| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंताला, अर्हंताला, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Majjhimanikāye मज्झिमनिकाय Majjhimapaṇṇāsapāḷi मज्झिमपण्णासपाळी 1. Gahapativaggo १. गहपतिवग्ग 1. Kandarakasuttaṃ १. कन्दरक सुत्त 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Atha kho pesso ca hatthārohaputto kandarako ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā pesso hatthārohaputto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Kandarako pana paribbājako bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho kandarako paribbājako tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama, yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito! Yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto etaparamaṃyeva sammā bhikkhusaṅghaṃ paṭipādesuṃ – seyyathāpi etarahi bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito. Yepi te, bho gotama, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto etaparamaṃyeva sammā bhikkhusaṅghaṃ paṭipādessanti – seyyathāpi etarahi bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito’’ti. १. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान चंपानगरीत गग्गरा पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावर मोठ्या भिक्खू संघासह विहार करत होते. तेव्हा माहुताचा मुलगा पेस्स आणि कन्दरक परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर माहुताचा मुलगा पेस्स भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. कन्दरक परिव्राजकाने मात्र भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला कन्दरक परिव्राजक पूर्णपणे शांत बसलेल्या भिक्खू संघाकडे निरखून पाहू लागला आणि भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, हे आश्चर्यकारक आहे! हे गौतम, हे अद्भुत आहे! आपण, आदरणीय गौतमांनी भिक्खू संघाला किती चांगल्या प्रकारे सन्मार्गावर आणले आहे! हे गौतम, भूतकाळात जे अर्हंत सम्यक्संबुद्ध होऊन गेले, त्या भगवंतांनीही भिक्खू संघाला जास्तीत जास्त याच प्रकारे सन्मार्गावर आणले होते – जसे की आता आदरणीय गौतमांनी भिक्खू संघाला चांगल्या प्रकारे सन्मार्गावर आणले आहे. हे गौतम, भविष्यकाळात जे अर्हंत सम्यक्संबुद्ध होतील, ते भगवंतही भिक्खू संघाला जास्तीत जास्त याच प्रकारे सन्मार्गावर आणतील – जसे की आता आदरणीय गौतमांनी भिक्खू संघाला चांगल्या प्रकारे सन्मार्गावर आणले आहे.” 2. ‘‘Evametaṃ[Pg.2], kandaraka, evametaṃ, kandaraka. Yepi te, kandaraka, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto etaparamaṃyeva sammā bhikkhusaṅghaṃ paṭipādesuṃ – seyyathāpi etarahi mayā sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito. Yepi te, kandaraka, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto etaparamaṃyeva sammā bhikkhusaṅghaṃ paṭipādessanti – seyyathāpi etarahi mayā sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito. २. “हे कन्दरक, हे असेच आहे; हे कन्दरक, हे असेच आहे. हे कन्दरक, भूतकाळात जे अर्हंत सम्यक्संबुद्ध होऊन गेले, त्या भगवंतांनीही भिक्खू संघाला जास्तीत जास्त याच प्रकारे सन्मार्गावर आणले होते – जसे की आता माझ्याद्वारे भिक्खू संघाला चांगल्या प्रकारे सन्मार्गावर आणले गेले आहे. हे कन्दरक, भविष्यकाळात जे अर्हंत सम्यक्संबुद्ध होतील, ते भगवंतही भिक्खू संघाला जास्तीत जास्त याच प्रकारे सन्मार्गावर आणतील – जसे की आता माझ्याद्वारे भिक्खू संघाला चांगल्या प्रकारे सन्मार्गावर आणले गेले आहे.” ‘‘Santi hi, kandaraka, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā. Santi hi, kandaraka, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe sekkhā santatasīlā santatavuttino nipakā nipakavuttino; te catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharanti. Katamesu catūsu? Idha, kandaraka, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti. “हे कन्दरक, या भिक्खू संघामध्ये असे भिक्खू आहेत जे अर्हंत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव), ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी संसाराचा भार उतरवून ठेवला आहे, ज्यांनी आपले परम कल्याण साध्य केले आहे, ज्यांचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जे सम्यक ज्ञानाने पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत. हे कन्दरक, या भिक्खू संघामध्ये असेही भिक्खू आहेत जे शैक्ष (शिक्षार्थी) आहेत, जे निरंतर शील पाळणारे, निरंतर सदाचारी जीवन जगणारे, प्रज्ञावान आणि प्रज्ञापूर्वक जीवन जगणारे आहेत; ते चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आपले चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून विहार करतात. कोणत्या चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये? हे कन्दरक, येथे भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत (कायानुपस्सी), उद्योगी (आतापी), संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) आणि स्मृतिमान (सतिमा) होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) दूर करून विहार करतो; वेदनांमध्ये वेदनांचे अनुदर्शन करत (वेदनानुपस्सी), उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो; चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत (चित्तानुपस्सी), उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो; धर्मांमध्ये (मानसिक अवस्थांमध्ये) धर्मांचे अनुदर्शन करत (धम्मानुपस्सी), उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो.” 3. Evaṃ vutte, pesso hatthārohaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva supaññattā cime, bhante, bhagavatā cattāro satipaṭṭhānā sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya. Mayampi hi, bhante, gihī odātavasanā kālena kālaṃ imesu catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharāma. Idha mayaṃ, bhante, kāye kāyānupassino viharāma ātāpino sampajānā satimanto, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassino viharāma ātāpino sampajānā satimanto, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte [Pg.3] cittānupassino viharāma ātāpino sampajānā satimanto, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassino viharāma ātāpino sampajānā satimanto, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahane evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānāti. Gahanañhetaṃ, bhante, yadidaṃ manussā; uttānakañhetaṃ, bhante, yadidaṃ pasavo. Ahañhi, bhante, pahomi hatthidammaṃ sāretuṃ. Yāvatakena antarena campaṃ gatāgataṃ karissati sabbāni tāni sāṭheyyāni kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissati. Amhākaṃ pana, bhante, dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā aññathāva kāyena samudācaranti aññathāva vācāya aññathāva nesaṃ cittaṃ hoti. Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahane evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānāti. Gahanañhetaṃ, bhante, yadidaṃ manussā; uttānakañhetaṃ, bhante, yadidaṃ pasavo’’ti. ३. असे म्हटले असता, माहुताचा मुलगा पेस्स भगवंतांना म्हणाला – “हे भन्ते, आश्चर्य आहे! हे भन्ते, अद्भुत आहे! भन्ते, भगवंतांनी प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्य नष्ट करण्यासाठी, सन्मार्ग प्राप्त करण्यासाठी आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हे चार स्मृतिप्रस्थान किती चांगल्या प्रकारे प्रज्ञापित केले आहेत! भन्ते, आम्ही पांढरे वस्त्र परिधान करणारे गृहस्थ देखील वेळोवेळी या चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आपले चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून विहार करतो. भन्ते, येथे आम्ही शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो; वेदनांमध्ये वेदनांचे अनुदर्शन करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो; चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो; धर्मांमध्ये धर्मांचे अनुदर्शन करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, या जगातील अभिलाषा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो. हे भन्ते, आश्चर्य आहे! हे भन्ते, अद्भुत आहे! भन्ते, मानवाची ही गुंतागुंत, मानवाचा हा मळ आणि मानवाचा हा कपटीपणा चालू असतानाही भगवान प्राण्यांचे हित आणि अहित किती अचूकपणे जाणतात! भन्ते, हे मनुष्य म्हणजे एक गुंतागुंत आहे; आणि भन्ते, हे प्राणी मात्र अगदी उघडे आहेत. भन्ते, मी जंगली हत्तीला प्रशिक्षित करण्यास समर्थ आहे. चंपानगरीत येण्या-जाण्याच्या प्रवासाच्या दरम्यान तो हत्ती आपली सर्व लबाडी, कपट, वक्रता आणि कुटिलता प्रकट करेल. परंतु भन्ते, आमचे जे दास, सेवक किंवा कामगार आहेत, ते शरीराने एका प्रकारे वागतात, वाणीने दुसऱ्या प्रकारे बोलतात आणि त्यांचे मन मात्र तिसऱ्याच प्रकारे असते. हे भन्ते, आश्चर्य आहे! हे भन्ते, अद्भुत आहे! भन्ते, मानवाची ही गुंतागुंत, मानवाचा हा मळ आणि मानवाचा हा कपटीपणा चालू असतानाही भगवान प्राण्यांचे हित आणि अहित किती अचूकपणे जाणतात! भन्ते, हे मनुष्य म्हणजे एक गुंतागुंत आहे; आणि भन्ते, हे प्राणी मात्र अगदी उघडे आहेत.” 4. ‘‘Evametaṃ, pessa, evametaṃ, pessa. Gahanañhetaṃ, pessa, yadidaṃ manussā; uttānakañhetaṃ, pessa, yadidaṃ pasavo. Cattārome, pessa, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, pessa, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto; idha pana, pessa, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto; idha pana, pessa, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto; idha pana, pessa, ekacco puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Imesaṃ, pessa, catunnaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo cittaṃ ārādhetī’’ti? ४. “हे असेच आहे, पेस्स! हे असेच आहे, पेस्स! कारण मनुष्य हे मोठे गुंतागुंतीचे आहेत, पेस्स; तर पशू हे अगदी सरळ आहेत, पेस्स. पेस्स, या जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत, जे दिसून येतात. कोणते चार? येथे, पेस्स, एखादा व्यक्ती स्वतःलाच क्लेश देणारा असतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो; तर येथे, पेस्स, एखादा व्यक्ती इतरांना क्लेश देणारा असतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो; तर येथे, पेस्स, एखादा व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा असतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तसेच इतरांनाही क्लेश देणारा असतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो; तर येथे, पेस्स, एखादा व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा नसतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, तसेच इतरांनाही क्लेश देणारा नसतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो. तो स्वतःला क्लेश न देणारा आणि इतरांनाही क्लेश न देणारा होऊन, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि सुखाचा अनुभव घेणारा होऊन, श्रेष्ठ बनलेल्या स्वतःच्या अंतःकरणाने विहरतो. पेस्स, या चार प्रकारच्या व्यक्तींपैकी कोणत्या व्यक्तीमुळे तुझ्या मनाला समाधान मिळते?” ‘‘Yvāyaṃ, bhante, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto, ayaṃ me puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bhante, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto[Pg.4], ayampi me puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bhante, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto, ayampi me puggalo cittaṃ nārādheti. Yo ca kho ayaṃ, bhante, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto, so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati – ayameva me puggalo cittaṃ ārādhetī’’ti. “भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. भन्ते, जो व्यक्ती इतरांना क्लेश देणारा आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो व्यक्तीसुद्धा माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो आणि इतरांनाही क्लेश देणारा व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो व्यक्तीसुद्धा माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. परंतु भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा नसतो व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो आणि इतरांनाही क्लेश देणारा नसतो व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो; जो स्वतःला क्लेश न देणारा आणि इतरांनाही क्लेश न देणारा होऊन, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि सुखाचा अनुभव घेणारा होऊन, श्रेष्ठ बनलेल्या स्वतःच्या अंतःकरणाने विहरतो – हाच व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करतो.” 5. ‘‘Kasmā pana te, pessa, ime tayo puggalā cittaṃ nārādhentī’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto so attānaṃ sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti – iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bhante, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto so paraṃ sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti – iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bhante, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto so attānañca parañca sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti – iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yo ca kho ayaṃ, bhante, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati; so attānañca parañca sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ neva ātāpeti na paritāpeti – iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ ārādheti. Handa, ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, pessa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho pesso hatthārohaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ५. “पण पेस्स, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती तुझ्या मनाला का प्रसन्न करत नाहीत?” “भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःलाच ताप देतो, क्लेश देतो – या कारणाने हा व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. भन्ते, जो व्यक्ती इतरांना क्लेश देणारा आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या इतरांना ताप देतो, क्लेश देतो – या कारणाने हा व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो आणि इतरांनाही क्लेश देणारा व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तो सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःला आणि इतरांनाही ताप देतो, क्लेश देतो – या कारणाने हा व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. परंतु भन्ते, जो व्यक्ती स्वतःलाही क्लेश देणारा नसतो व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो आणि इतरांनाही क्लेश देणारा नसतो व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो; जो स्वतःला क्लेश न देणारा आणि इतरांनाही क्लेश न देणारा होऊन, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि सुखाचा अनुभव घेणारा होऊन, श्रेष्ठ बनलेल्या स्वतःच्या अंतःकरणाने विहरतो; तो सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःला किंवा इतरांना ताप देत नाही, क्लेश देत नाही – या कारणाने हा व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करतो. भन्ते, आता आम्ही निघतो; आम्हाला पुष्कळ कामे आहेत, पुष्कळ कर्तव्ये करायची आहेत.” “पेस्स, तुला आता जी योग्य वेळ वाटेल ती (तू जाण्यास मोकळा आहेस).” त्यानंतर हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स याने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले, त्याचे मनापासून स्वागत केले आणि तो आपल्या आसनावरून उठला. भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. 