้ว ความแปรปรวนที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั่นแหละคือวิญญัติ และการรับเอาคำว่า 'วาโย' ก็ด้วยภาวะที่เป็นประธานตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ไม่ใช่เพราะวาโยธาตุเท่านั้นที่เป็นตัวยังให้เกิด มิฉะนั้นแล้ว ภาวะที่วิญญัติเป็นอุปาทายรูปก็จะสำเร็จได้ยาก การน้อมไปข้างหน้า คือการเป็นไปของกายในส่วนข้างหน้า ซึ่งเรียกว่า 'อภิกกมะ' (การก้าวไปข้างหน้า)

‘‘Eseva nayo’’ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo.

ครั้นกล่าวโดยย่อด้วยการอ้างอิงว่า 'นัยนี้แล' แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวคำว่า 'แม้ในที่นั้น' เป็นต้น คำว่า 'ตั้งแต่ปลาย' คือตั้งแต่ปลายข้างล่าง คือตั้งแต่ฝ่าเท้าเป็นต้นไป คำว่า 'ภาวะที่ยกขึ้น' (อุสฺสิตภาโว) คือภาวะที่สูงขึ้น

Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yathā panā’’tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva.

คำว่า 'ผู้รู้อย่างนี้' คือผู้รู้ว่าการไปเป็นต้นย่อมมีด้วยการไหวตัวของวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิตอย่างนี้เท่านั้น เพื่อให้การรู้เช่นนั้นของเขามีความแน่นอน จึงกล่าวคำว่า 'ย่อมเป็นอย่างนี้' ซึ่งเป็นการพิจารณาในโลกโดยผู้ไม่รู้ตามความเป็นจริง ด้วยอำนาจแห่งความยึดมั่นผิด หรือด้วยอำนาจแห่งโลกโวหาร คำว่า 'มีอยู่หรือ' เป็นคำถามโดยการพิจารณาของตนเองอย่างนี้ คำว่า 'ไม่มี' เป็นคำปฏิเสธสัตว์โดยความแน่นอน ส่วนคำว่า 'เหมือนอย่าง' เป็นต้น เป็นการแสดงความหมายนั้นด้วยอุปมา ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย

Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantasuttavasenā’’tiādi.

คำว่า 'เรือด้วยกำลังลม' คือ เหมือนเรือที่ไม่มีเจตนาย่อมไปสู่ที่อื่นด้วยกำลังลม และเหมือนลูกศรที่ไม่มีเจตนาย่อมไปสู่ที่อื่นด้วยกำลังสายธนู ฉันใด กายที่ไม่มีเจตนาถูกลมพัดพาไปโดยลมที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไปสู่ที่อื่น ฉันนั้น พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมาอย่างนี้ แต่ถ้ามีใครกล่าวว่า 'เหมือนการไปสู่ที่อื่นของเรือและลูกศรอาศัยบุรุษผู้ผลักดัน ฉันใด การไปของกายก็ฉันนั้น' ก็จงเป็นไปเถิด ความหมายนี้พึงปรารถนาอย่างนี้ คือ เหมือนการไปของเรือและลูกศรอาศัยบุรุษผู้มีลักษณะที่ประชุมกัน (ของอวัยวะ) เท่านั้น ไม่ใช่อาศัยผู้มีลักษณะที่ไม่ประชุมกัน ฉันใด การไปของกายก็ฉันนั้น ความเสียหายอะไรจะมีแก่เราเล่า? ธรรมเท่านั้นย่อมตั้งมั่นยิ่งขึ้นไปอีก ไม่ใช่ลัทธิว่าด้วยบุรุษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งเชือกเครื่องยนต์' เป็นต้น

Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena [Pg.306] sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.

ในบทนั้น คำว่า 'ถูกประกอบ' (ปยุตฺตํ) คือถูกปัจจัยทั้งหลายประกอบโดยอำนาจแห่งกิริยามีการไปเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้น คำว่า 'ย่อมตั้งอยู่' (ฐาติ) คือย่อมตั้งอยู่ คำว่า 'ในที่นี้' คือในโลกนี้ คำว่า 'ปราศจากเหตุปัจจัย' คือปราศจากเหตุปัจจัยทั้งหลายมีจิตที่ต้องการจะไปและวาโยธาตุที่เกิดจากจิตนั้นเป็นต้น คำว่า 'ย่อมตั้งอยู่' (ติฏฺเฐ) คือพึงตั้งอยู่ คำว่า 'ย่อมไป' (วเช) คือพึงไป พึงก้าวไป 'ใครเล่า' (โก นาม) เป็นการเชื่อมโยง และคำว่า 'กึ' (ใคร) ในที่นี้มีความหมายปฏิเสธ พึงเห็นว่าด้วยการปฏิเสธการตั้งอยู่และการไปโดยปราศจากเหตุปัจจัยนี้ ย่อมแสดงภาวะที่ธรรมทั้งปวงเป็นไปตามปัจจัย ซึ่งเป็นการแสดงอนิจจตาและทุกขตา เหมือนกับความว่างจากอัตตา (อัตตสุญญตา) ก็ถูกแสดงไว้ด้วย

Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesampi catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto.

คำว่า 'ตั้งไว้ดีแล้ว' (ปณิหิโต) คือถูกปัจจัยทั้งหลายตั้งไว้ วางไว้ด้วยประการต่างๆ คำว่า 'คำที่รวบรวมทั้งหมด' คือคำที่รวบรวมอิริยาบถทั้งสี่ทั้งหมดไว้ด้วยกัน เพราะก่อนหน้านี้ได้กล่าวถึงอิริยาบถแต่ละอย่างแยกกัน ความหมายคือคำนี้รวบรวมอิริยาบถเหล่านั้นไว้ด้วยกัน หรือนัยก่อนหน้านี้กล่าวโดยมีอิริยาบถเป็นประธาน ในที่นั้นกายเป็นสิ่งไม่สำคัญ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นตามหลัง แต่ในที่นี้กล่าวถึงนัยที่สองเพื่อแสดงกายเป็นประธาน และทำอิริยาบถให้เป็นสิ่งไม่สำคัญ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นตามหลัง พึงทราบความแตกต่างของสองนัยในที่นี้อย่างนี้ คำว่า 'ตั้งอยู่' (ฐิโต) คือเป็นไปแล้ว

Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

การกำหนดอิริยาบถ ก็คือการกำหนดกายที่มีอิริยาบถนั่นเอง เพราะความที่อิริยาบถนั้นเป็นความต่างแห่งภาวะของกายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายด้วยการกำหนดอิริยาบถ" ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงยกสมุทัยเป็นต้นขึ้นแสดงโดยอาศัยรูปขันธ์เท่านั้น นัยนี้พึงทราบในวาระที่เหลือด้วย ในคำว่า "เป็นต้น" นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ย่อมสงเคราะห์อาการ ๔ เหล่านี้ คือ แม้ผู้เห็นลักษณะแห่งความเกิดขึ้นว่า "ตัณหาสมุทัย กรรมสมุทัย อาหารสมุทัย" ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์, อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า อาการ ๕ มี "เพราะอวิชชาดับ" เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าไว้แล้ว ที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอิริยาบถบรรพะ จบแล้ว.

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

พรรณนาจตุสัมปชัญญบรรพะ

376. Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. ‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) vaṇṇitāni, na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca [Pg.307] nīharitabbo’’ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๗๖. คำว่า "โดยอาศัยจตุสัมปชัญญะ" คือ รู้โดยประการทั้งหลายโดยรอบ หรือรู้ยิ่งโดยมีลักษณะพิเศษ ชื่อว่า สัมปชาโน (ผู้มีสัมปชัญญะ) ภาวะของผู้มีสัมปชัญญะ ชื่อว่า สัมปชัญญะ (ความรู้ตัวทั่วพร้อม) คือญาณที่ดำเนินไปอย่างนั้น สัมปชัญญะ ๔ อย่างที่ต่างกันด้วยความแตกต่างแห่งอาการไหวของมือเป็นต้น รวมกันเป็นจตุสัมปชัญญะ โดยอาศัยจตุสัมปชัญญะนั้น บทมี "เมื่อก้าวไปข้างหน้า" เป็นต้น พรรณนาไว้แล้วในสามัญญผล (ที.สี.อ. ๑/๒๑๔; ที.สี.ฎีกา ๑/๒๑๔ ในวากยขันธ์) ไม่ควรพรรณนาอีก เพราะฉะนั้น แม้การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในคำพรรณนานั้นๆ ก็พึงถือเอาตามนัยที่จัดไว้ในที่นั้นนั่นเอง ด้วยบทมีอาทิว่า "เมื่อก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ ย่อมเป็นผู้ทำด้วยสัมปชัญญะ" การกำหนดจตุสัมปชัญญะที่ถึงแล้วซึ่งการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น ในที่นี้ประสงค์เอาการพิจารณาเห็นธรรมเป็นเครื่องเกิดขึ้นเป็นต้นแห่งรูปกายเท่านั้น จึงกล่าวว่า "พึงยกขึ้นแสดงซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งรูปขันธ์เท่านั้น" ก็อาการพิเศษแห่งความดำเนินไปของรูปธรรมนั่นเอง คือการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น ที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาจตุสัมปชัญญบรรพะ จบแล้ว.

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā

พรรณนาปฏิกูลมนสิการบรรพะ

377. Paṭikkūlamanasikāravasenāti jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttaṃ, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo.

๓๗๗. คำว่า "โดยอาศัยปฏิกูลมนสิการ" คือ ปฏิกูลนั่นเองเป็นปฏิกูล เพราะความเป็นของน่าเกลียด โดยอาศัยการกระทำไว้ในใจซึ่งปฏิกูลภาวะ คืออาการที่เป็นปฏิกูลนั้น แม้ไม่มีศัพท์ที่แสดงภาวะ ก็ย่อมรู้เนื้อความที่เป็นภาวะได้ เช่นคำว่า "ความขาวของผ้า" เพราะวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑/๑๘๒) กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น อรรถแห่งบทมี "กายนี้แหละ" เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น และในคำพรรณนาของที่นั้น (วิสุทธิ. ฎีกา ๑/๑๘๒ เป็นต้น).

Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi. Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘kesādipariggaṇhanenā’’tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva.

การเย็บปากถุงที่ทำโดยผูกด้วยอาการเย็บด้วยผ้าเป็นต้น ชื่อว่า ปุโตฬิ (ห่อ) คำว่า "มีประการต่างๆ ปะปนกันอยู่ในที่เดียวกัน" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็เป็นความเป็นอุปไมยของผมเป็นต้นที่มีสีต่างๆ กัน คำว่า "เวลาที่ปรากฏชัด" คือเวลาที่อาการไม่งามของผมเป็นต้นปรากฏขึ้น โดยล่วงพ้นบัญญัติไปแล้ว เมื่อแสดงความเป็นอรรถคืออาการของ "อิติ" ศัพท์ จึงกล่าวว่า "เอวัง" แล้วเมื่อแสดงอาการนั้นโดยสภาพ จึงกล่าวบทมี "ด้วยการกำหนดผมเป็นต้น" เป็นอาทิ ก็การพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นแห่งอาการที่เป็นปฏิกูล น่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง แห่งภาวะที่ไม่สะอาดที่ชื่อว่าผมเป็นต้น ในที่นี้ ชื่อว่า กายานุปัสสนา ที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปฏิกูลมนสิการบรรพะ จบแล้ว.

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

พรรณนาธาตุมนสิการบรรพะ

378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako[Pg.308]. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’nti. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’nti. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, ‘‘paṇihita’’nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, paṇihitanti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati.

๓๗๘. คำว่า "โดยอาศัยธาตุมนสิการ" คือ โดยอาศัยการมนสิการภาวนาที่ดำเนินไปปรารภธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น คือโดยอาศัยการกำหนดธาตุ ๔ ก็ธาตุมนสิการ ธาตุกัมมัฏฐาน และจตุธาตุววัตถาน ย่อมเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ คำว่า "คนฆ่าโค" คือผู้ฆ่าโคเพื่อเลี้ยงชีพ คำว่า "อันเตวาสิก" คือผู้อยู่ใกล้เขาโดยการทำงาน เป็นผู้เลี้ยงชีพอาศัยเขา คำว่า "ชำแหละแล้ว" คือชำแหละแยกออกจากกันในที่เดียวกัน คำว่า "ในที่อันนับว่าท่ามกลางแห่งถนนใหญ่" คือในที่อันนับว่าท่ามกลาง เพราะความเป็นที่ที่ถนนใหญ่ ๔ สายตัดผ่านกันนั่นเอง เพราะถนนใหญ่ ๔ สายเหล่านั้น มาจากทิศทั้ง ๔ แล้วเหมือนมารวมกันอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้น ที่นั้นจึงชื่อว่า จตุรมหาปถะ (ทางใหญ่ ๔ แพร่ง) ในจตุรมหาปถะนั้น ศัพท์ว่า "ฐิตะ" ในบทมี "ยืนอยู่ หรือ" เป็นต้น (ที.ม. ๑/๒๖๓; อ.ปญฺจก. ๕/๒๘) เป็นเครื่องให้รู้ถึงความที่บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอิริยาบถที่นับว่าการยืน หรือเป็นเครื่องให้รู้ถึงความที่บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอิริยาบถที่เหลือ โดยเว้นการเดินไว้ เพราะศัพท์ว่า "ฐา" มีอรรถว่าการหยุดการไป แต่ในที่นี้ประสงค์เอาการเป็นเครื่องให้รู้ถึงอาการดำเนินไปของรูปกายอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงกล่าวว่า "เพราะตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอิริยาบถ ๔ อย่างนั้น ตามที่ตั้งอยู่" ในคำว่า "ด้วยอาการ" นั้น คือด้วยอาการดำเนินไปของรูปกายมีการยืนเป็นต้น ก็การยืนเป็นต้น เป็นทางแห่งความดำเนินไปของกิริยาที่นับว่าอิริยาบถ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "อิริยาบถ" อรรถนี้กล่าวไว้แล้ว คำว่า "ตามที่ตั้งอยู่" คือตามที่ดำเนินไป ในที่นี้ประสงค์เอาการตั้งไว้ในท่ายืนที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เพราะตั้งอยู่ตามที่ตั้งอยู่ และตามที่ตั้งใจไว้" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ฐิตะ" เป็นเครื่องแสดงการประกอบด้วยอิริยาบถที่นับว่าการยืนของกาย คำว่า "ปณิหิตะ" เป็นเครื่องแสดงการประกอบด้วยอิริยาบถอื่นจากนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ฐิตะ" เป็นเครื่องแสดงการตั้งอยู่โดยหน้าที่ของรูปธรรมที่นับว่ากายในขณะนั้นๆ คำว่า "ปณิหิตะ" คืออันปัจจัยเหล่านั้นๆ วางไว้โดยประการต่างๆ โดยอาศัยปัจจัย ชื่อว่า ปณิหิตะ อรรถในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ คำว่า "ย่อมพิจารณา" คือย่อมพิจารณาเนืองๆ ย่อมเห็นแยกออกเป็นส่วนๆ ด้วยจักษุคือญาณ.

Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso [Pg.309] paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.305) vitthāritā, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแล โดยเป็นเครื่องแสดงเนื้อความแห่งภาวะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนนายโคฆาต" ในคำเหล่านั้น คำว่า "ผู้เลี้ยง" คือ ผู้บำรุงด้วยรำ ข้าวเปลือก เมล็ดฝ้ายเป็นต้น เพื่อเพิ่มพูนและบำรุงเนื้อ. คำว่า "ถูกฆ่าตาย" คือ ถูกเบียดเบียนแล้วตาย. คำว่า "ตาย" คือ เพียงแค่ตาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพียงเท่านั้น". คำว่า "ความสำคัญว่าโคไม่หายไป" คือ เพราะอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลายยังคงตั้งอยู่ตามเดิม โดยอาศัยอวัยวะเหล่านั้น ความสำคัญว่าโคจึงยังคงมีอยู่แม้แก่โคที่ตายแล้วเพียงเท่านั้น เพราะการตั้งอยู่ตามเดิมของอวัยวะเหล่านั้นยังไม่พินาศไป. คำว่า "บีลา" คือ แตกสลาย แยกออกเป็นส่วนๆ โดยทำ ว-อักษร เป็น บ-อักษร และ อิ-อักษร เป็น อี-อักษร. คำว่า "บีลโส" คือ ทำให้เป็นส่วนๆ. คำว่า "แบ่งแล้ว" คือ แยกเนื้อออกจากกองกระดูก หรือแยกเนื้อที่แยกแล้วนั้นออกเป็นส่วนๆ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความสำคัญว่าเนื้อย่อมเป็นไป". แม้แก่บรรพชิตผู้ยังไม่กำหนดกรรมฐาน. คำว่า "การแยกส่วนที่รวมกันแน่น" คือ การแยก การจำแนกส่วนที่รวมกันแน่นแห่งกิจที่เป็นกลุ่มก้อนต่อเนื่อง. คำว่า "พิจารณาโดยธาตุ" คือ ผู้พิจารณาโดยการแยกส่วนที่รวมกันแน่น โดยทำให้ธาตุแต่ละธาตุ คือ ธาตุดินเป็นต้น เป็นส่วนๆ ต่างหาก. คำว่า "ความสำคัญว่าสัตว์" คือ ความสำคัญว่าสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยความเห็นว่าอัตตา (ตัวตน) เขากล่าวว่า ความสำคัญว่าสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยโวหารก็ควรจะหายไปในขณะนั้นเหมือนกัน เพราะการทำให้เกิดการแยกส่วนที่รวมกันแน่นโดยแท้จริง. เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่พึงเปรียบเทียบย่อมเข้ากันได้ ย่อมตรงกันกับอรรถแห่งอุปมาที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จิตย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นธาตุเท่านั้น". คำว่า "ผู้ฉลาด" คือ ผู้เชี่ยวชาญในความสำคัญนั้นๆ เพราะรู้ว่า "ในซากสัตว์ที่เกิดแล้ว ซึ่งมีหาง กีบ เขาเป็นต้น ในหมู่แห่งอวัยวะมีกระดูกและเนื้อเป็นต้นที่ยังไม่แยกกัน ความสำคัญว่าโคย่อมมี แต่เมื่อแยกกันแล้วย่อมไม่มี. เมื่อแยกกันแล้ว ความสำคัญว่าอวัยวะมีกระดูกและเนื้อเป็นต้นย่อมมี". คำว่า "อิริยาบถ ๔ เหมือนทางใหญ่ ๔ แพร่ง" คือ อิริยาบถ ๔ ชนิด ซึ่งเป็นทางดำเนินของกาย เหมือนทางใหญ่ ๔ แพร่งที่โคยืนอยู่ เพราะอิริยาบถ ๔ ชนิดนั้นได้ขยายความไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.305) เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นและในอรรถกถาของวิสุทธิมรรคนั้น (วิสุทธิ. ฎีกา. 1.306). ที่เหลือก็เป็นนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาธาตุมนสิการบรรพะ จบแล้ว.

Navasivathikapabbavaṇṇanā

พรรณนานวสีวถิกาบรรพะ

379. Sivathikāya apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā. Tenāha ‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti samuṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbabhāvaṃ.

๓๗๙. คำว่า "สีวถิกาบรรพะ" เป็นชื่อที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายถือเอาไว้สำหรับเรื่องราวที่เกี่ยวกับซากศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า มีศพขึ้นอืดเป็นต้น ที่เป็นไปโดยกำหนดส่วน และสำหรับส่วนอสุภะมีศพขึ้นอืดเป็นต้น ซึ่งเป็นเนื้อหาของเรื่องราวนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงจำแนกด้วยสีวถิกาบรรพะ". คำว่า "ตายล่วงไปวันหนึ่ง" คือ ตายไปแล้ววันหนึ่ง. คำว่า "พ้นจากการสิ้นชีวิต" คือ พ้นจากการสิ้นชีวิต คือ หลังจากความตาย. คำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "เพราะขึ้นอืด" คือ เพราะพองขึ้น พองขึ้น. คำว่า "วินีละ" คือ สีเขียวที่ปะปนกับสีขาวและสีแดง หรือสีเขียวที่เปลี่ยนไปจากสีเดิม. คำว่า "วินีลกะ" ก็คือ วินีละนั่นเอง เป็นการเพิ่ม ก-อักษร เพื่อขยายคำ ไม่ได้มีความหมายต่างกัน เหมือนคำว่า "ปิตกะ โลหิตกะ" (ธ. ส. 616). คำว่า "เพราะน่าเกลียด" คือ เพราะน่ารังเกียจ. คำว่า "วินีลกะ" คือ วินีละที่น่ารังเกียจ หรือ ก-อักษรนี้มีความหมายว่าน่ารังเกียจ ดังที่กล่าวว่า "ชื่อเสียงอันชั่วร้ายย่อมฟุ้งขจรไป" (ที. นิ. 3.316; อ. นิ. 5.213; มหาวรรค 285). คำว่า "ในที่ที่ถูกทำลาย" คือ โดยกาและแร้งเป็นต้น. คำว่า "มีหนองไหล" คือ มีหนองไหลออก คือ มีหนองไหลซึมไปทั่วทุกแห่ง. คำว่า "ความเป็นเช่นนั้น" คือ ความเป็นผู้มีหนองไหล.

So [Pg.310] bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. ‘‘Ayampi kho’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

คำว่า "ภิกษุนั้น" คือ ภิกษุที่กล่าวไว้ว่า "พึงเห็นร่างกายที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า" ภิกษุนั้น. ย่อมน้อมเข้ามาซึ่งความเหมือนกัน. คำมีอาทิว่า "อันนี้แล" เป็นการแสดงอาการน้อมเข้ามา. คำว่า "อายุ" คือ รูปชีวิตินทรีย์ ส่วนอรูปชีวิตินทรีย์ในที่นี้เป็นไปกับวิญญาณเท่านั้น. คำว่า "อุสมา" คือ กรรมชเตโช (ไฟที่เกิดจากกรรม). คำว่า "มีสภาพเน่าเปื่อยอย่างนี้" คือ มีสภาพเน่าเปื่อย น่ารังเกียจ น่าสะอิดสะเอียน มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่งอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่ตายเหมือนเมื่ออายุเป็นต้นยังไม่ดับไป. คำว่า "จักเป็นเช่นนี้" คือ จักเป็นอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "จักมีประเภทขึ้นอืดเป็นต้นอย่างนี้".

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha.

คำว่า "ถอนแล้ว ถอนแล้ว" คือ ถอนออกแล้ว ถอนออกแล้ว. คำว่า "ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่ยังเหลืออยู่" คือ ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่เหลืออยู่เล็กน้อยในที่นั้นๆ เพราะยังไม่ถูกกินไปทั้งหมด. คำว่า "กระดูกมืออื่น" คือ แสดงว่ากระดูกมือกระจัดกระจายไปโดยไม่เหลือ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "แม้มี ๖๔ ชนิด" เพื่อแสดงการกระจัดกระจายไปของกระดูกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ.

Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’ti.

คำว่า "ล่วงปี" คือ ล่วงปีไปแล้ว แต่คำว่า "ล่วงปี" นั้นหมายถึงล่วงพ้นปีไปแล้ว จึงกล่าวว่า "ล่วงพ้นปีไปแล้ว". ความเป็นผงเพราะความเก่าแก่ การสลายตัวของความแน่นหนา ในที่นี้คือความเป็นของเน่าเปื่อย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในที่โล่งแจ้ง" เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นอย่างไร. คำว่า "ล่วงปีเท่านั้น" คือ ล่วงพ้นปีไปแล้วเท่านั้น. เพราะสีวถิกาบรรพะที่สองเป็นต้น ได้ถูกจัดวางไว้โดยความเป็นของที่ถูกกินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "พึงประกอบความโดยความเป็นของที่ถูกกินเป็นต้น".

Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนานวสีวถิกาบรรพะ จบแล้ว.

Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘sesāni dvādasapī’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

กำหนดอัปปนากรรมฐานไว้ใน ๒ บรรพนี้เท่านั้น ด้วยศัพท์ที่กำหนดแน่นอน เพราะไม่มีในบรรพอื่น เพราะมีศัพท์ว่า 'เอว' (เท่านั้น) จึงกันที่อื่นออกไป ด้วยเหตุนั้น ความเป็นวิปัสสนากรรมฐานของบรรพทั้งสองก็ไม่เป็นอันห้าม พึงเห็น เพราะเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้น บรรพว่าด้วยป่าช้า เป็นการแสดงโทษในสังขารทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'เพราะกล่าวโดยเป็นไปเพื่อการพิจารณาเห็นโทษของป่าช้า' ความเป็นไปเพื่ออัปปนาของบรรพอิริยาบถเป็นต้น ย่อมปรากฏชัดเจน จึงกล่าวว่า 'บรรพที่เหลืออีก ๑๒ บรรพ' ส่วนใดในที่นี้ยังไม่แยกโดยอรรถ ส่วนนั้นก็เป็นอันรู้ได้ง่ายอยู่แล้ว

Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกายานุปัสสนาจบแล้ว

Vedanānupassanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเวทนานุปัสสนา

380. Sukhaṃ [Pg.311] vedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ.

๓๘๐. ในคำว่า สุขเวทนา นี้ ชื่อว่า สุขา เพราะยังสัมปยุตตธรรมให้เป็นสุข และยังกายให้ได้รับรสอร่อย ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่าย่อมเคี้ยวกินอย่างดี หรือย่อมขุดซึ่งอาพาธทางกายและทางใจ ชื่อว่า สุขา ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า 'ชื่อว่า สุขา เพราะการให้โอกาสแก่สุขนั้นทำได้ง่าย' ชื่อว่า เวทนา เพราะย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ คำว่า เวทยมาโน คือ เสวยอยู่ สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า 'กาม' เป็นต้น สิ่งนั้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในอิริยาบถบรรพแล้ว การเสวยของบุคคลผู้มีสัมปชัญญะ ชื่อว่า สัมปชัญญเวทิยนะ

Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ. Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.

คำว่า วัตถุอารมณ์ คือ อารมณ์มีรูปเป็นต้น อารมณ์มีรูปเป็นต้นในที่นี้ เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของเวทนา จึงประสงค์เอาว่า 'วัตถุ' คำว่า อัสสะ คือ พึงมี เพราะไม่มีผู้กระทำที่พ้นจากธรรม แสดงความเป็นผู้กระทำของธรรมนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เวทนาเท่านั้นย่อมเสวย' ด้วยคำว่า 'เป็นเพียงโวหาร' นี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า 'เมื่อเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมเสวยสุขเวทนา' นี้ เป็นเพียงโวหาร

Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto. Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.

คำว่า นิตถุนันโต คือ เห็นโทษในการกั้นกระแสเวทนาอันแรงกล้า จึงครางโดยการให้โอกาสแก่เวทนานั้น เพราะเมื่อกั้นกระแสเวทนาไว้ ย่อมเกิดทุกข์อย่างใหญ่หลวง พึงยังความวิปริตอื่นให้เกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุนั้น พระเถระจึงพลิกกลับไปกลับมา คำว่า โยเชตวา วิริยสมถัง คือ เพราะวิริยะในการอดกลั้นมีกำลังมากเกินไป จึงประกอบวิริยสมถะด้วยการยังวิริยะนั้นให้ลดลง ด้วยการทำให้มีรสเสมอกันด้วยสมาธิ คำว่า สหปฏิสัมภิทาหิ คือ พร้อมด้วยโลกุตตรปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เพราะในขณะแห่งอริยมรรค การบรรลุปฏิสัมภิทาทั้งหลายย่อมมีโดยไม่หลง ส่วนในอรรถปฏิสัมภิทา ย่อมมีโดยเป็นไปเพื่อการทำอารมณ์ด้วย หรือว่าเมื่อปฏิสัมภิทาที่เป็นโลกีย์มีอยู่ ในกาลที่เกิดขึ้น ประสงค์เอาความสามารถในปฏิสัมภิทานั้น จึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย' คำว่า สมสีสี คือ เป็นผู้มีวาระเสมอกัน ปรินิพพานในวาระถัดจากวาระแห่งการพิจารณา ดังนี้เป็นอรรถ

Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti ca [Pg.312] idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.

สุขเป็นฉันใด ทุกข์ก็เป็นฉันนั้น เหมือนที่กล่าวถึงสัมปชัญญเวทิยนะด้วยบทว่า 'ใครเสวยสุข' เป็นต้น ฉันใด ทุกข์ก็ฉันนั้น ในคำนั้น ชื่อว่า ทุกขา เพราะยังสัมปยุตตธรรมให้เป็นทุกข์ และย่อมบีบคั้นเบียดเบียนกาย ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่าย่อมเคี้ยวกินอย่างเลว หรือย่อมขุดซึ่งความสำราญทางกายและทางใจ ชื่อว่า ทุกขา ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า 'ชื่อว่า ทุกขา เพราะการให้โอกาสแก่ทุกข์นั้นทำได้ยาก' คำว่า อรูปกรรมฐาน คือ การกำหนดอรูป การน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยอรูปธรรมเป็นประธาน ดังนี้เป็นอรรถ ผัสสะไม่ปรากฏ และเพราะจิตมีอาการไม่แจ่มแจ้ง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมปรากฏประดุจความมืด' และคำว่า 'ไม่ปรากฏ' นี้ กล่าวหมายถึงบุคคลเช่นนั้น เพราะเวทนาเท่านั้นย่อมปรากฏชัดเจนกว่าแก่บุคคลเหล่านั้นแต่แรก ก็คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสักกปัญหาสูตรเป็นต้นว่า 'ผัสสะย่อมปรากฏ วิญญาณย่อมปรากฏ' นั้น ย่อมไม่ขัดแย้งกัน การประกอบความว่า กรรมฐานที่กล่าวโดยเวทนา ย่อมปรากฏ และคำว่า 'เพราะความปรากฏแห่งการเกิดขึ้นของเวทนาทั้งหลาย' นี้ กล่าวโดยสุขเวทนาและทุกขเวทนา เพราะการเป็นไปของเวทนาเหล่านั้นหยาบ ไม่เหมือนเวทนาอื่น หรือเพราะเวทนาอื่นก็ควรถูกถือเอาโดยการถือเอาเวทนาทั้งสองนั้นเป็นประธาน การเป็นไปของเวทนาอื่นก็ปรากฏแก่ผู้รู้ทั้งหลายอยู่แล้ว จึงควรเห็นการถือเอาโดยไม่จำกัดว่า 'เวทนาทั้งหลาย' พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสักกปัญหาสูตรนั่นเอง เพราะฉะนั้น อรรถวิเศษที่ควรกล่าวในที่นั้น พึงถือเอาโดยนัยที่กล่าวไว้ในลีนัตถัปปกาสนีย์นั่นเอง

Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

ก่อนหน้านี้ ได้กล่าวถึงการรู้แจ้งว่า “เวทนาย่อมเสวยอารมณ์โดยทำวัตถุและอารมณ์ให้เป็นปัจจัย” โดยความเป็นไปของเวทนาที่ขึ้นอยู่กับอารมณ์ และโดยความเป็นอนัตตาของเวทนา บัดนี้ ท่านแสดงการรู้แจ้งความเป็นอนิจจังเป็นต้นของเวทนานั้น จึงกล่าวว่า “นี้เป็นการรู้แจ้งอีกปริยายหนึ่ง” เหมือนอย่างที่จิตสองดวงไม่อาจเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียวกัน เพราะไม่มีปัจจัยที่ไม่แน่นอนมารวมกันฉันใด เวทนาสองอย่างก็ไม่อาจเกิดขึ้นพร้อมกันฉันนั้น เพราะความเป็นไปของอารมณ์ที่ต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ในขณะแห่งสุขเวทนา ย่อมไม่มีทุกขเวทนา” นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะในขณะนั้นอุเบกขาเวทนาก็ไม่มีด้วย เพราะฉะนั้น ในขณะแห่งสุขเวทนา การรู้แจ้งความไม่มีหลังจากที่ได้มีขึ้นแล้วของเวทนาอื่น ย่อมทำให้รู้แจ้งความไม่มีหลังจากที่ได้มีขึ้นแล้วของสุขเวทนาด้วย ท่านจึงแสดงความปรากฏชัดของสุขเวทนานั้นว่า “และสุขเวทนานี้ก็ไม่มีมาก่อนหน้านี้” และพึงเห็นว่าด้วยเหตุนี้ ความปรากฏชัดของเวทนาเหล่านั้นก็เป็นอันแสดงแล้วด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เวทนาชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา” ด้วยการระบุถึงความเป็นอนิจจัง ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่ถูกทำลายของเวทนา เพราะเมื่อถูกทำลายแล้ว ความเป็นอนิจจังย่อมรู้ได้ง่าย ด้วยการระบุถึงความเป็นอธูวะ (ไม่ยั่งยืน) ย่อมแสดงความปรากฏชัดของเวทนานั้น เพราะความเป็นสภาพที่ไม่คงอยู่ตลอดไปเป็นต้น ด้วยการระบุถึงความเป็นวิปริณามะ (แปรปรวน) ย่อมแสดงความเป็นทุกข์ของเวทนานั้น เพราะการแสดงความเป็นอย่างอื่น ด้วยเหตุนั้น แม้สุขเวทนาก็เป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงเวทนาอื่นเล่า ด้วยเหตุนี้ ความเป็นทุกข์ของเวทนาทั้งสามก็เป็นอันแสดงแล้ว ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่าการรู้แจ้งไตรลักษณ์ในเวทนาทั้งสามว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตาโดยส่วนเดียว” ย่อมส่องสว่างแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ เขาจึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเวทนานั้น”

Idāni [Pg.313] tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā.