6. Atha [Pg.5] kho bhagavā acirapakkante pesse hatthārohaputte bhikkhū āmantesi – ‘‘paṇḍito, bhikkhave, pesso hatthārohaputto; mahāpañño, bhikkhave, pesso hatthārohaputto. Sace, bhikkhave, pesso hatthārohaputto muhuttaṃ nisīdeyya yāvassāhaṃ ime cattāro puggale vitthārena vibhajissāmi, mahatā atthena saṃyutto abhavissa. Api ca, bhikkhave, ettāvatāpi pesso hatthārohaputto mahatā atthena saṃyutto’’ti. ‘‘Etassa, bhagavā, kālo, etassa, sugata, kālo, yaṃ bhagavā ime cattāro puggale vitthārena vibhajeyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ६. त्यानंतर, हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स निघून गेल्यावर थोड्याच वेळात भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स हा बुद्धिमान आहे; भिक्खूंनो, हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स हा महाप्रज्ञावान आहे. भिक्खूंनो, जर हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स आणखी काही वेळ बसला असता, जोपर्यंत मी या चार प्रकारच्या व्यक्तींचे सविस्तर वर्गीकरण करून सांगितले असते, तर तो महान कल्याणाने युक्त झाला असता. तरीही, भिक्खूंनो, एवढ्यानेसुद्धा हत्ती चालवणाऱ्याचा मुलगा पेस्स महान कल्याणाने युक्त झाला आहे.” “भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे; सुगता, हीच योग्य वेळ आहे की भगवंतांनी या चार प्रकारच्या व्यक्तींचे सविस्तर वर्गीकरण करून सांगावे. भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते लक्षात ठेवतील.” “तर मग भिक्खूंनो, ऐका, नीट लक्ष द्या, मी सांगेन.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – 7. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko ; nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati; so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī; na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti – iti evarūpaṃ aḍḍhamāsikaṃ pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā [Pg.6] hoti; vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti; kesamassulocakopi hoti, kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti ; sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati – iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto. ७. “भिक्खूहो, स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेला व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती नग्न (अचेलक) राहते, शिष्टाचारांचे पालन करत नाही (मुक्त आचारी), जेवणानंतर आपले हात चाटणारी असते; ‘या, भन्ते’ असे म्हटल्यावर ती येत नाही, ‘थांबा, भन्ते’ असे म्हटल्यावर ती थांबत नाही; ती स्वतःसाठी आणलेले अन्न, विशेषतः तिच्यासाठी तयार केलेले अन्न किंवा भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारत नाही; ती भांड्यातून (कुंभीतून) दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, टोपलीतून (कळोपीतून) दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, उंबरठ्यावरून, काठीवरून किंवा मुसळावरून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; दोन व्यक्ती एकत्र जेवत असताना त्यांच्याकडून अन्न स्वीकारत नाही; गरोदर स्त्रीकडून, मूल पाजणाऱ्या स्त्रीकडून किंवा पुरुषांच्या मध्ये असलेल्या स्त्रीकडून अन्न स्वीकारत नाही; जेथे अन्न वाटप केले जात असल्याची घोषणा केली जाते तेथून अन्न घेत नाही; जेथे कुत्रा वाट पाहत उभा असतो किंवा जेथे माश्या घोंघावत असतात तेथून अन्न स्वीकारत नाही; ती मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा (दारू), मेरय (मद्य) किंवा आंबवलेले पाणी (थुसोदक) पीत नाही. ती केवळ एकाच घरातून भिक्षा मागणारी आणि एकच घास खाणारी असते, किंवा दोन घरांतून भिक्षा मागणारी आणि दोनच घास खाणारी असते... याप्रमाणे सात घरांतून भिक्षा मागणारी आणि सातच घास खाणारी असते. ती एका लहान पात्रातील अन्नावर जगते, दोन पात्रांतील अन्नावर जगते... सात पात्रांतील अन्नावर जगते. ती दिवसातून एकदाच जेवते, दोन दिवसांतून एकदाच जेवते... सात दिवसांतून एकदाच जेवते – अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदा जेवण्याच्या नियमाचे पालन करत ती राहते. ती पालेभाज्या खाणारी, सावा (शामाक) तांदूळ खाणारी, रानटी तांदूळ (निवार) खाणारी, चामड्याचे तुकडे खाणारी, शेवाळ खाणारी, कोंडा खाणारी, पेज खाणारी, पेंड खाणारी, गवत खाणारी किंवा शेण खाणारी असते; ती जंगलातील मुळे आणि फळे खाऊन जगते, केवळ गळून पडलेली फळेच खाते. ती तागाचे कपडे घालते, ताग मिश्रित कपडे घालते, प्रेताची वस्त्रे (शवदुस्स) घालते, पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले कापड) घालते, झाडाच्या सालीचे कपडे घालते, काळवीटाचे चामडे घालते, काळवीटाच्या चामड्याचे तुकडे जोडलेले वस्त्र घालते, कुशाच्या गवताचे वस्त्र घालते, झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र घालते, लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र घालते, मानवी केसांचे घोंगडे घालते, प्राण्यांच्या केसांचे घोंगडे घालते, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र घालते; ती डोक्याचे केसं आणि दाढी उपटून काढणारी असते आणि केस व दाढी उपटण्याच्या अभ्यासात मग्न असते; ती सतत उभी राहणारी आणि आसन नाकारणारी असते; ती सतत उकिडवी बसणारी आणि उकिडवे बसण्याच्या तपस्येत मग्न असते; ती काट्यांच्या अंथरुणावर झोपते; ती संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान (जल-तप) करण्याच्या अभ्यासात मग्न असते – अशा प्रकारे विविध मार्गांनी ती शरीराला क्लेश आणि यातना देण्याच्या अभ्यासात मग्न राहते. भिक्खूहो, या व्यक्तीला स्वतःला क्लेश देणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली व्यक्ती असे म्हटले जाते.” 8. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto. ८. “आणि भिक्खूहो, इतरांना क्लेश देणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती मेंढ्या मारणारी (खाटीक), डुकरे मारणारी, पक्षी पकडणारी (पारधी), शिकारी, हिंस्र शिकारी, कोळी (मासे मारणारा), चोर, फाशी देणारा (वध करणारा), तुरुंग अधिकारी किंवा इतर क्रूर कृत्य करणारी असते. भिक्खूहो, या व्यक्तीला इतरांना क्लेश देणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली व्यक्ती असे म्हटले जाते.” 9. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto brāhmaṇo vā mahāsālo. So puratthimena nagarassa navaṃ santhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā magavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno navaṃ santhāgāraṃ pavisati saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissāya gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti, yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti, yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti[Pg.7], yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati, avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, (ettakā assā haññantu yaññatthāya), ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’ti. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. ९. “आणि भिक्खूहो, स्वतःलाही क्लेश देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली, आणि इतरांनाही क्लेश देणारी व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा असते किंवा श्रीमंत (महाशाल) ब्राह्मण असते. तो शहराच्या पूर्वेला एक नवीन यज्ञशाळा (संथागार) बांधतो, आपले केस आणि दाढी कापतो, खडबडीत चामड्याचे वस्त्र परिधान करतो, शरीराला तूप आणि तेल लावतो, हरणाच्या शिंगाने आपली पाठ खाजवत आपल्या मुख्य राणीसह आणि पुरोहित ब्राह्मणासह त्या नवीन यज्ञशाळेत प्रवेश करतो. तो तेथे शेणाने सारवलेल्या, कोणतेही अंथरूण नसलेल्या उघड्या जमिनीवर झोपतो. स्वतःसारख्याच रंगाचे वासरू असलेल्या एका गायीच्या पहिल्या सडातील दुधावर राजा जगतो, दुसऱ्या सडातील दुधावर मुख्य राणी जगते, तिसऱ्या सडातील दुधावर पुरोहित ब्राह्मण जगतो, चौथ्या सडातील दुधाने ते अग्नीमध्ये आहुती देतात आणि उरलेल्या दुधावर वासरू जगते. तो असा आदेश देतो – ‘यज्ञासाठी इतके बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतके तरुण बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतक्या कालवडी मारल्या जाव्यात, यज्ञासाठी इतके बोकड मारले जावेत, यज्ञासाठी इतकी मेंढी मारली जावीत, यज्ञासाठी इतके घोडे मारले जावेत, यज्ञासाठी यूप (यज्ञस्तंभ) बनवण्यासाठी इतकी झाडे तोडली जावीत, आणि यज्ञाच्या भूमीवर पसरवण्यासाठी इतके दर्भ (कुश गवत) कापले जावेत.’ आणि त्याचे जे दास, सेवक किंवा मजूर असतात, ते सुद्धा शिक्षेच्या आणि भयाने घाबरलेले, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत यज्ञाची कामे करतात. भिक्खूहो, या व्यक्तीला स्वतःलाही क्लेश देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली, आणि इतरांनाही क्लेश देणारी व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेली व्यक्ती असे म्हटले जाते.” 10. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto, so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati? Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya[Pg.8], mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, kesamassuṃ ohāretvā, kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. १०. भिक्खूहो, असा कोणता व्यक्ती आहे जो स्वतःलाही क्लेश देत नाही आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न राहत नाही, तसेच इतरांनाही क्लेश देत नाही आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न राहत नाही; जो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि स्वतः ब्रह्मस्वरूप होऊन सुख अनुभवत विहरतो? भिक्खूहो, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक संबुद्ध, विद्या-चरण संपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला आणि देव-मनुष्यांसह या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञाने जाणून आणि साक्षात करून उपदेशितात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असा, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त धम्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व परिशुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून तथागतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो. तो या श्रद्धेने युक्त होऊन असा विचार करतो – 'गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत परिशुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य आचरणे सोपे नाही. मग मी केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?' काही काळानंतर, तो थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, लहान किंवा मोठा नातेवाईकांचा गोतावळा सोडून, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. 11. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya – iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā; naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti; mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti; uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti; jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti; dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti; kayavikkayā paṭivirato [Pg.9] hoti; tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti; ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti; chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti. ११. अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, भिक्खूंच्या शिक्षा आणि जीवनपद्धतीने युक्त होऊन, तो प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. तो दंड आणि शस्त्रे बाजूला ठेवून, लज्जाशील, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून विहरतो. तो अदत्तादान सोडून अदत्तादानापासून अलिप्त राहतो. तो केवळ दिलेलेच स्वीकारतो, दिलेल्याचीच अपेक्षा करतो आणि चोरी न करता स्वतःला शुद्ध ठेवून विहरतो. तो अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी होतो; तो मैथुनरूपी ग्रामधर्मापासून अलिप्त राहून पवित्र जीवन जगतो. तो मृषावाद सोडून मृषावादापासून अलिप्त राहतो. तो सत्यवादी, सत्यावर निष्ठा ठेवणारा, स्थिर, विश्वासू आणि जगाला न फसवणारा होतो. तो पिशुन वाचा सोडून चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो इथले ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे सांगत नाही, किंवा तिथले ऐकून यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, मित्रांमध्ये ऐक्य वाढवणारा, ऐक्यात रमणारा, ऐक्याचा आनंद घेणारा आणि ऐक्य निर्माण करणारी वाणी बोलणारा होतो. तो परुष वाचा सोडून कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रिय, हृदयाला भिडणारी, सभ्य, बहुजनांना आवडणारी आणि मन प्रसन्न करणारी असते, अशीच वाणी तो बोलतो. तो संफप्पलाप सोडून व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहतो. तो योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, अर्थपूर्ण बोलणारा, धम्मानुकूल बोलणारा आणि विनयानुकूल बोलणारा होतो. तो योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित आणि हितकारक अशी मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलतो. तो बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दिवसातून एकदाच भोजन करतो, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहतो आणि अवेळी भोजन करत नाही. तो नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशे पाहण्यापासून अलिप्त राहतो. तो माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये लावणे, उटणे लावणे आणि स्वतःला सुशोभित करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो उच्च आणि महाशयनावर झोपण्यापासून अलिप्त राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो निरोप पोहोचवणे आणि दूत म्हणून काम करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खोट्या वजनांनी, खोट्या धातूंनी आणि खोट्या मापांनी फसवणूक करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो लाचखोरी, फसवणूक, लबाडी आणि कुटिलतेपासून अलिप्त राहतो. तो अंगच्छेद करणे, वध करणे, बंधनात टाकणे, दरोडेखोरी, लूटमार आणि हिंसा करण्यापासून अलिप्त राहतो. ‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti; evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. तो शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट राहतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे केवळ या वस्तू सोबत घेऊनच जातो. ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी जिथे कुठे उडतो, तिथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट राहतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे केवळ या वस्तू सोबत घेऊनच जातो. या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन तो स्वतःच्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो. 12. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. १२. तो डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य आकृतीचे किंवा लक्षणांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झ्या आणि दोमनस्स हे पापकारक अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाचा संयम साध्य करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्माचे ज्ञान करून घेऊन तो त्याच्या बाह्य आकृतीचे किंवा लक्षणांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झ्या आणि दोमनस्स हे पापकारक अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाचा संयम साध्य करतो. या आर्य इंद्रियसंयमाने युक्त होऊन तो स्वतःच्या अंतःकरणात निष्कलंक सुखाचा अनुभव घेतो. ‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. तो (भिक्खू) पुढे जाताना व मागे वळताना सजगतेने वागणारा असतो; समोर पाहताना व बाजूला पाहताना सजगतेने वागणारा असतो; (हात-पाय) वाकवताना व पसरवताना सजगतेने वागणारा असतो; संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र व चीवर धारण करताना सजगतेने वागणारा असतो; खाताना, पिताना, चघळताना व चव घेताना सजगतेने वागणारा असतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने वागणारा असतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे होताना, बोलताना व मौन बाळगताना सजगतेने वागणारा असतो. 13. ‘‘So [Pg.10] iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti, byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thīnamiddhaṃ pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thīnamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. १३. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, (या आर्य संतुष्टीने युक्त होऊन,) या आर्य इंद्रिय संवराने युक्त होऊन, आणि या आर्य सती-संपजन्याने (स्मृती व सजगतेने) युक्त होऊन, अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वतगुहा, स्मशान, वनप्रस्थ (जंगल), उघडे मैदान किंवा पेंढ्याचा ढीग अशा एकांत निवासस्थानाचा (सेनासनाचा) आश्रय घेतो. तो भोजनानंतर, पिंडपातावरून (भिक्षाटनावरून) परत आल्यावर, मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून आणि समोर स्मृती (सती) प्रस्थापित करून बसतो. तो जगातील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून लोभरहित चित्ताने विहरतो, अभिज्झेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद (द्वेष) आणि प्रदोषाचा (क्रोध) त्याग करून, द्वेषरहित चित्ताने, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची अनुकंपा बाळगत विहरतो, व्यापादापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थीन-मिद्धाचा (आळस व सुस्तीचा) त्याग करून, आळसरहित होऊन, प्रकाशसंज्ञी (प्रकाशाचे भान ठेवणारा), स्मृतीवान व सजग होऊन विहरतो, थीन-मिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (चंचलता व पश्चात्तापाचा) त्याग करून, चंचलताविरहित होऊन, अंतर्यामी शांत चित्ताने विहरतो, उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून, शंकेच्या पलीकडे गेलेला, कुशल धर्मांविषयी संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. तो चित्ताला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊनच, वितर्क व विचारांसह असणाऱ्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या आणि प्रीती व सुखाने युक्त अशा प्रथम ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. वितर्क व विचारांच्या शमनामुळे, अंतर्यामी प्रसन्नता आणणाऱ्या, चित्ताची एकाग्रता साधणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या आणि प्रीती व सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृतीवान व सजग होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात—'तो उपेक्षक, स्मृतीवान व सुखविहारी आहे'—अशा तृतीय ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे व दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि पूर्वीच सोमनस्य (हर्ष) व दोमनस्य (विषाद) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त चतुर्थ ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. 14. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi [Pg.11] jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. १४. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्किलेसरहित, मृदू, कार्यक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की—एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, याळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प—'त्या अमूक ठिकाणी मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा (रंगाचा), अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तो मी तिथून च्युत (मृत) होऊन अमूक ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो आकारांसह (तपशीलांसह) आणि उद्देशांसह (वैशिष्ट्यांसह) आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. 15. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. १५. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्किलेसरहित, मृदू, कार्यक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) व उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या, विशुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मृत्यू पावताना आणि जन्माला येताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त व दुर्गती प्राप्त प्राण्यांना पाहतो आणि ते आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करतात हे जाणतो—'अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित यांनी युक्त होते; आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे प्राणी कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनोसुचरित यांनी युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यग्दृष्टी असणारे आणि सम्यग्दृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती व स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या, विशुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मृत्यू पावताना आणि जन्माला येताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त व दुर्गती प्राप्त प्राण्यांना पाहतो आणि ते आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करतात हे जाणतो. 16. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.12]. ‘Ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So attantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī’’ti. १६. अशा प्रकारे मन एकाग्र, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो. 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता यानंतर पुन्हा जन्म नाही' असे तो जाणतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला स्वतःला पीडा न देणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात न पडणारी, तसेच इतरांना पीडा न देणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात न पडणारी व्यक्ती म्हटले जाते. तो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि स्वतः ब्रह्मभूत होऊन विहरतो. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. ते भिक्खू भगवंतांच्या भाषणावर संतुष्ट झाले आणि त्यांनी त्याचा आनंदपूर्वक स्वीकार केला. Kandarakasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले कंदरक सुत्त समाप्त झाले. 2. Aṭṭhakanāgarasuttaṃ २. अठ्ठकनगर सुत्त 17. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake. Tena kho pana samayena dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputtaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro yena kukkuṭārāmo yena aññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, āyasmā ānando etarahi viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ āyasmantaṃ ānanda’’nti. ‘‘Eso, gahapati, āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake’’ti. Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputte taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena vesālī yena beluvagāmako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १७. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान आनंद वैशाली जवळील बेलुवगामकात विहरत होते. त्या वेळी अठ्ठकनगरचा रहिवासी दसमा गृहपती काही कामासाठी पाटलीपुत्र येथे आला होता. तेव्हा अठ्ठकनगरचा रहिवासी दसमा गृहपती जेथे कुक्कुटाराम होता आणि जेथे एक भिक्खू राहत होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्या भिक्खूंना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या दसमा गृहपतीने त्या भिक्खूंना विचारले, 'भंते, आयुष्यमान आनंद सध्या कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या आयुष्यमान आनंदांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' भिक्खू म्हणाले, 'गृहपती, ते आयुष्यमान आनंद वैशाली जवळील बेलुवगामकात विहरत आहेत.' त्यानंतर दसमा गृहपतीने पाटलीपुत्र येथील आपले काम पूर्ण केले आणि जेथे वैशाली, जेथे बेलुवगामक आणि जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे तो गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. 18. Ekamantaṃ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena bhagavatā [Pg.13] jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? १८. एका बाजूला बसलेल्या दसमा गृहपतीने आयुष्यमान आनंदांना विचारले, 'भंते आनंद, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असलेल्या त्या भगवंतांनी असा एखादा धर्म सांगितला आहे का, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, नष्ट न झालेले आसव नष्ट होतात आणि ज्याने यापूर्वी प्राप्त न केलेली अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त होते?' ‘‘Atthi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. आयुष्यमान आनंद म्हणाले, 'गृहपती, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असलेल्या त्या भगवंतांनी असा एक धर्म सांगितला आहे, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, नष्ट न झालेले आसव नष्ट होतात आणि ज्याने यापूर्वी प्राप्त न केलेली अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त होते.' ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? गृहपतीने विचारले, 'भंते आनंद, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असलेल्या त्या भगवंतांनी सांगितलेला तो एक धर्म कोणता आहे, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, नष्ट न झालेले आसव नष्ट होतात आणि ज्याने यापूर्वी प्राप्त न केलेली अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त होते?' 19. ‘‘Idha, gahapati, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi paṭhamaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. १९. आयुष्यमान आनंद म्हणाले, 'गृहपती, येथे भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'हे पहिले ध्यान देखील संस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे. आणि जे काही संस्कृत व अभिसंचेतित असते, ते अनित्य आणि निरोधधर्म असते' असे तो जाणतो. तो तेथे स्थिर राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो. जर तो आसवांच्या क्षयाला प्राप्त झाला नाही, तर त्याच धम्मरागामुळे आणि धम्मनंदीमुळे पाच खालच्या बंधनांच्या क्षयामुळे तो औपपातिक होतो, आणि तेथून परत न येता तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. गृहपती, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असलेल्या त्या भगवंतांनी सांगितलेला हा देखील एक असा धर्म आहे, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, नष्ट न झालेले आसव नष्ट होतात आणि ज्याने यापूर्वी प्राप्त न केलेली अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त होते.' 20. ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho dutiyaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. २०. पुन्हा, गृहपती, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता असणारे... दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'हे दुसरे ध्यान देखील संस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे... अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त करतो.' ‘‘Puna [Pg.14] caparaṃ, gahapati, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho tatiyaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा, गृहपती, भिक्खू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे... तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'हे तिसरे ध्यान देखील संस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे... अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त करतो.' ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho catutthaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा, गृहपती, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'हे चौथे ध्यान देखील संस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे... अनुत्तर योगक्षेम अवस्था प्राप्त करतो.' ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho mettācetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, गृहपती, भिक्खू मैत्रीपूर्ण (मेत्तासहगत) चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या, तसेच तिसऱ्या आणि तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'ही मेत्ता-चेतोविमुत्ती देखील अभिसंखत (संस्कारित) आणि अभिसंचे तयित (इच्छाशक्तीने निर्माण केलेली) आहे. जे काही अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित असते, ते अनित्य आणि निरोधधम्म (नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे) असते' असे तो जाणतो. तो तिथे स्थित राहून...पे... अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करतो. ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho upekkhācetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, गृहपती, भिक्खू करुणापूर्ण चित्ताने...पे... मुदितापूर्ण चित्ताने...पे... उपेक्षापूर्ण (उपेक्खासहगत) चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या, तसेच तिसऱ्या आणि तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'ही उपेक्खा-चेतोविमुत्ती देखील अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित आहे. जे काही अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित असते, ते अनित्य आणि निरोधधम्म असते' असे तो जाणतो. तो तिथे स्थित राहून... अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करतो. ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākāsānañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ [Pg.15] nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, गृहपती, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे (अमनासिकारामुळे), 'आकाश अनंत आहे' असे जाणत आकासानञ्चायतन समापत्ती प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'ही आकासानञ्चायतन समापत्ती देखील अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित आहे. जे काही अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित असते, ते अनित्य आणि निरोधधम्म असते' असे तो जाणतो. तो तिथे स्थित राहून...पे... अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करतो. ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho viññāṇañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, गृहपती, भिक्खू सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचे उल्लंघन करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणत विञ्ञाणञ्चायतन समापत्ती प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'ही विञ्ञाणञ्चायतन समापत्ती देखील अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित आहे. जे काही अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित असते, ते अनित्य आणि निरोधधम्म असते' असे तो जाणतो. तो तिथे स्थित राहून...पे... अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करतो. ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākiñcaññāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā. Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. पुन्हा आणखी, गृहपती, भिक्खू सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे उल्लंघन करून, 'काहीही नाही' असे जाणत आकिञ्चञ्ञायतन समापत्ती प्राप्त करून विहरतो. तो असा विचार करतो – 'ही आकिञ्चञ्ञायतन समापत्ती देखील अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित आहे. जे काही अभिसंखत आणि अभिसंचे तयित असते, ते अनित्य आणि निरोधधम्म असते' असे तो जाणतो. तो तिथे स्थित राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त करतो. जर तो आसवांच्या क्षयाला प्राप्त झाला नाही, तर त्याच धम्मरागामुळे आणि त्याच धम्मनंदीमुळे पाच अवरभागीय संयोजनांच्या क्षयामुळे तो ओपपातिक होतो, तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून परत न यायच्या स्वभावाचा (अनावत्तीधम्म) होतो. गृहपती, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी हा देखील एक धर्म सांगितला आहे, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, न संपलेले आसव क्षयाला जातात आणि अप्राप्त असे अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. 21. Evaṃ vutte, dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bhante ānanda, puriso ekaṃva nidhimukhaṃ gavesanto sakideva ekādasa nidhimukhāni adhigaccheyya; evameva kho ahaṃ, bhante, ekaṃ amatadvāraṃ gavesanto sakideva ekādasa amatadvārāni alatthaṃ bhāvanāya. Seyyathāpi, bhante, purisassa agāraṃ ekādasadvāraṃ, so tasmiṃ agāre āditte ekamekenapi dvārena sakkuṇeyya attānaṃ sotthiṃ kātuṃ; evameva kho ahaṃ, bhante, imesaṃ ekādasannaṃ amatadvārānaṃ ekamekenapi amatadvārena sakkuṇissāmi attānaṃ sotthiṃ kātuṃ. Imehi nāma, bhante, aññatitthiyā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesissanti, kimaṅgaṃ panāhaṃ āyasmato ānandassa pūjaṃ na karissāmī’’ti[Pg.16]! Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputtakañca vesālikañca bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, ekamekañca bhikkhuṃ paccekaṃ dussayugena acchādesi, āyasmantañca ānandaṃ ticīvarena acchādesi, āyasmato ca ānandassa pañcasatavihāraṃ kārāpesīti. २१. असे म्हटले असता, अट्ठकनगरचा दसमा गृहपती आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – 'भन्ते आनंद, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य एका गुप्त धनाच्या (खजिन्याच्या) मुखाचा शोध घेत असताना त्याला एकाच वेळी अकरा गुप्त धनांची मुखे सापडावीत; त्याचप्रमाणे, भन्ते, मी एका अमृतद्वाराचा शोध घेत असताना मला एकाच वेळी भावनेसाठी अकरा अमृतद्वारे प्राप्त झाली आहेत. भन्ते, ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याचे अकरा दरवाजे असलेले घर असावे, आणि त्या घराला आग लागली असता तो त्या अकरांपैकी कोणत्याही एका दरवाजातून स्वतःचा बचाव (सुरक्षितता) करू शकेल; त्याचप्रमाणे, भन्ते, मी या अकरा अमृतद्वारांपैकी कोणत्याही एका अमृतद्वाराने स्वतःचा बचाव करण्यास समर्थ होईन. भन्ते, इतर पंथांचे लोक देखील आपल्या आचार्यांसाठी आचार्यांचे धन शोधतात, मग मी आयुष्यमान आनंदांची पूजा (सत्कार) का करणार नाही!' त्यानंतर अट्ठकनगरच्या दसमा गृहपतीने पाटलिपुत्र आणि वैशाली येथील भिक्खू संघाला एकत्र बोलावून, उत्तम अन्न व खाद्यपदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. त्याने प्रत्येक भिक्खूला वस्त्रजोडी दान केली, आयुष्यमान आनंदांना त्रिचीवर अर्पण केले आणि आयुष्यमान आनंदांसाठी पाचशे (नाणी) मूल्याचा विहार बांधून दिला. Aṭṭhakanāgarasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे अट्ठकनगर सुत्त समाप्त झाले. 