บัดนี้ เพื่อยืนยันความหมายนั้นด้วยพระสูตร (ม. นิ. ๒.๒๐๕) ท่านจึงกล่าวคำว่า “และสิ่งนี้ก็ตรัสไว้แล้ว” เป็นต้น ในพระสูตรนั้น คำว่า “ในขณะนั้น ย่อมไม่เสวยทุกขเวทนา” หมายความว่า ในขณะที่ประกอบด้วยสุขเวทนานั้น ย่อมไม่เสวยทุกขเวทนา เพราะทุกขเวทนาในอดีตดับไปแล้ว และในอนาคตยังไม่เกิดขึ้นตามลำดับ ส่วนทุกขเวทนาในปัจจุบันนั้น ได้กล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้แล้ว เวทนาไม่เที่ยง เพราะดำรงอยู่เพียงชั่วขณะที่ทำกิจของตน เวทนาเป็นสังขตะ เพราะถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้นโดยการรวมกัน เวทนาเป็นปฏิจจสมุปปันนะ เพราะเกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัยมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้น พึงเห็นว่า เวทนามีความสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป ดับไปเป็นปกติ จึงชื่อว่าเป็นธรรมดาแห่งความสิ้นไป เป็นธรรมดาแห่งความเสื่อมไป เป็นธรรมดาแห่งความคลายกำหนัด เป็นธรรมดาแห่งความดับไป

Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti.

สิ่งที่กิเลสพึงถูกต้องเรียกว่า “อามิส” ได้แก่ กามคุณ ๕ สิ่งที่ประกอบด้วยอามิสโดยการกระทำให้อารมณ์ เรียกว่า “สามิส” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อาศัยอามิสคือกามคุณ ๕”

Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti.

คำว่า “ต่อจากนี้ไป” หมายถึงพระบาลีที่ว่า “มีเวทนา” เป็นต้น ท่านกล่าวว่า “เป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วในกายานุปัสสนา”

Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเวทนานุปัสสนาจบแล้ว

Cittānupassanāvaṇṇanā

คำอธิบายจิตตานุปัสสนา

381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo[Pg.314]. Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.

๓๘๑. สิ่งที่ดำเนินไปพร้อมกับราคะโดยการประกอบกัน เรียกว่า “สราคะ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยโลภะ” ในที่นี้ คำว่า “วีตราคะ” พึงเป็นบทตรงข้ามของบทว่า “สราคะ” ก็จริง แต่เพราะมุ่งหมายถึงการพิจารณาธรรม จึงเป็นการถือเอาเฉพาะโลกียกุศลและอัพยากตะเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โลกียกุศลและอัพยากตะ” แล้วอธิบายความหมายนั้นด้วยคำว่า “แต่สิ่งนี้” เป็นต้น อกุศลจิตที่เหลืออีก ๔ ดวง คือ โทสมูลจิต ๒ ดวง และโมหมูลจิต ๒ ดวง อกุศลจิตเหล่านั้นไม่มีการประกอบด้วยราคะ จึงไม่มีความเป็นสราคะ แต่เพราะมีราคะเป็นนิมิต อาจมีราคะร่วมด้วยในบางขณะ จึงไม่มีความเป็นวีตราคะด้วย ด้วยเหตุนี้ จึงได้เพียงความเป็นผู้พ้นจากบททั้งสองในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่เข้าถึงบทแรกและบทหลัง” ถ้าเป็นเช่นนั้น จะเป็นการรู้แจ้งเฉพาะส่วนหรือไม่? ไม่ใช่ เพราะอกุศลจิตเหล่านั้นนับเนื่องอยู่ในระหว่างแห่งทุกะ (หมวดสอง) ทั้งสองนั้น ส่วนชนเหล่าใดเห็นว่า “เมื่อไม่ถือเอาความเป็นปฏิปักษ์ การไม่มีสัมปยุต (การไม่ประกอบกัน) นั่นแหละเป็นประมาณในที่นี้ เหมือนอย่างอัพยากตะบางอย่าง” ตามความเห็นของชนเหล่านั้น พึงทราบว่าอกุศลจิตที่เหลือก็สงเคราะห์เข้าในบทที่สองด้วย ในทุติยทุกะ (หมวดสองที่สอง) ก็พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ในอกุศลมูลจิต สิ่งที่ดำเนินไปพร้อมกับโมหะเท่านั้น เรียกว่า “สโมหะ” ท่านจึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและประกอบด้วยอุทธัจจะ” เพราะในที่นี้ แม้การกำหนดบทแรกว่า “พร้อมด้วยโมหะเท่านั้น จึงเป็นสโมหะ” ก็ย่อมได้ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า “แต่เพราะ” เป็นต้น แต่เหมือนอย่างที่วิจิกิจฉาสหคตจิตและอุทธัจจสหคตจิต ๒ ดวงนี้ ถูกเรียกว่า “โมมูหจิต” เพราะมีความหลงงมงายอย่างยิ่ง และมีความเป็นโมหะพิเศษโดยนัยเฉพาะบุคคล จึงถูกเรียกว่า “สโมหะ” โดยเฉพาะ ไม่เหมือนอกุศลจิตที่เหลือ ท่านจึงกล่าวอย่างลังเลว่า “ย่อมเป็นไปเท่านั้น” สิ่งที่ถูกครอบงำด้วยถีนมิทธะโดยการประกอบกัน เรียกว่า “ถีนมิทธานุปติตะ” ได้แก่ สสังขาริกอกุศลจิต ๕ ดวง คือ จิตที่หดหู่ จิตที่หดหู่ชื่อว่าดำเนินไปโดยอาการที่หดหู่ในอารมณ์ สิ่งที่ประกอบด้วยอุทธัจจะที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยพิเศษ เรียกว่า “อุทธัจจสหคตะ” มิฉะนั้น อกุศลจิตทั้งหมดก็เป็นอุทธัจจสหคตะนั่นเอง จิตที่ฟุ้งซ่านชื่อว่าดำเนินไปโดยอาการที่แผ่ซ่านไปเป็นพิเศษในอารมณ์ด้วยอำนาจความฟุ้งซ่าน

Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

ถึงซึ่งความเป็นใหญ่ด้วยความสามารถในการข่มกิเลสไว้ได้ ด้วยมีผลไพบูลย์ และด้วยมีกระแสสืบต่อยาวนาน หรือถึงแล้ว ปฏิบัติแล้วด้วยฉันทะอันยิ่งใหญ่เป็นต้น จึงชื่อว่า มหัคคตะ อนึ่ง มหัคคตะนั้นเป็นไปในภูมิรูปและอรูป เพราะไม่มีสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นในโลก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร" อนึ่ง ปฏิปักษ์ของมหัคคตะในที่นี้คือ ปริตตะเท่านั้น จึงตรัสว่า "อมหัคคตะคือ กามาวจร" ชื่อว่า สอุตตระ เพราะเป็นไปพร้อมกับธรรมที่ยิ่งกว่าซึ่งสามารถก้าวล่วงตนได้ ด้วยปฏิปักษ์ของสอุตตระ จึงชื่อว่า อนุตตระ พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นโดยอ้างอิงกันและกัน จึงตรัสว่า "สอุตตระคือ กามาวจร" เป็นต้น ตั้งไว้ดีแล้วด้วยสมาธิที่สามารถข่มปฏิปักษ์ได้ จึงชื่อว่า สมาหิตะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยัสสา" เป็นต้น คำว่า "ยัสสา" คือ แห่งจิตใด ไม่ตั้งไว้ดีแล้วด้วยสมาธิที่กล่าวมาแล้ว จึงชื่อว่า อสมาหิตะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปราศจากสมาธิทั้งสอง" พ้นแล้วด้วยททังควิมุตติ คือ กามาวจรกุศลจิต, พ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติ คือ มหัคคตจิต, พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า "พ้นแล้วด้วยททังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ" หากพึงถือเอาว่า "จิตใดไม่มีวิมุตติทั้งสองนั้น จิตนั้นชื่อว่าปราศจากวิมุตติทั้งสอง" ก็พึงสงสัยในโลกุตตรจิตได้ เพื่อป้องกันความสงสัยนั้น จึงตรัสว่า "สมุจเฉท...เป... ไม่มีโอกาสเลย" อนึ่ง พึงทราบว่าความเป็นโอกาสนั้น ทรงประสงค์ถึงทางเดินแห่งการพิจารณา ส่วนใดในที่นี้ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ ส่วนนั้นก็เป็นของตื้นอยู่แล้ว เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง

Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนาจิตตานุปัสสนาจบแล้ว

Dhammānupassanā

ธัมมานุปัสสนา

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā

คำพรรณนาหมวดนิวรณ์

382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena [Pg.315] pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā.

๓๘๒. ธัมมานุปัสสนาทรงแสดงไว้ ๕ อย่าง โดยแสดงการจำแนกธรรมมีธรรมที่ควรละเป็นต้น ความหมายนี้พึงทราบได้จากพระบาลีเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้ความหมายนั้น จึงตรัสว่า "พึงแสดงธัมมานุปัสสนา ๕ อย่าง" ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงทรงแสดงโดยนัยแห่งนิวรณ์เป็นต้นเท่านั้น? เพราะอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพราะเวไนยสัตว์เหล่าใด ธรรมที่ควรละคือนิวรณ์พึงกล่าวจำแนกเป็นอันดับแรก พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธัมมานุปัสสนาในนิวรณ์เป็นอันดับแรกโดยอาศัยเวไนยสัตว์เหล่านั้น อนึ่ง กายานุปัสสนาก็ทรงแสดงโดยมีสมถะเป็นเบื้องหน้า จากนั้นจึงเป็นการแสดงที่ยิ่งขึ้นไปในขันธ์ที่ควรกำหนดรู้ ในอายตนะที่ควรเจริญ ในโพชฌงค์ และในสัจจะที่มีการจำแนกเป็นต้นว่าควรกำหนดรู้ เพราะเหตุนั้น การเจริญสมถะในที่นี้จึงเป็นที่ประสงค์เพียงเพื่อวิปัสสนาเท่านั้น การแสดงสติปัฏฐานมีวิปัสสนาเป็นประธาน มีวิปัสสนามาก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกความเป็นธรรมที่ทรงแสดงโดยการน้อมไปในวิปัสสนา จึงตรัสว่า "อนึ่ง" เป็นต้น ในที่นั้น พึงเห็นการกล่าวถึงการกำหนดรู้แบบผสมโดยอาศัยขันธ์ อายตนะ และทุกขสัจ คำว่า "การกำหนดรู้สัญญาและสังขารขันธ์" ด้วยคำว่า "ปิ" (ด้วย) ย่อมรวบรวมการกำหนดรู้ปัญจุปาทานขันธ์ทั้งหมด เพราะขันธ์ที่เหลือสงเคราะห์เข้าในขันธ์เหล่านั้น

‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti vuttaṃ. Saṃvijjamānanti attano santāne upalabbhamānaṃ. Yathāti yenākārena, so pana ‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho.

คำว่า "ความเป็นคู่กันแห่งธรรมดำและธรรมขาวไม่มี" เพราะไม่มีในขณะที่รู้ จึงตรัสว่า "โดยความเป็นไปเนืองๆ" คำว่า "มีอยู่" คือ ที่ปรากฏอยู่ในสันดานของตน คำว่า "อย่างไร" คือ ด้วยอาการใด อนึ่ง เพราะตรัสว่า "กามฉันทะย่อมเกิดขึ้น" อาการนั้นจึงเป็นอาการแห่งเหตุของกามฉันทะ โดยอรรถแล้วก็คือเหตุนั้นเอง จึงตรัสว่า "ด้วยเหตุใด" คำว่า "จะ" เป็นอรรถรวมความหมายที่จะกล่าวต่อไป

Tatthāti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ. Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tanti ayonisomanasikāraṃ. Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā.

คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในบทที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "ยถา จ" เป็นต้น คำว่า "สุภัมปิ" คือ กามฉันทะด้วย กามฉันทะนั้นแล ชื่อว่า "สุภะ" โดยอาการที่ตนยึดถือ และชื่อว่า "นิมิต" เพราะเป็นนิมิตของกามฉันทะอื่นที่ดำเนินไปโดยอาการนั้น รูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา หรือที่ถูกยึดถือด้วยอาการที่น่าปรารถนา ชื่อว่า สุภารมณ์ การมนสิการที่ไม่เป็นอุบายเพื่อการบรรลุประโยชน์สุขที่ปรารถนา ชื่อว่า อนุปายมนสิการ คำว่า "นั้น" คือ อโยนิโสมนสิการ คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในสุภนิมิต ๒ อย่างนั้น ที่เป็นสภาคะเหตุและเป็นอารมณ์ คำว่า "อาหาร" คือ ปัจจัย เพราะนำมาซึ่งผลของตน

Asubhanti [Pg.316] asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti girimānandasutte (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti.

คำว่า "อสุภะ" คือ อสุภฌาน โดยมีการลบอุตตรบท (บทหลัง) อนึ่ง อสุภฌานนั้นพึงเห็นว่าเกิดขึ้นในอสุภะที่ไม่มีวิญญาณ ๑๐ อย่าง และในอสุภะที่มีวิญญาณ เช่น ผมเป็นต้น อนึ่ง สัญญาในผมเป็นต้นนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคิริมานันทสูตร (อ. อังคุตตรนิกาย ๑๐.๖๐) ว่า "อสุภสัญญา" อนึ่ง ในที่นี้พึงทราบว่า การถือเอาอโยนิโสมนสิการ ๔ อย่าง และโยนิโสมนสิการนั้น กระทำไปเพื่อแสดงให้เห็นโดยไม่เหลือ อนึ่ง การมนสิการว่า "สุภะ" และ "อสุภะ" ในอสุภะเหล่านั้น เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ส่วนการมนสิการอื่นก็เป็นที่ประสงค์ด้วย เพราะเป็นไปตามนั้น

Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo. ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva.

การกำหนดรู้อาการปฏิกูลในอสุภะ ๑๑ อย่าง หรือการปฏิบัติเช่นนั้นที่นิมิตแห่งการกำหนดรู้เกิดขึ้นในอสุภะเหล่านั้น ชื่อว่า การกำหนดรู้อสุภนิมิต การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนาเพื่อนำไปสู่อุปจาระและอัปปนา ชื่อว่า อสุภภาวนานุโยค พวกอาจารย์กล่าวว่า "กามฉันทะย่อมละไป เพราะไม่ได้รับโอกาสจากการที่ถีนมิทธะไม่ครอบงำผู้รู้จักประมาณในอาหาร ผู้บริโภคอาหารพอประมาณ" ความหมายนี้แม้ในนิทเทสก็กล่าวไว้ อนึ่ง ผู้ใดรู้ชัดซึ่งความเป็นของปฏิกูลของอาหาร ความเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่งของการแปรสภาพของอาหารนั้น ของสิ่งที่อาศัยอาหารนั้น และของสิ่งที่อาหารนั้นเป็นอุปนิสัย และความเป็นของที่กายดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ผู้นั้นชื่อว่า ผู้รู้จักประมาณในอาหาร ด้วยการรู้ประมาณในอาหารโดยประการทั้งปวง กามฉันทะย่อมละไปจากบุคคลเช่นนั้นแล

Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti.

พระเถระชื่อติสสะผู้บำเพ็ญอสุภกรรมฐาน เป็นผู้เห็นกระดูกคือฟัน. บทว่า ปหีนสฺส ความว่า ที่ละได้แล้วด้วยการข่มไว้. แม้ในที่อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. โดยนัยแห่งพระอภิธรรม (ธ.ส. 1159, 1503) โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ จึงกล่าวว่า “ด้วยอรหัตตมรรค”.

Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā.

แม้ปฏิฆะที่เกิดขึ้นก่อน ก็เป็นปฏิฆนิมิต เพราะกระทำความหมายว่าเป็นเหตุแห่งปฏิฆะที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง.

Mejjati siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato. ‘‘Cetovimuttī’’ti vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti mettāya. Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato.

บุคคลผู้รักใคร่เอ็นดู ชื่อว่า มิตร คือบุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์. ภาวะที่มีอยู่ในมิตรนั้น หรือเป็นของมิตรนั้น ชื่อว่า เมตตา คือความปรารถนาประโยชน์, (บทว่า ตสฺสา เมตฺตาย ความว่า) เพื่อเมตตานั้น. แม้อัปปนาและอุปจาระก็ใช้ได้ เพราะเป็นคำที่ใช้ทั่วไป. เมื่อกล่าวว่า “เจโตวิมุตติ” อัปปนาเท่านั้นที่ใช้ได้ เพราะเมื่อยังไม่ถึงอัปปนา ย่อมไม่มีการหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างสิ้นเชิง. บทว่า ตํ คือโยนิโสมนสิการ. บทว่า ตตฺถ คือในเมตตา. บทว่า พหุลํ ปวตฺตยโต คือผู้กระทำให้มาก.

Sattesu [Pg.317] mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho, paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā.

การยังความรักใคร่และการนำประโยชน์เข้าไปตั้งไว้ในสัตว์ทั้งหลายให้เกิดขึ้นและเป็นไป ชื่อว่าการเรียนเมตตานิมิต. เมตตามนสิการที่เกิดขึ้นก่อน เป็นเหตุแห่งเมตตามนสิการที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง เพราะฉะนั้น เมตตามนสิการนั่นเองชื่อว่าเมตตานิมิต. กรรมเป็นของตนของสัตว์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า กัมมัสสกะ, ความเป็นแห่งกัมมัสสกะ ชื่อว่า กัมมัสสกตา คือความเป็นผู้มีกรรมเป็นมรดก. การพิจารณาคือการใคร่ครวญโทษและอานิสงส์ตามความเป็นจริงในโทสะและเมตตา ในที่นี้ชื่อว่า ปฏิสังขานะ. ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรผู้มีปกติอยู่ด้วยเมตตา ในที่นี้ชื่อว่า กัลยาณมิตตตา. บทว่า โอทิสฺสกาโนทิสฺสกทิสาผรณานํ ความว่า ความเป็นผู้เจาะจงโดยอำนาจตน, บุคคลผู้เป็นที่รักยิ่ง, สหาย, ผู้เป็นกลาง และผู้มีเวร ชื่อว่า โอทิสสกตา. เมื่อกระทำการทำลายเขตแดนได้แล้ว ชื่อว่า อโนทิสสกตา. ความเป็นผู้แผ่ไปในทิศโดยอำนาจการแผ่ไปในทิศมีทิศหนึ่งเป็นต้น พึงทราบในการเรียนเมตตา. หรือการแผ่ไปในทิศโดยเจาะจงโดยอำนาจวิหาร ตรอก และหมู่บ้านเป็นต้น. การแผ่ไปในทิศโดยไม่เจาะจงโดยอำนาจทิศมีทิศตะวันออกเป็นต้น โดยเว้นการระบุวิหารเป็นต้น. ท่านกล่าวคำว่า “โอทิสฺสกาโนทิสฺสกทิสาผรณานํ” นี้ โดยหมายถึงการเรียน ๒ อย่างนี้. และบทว่า อุคฺคโห พึงทราบว่าหมายถึงระดับอุปจาระ. การเสพเมตตาที่เรียนแล้ว ชื่อว่า ภาวนา. ในเมตตาภาวนานั้น เมตตาที่แผ่ไปโดยไม่เจาะจงมี ๒๐ อย่าง โดยความเป็นไป ๕ อย่าง คือ สัตว์ทั้งปวง, ปาณะทั้งปวง, ภูตะทั้งปวง, บุคคลทั้งปวง, ผู้ที่นับเนื่องในอัตภาพทั้งปวง และโดยความเป็นไป ๔ อย่างในแต่ละอย่าง คือ ขอจงเป็นผู้ไม่มีเวร, ไม่มีความเบียดเบียน, ไม่มีทุกข์, จงรักษาตนให้เป็นสุข. ส่วนเมตตาที่แผ่ไปโดยเจาะจง พึงทราบว่ามี ๗ อย่าง โดยอำนาจสัตว์ ๗ จำพวก คือ หญิงทั้งปวง, ชายทั้งปวง, พระอริยะทั้งปวง, อนริยะทั้งปวง, เทวดาทั้งปวง, มนุษย์ทั้งปวง, วินิปาติกะทั้งปวง หรือมี ๒๘ อย่าง, มี ๑๐ อย่าง โดยอำนาจทิศ ๑๐ หรือในแต่ละทิศ มี ๔๘๐ อย่าง โดยความต่างแห่งสัตว์มีหญิงเป็นต้น และไม่มีเวรเป็นต้น.

Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā. Līnākāroti saṅkocāpatti.

อโยนิโสมนสิการใดที่ยังความไม่ยินดีเป็นต้นให้เกิดขึ้น อโยนิโสมนสิการนั้นชื่อว่าอโยนิโสมนสิการในความไม่ยินดีเป็นต้น. เพราะคำที่เป็นสัตตมีวิภัตตินี้ พึงทำให้สำเร็จด้วยอโยนิโสมนสิการนั้น. แม้ในบทที่เหลือจากนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ความเบื่อหน่ายในเสนาสนะอันสงัด และความละทิ้งภาวะที่เกิดขึ้นในกุศลธรรมอันยิ่ง. บทว่า กายวินมนา คือการน้อมกายเนื้อไปด้วยอาการที่ผิดปกติ. บทว่า ลีนากาโร คือการถึงความหดตัว.

Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca [Pg.318] natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti.

เพราะมีสภาพเป็นการเริ่มปฏิบัติกุศลธรรม และมีสภาพทำให้ปฏิปักษ์ต่อกุศลธรรมนั้นเหือดแห้งไป ท่านจึงเรียกวิริยะที่ดำเนินไปตั้งแต่อารัมภธาตุเป็นต้นว่า “ปฐมารัมภวิริยะ”. เพราะลำพังเพียงการเริ่มครั้งแรก ยังไม่มีการกำจัดความเกียจคร้านและการถึงความมั่นคง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “(นิกกมธาตุ) มีกำลังยิ่งกว่านั้น เพราะออกไปจากความเกียจคร้าน”. แต่เพราะวิริยะที่ได้การเสพคุ้นด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ ย่อมนำคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปมาให้ และย่อมถึงความมั่นคงอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “(ปรักกมธาตุ) มีกำลังยิ่งกว่านั้น เพราะก้าวไปสู่ฐานะที่สูงขึ้นไป”.

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘catupañca…pe… na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.

บทว่า อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห ความว่า การถือเอานิมิตแห่งถีนมิทธะในการบริโภคมาก. อธิบายว่า เป็นการถือเอาเหตุและมิใช่เหตุแห่งถีนมิทธะว่า เมื่อบริโภคเท่านี้ อาหารนั้นเป็นเหตุแห่งถีนมิทธะ เมื่อบริโภคเท่านี้ ไม่เป็นเหตุ. และคำนี้ท่านกล่าวโดยนัยปฏิเสธ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านแสดงความรู้จักประมาณในการบริโภคโดยอรรถว่า “เมื่อบริโภคเท่านี้ อาหารนั้นไม่เป็นเหตุแห่งถีนมิทธะ”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สี่ห้าคำ...ฯลฯ...ไม่เป็นเหตุ”. บทว่า ทิวา สุริยาโลโก พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า แม้แก่ผู้ที่มนสิการแสงอาทิตย์ซึ่งเป็นนิมิตที่ถือเอาในเวลากลางวันในเวลากลางคืน. เพราะธุดงค์ทั้งหลายอาศัยวิริยะ ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยธุดงค์”.

Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’ti vuttaṃ.

แม้กุกกุจจะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการตามเดือดร้อนถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ ก็มีลักษณะเสมอกับอุทธัจจะ เพราะนำความไม่สงบมาให้แก่จิต. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความไม่สงบ ชื่อว่า อาการที่ไม่สงบ โดยอรรถแล้ว สิ่งนี้คืออุทธัจจกุกกุจจนั่นเอง”.

Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto.

เพราะความเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความพิจารณาสูตรเป็นต้นทั้งโดยข้อความและโดยอรรถของผู้เป็นพหูสูต ย่อมไม่มีความฟุ้งซ่าน เพราะความเป็นผู้ได้บรรลุอรรถและเวทะเป็นต้น และเพราะความเป็นผู้ปฏิบัติโดยชอบธรรม และเพราะความเป็นไปแห่งการแก้ไขที่เหมาะสม ย่อมไม่มีความเดือดร้อนใจในสิ่งที่ทำและไม่ได้ทำ จึงตรัสว่า ‘แม้ด้วยความเป็นพหูสูต...ฯลฯ...ความฟุ้งซ่านและความรำคาญย่อมละได้’ พึงทราบว่า ความฟุ้งซ่านและความรำคาญย่อมละได้ด้วยความเป็นพหูสูตเป็นยอดฉันใด ย่อมละได้ด้วยความเป็นผู้สอบถามและด้วยความเป็นผู้ชำนาญในวินัยเป็นยอดฉันนั้น. และการคบหาท่านผู้เจริญย่อมนำมาซึ่งความประพฤติของท่านผู้เจริญ จึงกล่าวว่า เป็นเหตุให้ความฟุ้งซ่านและความรำคาญละได้ เพราะทำให้จิตสงบ. อนึ่ง พึงทราบว่า กัลยาณมิตรผู้ทรงวินัยผู้บรรเทาความรำคาญได้นั้น ท่านกล่าวไว้โดยไม่คำนึงถึงความเป็นผู้ใหญ่. และความฟุ้งซ่านของบรรพชิตส่วนมากมีกุกกุจจะ (ความรำคาญ) เป็นเหตุ จึงแสดงความเป็นผู้สอบถามเป็นต้นด้วยนัยแห่งวินัยเท่านั้น โดยเริ่มว่า ‘เพราะเป็นผู้สอบถามเรื่องที่ควรและไม่ควรมาก’ เป็นต้น. บทว่า ‘เมื่อความฟุ้งซ่านและความรำคาญละได้แล้ว’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด. เพราะกุกกุจจะ (ความรำคาญ) สหรคตด้วยโทมนัส จึงกล่าวว่า ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอนาคามิมรรค.

Tiṭṭhati [Pg.319] pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā, vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā, atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ.

ธรรมทั้งหลายที่ตั้งอยู่ ดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า ฐานียะ (ที่ตั้ง) เป็นฐานียะของวิจิกิจฉา ชื่อว่า วิจิกิจฉาฐานียะ (ที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา) คือ ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งวิจิกิจฉา หรือว่า ธรรมที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐานียะ, วิจิกิจฉาเป็นฐานียะของธรรมนี้ ชื่อว่า วิจิกิจฉาฐานียะ, โดยอรรถคือ วิจิกิจฉานั่นเอง. วิจิกิจฉานั้นที่เกิดขึ้นก่อน ย่อมเป็นเหตุที่ไม่ทั่วไป เพราะเป็นเหตุที่มีส่วนเสมอกันของวิจิกิจฉาที่จะเกิดขึ้นในภายหลัง.

Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā, asevitabbā, hīnā ca. Ye kusalā, te anavajjā, sevitabbā, paṇītā ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, paṇītehi paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā. Sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti.

บทว่า กุสลากุสลา (กุศลและอกุศล) คือ กุศลเพราะเป็นสภาพที่เกิดจากความฉลาด, อกุศลเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลนั้น. อกุศลทั้งหลายนั้นเป็นสภาพมีโทษ ไม่ควรเสพ และเลวทราม. กุศลทั้งหลายนั้นเป็นสภาพไม่มีโทษ ควรเสพ และประณีต. หรือว่า กุศลที่ปรารภด้วยฉันทะเป็นต้นที่เลวทรามก็เป็นกุศลที่เลวทราม, ที่ปรารภด้วยฉันทะเป็นต้นที่ประณีตก็เป็นกุศลที่ประณีต. บทว่า กัณหา (ดำ) คือ ดำ เพราะทำให้จิตไม่ผ่องใส. บทว่า สุกกา (ขาว) คือ ขาว เพราะทำให้จิตผ่องใส. หรือว่า กัณหาเพราะเป็นเหตุแห่งกัณหาภิชาติ, สุกกาเพราะเป็นเหตุแห่งสุกกาภิชาติ. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสภาพมีส่วนเสมอ (เป็นคู่กัน). เพราะว่า กัณหาเป็นสภาพมีส่วนเสมอของสุกกา เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรง, สุกกาก็เช่นกันกับธรรมอื่น. อีกอย่างหนึ่ง กัณหาสุกกาและสภาพมีส่วนเสมอ ชื่อว่า กัณหาสุกกสัปปฏิภาคา (ดำขาวและมีส่วนเสมอ). เพราะว่า สุขเวทนาเป็นสภาพมีส่วนเสมอของทุกขเวทนา, และทุกขเวทนาก็เป็นสภาพมีส่วนเสมอของสุขเวทนา.

Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho.

แม้ว่าวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๘ ประการทั้งหมด ย่อมละได้ด้วยความเป็นพหูสูตและการสอบถาม, ถึงกระนั้น เพราะวิจิกิจฉาที่เหลือมีวิจิกิจฉาในพระรัตนตรัยเป็นมูล จึงตรัสว่า ‘ปรารภพระรัตนตรัย ๓ ประการ’. เมื่อรู้แจ้งคุณของพระรัตนตรัยแล้ว ย่อมไม่มีวิจิกิจฉาที่กล่าวว่า ‘สงสัยในพระศาสดา’ เป็นต้น. ความชำนาญในวินัยย่อมทำให้วิจิกิจฉาที่กล่าวว่า ‘สงสัยในสิกขา’ ละได้ จึงตรัสว่า ‘แม้เพราะความเป็นผู้ชำนาญในวินัย’. บทว่า โอกัปปนิยสัทธาสังขาตอธิโมกขพหุลัสสะ (ผู้มีอธิโมกข์อันนับว่าโอกัปปนิยสัทธามาก) คือ ผู้มีอธิโมกข์อันนับว่าศรัทธาที่หยั่งลงในวัตถุที่ควรเชื่อมาก, และพึงทราบว่า การน้อมใจเชื่อนั้นคือการทำอธิโมกข์ให้เกิดขึ้นนั่นเอง, หรือว่า อธิโมกข์คือความน้อมใจเชื่อที่น้อมไปและโอนไปในศรัทธา.

Samudayavayāti samudayavayadhammā. Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva.

บทว่า สมุทัยวยา (เกิดและเสื่อม) คือ ธรรมที่มีความเกิดและความเสื่อม. บทว่า สุภนิมิตตาสุภนิมิตตาทีสูติ (ในสุภนิมิตและอสุภนิมิตเป็นต้น) พึงประกอบคำว่า ‘เป็นต้น’ เข้ากับแต่ละบทว่า ‘ในสุภนิมิตเป็นต้น ในอสุภนิมิตเป็นต้น’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทแรกสงเคราะห์ปฏิฆนิมิตเป็นต้น, คำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทที่สองสงเคราะห์เมตตาเจโตวิมุตติเป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้ที่ควรกล่าว ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปัพพะว่าด้วยนิวรณ์ จบแล้ว.

Khandhapabbavaṇṇanā

พรรณนาปัพพะว่าด้วยขันธ์

383. Upādānehi [Pg.320] ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā.

๓๘๓. หรือว่า ขันธ์ทั้งหลายที่พึงยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งการทำอุปาทานให้เป็นอารมณ์เป็นต้น ชื่อว่า อุปาทานขันธ์.

Iti rūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha ‘‘idaṃ rūpa’’nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā ‘‘iti rūpa’’nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, sabhāvatoti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

ในบทว่า อิติ รูปัง (รูปดังนี้) คำว่า อิติ มีความหมายเหมือนกับคำว่า อิทัง (นี้) ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า ‘อิทัง รูปัง’ (รูปนี้). รูปนี้ย่อมเป็นการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่เหลือ เพราะความเป็นสภาพที่ถูกยึดถือโดยสภาพของตน จึงกล่าวว่า ‘รูปมีประมาณเท่านี้, รูปอื่นจากนี้ไม่มี’. หรือว่า คำว่า อิติ เป็นนิบาตในอรรถว่า ‘มีประการดังนี้’, เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า ‘อิติ รูปัง’ นี้ จึงแสดงรูปโดยไม่เหลือทั้งหมด พร้อมด้วยประเภทของรูปมีภูตรูปและอุปาทายรูปเป็นต้นเท่าที่มี. บทว่า สภาวโต (โดยสภาพ) คือ โดยสภาพแห่งการแตกสลาย, และโดยสภาพแห่งอายตนะมีจักษุเป็นต้นและสีเป็นต้น. ในบทว่า เวทนาทีสุปิ (แม้ในเวทนาเป็นต้น) พึงประกอบด้วยบทว่า ‘อยัง เวทนา, เอตตกา เวทนา, นะ อิโต ปรัง เวทนา อัตถีติ สภาวโต เวทนัง ปชานาติ’ (เวทนานี้, เวทนามีประมาณเท่านี้, เวทนาอื่นจากนี้ไม่มี ดังนี้ ย่อมรู้เวทนาโดยสภาพ) เป็นต้น, และบทว่า สภาวโต (โดยสภาพ) พึงประกอบด้วยบทว่า ‘โดยสภาพแห่งการเสวยอารมณ์, และโดยสภาพแห่งความสุขเป็นต้น’ เป็นต้นอย่างนี้. ส่วนที่เหลือเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปัพพะว่าด้วยขันธ์ จบแล้ว.

Āyatanapabbavaṇṇanā

พรรณนาปัพพะว่าด้วยอายตนะ

384. Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ, taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo. Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano. Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ. Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo. Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandho[Pg.321]. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo.

๓๘๔. คำว่า "ในอายตนะภายในและภายนอกทั้ง 6" (Chasu ajjhattikabāhiresūti) ความว่า พึงประกอบบทว่า "ทั้ง 6" (chasūti) เข้ากับแต่ละบทว่า "ในอายตนะภายใน 6 ในอายตนะภายนอก 6". ก็เพราะเหตุไร อายตนะทั้งสองส่วนนี้จึงตรัสไว้ส่วนละ 6 เท่านั้น? เพราะกำหนดด้วยทวารที่เกิดและอารมณ์ของหมวดวิญญาณ 6. จริงอยู่ สำหรับหมวดวิญญาณที่นับเนื่องในจักขุวิญญาณวิถี จักขุอายตนะเท่านั้นเป็นทวารที่เกิด และรูปายตนะเท่านั้นเป็นอารมณ์, ในอายตนะที่เหลือ (โสตะเป็นต้น) ก็เป็นไปอย่างนั้นสำหรับวิญญาณที่เหลือ, ส่วนสำหรับวิญญาณที่ 6 (มโนวิญญาณ) ส่วนหนึ่งของมโนายตนะที่กล่าวคือภวังคจิตเป็นทวารที่เกิด และธรรมายตนะที่ไม่สาธารณะ (กับวิญญาณอื่น) เป็นอารมณ์. ชื่อว่า จักขุ เพราะอรรถว่า ย่อมเห็น, อธิบายว่า ย่อมเสวยและทำให้ปรากฏซึ่งรูป. ชื่อว่า โสตะ เพราะอรรถว่า ย่อมฟัง. ชื่อว่า ฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม. รสคือชีวิต เพราะเป็นนิมิตแห่งชีวิต, ชื่อว่า ชิวหา เพราะอรรถว่า ย่อมเรียกหาชีวิตนั้น. ชื่อว่า กาย เพราะเป็นที่มาคือที่เกิดแห่งธรรมที่น่าเกลียดและมีอาสวะ. ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมรู้ คือรู้แจ้งอารมณ์. ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมแสดงอาการ (รูปยติ) คือประกาศภาวะที่อยู่ในใจโดยถึงความเปลี่ยนไปแห่งสี. ชื่อว่า สัททะ เพราะอรรถว่า ย่อมเปล่งออก (สัปปติ) คือถูกนำไปโดยปัจจัยของตน ถึงความเป็นสภาพอันโสตวิญญาณพึงรู้. ชื่อว่า คันธะ เพราะอรรถว่า ย่อมส่งกลิ่น (คันธยติ) คือบอกที่ตั้งของตน. ชื่อว่า รส เพราะอรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มรส (รสันติ) นั้น. ชื่อว่า โผฏฐัพพะ เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงถูกต้อง (ผุสียติ). ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน. ส่วนอายตนะทั้งหมด ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่า เป็นที่มา (อาโย) และแผ่ไป (ตนน) เป็นต้น. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอธิการนี้, ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคสังวัณณนาเถิด.

Cakkhuñca pajānātīti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, yāthāvasarasoti ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena.

ในคำว่า "ย่อมรู้ชัดซึ่งจักษุด้วย" (Cakkhuñca pajānātīti) นี้ ท่านกล่าวว่า "จักษุปสาท" (cakkhupasādanti) เพื่อแสดงว่า จักษุนี้คือปสาทจักษุ ไม่ใช่สสัมภารจักษุ และไม่ใช่ทิพยจักษุเป็นต้น. ซึ่งหมายถึงจักษุที่ตรัสไว้ว่า "จักษุใดเป็นปสาทะอาศัยมหาภูตรูป 4". บทว่า "จ" (ca-saddo) มีอรรถว่ารวบรวมเนื้อความที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า "โดยอำนาจแห่งรสและลักษณะตามความเป็นจริง" (Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti) ความว่า โดยอำนาจแห่งรส (กิจ) และลักษณะของตนที่ไม่ผิดเพี้ยน, อธิบายว่า โดยอำนาจแห่งกิจคือการดึงดูดในรูปทั้งหลาย และโดยอำนาจแห่งลักษณะคือความใสของภูตรูปที่ควรแก่การกระทบกับรูป และโดยอำนาจแห่งลักษณะคือความใสของภูตรูปที่มีกรรมอันมีตัณหาคือความใคร่จะเห็นเป็นเหตุตั้งขึ้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "โดยอำนาจแห่งรสและลักษณะตามความเป็นจริง" ความว่า โดยอำนาจแห่งรสตามความเป็นจริงด้วย และโดยอำนาจแห่งลักษณะด้วย, และพึงทราบว่า "รสตามความเป็นจริง" (yāthāvasarasoti) คือสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน. เพราะสภาวะนั้น อันบุคคลย่อมลิ้มรส คือย่อมเสวย ย่อมยินดี ด้วยอำนาจการแทงตลอดที่ไม่ผิดพลาด จึงเรียกว่า "รส", เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "โดยอำนาจแห่งลักษณะของตน" (salakkhaṇavasenāti). คำว่า "โดยอำนาจแห่งลักษณะ" (Lakkhaṇavasenāti) คือโดยอำนาจแห่งสามัญลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น.

‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho. Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ.

ในประโยคมีอาทิว่า "เพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น" (Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇanti) การใช้พหูพจน์ว่า "ในรูปทั้งหลายด้วย" (rūpe cā) เพื่อแสดงเนื้อความว่า รูปายตนะที่รวมกันเท่านั้นเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของจักขุวิญญาณ ไม่ใช่แยกกันเป็นส่วนๆ, และด้วยแนวทางแห่งพระเทศนานั้นเอง แม้ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมรู้ชัดซึ่งรูปทั้งหลายด้วย" (rūpe ca pajānātīti), แต่โดยความหมาย ท่านถือเอาทั้งหมดรวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นรูปเหมือนกัน แล้วอธิบายด้วยเอกพจน์ว่า "และรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน 4 ภายนอก". คำว่า "โดยอำนาจแห่งรสและลักษณะของตน" (Sarasalakkhaṇavasenāti) พึงประกอบความว่า โดยอำนาจแห่งกิจคือความเป็นวิสัยแห่งจักขุวิญญาณ และโดยอำนาจแห่งลักษณะคือการกระทบกับจักษุ.

Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’nti [Pg.322] āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo. So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ. Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ.

คำว่า "เพราะอาศัยส่วนทั้งสอง" (Ubhayaṃ paṭiccāti) ความว่า เพราะอาศัยจักษุซึ่งเป็นปัจจัยโดยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย และอาศัยรูปทั้งหลายซึ่งเป็นปัจจัยโดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย อารัมมณปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. แม้ว่านี้จะเป็นการอธิบายตามแนวพระสูตร (สุตตันตสังวัณณนา) แต่ความจริงแล้ว นิปปริยายกถา (การอธิบายโดยตรง) ย่อมอาศัยพระอภิธรรมเท่านั้น ดังนั้น ท่านจึงแสดงสังโยชน์ทั้งหลายตามนัยแห่งพระอภิธรรมว่า "กามราคสังโยชน์...เป... อวิชชาสังโยชน์". ในสังโยชน์เหล่านั้น ความกำหนัดในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามราคะ หรือ กามนั้นด้วย เป็นราคะนั้นด้วย ชื่อว่า กามราคะ. กามราคะนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า สังโยชน์ เพราะอรรถว่าเครื่องผูก. ด้วยว่า สังโยชน์นี้มีอยู่ในบุคคลใด ย่อมประกอบคือผูกบุคคลนั้นไว้ในวัฏฏะ คือผูกสัตว์ไว้ด้วยทุกข์ หรือผูกภพต้นเป็นต้นไว้กับภพต่อๆ ไป หรือผูกกรรมไว้กับวิบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังโยชน์. พึงกล่าวเนื้อความแห่งปฏิฆสังโยชน์เป็นต้นตามสมควรอย่างนี้. ส่วนในคำว่า "โดยอำนาจแห่งรสและลักษณะของตน" (Sarasalakkhaṇavasenāti) ในที่นี้ พึงประกอบความว่า โดยอำนาจแห่งกิจของตนที่กล่าวคือการไม่ปล่อยสัตว์ไปจากวัฏฏะ และโดยอำนาจแห่งลักษณะที่กล่าวคือการผูกไว้ตามที่กล่าวมาแล้ว.

Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ kāmassādaggahaṇaṃ. Assādayatoti abhiramantassa. Abhinandatoti sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Etaṃ ārammaṇanti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Niccaṃ dhuva’’nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘satto nu kho’’ti, itarāya anurodhavasena ‘‘sattassa nu kho’’ti vicikicchato. Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. Bhavaṃ patthentassāti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. Evarūpanti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato. Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi.

การถือเอากามรส เพื่อป้องกันความยินดีในภพและความยินดีในทิฏฐิ. บทว่า อัสสาทยโต (ย่อมเสวยรส) คือ ผู้ยินดีอยู่. บทว่า อภินันทโต (ย่อมเพลิดเพลิน) คือ ผู้เพลิดเพลินอยู่ด้วยอำนาจแห่งตัณหาอันประกอบด้วยปีติ. ด้วยบททั้งสองนั้น พึงกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งกามราคะ อันเป็นปัจจัยแห่งกามราคะอันมีกำลัง. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย. ในบทว่า อนิฏฐารัมมเณ (ในอารมณ์อันไม่น่าปรารถนา) พึงนำบทว่า อาปาถคตํ (ถึงคลอง) มาเชื่อมด้วยการเปลี่ยนวิภัตติ. บทว่า เอตํ อารัมมณํ (อารมณ์นี้) คือ อารมณ์ที่ละเอียดอย่างนี้ ที่แบ่งแยกได้ยากอย่างนี้. บทว่า นิจจํ ธุวํ (เที่ยง ยั่งยืน) นี้เป็นเพียงตัวอย่าง. พึงประสงค์การสงเคราะห์บทมีอาทิว่า “ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ” ด้วย. ผู้สงสัยว่า “สัตว์หรือหนอ” โดยคล้อยตามสักกายทิฏฐิเบื้องต้น, และสงสัยว่า “ของสัตว์หรือหนอ” โดยคล้อยตามสักกายทิฏฐิอื่น. เพราะว่าวิจิกิจฉาที่คล้อยตามการยึดถือว่า “อัตตา” และ “ของอัตตา” เป็นต้น ย่อมไม่มีเมื่อทิฏฐิไม่มี. บทว่า ภวํ ปัตเถนตัสส (ผู้ปรารถนาภพ) คือ ผู้ใคร่ภพว่า “เพราะเหตุที่รูปารมณ์อันน่าปรารถนานี้ได้มาโดยง่ายแก่เราในภพอันสมบูรณ์เช่นนี้ ฉะนั้นในอนาคตก็พึงมีภพอันสมบูรณ์เช่นนี้ หรือยิ่งกว่านี้”. บทว่า เอวรูปํ (มีรูปอย่างนี้) คือ รูปที่มีรูปอย่างนี้. เพราะว่าในสิ่งที่มีลักษณะคล้ายกัน ย่อมกล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งการเรียกชื่อนั้น. เพราะว่าการเรียกชื่อนั้นย่อมมีในสิ่งที่มีลักษณะคล้ายกัน เช่น “นั่นคือนกกระทาตัวนั้นเอง, นั่นคือยาเหล่านั้นเอง”. บทว่า อุสูยโต (ผู้ริษยา) คือ ผู้ยังความริษยาให้เกิดขึ้น. บทว่า อัญญัสส มัจฉรายโต (ผู้ตระหนี่ในผู้อื่น) คือ ผู้ทำความตระหนี่ด้วยการทำให้ไม่เป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น. ด้วยสังโยชน์ ๙ ประการที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด.

Tañca kāraṇanti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena[Pg.323]. Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. Oḷārikassāti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘eseva nayo’’ti atidisati.

บทว่า ตัญจ การณํ (และเหตุนั้น) คือ เหตุแห่งสังโยชน์นั้นๆ ได้แก่ รูปารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้น อันมีการแบ่งแยกเป็นสุภนิมิตและปฏิฆนิมิตเป็นต้น และโยนิโสมนสิการอันเกิดจากรูปารมณ์นั้น. มุ่งหมายถึงสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วในภูมิที่ยังไม่ถูกข่มและยังไม่ถูกถอน จึงกล่าวว่า “ของสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วโดยยังไม่ละได้”. ความเป็นไปในปัจจุบันและยังไม่เกิดขึ้น พึงถือเอาด้วยการถือเอาซึ่งความประพฤติ. บทว่า เยน การเณน (ด้วยเหตุใด) คือ ด้วยเหตุอันนับว่าวิปัสสนาและสมถภาวนา. เพราะเหตุนั้นเป็นเหตุแห่งการละสังโยชน์นั้นด้วยอำนาจแห่งตทังคปหานและด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหาน. ความที่อิสสาและมัจฉริยะเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต้น พึงกล่าวด้วยความที่อิสสาและมัจฉริยะเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย. ถ้าเป็นเช่นนั้น บทในพระสูตรว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ ประการ ย่อมเป็นพระโสดาบัน” (อ. อังคุตตรนิกาย 4.241) จะกล่าวอย่างไร? บทนั้นกล่าวด้วยนัยแห่งพระสูตร. เพราะว่าการแสดงพระสูตรย่อมเป็นไปตามอนุโลมเทศนา, ส่วนการอธิบายนี้เป็นไปตามนัยแห่งพระอภิธรรม ฉะนั้นจึงไม่มีโทษ. บทว่า โอฬาริกัสส (ของหยาบ) คือ ของหยาบ เพราะเหตุที่ย่อมมีการเกิดขึ้นบ่อยๆ และมีการครอบงำอย่างแรงกล้า. บทว่า อณุสหคตัสส (ของที่ไปกับความละเอียด) คือ ของที่ถึงความเป็นของละเอียด เป็นของสุขุม เพราะไม่มีลักษณะที่กล่าวมาแล้ว. พึงทราบว่าการไม่เกิดขึ้นแห่งอุทธัจจสังโยชน์ในที่นี้ก็กล่าวไว้แล้ว เพราะอุทธัจจสังโยชน์ย่อมไม่พรากจากสังโยชน์ที่กล่าวมาแล้ว. การรู้แจ้งซึ่งโสตะเป็นต้น โดยความเป็นอันเดียวกัน ด้วยอำนาจแห่งลักษณะเฉพาะตนและลักษณะร่วมกัน, และการรู้แจ้งซึ่งการเกิดขึ้นเป็นต้นแห่งสังโยชน์อันเป็นปัจจัยของโสตะเป็นต้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ดังนี้ จึงแสดงโดยอ้างอิงว่า “นัยนี้พึงทราบ”.

Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. Parassa vā dhammesūti etthāpi eseva nayo. Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

บทว่า อัตตโน วา ธัมเมสุ (หรือในธรรมภายในของตน) คือ ในธรรมอันเป็นอายตนะภายในของตน หรือในธรรมทั้งสองของตน. ในฝ่ายนี้ บทว่า อัชฌัตติกายตนปริคคัณหเนน (ด้วยการกำหนดอายตนะภายใน) มีอรรถว่า ด้วยการกำหนดอายตนะภายในเป็นประธาน. ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดอายตนะทั้งหลายในสันดานของตนและของผู้อื่นโดยไม่เหลือ ย่อมสำเร็จ. ในบทว่า ปรสฺส วา ธมฺเมสุ (หรือในธรรมของผู้อื่น) นัยนี้ก็พึงทราบเช่นกัน. บทว่า รูปายตนัสส (ของรูปายตนะ) คือ ของรูปายตนะอันมีรูปเป็นสภาพ มี ๑๑ ประเภทครึ่ง พึงนำบทว่า “พึงนำออกด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว” มาเชื่อมในรูปขันธ์. ในขันธ์ที่เหลือ คือ ในเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์. บทว่า วุตฺตนเยน (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว) ด้วยการอ้างอิงนี้ ย่อมจำแนกความพิเศษนี้ว่า “เพราะอาหารเป็นสมุทัย” ในรูปขันธ์, “เพราะนามรูปเป็นสมุทัย” ในวิญญาณขันธ์, “เพราะผัสสะเป็นสมุทัย” ในขันธ์ที่เหลือ, ส่วนอย่างอื่นย่อมเสมอกันในที่ทั้งปวง ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ธรรมอันเป็นโลกุตตระไม่พึงถือเอา” เพราะในอายตนบรรพก็ไม่มีการถือเอาซึ่งโลกุตตรธรรมในบาลี เหมือนในขันธบรรพ. ที่เหลือก็เป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอายตนบรรพจบลงแล้ว.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

การพรรณนาโพชฌงคบรรพ.

385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. Aṅgesūti kāraṇesu, avayavesu vā[Pg.324]. Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’ti. Suttantadesanā nāma pariyāyakathā, ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘yogāvacaroti sambodhī’’ti, aññathā ‘‘ariyasāvako’’ti vadeyya.

๓๘๕. บทว่า พุชฌนกสตฺตสฺส (ของสัตว์ผู้รู้แจ้ง) คือ ของสัตว์ผู้ตื่นขึ้นจากความหลับคือกิเลส หรือของสัตว์ผู้แทงตลอดอริยสัจทั้งหลาย. บทว่า องฺเคสุ (ในองค์ทั้งหลาย) คือ ในเหตุทั้งหลาย หรือในส่วนประกอบทั้งหลาย. ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในปฏิปทาแห่งสัมโพธิ ตั้งแต่การเกิดขึ้นแห่งอุทยัพพยญาณเป็นต้นไป ดังนี้ จึงกล่าวว่า “สัมโพธิคือโยคาวจร ตั้งแต่ผู้เริ่มวิปัสสนาเป็นต้นไป”. ชื่อว่าการแสดงพระสูตรเป็นการกล่าวโดยปริยาย, ส่วนการแสดงสติปัฏฐานนี้ย่อมเป็นไปโดยโลกิยมรรค ดังนี้ จึงกล่าวว่า “สัมโพธิคือโยคาวจร”, มิฉะนั้นจะพึงกล่าวว่า “อริยสาวก”.

‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’ti padassa attho ‘‘vicikicchāṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti satiyaṃ, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ.

อรรถแห่งบทว่า “สติสัมโพชฌงคัฏฐานียา” พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “วิจิกิจฉาฏฐานียา” นี้. นั่นคือโยนิโสมนสิการ. บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในสติ, และสติเป็นภูมิที่พึงยังให้สำเร็จ.

Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ. Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ, anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Tissadattatthero nāma, yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ pavāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha.

สติและสัมปชัญญะ ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ. อีกอย่างหนึ่ง สติสัมปชัญญะ คือ ญาณที่กำหนดรู้ความเป็นประโยชน์ในการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น อันมีสติเป็นประธาน. สติสัมปชัญญะนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้กระทำด้วยสติในที่ทุกสถาน. เหมือนอย่างการละธรรมที่เป็นข้าศึก และการเสพธรรมที่สมควร ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ฉันใด การเว้นบุคคลผู้ปราศจากสติ การคบหาบุคคลผู้มีสติในการกระทำ และความเป็นผู้ประกอบเนืองๆ ในสติสัมปชัญญะนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ ฉันนั้น. ท่านแสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า "สติสัมปชัญญะ" เป็นต้น. พระติสสทัตตเถระ คือผู้ที่ถือสลากทองที่โพธิมณฑลแล้วประกาศแก่บริษัทว่า "เราจะแสดงธรรมด้วยภาษาใดในบรรดา ๑๘ ภาษา". บทว่า อภัยเถระ หมายถึง พระทัตตาภัยเถระ.

Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, so eva sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva, tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti paribrūhanāya.

การเลือกเฟ้นธรรม หรือการพิจารณาในธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธัมมวิจยะ, ธัมมวิจยะนั้นแลเป็นสัมโพชฌงค์, แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์นั้น. สิ่งที่ควรกล่าวในบทว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม" เป็นต้นนั้น ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร คือ จิตตุปบาทที่ประกอบด้วยญาณที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการรู้แจ้งตามความเป็นจริงซึ่งสภาวะ รส และลักษณะเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้นนั้นๆ. จิตตุปบาทนั้นแล ชื่อว่า "โยนิโสมนสิการ" เพราะเป็นมนสิการที่ไม่วิปริต, แม้การนึกถึงก็เป็นไปตามนั้น เพราะมีการนึกถึงสิ่งนั้น, การเกิดขึ้นบ่อยๆ ของโยนิโสมนสิการนั้น ชื่อว่า การกระทำให้มาก. บทว่า ภิยโยภาวาย คือ เพื่อความเจริญบ่อยๆ. บทว่า เวปุลลาย คือ เพื่อความไพบูลย์. บทว่า ปาริปูริยา คือ เพื่อความบริบูรณ์.

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ [Pg.325] pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti. Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇanti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa, cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.

บทว่า ปริปุจฉกตา คือ ความเป็นผู้สอบถามโดยการหยั่งลงรายละเอียด. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่เข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์ หยั่งลงสู่พระนิกายทั้ง ๕ พร้อมทั้งอรรถกถา แล้วสอบถามอรรถะเกี่ยวกับขันธ์ อายตนะ เป็นต้น ในส่วนที่เป็นปมปัญหาในที่นั้นๆ ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นอย่างไร, อรรถะของสิ่งนี้คืออะไร". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ... ฯลฯ ... ความมาก". ในบทว่า วัตถูนํ วิสทภาวกรณํ นี้ กายและจีวรที่เกี่ยวข้องกับกายนั้น ชื่อว่า "วัตถุ" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของจิตและเจตสิก, การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้เป็นที่นำมาซึ่งความสุขแก่จิต ชื่อว่า การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้สะอาด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ภายในและภายนอก" เป็นต้น. บทว่า อุสฺสนฺนโทสํ คือ มีโทษอันกำเริบมีลมเป็นต้น. บทว่า เสทamalamakkhitํ คือ แปดเปื้อนด้วยเหงื่อและไคลอันเป็นมลทินของร่างกาย. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมสงเคราะห์สิ่งอื่นที่นำความลำบากมาสู่กายและจิตด้วย. บทว่า เสนาสนํ วา ด้วยศัพท์ว่า "วา" พึงเห็นว่าสงเคราะห์บาตรเป็นต้นด้วย. เมื่อไม่สะอาด หรือเมื่อเป็นอารมณ์. สิ่งเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของผู้ประกอบการเจริญภาวนาได้อย่างไร? ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นในระหว่างๆ. เพราะจิตตุปบาทเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่บริสุทธิ์แห่งความมีจิตมีอารมณ์เดียว. ในจิตและเจตสิกที่เป็นปัจจัยมีนิสสยะเป็นต้น. บทว่า ญาณมฺปิ ศัพท์ว่า "ปิ" มีอรรถว่ารวบรวม, ด้วยเหตุนั้น จึงมิใช่เพียงวัตถุนั้นเท่านั้น, แต่เมื่อวัตถุนั้นไม่บริสุทธิ์ ญาณก็ไม่บริสุทธิ์ด้วย, ท่านแสดงความไม่บริสุทธิ์ของผู้รู้เพราะความไม่บริสุทธิ์ของอารมณ์ เหมือนความไม่บริสุทธิ์ของสิ่งที่อาศัยเพราะความไม่บริสุทธิ์ของที่อาศัย ฉันนั้น.

Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ, ‘‘kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepapaṭikkhepo, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ. Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ [Pg.326] balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’’nti. Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito. Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

การทำให้เสมอกัน คือ การทำให้ไม่ยิ่งไม่หย่อนโดยกิจ. ในวัตถุอันควรเชื่อ สัทธินทรีย์ย่อมมีกำลังด้วยความเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกิจคืออธิโมกข์ โดยอาศัยปัจจัย ด้วยความไม่แจ่มใสแห่งปัญญา และด้วยความย่อหย่อนเป็นต้นแห่งวิริยะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อินทรีย์ที่เหลืออ่อนกำลัง”. คำว่า ตโต (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะความเป็นผู้มีสัทธินทรีย์มีกำลัง และเพราะความเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เหลืออ่อนกำลัง. การไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน การยกขึ้นซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ การให้กำลังสนับสนุน คือ ปัคคาหะ (ความเพียร). กิจคือปัคคาหะนั่นเอง. พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า “ไม่สามารถจะทำได้”. การเข้าไปตั้งอยู่ใกล้อารมณ์ หรือการไม่ปล่อยไป คือ อุปัฏฐาน (สติ). การห้ามความฟุ้งซ่าน หรือธรรมที่สัมปยุตต์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยธรรมใด ธรรมนั้นคือ อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน). เหมือนรูปที่ตาเห็น ธรรมที่เห็นสภาวะของอารมณ์ตามความเป็นจริงด้วยธรรมใด ธรรมนั้นคือกิจคือการเห็น. ไม่สามารถจะทำได้ เพราะถูกสัทธินทรีย์ที่มีกำลังครอบงำ. ก็ในธรรมที่เกิดร่วมกัน ธรรมที่ทำหน้าที่เป็นอินทรีย์ ธรรมที่เป็นไปพร้อมกัน ความสำเร็จแห่งประโยชน์ย่อมมีได้ด้วยความเป็นรสเดียวกันเท่านั้น หามิได้ด้วยประการอื่น. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ. คำว่า ตัง (นั้น) คือ สัทธินทรีย์. คำว่า ด้วยการพิจารณาสภาวะของธรรม คือ ด้วยการพิจารณาตามความเป็นจริงโดยจำแนกเป็นปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นต้น แห่งวัตถุอันควรเชื่อใด ที่สัทธินทรีย์มีกำลังเกิดขึ้นด้วยการเป็นไปอย่างยิ่งแห่งอธิโมกข์ในการน้อมใจเชื่อในคุณคือความยิ่งใหญ่เป็นต้นของวัตถุนั้น. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่ออธิโมกข์ถูกกำหนดรู้โดยความเป็นรสแห่งสภาวะด้วยนัยแห่งความเป็นธรรมดาอย่างนี้ อธิโมกข์ย่อมไม่เป็นไปอย่างแผ่ซ่าน เพราะความเป็นไปอย่างยิ่งแห่งปัญญาด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ว่า “นี้เป็นสภาวะของธรรมเหล่านี้”. ก็ในธรรมที่เป็นประธาน สัทธาเมื่อมีกำลัง ปัญญาย่อมมีกำลังอ่อนฉันใด ปัญญาเมื่อมีกำลัง สัทธาย่อมมีกำลังอ่อนฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อินทรีย์นั้นพึงลดลงด้วยการพิจารณาสภาวะของธรรม หรือด้วยการไม่มนสิการอย่างที่มนสิการแล้วมีกำลังเกิดขึ้น พึงลดลงด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น”. คำว่า ด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น คือ สัทธินทรีย์มีกำลังเกิดขึ้นแก่ผู้ประกอบภาวนาด้วยอาการใด ชื่อว่าไม่ประกอบภาวนาด้วยอาการนั้น. ในอรรถกถานี้ สัทธินทรีย์มีกำลังด้วยสองประการ คือด้วยความเป็นเลิศแห่งกิจโดยปัจจัยพิเศษของตน หรือด้วยความเป็นผู้มีกิจอ่อนแห่งวิริยะเป็นต้น. ในประการแรก วิธีลดลงได้แสดงไว้แล้ว. ส่วนในประการที่สอง สัทธินทรีย์มีกำลังเกิดขึ้นแก่ผู้มนสิการด้วยอาการใด เพราะความเป็นผู้มีกิจอ่อนแห่งวิริยะเป็นต้น พึงลดลงด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น ด้วยการมนสิการที่นำมาซึ่งความเป็นผู้มีกิจกล้าแห่งวิริยะเป็นต้น ทำให้สัทธินทรีย์มีรสเสมอกับอินทรีย์เหล่านั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบวิธีลดลงในอินทรีย์ที่เหลือด้วย.

Vakkalittheravatthūti. So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.208; dha. pa. aṭṭha. 2.380; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.130; dha. sa. aṭṭha. 1007; theragā. aṭṭha. 2.vakkalittheragāthāvaṇṇanā) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi, atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –

คำว่า เรื่องพระวักกลิเถระ. ก็พระเถระนั้นผู้มีอธิการอันกระทำแล้วด้วยความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ เมื่อเป็นผู้ขวนขวายในการเห็นพระรูปกายของพระศาสดาเท่านั้นอยู่ อันพระศาสดาทรงโอวาทแล้วด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “วักกลิ เธอจะมีประโยชน์อะไรด้วยการเห็นกายอันเน่านี้ วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา” แม้ถูกให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว ก็ไม่ประกอบตาม จึงถูกขับไล่ ได้ขึ้นสู่ที่เหวเพื่อจะทำตนให้ตกไป. ลำดับนั้น พระศาสดาประทับนั่งอยู่ตามเดิมนั่นเอง ทรงเปล่งพระโอภาสแสดงพระองค์แก่พระเถระนั้นแล้ว –

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

ภิกษุผู้มากด้วยความปราโมทย์ ผู้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ คือความสงบแห่งสังขารอันเป็นสุข.

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati, taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye [Pg.327] ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.

ตรัสพระคาถานั้นแล้ว ตรัสว่า “มาเถิด วักกลิ”. พระเถระนั้นอันอมตธรรมนั้นนั่นแหละรดสรงแล้ว เป็นผู้ร่าเริงยินดี ได้ตั้งวิปัสสนาขึ้น. เพราะความเป็นผู้มีสัทธามาก จึงไม่หยั่งลงสู่วิถีแห่งวิปัสสนา. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว ได้ทรงชำระกรรมฐานเพื่อยังอินทรีย์ของพระเถระนั้นให้เสมอกันแล้วประทานให้. พระเถระนั้นตั้งอยู่ในนัยที่พระศาสดาทรงประทานแล้ว ได้เร่งวิปัสสนา ได้บรรลุพระอรหัตตามลำดับแห่ง mรรค. เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงกล่าวว่า “เรื่องพระวักกลิเถระนี้เป็นตัวอย่างในที่นี้”. คำว่า ในที่นี้ คือ ในขณะที่สัทธินทรีย์มีกำลังเกินไป และอินทรีย์ที่เหลือไม่ทำกิจของตน.

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhaādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu. (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.

บทว่า อิตรกิจจเภท คือความต่างแห่งกิจมีอุปัฏฐานกิจเป็นต้น. บทว่า ปัสสัทธา เป็นต้น พึงทราบว่ารวมเอาสมาธิสัมโพชฌงค์และอุเบกขาสัมโพชฌงค์เข้าด้วยบทว่า เป็นต้น. บทว่า หาเปตัพพัง (พึงให้ลดลง) ความว่า กำลังของสัทธินทรีย์ย่อมลดลงด้วยการพิจารณาสภาวธรรมฉันใด ความยิ่งเกินไปของวิริยินทรีย์ ก็ย่อมลดลงด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้นฉันนั้น เพราะปัสสัทธิเป็นต้นนั้นเป็นฝ่ายสมาธิ. จริงอยู่ การเจริญวิริยะเป็นต้น ย่อมรักษาความยิ่งเกินไปของสมาธินทรีย์จากการตกไปในโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน) ฉันใด การเจริญปัสสัทธิเป็นต้น ย่อมรักษาความยิ่งเกินไปของวิริยินทรีย์จากการตกไปในอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ย่อมให้ลดลงโดยส่วนเดียวฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงให้ลดลงด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น”. บทว่า โสณัตเถรัสส วัตถุ คือเรื่องของพระโสณเถระผู้ละเอียดอ่อน. (มหา. 242; องฺ. อฏฺฐ. 1.1.205) ได้ยินว่า พระเถระนั้นรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว พำนักอยู่ในป่าสีตวัน คิดว่า “ร่างกายของเราละเอียดอ่อน และการจะบรรลุความสุขด้วยความสุขนั้นทำไม่ได้ แม้จะต้องลำบากก็พึงบำเพ็ญสมณธรรม” ดังนี้ จึงอธิษฐานเฉพาะที่จงกรมนั้นนั่นแหละ บำเพ็ญเพียร เมื่อตุ่มพองเกิดขึ้นที่ฝ่าเท้าทั้งสอง ก็วางเฉยต่อเวทนา ปรารภความเพียรอย่างแรงกล้า แต่เพราะความเพียรที่ตึงเครียดเกินไป จึงไม่อาจบรรลุคุณวิเศษได้. พระศาสดาเสด็จไปที่นั่น ทรงโอวาทด้วยอุปมาด้วยพิณ ทรงแสดงทางแห่งการปรับความเพียรให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้วเสด็จไปยังเขาคิชฌกูฏ. แม้พระเถระก็ปรับความเพียรให้สม่ำเสมอตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ บำเพ็ญอยู่ ประคองวิปัสสนาให้รุ่งเรืองแล้ว บรรลุพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงแสดงเรื่องของพระโสณเถระ”. บทว่า เสเสสุปิ (แม้ในอินทรีย์ที่เหลือ) คือ แม้ในสติ สมาธิ และปัญญินทรีย์.

Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. ‘‘Balavasaddho’’tiādi byatirekamukhena vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti [Pg.328] sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, evaṃ, samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, tathā na avikkhepāvaho, vikkhepāvahovāti. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

บทว่า สมตา คือ ความที่สัทธากับปัญญาไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากัน และความที่สมาธิกับวิริยะไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากัน. จริงอยู่ ความไม่ล่วงเกินกันและกันโดยกิจของสัทธากับปัญญาซึ่งเป็นธรรมที่เป็นประธานคนละด้าน เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ เพราะเมื่อธรรมเหล่านั้นมีหน้าที่เสมอกัน อัปปนาจึงสำเร็จฉันใด เมื่อสมาธิกับวิริยะซึ่งเป็นฝ่ายแห่งโกสัชชะและอุทธัจจะ มีรสเสมอกัน เพราะการอุดหนุนกันและกัน อัปปนาของสัมปยุตตธรรมทั้งหลายจึงสำเร็จได้โดยชอบ เพราะไม่ตกไปในส่วนสุดสองข้างฉันนั้น. บทว่า “ผู้มีศรัทธาแก่กล้า” เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวโดยนัยปฏิเสธนั่นเอง. อรรถของบทนั้นคือ ผู้ใดประกอบด้วยศรัทธาอันแก่กล้า แต่มีญาณไม่แจ่มแจ้ง ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสอย่างงมงาย ไม่ใช่เลื่อมใสอย่างหยั่งลึก. จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่ใช่เหตุ เหมือนพวกสาวกของเดียรถีย์. บทว่า เกราฏิกปักขัง คือ ย่อมเข้าถึงฝ่ายแห่งความหลอกลวง. ผู้ที่ปัญญาหย่อนกว่าศรัทธา ย่อมแล่นเลยไปคิดว่า “บุญสำเร็จด้วยทาน ย่อมมีได้ด้วยเพียงการตั้งจิตขึ้น แม้ไม่มีการบริจาคไทยธรรม” เป็นต้น ถูกเหตุเทียมหลอกลวง และผู้เป็นเช่นนี้มีจิตที่ถูกตรรกะแห้งแล้งช่วงชิงไป ย่อมไม่รับฟังคำของบัณฑิต ไม่เชื่อฟัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเหมือนโรคที่เกิดจากยา ย่อมรักษาไม่ได้”. ความที่สัทธากับปัญญาไม่สม่ำเสมอกันในที่นี้ ไม่นำประโยชน์มาให้ มีแต่จะนำโทษมาให้ฉันใด ความที่สมาธิกับวิริยะไม่สม่ำเสมอกัน ก็ไม่นำประโยชน์มาให้ มีแต่จะนำโทษมาให้ฉันนั้น และไม่นำความไม่ฟุ้งซ่านมาให้ มีแต่จะนำความฟุ้งซ่านมาให้. อธิบายว่า ย่อมครอบงำโกสัชชะ เพราะเหตุนั้น จึงไม่บรรลุอัปปนา. แม้ในบทว่า “ย่อมครอบงำอุทธัจจะ” นี้ก็นัยเดียวกัน. บทว่า ตทุภยัง คือ คู่แห่งสัทธาและปัญญา และคู่แห่งสมาธิและวิริยะ. บทว่า สมัง กาตัพพัง คือ พึงทำให้มีรสเสมอกัน.

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti lokiyappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).

บทว่า สมาธิกัมมิกัสสะ คือ ของผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน. บทว่า เอวัง คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น อธิบายว่า เมื่อศรัทธามีกำลังพอประมาณ. บทว่า สัททหันโต คือ ไม่คิดว่า “การมนสิการว่า ปฐวี ปฐวี เพียงเท่านี้ จักเกิดฌานได้อย่างไร” แต่เชื่อว่า “วิธีที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ จักสำเร็จแน่นอน” ดังนี้ ย่อมยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. บทว่า โอกัปเปนโต คือ ย่อมหยั่งลงสู่อารมณ์ด้วยอำนาจการน้อมใจเชื่อ (อธิโมกข์) ประหนึ่งเข้าไปสู่อารมณ์ ย่อมแล่นเข้าไป. เอกัคคตาที่มีกำลัง ย่อมควร เพราะฌานมีสมาธิเป็นประธาน. บทว่า อุภินนัง คือ ของสมาธิและปัญญาทั้งสอง. เมื่อสมาธิของผู้บำเพ็ญสมาธิมีมากเกินไป ความที่ปัญญามีมากเกินไปก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ท่านจึงกล่าวว่า “สมตายปิ” อธิบายว่า แม้ด้วยความเป็นสภาพที่เสมอกัน. บทว่า อัปปนา คือ โลกิยอัปปนา. จริงอยู่ ท่านกล่าวอย่างมีความระแวงว่า “ย่อมมีแน่นอน”. ส่วนโลกุตตรอัปปนา เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาด้วยความสม่ำเสมอของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น. ดังที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป” (องฺ. จตุกฺก. 4.170; ปฏิสํ. 2.5).

Yadi visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe [Pg.329] vā līne, uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Cittanti kusalaṃ cittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

หากความเสมอกันแห่งศรัทธาและปัญญา และแห่งสมาธิและวิริยะเท่านั้นเป็นที่ปรารถนา สติเล่าเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "แต่สติพึงเป็นผู้มีกำลังในที่ทั้งปวง" คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือในอินทรีย์ ๕ อันเป็นฝ่ายแห่งความหดหู่และฟุ้งซ่าน เมื่อถือเอาส่วนหนึ่งในฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่าน จึงกล่าวว่า "ศรัทธา วิริยะ ปัญญา" มิฉะนั้น แม้ปีติก็พึงถูกถือเอาด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยสมาธิอันเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ด้วยปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา" คำว่า "สา" คือ สติ. ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในราชการทั้งปวง ชื่อว่า ผู้ทำการงานทั้งปวง. คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยเหตุที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวงนั้น. อรรถกถาได้กล่าวไว้. สติที่ประกอบในที่ทั้งปวง ชื่อว่า สัพพัตถิกะ เพราะเป็นที่ปรารถนาในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่านในที่ทั้งปวง หรือเพราะโพชฌงค์ทั้งปวงที่พึงเจริญในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน เป็นที่ต้องการของสตินี้ สติจึงชื่อว่า สัพพัตถิกะ. คำว่า "จิต" คือ กุศลจิต. เพราะสติเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เพื่อการบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ เพื่อการเข้าถึงสิ่งที่ยังไม่เข้าถึงของกุศลจิตนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "มีอารักขาเป็นอาการปรากฏ" เป็นต้น.

Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayo.

คำว่า "ผู้มีปัญญาไม่หยั่งลงในความต่างแห่งขันธ์เป็นต้น" คือ ผู้มีปัญญาไม่ตั้งมั่นในขันธ์ อายตนะเป็นต้น แม้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นพหูสูตในปริยัติ เพราะการคบหาพหูสูต ย่อมนำมาซึ่งสุตมยญาณ แม้ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาอ่อน ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาโดยส่วนเดียว เพราะตั้งอยู่ในภาวนามยญาณ จึงกล่าวว่า "การคบหาบุคคลผู้ประกอบด้วยอุทยัพพยญาณ อันเป็นเครื่องกำหนดลักษณะ ๕๐ ประการ" การถือเอาความลึกซึ้งแห่งญาณอันเป็นเครื่องกำหนดธรรมที่ควรรู้ ด้วยอำนาจแห่งความลึกซึ้งแห่งธรรมที่ควรรู้ จึงกล่าวว่า "ด้วยปัญญาอันลึกซึ้งที่ดำเนินไปในขันธ์เป็นต้นอันลึกซึ้ง" เพราะธรรมที่ควรรู้นั้น อันปัญญาเช่นนั้นพึงประพฤติ จึงชื่อว่า การประพฤติญาณอันลึกซึ้ง หรือการดำเนินไปโดยความต่างแห่งปัญญานั้นในธรรมที่ควรรู้นั้น ชื่อว่า การประพฤติญาณอันลึกซึ้ง การพิจารณาปัญญานั้น จึงกล่าวว่า "การพิจารณาความต่างแห่งปัญญาอันลึกซึ้ง" บุคคลผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสติ ชื่อว่า พระอรหันต์นั่นเอง ฉันใด แม้ผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งปัญญา ก็ชื่อว่า พระอรหันต์นั่นเอง ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "ความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค" แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็นัยนี้แล.

‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti, devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññamanussehi, tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ekaṃ buddhantara’’nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi ‘‘kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī’’ti vadanti, yaṃ tassa kappāyukatā vuttā.

เพราะกรรมที่เป็นเครื่องผูก ๕ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "เอาตะปูเหล็กแดงตอกฝ่ามือ" เป็นต้น ย่อมกระทำแก่สัตว์ที่เกิดในนรกโดยมากเป็นอันดับแรก และเพราะกรรมนั้นถูกกล่าวไว้เป็นเบื้องต้นในเทวทูตสูตรเป็นต้น จึงกล่าวว่า "เริ่มตั้งแต่กรรมที่เป็นเครื่องผูก ๕ อย่าง" คำว่า "ในกาลแห่งการลากเกวียนเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์กาลที่ถูกมนุษย์อื่นและสัตว์เดรัจฉานเบียดเบียน คำว่า "พุทธันดรหนึ่ง" นี้ กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งสัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า หรือเปรตบางจำพวกอาจมีอายุยืนยาวอย่างนั้น เหมือนสัตว์เดรัจฉานบางจำพวก จึงกล่าวไว้อย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวกันว่า "กาละนาคราช ได้ประสบพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์แล้วตั้งอยู่ และจักได้ประสบพระผู้มีพระภาคเจ้าพระศรีอริยเมตไตรยด้วย" ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงการมีอายุยืนยาวตลอดกัปของนาคราชนั้น.

Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro, lokiyo ca visesādhigamo’’ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi[Pg.330], sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma. Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ.

คำว่า "ผู้เห็นอานิสงส์" คือ ผู้มีปกติเห็นอานิสงส์ในวิริยะอย่างนี้ว่า "ความสำเร็จพิเศษทั้งปวง ทั้งโลกุตตระและโลกิยะ ย่อมขึ้นอยู่กับวิริยะเท่านั้น" คำว่า "หนทางแห่งการไป" คือ ปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น หรือลำดับแห่งอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา หรือลำดับแห่งวิสุทธิ ๗ เพราะปฏิปทานั้น อันภิกษุพึงดำเนินไปเพื่อออกจากวัฏฏะ จึงชื่อว่า หนทางแห่งการไป คำว่า "ผู้มากด้วยความเพียรทางกาย" คือ ผู้ขวนขวายในการทำกายให้แข็งแรงอย่างนั้นอย่างนี้ คำว่า "บิณฑะ" คือ บิณฑะของชาวชนบท การบูชาบิณฑะด้วยการบิณฑบาต คือ การทำบุญที่ปัจจัยทายกได้กระทำในตน ให้มีผลมากด้วยสัมมาปฏิปัตติของตน.

Nīharantoti pattathavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘tayi katena dānamayena, veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo, ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karonto vāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.

คำว่า "นำออก" คือ นำออกจากถุงย่าม คำว่า "ได้ยินเสียงนั้น" คือ ได้ยินคำพูดของอุบาสิกานั้นด้วยทิพยโสต เพราะความเป็นผู้มีอภิญญา ๕ โดยที่ตนยืนอยู่ที่ประตูศาลาใบไม้ที่ตนอาศัยอยู่ สมบัติ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ นิพพานสมบัติ คำว่า "จักให้ได้หรือ" คือ พระเถระถามตนเองว่า "ด้วยบุญกรรมอันเป็นทานมัยและเวยยาวัจจมัยที่ท่านกระทำแล้วนั้น โดยการเข้าถึงความเป็นเนื้อนาบุญพิเศษ ท่านจักให้ทิพยสมบัติและมนุษย์สมบัติซ้ำแล้วซ้ำเล่า และในที่สุดจักให้นิพพานสมบัติได้หรือ" คำว่า "ยิ้มอยู่" คือ ยิ้มอยู่ด้วยอำนาจแห่งความปราโมทย์ที่เกิดขึ้นเมื่อพิจารณาจบลงว่า "เราได้ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะได้โดยไม่ยากเลย"

Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ. Kusītopi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.

คำว่า "ผู้ประพฤติผิด" คือ ผู้ประพฤติผิดด้วยการล่วงละเมิดชาติธรรม กุลธรรมเป็นต้น อย่างไรบุตรผู้ประพฤติผิด ย่อมเป็นผู้พ้นจากวงศ์ตระกูลด้วยการประพฤติผิดนั้นเอง และไม่เป็นผู้มีส่วนแห่งมรดกจากบิดา ฉันใด แม้คนเกียจคร้านก็เป็นผู้ประพฤติผิดด้วยความเป็นคนเกียจคร้านนั้นเอง ย่อมไม่เป็นผู้มีส่วนแห่งมรดกคืออริยทรัพย์ที่พึงได้จากพระศาสดา ฉันนั้น ผู้ปรารภความเพียรเท่านั้น ย่อมได้ เพราะประพฤติชอบ พึงประกอบความว่า "วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมเกิดขึ้น" อย่างนี้ในที่ทั้งปวง.

Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha.

คำว่า "ยิ่งใหญ่" คือ ยิ่งใหญ่ ไพบูลย์ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นด้วยคุณมีศีลเป็นต้น อนึ่ง เพื่อแสดงว่า ความยิ่งใหญ่แห่งคุณของพระองค์นั้น ปรากฏในโลกด้วยการไหวแห่งหมื่นโลกธาตุ จึงกล่าวว่า "เพราะพระศาสดา" เป็นต้น.

Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha.

เพราะว่าความเป็นศากยบุตรย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้บวชในพระศาสนาของพระศาสดาด้วยการเข้าถึงบรรพชา เพราะฉะนั้น เมื่อจะแสดงความเป็นพุทธบุตร จึงตรัสคำมีว่า 'ไม่แตกแยก' เป็นต้น

Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā [Pg.331] (ma. ni. 1.423; 3.65; saṃ. ni. 4.120; mahāni. 161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

การเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน คือการเว้นบุคคลผู้ไม่รู้แม้แต่ชื่อของการเจริญภาวนาเพราะความเกียจคร้าน ผู้มากไปด้วยความแข็งแรงแห่งร่างกาย ผู้บริโภคอาหารจนอิ่มหนำแล้วประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอนเป็นต้น ผู้พูดเดรัจฉานกถาให้ห่างไกล การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร คือการเข้าไปหาตามกาลซึ่งบุคคลผู้ปรารภความเพียร มีความบากบั่นมั่นคง โดยเป็นผู้ปรารภการเจริญภาวนา ด้วยบทมีว่า 'ด้วยการเดินจงกรมและการนั่งตลอดวัน' เป็นต้น (ม.อุ. ๑/๔๒๓; ๓/๖๕; สํ.สฬา. ๔/๑๒๐; มหานิ. ๑๖๑) เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำมีว่า 'ยังท้องให้เต็มแล้ว' เป็นต้น ส่วนในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑/๖๔) การพิจารณาความเป็นใหญ่แห่งชาติ, การพิจารณาความเป็นใหญ่แห่งเพื่อนพรหมจารี สองอย่างนี้ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ การบรรเทาถีนมิทธะ, การพิจารณาสัมมัปปธาน สองอย่างนี้ถูกถือเอาไว้ ในบรรดาข้อเหล่านั้น การพิจารณาสัมมัปปธานถูกถือเอาไว้โดยความเป็นผู้เห็นอานิสงส์นั่นเอง เพราะความเป็นผู้แสดงว่าการบรรลุคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระขึ้นอยู่กับความเพียร การบรรเทาถีนมิทธะถูกถือเอาไว้โดยความเป็นผู้มีอธิมุตติในสิ่งนั้นนั่นเอง สำหรับผู้ประกอบเนืองๆ ในการยังความเพียรให้เกิดขึ้น การบรรเทาถีนมิทธะย่อมสำเร็จประโยชน์อยู่แล้ว ในบรรดาข้อเหล่านั้น การบรรเทาถีนมิทธะ การเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร และการมีอธิมุตติในสิ่งนั้น โดยความเป็นเครื่องนำมาซึ่งปัจจัยในการกำจัดปฏิปักษ์ และการพิจารณาภัยในอบายเป็นต้น พึงเห็นว่าเป็นเครื่องยังวิริยสัมโพชฌงค์ให้เกิดขึ้นโดยความเป็นเครื่องเร่งเร้า

Purimuppannā pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso. Yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro.

ปีติที่เกิดขึ้นก่อน เพราะความเป็นเหตุที่เสมอกันและเป็นเหตุพิเศษของปีติที่จะเกิดขึ้นภายหลัง จึงถูกกล่าวว่า 'ปีตินั่นแหละเป็นธรรมะที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์' ส่วนการแสดงด้วยพหูพจน์นั้น อาศัยความมากแห่งการเป็นไปบ่อยๆ ของปีตินั้น การปฏิบัติที่ยังปีตินั้นให้เกิดขึ้นอย่างใด มนสิการที่ยังปีตินั้นให้เกิดขึ้นก็อย่างนั้น

‘‘Buddhānussatī’’tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ.

สิ่งที่ควรกล่าวในบทมีว่า 'พุทธานุสสติ' เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑/๑๒๓) นั่นเอง

Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā, evaṃ sesaanussatīsu. Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘samāpattiyā…pe… paccavekkhantassāpī’’ti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Te hi na samudācarantīti. Iti-saddo kāraṇattho, yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā[Pg.332]. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.

เพราะพุทธานุสสติมีอุปจารสมาธิเป็นที่สุด จึงตรัสว่า 'จนถึงอุปจาระ' คำว่า 'แผ่ไปทั่วร่างกาย' คือแผ่ไปทั่วร่างกายด้วยรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติ มีการประกอบความว่า แม้แก่ผู้ระลึกถึงพระธรรมคุณ ปีติสัมโพชฌงค์แผ่ไปทั่วร่างกายจนถึงอุปจาระย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ แม้ในอนุสสติที่เหลือก็เช่นกัน และพึงประกอบในปัสสาทนียสูตรที่พิจารณา เพราะความเป็นวิมุตตายตนะของสูตรนั้น และเพราะเป็นไปในสูตรนั้น มนสิการในการเจริญภาวนาที่ดำเนินไปด้วยปัญญาอย่างนั้น แม้ในการสงบสังขารโดยมีส่วนเหลือ ก็เหมือนกับการสงบสังขารโดยไม่มีส่วนเหลือ ย่อมสามารถข่มกิเลสได้ และนำมาซึ่งอุปจารสมาธิ ประกอบด้วยปีติและโสมนัสเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'แม้แก่ผู้พิจารณา...ในสมาบัติ' เป็นต้น ในบทนั้น มีปาฐะว่า 'กิเลสถูกข่มไว้แล้ว' เพราะกิเลสเหล่านั้นย่อมไม่กำเริบ คำว่า 'อิติ' เป็นคำแสดงเหตุ มีการประกอบความว่า เพราะกิเลสเหล่านั้นไม่กำเริบ เพราะฉะนั้น แก่ผู้พิจารณาความไม่กำเริบของกิเลสเหล่านั้น การเกิดขึ้นแห่งโพชฌงค์แก่ผู้พิจารณากิเลสย่อมไม่สมควร ในฐานะที่ควรเลื่อมใส ความเศร้าหมองคือความเป็นผู้มีหัวใจเสมอด้วยแกลบ เพราะไม่มีความเลื่อมใสและความรัก ความเศร้าหมองนั้นย่อมรู้ได้ด้วยการไม่ทำความเคารพในที่นั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ในความเศร้าหมองที่แสดงออกด้วยการทำโดยไม่เคารพ'

Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā.

ปัสสัทธิที่มีลักษณะเป็นการสงบความกระวนกระวายกายและใจนั่นเอง เป็นปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ซึ่งเป็นองค์แห่งการตรัสรู้ที่กล่าวมาแล้ว มีการประกอบความว่า การเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้นย่อมเป็นอย่างนี้

Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanaseva natā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า 'การเสพโภชนะอันประณีต' คือการเสพโภชนะอันประณีตที่สบาย พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาอิริยาบถตามฤดูที่สบาย ด้วยการถือเอาความสุขในอิริยาบถตามฤดู เพราะสิ่งนั้นแม้ทั้งสามอย่าง เมื่อถูกเสพอย่างสบาย โดยความเป็นเครื่องยังความควรแก่การงานของกายให้เกิดขึ้น และนำมาซึ่งความควรแก่การงานของจิต ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิทั้งสองอย่าง ความสุขและความทุกข์ที่สัตว์ทั้งหลายได้รับโดยไม่มีเหตุ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง ส่วนความสุขและความทุกข์ที่มีเหตุอันไม่สม่ำเสมอ มีพระอิศวรเป็นต้น นี้เป็นที่สุดที่สอง การไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ และการที่สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามกรรมของตน นี้คือมัชฌิมาปฏิปทา ผู้มีการประกอบที่เป็นกลาง ชื่อว่ามีมัชฌัตตประโยค ความเป็นผู้มีมัชฌัตตประโยค สิ่งนี้แหละละความเป็นผู้มีกายอันปรารภแล้ว ย่อมเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีกายสงบระงับ และนำมาซึ่งปัสสัทธิสองอย่าง ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่าการเว้นบุคคลผู้มีกายอันปรารภแล้ว และการคบหาบุคคลผู้มีกายสงบระงับ ย่อมนำมาซึ่งสิ่งนั้น ได้ถูกพรรณนาไว้แล้ว

Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto, ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’nti.

สมถะที่เกิดขึ้นก่อนนั่นแหละเป็นสมถนิมิต เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องกำหนดลักษณะอาการที่ตั้งมั่นดีแล้ว จิตที่มีที่สุดต่างๆ เพราะการท่องเที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่าพยัคคะ คือความฟุ้งซ่าน ด้วยว่าความฟุ้งซ่านนั้น ท่านกล่าวว่ามีรสคือความไม่ตั้งมั่น และมีความปั่นป่วนเป็นอาการปรากฏ ชื่อว่าอพยัคคะ คือสมาธิ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่านโดยความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์เดียว สมาธินั้นนั่นแหละเป็นนิมิต พึงกล่าวเหมือนที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'และอพยัคคนิมิตโดยความเป็นเครื่องไม่ฟุ้งซ่าน'

Vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti.

การทำวัตถุให้บริสุทธิ์ และการบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกัน ถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องนำมาซึ่งปัญญา แม้สิ่งเหล่านั้นก็ย่อมเป็นเครื่องนำมาซึ่งสมาธิด้วย เพราะความเป็นเครื่องนำมาซึ่งปัญญาโดยความเป็นเครื่องนำมาซึ่งสมาธินั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'การทำวัตถุให้บริสุทธิ์...เป็นต้น...พึงทราบ'

Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’ [Pg.333] icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ, pamodavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

เพราะความที่ความฉลาดในการกระทำและการเจริญภาวนาเป็นของไม่แยกจากกัน และเพราะความฉลาดในการรักษาเป็นมูลฐานของความฉลาดนั้น จึงกล่าวว่า “ความฉลาดในนิมิต คือความฉลาดในการยกขึ้นซึ่งกสิณนิมิต” นั่นเอง และพึงเห็นว่า “กสิณนิมิต” เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะความฉลาดในการยกขึ้นซึ่งอสุภนิมิต หรือนิมิตใดๆ ที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น ก็เป็นความฉลาดในนิมิตนั่นเอง ด้วยบทว่า “ความเพียรย่อหย่อนเกินไปเป็นต้น” นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาความหย่อนยานในการประกอบปัญญา และความบกพร่องแห่งความปราโมทย์ไว้ด้วย การประคองจิตนั้น คือการยกจิตที่หดหู่ให้พ้นจากความหดหู่ ด้วยการยังธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่หดหู่ ย่อมยังจิตนั้นให้ตั้งขึ้นด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะก่อไฟกองเล็กๆ เขาพึงใส่หญ้าแห้งลงไปในนั้น พึงใส่คูถแห้งลงไป พึงใส่ไม้แห้งลงไป พึงเป่าลมด้วยปาก และไม่พึงกลบด้วยเถ้า บุรุษนั้นพึงสามารถก่อไฟกองเล็กๆ ให้ลุกโพลงได้หรือหนอ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’” (สํ. ส. ๕.๒๓๔)

Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. Āraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ, pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

ในที่นี้ พึงทราบว่าการยังธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้นด้วยการเจริญภาวนาตามอาหารของตนๆ นั้น ได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในลำดับต่อไป ด้วยบทว่า “ความเพียรปรารภแล้วเป็นต้น” นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาความมีกำลังในการประกอบปัญญา และความฟูขึ้นแห่งความปราโมทย์ไว้ด้วย การข่มจิตนั้น คือการห้ามจิตที่ฟุ้งซ่านไม่ให้ถึงความฟุ้งซ่าน ด้วยการยังสมาธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฟุ้งซ่าน ย่อมสงบระงับด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะดับกองไฟใหญ่ เขาพึงใส่หญ้าสดลงไปในนั้น... (ละไว้)... และพึงกลบด้วยเถ้า บุรุษนั้นพึงสามารถดับกองไฟใหญ่ได้หรือหนอ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’” (สํ. ส. ๕.๒๓๔)

Etthāpi [Pg.334] yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva. Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ, sīlaṃ adosapadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohapadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ, pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho.

ในที่นี้ก็พึงทราบว่าการยังปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้นด้วยการเจริญภาวนาตามอาหารของตนๆ นั้น การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ได้กล่าวไว้แล้ว สมาธิสัมโพชฌงค์จักกล่าวในลำดับต่อไป ด้วยบทว่า “ความหย่อนยานในการประกอบปัญญา” นั้น คือด้วยความที่การงานของปัญญามีกำลังน้อย เหมือนทานมีอโลภะเป็นประธาน ศีลมีอโทสะเป็นประธาน ฉันใด ภาวนาก็มีอโมหะเป็นประธาน ฉันนั้น ในภาวนานั้น เมื่อใดปัญญาไม่มีกำลัง เมื่อนั้นภาวนาไม่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไป เหมือนอาหารที่ไม่ได้ปรุงแต่ง ย่อมไม่ยังความยินดีให้เกิดแก่จิตของโยคีบุคคล ฉันใด จิตนั้นจึงไม่มีรส ฉันนั้น ภาวนาจึงไม่ยังความสุขแห่งความสงบให้สำเร็จโดยชอบทีเดียว เพราะการปฏิบัติที่ผิดแนวทาง จิตนั้นจึงไม่มีรสด้วยเหตุนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความหย่อนยานในการประกอบปัญญา... (ละไว้)... ย่อมไม่มีรส” การยังความสังเวชให้เกิดขึ้น และการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น เป็นการเยียวยาจิตนั้น เมื่อจะแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “วัตถุแห่งความสังเวช ๘ ประการ” เป็นต้น ในวัตถุแห่งความสังเวชนั้น พึงเห็นว่า ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ย่อมมีในสุคติและทุคติ ตามสมควร และทุกข์ในอบายอันเป็นเหตุแห่งการเบียดเบียนกันและกัน มีการถูกจองจำ ๕ ประการเป็นต้น ความหิว ความกระหายเป็นต้น อันแตกต่างจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะ นั้น พึงเห็นว่าทุกข์ทั้งหมดนี้อาศัยภพปัจจุบันของสัตว์เหล่านั้นๆ ที่ถูกยึดถือไว้ และทุกข์อันเป็นมูลฐานแห่งวัฏฏะในอดีตและอนาคตก็ถูกยึดถือไว้ต่างหาก ส่วนสัตว์ทั้งหลายที่ยังชีพด้วยอาหาร และยังชีพด้วยผลแห่งความเพียรพยายามนั้น พึงเห็นว่าทุกข์ในการเลี้ยงชีพอันไม่ทั่วไปแก่สัตว์อื่น เป็นวัตถุแห่งความสังเวชประการที่ ๘ ที่ถูกยึดถือไว้ นี้เรียกว่า “การยังจิตให้ร่าเริงในสมัย” คือการยังจิตภาวนาให้ร่าเริงอย่างถูกต้องในสมัยที่ควรยังให้ร่าเริง ด้วยการยังความสังเวชให้เกิดขึ้น และด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หมายถึงการยังจิตให้ยินดีด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นโดยมีการยังความสังเวชเป็นเบื้องหน้า

Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. ‘‘Alīna’’ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ. Samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ [Pg.335] paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato, vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti.

คำว่า ‘อาศัยสัมมาปฏิปทา’ คือด้วยการปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และด้วยการอาศัยปฏิปทาในวิถีแห่งสมถะอันไม่ผิดพลาดโดยชอบอย่างแท้จริง คือปฏิปทาในการเจริญภาวนา. ในคำว่า ‘ไม่หดหู่’ เป็นต้น หมายถึง ไม่หดหู่เพราะธรรมทั้งหลายฝ่ายเกียจคร้านไม่ครอบงำ, ไม่ฟุ้งซ่านเพราะธรรมทั้งหลายฝ่ายฟุ้งซ่านไม่ครอบงำ, ไม่ติดใจยินดีเพราะความถึงพร้อมด้วยการประกอบปัญญาและการบรรลุสุขสงบ, เพราะเหตุนั้นจึงเป็นผู้มีสมถะดำเนินไปในอารมณ์อย่างสม่ำเสมอ. ในภาวนานั้น ไม่มีการกระทำในการยกจิตขึ้นด้วยความไม่หดหู่, ในการข่มจิตลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน, ในการยังจิตให้ร่าเริงด้วยความไม่ติดใจยินดี. ความไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่านนั้นแลย่อมดำเนินไปในอารมณ์อย่างสม่ำเสมอ, เป็นผู้มีสมถะดำเนินไปในวิถีด้วยความไม่ติดใจยินดี, หรือเป็นผู้ไม่หดหู่ไม่ฟุ้งซ่านด้วยความดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอ. พึงทราบว่าไม่ติดใจยินดีด้วยปฏิปทาในวิถีแห่งสมถะ. คำว่า ‘การเพ่งเฉยในกาลอันควร’ นี้ หมายถึง การเพ่งเฉยที่เรียกว่าการข่มขี่ปฏิปักษ์อันได้แก่ความไม่ขวนขวายในการยกจิตขึ้น การข่มจิตลง และการยังจิตให้ร่าเริงของจิตภาวนาในกาลที่ควรเพ่งเฉย. เพราะการข่มขี่ปฏิปักษ์ และเพราะการถึงซึ่งความเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนา แม้อุปจารฌานก็เป็นเครื่องยังบุคคลให้ถึงซึ่งความเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยความสำเร็จแห่งกิจคือการตั้งมั่นนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวด้วยความเป็นผู้มีภาระเสมอกันว่า ‘อุปจาระหรืออัปปนา’.

Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato. So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.267). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā evettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ, aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi, ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.

คำว่า ‘ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์’ ในที่นี้ พึงทราบสิ่งที่ควรกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. ความเป็นกลางโดยการละความยินดีและความยินร้าย เป็นเหตุแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะเมื่อมีอยู่ย่อมสำเร็จ เมื่อไม่มีอยู่ย่อมไม่สำเร็จ. ความเป็นกลางนั้นมีสองอย่างโดยแบ่งตามอารมณ์ จึงกล่าวว่า ‘ความเป็นกลางในสัตว์และความเป็นกลางในสังขาร’. การขัดแย้งกันในทั้งสองอย่างนั้นถูกกำจัดไปแล้วด้วยการเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั่นเอง จึงกล่าวคำว่า ‘ความเป็นกลางในสัตว์’ เป็นต้น เพื่อแสดงวิธีละความยินดี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘การเว้นบุคคลผู้รักใคร่ทะนุถนอมสัตว์และสังขาร’. แท้จริงแล้ว ราคะเป็นปฏิปักษ์โดยเฉพาะของอุเบกขา. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘อุเบกขาเป็นทางบริสุทธิ์ของผู้มีราคะมาก’ (วิสุทธิ. 1.267). คำว่า ‘ด้วยอาการสองอย่าง’ คือด้วยเหตุสองอย่างนี้ คือการพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม และการพิจารณาความเป็นอนัตตา. คำว่า ‘ด้วยสองอย่างเท่านั้น’ เป็นการกำหนดเพื่อแสดงความเท่ากันของจำนวน. ในที่นี้ จำนวนเท่านั้นที่เท่ากัน ไม่ใช่สิ่งที่ถูกนับจะเท่ากันโดยประการทั้งปวง. ความเป็นผู้ไม่มีเจ้าของคือความเป็นอนัตตา. เพราะเมื่อมีอัตตาอยู่ ย่อมมีจีวรหรือสิ่งอื่นใดที่เป็นของตนด้วยความเป็นของนั้น แต่ว่าอัตตานั้นไม่มีเลย นี่คือความหมาย. คำว่า ‘ไม่ยั่งยืน’ คือไม่ทนทานตลอดกาล ไม่ตั้งอยู่นาน เป็นของชั่วคราว ไม่เที่ยง นี่คือความหมาย. คำว่า ‘ชั่วคราว’ เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง.

Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘mamā’’ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati.

คำว่า ‘ยึดถือว่าเป็นของเรา’ คือกระทำความเป็นของเรา ยึดถือด้วยตัณหาว่า ‘ของเรา’ แล้วตั้งอยู่.

Mamāyantāti mānaṃ dabbaṃ karontā.

คำว่า ‘ผู้ยึดถือว่าเป็นของเรา’ คือผู้กระทำมานะให้เป็นสาระ.

Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’nti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

คำว่า ‘การแสดงสติปัฏฐานนี้แสดงโดยส่วนแห่งมรรคเบื้องต้น’ คือหมายถึงโพชฌงค์ส่วนเบื้องต้น จึงกล่าวว่า ‘สติที่สงเคราะห์โพชฌงค์คือทุกขสัจจะ’. ส่วนที่เหลือเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายเพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาโพชฌงคบรรพะจบแล้ว.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาภาณวารที่หนึ่งจบแล้ว.