3. Sekhasuttaṃ ३. सेख सुत्त 22. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ acirakāritaṃ hoti anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Atha kho kāpilavatthavā sakyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho kāpilavatthavā sakyā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ acirakāritaṃ anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Taṃ, bhante, bhagavā paṭhamaṃ paribhuñjatu. Bhagavatā paṭhamaṃ paribhuttaṃ pacchā kāpilavatthavā sakyā paribhuñjissanti. Tadassa kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho kāpilavatthavā sakyā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṃ upaṭṭhapetvā telappadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho kāpilavatthavā sakyā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasanthariṃ santhataṃ, bhante, santhāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko upaṭṭhāpito, telappadīpo āropito. Yassadāni, bhante[Pg.17], bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena santhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi, bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Kāpilavatthavāpi kho sakyā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu, bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Atha kho bhagavā kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘paṭibhātu taṃ, ānanda, kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ sekho pāṭipado. Piṭṭhi me āgilāyati; tamahaṃ āyamissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi, pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno, uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. २२. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधारामात विहार करत होते. त्या वेळी कपिलवस्तूच्या शाक्यांचे एक नवीन संथागार (सभागृह) नुकतेच बांधून पूर्ण झाले होते, ज्याचा अद्याप कोणत्याही श्रमणाने, ब्राह्मणाने किंवा इतर कोणत्याही मनुष्याने वापर केला नव्हता. तेव्हा कपिलवस्तूचे शाक्य जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या कपिलवस्तूच्या शाक्यांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, येथे कपिलवस्तूच्या शाक्यांचे एक नवीन संथागार नुकतेच बांधून पूर्ण झाले आहे, ज्याचा अद्याप कोणत्याही श्रमणाने, ब्राह्मणाने किंवा इतर कोणत्याही मनुष्याने वापर केलेला नाही. भंते, भगवंतांनी सर्वप्रथम त्याचा वापर करावा. भगवंतांनी सर्वप्रथम त्याचा वापर केल्यानंतर, कपिलवस्तूचे शाक्य नंतर त्याचा वापर करतील. हे कपिलवस्तूच्या शाक्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. तेव्हा कपिलवस्तूच्या शाक्यांनी भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आपापल्या आसनांवरून उठून, भगवंतांना अभिवादन व प्रदक्षिणा केली आणि जेथे ते नवीन संथागार होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी संपूर्ण संथागारात चटया व इतर अंथरूण पसरवले, आसने तयार केली, पाण्याचा मोठा घडा ठेवला आणि तेलाचा दिवा लावला. त्यानंतर ते पुन्हा जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेल्या कपिलवस्तूच्या शाक्यांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, संथागारात सर्वत्र अंथरूण पसरवले आहे, आसने तयार केली आहेत, पाण्याचा घडा ठेवला आहे आणि तेलाचा दिवा लावला आहे. भंते, आता भगवंतांना योग्य वाटेल त्या वेळी त्यांनी प्रस्थान करावे.” त्यानंतर भगवंतांनी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे संथागार होते तेथे प्रस्थान केले; तेथे पोहोचून पाय धुऊन त्यांनी संथागारात प्रवेश केला आणि मध्यवर्ती खांबाचा आधार घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून ते बसले. भिक्खू संघानेही पाय धुऊन संथागारात प्रवेश केला आणि भगवंतांना समोर ठेवून, पश्चिमेकडील भिंतीचा आधार घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून ते बसले. कपिलवस्तूचे शाक्यही पाय धुऊन संथागारात प्रवेश करते झाले आणि भगवंतांना समोर ठेवून, पूर्वेकडील भिंतीचा आधार घेऊन पश्चिमेकडे तोंड करून बसले. त्यानंतर भगवंतांनी कपिलवस्तूच्या शाक्यांना रात्रीच्या बऱ्याच काळापर्यंत धम्म उपदेशाने संबोधिले, प्रोत्साहित केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले. त्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना उद्देशून म्हटले – “आनंदा, कपिलवस्तूच्या शाक्यांना शैक्षाच्या आचरणाविषयी सांग. माझी पाठ दुखत आहे; मी ती सरळ करतो.” आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना “तसेच असो, भंते” असे उत्तर दिले. त्यानंतर भगवंतांनी चार पदरी संघात अंथरून, उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती व संप्रजन्य ठेवून, उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून सिंहशय्या ग्रहण केली. 23. Atha kho āyasmā ānando mahānāmaṃ sakkaṃ āmantesi – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti, sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. २३. त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी महानाम शाक्याला उद्देशून म्हटले – “महानाम, या धम्म-विनयात आर्यश्रावक शीलसंपन्न असतो, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा असतो, भोजनात मात्रा जाणणारा असतो, जागृततेचा अभ्यास करणारा असतो, सात सद्धम्मांनी युक्त असतो, आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनाअडचण लाभ मिळवणारा असतो. 24. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti? Idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti. २४. “आणि महानाम, आर्यश्रावक शीलसंपन्न कसा असतो? महानाम, या धम्म-विनयात आर्यश्रावक शीलवान असतो, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहार करतो, उत्तम आचार व गोचराने युक्त असतो, आणि अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा होऊन, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. महानाम, अशा प्रकारे आर्यश्रावक शीलसंपन्न असतो. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako indriyesu guttadvāro hoti? Idha, mahānāma, ariyasāvako cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā [Pg.18] pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako indriyesu guttadvāro hoti. “आणि महानाम, आर्यश्रावक इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा कसा असतो? महानाम, या धम्म-विनयात आर्यश्रावक डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य स्वरूपाचे ग्रहण करत नाही किंवा त्याच्या तपशीलांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंवरित ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धम्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतात; म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाच्या संवराचे पालन करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श जाणून... मनाने धम्माचे ज्ञान करून घेऊन तो त्याच्या बाह्य स्वरूपाचे ग्रहण करत नाही किंवा त्याच्या तपशीलांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंवरित ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धम्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतात; म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाच्या संवराचे पालन करतो. महानाम, अशा प्रकारे आर्यश्रावक इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा असतो. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako bhojane mattaññū hoti? Idha, mahānāma, ariyasāvako paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako bhojane mattaññū hoti. “आणि महानाम, आर्यश्रावक भोजनात मात्रा जाणणारा कसा असतो? महानाम, या धम्म-विनयात आर्यश्रावक विवेकपूर्वक विचार करून आहार ग्रहण करतो – ‘हा आहार मनोरंजनासाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभीकरणासाठी नाही, किंवा सौंदर्यासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, त्याच्या रक्षणासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याच्या पालनाला साहाय्य करण्यासाठी आहे. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा नाश करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही, आणि माझी जीवनयात्रा निर्दोष व सुखकारक होईल.’ महानाम, अशा प्रकारे आर्यश्रावक भोजनात मात्रा जाणणारा असतो. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idha, mahānāma, ariyasāvako divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti, pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno, uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako jāgariyaṃ anuyutto hoti. आणि महानम, आर्यश्रावक जागृततेचा अभ्यास कसा करतो? येथे, महानम, आर्यश्रावक दिवसा चंक्रमण (येरझारा घालणे) आणि बसण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या (नीवरण) धर्मांपासून आपल्या चित्ताचे शुद्धीकरण करतो. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात चंक्रमण आणि बसण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपल्या चित्ताचे शुद्धीकरण करतो. रात्रीच्या मध्यम प्रहरात तो उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती आणि संप्रजन्य (सजगता) बाळगून, उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून सिंहशय्या ग्रहण करतो. रात्रीच्या अंतिम प्रहरात उठून चंक्रमण आणि बसण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपल्या चित्ताचे शुद्धीकरण करतो. अशा प्रकारे, महानम, आर्यश्रावक जागृततेचा अभ्यास करतो. 25. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako sattahi saddhammehi samannāgato hoti? Idha, mahānāma, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Hirimā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena [Pg.19] vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthā sabyañjanā kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Satimā hoti, paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako sattahi saddhammehi samannāgato hoti. २५. आणि महानम, आर्यश्रावक सात सद्धर्मांनी युक्त कसा असतो? येथे, महानम, आर्यश्रावक श्रद्धावान असतो; तो तथागतांच्या बोधीवर अशी श्रद्धा ठेवतो: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' तो ह्रीमान (लाज बाळगणारा) असतो; तो कायिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचाराची लाज बाळगतो; पापी व अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीची लाज बाळगतो. तो ओत्तप्पी (भय बाळगणारा) असतो; तो कायिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचाराचे भय बाळगतो; पापी व अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे भय बाळगतो. तो बहुश्रुत असतो, श्रुतधर (ऐकलेले लक्षात ठेवणारा) आणि श्रुतसंचयी (ज्ञानाचा संग्रह करणारा) असतो. जे धर्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त आहेत, आणि जे संपूर्णपणे परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात; असे धर्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, लक्षात ठेवलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने (प्रज्ञेने) चांगल्या प्रकारे आत्मसात केलेले असतात. तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) होऊन विहरतो; तो कुशल धर्मांच्या बाबतीत सामर्थ्यवान, दृढपराक्रमी आणि ध्यास न सोडणारा असतो. तो स्मृतीमान असतो, परम स्मृती आणि सजगतेने युक्त असतो; फार पूर्वी केलेले आणि फार पूर्वी बोललेले देखील तो स्मरण करण्यास व वारंवार आठवण्यास समर्थ असतो. तो प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या सम्यक प्रज्ञेने युक्त असतो. अशा प्रकारे, महानम, आर्यश्रावक सात सद्धर्मांनी युक्त असतो. 26. ‘‘Kathañca, mahānāma, ariyasāvako catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī? Idha, mahānāma, ariyasāvako vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, mahānāma, ariyasāvako catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. २६. आणि महानम, आर्यश्रावक उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहाराला देणाऱ्या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा कसा होतो? येथे, महानम, आर्यश्रावक कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणाऱ्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या, प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता देणाऱ्या... दुसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे... तिसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. अशा प्रकारे, महानम, आर्यश्रावक उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहाराला देणाऱ्या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा होतो. 27. ‘‘Yato kho, mahānāma, ariyasāvako evaṃ sīlasampanno hoti, evaṃ indriyesu guttadvāro hoti, evaṃ bhojane mattaññū hoti, evaṃ jāgariyaṃ anuyutto hoti, evaṃ sattahi saddhammehi samannāgato hoti, evaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako sekho pāṭipado apuccaṇḍatāya [Pg.20] samāpanno, bhabbo abhinibbhidāya, bhabbo sambodhāya, bhabbo anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya. Seyyathāpi, mahānāma, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā tānāssu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni sammā pariseditāni sammā paribhāvitāni, kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vatime kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Evameva kho, mahānāma, yato ariyasāvako evaṃ sīlasampanno hoti, evaṃ indriyesu guttadvāro hoti, evaṃ bhojane mattaññū hoti, evaṃ jāgariyaṃ anuyutto hoti, evaṃ sattahi saddhammehi samannāgato hoti, evaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako sekho pāṭipado apuccaṇḍatāya samāpanno, bhabbo abhinibbhidāya, bhabbo sambodhāya, bhabbo anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya. २७. महानम, जेव्हा आर्यश्रावक अशा प्रकारे शीलसंपन्न असतो, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा असतो, भोजनात प्रमाण जाणणारा असतो, जागृततेचा अभ्यास करणारा असतो, सात सद्धर्मांनी युक्त असतो, आणि उच्च चित्ताशी संबंधित व याच जन्मात सुखकारक विहाराला देणाऱ्या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो; तेव्हा, महानम, त्या आर्यश्रावकाला 'शैक्ष प्रतिपदेवर (शिक्षणाच्या मार्गावर) आरूढ झालेला, न कुजलेल्या अंड्यांप्रमाणे (क्लेशरहित विदर्शना प्रज्ञेने) युक्त असलेला, (अविद्येचे) कवच फोडण्यास समर्थ, संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ आणि अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) प्राप्त करण्यास समर्थ' असे म्हटले जाते. जसे की, महानम, एखाद्या कोंबडीची आठ, दहा किंवा बारा अंडी असतील, आणि त्या कोंबडीने त्या अंड्यांवर चांगल्या प्रकारे बसून, त्यांना चांगल्या प्रकारे ऊब देऊन आणि चांगल्या प्रकारे जोपासून ठेवले असेल; जरी त्या कोंबडीच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न झाली नाही की—'अरेरे! माझी ही पिल्ले आपल्या पायांच्या नखांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर पडोत!'—तरीही ती पिल्ले आपल्या पायांच्या नखांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर पडण्यास समर्थ असतातच. तसेच, महानम, जेव्हा आर्यश्रावक अशा प्रकारे शीलसंपन्न असतो, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा असतो, भोजनात प्रमाण जाणणारा असतो, जागृततेचा अभ्यास करणारा असतो, सात सद्धर्मांनी युक्त असतो, आणि उच्च चित्ताशी संबंधित व याच जन्मात सुखकारक विहाराला देणाऱ्या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो; तेव्हा, महानम, त्या आर्यश्रावकाला 'शैक्ष प्रतिपदेवर आरूढ झालेला, न कुजलेल्या अंड्यांप्रमाणे युक्त असलेला, कवच फोडण्यास समर्थ, संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ आणि अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करण्यास समर्थ' असे म्हटले जाते. 