Catusaccapabbavaṇṇanā

พรรณนาจตุสัจจบรรพะ

386. Yathāsabhāvatoti [Pg.336] aviparītasabhāvato. Bādhanakkhaṇato yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādi kakkhaḷādisabhāvatoti attho. Janikaṃ samuṭṭhāpikanti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. Purimataṇhanti yathāpariggahitassa dukkhassa nibbattito puretaraṃ siddhaṃ taṇhaṃ. Siddhe hi kāraṇe tassa phaluppatti. Ayaṃ dukkhasamudayoti pajānātīti yojanā. Ayaṃ dukkhanirodhoti etthāpi eseva nayo. Ubhinnaṃ appavattinti dukkhaṃ, samudayo cāti dvinnaṃ appavattinimittaṃ, tadubhayaṃ na pavatti etāyāti appavatti, asaṅkhatā dhātu. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ parijānāti pariññābhisamayavasena paricchindatīti dukkhaparijānano, ariyamaggo, taṃ dukkhaparijānanaṃ. Sesapadadvayepi iminā nayena attho veditabbo.

๓๘๖. คำว่า ‘โดยความเป็นสภาพตามที่เป็นจริง’ คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริต. โดยขณะแห่งการบีบคั้น หรือสภาพใดๆ ที่เป็นสภาพตามที่เป็นจริง จากนั้น, ความหมายคือโดยความเป็นสภาพแห่งการสลายไปเป็นต้น และความหยาบกระด้างเป็นต้น. คำว่า ‘เป็นเหตุให้เกิดและเป็นเหตุให้ตั้งขึ้น’ คือเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ที่มีลักษณะเป็นไป และเป็นเหตุให้ตั้งขึ้นซึ่งทุกข์ที่มีลักษณะเป็นนิมิต. คำว่า ‘ตัณหาในกาลก่อน’ คือตัณหาที่สำเร็จแล้วก่อนการเกิดขึ้นของทุกข์ที่ถูกกำหนดถือเอา. เพราะเมื่อเหตุสำเร็จแล้ว ผลของมันย่อมเกิดขึ้น. การประกอบความว่า ‘ย่อมรู้ชัดว่า นี้คือทุกขสมุทัย’. ในคำว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธ’ ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า ‘การไม่เป็นไปแห่งทั้งสอง’ คือนิมิตแห่งการไม่เป็นไปแห่งสองสิ่ง คือทุกข์และสมุทัย, ทั้งสองนั้นไม่เป็นไปด้วยสิ่งนี้ จึงเรียกว่า ‘อัปปวัตติ’ คืออสังขตธาตุ. คำว่า ‘ย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจจะ’ คือย่อมกำหนดรู้ด้วยการแทงตลอดคือปริญญา, อริยมรรค ชื่อว่า ‘ทุกขปริชานนะ’ (การกำหนดรู้ทุกข์), อริยมรรคนั้นชื่อว่าทุกขปริชานนะ. แม้ในบทที่เหลือสองบทก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้.

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

พรรณนาทุกขสัจจนิทเทส

388. Evaṃ vuttāti evaṃ uddesavasena vuttā. Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato. Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭe sattasamūheti attho. Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo. Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘jananaṃ jātī’’ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno yesu khandhesu icchitabbo, te teneva saddhiṃ dassetuṃ ‘‘savikārāna’’ntiādi vuttaṃ. Savikārānanti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ. Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti. ‘‘Upasaggamaṇḍitavevacana’’nti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. Anupaviṭṭhākārenāti aṇḍakosaṃ, vatthikosañca ogāhanākārena. Nibbattisaṅkhātenāti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena.

๓๘๘. คำว่า ‘กล่าวแล้วอย่างนี้’ คือกล่าวแล้วโดยการยกขึ้นแสดงอย่างนี้. คำว่า ‘การรวบรวมสัตว์ทั้งปวง’ เป็นคำกล่าวที่ครอบคลุมเพราะเป็นคำอธิบายที่กล่าวซ้ำด้วยความประสงค์จะให้ครอบคลุม. คำว่า ‘ในหมู่สัตว์’ คือในหมู่ของสัตว์, ในกลุ่มของสัตว์, ในหมู่คณะของสัตว์ นี่คือความหมาย. แท้จริงแล้ว ในคติทั้งหลายที่ต่างกัน เช่น เทวดาและมนุษย์เป็นต้น หมู่สัตว์ที่จำเพาะเจาะจงตามชาตินั้นๆ เช่น ภูมิเทวดาเป็นต้น กษัตริย์เป็นต้น ช้างเป็นต้น สัตว์ผู้หิวโหยเป็นต้น เรียกว่า ‘หมู่สัตว์’. เพราะการเกิดขึ้นครั้งแรกของขันธ์โดยไม่เป็นปริยายคือชาติ จึงกล่าวว่า ‘การเกิดคือชาติ’ และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นนี้พึงประสงค์ในขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่สมบูรณ์, เพื่อแสดงขันธ์เหล่านั้นพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงนั้น จึงกล่าวคำว่า ‘พร้อมด้วยการเปลี่ยนแปลง’ เป็นต้น. คำว่า ‘พร้อมด้วยการเปลี่ยนแปลง’ คือพร้อมด้วยการเปลี่ยนแปลงอันได้แก่การเกิดขึ้น. แท้จริงแล้ว ลักษณะสามอย่างคือชาติเป็นต้น เป็นความเปลี่ยนแปลงที่จำเพาะของธรรมทั้งหลาย. คำว่า ‘ไวพจน์ที่ประดับด้วยอุปสรรค’ นี้แสดงว่าเป็นการเพิ่มคำด้วยอุปสรรคเท่านั้น. คำว่า ‘โดยอาการที่เข้าไป’ คือโดยอาการที่เข้าไปสู่ถุงไข่และถุงน้ำเชื้อ. คำว่า ‘ด้วยการเกิดขึ้น’ คือด้วยความสำเร็จบริบูรณ์ของอายตนะ.

Atha vā jananaṃ jātīti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha. Sañjātīti sampuṇṇāyatanaṃ. Sampuṇṇā hi jāti sañjāti. Okkamanaṭṭhena okkantīti aṇḍajajalābujavasena [Pg.337] jāti. Te hi aṇḍakosaṃ, vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattīti saṃsedajaopapātikavasena. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Abhibyattā nibbatti abhinibbatti. ‘‘Jananaṃ jātī’’tiādi āyatanavasena, yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena vuttattā sammutikathā. Pātubhāvoti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘āyatanānaṃ paṭilābho’’ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ayampi hi paramatthakathāti. Ekavokārabhavādīsūti ekacatupañcavokārabhavesu. Tasmiṃ khandhānaṃ pātubhāve sati. Āyatanānaṃ paṭilābhoti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena, sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ, punadasannaṃ, ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo. Pātubhavantāneva, na kutoci āgatāni. Paṭiladdhāni nāma honti sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā. Āyatanānaṃ paṭilābhoti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า Jananaṃ jātī (ความเกิดคือชาติ) ทรงหมายถึงชาติที่มีอายตนะยังไม่บริบูรณ์. คำว่า Sañjātī (ความเกิดพร้อม) ทรงหมายถึงชาติที่มีอายตนะบริบูรณ์แล้ว. เพราะว่าชาติที่บริบูรณ์ ชื่อว่าสัญชาติ. คำว่า Okkantī (ความหยั่งลง) ทรงหมายถึงชาติโดยอำนาจแห่งอัณฑชะและชลาพุชะ เพราะอรรถว่าหยั่งลง. ด้วยว่าสัตว์เหล่านั้น เมื่อหยั่งลงสู่ฟองไข่และมดลูก ย่อมถือปฏิสนธิประหนึ่งว่าเข้าไปอยู่. คำว่า Abhinibbattī (ความบังเกิด) ทรงหมายถึงชาติโดยอำนาจแห่งสังเสทชะและโอปปาติกะ เพราะอรรถว่าบังเกิดยิ่ง. ด้วยว่าสัตว์เหล่านั้นปรากฏตัวขึ้นแล้วจึงบังเกิด. ความบังเกิดที่ปรากฏชัด ชื่อว่าอภินิพพัตติ. คำว่า Jananaṃ jātī เป็นต้น ทรงกล่าวไว้เพื่อแสดงชาติโดยครอบคลุมสัตว์ทั้งปวงด้วยบทอย่างละ ๒ โดยอำนาจแห่งอายตนะและโดยอำนาจแห่งโยนิ. คำว่า Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ...pe... abhinibbattī (ความบังเกิด... แห่งสัตว์เหล่านั้นๆ) เป็นสมมติกถา เพราะตรัสโดยอำนาจแห่งสัตว์. ในคำว่า Pātubhāvo (ความปรากฏ) นี้ อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า 'เป็นต้น' หรือมีอรรถว่า 'โดยประการ' ด้วยอิติ-ศัพท์นั้น พึงเห็นการสงเคราะห์บทว่า āyatanānaṃ paṭilābho (การได้อายตนะทั้งหลาย) นี้เข้าด้วย. แม้คำนี้ก็เป็นปรมัตถกถา. คำว่า Ekavokārabhavādīsū (ในภพมีโวการะหนึ่งเป็นต้น) คือ ในภพที่มีโวการะหนึ่ง สี่ และห้า. เมื่อความปรากฏแห่งขันธ์เหล่านั้นมีอยู่. คำว่า Āyatanānaṃ paṭilābho (การได้อายตนะทั้งหลาย) พึงทราบการสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งอายตนะอย่างละ ๒ ในภพที่มีโวการะหนึ่งและสี่, ในภพที่เหลือ คือในรูปธาตุ พึงทราบโดยอำนาจแห่งอายตนะ ๕ ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิ, ในกามธาตุ พึงทราบโดยอำนาจแห่งอายตนะ ๗, ๙, ๑๐, ๑๐ อีกครั้ง และ ๑๑ ตามอำนาจแห่งสัตว์ที่มีอินทรีย์บกพร่องและไม่บกพร่อง. อายตนะเหล่านั้นปรากฏขึ้นเอง มิได้มาจากที่ไหนๆ. ชื่อว่าเป็นการได้ เพราะความมีอยู่แห่งอายตนะนั้นในสันดานของสัตว์. หรือพึงทราบว่า การได้อายตนะ คือการได้อัตภาพแห่งอายตนะทั้งหลาย.

389. Sabhāvaniddesoti sarūpaniddeso. Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya, yadidaṃ ‘‘jarā’’ti, ‘‘vayohānīti vā. Jīraṇameva jīraṇatā, jīrantassa vā ākāro tā-saddena vuttoti āha ‘‘ākārabhāvaniddeso’’ti. Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma uttarapadalopena. Yassa vikārassa vasena satto ‘‘khaṇḍito’’ti vuccati, taṃ khaṇḍiccaṃ. Tathā palitāni assa santīti ‘‘palito’’ti vuccati, taṃ pāliccaṃ. Valittacatāya vā vali taco assāti valittaco.

๓๘๙. คำว่า Sabhāvaniddeso (การแสดงโดยสภาวะ) คือการแสดงโดยรูปโฉม (สรุปนิทเทส). เพราะคำว่า Jarā (ความแก่) หรือ Vayohāni (ความเสื่อมแห่งวัย) นี้ เป็นรูปโฉมของความคร่ำคร่า. ความคร่ำคร่านั่นเองชื่อว่าความคร่ำคร่า (จีรณตา) หรืออาการของสัตว์ผู้คร่ำคร่า ท่านกล่าวด้วย ต-ปัจจัย (ในคำว่า จีรณตา) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ākārabhāvaniddeso (การแสดงโดยอาการและภาวะ). ฟันหัก ชื่อว่า Khaṇḍitā (ผู้มีฟันหัก) เพราะลบบทหลัง. ความแปรปรวนที่สัตว์ถูกเรียกว่า 'ฟันหัก' เพราะอาศัยความแปรปรวนใด ความแปรปรวนนั้นชื่อว่า Khaṇḍicca (ความเป็นผู้มีฟันหัก). ในทำนองเดียวกัน ผมหงอกมีแก่สัตว์นั้น เพราะฉะนั้น สัตว์นั้นจึงถูกเรียกว่า 'คนผมหงอก' (Palito) ความเป็นคนผมหงอกนั้นชื่อว่า Pālicca (ความเป็นผู้มีผมหงอก). หรือเพราะความเป็นผู้มีหนังเหี่ยว สัตว์นั้นจึงมีหนังเหี่ยว (Valittaco) เพราะหนังของเขามีรอยเหี่ยวย่น.

Phalūpacārenāti phalavohārena.

ด้วยการอุปจาระโดยผล คือด้วยโวหารโดยผล.

390. Cavanameva cavanatā, cavantassa vā ākāro tā-saddena vutto. Khandhā bhijjantīti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti, teneva bhedena nirodhanaṃ adassanaṃ gacchanti, tasmā bhedo antaradhānaṃ maraṇaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Tenāha ‘‘na khaṇikamaraṇa’’nti. ‘‘Maccu [Pg.338] maraṇa’’nti samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati. Kālakiriyāti maraṇakālo, anatikkamanīyattā visesena ‘‘kālo’’ti vuttoti tassa kiriyā, atthato cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva, kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva ‘‘yaṃ tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādinā sattavasena vuttattā. Ayaṃ paramatthakathā paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato.

๓๙๐. ความจุตินั่นแหละคือจุติตา (ความเป็นผู้จุติ), หรืออาการของสัตว์ที่จุติ ท่านกล่าวด้วย ต-ปัจจัย (ในคำว่า จุติตา). คำว่า Khandhā bhijjanti (ขันธ์ทั้งหลายแตกไป) ความว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นส่วนสุดท้ายแห่งขันธสันดานที่นับเนื่องในภพหนึ่งย่อมแตกไป, เพราะความแตกไปนั้นเอง ขันธ์เหล่านั้นย่อมถึงความดับไป ความไม่ปรากฏ, เพราะฉะนั้น ความแตกไป ความอันตรธานไป จึงชื่อว่ามรณะ. คำว่า Maccumaraṇaṃ (มัจจุมรณะ) คือ มรณะที่กล่าวคือการขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์ที่นับเนื่องในภพหนึ่ง ซึ่งเรียกว่ามัจจุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มิใช่ขณิกมรณะ'. การเชื่อมโยงแยกกันว่า ความแตกไปที่เรียกว่า 'มัจจุ' อย่างหนึ่ง และการสละชีพที่เรียกว่า 'มรณะ' อย่างหนึ่ง ทั้งสองนี้เรียกว่ามรณะ โดยไม่ทำเป็นสมาสว่า 'มัจจุมรณะ' ดังนี้ มิใช่ว่าจะใช้ไม่ได้. คำว่า Kālakiriyā (กาลกิริยา) คือเวลาตาย, ท่านเรียกว่า 'กาล' เป็นพิเศษเพราะล่วงพ้นไม่ได้ การทำกาลนั้น โดยอรรถก็คือการถึงความแตกไปแห่งจุติขันธ์นั่นเอง หรือการกระทำของกาลคือมัจจุราชที่เรียกกันในโลก ความหมายก็คือความจุติ ความตาย. คำทั้งหมดนี้เป็นสมมติกถาแท้ๆ เพราะกล่าวโดยอำนาจแห่งสัตว์ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ความตายใดแห่งสัตว์เหล่านั้นๆ'. ส่วนคำนี้ (ขันธ์แตกไป) เป็นปรมัตถกถา เพราะเป็นการแสดงถึงความพินาศไปแห่งธรรมที่มีสภาวะมีการสลายไปเป็นต้น ซึ่งมีอยู่โดยปรมัตถ์.

Attāti bhavati ettha cittanti attabhāvo, khandhasamūho, tassa nikkhepo nikkhipanaṃ, pātanaṃ vināsoti attho. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘maraṇaṃ pattassā’’tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘nikkhepo’’ti phalūpacārena vuttanti dasseti. ‘‘Khandhānaṃ bhedo’’ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā, ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti panettha na koci vohāraleso pīti āha ‘‘jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇa’’nti. Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī’’ti. Tenāha ‘‘jīvitindriyupacchedameva hī’’tiādi. Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti.

คำว่า Attabhāvo (อัตภาพ) คือ ขันธสมูหะ (กองแห่งขันธ์) อันเป็นที่ตั้งแห่งจิต (bhavati ettha cittanti). การทอดทิ้ง (Nikkhepo) อัตภาพนั้น คือการวางลง การตกไป ความพินาศไป เป็นอรรถ. ส่วนในอรรถกถา ท่านแสดงว่า การตกไป (ของร่างกาย) เพราะเป็นเหตุแห่งการทอดทิ้ง ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ของผู้ถึงความตาย' ท่านเรียกว่า 'การทอดทิ้ง' (Nikkhepo) โดยอุปจาระโดยผล. คำว่า Khandhānaṃ bhedo (ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย) เป็นปรมัตถกถาโดยส่วนหนึ่ง เพราะเป็นการแสดงความพินาศแห่งธรรมสมูหะที่ดำเนินไปตามลำดับ (กระแส). ส่วนในคำว่า Jīvitindriyassa upacchedo (การขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์) นี้ ไม่มีร่องรอยของโวหารเลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่การขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์ เป็นมรณะโดยปรมัตถ์โดยประการทั้งปวง'. เมื่อเป็นเช่นนี้ ความแตกแห่งขันธ์ใดที่เป็นเหตุให้เกิดโวหารว่า 'นายติสสะตายแล้ว นายปุสสะตายแล้ว' ความแตกนั้น เพราะความที่กระแสแห่งขันธ์ยังไม่ขาดสาย จึงควรเรียกว่า 'สมมติมรณะ' เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความแตกแห่งขันธ์นั้นนั่นแหละ เรียกว่าสมมติมรณะบ้าง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะว่าการขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์นั่นเอง'. แท้จริง การขาดสายแห่งกระแสโดยประการทั้งปวง ชื่อว่าสมุจเฉทมรณะ.

391. Byasanenāti anatthena. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 721) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘dukkhakāraṇenā’’ti. Socananti lakkhitabbatāya socanalakkhaṇo. Socitassa socanakassa puggalassa, cittassa vā bhāvo socitabhāvo. Abbhantareti attabhāvassa anto. Attano lūkhasabhāvatāya sosento. Thāmagamanena samantato sosanavasena parisosento.

๓๙๑. คำว่า Byasanena (ด้วยความพินาศ) คือด้วยความไม่เป็นประโยชน์. เหมือนในคำว่า Dhammapaṭisambhidā (ธรรมปฏิสัมภิทา) เป็นต้น ธัมมศัพท์เป็นไวพจน์ของเหตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุแห่งทุกข์'. ชื่อว่า Socana (ความเศร้าโศก) เพราะมีลักษณะคือความโศกเศร้าโดยความเป็นสิ่งที่พึงกำหนดได้. ภาวะของบุคคลผู้เศร้าโศก หรือภาวะของจิตที่เศร้าโศก ชื่อว่า Socitabhāvo (ความเป็นผู้เศร้าโศก). คำว่า Abbhantare (ในภายใน) คือ ภายในแห่งอัตภาพ. ชื่อว่า Sosento (ความแห้งผาก) เพราะทำให้แห้งด้วยสภาวะที่หยาบของตน. ชื่อว่า Parisosento (ความแห้งผากรอบ) เพราะทำให้แห้งโดยรอบด้วยการถึงความมีกำลัง.

392. ‘‘Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo’’ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā [Pg.339] so saddo kāraṇabhāvena vutto. Taṃ taṃ vaṇṇanti taṃ taṃ guṇaṃ. Tassevāti ādevaparidevasseva. Bhāvaniddesāti ‘‘ādevitattaṃ paridevitatta’’nti bhāvaniddesā.

๓๙๒. ท่านทำรูปวิเคราะห์คำว่า Ādevana (ความคร่ำครวญ) ว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมคร่ำครวญ คือบ่นเพ้อด้วยคำนี้ เพราะฉะนั้น คำนี้จึงชื่อว่า อาเทวะ' เสียงนั้น (คำบ่นเพ้อ) ท่านกล่าวโดยความเป็นเหตุแห่งความแปรปรวนนั้น สำหรับสัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความแปรปรวนมีการหลั่งน้ำตาเป็นต้น. คำว่า Taṃ taṃ vaṇṇaṃ (ซึ่งคุณนั้นๆ) คือ ซึ่งคุณนั้นๆ. คำว่า Tasseva (แห่งความคร่ำครวญนั้นนั่นเอง) คือ แห่งอาเทวะและปริเทวะนั่นเอง. คำว่า Bhāvaniddesā (การแสดงโดยภาวะ) คือ การแสดงโดยภาวะว่า Ādevitattaṃ (ความเป็นผู้คร่ำครวญ) และ Paridevitattaṃ (ความเป็นผู้บ่นเพ้อ).

393. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti kāyikaṃ. Tenāha ‘‘kāyapasādavatthuka’’nti. Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti dukkhamanaṃ, so eva attho sabhāvoti dukkhamanaṭṭho, tena. Sātavidhuratāya asātaṃ.

๓๙๓. กายที่เป็นที่อาศัยมีอยู่แก่สิ่งนี้ ชื่อว่า กายิกะ (ทางกาย). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีกายปสาทเป็นวัตถุ". การอดทนเป็นสิ่งที่ทำได้ยากแก่สิ่งนี้ ชื่อว่า ทุกขมนัง (ความอดทนยาก), ความหมายนั้นเองเป็นสภาวะ จึงชื่อว่า ทุกขมนัฏฐะ (ความหมายว่าอดทนยาก) เพราะเหตุนั้น. เพราะความปราศจากความสบาย จึงชื่อว่า อสาตะ (ไม่สบาย).

394. Cetasi bhavanti cetasikaṃ, taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ, tasmā āha ‘‘cittasampayutta’’nti.

๓๙๔. ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในใจ ชื่อว่า เจตสิก. ก็แต่ว่า เพราะเจตสิกนั้นประกอบกับจิตโดยอาการทั้งหลายเสมอกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัมปยุตด้วยจิต".

395. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ. Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ. Cittakilamathoti visīdanākārena cittassa parikhedo. Upāyāso, sayaṃ na dukkho dosattā, saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva ‘‘upāyāso’’ti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249). Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Upa-saddo bhusatthoti āha ‘‘balavataraṃ āyāso upāyāso’’ti. Dhammamattatādīpano bhāvaniddeso dhammato aññassa kattuabhāvajotano, asati ca kattari tena kattabbassa, pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha ‘‘attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā’’ti.

๓๙๕. การจมลงโดยรอบด้วยอำนาจการกั้นการปฏิบัติในอารมณ์ทั้งปวง ชื่อว่า สังสีทนะ. การจมลงอย่างแรงกล้า หรือการจมลงที่ผิดปกติ ด้วยอำนาจการทำให้ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นได้ ชื่อว่า วิสีทนะ. คำว่า จิตตกิลมถะ คือ ความเหน็ดเหนื่อยของจิตโดยอาการแห่งความจมลง. อุปายาสะ โดยตัวเองไม่ใช่ทุกข์ เพราะเป็นโทสะ หรือเพราะเป็นธรรมอื่นที่นับเนื่องในสังขารขันธ์. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า โทมนัสเท่านั้นเป็นอุปายาสะ ชนเหล่านั้นพึงถูกคัดค้านด้วยพระบาลีนี้ว่า "อุปายาสะ สัมปยุตด้วยขันธ์ ๓ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑, (และ) สัมปยุตด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ บางอย่าง" (ธาตุ. 249). อุปศัพท์ มีอรรถว่ายิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความแค้นใจที่แรงกล้ายิ่งขึ้น ชื่อว่า อุปายาสะ". การระบุถึงสภาวะที่แสดงความเป็นเพียงธรรมเท่านั้น ย่อมแสดงความไม่มีผู้กระทำอื่นจากธรรม และเมื่อไม่มีผู้กระทำ สิ่งที่ผู้กระทำนั้นพึงกระทำและพึงยึดถือก็ไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นการระบุถึงสภาวะที่แสดงความไม่มีอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา".

398. Jātidhammānanti ettha dhamma-saddo pakatipariyāyoti āha ‘‘jātisabhāvāna’’nti, jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti. Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento ‘‘vinā maggabhāvana’’nti āha. Aparo nayo na kho panetanti yametaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ, parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato[Pg.340], anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vakkhamānatthasampiṇḍanattho pi-saddoti āha ‘‘upari sesāni upādāya pi-kāro’’ti. Yanti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha ‘‘yenapi dhammenā’’ti. Hetuattho hi ayaṃ dhamma-saddo, alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo. Tanti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ, evamettha ‘‘yampīti yenapī’’ti vibhattivipallāsena attho vutto. Yadā pana yaṃ-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā pana ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti, so pana atthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti. Sabbatthāti ‘‘jarādhammāna’’ntiādinā āgatesu sabbavāresu.

๓๙๘. ในคำว่า "ชาติธัมมานัง" นี้ คำว่า "ธัมมะ" เป็นไวพจน์ของคำว่า "ปกติ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีชาติเป็นสภาวะ" หมายความว่า "มีสภาพเกิดเป็นปกติ". ความเป็นเหตุแห่งความปรารถนาในการเจริญมรรคด้วยการเจริญมรรค เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ท่านเมื่อจะห้ามความปรารถนาเช่นนั้น จึงกล่าวว่า "เว้นจากการเจริญมรรค". อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า "น โข ปเนตัง" นี้ ความว่า ความเป็นผู้ไม่มีชาติเป็นธรรมดาที่มีอยู่ในพระอริยะทั้งหลายผู้ละสมุทัยได้แล้ว และการไม่มาแห่งชาติที่มีอยู่ในพระปรินิพพานแล้วใดที่ปรารถนาไว้ สิ่งนั้นแม้ผู้ปรารถนาก็ไม่พึงบรรลุได้หากเว้นจากการเจริญมรรค และแม้ผู้ไม่ปรารถนาก็พึงบรรลุได้ด้วยการเจริญมรรค เพราะฉะนั้น สิ่งที่พึงบรรลุด้วยความปรารถนาจึงไม่มีเลย พึงเห็นความหมายในที่นี้อย่างนี้. ปิ-ศัพท์ มีอรรถรวมความที่จะกล่าวต่อไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปิ-อักษร ถือเอาสิ่งที่เหลือข้างบน". คำว่า "ยัง" เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุที่เป็นกรณะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยธรรมใดแม้ใด". เพราะว่า ธรรมศัพท์นี้มีอรรถว่าเหตุ ความเป็นสิ่งที่ไม่อาจได้พึงทราบว่าเป็นเหตุในที่นี้. หรือว่า การไม่ได้ซึ่งวัตถุที่ปรารถนา ในที่นี้ท่านจึงกล่าวความหมายโดยการสลับวิภัตติว่า "ยัมปิ คือ เยนปิ". แต่เมื่อใด ย-ศัพท์ มุ่งถึง "ความปรารถนา" เมื่อนั้น ความปรารถนาที่พิเศษด้วยการไม่ได้ก็ถูกกล่าว. แต่เมื่อใด มุ่งถึง "การไม่ได้" เมื่อนั้น การไม่ได้ที่พิเศษด้วยความปรารถนาก็ถูกกล่าว แต่โดยอรรถแล้วไม่มีธรรมอื่น ถึงกระนั้น ความปรารถนาที่มุ่งถึงวัตถุที่ไม่อาจได้นั่นเองที่ถูกกล่าว. คำว่า "ในที่ทั้งปวง" หมายถึง ในวาระทั้งปวงที่มาแล้วด้วยคำว่า "ชราธัมมานัง" เป็นต้น.

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

คำพรรณนาการระบุถึงสมุทยสัจจะ

400. Punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo uttarapadalopaṃ katvā mano-saddassa viya purimapadassa o-kārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlanaṭṭhena ika-saddena gamitatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘asūpabhakkhanasīlo asūpiko’’ti. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā’’ti (vibha. aṭṭha. 203) attho vutto so ‘‘taddhitā’’ iti bahuvacananiddesato, vicittattā vā taddhitavuttiyā, abhidhānalakkhaṇattā vā taddhitānaṃ tesupi atthesu ponobbhavikasaddasiddhi sambhaveyyāti katvā vutto. Tattha kammunā sahajātā punabbhavaṃ deti, asahajātā kammasahāyabhūtā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbattetīti daṭṭhabbā. Nandanaṭṭhena, rañjanaṭṭhena ca nandīrāgo, yo ca nandīrāgo, yā ca taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ‘‘nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatā’’ti vuttā. Tabbhāvattho hettha saha-saddo ‘‘sanidassanā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 9) viya. Tasmā nandīrāgasahagatāti nandīrāgabhāvaṃ gatā sabbāsupi avatthāsu nandīrāgabhāvassa apaccakkhāya vattanatoti attho. Rāgasambandhena uppannassāti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgassa visuṃ vuccamānattā kāmabhave eva bhavapatthanuppatti vuttāti veditabbā.

๔๐๐. การทำภพใหม่ ชื่อว่า ปุโนพภวะ พึงเห็นความเป็นบทหน้ามีสระโอเป็นที่สุด เหมือนมโนศัพท์ โดยการลบบทหลัง. อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นการไม่ปรากฏแห่งศัพท์ที่กล่าวถึงกิริยา เพราะอรรถถูกเข้าใจได้ด้วย อิกะ-ปัจจัย ในอรรถว่าปกติ เหมือนคำว่า "อสูปิโก" (ผู้มีปกติกินข้าวต้ม) มาจาก "อสูปภักขณสีโล". ส่วนในสัมโมหวิโนทนี ท่านกล่าวอรรถไว้ว่า "ปุโนพภวิกา คือ ธรรมที่ให้ภพใหม่, ธรรมที่ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่, ธรรมที่ย่อมยังภพให้เกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า" (วิภังคอรรถกถา 203). อรรถนั้นท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการระบุพหูพจน์ว่า "ตัทธิตา" หรือเพราะความวิจิตรแห่งตัทธิตพฤติ หรือเพราะตัทธิตทั้งหลายมีลักษณะเป็นเครื่องแสดงชื่อ ความสำเร็จแห่งปุโนพภวิกศัพท์แม้ในอรรถเหล่านั้นจึงเป็นไปได้. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมที่เกิดพร้อมกับกรรมย่อมให้ภพใหม่ ธรรมที่ไม่เกิดพร้อมกับกรรมแต่เป็นสหายของกรรมย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่ พึงทราบว่าแม้ทั้งสองอย่างย่อมยังภพให้เกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า. นันทิราคะ เพราะอรรถว่าเพลินและเพราะอรรถว่ายินดี และนันทิราคะใด และตัณหาใดเพราะอรรถว่าทะยานอยาก ทั้งสองอย่างนี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ตัณหา "ถึงความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถกับนันทิราคะ". เพราะว่า สห-ศัพท์ ในที่นี้มีอรรถว่าความเป็นเช่นนั้น เหมือนในคำว่า "สนิทัสสนา ธัมมา" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คำว่า "นันทิราคะสหคตา" จึงหมายถึง ถึงความเป็นนันทิราคะ คือเป็นไปโดยไม่ปฏิเสธความเป็นนันทิราคะในทุกๆ สภาพ. ท่านกล่าวว่า (ตัณหา) ที่เกิดขึ้นด้วยความเกี่ยวข้องกับราคะ. เพราะรูปภวราคะและอรูปภวราคะถูกกล่าวไว้ต่างหาก พึงทราบว่าการเกิดขึ้นแห่งความปรารถนาภพ ท่านกล่าวไว้ในกามภพเท่านั้น.

Tasmiṃ [Pg.341] tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ, punappunaṃ pavattivasena ‘‘nivisatī’’ti. Pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. Sampattiyanti manussasobhagge, devatte ca. Attano cakkhunti savatthukaṃ cakkhuṃ vadati, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. Vippasannaṃ pañcapasādanti parisuddhasuppasannanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇavantaṃ. Rajatapanāḷikaṃ viya chiddaṃ abbhantare odātattā. Pāmaṅgasuttaṃ viya ālambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsā, evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho, tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā, evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. Jivhaṃ…pe… maññanti vaṇṇasaṇṭhānato, kiccato ca. Kāyaṃ…pe… maññanti ārohapariṇāhasampattiyā. Manaṃ…pe… maññanti atītādiatthacintanasamatthaṃ. Attanā paṭiladdhāni ajjhattañca sarīragandhādīni, bahiddhā ca vilepanagandhādīni. Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā ca lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. Uppajjamānāti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto, uppajjatīti nicchito phalabhāvena yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatīti.

ในรูปที่น่ารักนั้นๆ คำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' กล่าวโดยความเป็นไปของการเกิดขึ้นครั้งแรก, คำว่า 'ย่อมเข้าสิง' กล่าวโดยความเป็นไปของการเกิดขึ้นซ้ำๆ. หรือพึงประกอบการเกิดขึ้นและการเข้าสิงโดยอำนาจแห่งปริยุฏฐานและอนุสัย. คำว่า 'ในความสมบูรณ์' คือในความมีโชคดีของมนุษย์และในความเป็นเทพ. คำว่า 'ตาของตน' หมายถึงตาที่มีวัตถุ หรือก้อนเนื้อที่มีปสาทะ. คำว่า 'ปสาทะทั้งห้าที่ผ่องใส' คือมีสีเขียว เหลือง แดง ดำ ขาว ที่บริสุทธิ์ผ่องใสดี. มีช่องว่างภายในขาวเหมือนท่อเงิน. ผูกติดกับหูที่ห้อยลงมาเหมือนด้ายปามังคะ. จมูกที่สูง ยาว คือ 'ตุงคนาสา' (จมูกโด่ง), พึงกล่าวถึงฆานะของตนที่ได้ชื่ออย่างนี้. หรืออีกนัยหนึ่งคือ 'ลัทธโวหารา' (ผู้ได้ชื่อ), เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงประกอบความว่า สัตว์ทั้งหลายที่มีจมูกโด่ง คือ 'ตุงคนาสา' (จมูกโด่ง) ผู้ได้ชื่ออย่างนี้ ย่อมสำคัญฆานะของตน. ย่อมสำคัญลิ้น...เป็นต้น...โดยสีสันสัณฐานและโดยกิจ. ย่อมสำคัญกาย...เป็นต้น...โดยความสมบูรณ์แห่งความสูงและความอ้วน. ย่อมสำคัญใจ...เป็นต้น...ที่สามารถคิดอรรถะมีอดีตเป็นต้น. กลิ่นกายเป็นต้นภายในที่ตนได้แล้ว และกลิ่นเครื่องลูบไล้เป็นต้นภายนอก. คำว่า 'เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น' คือเมื่อใดเป็นสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น เมื่อนั้นการเกิดขึ้นที่ถูกถือเอาโดยทั่วไปในที่นี้ ย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ และสิ่งที่ถูกหมายรู้โดยความเป็นสิ่งที่ถูกหมายรู้ที่วิเศษด้วยอารมณ์. เพราะว่าโวหารที่แตกต่างกันด้วยความทั่วไปและความพิเศษ ย่อมมีอยู่จริง. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'เมื่อเกิดขึ้น' คือการเกิดขึ้นที่ยังไม่แน่นอน ถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุ, คำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' คือการเกิดขึ้นที่แน่นอนแล้ว ถูกกล่าวโดยความเป็นผล, ถ้าเป็นสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้.