28. ‘‘Sa kho so, mahānāma, ariyasāvako imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, ayamassa paṭhamābhinibbhidā hoti kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā. २८. महानम, तो आर्यश्रावक उपेक्षेमुळे प्राप्त झालेल्या याच अनुत्तर स्मृती-परिशुद्धीचा (चौथ्या ध्यानाचा) आश्रय घेऊन अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो; जसे की—एक जन्म, दोन जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि सकारण अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. कोंबडीच्या पिल्लाचे अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडण्याप्रमाणे, हे त्याचे पहिले कवच फोडून बाहेर पडणे ठरते. ‘‘Sa kho so, mahānāma, ariyasāvako imaṃye anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti, ayamassa dutiyābhinibbhidā hoti kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā. महानम, तो आर्यश्रावक उपेक्षेमुळे प्राप्त झालेल्या याच अनुत्तर स्मृती-परिशुद्धीचा आश्रय घेऊन, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या विशुद्ध दिव्य चक्षूंद्वारे प्राण्यांना च्युत होताना (मृत्यू पावताना) आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले... अशा प्रकारे प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना जाणतो. कोंबडीच्या पिल्लाचे अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडण्याप्रमाणे, हे त्याचे दुसरे कवच फोडून बाहेर पडणे ठरते. ‘‘Sa kho so, mahānāma, ariyasāvako imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayamassa tatiyābhinibbhidā hoti kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā. हे महानाम, तो आर्यश्रावक याच अनुत्तर उपेक्षा-स्मृति-परिशुद्धीचा आश्रय घेऊन, आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो. कोंबडीच्या पिल्लाचे अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडणे जसे असते, तसे त्याचे हे (अविद्येच्या कवचातून) तिसरे बाहेर पडणे (मुक्ती) होय. 29. ‘‘Yampi [Pg.21], mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, idampissa hoti caraṇasmiṃ; yampi, mahānāma, ariyasāvako indriyesu guttadvāro hoti, idampissa hoti caraṇasmiṃ; yampi, mahānāma, ariyasāvako bhojane mattaññū hoti, idampissa hoti caraṇasmiṃ; yampi, mahānāma, ariyasāvako jāgariyaṃ anuyutto hoti, idampissa hoti caraṇasmiṃ; yampi, mahānāma, ariyasāvako sattahi saddhammehi samannāgato hoti, idampissa hoti caraṇasmiṃ; yampi, mahānāma, ariyasāvako catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, idampissa hoti caraṇasmiṃ. २९. हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक शीलसंपन्न असतो, हे त्याचे 'चरण' (सदाचार) होय; हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक इंद्रियांवर संयम ठेवणारा (इंद्रियगुप्तद्वार) असतो, हे त्याचे 'चरण' होय; हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक भोजनात प्रमाण जाणणारा असतो, हे त्याचे 'चरण' होय; हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक जागृततेचा अभ्यास करणारा असतो, हे त्याचे 'चरण' होय; हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक सात सद्धर्मांनी युक्त असतो, हे त्याचे 'चरण' होय; हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहाराला देणाऱ्या चार ध्यानांना सहजपणे, विनासायास व विनात्रास प्राप्त करणारा असतो, हे त्याचे 'चरण' होय. ‘‘Yañca kho, mahānāma, ariyasāvako anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, idampissa hoti vijjāya; yampi, mahānāma, ariyasāvako dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti, idampissa hoti vijjāya. Yampi, mahānāma, ariyasāvako āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, idampissa hoti vijjāya. हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी, अशा प्रकारे सविस्तर आणि सकारण अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, हे त्याचे 'विद्या' (ज्ञान) होय. हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्म घेताना पाहतो; हीन, प्रगत, सुंदर, कुरूप, सुगतीला गेलेले, दुर्गतीला गेलेले... अशा प्रकारे प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना जाणतो, हे त्याचे 'विद्या' होय. हे महानाम, जेव्हा आर्यश्रावक आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो, हे त्याचे 'विद्या' होय. ‘‘Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako vijjāsampanno itipi caraṇasampanno itipi vijjācaraṇasampanno itipi. हे महानाम, अशा आर्यश्रावकाला 'विद्यासंपन्न' असेही म्हटले जाते, 'चरणसंपन्न' असेही म्हटले जाते आणि 'विद्याचरणसंपन्न' असेही म्हटले जाते. 30. ‘‘Brahmunāpesā, mahānāma, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā – ३०. हे महानाम, सनत्कुमार ब्रह्माने ही गाथा म्हटली आहे – ‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti. ‘जे लोक कुळाचा अभिमान बाळगतात, त्यांच्यामध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ मानला जातो; परंतु जो विद्या आणि चरणाने संपन्न आहे, तोच देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.’ ‘‘Sā kho panesā, mahānāma, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṃhitā no anatthasaṃhitā, anumatā bhagavatā’’ti. हे महानाम, सनत्कुमार ब्रह्माने गायलेली ही गाथा सुगीत आहे, दुर्गीत नाही; सुभाषित आहे, दुभाषित नाही; ती अर्थपूर्ण आहे, निरर्थक नाही; आणि भगवंतांनीही तिला संमती दिली आहे. Atha [Pg.22] kho bhagavā uṭṭhahitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sādhu sādhu, ānanda, sādhu kho tvaṃ, ānanda, kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ sekhaṃ pāṭipadaṃ abhāsī’’ti. त्यानंतर भगवान उठले आणि त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना उद्देशून म्हटले – “साधू, साधू, आनंद! आनंद, तू कपिलवस्तूच्या शाक्यांना शैक्ष प्रतिपदेचा अतिशय उत्तम उपदेश केलास.” Idamavocāyasmā ānando. Samanuñño satthā ahosi. Attamanā kāpilavatthavā sakyā āyasmato ānandassa bhāsitaṃ abhinandunti. आयुष्यमान आनंदांनी असे सांगितले. शास्त्यांनी त्याला संमती दिली. कपिलवस्तूचे शाक्य आयुष्यमान आनंदांच्या भाषणाने अत्यंत संतुष्ट व आनंदित झाले. Sekhasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे शैक्ष सूत्र समाप्त झाले. 4. Potaliyasuttaṃ ४. पोतलीय सुत्त 31. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅguttarāpānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya āpaṇaṃ piṇḍāya pāvisi. Āpaṇe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkami divāvihārāya. Taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Potaliyopi kho gahapati sampannanivāsanapāvuraṇo chattupāhanāhi jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena so vanasaṇḍo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho potaliyaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saṃvijjanti kho, gahapati, āsanāni; sace ākaṅkhasi nisīdā’’ti. Evaṃ vutte, potaliyo gahapati ‘‘gahapativādena maṃ samaṇo gotamo samudācaratī’’ti kupito anattamano tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā potaliyaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘saṃvijjanti kho, gahapati, āsanāni; sace ākaṅkhasi nisīdā’’ti. ‘‘Evaṃ vutte, potaliyo gahapati gahapativādena maṃ samaṇo gotamo samudācaratī’’ti kupito anattamano bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yaṃ maṃ tvaṃ gahapativādena samudācarasī’’ti. ‘‘Te hi te, gahapati, ākārā, te liṅgā[Pg.23], te nimittā yathā taṃ gahapatissā’’ti. ‘‘Tathā hi pana me, bho gotama, sabbe kammantā paṭikkhittā, sabbe vohārā samucchinnā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, gahapati, sabbe kammantā paṭikkhittā, sabbe vohārā samucchinnā’’ti? ‘‘Idha me, bho gotama, yaṃ ahosi dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā sabbaṃ taṃ puttānaṃ dāyajjaṃ niyyātaṃ, tatthāhaṃ anovādī anupavādī ghāsacchādanaparamo viharāmi. Evaṃ kho me, bho gotama, sabbe kammantā paṭikkhittā, sabbe vohārā samucchinnā’’ti. ‘‘Aññathā kho tvaṃ, gahapati, vohārasamucchedaṃ vadasi, aññathā ca pana ariyassa vinaye vohārasamucchedo hotī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, ariyassa vinaye vohārasamucchedo hoti? Sādhu me, bhante, bhagavā tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye vohārasamucchedo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho potaliyo gahapati bhagavato paccassosi. ३१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान अंगुत्तराप देशात, 'आपण' नावाच्या अंगुत्तरापांच्या नगरात विहरत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन आपण नगरात भिक्षेसाठी शिरले. आपण नगरात भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर, दुपारच्या विश्रांतीसाठी जेथे एक वनराई होती, तेथे गेले. त्या वनराईत प्रवेश करून एका वृक्षाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसले. पोतलीय गृहपती देखील उत्तम वस्त्रे परिधान करून, छत्री व पादत्राणे घेऊन पायी फिरत फिरत, फेरफटका मारत जेथे ती वनराई होती, तेथे आला. तेथे yeऊन, त्या वनराईत प्रवेश करून जेथे भगवान होते, तेथे तो गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या पोतलीय गृहपतीला भगवान म्हणाले – “गृहपती, येथे आसने आहेत; तुझी इच्छा असल्यास बैस.” असे म्हटले असता, पोतलीय गृहपती “श्रमण गौतम मला 'गृहपती' या नावाने संबोधित आहेत” असे म्हणून क्रुद्ध व अप्रसन्न होऊन शांत राहिला. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी... तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी पोतलीय गृहपतीला म्हटले – “गृहपती, येथे आसने आहेत; तुझी इच्छा असल्यास बैस.” असे म्हटले असता, पोतलीय गृहपती “श्रमण गौतम मला 'गृहपती' या नावाने संबोधित आहेत” असे म्हणून क्रुद्ध व अप्रसन्न होऊन भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, आपण मला 'गृहपती' या नावाने संबोधित आहात, हे योग्य नाही, हे अनुरूप नाही.” “गृहपती, तुझे आकार, तुझे लिंग, तुझी चिन्हे गृहपतीसारखीच आहेत.” “हे गौतम, तरीही मी माझे सर्व उद्योग सोडून दिले आहेत आणि सर्व व्यवहार पूर्णपणे तोडून टाकले आहेत.” “पण गृहपती, तू तुझे सर्व उद्योग कसे काय सोडून दिले आहेस आणि सर्व व्यवहार कसे काय पूर्णपणे तोडून टाकले आहेस?” “हे गौतम, माझ्याकडे जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने होते, ते सर्व मी माझ्या पुत्रांना वारसा म्हणून सोपवून दिले आहे. त्या बाबतीत मी त्यांना कोणताही सल्ला देत नाही किंवा दोषही देत नाही; मी केवळ अन्न आणि वस्त्रापुरतेच मर्यादित राहून जगत आहे. अशा प्रकारे, हे गौतम, मी माझे सर्व उद्योग सोडून दिले आहेत आणि सर्व व्यवहार पूर्णपणे तोडून टाकले आहेत.” “गृहपती, तू ज्या प्रकारे व्यवहारांचा त्याग सांगत आहेस तो एक प्रकार आहे, परंतु आर्यांच्या विनयात व्यवहारांचा त्याग वेगळ्याच प्रकारे होतो.” “भंते, आर्यांच्या विनयात व्यवहारांचा त्याग कसा काय होतो? भंते, भगवंतांनी मला तसा उपदेश करावा, ज्यायोगे आर्यांच्या विनयात व्यवहारांचा त्याग कसा होतो हे समजेल.” “तर मग गृहपती, ऐक, नीट मनात धर, मी सांगतो.” “होय भंते,” असे म्हणून पोतलीय गृहपतीने भगवंतांना प्रतिसाद दिला. 32. Bhagavā etadavoca – ‘‘aṭṭha kho ime, gahapati, dhammā ariyassa vinaye vohārasamucchedāya saṃvattanti. Katame aṭṭha? Apāṇātipātaṃ nissāya pāṇātipāto pahātabbo; dinnādānaṃ nissāya adinnādānaṃ pahātabbaṃ; saccavācaṃ nissāya musāvādo pahātabbo; apisuṇaṃ vācaṃ nissāya pisuṇā vācā pahātabbā; agiddhilobhaṃ nissāya giddhilobho pahātabbo; anindārosaṃ nissāya nindāroso pahātabbo; akkodhūpāyāsaṃ nissāya kodhūpāyāso pahātabbo; anatimānaṃ nissāya atimāno pahātabbo. Ime kho, gahapati, aṭṭha dhammā saṃkhittena vuttā, vitthārena avibhattā, ariyassa vinaye vohārasamucchedāya saṃvattantī’’ti. ‘‘Ye me, bhante, bhagavatā aṭṭha dhammā saṃkhittena vuttā, vitthārena avibhattā, ariyassa vinaye vohārasamucchedāya saṃvattanti, sādhu me, bhante, bhagavā ime aṭṭha dhamme vitthārena vibhajatu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho potaliyo gahapati bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ३२. भगवान असे म्हणाले – "हे गृहपती, आर्य विनयामध्ये व्यवहाराच्या पूर्ण समाप्तीसाठी (व्यवहार-समूच्छेदासाठी) हे आठ धर्म कारणीभूत ठरतात. कोणते आठ? प्राणातिपातापासून अलिप्ततेचा (जीवहिंसा न करण्याचा) आश्रय घेऊन प्राणातिपात (जीवहिंसा) त्यागला पाहिजे; दिलेल्या वस्तूच्या ग्रहणाचा (अदत्तादानापासून अलिप्ततेचा) आश्रय घेऊन अदत्तादान (चोरी) त्यागले पाहिजे; सत्यवचनाचा आश्रय घेऊन मृषावाद (असत्य बोलणे) त्यागला पाहिजे; अपिशुन वचनाचा (चुगली न करण्याचा) आश्रय घेऊन पिशुन वचन (चुगली करणे) त्यागले पाहिजे; अलोभाचा (लोभ न धरण्याचा) आश्रय घेऊन लोभ त्यागला पाहिजे; अनिंदा-अक्रोधाचा (निंदा व संताप न करण्याचा) आश्रय घेऊन निंदा व संताप त्यागला पाहिजे; अक्रोधाचा व अनुपायासाचा (क्रोध व जळफळाट न करण्याचा) आश्रय घेऊन क्रोध व जळफळाट त्यागला पाहिजे; अतिमान न करण्याचा (अहंकाररहिततेचा) आश्रय घेऊन अतिमान (अहंकार) त्यागला पाहिजे. हे गृहपती, संक्षेपाने सांगितलेले आणि विस्ताराने स्पष्ट न केलेले हे आठ धर्म आर्य विनयामध्ये व्यवहाराच्या पूर्ण समाप्तीसाठी कारणीभूत ठरतात." "भंते, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेले आणि विस्ताराने स्पष्ट न केलेले जे आठ धर्म आर्य विनयामध्ये व्यवहाराच्या पूर्ण समाप्तीसाठी कारणीभूत ठरतात, ते आठ धर्म भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून विस्ताराने स्पष्ट करावेत, ही विनंती." "तर मग, गृहपती, ऐक, नीट मनन कर, मी सांगेन." "होय, भंते," असे म्हणून पोतलीय गृहपतीने भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान असे म्हणाले – 33. ‘‘‘Apāṇātipātaṃ [Pg.24] nissāya pāṇātipāto pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana pāṇātipātī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya pāṇātipātapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ pāṇātipātapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā pāṇātipātapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ pāṇātipāto. Ye ca pāṇātipātapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, pāṇātipātā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Apāṇātipātaṃ nissāya pāṇātipāto pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३३. "'प्राणातिपातापासून अलिप्ततेचा आश्रय घेऊन प्राणातिपात त्यागला पाहिजे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) झालो असतो, त्या संयोजनांच्या प्रहाणासाठी (त्याग करण्यासाठी) व समूच्छेदासाठी (पूर्ण नाशासाठी) मी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) आहे. जर मी प्राणातिपाती झालो, तर प्राणातिपाताच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; प्राणातिपाताच्या कारणाने सुज्ञ लोकही चौकशी करून माझी निंदा करतील; आणि प्राणातिपाताच्या कारणाने, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो प्राणातिपात आहे, हेच एक संयोजन (बंधन) आहे आणि हेच एक नीवरण (अडथळा) आहे. आणि प्राणातिपाताच्या कारणाने जे आसव (चित्तमल), विघात (दुःख) आणि परिळाह (दाह) उत्पन्न झाले असते, प्राणातिपातापासून विरत राहिलेल्या व्यक्तीला ते आसव, विघात आणि परिळाह होत नाहीत.' 'प्राणातिपातापासून अलिप्ततेचा आश्रय घेऊन प्राणातिपात त्यागला पाहिजे' - असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भाला अनुसरूनच म्हटले गेले आहे." 34. ‘‘‘Dinnādānaṃ nissāya adinnādānaṃ pahātabba’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu adinnādāyī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana adinnādāyī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya adinnādānapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ adinnādānapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā adinnādānapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ adinnādānaṃ. Ye ca adinnādānapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā adinnādānā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Dinnādānaṃ nissāya adinnādānaṃ pahātabba’nti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३४. "'दिलेल्या वस्तूच्या ग्रहणाचा आश्रय घेऊन अदत्तादान त्यागले पाहिजे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी अदत्तादायी (चोरी करणारा) झालो असतो, त्या संयोजनांच्या प्रहाणासाठी व समूच्छेदासाठी मी प्रतिपन्न आहे. जर मी अदत्तादायी झालो, तर अदत्तादानाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; अदत्तादानाच्या कारणाने सुज्ञ लोकही चौकशी करून माझी निंदा करतील; आणि अदत्तादानाच्या कारणाने, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हे जे अदत्तादान आहे, हेच एक संयोजन आहे आणि हेच एक नीवरण आहे. आणि अदत्तादानाच्या कारणाने जे आसव, विघात आणि परिळाह उत्पन्न झाले असते, अदत्तादानाचा त्याग केलेल्या (त्यापासून विरत राहिलेल्या) व्यक्तीला ते आसव, विघात आणि परिळाह होत नाहीत.' 