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

พรรณนาการแสดงนิโรธสัจ

401. ‘‘Sabbāni nibbānavevacanānevā’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘nibbānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha āgammāti nimittaṃ katvā. Nibbānahetuko hi taṇhāya asesavirāganirodho. Khayagamanavasena virajjati. Appavattigamanavasena nirujjhati. Anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena vā cajīyati. Puna yathā nappavattati, tathā dūra khipanavasena paṭinissajjīyati. Bandhanabhūtāya mocanavasena muccati. Asaṃkilesavasena na allīyati. Kasmā panetaṃ nibbānaṃ ekameva samānaṃ nānānāmehi vuccatīti? Paṭipakkhanānatāyāti dassento ‘‘ekameva hī’’tiādimāha. Saṅkhatadhammavidhurasabhāvattā nibbānassa nāmānipi guṇanemittikattā saṅkhatadhammavidhurāneva hontīti vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasenā’’ti. Asesaṃ virajjati taṇhā etthāti asesavirāgoti. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – natthi etassa uppādo, na [Pg.342] vā etasmiṃ adhigate puggalassa uppādoti anuppādo, asaṅkhatadhammo. ‘‘Appavatta’’ntiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena anāyūhanaṃ.

๔๐๑. ครั้นกล่าวว่า 'ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง' เพื่อทำความนั้นให้ปรากฏชัดยิ่งขึ้น จึงเริ่มคำว่า 'ก็เพราะนิพพาน' เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'อาคมฺม' (อาศัย) คือทำเป็นนิมิต. เพราะว่าการดับตัณหาโดยปราศจากความกำหนัดยินดีโดยสิ้นเชิงนั้น มีนิพพานเป็นเหตุ. ย่อมคลายกำหนัดโดยความเป็นไปแห่งการถึงความสิ้นไป. ย่อมดับไปโดยความเป็นไปแห่งการถึงความไม่เป็นไป. ย่อมสละไปโดยความเป็นไปแห่งการสละด้วยความไม่ใยดี หรือโดยความเป็นไปแห่งความเสื่อม. อนึ่ง ย่อมสละคืนโดยความเป็นไปแห่งการทิ้งไปไกล เพื่อไม่ให้เป็นไปอีก. ย่อมหลุดพ้นโดยความเป็นไปแห่งการปลดเปลื้องจากสิ่งที่เป็นเครื่องผูกพัน. ย่อมไม่ติดข้องโดยความเป็นไปแห่งความไม่เศร้าหมอง. ก็เพราะเหตุไรนิพพานนี้จึงเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น แต่ถูกกล่าวด้วยชื่อต่างๆ กันเล่า? เพื่อแสดงว่า 'เพราะความแตกต่างกันของปฏิปักษ์' จึงกล่าวคำว่า 'ก็เพราะเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น' เป็นต้น. เพราะนิพพานมีสภาพปราศจากสังขตธรรม ชื่อทั้งหลายของนิพพานก็เป็นสิ่งที่ปราศจากสังขตธรรมนั่นเอง เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งคุณ จึงกล่าวว่า 'โดยความเป็นปฏิปักษ์ของชื่อสังขตธรรมทั้งปวง'. ตัณหาย่อมคลายกำหนัดโดยสิ้นเชิงในนิพพานนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า 'อเสสวิราคะ' (ความคลายกำหนัดโดยสิ้นเชิง). นัยนี้พึงทราบในคำที่เหลือด้วย. แต่ความพิเศษนี้คือ – การเกิดขึ้นของนิพพานนี้ไม่มี, หรือเมื่อบุคคลบรรลุนิพพานนี้แล้ว การเกิดขึ้นของบุคคลนั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า 'อนุปปาทะ' (ความไม่เกิดขึ้น), เป็นอสังขตธรรม. แม้ในคำว่า 'อัปปวัตตะ' (ความไม่เป็นไป) เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถะด้วยนัยนี้. การสั่งสมคือสมุทัย, การไม่สั่งสมคืออนายูหนะโดยความเป็นปฏิปักษ์ของสมุทัยนั้น.

Taṇhā appahīne sati yattha uppajjati, pahāne pana sati tattha tatthevassā abhāvo sudassitoti āha ‘‘tattheva abhāvaṃ dassetu’’nti. Apaññattinti apaññāpanaṃ, ‘‘titta alābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya ariyamaggo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāya pahānaṃ, tadappavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ.

เมื่อตัณหายังไม่ละ ย่อมเกิดขึ้นในที่ใด, แต่เมื่อละแล้ว ความไม่มีของตัณหานั้นในที่นั้นๆ ย่อมปรากฏชัดเจน เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงความไม่มีในที่นั้นนั่นเอง'. คำว่า 'อปัญญัตติ' คือการไม่บัญญัติ, หรือความไม่มีโวหารว่า 'น้ำเต้าขมมีอยู่'. อริยมรรคเปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาความไม่เป็นไปแห่งเถาของน้ำเต้าขม, การละตัณหาของมรรคที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการตัดรากของเถาน้ำเต้าขมนั้นของบุรุษผู้มีจิตน้อมไปในความไม่เป็นไปแห่งเถาน้ำเต้าขมนั้น, นิพพานที่มีความไม่เป็นไปของตัณหาเป็นสภาพ เปรียบเหมือนความไม่เป็นไปของเถาของน้ำเต้าขมนั้น พึงทราบดังนี้.

Dutiyaupamāyaṃ dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo. Dakkhiṇadvāre ghātitāpi corā pacchā ‘‘aṭaviyaṃ corā ghātitā’’ti vuccanti, evaṃ nibbānaṃ āgamma niruddhāpi taṇhā ‘‘cakkhādīsu niruddhā’’ti vuccati tattha kiccakaraṇābhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Purimā vā upamā maggena niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti ayaṃ etāsaṃ viseso.

ในอุปมาที่สอง นิพพานเปรียบเหมือนประตูทิศใต้, มรรคเปรียบเหมือนเพชฌฆาตโจร. แม้โจรที่ถูกฆ่าที่ประตูทิศใต้ ภายหลังก็ถูกเรียกว่า 'โจรถูกฆ่าในป่า', ฉันใด, แม้ตัณหาที่ดับไปแล้วอาศัยนิพพาน ก็ถูกเรียกว่า 'ดับไปแล้วในจักขุเป็นต้น' เพราะความไม่มีการกระทำกิจในที่นั้น ฉันนั้น พึงทราบดังนี้. หรืออุปมาแรกกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ตัณหาที่ดับด้วยมรรค พึงกล่าวว่า 'ดับไปแล้วในรูปที่น่ารักและน่าพอใจ', อุปมาหลังกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ตัณหาที่ดับไปแล้วอาศัยนิพพาน พึงกล่าวว่า 'ดับไปแล้วในรูปที่น่ารักและน่าพอใจ' นี้คือความพิเศษของอุปมาเหล่านั้น.

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

พรรณนาการแสดงมรรคสัจ

402. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti titthiyehi parikappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvapaṭikkhepanatthaṃ, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo, tadatthaṃ. ‘‘Aya’’nti pana attano, tesu ca bhikkhūsu ekaccānaṃ paccakkhabhāvato āsannapaccakkhavacanaṃ. Ārakattāti niruttinayena ariyasaddasiddhimāha. Ariyabhāvakarattāti ariyakaraṇo ariyoti uttarapadalopena, puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti vā ariyo, ariyaphalapaṭilābhakarattā vā ariyaṃ phalaṃ labhāpeti janetīti ariyo. Purimena cettha attano kiccavasena, pacchimena phalavasena ariyanāmalābho vuttoti daṭṭhabbo. Catusaccapaṭivedhāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ, catusaccaṃ vā uddissa pavattaṃ bhāvanākammaṃ yogino sukhavisesānaṃ ṭhānabhūtanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni dve saccāni [Pg.343] vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivattitadadhigamupāyabhāvato. Vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso sarūpato pariggahasabbhāvato. Vivaṭṭe natthi avisayattā, visayatte ca payojanābhāvato. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Kammaṭṭhānapāḷiyā hi tadatthasallakkhaṇena vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Tenāha ‘‘vācāya punappunaṃ parivattento’’ti. Iṭṭhaṃ kantanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

๔๐๒. คำว่า เพื่อปฏิเสธทางอื่น นั้น คือเพื่อปฏิเสธว่าทางที่พวกเดียรถีย์สำคัญผิดนั้นไม่ใช่ปฏิปทาเครื่องดำเนินไปสู่ความดับทุกข์ หรือการปฏิเสธความเป็นทางของทางอื่นนั่นแหละคือการปฏิเสธทางอื่น เพื่อประโยชน์นั้น ส่วนคำว่า “นี้” (อายัง) เป็นคำที่กล่าวถึงสิ่งที่อยู่ใกล้ เพราะเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่ตนเองและแก่ภิกษุบางรูปในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ท่านกล่าวถึงความสำเร็จแห่งศัพท์ว่า “อริยะ” ด้วยนัยแห่งนิรุตติว่า “อารกัตตา” (เพราะความเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส) และ “อริยภาวกรัตตา” (เพราะความเป็นผู้กระทำความเป็นอริยะ) คือ “อริยกรณะ” (ผู้กระทำอริยะ) ชื่อว่า “อริยะ” โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) หรือชื่อว่า “อริยะ” เพราะกระทำความเป็นอริยะแก่บุคคล (อริยัง กโรติ) หรือชื่อว่า “อริยะ” เพราะยังอริยผลให้ได้ ให้เกิด (อริยัง ผลัง ลภาเปติ ชเนติ) ในที่นี้ พึงเห็นว่าการได้ชื่อว่า “อริยะ” ด้วยบทแรกนั้นเป็นไปโดยหน้าที่ของตน ส่วนด้วยบทหลังนั้นเป็นไปโดยผล กรรมฐานที่นำมาซึ่งการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ชื่อว่า จตุสัจจกรรมฐาน หรือกรรมฐานคือภาวนาที่ดำเนินไปโดยมุ่งอริยสัจ ๔ อันเป็นที่ตั้งแห่งสุขพิเศษของโยคี ชื่อว่า จตุสัจจกรรมฐาน สัจจะ ๒ ประการแรก (ทุกข์ สมุทัย) เป็นวัฏฏะ เพราะเป็นเหตุแห่งการดำเนินไป สัจจะ ๒ ประการหลัง (นิโรธ มรรค) เป็นวิวัฏฏะ เพราะเป็นอุบายแห่งการบรรลุซึ่งความกลับจากวัฏฏะ การน้อมใจไปในกรรมฐานในวัฏฏะ (ทุกข์ สมุทัย) มีอยู่ เพราะมีการกำหนดรู้โดยสภาพของมัน ในวิวัฏฏะ (นิโรธ มรรค) ไม่มี เพราะไม่ใช่เป็นอารมณ์ และถึงแม้จะเป็นอารมณ์ ก็ไม่มีประโยชน์ (ที่จะกำหนดรู้) พึงเชื่อมความว่า “เรียนรู้สัจจะ ๒ ประการแรก” แท้จริง การเรียนรู้ (อุคคหะ) คือการท่องจำด้วยวาจา โดยการพิจารณาเนื้อความนั้นในพระบาลีกรรมฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ท่องบ่นด้วยวาจาซ้ำแล้วซ้ำเล่า” คำว่า “อิฏฐัง กันตัง” (น่าปรารถนา น่ารักใคร่) แสดงถึงความเป็นผู้โน้มเอียงไปในนิโรธและมรรค ไม่ใช่การเพลิดเพลินยินดี และพึงเห็นว่าการกระทำในที่นั้นคือความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้นนั่นเอง

Ekapaṭivedhenevāti ekañāṇeneva paṭivijjhanena. Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. Abhisamayo avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho, tena. Idañca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (ma. ni. 2.484; 3.104) pavattanato. Pahīnassa puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho, tena. Ayampi yasmiṃ kilese appahīyamāne maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa kilesassa paṭighātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyaṃ paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yathāsabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho, tena. Ayaṃ panassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāventameva pavattatīti evaṃ vutto. Bhāvanā uppādanā, vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ. Paṭhamamaggepi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato, puggalantarabhāvasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanāpaṭivedho, tena. Ayampi [Pg.344] hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattimeva gahetvā vutto.

คำว่า ด้วยการแทงตลอดอย่างเดียว คือด้วยการแทงตลอดด้วยญาณเดียว การแทงตลอด คือการแทงทะลุอันนับว่าเป็นการดำเนินไปโดยไม่ติดขัดในอารมณ์ เพราะไม่มีการกระทบกระทั่ง การตรัสรู้พร้อม คือการรู้แจ้งอันนับว่าเป็นการบรรลุอารมณ์โดยไม่ผิดพลาด การรู้โดยกำหนดว่า “นี้คือทุกข์, ทุกข์มีประมาณเท่านี้, ไม่มีทุกข์ยิ่งกว่านี้” นั่นแหละคือการแทงตลอดโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า ปริญญาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้) ด้วยเหตุนั้น และคำนี้กล่าวโดยถือเอาการดำเนินไปอย่างที่เมื่อญาณนั้นเกิดขึ้นแล้ว ความหลงผิดในการกำหนดรู้สภาพของทุกข์เป็นต้นในภายหลังย่อมไม่มี ไม่ใช่กล่าวโดยการดำเนินไปของมรรคญาณด้วยบทว่า “นี้คือทุกข์” เป็นต้น ส่วนการละกิเลสที่ละแล้วไม่พึงละอีก คือการสละ การทิ้ง การถอนรากถอนโคนอย่างยิ่ง การละนั่นแหละคือการแทงตลอดโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า ปหานปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการละ) ด้วยเหตุนั้น แม้คำนี้ก็กล่าวโดยอาศัยการดำเนินไปของญาณอย่างที่เมื่อกิเลสใดไม่ถูกละ การเจริญมรรคย่อมไม่พึงมี และเมื่อไม่มีการเจริญมรรค กิเลสใดพึงเกิดขึ้น ญาณที่กระทำกิเลสนั้นให้เป็นสภาพที่ไม่เกิดขึ้นอีก โดยไม่มีการกระทบกระทั่งในการดำเนินไปนั้น ชื่อว่า ปหานปฏิเวธ การทำให้แจ้ง คือการทำให้ประจักษ์ การกระทำอารมณ์โดยสภาพของมันเอง โดยละทิ้งการตรึกตรองด้วยอาการแห่งการได้ยินเป็นต้น การยึดถือตามสภาพว่า “นี้คือสิ่งนั้น” การทำให้แจ้งนั่นแหละคือการแทงตลอดโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า สัจฉิกิริยาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง) ด้วยเหตุนั้น แต่ญาณนี้ไม่สามารถหน่วงเอานิโรธเป็นอารมณ์ได้ เพราะยังไม่ถอนอาวรณ์นั้น เมื่อถอนอาวรณ์นั้นแล้ว ญาณนั้นย่อมดำเนินไปโดยทำให้แจ้งนิโรธโดยสภาพของมันเอง จึงกล่าวเช่นนี้ การเจริญ คือการทำให้เกิดและการทำให้เจริญ ในที่นี้ ในปฐมมรรคพึงทราบโดยความเป็นเครื่องทำให้เกิด ในทุติยมรรคเป็นต้นพึงทราบโดยความเป็นเครื่องทำให้เจริญ หรือพึงทราบทั้งสองอย่างในทั้งสองกรณี แท้จริง แม้ในปฐมมรรค การเจริญก็อาจเข้าใจได้โดยความเป็นเครื่องทำให้เจริญ เพราะมรรคย่อมดำเนินไปโดยทำให้การกำหนดรู้เป็นต้นที่ดำเนินไปสู่การออกจากวัฏฏะเจริญขึ้นตามสมควร แม้ในทุติยมรรคเป็นต้น การเจริญก็อาจเข้าใจได้โดยความเป็นเครื่องทำให้เกิด เพราะการละกิเลสที่ยังไม่ละ และเพราะการยังความเป็นบุคคลอื่นให้สำเร็จ การเจริญนั่นแหละคือการแทงตลอดโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า ภาวนาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) ด้วยเหตุนั้น แม้คำนี้ก็กล่าวโดยถือเอาการดำเนินไปอย่างที่เมื่อญาณเกิดขึ้นแล้ว ความหลงผิดในการกำหนดรู้สภาพของมรรคธรรมทั้งหลายในภายหลังย่อมไม่มี

Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti. Tenevāha ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69) yato sacassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammālambaniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti, dukkhasaccammopi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā ‘‘pariññābhisamayenā’’tiādīsupi vibhāvetabbā. Ekābhisamayena abhisametīti etthāha vitaṇḍavādī ‘‘ariyamaggañāṇaṃ catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakara’’nti, so abhidhamme (kathā. 274) odhisokathāya saññāpetabbo. Idāni tameva ekābhisamayaṃ vitthāravasena vibhāvetuṃ ‘‘evamassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbabhāge…pe… paṭivedho hotī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu paṭivedho pubbabhāgiyo na hotīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana uggahādivasena pavatto avabodho pariyāyato tathā vutto. Paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivijjhanasabhāvaṃ. Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato, pariññāditoti attho. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. Sāti paccavekkhaṇā. Idhāti imasmiṃ ṭhāne. Uggahādīsu vuccamānesu na vuttā anavasarattā. Adhigame hi sati tassā siyā avasaro.

ขอให้มรรคธรรมที่ได้บรรลุแล้วตั้งอยู่ก่อน แม้ในผลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วนี้ก็เป็นผู้ปราศจากความหลงผิดทีเดียวเหมือนในสัจธรรมที่ได้บรรลุแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นธรรมที่เห็นแล้ว เป็นธรรมที่ถึงแล้ว เป็นธรรมที่รู้แล้ว เป็นธรรมที่หยั่งลงแล้ว" (มหาวัคค์ 18; ที.นิ. 1.299; ม.นิ. 2.69) เพราะว่าการพิจารณาซึ่งมรรค ผล กิเลสที่ละได้แล้ว กิเลสที่ยังเหลืออยู่ และนิพพาน อันมีสัจธรรมที่ได้บรรลุแล้วเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไปในภายหลังแตุมรรควิถี อันถูกกระตุ้นด้วยธรรมดาแห่งสัจจะ แม้ในทุกขสัจจะก็มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น และการอธิบายอรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนแม้ในบทว่า "ด้วยการตรัสรู้โดยปริญญา" เป็นต้น ในบทว่า "ย่อมตรัสรู้ด้วยการตรัสรู้ครั้งเดียว" นี้ วิตัณฑวาทีกล่าวว่า "อริยมรรคญาณกระทำกิจโดยการตรัสรู้ต่างกันในสัจจะ ๔" ผู้นั้นพึงให้เข้าใจด้วยโอธิโสกถาในอภิธรรม (กถาวัตถุ 274) บัดนี้ เพื่อแสดงการตรัสรู้ครั้งเดียวนั้นโดยพิสดาร จึงตรัสบทว่า "พึงเป็นอย่างนี้" เป็นต้น เหตุใดจึงตรัสว่า "ในส่วนเบื้องต้น... การแทงตลอดย่อมมี" การแทงตลอดมิใช่ส่วนเบื้องต้นมิใช่หรือ? ข้อนั้นเป็นจริงโดยนิปปริยาย (โดยตรง) แต่ในที่นี้ การรู้แจ้งที่ดำเนินไปโดยการเรียนรู้เป็นต้น ถูกกล่าวอย่างนั้นโดยปริยาย หรือเพราะเป็นนิมิตแห่งการแทงตลอด ญาณในทุกข์เป็นต้นที่ดำเนินไปในส่วนเบื้องต้นโดยการเรียนรู้เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า "การแทงตลอด" ไม่ใช่โดยสภาวะแห่งการแทงตลอด บทว่า "กิจจะ" หมายถึง เพราะกิจที่พึงกระทำด้วยญาณในทุกข์เป็นต้นในส่วนเบื้องต้นสำเร็จในที่นี้ หรือเพราะญาณนี้เองมีกิจคือการประกาศทุกข์เป็นต้น มีความหมายว่า "โดยปริญญาเป็นต้น" บทว่า "อารัมมณปฏิเวธ" หมายถึง สัจฉิกิริยาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง) บทว่า "สา" หมายถึง การพิจารณานั้น บทว่า "อิทะ" หมายถึง ในที่นี้ ไม่ได้กล่าวถึงในเมื่อกล่าวถึงการเรียนรู้เป็นต้น เพราะยังไม่ถึงโอกาส เพราะเมื่อมีการบรรลุแล้ว จึงจะมีโอกาสสำหรับการพิจารณานั้น

Taṃyeva hi anavasaraṃ dassetuṃ ‘‘imassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe pariggahatoti kammaṭṭhānapariggahato pubbe. Uggahādivasena saccānaṃ pariggaṇhanañhi pariggaho. Tathā tāni pariggaṇhanato manasikāradaḷhatāya pubbabhāgiyā dukkhapariññādayo honti yevāti āha ‘‘pariggahato paṭṭhāya hotī’’ti. Aparabhāgeti maggakkhaṇe. Duddasattāti attano pavattikkhaṇavasena pākaṭānipi pakatiñāṇena sabhāvarasato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā. Gambhīreneva ca bhāvanāñāṇena, tathāpi matthakappattena ariyamaggañāṇeneva yāthāvato passitabbattā gambhīrāni[Pg.345]. Tenāha ‘‘lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīra’’nti. Itarāni asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikatāya accantasukhappattāya anuppattibhavatāya, anuppannapubbatāya ca pavattivasena apākaṭattā ca paramagambhīrattā, tathā paramagambhīrañāṇeneva passitabbatāya pakatiñāṇena daṭṭhuṃ na sakkuṇeyyānīti duddasāni. Tenāha ‘‘itaresaṃ panā’’tiādi. Payogoti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ, dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggaggahaṇattha’’ntiādinā. Paṭivedhakkhaṇeti ariyassa maggassa catusaccasampaṭivedhakkhaṇe. Ekameva taṃ ñāṇanti dukkhādīsu pariññādikiccasādhanavasena ekameva taṃ maggañāṇaṃ hoti.

เพื่อแสดงความที่ยังไม่ถึงโอกาสนั้นนั่นเอง จึงตรัสบทว่า "และของสิ่งนี้" เป็นต้น บทว่า "ก่อนการกำหนด" หมายถึง ก่อนการกำหนดกรรมฐาน เพราะการกำหนดสัจจะทั้งหลายด้วยอำนาจการเรียนรู้เป็นต้น ชื่อว่าการกำหนด และเพราะการกำหนดสัจจะเหล่านั้น และเพราะความมั่นคงแห่งมนสิการ ปริญญาในทุกข์เป็นต้นที่เป็นส่วนเบื้องต้นย่อมมีอยู่แน่นอน จึงตรัสว่า "ย่อมมีตั้งแต่การกำหนดเป็นต้นไป" บทว่า "ในส่วนเบื้องปลาย" หมายถึง ในขณะแห่งมรรค บทว่า "ดุจเห็นได้ยาก" หมายถึง แม้จะปรากฏโดยอำนาจแห่งขณะที่เกิดขึ้นของตน แต่ก็ไม่สามารถจะเห็นได้โดยสภาวะรสด้วยปกติญาณ และเพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ตามความเป็นจริงด้วยภาวนาญาณอันลึกซึ้งนั่นเอง และด้วยอริยมรรคญาณที่ถึงที่สุดแล้วเท่านั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้ง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "แต่โดยการแทงตลอดลักษณะ แม้ทั้งสองอย่างก็ลึกซึ้ง" ส่วนสัจจะที่เหลือ (นิโรธและมรรค) เพราะความที่ความเศร้าหมองไม่มีและไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง เพราะถึงความสุขอย่างยิ่ง เพราะความที่ภพไม่บังเกิดอีก เพราะความไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน และเพราะความไม่ปรากฏโดยอำนาจแห่งความเป็นไป และเพราะความลึกซึ้งอย่างยิ่ง และเพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยญาณอันลึกซึ้งอย่างยิ่งเท่านั้น ไม่สามารถจะเห็นได้ด้วยปกติญาณ จึงชื่อว่าเห็นได้ยาก เพราะเหตุนั้นจึงตรัสบทว่า "ส่วนของสัจจะที่เหลือ" เป็นต้น บทว่า "ปโยคะ" หมายถึง การกระทำ หรือความพยายาม แสดงความที่ปโยคะนั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนายิ่งใหญ่ และเป็นสิ่งที่กระทำได้ยากยิ่งด้วยอุปมาว่า "เพื่อการยึดถือภวัคคะ" เป็นต้น บทว่า "ในขณะแห่งการแทงตลอด" หมายถึง ในขณะแห่งการแทงตลอดสัจจะ ๔ พร้อมกันของอริยมรรค บทว่า "ญาณนั้นเป็นอันเดียว" หมายถึง มรรคญาณนั้นเป็นอันเดียวโดยความเป็นเครื่องกระทำกิจมีปริญญาเป็นต้นในทุกข์เป็นต้นให้สำเร็จ

Imesu tīsu ṭhānesūti imesu viramitabbatāvasena jotitesu tīsu kāmabyāpādavihiṃsāvitakkavatthūsu. Visuṃ visuṃ uppannassa tividhaakusalasaṅkappassa. Padapacchedatoti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati, yena ca upāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa pacchedo ghāto padapacchedo, tato padapacchedato. Anuppattidhammatāpādanaṃ anuppattisādhanaṃ, tassa vasena. Maggakiccasādhanena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova tividhakiccasādhano kusalasaṅkappo uppajjati. Tividhākusalasaṅkappasamucchedanameva hettha tividhakiccasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘imesu catūsu ṭhānesū’’tiādīsupi attho veditabbo.

บทว่า "ในฐานะ ๓ เหล่านี้" หมายถึง ในวัตถุแห่งกามวิตก พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตก ๓ อย่างเหล่านี้ที่แสดงไว้โดยความเป็นสิ่งที่พึงงดเว้น แห่งอกุศลสังกัปปะ ๓ อย่างที่เกิดขึ้นต่างหากกัน บทว่า "ปทปจเฉทโต" ในที่นี้ ทางที่ไปแล้วเรียกว่า "บท" และกามวิตกย่อมเกิดขึ้นด้วยอุบายคือเหตุใด ทางนั้นเป็นทางที่ไปแล้วของกามวิตกนั้น การตัดคือการฆ่าทางนั้นชื่อว่าปทปจเฉท เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปทปจเฉทโต การทำให้ถึงความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้น คือการทำให้ไม่เกิดขึ้น โดยอำนาจแห่งปทปจเฉทนั้น กุศลสังกัปปะอันเดียวเท่านั้นที่กระทำกิจ ๓ อย่าง ย่อมเกิดขึ้น โดยการกระทำกิจแห่งมรรคให้สำเร็จ และเติมเต็มองค์แห่งมรรค ในที่นี้ พึงทราบว่าการตัดขาดซึ่งอกุศลสังกัปปะ ๓ อย่างนั่นแหละคือการกระทำกิจ ๓ อย่าง ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถแม้ในบทว่า "ในฐานะ ๔ เหล่านี้" เป็นต้น

Musāvādāveramaṇiādayoti ettha yasmā sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānīti āgatānīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti (vibha. aṭṭha. 703) sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tasmā keci ‘‘ādi-saddena na kevalaṃ pisuṇavācā veramaṇiādīnaṃyeva saṅgaho, atha kho tādisānaṃ cetanānampi saṅgaho’’ti vadanti, taṃ pubbabhāgavasena vuccamānattā yujjeyya, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe pana viratiyova icchitabbā cetanānaṃ amaggaṅgattā. Ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyaṃ aṅgattayatāsiddhito ca.

บทว่า "มุสาวาทาเวรมณีเป็นต้น" ในที่นี้ เพราะในสิกขาบทวิภังค์ (วิภังค์ 703) มาว่า "วิรติเจตนาและสัมปยุตตธรรมทั้งหมดเป็นสิกขาบท" ในที่นั้นจึงกล่าวไว้ในสมโมหวิโนทนีโดยอำนาจแห่งวิรติเจตนาที่เป็นประธานว่า "วิรติก็มี เจตนาก็มี" (วิภังค์.อ. 703) เพราะเหตุนั้น บางท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ไม่เพียงแต่สงเคราะห์การงดเว้นจากปิสุณาวาจาเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังสงเคราะห์เจตนาเช่นนั้นด้วย" คำนั้นพึงประกอบได้โดยอำนาจส่วนเบื้องต้น คือในขณะที่งดเว้นจากมุสาวาทเป็นต้น พึงประกอบวิรติทั้งหลาย และในขณะที่กล่าววาจาอันไพเราะเป็นต้น พึงประกอบเจตนาทั้งหลาย แต่ในขณะแห่งมรรค พึงปรารถนาแต่วิรติเท่านั้น เพราะเจตนาทั้งหลายไม่เป็นองค์แห่งมรรค เหมือนกับที่ญาณอันเดียวเป็นญาณในทุกข์เป็นต้น และเหมือนกับที่วิรติอันเดียวเป็นภาวะแห่งการงดเว้นจากมุสาวาทเป็นต้น เพราะเจตนาอันเดียวไม่มีสภาวะที่จะกระทำกิจ ๓ อย่างมีสัมมาวาจาเป็นต้นให้สำเร็จได้ จึงไม่สำเร็จความเป็นสัมมาวาจาเป็นต้น และเมื่อไม่สำเร็จความเป็นสัมมาวาจาเป็นต้นนั้น ก็ไม่สำเร็จความเป็นองค์ ๓

Bhikkhussa [Pg.346] ājīvahetukaṃ kāyavacīduccaritaṃ nāma ayoniso āhārapariyesanahetukameva siyāti āha ‘‘khādanīya…pe… duccarita’’nti. Kāyavacīduccaritaggahaṇañca kāyavacīdvāreyeva ājīvapakopo, na manodvāreti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘imesuyeva sattasu ṭhānesū’’ti.

กายทุจริตและวจีทุจริตที่มีอาชีวะเป็นเหตุของภิกษุ ชื่อว่ามีเหตุมาจากการแสวงหาอาหารโดยไม่แยบคายเท่านั้น พึงมีได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของเคี้ยว...เป... ทุจริต" และการถือเอากายทุจริตและวจีทุจริต ก็เพื่อแสดงว่าความกำเริบแห่งอาชีวะ (อาชีวปโกปะ) มีเฉพาะในทวารคือ กายและวาจาเท่านั้น ไม่ใช่ในมโนทวาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในฐานะ ๗ อย่างเหล่านี้เท่านั้น"

Anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma na santi. Tenāha ‘‘ekasmiṃ bhave’’tiādi. Yasmiṃ bhave ayaṃ imaṃ vīriyaṃ ārabhati, tasmiṃ ekasmiṃ bhave. Janetīti uppādeti. Tādisaṃ chandaṃ kurumāno evaṃ chandaṃ janeti nāma. Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ pavattetīti kāyikacetasikavīriyaṃ pakārato vatteti. Vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karotīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipento kosajjapātato nisedhanena paggahitaṃ karoti. Padahanaṃ pavattetīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.

บทว่า อนุปปันนานัง (แห่งอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด) คือ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดโดยความไม่ฟุ้งขึ้น หรือโดยความที่ยังไม่เสวยอารมณ์ เพราะหากมิใช่เช่นนั้นแล้ว อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในภพเดียว" เป็นต้น ในภพใดที่บุคคลนี้ปรารภความเพียรนี้ ก็ในภพเดียวนั้น บทว่า ชเนติ (ย่อมยังให้เกิด) คือ ย่อมให้เกิดขึ้น เมื่อกระทำฉันทะเช่นนั้น ชื่อว่าย่อมยังฉันทะให้เกิดอย่างนี้ บทว่า วายามัง กโรติ (ย่อมทำความพยายาม) คือ ย่อมทำความประกอบ ความบากบั่น บทว่า วิริยัง ปวัตเตติ (ย่อมยังความเพียรให้เป็นไป) คือ ย่อมยังความเพียรทางกายและทางใจให้เป็นไปโดยประการต่างๆ บทว่า วิริเยนะ จิตตัง ปัคคัณหิตัง กโรติ (ย่อมทำจิตให้ประคองไว้ด้วยความเพียร) คือ ย่อมประคองจิตไว้ด้วยความเพียรที่เกิดร่วมกันนั้นเอง โดยการยกจิตขึ้นและห้ามไว้จากการตกไปในความเกียจคร้าน บทว่า ปทหนัง ปวัตเตติ (ย่อมยังความเพียรให้เป็นไป) คือ ย่อมทำความเพียรที่เป็นประธาน อนึ่ง บททั้ง ๔ นี้ พึงประกอบเข้ากับการเสพ การเจริญ การทำให้มาก และการกระทำติดต่อกันไปตามลำดับ

Uppannapubbānanti sadisavohārena vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittiri, tāni eva osadhānī’’ti. Tenāha ‘‘idāni tādise’’ti. Uppannānanti ‘‘anuppannā’’ti avattabbataṃ āpannānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti ettha kusalāti uttarimanussadhammā adhippetā, tesañca uppādo nāma adhigamo paṭilābho, tappaṭikkhepena anuppādo appaṭilābhoti āha ‘‘appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīna’’nti. ‘‘Ṭhitiyā vīriyaṃ ārabhatī’’ti vutte na khaṇaṭhiti adhippetā tadatthaṃ vīriyārabbhena payojanābhāvato, atha kho pabandhaṭhiti adhippetāti āha ‘‘punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitattha’’nti. Sammussanaṃ paṭipakkhadhammavasena adassanamupagamananti tappaṭikkhepena asammussanaṃ asammosoti āha ‘‘asammosāyāti avināsanattha’’nti. Bhiyyobhāvo punappunaṃ bhavanaṃ, so pana uparūpari uppattīti āha ‘‘uparibhāvāyā’’ti. Vepullaṃ abhiṇhappavattiyā paguṇabalavabhāvāpattīti vuttaṃ ‘‘vepullāyāti vipulabhāvāyā’’ti, mahantabhāvāyāti attho. Bhāvanāya paripūraṇatthanti jhānādibhāvanāparibrūhanatthaṃ.

บทว่า อุปปันนปุพพานัง (แห่งอกุศลธรรมที่เคยเกิดแล้ว) ท่านกล่าวโดยโวหารที่เหมือนกัน เพราะโวหารนั้นย่อมมีในสิ่งที่มีลักษณะเหมือนกัน เช่น "นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง, ยาเหล่านั้นนั่นเอง" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บัดนี้ ในสิ่งเช่นนั้น" บทว่า อุปปันนานัง (แห่งอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว) คือ อกุศลธรรมที่ถึงภาวะที่ไม่อาจกล่าวได้ว่า "ยังไม่เกิด" บทว่า ปหานาย (เพื่อละ) คือ เพื่อต้องการละ ในบทว่า อนุปปันนานัง กุสลานัง (แห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด) นี้ บทว่า กุสลา (กุศล) หมายถึง อุตตริมนุสสธรรม และการเกิดขึ้นของกุศลธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าการบรรลุ การได้ การปฏิเสธการเกิดขึ้นนั้น คือการไม่ได้ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งปฐมฌานเป็นต้นที่ยังไม่ได้บรรลุ" เมื่อกล่าวว่า "ปรารภความเพียรเพื่อความตั้งอยู่" มิได้หมายถึงความตั้งอยู่ชั่วขณะ เพราะไม่มีประโยชน์ในการปรารภความเพียรเพื่อการนั้น แต่หมายถึงความตั้งอยู่โดยความสืบเนื่อง ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่โดยความเป็นลำดับแห่งการเกิดขึ้นซ้ำๆ" การหลงลืม (สัมมุสสนะ) คือการถึงความมองไม่เห็นโดยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ การปฏิเสธการหลงลืมนั้น คือความไม่หลงลืม (อสัมโมสะ) ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "อสัมโมสายะ (เพื่อความไม่หลงลืม) คือ เพื่อไม่ให้พินาศ" ภาวะที่ยิ่งขึ้นไป (ภิยโยภาวะ) คือการเกิดขึ้นซ้ำๆ และการเกิดขึ้นนั้น คือการเกิดขึ้นสูงขึ้นไปตามลำดับ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "อุปริภาวายะ (เพื่อความเป็นเบื้องบน)" ความไพบูลย์ (เวปุลละ) คือการถึงภาวะที่ชำนาญและมีกำลังด้วยการเป็นไปเนืองๆ ดังที่กล่าวว่า "เวปุลลายะ (เพื่อความไพบูลย์) คือ เพื่อความเป็นไพบูลย์" หมายถึง เพื่อความเป็นใหญ่ บทว่า ภาวนายะ ปริปูรณัตถัง (เพื่อความบริบูรณ์แห่งการเจริญ) คือ เพื่อความพอกพูนแห่งการเจริญฌานเป็นต้น

Catūsu [Pg.347] ṭhānesūti anuppannākusalānuppādanādīsu catūsu ṭhānesu. Kiccasādhanavasenāti catubbidhassapi kiccassa ekajjhaṃ nipphādanavasena.

บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๔) คือ ในฐานะ ๔ มีการไม่ยังอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นเป็นต้น บทว่า กิจจสาธนวัเสนะ (โดยอำนาจแห่งการยังกิจให้สำเร็จ) คือ โดยอำนาจแห่งการยังกิจทั้ง ๔ อย่างให้สำเร็จพร้อมกันในคราวเดียว

Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānāti yadipi samādhiupakārakehi abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhasabhāvehi vitakkādīhi sampayogabhedato bhāvanātisayappavattānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāppahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catujhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇe pīti attho. Nānāmaggavasenāti paṭhamamaggādinānāmaggavasena jhānāni nānā. Dutiyādayopi maggā dutiyādīnaṃ jhānānaṃ. Ayaṃ panassāti ettha maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā ‘‘assā’’ti vuttaṃ, assa maggassāti attho. Ayanti pana ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisekaccasadisatā viseso.

บทว่า ฌานทั้งหลายต่างกันทั้งในส่วนเบื้องต้นและในขณะแห่งมรรค ความว่า แม้สัมมาสมาธิจะถูกจำแนกออกเป็น ๔ ฌาน โดยความต่างแห่งการประกอบด้วยวิตกเป็นต้น ซึ่งมีสภาวะเป็นการยกจิตขึ้น การประคองจิต การทำให้จิตยินดี การบำรุงจิต และความสุขสงบ อันเป็นอุปการะแก่สมาธิ ซึ่งเป็นไปโดยความยิ่งแห่งการเจริญ ถึงกระนั้น สมาธิเพียงหนึ่งเดียวก็ไม่สามารถยังกิจแห่งสมาธิในฌานทั้ง ๔ ให้สำเร็จได้ เหมือนกับความเพียรที่มีกิจแห่งความเพียร ๔ อย่าง มีการไม่ยังอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นเป็นต้น และเหมือนกับสติที่มีกิจแห่งสติ ๔ อย่าง คือการละสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้นที่เป็นอสุภะ อสุขะ อนิจจะ และอนัตตา เพราะฉะนั้น ปฐมฌานสมาธิในส่วนเบื้องต้นนั่นเองก็เป็นในขณะแห่งมรรคด้วย และจตุตถฌานสมาธิในส่วนเบื้องต้นนั่นเองก็เป็นในขณะแห่งมรรคด้วย บทว่า นานามัคควัเสนะ (โดยอำนาจแห่งมรรคที่ต่างกัน) คือ ฌานทั้งหลายต่างกันโดยอำนาจแห่งมรรคที่ต่างกันมีปฐมมรรคเป็นต้น แม้มรรคที่สองเป็นต้นก็เป็นของฌานที่สองเป็นต้น บทว่า อะยัง ปะนัสสา ในคำนี้ ท่านกล่าวว่า "อัสสา" โดยรวมเอามรรคทั้ง ๔ อย่างเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นมรรค หมายความว่า ของมรรคนั้น ส่วนบทว่า อะยันติ นี้ คือความพิเศษแห่งความเหมือนกันทั้งหมด ความไม่เหมือนกันทั้งหมด และความเหมือนกันบางส่วน โดยอำนาจแห่งฌาน

Pādakajjhānaniyamena hotīti idha pādakajjhānaniyamaṃ dhuraṃ katvā vuttaṃ, yathā cettha, evaṃ sammohavinodaniyampi (vibha. aṭṭha. 205). Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) pana vipassanāniyamo vutto sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyamo vutto. Vipassanāniyamo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe ca ācariyavādā parato vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyamaṃ vibhajanto āha ‘‘pādakajjhānaniyamena tāvā’’ti. Paṭhamajjhāniko hoti, yasmā āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti maggassa attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. Paripuṇṇāneva hontīti aṭṭha satta ca hontīti attho. Satta honti sammāsaṅkappassa abhāvato. Cha honti pītisambojjhaṅgassa abhāvato. Maggaṅgabojjhaṅgānaṃ sattachabhāvaṃ atidisati ‘‘esa nayo’’ti. Arūpe catukkapañcakajjhānaṃ…pe… vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccametaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena[Pg.348], tena atthato ‘‘catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’nti āha ‘‘avayavekattaṃ liṅgasamudāyassa visesakaṃ hotī’’ti. Catutthajjhānameva hi tattha lokiyaṃ uppajjati, na catukkaṃ, pañcakaṃ vāti. Ettha kathanti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. Taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti, tajjhānikaṃpaṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo. Tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tattha uppannassa arūpacatutthajjhānaṃ, tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti, jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattipādakaṃ, na sammasitabbāti phalassāpi pādakatā daṭṭhabbā.

คำว่า “ย่อมมีด้วยปาทกฌานนิยาม” ดังนี้ ในที่นี้กล่าวโดยถือเอาปาทกฌานนิยามเป็นประธาน เหมือนในที่นี้ ฉันใด แม้ในสัมโมหวิโนทนีก็ฉันนั้น (วิภงฺคอฏฺฐกถา 205). แต่ในอรรถสาลินี (ธัมมสังคณีอรรถกถา 350) กล่าววิปัสสนานิยามไว้ เพราะไม่ขัดกับวาทะทั้งปวง แต่ในที่นี้กล่าวปาทกฌานนิยามไว้ เพราะเพื่อห้ามวาทะอันเป็นอัธยาศัยของบุคคลผู้พิจารณาฌาน. ส่วนวิปัสสนานิยามนั้น พึงทราบว่าไม่ถูกปฏิเสธในที่นี้ด้วย เพราะเป็นของทั่วไป. และวาทะของอาจารย์เหล่าอื่นที่จะกล่าวต่อไป พึงจำแนกออกไป. เมื่อจำแนกปาทกฌานนิยามที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ จึงกล่าวว่า “ด้วยปาทกฌานนิยามก่อน”. บุคคลย่อมเป็นผู้มีปฐมฌานเป็นบาท เพราะสมาบัติที่ออกจากภูมิใกล้เคียง ย่อมทำให้มรรคมีสภาพเหมือนตน เหมือนสีของพื้นดิน (ทำให้) เหมือนสีของตัวเหี้ย. คำว่า “ย่อมบริบูรณ์” หมายความว่า ย่อมมี 8 และ 7. ย่อมมี 7 เพราะไม่มีสัมมาสังกัปปะ. ย่อมมี 6 เพราะไม่มีปีติสัมโพชฌงค์. ย่อมแสดงภาวะแห่งองค์มรรคและโพชฌงค์ที่มี 7 และ 6 โดยอ้างอิงว่า “นัยนี้แล”. ในอรูปฌานมีจตุกกฌานและปัญจกฌาน...เป็นต้น...กล่าวไว้ในอรรถสาลินี ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ก็ในที่นั้นมิได้กล่าวว่า “ในอรูปฌานมีติกฌานและจตุกกฌานเกิดขึ้น” (ธัมมสังคณีอรรถกถา 350) มิใช่หรือ ไม่ได้กล่าวว่า “จตุกกฌานและปัญจกฌาน” มิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง แต่ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของฌานเหล่านั้นที่ยังเป็นที่สงสัย จึงพึงทราบว่า โดยอรรถแล้วก็เท่ากับกล่าวว่า “จตุกกฌานและปัญจกฌานเกิดขึ้น” ดังนี้. และเมื่อคำนึงถึงส่วนรวม จึงกล่าวว่า “และฌานนั้นเป็นโลกุตตระ ไม่ใช่โลกิยะ” ดังนี้ว่า “ความเป็นเอกะแห่งองค์ประกอบย่อมเป็นเครื่องจำแนกแห่งหมู่แห่งเพศ”. เพราะในที่นั้น โลกิยจตุตถฌานเท่านั้นเกิดขึ้น ไม่ใช่จตุกกฌานหรือปัญจกฌาน. คำว่า “ในที่นี้อย่างไร” หมายความว่า เมื่อไม่มีปาทกฌาน จะพึงเห็นอย่างไร. มรรค 3 ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีฌานนั้นเป็นบาทในที่นั้น โดยมีปฐมผลเป็นต้นอันมีฌานนั้นเป็นบาทเป็นเครื่องรองรับในการเจริญมรรคเบื้องบน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. แต่เมื่อเจริญมรรคอันมีติกฌานและจตุกกฌานเป็นบาทแล้ว อรูปจตุตถฌานที่เกิดขึ้นในที่นั้น และผลอันมีฌานนั้นเป็นบาท ย่อมเป็นเครื่องรองรับในการเจริญมรรคเบื้องบน แม้ฌานอื่นก็ย่อมเกิดขึ้น ดังนี้. พึงทราบว่า แม้ผลก็เป็นบาทได้ เพราะเป็นบาทแห่งสมาบัติอันเป็นบุพพาภิสังขารที่เป็นเครื่องกำหนดองค์ฌานเป็นต้น ไม่ใช่เพราะเป็นสิ่งที่พึงพิจารณา.

Keci panāti moravāpīmahādattattheraṃ sandhāyāha. Puna kecīti tipiṭakacūḷābhayattheraṃ. Tatiyavāre kecīti ‘‘pādakajjhānameva niyametī’’ti evaṃ vādinaṃ tipiṭakacūḷanāgattherañceva anantaraṃ vutte dve ca there ṭhapetvā itare there sandhāya vadati.

คำว่า “แต่บางพวก” ดังนี้ กล่าวหมายถึงพระโมรวาปีมหัทตเถระ. คำว่า “อีกบางพวก” ดังนี้ หมายถึงพระติปิฏกจูฬาภัยเถระ. ในวาระที่สาม คำว่า “บางพวก” ดังนี้ กล่าวหมายถึงพระเถระเหล่าอื่น เว้นพระติปิฏกจูฬนาคเถระผู้มีวาทะว่า “ย่อมกำหนดเฉพาะปาทกฌานเท่านั้น” และพระเถระ 2 รูปที่กล่าวถึงเมื่อครู่นี้.

403. Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘attano vā cattāri saccānī’’ti. Parassa vāti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi, lokasamudayañca paññāpemi, lokanirodhañca paññāpemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññāpemī’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) kathaṃ pana ādikammiko nirodhamaggasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti. Evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissāpi pariggaho na virujjhati. Yathāsambhavatoti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayāti veditabbāti attho.

๔๐๓. แม้พระนิโรธที่ถูกกำหนดด้วยความไม่เป็นไปแห่งทุกขสมุทัยที่จัดอยู่ในสันดานของตน ก็ย่อมเป็นเหมือนจัดอยู่ในสันดานของตน จึงกล่าวว่า “หรืออริยสัจ 4 ของตน”. คำว่า “หรือของผู้อื่น” ดังนี้ แม้ในที่นี้ก็นัยนี้แล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในกายที่ยาวประมาณวาหนึ่ง มีสัญญา มีใจนี้เอง เราบัญญัติโลก บัญญัติเหตุเกิดแห่งโลก บัญญัติความดับแห่งโลก และบัญญัติปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลก” (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.107; อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต 4.45). ก็อาทิกัมมิกบุคคลจะกำหนดนิโรธสัจและมรรคสัจได้อย่างไร? ย่อมกำหนดอาการที่สำเร็จด้วยการฟังเป็นต้น. และเมื่อทำอย่างนี้ การกำหนดโดยอ้างถึงโลกุตตรโพชฌงค์ก็ไม่ขัดกัน. คำว่า “ตามที่พึงมี” หมายความว่า ตามความเหมาะสมที่จะมี พึงทราบว่า โดยส่วนแห่งสัจจะที่เหลือ เว้นนิโรธสัจ ย่อมเป็นไปโดยความเกิดและความเสื่อม.

Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาจตุรสัจจบรรพจบแล้ว.

Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาธัมมานุปัสสนาจบแล้ว.

404. ‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ [Pg.349] samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. Dveyevāti ānāpānaṃ, dvattiṃsākāroti imāni dveyeva. Abhinivesoti vipassanābhiniveso, so pana sammasaniyadhammapariggaho. Iriyāpathā, ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti vuttaṃ ‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃsampayuttā, taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsivatthero ca iriyāpathādīsupi ‘‘abhiniveso jāyatī’’ti avoca. ‘‘Atthi nu kho me’’tiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti.

๔๐๔. สิวัฏฐิกา 7 อย่าง มี “อัฏฐิกสังขลิกัง สะมังสัง” เป็นต้น ย่อมเป็นอัฏฐิกกัมมัฏฐาน โดยสภาพของอุทธุมาตกะเป็นต้นที่เหลือ ดังนี้ จึงกล่าวถึงความเป็นอัปปนากัมมัฏฐานของสิวัฏฐิกา 9 อย่าง. คำว่า “มี 2 อย่างเท่านั้น” คือ อานาปานะ และทวัตติงสาการะ 2 อย่างนี้เท่านั้น. คำว่า “อภินิเวส” คือ วิปัสสนาภินิเวส ซึ่งเป็นการกำหนดธรรมที่พึงพิจารณา. อิริยาบถ การเหลียวดูเป็นต้น ไม่ควรแก่การพิจารณา เพราะเป็นเพียงภาวะพิเศษของรูปธรรม เหมือนวิญญัติเป็นต้น. นิวรณ์และโพชฌงค์ไม่พึงกำหนดตั้งแต่ต้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า “อิริยาบถ...เป็นต้น...ไม่เกิดขึ้น”. เหมือนธรรมที่มีผมเป็นต้นเหล่านั้นเป็นอารมณ์ถูกกำหนดด้วยการอ้างถึงผมเป็นต้น ฉันใด รูปธรรมที่เป็นภาวะของธรรมเหล่านั้นก็ถูกกำหนดด้วยการอ้างถึงอิริยาบถเป็นต้น ฉันนั้น. และด้วยการอ้างถึงนิวรณ์เป็นต้น ธรรมที่สัมปยุตต์กับนิวรณ์นั้น และธรรมที่เป็นที่อาศัยของนิวรณ์นั้น ก็ถูกกำหนด ดังนี้ ด้วยอัธยาศัยนี้ พระมหาสิวเถระจึงกล่าวว่า “อภินิเวสย่อมเกิดขึ้น” แม้ในอิริยาบถเป็นต้น. ส่วนคำว่า “มีอยู่หรือหนอแก่เรา” เป็นต้น เป็นการแสดงภาวะที่อาทิกัมมิกบุคคลยังไม่กำหนดอิริยาบถเป็นต้นโดยสภาวะ. เพราะปริญญาคือการกำหนดรู้ ย่อมมีได้หลังจากที่ยังไม่เคยกำหนดรู้มาก่อน.

Kāmaṃ ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ taṃpaṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci bhikkhave’’ icceva vuttaṃ, na bhikkhu yevāti dassento ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā aññā nāma, tassa phalabhāvato aggaphalaṃ pīti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti.

แม้ว่าในบทอุทเทสและบทนิทเทสที่ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้” เป็นต้น ได้มีการกล่าวถึงภิกษุในที่นั้นๆ เพื่อแสดงความเป็นภิกษุแห่งปฏิปัตตินั้น แต่เพื่อแสดงว่าพระธรรมเทศนานั้นเป็นสาธารณะแก่คนทั่วไป จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง” เท่านั้น และเพื่อแสดงว่าไม่ใช่เฉพาะภิกษุเท่านั้น จึงตรัสว่า “ภิกษุใดผู้ใดผู้หนึ่ง หรือ” เป็นต้น ปัญญาอันสูงสุดที่ถึงยอด (สิขาปัตตา) รู้แจ้งโดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่รู้แจ้งด้วยทัสสนมรรค (โสดาปัตติมรรค) ชื่อว่า อัญญา (ปัญญาอันยิ่ง) เพราะเป็นผลของปัญญานั้น จึงตรัสว่า “อัญญา คือ อรหัตผล”

Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā. Niyyātentoti nigamento.

พึงประกอบความว่า ทรงแสดงความเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนาแม้ในกาลอันน้อยที่สุด บทว่า นียยาเตนโต คือ ทรงสรุป

Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร

10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปายาสิราชัญญสูตร

406. Bhagavatā [Pg.350] evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumāro’’ti voharīyanti. Ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha ‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’ti.

๔๐๖. พึงประกอบความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคทรงถือเอาพระนามอย่างนี้ เพราะว่าพระราชบุตรทั้งหลายในโลกย่อมถูกเรียกขานว่า “กุมาร” และกุมารนี้เป็นบุตรบุญธรรมของพระราชา เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “ของพระราชา... (ละ)... ได้รู้จักกันแล้ว”

Assāti therassa. Puññāni karonto kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca uppajjitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi indriyānaṃ aparipakkattā. Tatiyadivaseti pabbataṃ āruḷhadivasato tatiye divase.

บทว่า อัสสะ คือ ของพระเถระ เมื่อทำบุญทั้งหลายอยู่ตลอดแสนกัป เกิดในหมู่เทพและมนุษย์แล้ว ก็ไม่สามารถยังคุณวิเศษให้บังเกิดได้ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า บทว่า ตติยทิวเส คือ ในวันที่สามนับแต่วันที่ขึ้นสู่ภูเขา

Tesaṃ sāvakabodhiyā niyatatāya, puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ…pe… anubhavantānaṃ. Devatāyāti pubbe sahadhammacāriniyā suddhāvāsadevatāya.

เพราะความที่สาวกโพธิญาณของท่านเหล่านั้นเป็นของแน่นอน และเพราะความที่บุญสมภารมีความยิ่งใหญ่ จึงไม่ไปสู่วินิบาต เสวย (สมบัติ) อยู่ตลอดพุทธันดรหนึ่ง... (ละ)... บทว่า เทวตาย คือ โดยเทพบุตรชั้นสุทธาวาสผู้เคยเป็นสพรหมจารีในกาลก่อน

‘‘Kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā taṃ evassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘sā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāti kuladārikā. Ca-saddo byatirekattho, tena vuccamānaṃ visesaṃ joteti. Kulagharanti patikulagehaṃ. Gabbhanimittanti gabbhassa saṇṭhitabhāvanimittaṃ. Satipi visākhāya ca sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘visākhañcā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Devatāti idhapi sā eva suddhāvāsadevatā. Pañheti ‘‘bhikkhu bhikkhu ayaṃ vammiko’’tiādinā (ma. ni. 1.249) āgate pannarasapañhe.

ครั้นกล่าวว่า “เกิดในครรภ์ของธิดาแห่งตระกูล” แล้ว เพื่อแสดงอาการที่เกิดของเขานั้นตั้งแต่ต้น จึงตรัสคำว่า “สา จ” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น บทว่า สา คือ ธิดาแห่งตระกูล จะ-ศัพท์ มีอรรถว่าวิเศษ (แตกต่าง) ย่อมส่องถึงความพิเศษที่กำลังกล่าวถึง บทว่า กุลฆรํ คือ เรือนแห่งตระกูลสามี บทว่า คัพภนิมิตฺตํ คือ นิมิตแห่งการตั้งครรภ์ แม้ว่านางวิสาขาจะนับเนื่องในตระกูลที่อาศัยอยู่ในเมืองสาวัตถี แต่เพื่อแสดงความเป็นประธานของนางในที่นั้น จึงตรัสว่า “และนางวิสาขา” เหมือนคำว่า “พวกพราหมณ์มาแล้ว วาสิฏฐะก็มาแล้ว” บทว่า เทวตา ในที่นี้ก็คือเทพบุตรชั้นสุทธาวาสองค์นั้นนั่นเอง บทว่า ปญฺเห คือ ปัญหา ๑๕ ข้อที่มาในพระบาลีว่า “ภิกษุ ภิกษุ จอมปลวกนี้” เป็นต้น (ม. มู. ๑๒/๒๙๘)

Setabyāti itthiliṅgavasena tassa nagarassa nāmaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena ‘‘setabya’’nti upayogavacanaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ. Atthavacanena pana uttarasaddaṃ apekkhitvā setabyatoti nissakkappayogo kato. Anabhisittakarājāti khattiyajātiko abhisekaṃ appatto.

บทว่า เสตัพยา เป็นชื่อของเมืองนั้นโดยอิตถีลิงค์ บทว่า อุตตเรน ในพระบาลีตรัสเป็นอุปโยควจนะว่า “เสตัพยํ” เพราะประกอบกับ เอนะ-ศัพท์ แต่โดยเนื้อความ เพราะเพ่งถึง อุตตระ-ศัพท์ จึงใช้เป็นนิสสัคคประโยคว่า “เสตัพยโต” บทว่า อนภิสิตตกราชา คือ กษัตริย์โดยกำเนิดที่ยังไม่ได้รับอภิเษก

Pāyāsirājaññavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องปายาสิราชัญญะ

407. Diṭṭhiyeva diṭṭhigatanti gata-saddena padavaḍḍhanamāha, diṭṭhiyā vā gatamattaṃ [Pg.351] diṭṭhigataṃ, ayāthāvaggāhitāya gantabbābhāvato diṭṭhiyā gahaṇamattaṃ, kevalo micchābhinivesoti attho, taṃ pana diṭṭhigataṃ tassa ayonisomanasikārādivasena uppajjitvā paṭipakkhasammukhībhāvābhāvato, anurūpāhāralābhato ca samudācārappattaṃ jātanti pāḷiyaṃ ‘‘uppannaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvāti tato idhāgacchanakassa, ito tattha gacchanakassa ca apadisanato ‘‘tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato’’ti evamādi taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭirūpakaṃ apadisitvā.

๔๐๗. บทว่า ทิฏฺฐิคตํ คือ ทิฏฐินั่นเอง ท่านกล่าวว่าเป็นการเพิ่มบทด้วย คต-ศัพท์ หรือว่า ทิฏฐิคตะ คือ เพียงความไปแห่งทิฏฐิ เพราะไม่มีสภาวะที่พึงไปได้ด้วยการยึดถือไม่ตรงตามความเป็นจริง จึงเป็นเพียงการยึดถือด้วยทิฏฐิ มีอธิบายว่า เป็นความยึดมั่นผิดๆ ล้วนๆ แต่ทิฏฐิคตะนั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอโยนิโสมนสิการเป็นต้นของเขา และเพราะไม่มีการเผชิญหน้ากับธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ และเพราะได้อาหารที่เหมาะสม จึงถึงความฟุ้งซ่าน (กลายเป็นพฤติกรรม) ท่านจึงกล่าวในพระบาลีว่า “เกิดขึ้นแล้ว” บทว่า ตํ ตํ การณํ อปทิสิตฺวา คือ อ้างเหตุนั้นๆ ของผู้ที่มาจากโลกโน้นมาสู่โลกนี้ และของผู้ที่จากโลกนี้ไปสู่โลกโน้น โดยอ้างเหตุปลอมนั้นๆ เช่น “เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญในที่นั้นๆ นั่นเอง” เป็นต้น

408. Āpannānadhippetatthavisaye ayaṃ purā-saddapayogoti āha ‘‘purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpetī’’ti.

๔๐๘. ท่านกล่าวว่า ปุรา-ศัพท์นี้ ใช้ในอรรถที่ไม่พึงประสงค์ซึ่งเกิดขึ้นแล้วว่า “ปุรา... (ละ)... สญฺญาเปติ คือ ตราบเท่าที่ยังไม่ให้เข้าใจ”

Candimasūriyaupamāvaṇṇanā

อรรถกถาอุปมาด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์

411. Yathā candimasūriyā uḷāravipulobhāsatāya aññena obhāsena anabhibhavanīyā, evamayampi paññāobhāsenāti dassento ‘‘candima…pe… aññenā’’tiādimāha. Ādīhīti ādi-saddena ‘‘kittake ṭhāne ete pavattenti, kittakañca ṭhānaṃ nesaṃ ābhā pharatī’’ti evamādimpi codanaṃ saṅgaṇhāti. Paliveṭhessatīti ābandhissati, anuyuñjissatīti attho. Nibbeṭhetuṃ taṃ vissajjetuṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttaṃ codanaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkoti, tasmā. Attano anicchitaṃ saṅghātanaṃ pakkhaṃ paṭijānanto ‘‘parasmiṃ loke, na imasmi’’ntiādimāha.

๔๑๑. เพื่อแสดงว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมไม่ถูกรัศมีอื่นครอบงำได้เพราะความที่มีรัศมีอันโอฬารและกว้างขวางฉันใด แม้ปัญญานี้ก็ฉันนั้นด้วยรัศมีแห่งปัญญา จึงตรัสคำว่า “จนฺทิม... (ละ)... อญฺเญน” เป็นต้น บทว่า อาทีหิ ด้วย อาทิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์คำซักถามเป็นต้นว่า “สิ่งเหล่านี้ย่อมเป็นไปในที่ประมาณเท่าไร และรัศมีของสิ่งเหล่านั้นแผ่ไปในที่ประมาณเท่าไร” บทว่า ปลิเวเฐสฺสติ คือ จักผูกมัด มีอธิบายว่า จักซักไซ้ บทว่า นิพฺเพเฐตุํ คือ เพื่อแก้คำซักถามนั้น บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ไม่สามารถแก้คำซักถามตามที่กล่าวมาแล้วได้ เมื่อยอมรับฝ่ายที่ทำลายซึ่งตนไม่ปรารถนา จึงกล่าวว่า “ในโลกอื่น ไม่ใช่ในโลกนี้” เป็นต้น

Kathaṃ panāyaṃ natthikadiṭṭhi ‘‘devo’’ti paṭijānātīti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Devāpi devattabhāveneva ucchijjanti, manussāpi manussattabhāveneva ucchijjantī’’ti evaṃ vā assa diṭṭhi, evañca katvā ‘‘devā te, na manussā’’ti vacanañca na virujjhati. Evaṃ candeti candavimāne, na ca cande vā kathiyante.

ก็ไฉนผู้มีนัตถิกทิฏฐินี้จึงปฏิญาณว่า “เป็นเทพ” เล่า? เพื่อแสดงเหตุในเรื่องนั้น จึงตรัสคำว่า “ภควา ปน” เป็นต้น หรือว่าทิฏฐิของเขามีอยู่อย่างนี้ว่า “แม้เทพทั้งหลายก็ย่อมขาดสูญไปโดยความเป็นเทพนั่นเอง แม้มนุษย์ทั้งหลายก็ย่อมขาดสูญไปโดยความเป็นมนุษย์นั่นเอง” และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวว่า “ท่านเหล่านั้นเป็นเทพ ไม่ใช่มนุษย์” ก็ไม่ขัดแย้งกัน บทว่า จนฺเท คือ ในวิมานพระจันทร์ และเมื่อกล่าวถึงพระจันทร์ (ก็เป็นอันกล่าวถึงวิมานด้วย)

412. Ābādho etesaṃ atthīti ābādhikā. Dukkhaṃ sañjātaṃ etesanti dukkhitā. Saddhāya ayitabbā saddhāyikā, saddhāya pavattiṭṭhānabhūtā. Tenāha ‘‘ahaṃ tumhe’’tiādi. Paccayo pattiyāyanaṃ etesu atthīti paccayikā.

๔๑๒. บทว่า อาพาธิกา คือ ผู้มีความเจ็บป่วย บทว่า ทุกฺขิตา คือ ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นแล้ว บทว่า สทฺธายิกา คือ ผู้ที่ควรเข้าหาด้วยศรัทธา หรือเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของศรัทธา เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “เรา... ท่านทั้งหลาย” เป็นต้น บทว่า ปจฺจยิกา คือ ผู้มีความเชื่อถือ (ความเลื่อมใส) ในบุคคลเหล่านั้น

Coraupamāvaṇṇanā

อรรถกถาอุปมาด้วยโจร

413. Uddisitvāti [Pg.352] upecca dassetvā. Kammakāraṇikasattesūti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu. Kammamevāti tehi tehi nerayikehi katakammameva. Kammakāraṇaṃ karotīti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti, tathā dukkhaṃ uppādetīti attho. Nirayapālāti ettha iti-saddo ādiattho, tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ (ma. ni. 3.259) saṅgaṇhāti. Evaṃ suttato (ma. ni. 3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ ‘‘manussaloke’’tiādi vuttaṃ. Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ gahetabbaṃ.

๔๑๓. บทว่า อุททิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปแสดงแล้ว. บทว่า กมฺมการณิกสตฺเตสุ ได้แก่ ในสัตว์ผู้ถูกกรรมทำโทษ คือในสัตว์นรกผู้ถูกประหาร. บทว่า กมฺมเมว ได้แก่ กรรมที่สัตว์นรกเหล่านั้นๆ ทำแล้วนั่นเอง. บทว่า กมฺมการณํ กโรติ ได้แก่ ย่อมทำเหตุนั้นๆ ให้สมควรแก่การสั่งสมกรรม ย่อมยังทุกข์ให้เกิดขึ้นอย่างนั้น ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า นิรยปาลา ในคำนี้ อิติ-สัพพ์ เป็นต้นศัพท์ ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์พระบาลีในนิรยกัณฑ์ทั้งหมด (ม.นิ. 3.259). เมื่อแสดงความเป็นอยู่ของนายนิรยบาลโดยพระสูตร (ม.นิ. 3.259) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยเหตุผลด้วย จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในมนุษยโลก”. ในคำนั้น นายนิรยบาลทั้งหลาย ย่อมรักษาพวกสัตว์นรกในนรก โดยไม่ให้หนีออกไปจากนรกนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นายนิรยบาล. คำใดในอรรถกถานี้ ควรกล่าว คำนั้นพึงถือเอาในปปัญจสูทนีฎีกา.

Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยบุรุษในบ่อคูถ.

415. Nimmajjathāti niravasesato majjatha sodhetha. Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha ‘‘apanethā’’ti.

๔๑๕. บทว่า นิมฺมชฺชถ ได้แก่ จงชำระ จงล้างให้หมดจดไม่เหลือ. ก็การชำระคูถนั้นๆ อย่างนั้น ย่อมเป็นการกำจัดคูถนั้นๆ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “จงกำจัดออกไป”.

Asucīti asuddho, so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti, tasmā āha ‘‘amanāpo’’ti. Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti asucisaṅkhātoti āha ‘‘asucikoṭṭhāsabhūto’’ti. Duggandhoti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho, so pana na yo koci, atha kho pūtigandhoti āha ‘‘kuṇapagandho’’ti. Jigucchitabbayuttoti hīḷitabbayutto. Paṭikūlo ghānindriyassa paṭikūlarūpo. Ubbādhatīti uparūpari bādhati. Manussānaṃ gandho…pe… bādhati ativiya asucisabhāvattā, asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato, devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato.

บทว่า อสุจิ ได้แก่ ไม่สะอาด ก็เพราะสิ่งนั้นไม่เป็นที่เจริญใจ ไม่เป็นที่รื่นรมย์ใจ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “ไม่น่าพอใจ”. บทว่า อสุจิสงฺขาตํ ได้แก่ ถึงความเป็นส่วนแห่งอสุจิ ถึงความเป็นสภาพของตน คือถึงความเป็นส่วนแห่งอสุจิ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “เป็นส่วนแห่งอสุจิ”. บทว่า ทุคฺคนฺโธ ได้แก่ มีกลิ่นเหม็น มีกลิ่นไม่น่าปรารถนา ก็กลิ่นนั้นไม่ใช่กลิ่นใดกลิ่นหนึ่ง แต่เป็นกลิ่นเน่า เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “กลิ่นซากศพ”. บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺพยุตฺโต ได้แก่ ควรเกลียดชัง. เป็นที่น่ารังเกียจ คือมีรูปเป็นที่น่ารังเกียจแก่ฆานินทรีย์. บทว่า อุพฺพาธติ ได้แก่ เบียดเบียนซ้ำๆ. กลิ่นของมนุษย์... (ละไว้)... ย่อมเบียดเบียน เพราะมีสภาพเป็นอสุจิอย่างยิ่ง เพราะมีสภาพเกิดและเจริญในอสุจินั่นเอง และเพราะฆานปสาทของเทวดาคมชัดบริสุทธิ์.

416. Dūre nibbattā paranimmitavasavattiādayo.

๔๑๖. เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นต้น ย่อมเกิดในที่ไกล.

419. Sundaradhammeti sobhanaguṇe. Sugatisukhanti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca.

๔๑๙. บทว่า สุนฺทรธมฺเม ได้แก่ คุณอันงาม. บทว่า สุคติสุขํ ได้แก่ สุคติและสุขที่เนื่องด้วยสุคตินั้น.

Gabbhinīupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยหญิงมีครรภ์.

420. Puññakammato [Pg.353] eti uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Tappaṭipakkhato anayo, dukkhaṃ. Apakkanti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ. Na paripācenti na niṭṭhānaṃ pāpenti. Na upacchindanti attavinipātassa sāvajjabhāvato. Āgamentīti udikkhanti. Nibbisanti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto, nibbisanti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā.

๔๒๐. บทว่า อโย ได้แก่ สุข เพราะย่อมเกิดจากบุญกรรม. บทว่า อนโย ได้แก่ ทุกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขนั้น. บทว่า อปกฺกํ ได้แก่ ยังไม่สำเร็จ ยังไม่ถึงที่สุด. บทว่า น ปริปาเจนฺติ ได้แก่ ยังไม่ให้ถึงที่สุด. บทว่า น อุปจฺฉินฺทนฺติ ได้แก่ ไม่ตัดรอน เพราะการทำลายตนเป็นบาป. บทว่า อาคเมนฺติ ได้แก่ ย่อมรอคอย. บทว่า นิพฺพิสนฺติ ได้แก่ ผู้ใดเสวยผลกรรมนั้นอยู่ หรือย่อมเสวย เหมือนลูกจ้างผู้หวังค่าจ้าง.

421. Ubbhinditvāti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘bhinditvā’’ti.

๔๒๑. บทว่า อุพฺภินฺทิตฺวา ได้แก่ เพียงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “ภินฺทิตฺวา” (ทำลายแล้ว).

Supinakaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยความฝัน.

422. ‘‘Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva’’nti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ. So hi ‘‘sattānaṃ supinadassanakāle attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī’’ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto. Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti āha. Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā, taṃ dassento ‘‘cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā’’ti vuttaṃ.

๔๒๒. คำว่า “ชีวิตที่ออกไปหรือเข้ามา” นี้ ตรัสโดยอัธยาศัยของเขา. เพราะเขาเป็นผู้มีจิตวิปลาสด้วยความยึดถือผิดที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “เมื่อสัตว์ทั้งหลายเห็นความฝัน ชีวิตย่อมออกจากอัตภาพไปเที่ยวไปในที่โน้นที่นี้ โดยการเห็นอารามและสถานที่รื่นรมย์ต่างๆ แล้วย่อมกลับเข้าไปในอัตภาพอีก”. ลำดับนั้น พระเถระผู้ประสงค์จะถอนอุจเฉททิฏฐิโดยอาศัยชื่อว่าชีวิต เหมือนถอนลิ่มใหญ่ด้วยลิ่มเล็ก จึงกล่าวว่า “ท่านเห็นชีวิตของท่านที่เข้าหรือออกบ้างหรือไม่”. ส่วนในที่ใดมีชื่อว่าชีวิตเช่นนั้น ในที่นั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงตรัสว่า “ถือเอาการเคลื่อนไหวของจิตว่าเป็นชีวิต”.

423. Veṭhetvāti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā. Cavanakāleti cavanassa cutiyā pattakāle, na cavamānakāle. Rūpakkhandhamattamevāti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva. Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati, matta-saddo vā visesanivattiattho, tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti. Appavattā hontīti appavattikā honti, na upalabbhatīti attho. Viññāṇe pana jīvasaññī, tasmā ‘‘viññāṇakkhandho gacchatī’’ti āha, tattha anupalabbhanatoti adhippāyo.

๔๒๓. บทว่า เวเฐตฺวา ได้แก่ ห่อหุ้มโดยย่อด้วยการให้ผ้า. บทว่า จวนกาเล ได้แก่ ในกาลที่ถึงความจุติ ไม่ใช่ในกาลที่กำลังจุติ. บทว่า รูปกฺขนฺธมตฺตเมว ได้แก่ เพียงกองรูปธรรมบางส่วนเท่านั้น. เพราะในเวลานั้น ย่อมได้เพียงกลุ่มรูปธรรมที่เกิดจากอุตุเท่านั้น หรือว่า มตฺต-ศัพท์ มีอรรถว่าห้ามวิเสส ด้วยเหตุนั้น จึงห้ามรูปวิเสสที่เป็นกรรมชะและสันตติ. บทว่า อปฺปวตฺตา โหนฺติ ได้แก่ ย่อมไม่เป็นไป คือไม่ปรากฏ ดังนี้เป็นอรรถ. ส่วนในวิญญาณนั้น เป็นผู้มีสัญญาว่าเป็นชีวิต เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “วิญญาณขันธ์ย่อมไป” ในคำนั้น มีอัธยาศัยว่าไม่ปรากฏ.

Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยก้อนเหล็กแดง.

424. Vūpasantatejanti vigatusmaṃ.

๔๒๔. บทว่า วูปสนฺตเตชํ ได้แก่ มีความร้อนสงบแล้ว.

425. Āmatoti ettha ā-saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha ‘‘addhamato’’ti, āmatoti vā īsaṃ darathena [Pg.354] usmanā yuttamaraṇo marantoti attho. Mīyamāno hi avigatusmo hoti, na mato viya vigatusmo. Tenāha ‘‘marituṃ āraddho hotī’’ti. Tathā rūpassa odhunanaṃ nāmassa orato parivattanamevāti āha ‘‘orato karothā’’ti. Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ sandhunanaṃ, taṃ pana parato karaṇanti āha ‘‘parato karothā’’ti. Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ niddhunananti āha ‘‘aparāparaṃ karothā’’ti. Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena ‘‘tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī’’ti vuttaṃ.

๔๒๕. บทว่า อามาโต ในคำนี้ อา-ศัพท์ เป็นคำแสดงครึ่งหนึ่ง เหมือนคำว่า อามิส เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “ตายครึ่งหนึ่ง” หรือว่า อามาโต มีอรรถว่า กำลังตาย คือประกอบด้วยความร้อนและความกระวนกระวายเล็กน้อย. เพราะผู้กำลังตายย่อมมีความร้อนไม่ดับไป ไม่เหมือนผู้ตายแล้วที่มีความร้อนดับไป. เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “กำลังเริ่มตาย”. อนึ่ง การพลิกรูปนั้น ชื่อว่า โอธุวนะ คือการพลิกกลับจากข้างหน้า เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “จงทำจากข้างหน้า”. ส่วนการพลิกกลับไปมาของผู้ประสงค์จะทำจากข้างหน้า ชื่อว่า สันธุวนะ การทำนั้นชื่อว่า การทำจากข้างหลัง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “จงทำจากข้างหลัง”. การพลิกกลับไปมาของผู้ที่ทำหน้าไปแล้ว ชื่อว่า นิทธุวนะ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “จงทำกลับไปกลับมา”. ด้วยอัธยาศัยว่า อินทรีย์ทั้งหลายยังไม่แตกสลาย เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “ย่อมไม่เสวยอายตนะนั้น”.

Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยการเป่าสังข์.

426. Saṅkhaṃ dhamati, dhamāpetīti vā saṅkhadhamo. Upalāpetvāti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā, saddayuttaṃ katvāti attho. Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha ‘‘dhamitvā’’ti.

๔๒๖. ผู้เป่าสังข์ หรือผู้ให้เป่าสังข์ ชื่อว่า สังขธมะ. บทว่า อุปลาเปตฺวา ได้แก่ ทำให้เกิดเสียงซ้ำๆ โดยการประกอบเสียง คือทำให้มีเสียง ดังนี้เป็นอรรถ. ก็การทำนั้น โดยอรรถคือการเป่า เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “เป่าแล้ว”.

Aggikajaṭilaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยชฎิลบูชาไฟ.

428. Āhito aggi etassa atthīti aggiko, svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito, tasmā vuttaṃ ‘‘aggiparicārako’’ti. Āyuṃ pāpuṇāpeyyanti yathā cirajīvī hoti, evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ. Vaḍḍhiṃ gameyyanti sarīrāvayave, guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ. Araṇī yugaḷanti uttarāraṇī, adharāraṇīti araṇīdvayaṃ.

๔๒๘. ผู้มีไฟอันตั้งไว้แล้ว ชื่อว่า อัคคิกะ (ผู้บูชาไฟ) ความเป็นผู้บูชาไฟของเขานั้น เป็นที่ปรารถนาด้วยการจัดแจงเครื่องบูชาไฟ มีพวงมาลัยและแท่นบูชาเป็นต้น และด้วยเครื่องบูชา มีฟืน ควัน หญ้าคา เนยใส น้ำมันเป็นต้น และด้วยเครื่องบูชา มีดอกไม้ เครื่องหอม ควันธูปเป็นต้น เพื่อการบำเรอไฟนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้บำเรอไฟ” พึงให้ถึงอายุ คือ พึงให้ถึงวัยสุดท้ายแห่งอายุอย่างนี้ คือ เป็นผู้มีอายุยืน พึงให้ถึงความเจริญ คือ พึงให้ถึงความไพบูลย์ในส่วนแห่งร่างกายและส่วนแห่งคุณ อรณีคู่ คือ อรณีสองอัน ได้แก่ อรณีบนและอรณีล่าง

429. Evanti ‘‘bālo pāyāsirājañño’’tiādippakārena. Tayāti theraṃ sandhāya vadati. Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenāti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena. Yugaggāhalakkhaṇenāti samadhuraggahaṇalakkhaṇena. Palāsenāti palāsetīti palāso, parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotīti attho. Samakaraṇaraso hi palāso, tena palāsena.

๔๒๙. อย่างนี้ คือ ด้วยประการมีอาทิว่า “พระเจ้าปายาสิผู้เขลา” ด้วยท่าน คือ กล่าวหมายถึงพระเถระ ด้วยลักษณะแห่งการลบหลู่เหตุที่กล่าวสมควรแล้ว คือ ด้วยความเป็นเครื่องลบหลู่เหตุที่กล่าวสมควรแล้ว ด้วยลักษณะแห่งการจับแอก คือ ด้วยลักษณะแห่งการจับแอกเสมอกัน ด้วยปลาสะ คือ ปลาสะ ย่อมทำให้เสมอ หมายความว่า ย่อมทำให้คุณของผู้อื่นที่ยิ่งกว่า เหมือนกัดแล้วทิ้งไป ทำให้เสมอกับคุณของตน ปลาสะมีความทำให้เสมอกันเป็นรส เพราะเหตุนั้น ด้วยปลาสะ

Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยนายกองเกวียนสองคน

430. Haritakapattanti [Pg.355] haritabbapattaṃ, appapattanti attho. Tenāha ‘‘antamaso’’tiādi. Sannaddhadhanukalāpanti ettha kalāpanti tūṇīramāha, tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āha ‘‘sannaddhadhanukalāpa’’nti. Āsittodakāni vaṭumānīti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā. Tenāha ‘‘paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā’’ti.

๔๓๐. ใบเขียว คือ ใบที่พึงเก็บ หมายความว่า ใบอ่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แม้ที่สุด” เป็นต้น คันธนูและแล่งธนูที่ผูกแล้ว ในคำนี้ คำว่า กลาปะ (แล่ง) ท่านกล่าวหมายถึงแล่งธนู และแล่งธนูนั้น เมื่อผูก ย่อมผูกไม่ได้หากไม่มีคันธนู เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “คันธนูและแล่งธนูที่ผูกแล้ว” หนทางที่มีน้ำหลั่งริน คือ หนทางสำหรับเดินและทางน้ำนั้นๆ มีน้ำไหลรินไปในที่นั้นๆ เพราะฝนตกชุกดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “หนทางและซอกเขา มีน้ำเต็มเปี่ยม”

Yathābhatenāti sakaṭesu yathāṭhapitena, yathā ‘‘amma ito karohī’’ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato. Tasmā yathāropitena, yathāgahitenāti attho vutto.

ด้วยของที่นำมาแล้วตามที่นำมา คือ ด้วยของที่วางไว้ในเกวียนตามที่วางไว้ หมายความว่า เมื่อกล่าวว่า “แม่จงทำจากที่นี่” ก็วางไว้ เพราะคำว่า “ทำ” เป็นคำกล่าวทั่วไปซึ่งกิริยา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวความหมายว่า ด้วยของที่บรรทุกแล้วตามที่บรรทุก ด้วยของที่ถือเอาแล้วตามที่ถือเอา

Akkhadhuttakaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยนักเลงสกา

434. Parājayaguḷanti yena guḷena, yāya salākāya ṭhitāya ca parājayo hoti, taṃ adassanaṃ gamento gilati. Pajjohananti pakārehi juhanakammaṃ. Taṃ pana balidānavasena karīyatīti āha ‘‘balikamma’’nti.

๔๓๔. ลูกสกาแห่งความพ่ายแพ้ คือ กลืนกินลูกสกาหรือสลากที่ตั้งอยู่ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความพ่ายแพ้ ให้หายไป การบูชา คือ การบูชาด้วยประการต่างๆ แต่การบูชานั้น ย่อมทำด้วยการให้พลี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “การให้พลี”

Sāṇabhārikaupamāvaṇṇanā

พรรณนาอุปมาด้วยคนหาบป่าน

436. Gāmapattanti gāmo eva hutvā āpajjitabbaṃ, suññabhāvena anāvasitabbaṃ. Tenāha ‘‘vuṭṭhitagāmapadeso’’ti. Gāmapadanti yathā purisassa pādanikkhittaṭṭhānaṃ adhigataparicchedaṃ ‘‘pada’’nti vuccati, evaṃ gāmavāsīhi āvasitaṭṭhānaṃ adhigatanivutthāgāraṃ ‘‘gāmapada’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. Susannaddhoti sukhena gahetvā gamanayogyatāvasena suṭṭhu sajjito. Taṃ pana susajjanaṃ suṭṭhu bandhanavasenevāti āha ‘‘subaddho’’ti.

๔๓๖. ถึงซึ่งบ้าน คือ พึงถึงซึ่งบ้านนั่นเอง ไม่พึงอยู่ด้วยความเป็นของว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ประเทศบ้านที่ร้างแล้ว” รอยเท้าบ้าน คือ สถานที่ที่ชาวบ้านอยู่อาศัย มีเรือนที่อยู่อาศัยอันกำหนดแล้ว ชื่อว่า “รอยเท้าบ้าน” เหมือนสถานที่ที่บุรุษวางเท้าลง มีส่วนที่กำหนดแล้ว ชื่อว่า “รอยเท้า” ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ความหมายนี้เอง” ผูกดีแล้ว คือ จัดแจงดีแล้วด้วยสามารถแห่งความเหมาะสมที่จะถือเอาไปได้โดยง่าย แต่การจัดแจงดีนั้น ย่อมเป็นไปโดยสามารถแห่งการผูกดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผูกดีแล้ว”

Ayādīnampi lohabhāve satipi loha-saddo sāsane tambalohe niruḷhoti āha ‘‘lohanti tambaloha’’nti.

แม้เหล็กเป็นต้น ก็เป็นโลหะก็จริง แต่คำว่า “โลหะ” ในพระศาสนา ย่อมใช้ในความหมายว่า ทองแดง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โลหะ คือ ทองแดง”

Saraṇagamanavaṇṇanā

พรรณนาการถึงสรณะ

437. Abhiraddhoti [Pg.356] ārādhitacitto, sāsanassa ārādhitacittatā pasīdanavasenāti āha ‘‘abhippasanno’’ti. Pañhupaṭṭhānānīti pañhesu upaṭṭhānāni mayā pucchitatthesu tumhākaṃ vissajjanavasena ñāṇupaṭṭhānāni.

๔๓๗. ยินดีแล้ว คือ มีจิตอันยินดีแล้ว ความที่พระศาสนามีจิตอันยินดีแล้ว ย่อมเป็นไปโดยสามารถแห่งความเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เลื่อมใสยิ่งแล้ว” การตั้งขึ้นแห่งปัญหา คือ การตั้งขึ้นแห่งญาณด้วยสามารถแห่งการตอบของท่านในอรรถที่ข้าพเจ้าถามแล้ว

Yaññakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องยัญ

438. Saṅghātanti saṃ-saddo padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ghāta’’nti. Vipākaphalenāti sadisaphalena. Mahapphalo na hoti gavādipāṇaghātena upakkiliṭṭhabhāvato. Guṇānisaṃsenāti uddayaphalena. Ānubhāvajutiyāti paṭipakkhavigamanajanitena sabhāvasaṅkhātena tejena. Na mahājutiko hoti aparisuddhabhāvato. Vipākavipphāratāyāti vipākaphalassa vipulatāya, pāripūriyāti attho. Duṭṭhukhetteti usabhādidosehi dūsitakhette, taṃ pana vappābhāvato asāraṃ hotīti āha ‘‘nissārakhette’’ti. Dubbhūmeti kucchitabhūmibhāge, svāssa kucchitabhāvo asāratāya vā siyā ninnatādidosavasena vā. Tattha paṭhamo pakkho paṭhamapadena dassitoti itaraṃ dassento ‘‘visamabhūmibhāge’’ti āha. Daṇḍābhighātādinā chinnabhinnāni. Pūtīnīti gomayalepadānādisukhena asukkhāpitattā pūtibhāvaṃ gatāni. Tāni pana yasmā sāravantāni na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nissārānī’’ti. Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca vinaṭṭhabījasāmatthiyāni. Tenāha ‘‘pariyādinnatejānī’’ti. Yaṃ yathājātavīhiādigatena taṇḍulena aṅkuruppādanayogyabījasāmatthiyaṃ, taṃ taṇḍulasāro, tassa ādānaṃ gahaṇaṃ tathāuppajjanameva. Etāni pana bījāni na tādisāni khaṇḍādidosavantatāya. Dhārāya khette anuppavesanaṃ nāma vassanameva, taṃ paṭikkhepavasena dassento āha ‘‘na sammā vasseyyā’’ti. Aṅkuramūlapattādīhīti cettha aṅkurakandādīhi uddhaṃ vuddhiṃ, mūlajaṭādīhi heṭṭhā viruḷhiṃ, pattapupphādīhi samantato ca vepullanti yojanā.

๔๓๘. การฆ่า คือ คำว่า “สัง” เป็นเพียงบทเพิ่ม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ฆ่า” ด้วยผลแห่งวิบาก คือ ด้วยผลที่คล้ายกัน ย่อมไม่มีผลมาก เพราะความเป็นของเศร้าหมองด้วยการฆ่าสัตว์มีโคเป็นต้น ด้วยอานิสงส์แห่งคุณ คือ ด้วยผลแห่งความเอ็นดู ด้วยความรุ่งเรืองแห่งอานุภาพ คือ ด้วยเดชอันเกิดจากการขจัดปฏิปักษ์ ซึ่งเป็นสภาพของตน ย่อมไม่เป็นผู้มีเดชมาก เพราะความเป็นของไม่บริสุทธิ์ ด้วยความไพบูลย์แห่งวิบาก คือ ด้วยความกว้างขวางแห่งผลวิบาก หมายความว่า ด้วยความบริบูรณ์ ในนาที่เสีย คือ ในนาที่เสียด้วยโทษมีโคผู้เป็นต้น แต่ที่นานั้น ย่อมไม่มีสาระเพราะไม่มีการหว่าน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในนาที่ไม่มีสาระ” ในพื้นที่เลว คือ ในส่วนแห่งพื้นที่น่ารังเกียจ ความเป็นพื้นที่น่ารังเกียจของพื้นที่นั้น อาจเป็นเพราะไม่มีสาระ หรือเพราะมีโทษมีที่ลุ่มเป็นต้น ในที่นั้น ฝ่ายแรก ท่านแสดงด้วยบทแรก เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงฝ่ายอื่น จึงกล่าวว่า “ในส่วนแห่งพื้นที่ไม่ราบเรียบ” ถูกตัดขาดและแตกหักด้วยการกระทบด้วยท่อนไม้เป็นต้น เน่าแล้ว คือ ถึงความเป็นของเน่าเพราะไม่ได้ทำให้แห้งด้วยความสุขมีเครื่องฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้น แต่เมล็ดพืชเหล่านั้น ย่อมไม่มีสาระ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่มีสาระ” ถูกลมและแดดทำลายแล้ว คือ มีความสามารถแห่งเมล็ดพืชอันลมและแดดทำลายแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “มีเดชอันสิ้นไปแล้ว” ความสามารถแห่งเมล็ดพืชที่เหมาะสมแก่การงอกด้วยข้าวสารที่ถึงความเป็นข้าวเปลือกที่เกิดแล้วตามที่เป็นจริงนั้น นั่นคือ สาระแห่งข้าวสาร การถือเอาสาระแห่งข้าวสารนั้น คือ การเกิดขึ้นอย่างนั้นนั่นเอง แต่เมล็ดพืชเหล่านั้น ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น เพราะมีโทษมีส่วนที่แตกหักเป็นต้น การไม่เข้าไปในนาด้วยสายฝน ชื่อว่า การไม่ตกนั่นเอง เมื่อแสดงการปฏิเสธนั้น จึงกล่าวว่า “ฝนไม่พึงตกดี” ด้วยหน่อ ราก ใบเป็นต้น ในคำนี้ พึงประกอบความว่า ความเจริญขึ้นด้วยหน่อและหัวเป็นต้น ความงอกลงด้วยรากและรากฝอยเป็นต้น และความไพบูลย์โดยรอบด้วยใบและดอกเป็นต้น

Aparūpaghātenāti paresaṃ vibādhanena. Uppannapaccayatoti nibbattitaghāsacchādanādideyyadhammato. Gavādighātenapi hi tattha paṭiggāhakānaṃ ghāso saṅkīyati. ‘‘Aparūpaghātitāyā’’ti idaṃ sīlavantatāya kāraṇavacanaṃ[Pg.357]. Guṇātirekanti guṇātirittaṃ, sīlādilokuttaraguṇehi visiṭṭhanti attho. Vipulāti saddhāsampadādivasena uḷārā.

คำว่า อปรูปฆาเตนะ คือ ด้วยการไม่เบียดเบียนผู้อื่น. คำว่า อุปปันนปัจจยโต คือ จากไทยธรรมมีอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้ว. เพราะแม้ด้วยการฆ่าโคเป็นต้น อาหารของปฏิคาหกในที่นั้นก็ระคนด้วยโทษ. คำว่า “อปรูปฆาติตายะ” นี้ เป็นคำแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้มีศีล. คำว่า คุณาติเรกัง คือ เกินกว่าคุณ หมายถึง ประเสริฐด้วยคุณอันเป็นโลกุตตระมีศีลเป็นต้น. คำว่า วิปุลา คือ โอฬารด้วยความถึงพร้อมแห่งศรัทธาเป็นต้น.

Uttaramāṇavavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องอุตตรมาณพ

439. Atha kho tehi sakuṇḍakehi taṇḍulehi siddhaṃbhattaṃ uttaṇḍulameva hotīti āha ‘‘uttaṇḍulabhatta’’nti. Bilaṅgaṃ vuccati āranālaṃ bilaṅgato nibbattanato, tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti bilaṅgadutiyaṃ, taṃ ‘‘kañjikadutiya’’nti ca vuttaṃ. Dhorakānīti dhoviyāni. Yasmā thūlatarānipi ‘‘thūlānī’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘thūlāni cā’’ti vuttaṃ. Guḷadasānīti suttānaṃ thūlatāya, kañjikassa bahalatāya ca piṇḍitadasāni. Tenāha ‘‘puñjapuñja…pe… dasānī’’ti. Anuddisatīti anu anu katheti.

๔๓๙. ก็แล ข้าวสุกที่หุงด้วยข้าวสารที่ยังมีรำเหล่านั้น ย่อมเป็นข้าวที่มีแกลบปนอยู่นั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อุตตัณฑุลภัต” (ข้าวที่มีแกลบปน). คำว่า พิลังคะ หมายถึง น้ำดองข้าว เพราะเกิดขึ้นจากพิลังคะ (ข้าวสารที่ยังมีรำ) และสิ่งนั้นเกิดจากน้ำข้าว จึงเรียกว่า กัญชิยะ (น้ำข้าว) สิ่งนั้นเป็นที่สองของสิ่งนี้ จึงเรียกว่า พิลังคทุติยะ และเรียกว่า กัญชิกทุติยะ ด้วย. คำว่า โธรกานิ คือ ที่ควรซัก. เพราะแม้สิ่งที่หยาบกว่าก็ควรกล่าวว่า “หยาบ” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “และหยาบ”. คำว่า คุฬทสานิ คือ ที่รวมกันเป็นก้อนเพราะความหยาบของด้าย และความข้นของน้ำข้าว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เป็นกองๆ...เป็นทัสสะ”. คำว่า อนุทิสติ คือ บอกไปตามลำดับ.

440. Asakkaccanti na sakkaccaṃ anādarakāraṃ, taṃ pana kammaphalasaddhāya abhāvena hotīti āha ‘‘saddhāvirahita’’nti. Acittīkatanti cittīkārapaccupaṭṭhāpanavasena na cittīkataṃ. Tenāha ‘‘cittīkāravirahita’’ntiādi. Cittīkārarahitaṃ vā acittīkataṃ, yathā kataṃ paresaṃ vimhayāvahaṃ hoti, tathā akataṃ. Cittassa uḷārapaṇītabhāvo pana asakkaccadāneneva bādhito. Apaviddhanti chaḍḍanīyadhammaṃ viya apaviddhaṃ katvā, etena tasmiṃ dāne gāravākaraṇaṃ vadati. Serīsakaṃ nāmāti ‘‘serīsaka’’nti evaṃ nāmakaṃ. Tucchanti parijanaparicchedavirahato rittaṃ.

๔๔๐. คำว่า อสักกัจจัง คือ ไม่ทำโดยเคารพ คือไม่ทำด้วยความเคารพ. แต่สิ่งนั้นย่อมมีเพราะไม่มีศรัทธาในผลแห่งกรรม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สัทธาวิรหิตัง” (ปราศจากศรัทธา). คำว่า อจิตตีคตัง คือ ไม่ได้ทำด้วยความเคารพโดยความเป็นผู้ตั้งใจทำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จิตตีการวิรหิตัง” (ปราศจากความตั้งใจ) เป็นต้น. หรือ อจิตตีคตัง หมายถึง ปราศจากความตั้งใจ คือไม่ได้ทำอย่างที่ทำแล้วเป็นที่น่าอัศจรรย์แก่ผู้อื่น. แต่ความเป็นผู้มีจิตโอฬารประณีตนั้น ถูกขัดขวางด้วยการให้ทานโดยไม่เคารพ. คำว่า อปวิทธัง คือ ทำเหมือนทิ้งสิ่งของที่ควรทิ้ง ด้วยคำนี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่ทำความเคารพในการทานนั้น. คำว่า เสรีสกัง นามะ คือ ชื่อว่า “เสรีสกะ” อย่างนี้. คำว่า ตุจฉัง คือ ว่างเปล่าเพราะปราศจากบริวารและเครื่องใช้.

Pāyāsidevaputtavaṇṇanā

พรรณนาเทพบุตรปายาสิ

441. Tassānubhāvenāti tassa dānassa ānubhāvena. Sirīsarukkhoti pabhassarakhandhaviṭapasākhāpalāsasampanno manuññadassano dibbo sirīsarukkho. Aṭṭhāsīti phalassa kammasarikkhataṃ dassento vimānadvāre nibbattitvā aṭṭhāsi. Pubbāciṇṇavasenāti purimajātiyaṃ tattha nivāsaparicayanavasena. Na kevalaṃ pubbāciṇṇavaseneva, atha kho utusukhumavasena pīti dassento ‘‘tattha kirassa utusukhaṃ hotī’’ti āha.

๔๔๑. คำว่า ตัสสานุภาเวนะ คือ ด้วยอานุภาพแห่งทานนั้น. คำว่า สิรีสรกฺโข คือ ต้นซึกทิพย์ที่ประกอบด้วยลำต้น กิ่ง ก้าน ใบที่รุ่งเรือง น่าดู. คำว่า อัฏฐาสิ คือ เกิดขึ้นที่ประตูวิมานแล้วตั้งอยู่ แสดงถึงผลที่สมควรแก่กรรม. คำว่า ปุพพาจิณณวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งการเคยอยู่เคยชินในที่นั้นในชาติก่อน. ไม่ใช่เพียงด้วยอำนาจแห่งการเคยอยู่เคยชินในชาติก่อนเท่านั้น แต่ยังแสดงว่าด้วยอำนาจแห่งความสุขสบายของฤดูด้วย จึงตรัสว่า “ในที่นั้นแล ความสุขสบายของฤดูย่อมมีแก่เขา”.

Soti [Pg.358] uttaro māṇavo. Yadi asakkaccaṃ dānaṃ datvā pāyāsi tattha nibbatto, pāyāsissa paricārikā sakkaccaṃ dānaṃ datvā kathaṃ tattha nibbattāti āha ‘‘pāyāsissa panā’’ti. Nikantivasenāti pāyāsimhi sāpekkhāvasena, pubbepi vā tattha nivutthapubbatāya. Disācārikavimānanti ākāsaṭṭhaṃ hutvā disāsu vicaraṇakavimānaṃ, na rukkhapabbatasikharādisambandhaṃ. Vaṭṭaniaṭaviyanti vimānavīthiyanti.

คำว่า โส คือ อุตตรมาณพ. ถ้าปายาสิให้ทานโดยไม่เคารพแล้วไปเกิดในที่นั้น ไฉนผู้รับใช้ของปายาสิให้ทานโดยเคารพแล้วจึงไปเกิดในที่นั้นเล่า จึงตรัสว่า “ส่วนของผู้รับใช้ของปายาสิ”. คำว่า นิกันติวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งความผูกพันในปายาสิ หรือด้วยการเคยอยู่เคยอาศัยในที่นั้นมาก่อน. คำว่า ทิสาจาริกวิมานัง คือ วิมานที่เที่ยวไปในทิศทั้งหลายโดยตั้งอยู่ในอากาศ ไม่ใช่ที่เกี่ยวข้องกับยอดไม้หรือยอดเขาเป็นต้น. คำว่า วัฏฏนิอฏวิยัง คือ ในทางวิมาน.

Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นแห่งอรรถกถาปายาสิราชัญญสูตร.

Niṭṭhitā ca mahāvaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā.

การประกาศอรรถที่เร้นแห่งอรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

Mahāvaggaṭīkā niṭṭhitā.

ฎีกามหาวรรค จบแล้ว.