'दिलेल्या वस्तूच्या ग्रहणाचा आश्रय घेऊन अदत्तादान त्यागले पाहिजे' - असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भाला अनुसरूनच म्हटले गेले आहे." 35. ‘‘‘Saccavācaṃ nissāya musāvādo pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu musāvādī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana musāvādī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya musāvādapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ musāvādapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā musāvādapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ [Pg.25] musāvādo. Ye ca musāvādapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, musāvādā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Saccavācaṃ nissāya musāvādo pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३५. "'सत्यवचनाचा आश्रय घेऊन मृषावाद त्यागला पाहिजे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी मृषावादी (असत्य बोलणारा) झालो असतो, त्या संयोजनांच्या प्रहाणासाठी व समूच्छेदासाठी मी प्रतिपन्न आहे. जर मी मृषावादी झालो, तर मृषावादाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; मृषावादाच्या कारणाने सुज्ञ लोकही चौकशी करून माझी निंदा करतील; आणि मृषावादाच्या कारणाने, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो मृषावाद आहे, हेच एक संयोजन आहे आणि हेच एक नीवरण आहे. आणि मृषावादाच्या कारणाने जे आसव, विघात आणि परिळाह उत्पन्न झाले असते, मृषावादापासून विरत राहिलेल्या व्यक्तीला ते आसव, विघात आणि परिळाह होत नाहीत.' 'सत्यवचनाचा आश्रय घेऊन मृषावाद त्यागला पाहिजे' - असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भाला अनुसरूनच म्हटले गेले आहे." 36. ‘‘‘Apisuṇaṃ vācaṃ nissāya pisuṇā vācā pahātabbā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pisuṇavāco assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana pisuṇavāco assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya pisuṇavācāpaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ pisuṇavācāpaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā pisuṇavācāpaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ pisuṇā vācā. Ye ca pisuṇavācāpaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, pisuṇāya vācāya paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Apisuṇaṃ vācaṃ nissāya pisuṇā vācā pahātabbā’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३६. "'अपिशुन वचनाचा आश्रय घेऊन पिशुन वचन त्यागले पाहिजे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी पिशुनभाषी (चुगली करणारा) झालो असतो, त्या संयोजनांच्या प्रहाणासाठी व समूच्छेदासाठी मी प्रतिपन्न आहे. जर मी पिशुनभाषी झालो, तर पिशुन वचनाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; पिशुन वचनाच्या कारणाने सुज्ञ लोकही चौकशी करून माझी निंदा करतील; आणि पिशुन वचनाच्या कारणाने, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हे जे पिशुन वचन आहे, हेच एक संयोजन आहे आणि हेच एक नीवरण आहे. आणि पिशुन वचनाच्या कारणाने जे आसव, विघात आणि परिळाह उत्पन्न झाले असते, पिशुन वचनापासून विरत राहिलेल्या व्यक्तीला ते आसव, विघात आणि परिळाह होत नाहीत.' 'अपिशुन वचनाचा आश्रय घेऊन पिशुन वचन त्यागले पाहिजे' - असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भाला अनुसरूनच म्हटले गेले आहे." 37. ‘‘‘Agiddhilobhaṃ nissāya giddhilobho pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu giddhilobhī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana giddhilobhī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya giddhilobhapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ giddhilobhapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā giddhilobhapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ giddhilobho. Ye ca giddhilobhapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, giddhilobhā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Agiddhilobhaṃ nissāya giddhilobho pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३७. “‘अलोभाचा (लोभ न ठेवण्याचा) आश्रय घेऊन लोभाचा त्याग केला पाहिजे’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? गृहपती, येथे आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी लोभी बनू शकेन, त्या संयोजनांच्या त्यागासाठी व समूळ उच्चाटनासाठी मी प्रयत्नशील आहे. जर मी लोभी झालो, तर लोभाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; सुज्ञ लोकही विचारपूर्वक लोभाच्या कारणाने माझी निंदा करतील; आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, लोभाच्या कारणाने दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो लोभ आहे, हेच एक संयोजन आहे, हेच एक नीवरण (अडथळा) आहे. आणि लोभाच्या कारणाने जे आसव, क्लेश व संताप उत्पन्न होऊ शकतात, लोभापासून विरत झालेल्या व्यक्तीला ते आसव, क्लेश व संताप होत नाहीत.’ ‘अलोभाचा आश्रय घेऊन लोभाचा त्याग केला पाहिजे’ – असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे।” 38. ‘‘‘Anindārosaṃ nissāya nindāroso pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu nindārosī assaṃ, tesāhaṃ [Pg.26] saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana nindārosī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya nindārosapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ nindārosapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā nindārosapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ nindāroso. Ye ca nindārosapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, anindārosissa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Anindārosaṃ nissāya nindāroso pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३८. “‘निंदा व छळ न करण्याचा आश्रय घेऊन निंदा व छळाचा त्याग केला पाहिजे’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? गृहपती, येथे आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी निंदा व छळ करणारा बनू शकेन, त्या संयोजनांच्या त्यागासाठी व समूळ उच्चाटनासाठी मी प्रयत्नशील आहे. जर मी निंदा व छळ करणारा झालो, तर निंदा व छळाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; सुज्ञ लोकही विचारपूर्वक निंदा व छळाच्या कारणाने माझी निंदा करतील; आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, निंदा व छळाच्या कारणाने दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो निंदा व छळ आहे, हेच एक संयोजन आहे, हेच एक नीवरण (अडथळा) आहे. आणि निंदा व छळाच्या कारणाने जे आसव, क्लेश व संताप उत्पन्न होऊ शकतात, निंदा व छळ न करणाऱ्या व्यक्तीला ते आसव, क्लेश व संताप होत नाहीत.’ ‘निंदा व छळ न करण्याचा आश्रय घेऊन निंदा व छळाचा त्याग केला पाहिजे’ – असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे।” 39. ‘‘‘Akkodhūpāyāsaṃ nissāya kodhūpāyāso pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu kodhūpāyāsī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana kodhūpāyāsī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya kodhūpāyāsapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ kodhūpāyāsapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā kodhūpāyāsapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ kodhūpāyāso. Ye ca kodhūpāyāsapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, akkodhūpāyāsissa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Akkodhūpāyāsaṃ nissāya kodhūpāyāso pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३९. “‘क्रोध व संताप न करण्याचा आश्रय घेऊन क्रोध व संतापाचा त्याग केला पाहिजे’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? गृहपती, येथे आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी क्रोधी व संतापी बनू शकेन, त्या संयोजनांच्या त्यागासाठी व समूळ उच्चाटनासाठी मी प्रयत्नशील आहे. जर मी क्रोधी व संतापी झालो, तर क्रोध व संतापाच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; सुज्ञ लोकही विचारपूर्वक क्रोध व संतापाच्या कारणाने माझी निंदा करतील; आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, क्रोध व संतापाच्या कारणाने दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो क्रोध व संताप आहे, हेच एक संयोजन आहे, हेच एक नीवरण (अडथळा) आहे. आणि क्रोध व संतापाच्या कारणाने जे आसव, क्लेश व संताप उत्पन्न होऊ शकतात, क्रोध व संताप न करणाऱ्या व्यक्तीला ते आसव, क्लेश व संताप होत नाहीत.’ ‘क्रोध व संताप न करण्याचा आश्रय घेऊन क्रोध व संतापाचा त्याग केला पाहिजे’ – असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे।” 40. ‘‘‘Anatimānaṃ nissāya atimāno pahātabbo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu atimānī assaṃ, tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya paṭipanno. Ahañceva kho pana atimānī assaṃ, attāpi maṃ upavadeyya atimānapaccayā, anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ atimānapaccayā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā atimānapaccayā. Etadeva kho pana saṃyojanaṃ etaṃ nīvaraṇaṃ yadidaṃ atimāno. Ye ca atimānapaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, anatimānissa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti’. ‘Anatimānaṃ nissāya atimāno pahātabbo’ti – iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ४०. “‘अहंकार न बाळगण्याचा आश्रय घेऊन अहंकाराचा त्याग केला पाहिजे’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? गृहपती, येथे आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘ज्या संयोजनांमुळे (बंधनांमुळे) मी अहंकारी बनू शकेन, त्या संयोजनांच्या त्यागासाठी व समूळ उच्चाटनासाठी मी प्रयत्नशील आहे. जर मी अहंकारी झालो, तर अहंकाराच्या कारणाने मी स्वतःच स्वतःला दोष देईन; सुज्ञ लोकही विचारपूर्वक अहंकाराच्या कारणाने माझी निंदा करतील; आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, अहंकाराच्या कारणाने दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. हा जो अहंकार आहे, हेच एक संयोजन आहे, हेच एक नीवरण (अडथळा) आहे. आणि अहंकाराच्या कारणाने जे आसव, क्लेश व संताप उत्पन्न होऊ शकतात, अहंकार न बाळगणाऱ्या व्यक्तीला ते आसव, क्लेश व संताप होत नाहीत.’ ‘अहंकार न बाळगण्याचा आश्रय घेऊन अहंकाराचा त्याग केला पाहिजे’ – असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे।” 41. ‘‘Ime [Pg.27] kho, gahapati, aṭṭha dhammā saṃkhittena vuttā, vitthārena vibhattā, ye ariyassa vinaye vohārasamucchedāya saṃvattanti; na tveva tāva ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo hotī’’ti. ४१. “गृहपती, हे आठ धर्म संक्षेपाने सांगितले आहेत आणि सविस्तरपणे विभागून स्पष्ट केले आहेत, जे आर्यांच्या विनयामध्ये व्यवहाराच्या समूळ उच्चाटनासाठी कारणीभूत ठरतात; परंतु एवढ्यानेच आर्यांच्या विनयामध्ये सर्व प्रकारे, सर्व बाजूंनी संपूर्ण व्यवहाराचे समूळ उच्चाटन होत नाही।” ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo hoti? Sādhu me, bhante, bhagavā tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho potaliyo gahapati bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “भंते, आर्यांच्या विनयामध्ये सर्व प्रकारे, सर्व बाजूंनी संपूर्ण व्यवहाराचे समूळ उच्चाटन कसे होते? भंते, भगवंतांनी मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून आर्यांच्या विनयामध्ये सर्व प्रकारे, सर्व बाजूंनी संपूर्ण व्यवहाराचे समूळ उच्चाटन होईल।” “तसे असेल तर, गृहपती, ऐक, नीट मनात ठेव, मी सांगेन।” “होय, भंते,” असे म्हणून पोतलीय गृहपतीने भगवंतांच्या बोलण्याला संमती दिली. भगवंत म्हणाले – Kāmādīnavakathā कामभोगांच्या दोषांविषयीचे प्रवचन 42. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, kukkuro jighacchādubbalyapareto goghātakasūnaṃ paccupaṭṭhito assa. Tamenaṃ dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ upasumbheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, api nu kho so kukkuro amuṃ aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ palehanto jighacchādubbalyaṃ paṭivineyyā’’ti? ४२. “गृहपती, समजा एखादा कुत्रा भुकेने आणि अशक्तपणाने व्याकुळ होऊन कसाईखान्याजवळ उभा असेल. तेव्हा एखादा कुशल कसाई किंवा त्याचा शिकाऊ मदतनीस त्या कुत्र्यासमोर मांसाचा लवलेशही नसलेला, पूर्णपणे खरडलेला आणि फक्त रक्ताने माखलेला हाडांचा सांगाडा फेकेल. गृहपती, तुला काय वाटते? तो कुत्रा मांसाचा लवलेशही नसलेला, पूर्णपणे खरडलेला आणि फक्त रक्ताने माखलेला हाडांचा सांगाडा चाटून आपली भूक आणि अशक्तपणा दूर करू शकेल का?” ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “नाही, भंते।” ‘‘Taṃ kissa hetu’’? “ते कोणत्या कारणाने?” ‘‘Aduñhi, bhante, aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ. Yāvadeva pana so kukkuro kilamathassa vighātassa bhāgī assāti. Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā taṃ abhinivajjetvā, yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti tamevūpekkhaṃ bhāveti. “कारण, भंते, तो हाडांचा सांगाडा पूर्णपणे खरडलेला, मांसाचा लवलेश नसलेला आणि फक्त रक्ताने माखलेला आहे. शेवटी त्या कुत्र्याला केवळ थकवा आणि निराशा एवढेच पदरी पडेल.” “गृहपती, याचप्रमाणे आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना हाडांच्या सांगाड्याशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोके खूप मोठे आहेत.’ अशा प्रकारे, या कामभोगांना यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहून, तो विविधतेवर आधारित असलेल्या आणि नानाविध विषयांवर अवलंबून असलेल्या उपेक्षेचा त्याग करतो, आणि एकत्वावर आधारित असलेल्या व एकाच विषयावर अवलंबून असलेल्या उपेक्षेची भावना करतो, जिथे जगातील भौतिक गोष्टींवरील सर्व आसक्ती पूर्णपणे आणि निरवशेषपणे नष्ट होते।” 43. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya uḍḍīyeyya. Tamenaṃ gijjhāpi kaṅkāpi kulalāpi anupatitvā [Pg.28] anupatitvā vitaccheyyuṃ vissajjeyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace so gijjho vā kaṅko vā kulalo vā taṃ maṃsapesiṃ na khippameva paṭinissajjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ४३. गृहपती, समजा एखाद्या गिधाडाने, सशाण्याने किंवा घारीने मांसाचा तुकडा चोचीत पकडून आकाशात उड्डाण केले. मग इतर गिधाडे, सशाणे आणि घारी त्याच्या मागे लागून त्याला टोचू लागतील आणि ओरबाडू लागतील. गृहपती, तुला काय वाटते? जर त्या गिधाडाने, सशाण्याने किंवा घारीने तो मांसाचा तुकडा त्वरित सोडून दिला नाही, तर त्या कारणामुळे त्याला मृत्यू किंवा मरणांतक दुःख प्राप्त होणार नाही का? ‘‘Evaṃ, bhante’’. होय, भंते. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti tamevūpekkhaṃ bhāveti. त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना मांसाच्या तुकड्याशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका फार मोठा आहे.’ अशा प्रकारे, योग्य प्रज्ञेने हे जसे आहे तसे पाहून, जी उपेक्षा नानात्वावर आधारित आहे तिचा त्याग करून, जी उपेक्षा एकत्वावर आधारित आहे – जिथे जगातील सर्व आमिषांचे उपादान पूर्णपणे निरुद्ध होते – त्याच उपेक्षेची तो भावना करतो. 44. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, puriso ādittaṃ tiṇukkaṃ ādāya paṭivātaṃ gaccheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace so puriso taṃ ādittaṃ tiṇukkaṃ na khippameva paṭinissajjeyya tassa sā ādittā tiṇukkā hatthaṃ vā daheyya bāhuṃ vā daheyya aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ daheyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ४४. गृहपती, समजा एखाद्या माणसाने पेटलेली गवताची मशाल हातात घेतली आणि तो वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने चालू लागला. गृहपती, तुला काय वाटते? जर त्या माणसाने ती पेटलेली गवताची मशाल त्वरित सोडून दिली नाही, तर ती पेटलेली मशाल त्याचा हात भाजेल, किंवा त्याचा बाहू भाजेल, किंवा त्याच्या शरीराचा एखादा दुसरा अवयव भाजेल, आणि त्या कारणामुळे त्याला मृत्यू किंवा मरणांतक दुःख प्राप्त होणार नाही का? ‘‘Evaṃ, bhante’’. होय, भंते. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना गवताच्या मशालीशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका फार मोठा आहे.’ अशा प्रकारे, योग्य प्रज्ञेने हे जसे आहे तसे पाहून... पूर्ववत... त्याच उपेक्षेची तो भावना करतो. 45. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, aṅgārakāsu sādhikaporisā, pūrā aṅgārānaṃ vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikkūlo. Tamenaṃ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍheyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, api nu so puriso iticiticeva kāyaṃ sannāmeyyā’’ti? ४५. गृहपती, समजा माणसाच्या उंचीपेक्षा खोल असलेला एक कोळशाचा खड्डा आहे, जो ज्वाला नसलेल्या आणि धूर नसलेल्या धगधगत्या कोळशांनी भरलेला आहे. तिथे एक माणूस आला, ज्याला जगण्याची इच्छा आहे, मरण्याची इच्छा नाही, जो सुखाचा अभिलाषी आहे आणि दुःखाचा द्वेष करतो. तेव्हा दोन बलवान माणसांनी त्याला दोन्ही हातांना पकडले आणि त्या कोळशाच्या खड्ड्याकडे ओढू लागले. गृहपती, तुला काय वाटते? तो माणूस स्वतःला वाचवण्यासाठी आपले शरीर इकडेतिकडे वळवणार नाही का? ‘‘Evaṃ, bhante’’. होय, भंते. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ते कशामुळे? ‘‘Viditañhi, bhante, tassa purisassa imañcāhaṃ aṅgārakāsuṃ papatissāmi, tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchissāmi maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. कारण, भंते, त्या माणसाला हे ठाऊक असते की, ‘मी या कोळशाच्या खड्ड्यात पडणार आहे, आणि त्या कारणामुळे मला मृत्यू किंवा मरणांतक दुःख प्राप्त होईल.’ त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना कोळशाच्या खड्ड्याशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका फार मोठा आहे.’ अशा प्रकारे, योग्य प्रज्ञेने हे जसे आहे तसे पाहून... पूर्ववत... त्याच उपेक्षेची तो भावना करतो. 46. ‘‘Seyyathāpi[Pg.29], gahapati, puriso supinakaṃ passeyya ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇirāmaṇeyyakaṃ. So paṭibuddho na kiñci paṭipasseyya. Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. ४६. गृहपती, समजा एखाद्या माणसाने स्वप्नात सुंदर उद्याने, सुंदर वने, सुंदर भूभाग आणि सुंदर कमळांचे तलाव पाहिले. पण जागा झाल्यावर त्याला त्यातले काहीही दिसत नाही. त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना स्वप्नाशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका फार मोठा आहे.’ अशा प्रकारे, योग्य प्रज्ञेने हे जसे आहे तसे पाहून... पूर्ववत... त्याच उपेक्षेची तो भावना करतो. 47. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, puriso yācitakaṃ bhogaṃ yācitvā yānaṃ vā poriseyyaṃ pavaramaṇikuṇḍalaṃ. So tehi yācitakehi bhogehi purakkhato parivuto antarāpaṇaṃ paṭipajjeyya. Tamenaṃ jano disvā evaṃ vadeyya – ‘bhogī vata, bho, puriso, evaṃ kira bhogino bhogāni bhuñjantī’ti. Tamenaṃ sāmikā yattha yattheva passeyyuṃ tattha tattheva sāni hareyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, alaṃ nu kho tassa purisassa aññathattāyā’’ti? ४७. गृहपती, समजा एखाद्या माणसाने उसने घेतलेले वैभव – जसे की एखादे सुंदर वाहन किंवा मौल्यवान रत्नांची कुंडले – उसने मागून घेतली. तो त्या उसने घेतलेल्या वस्तूंनी नटून-थटून बाजारात गेला. लोक त्याला पाहून म्हणू लागले – ‘अरे वा! हा माणूस किती श्रीमंत आहे! श्रीमंत लोक अशाच प्रकारे वैभवाचा उपभोग घेतात!’ पण जेव्हा त्या वस्तूंचे खरे मालक त्याला जिथे कुठे पाहतील, तिथे आपल्या वस्तू परत घेतील. गृहपती, तुला काय वाटते? त्या वस्तू परत घेतल्यावर त्या माणसाच्या मनःस्थितीत बदल होणे स्वाभाविक नाही का? ‘‘Evaṃ, bhante’’. होय, भंते. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ते कशामुळे? ‘‘Sāmino hi, bhante, sāni harantī’’ti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. कारण, भंते, मूळ मालक आपल्या वस्तू परत घेऊन जातात. त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘भगवंतांनी कामभोगांची तुलना उसने घेतलेल्या वस्तूशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका फार मोठा आहे.’ अशा प्रकारे, योग्य प्रज्ञेने हे जसे आहे तसे पाहून... पूर्ववत... त्याच उपेक्षेची तो भावना करतो. 48. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, gāmassa vā nigamassa vā avidūre tibbo vanasaṇḍo. Tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, na cassu kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni. Atha puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni. Jānāmi kho panāhaṃ rukkhaṃ ārohituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyyaṃ ucchaṅgañca pūreyya’nti. So taṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyya ucchaṅgañca pūreyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā [Pg.30] taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni. Na kho panāhaṃ jānāmi rukkhaṃ ārohituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ mūlato chetvā yāvadatthañca khādeyyaṃ ucchaṅgañca pūreyya’nti. So taṃ rukkhaṃ mūlatova chindeyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, amuko yo so puriso paṭhamaṃ rukkhaṃ ārūḷho sace so na khippameva oroheyya tassa so rukkho papatanto hatthaṃ vā bhañjeyya pādaṃ vā bhañjeyya aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhañjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ४८. गृहपती, समजा एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळच एक दाट जंगल आहे. तिथे एक झाड आहे जे मधुर आणि भरपूर फळांनी लगडलेले आहे, पण त्याचे एकही फळ जमिनीवर पडलेले नाही. तेव्हा फळांची इच्छा असलेला, फळे शोधणारा एक माणूस तिथे आला. तो त्या जंगलात शिरला आणि त्याने ते मधुर व भरपूर फळांनी लगडलेले झाड पाहिले. त्याच्या मनात विचार आला – ‘हे झाड मधुर आणि भरपूर फळांनी लगडलेले आहे, पण जमिनीवर एकही फळ पडलेले नाही. मला झाडावर चढता येते. मग मी या झाडावर चढून पोटभर फळे खातो आणि माझी झोळीही भरून घेतो.’ आणि त्याने तसेच केले. त्यानंतर दुसरा एक माणूस फळांची इच्छा असलेला, फळे शोधणारा, हातात धारदार कुऱ्हाड घेऊन तिथे आला. तोही त्या जंगलात शिरला आणि त्याने ते मधुर व भरपूर फळांनी लगडलेले झाड पाहिले. त्याच्या मनात विचार आला – ‘हे झाड मधुर आणि भरपूर फळांनी लगडलेले आहे, पण जमिनीवर एकही फळ पडलेले नाही. मला झाडावर चढता येत नाही. मग मी हे झाड मुळापासूनच कापून टाकतो आणि पोटभर फळे खातो व माझी झोळी भरून घेतो.’ आणि त्याने ते झाड मुळापासूनच कापले. गृहपती, तुला काय वाटते? जो माणूस आधी झाडावर चढला होता, तो जर त्वरित खाली उतरला नाही, तर ते झाड कोसळताना त्याचा हात मोडेल, किंवा पाय मोडेल, किंवा शरीराचा एखादा दुसरा अवयव मोडेल, आणि त्या कारणामुळे त्याला मृत्यू किंवा मरणांतक दुःख प्राप्त होणार नाही का? ‘‘Evaṃ, bhante’’. होय, भंते. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti tamevūpekkhaṃ bhāveti. त्याचप्रमाणे, गृहपती, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'भगवंतांनी कामभोगांची तुलना वृक्षाच्या फळांशी केली आहे; ते अत्यंत दुःखदायक आणि अत्यंत क्लेशकारक आहेत, आणि त्यांमधील धोका खूप मोठा आहे.' या प्रकारे या कामभोगांना जसे आहे तसे सम्यक प्रज्ञेने पाहून, तो विविधतेवर आधारित असलेल्या आणि विविधतेचा आश्रय घेणाऱ्या उपेक्षेचा त्याग करतो, आणि एकत्वावर आधारित असलेल्या व एकत्वाचा आश्रय घेणाऱ्या उपेक्षेची भावना करतो, जिथे जगातील भौतिक गोष्टींवरील (लोकामिष) सर्व उपादाने (आसक्ती) पूर्णपणे निरवशेष नष्ट होतात. 49. ‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ४९. तोच आर्यश्रावक, गृहपती, उपेक्षेमुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या याच सर्वश्रेष्ठ स्मृतीचा (चतुर्थ ध्यानाचा) आश्रय घेऊन आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी. या प्रकारे तो सविस्तर कारणांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti. तोच आर्यश्रावक, गृहपती, उपेक्षेमुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या याच सर्वश्रेष्ठ स्मृतीचा आश्रय घेऊन, मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना मृत्यू पावताना आणि पुन्हा जन्म घेताना पाहतो; हीन आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगतीला गेलेले आणि दुर्गतीला गेलेले... इत्यादी, आणि प्राणी आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करतात हे तो जाणतो. ‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ āgamma āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ettāvatā kho, gahapati, ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo hoti. तोच आर्यश्रावक, गृहपती, उपेक्षेमुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या याच सर्वश्रेष्ठ स्मृतीचा आश्रय घेऊन, आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरतो. गृहपती, एवढ्या मर्यादेनेच आर्यांच्या विनय नियमांमध्ये सर्व प्रकारे आणि सर्व बाजूंनी व्यवहारांचा पूर्णपणे उच्छेद होतो. 50. ‘‘Taṃ [Pg.31] kiṃ maññasi, gahapati, yathā ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo hoti, api nu tvaṃ evarūpaṃ vohārasamucchedaṃ attani samanupassasī’’ti? ‘‘Ko cāhaṃ, bhante, ko ca ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedo! Ārakā ahaṃ, bhante, ariyassa vinaye sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ vohārasamucchedā. Mayañhi, bhante, pubbe aññatitthiye paribbājake anājānīyeva samāne ājānīyāti amaññimha, anājānīyeva samāne ājānīyabhojanaṃ bhojimha, anājānīyeva samāne ājānīyaṭhāne ṭhapimha; bhikkhū pana mayaṃ, bhante, ājānīyeva samāne anājānīyāti amaññimha, ājānīyeva samāne anājānīyabhojanaṃ bhojimha, ājānīyeva samāne anājānīyaṭhāne ṭhapimha; idāni pana mayaṃ, bhante, aññatitthiye paribbājake anājānīyeva samāne anājānīyāti jānissāma, anājānīyeva samāne anājānīyabhojanaṃ bhojessāma, anājānīyeva samāne anājānīyaṭhāne ṭhapessāma. Bhikkhū pana mayaṃ, bhante, ājānīyeva samāne ājānīyāti jānissāma ājānīyeva samāne ājānīyabhojanaṃ bhojessāma, ājānīyeva samāne ājānīyaṭhāne ṭhapessāma. Ajanesi vata me, bhante, bhagavā samaṇesu samaṇappemaṃ, samaṇesu samaṇappasādaṃ, samaṇesu samaṇagāravaṃ. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ kho, bhante, bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ५०. यावर तुला काय वाटते, गृहपती? आर्यांच्या विनय नियमांमध्ये ज्या प्रकारे सर्व प्रकारे आणि सर्व बाजूंनी व्यवहारांचा पूर्णपणे उच्छेद होतो, तसा व्यवहारांचा उच्छेद तुला स्वतःमध्ये दिसून येतो का? भन्ते, मी कोण आणि आर्यांच्या विनय नियमांमधील सर्व प्रकारे व सर्व बाजूंनी होणारा व्यवहारांचा पूर्ण उच्छेद कुठे! भन्ते, मी आर्यांच्या विनय नियमांमधील अशा पूर्ण व्यवहार-उच्छेदापासून खूप दूर आहे. कारण, भन्ते, पूर्वी आम्ही इतर पंथांच्या परिव्राजकांना, जे खरे तर अजाणीय (अपात्र) होते, त्यांना जाणीय (पात्र) मानत होतो; ते अजाणीय असतानाही आम्ही त्यांना जाणीयांचे (पात्र व्यक्तींचे) भोजन देत होतो; ते अजाणीय असतानाही आम्ही त्यांना जाणीयांच्या स्थानावर बसवत होतो. परंतु, भन्ते, जे भिक्खू खरोखर जाणीय (पात्र) होते, त्यांना आम्ही अजाणीय मानत होतो; ते जाणीय असतानाही आम्ही त्यांना अजाणीयांचे भोजन देत होतो; ते जाणीय असतानाही आम्ही त्यांना अजाणीयांच्या स्थानावर ठेवत होतो. पण आता, भन्ते, आम्ही इतर पंथांच्या परिव्राजकांना, जे अजाणीय आहेत, त्यांना अजाणीय म्हणूनच ओळखू; ते अजाणीय असल्याने आम्ही त्यांना अजाणीयांचेच भोजन देऊ; ते अजाणीय असल्याने आम्ही त्यांना अजाणीयांच्याच स्थानावर ठेवू. आणि जे भिक्खू जाणीय आहेत, त्यांना आम्ही जाणीय म्हणूनच ओळखू; ते जाणीय असल्याने आम्ही त्यांना जाणीयांचेच भोजन देऊ; ते जाणीय असल्याने आम्ही त्यांना जाणीयांच्याच स्थानावर ठेवू. भन्ते, भगवंतांनी माझ्या मनात श्रमणांविषयी श्रमण-प्रेम, श्रमणांविषयी श्रमण-प्रसाद (श्रद्धा) आणि श्रमणांविषयी श्रमण-आदर निर्माण केला आहे. अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा डोळस माणसांना रूपे दिसावीत म्हणून अंधारात तेलाचा दिवा लावावा; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्माचा प्रकाश केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. Potaliyasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे पोतलीय सुत्त समाप्त झाले. 5. Jīvakasuttaṃ ५. जीवक सुत्त 51. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavane. Atha kho jīvako komārabhacco yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi[Pg.32]. Ekamantaṃ nisinno kho jīvako komārabhacco bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhanti, taṃ samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati paṭiccakamma’nti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhanti, taṃ samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati paṭiccakamma’nti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti? ५१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे जीवक कौमारभृत्याच्या आंबावनात विहरत होते. तेव्हा जीवक कौमारभृत्य जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जीवक कौमारभृत्याने भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, मी असे ऐकले आहे की – लोक श्रमण गौतमांच्या उद्देशाने प्राण्यांची हत्या करतात आणि श्रमण गौतम हे जाणूनबुजून आपल्यासाठीच मारलेल्या प्राण्याचे मांस खातात. भन्ते, जे लोक असे म्हणतात की – श्रमण गौतमांच्या उद्देशाने प्राण्यांची हत्या केली जाते आणि श्रमण गौतम हे जाणूनबुजून आपल्यासाठीच मारलेले मांस खातात, ते भगवंतांच्या वचनांचे योग्य प्रकारे कथन करत आहेत का? ते भगवंतांवर खोटा आळ तर आणत नाहीत ना? ते धम्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देत आहेत ना? आणि त्यांच्या या विधानामुळे त्यांच्यावर कोणताही कायदेशीर किंवा न्याय्य आक्षेप घेण्यास वाव उरत नाही ना?' 52. ‘‘Ye te, jīvaka, evamāhaṃsu – ‘samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhanti, taṃ samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati paṭiccakamma’nti na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca maṃ te asatā abhūtena. Tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ aparibhoganti vadāmi. Diṭṭhaṃ, sutaṃ, parisaṅkitaṃ – imehi kho ahaṃ, jīvaka, tīhi ṭhānehi maṃsaṃ aparibhoganti vadāmi. Tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmi. Adiṭṭhaṃ, asutaṃ, aparisaṅkitaṃ – imehi kho ahaṃ, jīvaka, tīhi ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmi. ५२. जीवक, जे लोक असे म्हणतात की – 'श्रमण गौतमांच्या उद्देशाने प्राण्यांची हत्या केली जाते आणि श्रमण गौतम हे जाणूनबुजून आपल्यासाठीच मारलेले मांस खातात', ते माझे खरे बोलणारे नाहीत. ते माझ्यावर खोटा आणि असत्य आळ आणत आहेत. जीवक, मी तीन कारणांनी मांस अभक्ष्य आहे असे सांगतो. पाहिलेले, ऐकलेले आणि शंका असलेले – जीवक, या तीन कारणांनी मी मांस अभक्ष्य आहे असे सांगतो. जीवक, मी तीन कारणांनी मांस भक्ष्य आहे असे सांगतो. न पाहिलेले, न ऐकलेले आणि शंका नसलेले – जीवक, या तीन कारणांनी मी मांस भक्ष्य आहे असे सांगतो. 53. ‘‘Idha, jīvaka, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti. Ākaṅkhamānova, jīvaka, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena piṇḍapātena parivisati. Tassa na evaṃ hoti – ‘sādhu vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena piṇḍapātena [Pg.33] pariviseyyāti! Aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi evarūpena paṇītena piṇḍapātena pariviseyyā’ti – evampissa na hoti. So taṃ piṇḍapātaṃ agathito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Taṃ kiṃ maññasi, jīvaka, api nu so bhikkhu tasmiṃ samaye attabyābādhāya vā ceteti, parabyābādhāya vā ceteti, ubhayabyābādhāya vā cetetī’’ti? ५३. जीवक, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो. तो मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला आणि तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. त्या भिक्खूकडे एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र येतो आणि त्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे आमंत्रण देतो. जीवक, इच्छा असल्यास तो भिक्खू ते आमंत्रण स्वीकारतो. ती रात्र संपल्यावर, सकाळी तो भिक्खू चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन त्या गृहपतीच्या किंवा गृहपतीच्या पुत्राच्या घराकडे जातो आणि तिथे मांडलेल्या आसनावर बसतो. मग तो गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र त्या भिक्खूला उत्तम पिंडपाताने वाढतो. त्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येत नाही – 'किती बरे होईल जर हा गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र मला उत्तम पिंडपाताने वाढेल! भविष्यातही या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने मला अशाच प्रकारच्या उत्तम पिंडपाताने वाढावे!' – असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. तो त्या पिंडपाताचा उपभोग आसक्ती न बाळगता, मोहित न होता, लिप्त न होता, त्यातील दोष पाहणारा आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान ठेवून करतो. जीवक, तुला काय वाटते? तो भिक्खू त्या वेळी स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी विचार करतो का? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. असे मुळीच नाही, भंते. ‘‘Nanu so, jīvaka, bhikkhu tasmiṃ samaye anavajjaṃyeva āhāraṃ āhāretī’’ti? जीवक, तो भिक्खू त्या वेळी दोषरहित आहारच ग्रहण करत असतो ना? ‘‘Evaṃ, bhante. Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘brahmā mettāvihārī’ti. Taṃ me idaṃ, bhante, bhagavā sakkhidiṭṭho; bhagavā hi, bhante, mettāvihārī’’ti. ‘‘Yena kho, jīvaka, rāgena yena dosena yena mohena byāpādavā assa so rāgo so doso so moho tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsitaṃ anujānāmi te eta’’nti. ‘‘Etadeva kho pana me, bhante, sandhāya bhāsitaṃ’’. होय, भंते. भंते, मी असे ऐकले आहे की – 'ब्रह्मा मैत्रीविहारी असतो.' भंते, भगवान याचे प्रत्यक्ष साक्षी आहेत; कारण भगवान खरोखरच मैत्रीविहारी आहेत. जीवक, ज्या रागामुळे, ज्या द्वेषामुळे, ज्या मोहामुळे व्यापाद (द्वेष) उत्पन्न होऊ शकतो, तो राग, तो द्वेष, तो मोह तथागतांनी नष्ट केला आहे, मुळापासून उपटून टाकला आहे, ताडाच्या खुंटासारखा केला आहे, नामशेष केला आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारा केला आहे. जीवक, जर तू हेच मनात ठेवून बोलला असशील, तर मी तुझ्या या विधानाला संमती देतो. भंते, मी नेमके हेच मनात ठेवून बोललो होतो. 54. ‘‘Idha, jīvaka, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti. Ākaṅkhamānova, jīvaka, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena piṇḍapātena parivisati. Tassa na evaṃ hoti – ‘sādhu vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena piṇḍapātena pariviseyyāti! Aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi [Pg.34] evarūpena paṇītena piṇḍapātena pariviseyyā’ti – evampissa na hoti. So taṃ piṇḍapātaṃ agathito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Taṃ kiṃ maññasi, jīvaka, api nu so bhikkhu tasmiṃ samaye attabyābādhāya vā ceteti, parabyābādhāya vā ceteti, ubhayabyābādhāya vā cetetī’’ti? ५४. जीवक, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो. तो करुणापूर्ण चित्ताने... पे... मुदितापूर्ण चित्ताने... पे... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला आणि तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. त्या भिक्खूकडे एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र येतो आणि त्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे आमंत्रण देतो. जीवक, इच्छा असल्यास तो भिक्खू ते आमंत्रण स्वीकारतो. ती रात्र संपल्यावर, सकाळी तो भिक्खू चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन त्या गृहपतीच्या किंवा गृहपतीच्या पुत्राच्या घराकडे जातो आणि तिथे मांडलेल्या आसनावर बसतो. मग तो गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र त्या भिक्खूला उत्तम पिंडपाताने वाढतो. त्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येत नाही – 'किती बरे होईल जर हा गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र मला उत्तम पिंडपाताने वाढेल! भविष्यातही या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने मला अशाच प्रकारच्या उत्तम पिंडपाताने वाढावे!' – असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. तो त्या पिंडपाताचा उपभोग आसक्ती न बाळगता, मोहित न होता, लिप्त न होता, त्यातील दोष पाहणारा आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान ठेवून करतो. जीवक, तुला काय वाटते? तो भिक्खू त्या वेळी स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी विचार करतो का? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. असे मुळीच नाही, भंते. ‘‘Nanu so, jīvaka, bhikkhu tasmiṃ samaye anavajjaṃyeva āhāraṃ āhāretī’’ti? जीवक, तो भिक्खू त्या वेळी दोषरहित आहारच ग्रहण करत असतो ना? ‘‘Evaṃ, bhante. Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘brahmā upekkhāvihārī’ti. Taṃ me idaṃ, bhante, bhagavā sakkhidiṭṭho; bhagavā hi, bhante, upekkhāvihārī’’ti. ‘‘Yena kho, jīvaka, rāgena yena dosena yena mohena vihesavā assa arativā assa paṭighavā assa so rāgo so doso so moho tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, anujānāmi te eta’’nti. ‘‘Etadeva kho pana me, bhante, sandhāya bhāsitaṃ’’. होय, भंते. भंते, मी असे ऐकले आहे की – 'ब्रह्मा उपेक्षाविहारी असतो.' भंते, भगवान याचे प्रत्यक्ष साक्षी आहेत; कारण भगवान खरोखरच उपेक्षाविहारी आहेत. जीवक, ज्या रागामुळे, ज्या द्वेषामुळे, ज्या मोहामुळे हिंसा (क्रूरता), अरती (असमाधान) किंवा प्रतिघ (क्रोध) उत्पन्न होऊ शकतो, तो राग, तो द्वेष, तो मोह तथागतांनी नष्ट केला आहे, मुळापासून उपटून टाकला आहे, ताडाच्या खुंटासारखा केला आहे, नामशेष केला आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारा केला आहे. जीवक, जर तू हेच मनात ठेवून बोलला असशील, तर मी तुझ्या या विधानाला संमती देतो. भंते, मी नेमके हेच मनात ठेवून बोललो होतो. 55. ‘‘Yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā uddissa pāṇaṃ ārabhati so pañcahi ṭhānehi bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yampi so, gahapati, evamāha – ‘gacchatha, amukaṃ nāma pāṇaṃ ānethā’ti, iminā paṭhamena ṭhānena bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yampi so pāṇo galappaveṭhakena ānīyamāno dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, iminā dutiyena ṭhānena bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yampi so evamāha – ‘gacchatha imaṃ pāṇaṃ ārabhathā’ti, iminā tatiyena ṭhānena bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yampi so pāṇo ārabhiyamāno dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, iminā catutthena ṭhānena bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yampi so tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā akappiyena āsādeti, iminā pañcamena ṭhānena bahuṃ apuññaṃ pasavati. Yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā uddissa pāṇaṃ ārabhati so imehi pañcahi ṭhānehi bahuṃ apuññaṃ pasavatī’’ti. ५५. जीवक, जो कोणी तथागतांना किंवा तथागतांच्या श्रावकांना उद्देशून प्राण्याची हत्या करतो, तो पाच कारणांमुळे मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. पहिले म्हणजे, जेव्हा तो गृहपती असे म्हणतो – 'जा, अमुक नावाच्या प्राण्याला घेऊन या,' या पहिल्या कारणाने तो मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. दुसरे म्हणजे, तो प्राणी गळ्यात दोरी बांधून ओढून आणला जात असताना जे दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो, या दुसऱ्या कारणाने तो मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. तिसरे म्हणजे, जेव्हा तो असे म्हणतो – 'जा, या प्राण्याची हत्या करा,' या तिसऱ्या कारणाने तो मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. चौथे म्हणजे, त्या प्राण्याची हत्या केली जात असताना तो जे दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो, या चौथ्या कारणाने तो मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. पाचवे म्हणजे, जेव्हा तो तथागतांना किंवा तथागतांच्या श्रावकांना अविहित (अयोग्य) अन्नाने वाढतो, या पाचव्या कारणाने तो मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो. जीवक, जो कोणी तथागतांना किंवा तथागतांच्या श्रावकांना उद्देशून प्राण्याची हत्या करतो, तो या पाच कारणांमुळे मोठे अपुण्य पदरी पाडून घेतो। Evaṃ vutte, jīvako komārabhacco bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Kappiyaṃ vata, bhante, bhikkhū āhāraṃ āhārenti[Pg.35]; anavajjaṃ vata, bhante, bhikkhū āhāraṃ āhārenti. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, जीवक कौमारभृत्य भगवंतांना म्हणाला – “आश्चर्य आहे, भन्ते! अद्भुत आहे, भन्ते! भन्ते, खरोखरच भिक्खू कप्पिय (योग्य) आहार ग्रहण करतात; भन्ते, खरोखरच भिक्खू निर्दोष आहार ग्रहण करतात. अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ...पे०... भगवंतांनी मला आजपासून आजीवन शरण गेलेला उपासक म्हणून मानावे.” Jīvakasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे जीवकसुत्त समाप्त झाले. 6. Upālisuttaṃ ६. उपालिसुत्त 56. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto nāḷandāyaṃ paṭivasati mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ. Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho nāḷandāyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena pāvārikambavanaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saṃvijjanti kho, tapassi, āsanāni; sace ākaṅkhasi nisīdā’’ti. Evaṃ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kati pana, tapassi, nigaṇṭho nāṭaputto kammāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā’’ti? ५६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान नालंदामध्ये पावारिकाच्या आंबावनात (पावारिकम्बवनात) विहार करत होते. त्या वेळी निगण्ठ नाटपुत्त मोठ्या निगण्ठ समुदायासोबत नालंदामध्ये राहत होता. तेव्हा दीघतपस्सी निगण्ठ नालंदामध्ये पिंडपातासाठी फिरून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परतल्यावर जेथे पावारिकम्बवन होते आणि जेथे भगवान होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या दीघतपस्सी निगण्ठाला भगवान म्हणाले – “तपस्सी, येथे आसने आहेत; तुझी इच्छा असल्यास बैस.” असे म्हटले असता, दीघतपस्सी निगण्ठाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या दीघतपस्सी निगण्ठाला भगवान म्हणाले – “तपस्सी, निगण्ठ नाटपुत्त पापकर्माच्या कृतीसाठी, पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी किती कर्मे प्रज्ञप्त करतो?” ‘‘Na kho, āvuso gotama, āciṇṇaṃ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa ‘kammaṃ, kamma’nti paññapetuṃ; ‘daṇḍaṃ, daṇḍa’nti kho, āvuso gotama, āciṇṇaṃ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paññapetu’’nti. “आवुसो गोतम, निगण्ठ नाटपुत्ताला ‘कर्म, कर्म’ अशी प्रज्ञप्ती करण्याची सवय नाही; तर आवुसो गोतम, निगण्ठ नाटपुत्ताला ‘दंड, दंड’ अशीच प्रज्ञप्ती करण्याची सवय आहे.” ‘‘Kati pana, tapassi, nigaṇṭho nāṭaputto daṇḍāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā’’ti? “तर मग तपस्सी, निगण्ठ नाटपुत्त पापकर्माच्या कृतीसाठी, पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी किती दंड प्रज्ञप्त करतो?” ‘‘Tīṇi kho, āvuso gotama, nigaṇṭho nāṭaputto daṇḍāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyāti, seyyathidaṃ – kāyadaṇḍaṃ, vacīdaṇḍaṃ, manodaṇḍa’’nti. “आवुसो गोतम, निगण्ठ नाटपुत्त पापकर्माच्या कृतीसाठी, पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी तीन दंड प्रज्ञप्त करतो, ते म्हणजे – कायदंड, वचीदंड आणि मनोदंड.” ‘‘Kiṃ pana, tapassi, aññadeva kāyadaṇḍaṃ, aññaṃ vacīdaṇḍaṃ, aññaṃ manodaṇḍa’’nti? “पण तपस्सी, कायदंड वेगळा, वचीदंड वेगळा आणि मनोदंड वेगळा आहे काय?” ‘‘Aññadeva, āvuso gotama, kāyadaṇḍaṃ, aññaṃ vacīdaṇḍaṃ, aññaṃ manodaṇḍa’’nti. “आवुसो गोतम, कायदंड वेगळाच आहे, वचीदंड वेगळाच आहे आणि मनोदंड वेगळाच आहे.” ‘‘Imesaṃ pana, tapassi, tiṇṇaṃ daṇḍānaṃ evaṃ paṭivibhattānaṃ evaṃ paṭivisiṭṭhānaṃ katamaṃ daṇḍaṃ nigaṇṭho nāṭaputto mahāsāvajjataraṃ paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā[Pg.36], yadi vā kāyadaṇḍaṃ, yadi vā vacīdaṇḍaṃ, yadi vā manodaṇḍa’’nti? “पण तपस्सी, अशा प्रकारे विभक्त केलेल्या आणि भिन्न असलेल्या या तीन दंडांपैकी, निगण्ठ नाटपुत्त पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कोणत्या दंडाला सर्वात जास्त दोषयुक्त प्रज्ञप्त करतो – कायदंडाला, वचीदंडाला की मनोदंडाला?” ‘‘Imesaṃ kho, āvuso gotama, tiṇṇaṃ daṇḍānaṃ evaṃ paṭivibhattānaṃ evaṃ paṭivisiṭṭhānaṃ kāyadaṇḍaṃ nigaṇṭho nāṭaputto mahāsāvajjataraṃ paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍaṃ, no tathā manodaṇḍa’’nti. “आवुसो गोतम, अशा प्रकारे विभक्त केलेल्या आणि भिन्न असलेल्या या तीन दंडांपैकी, निगण्ठ नाटपुत्त पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडालाच सर्वात जास्त दोषयुक्त प्रज्ञप्त करतो, वचीदंडाला किंवा मनोदंडाला तसे मानत नाही.” ‘‘Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi’’? “तपस्सी, तू ‘कायदंड’ असे म्हणतोस काय?” ‘‘Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmi’’. “आवुसो गोतम, मी ‘कायदंड’ असेच म्हणतो.” ‘‘Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi’’? “तपस्सी, तू ‘कायदंड’ असे म्हणतोस काय?” ‘‘Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmi’’. “आवुसो गोतम, मी ‘कायदंड’ असेच म्हणतो.” ‘‘Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi’’? “तपस्सी, तू ‘कायदंड’ असे म्हणतोस काय?” ‘‘Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmī’’ti. “आवुसो गोतम, मी ‘कायदंड’ असेच म्हणतो.” Itiha bhagavā dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ imasmiṃ kathāvatthusmiṃ yāvatatiyakaṃ patiṭṭhāpesi. अशा प्रकारे भगवंतांनी दीघतपस्सी निगण्ठाला या विषयावर तिसऱ्यांदाही ठाम केले. 57. Evaṃ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tvaṃ panāvuso gotama, kati daṇḍāni paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā’’ti? ५७. असे म्हटले असता, दीघतपस्सी निगण्ठ भगवंतांना म्हणाला – “पण आवुसो गोतम, तुम्ही पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी किती दंड प्रज्ञप्त करता?” ‘‘Na kho, tapassi, āciṇṇaṃ tathāgatassa ‘daṇḍaṃ, daṇḍa’nti paññapetuṃ; ‘kammaṃ, kamma’nti kho, tapassi, āciṇṇaṃ tathāgatassa paññapetu’’nti? “तपस्सी, तथागतांना ‘दंड, दंड’ अशी प्रज्ञप्ती करण्याची सवय नाही; तर तपस्सी, तथागतांना ‘कर्म, कर्म’ अशीच प्रज्ञप्ती करण्याची सवय आहे.” ‘‘Tvaṃ panāvuso gotama, kati kammāni paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā’’ti? “पण आवुसो गोतम, तुम्ही पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी किती कर्मे प्रज्ञप्त करता?” ‘‘Tīṇi kho ahaṃ, tapassi, kammāni paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, seyyathidaṃ – kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokamma’’nti. “तपस्सी, मी पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी तीन कर्मे प्रज्ञप्त करतो, ते म्हणजे – कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म.” ‘‘Kiṃ panāvuso gotama, aññadeva kāyakammaṃ, aññaṃ vacīkammaṃ, aññaṃ manokamma’’nti? “पण आवुसो गोतम, कायकर्म वेगळे, वचीकर्म वेगळे आणि मनोकर्म वेगळे आहे काय?” ‘‘Aññadeva, tapassi, kāyakammaṃ, aññaṃ vacīkammaṃ, aññaṃ manokamma’’nti. “तपस्सी, कायकर्म वेगळेच आहे, वचीकर्म वेगळेच आहे आणि मनोकर्म वेगळेच आहे.” ‘‘Imesaṃ panāvuso gotama, tiṇṇaṃ kammānaṃ evaṃ paṭivibhattānaṃ evaṃ paṭivisiṭṭhānaṃ katamaṃ kammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, yadi vā kāyakammaṃ, yadi vā vacīkammaṃ, yadi vā manokamma’’nti? “पण आवुसो गोतम, अशा प्रकारे विभक्त केलेल्या आणि भिन्न असलेल्या या तीन कर्मांपैकी, तुम्ही पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कोणत्या कर्माला सर्वात जास्त दोषयुक्त प्रज्ञप्त करता – कायकर्माला, वचीकर्माला की मनोकर्माला?” ‘‘Imesaṃ kho ahaṃ, tapassi, tiṇṇaṃ kammānaṃ evaṃ paṭivibhattānaṃ evaṃ paṭivisiṭṭhānaṃ manokammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṃ, no tathā vacīkamma’’nti. “तपस्सी, अशा प्रकारे विभक्त केलेल्या आणि भिन्न असलेल्या या तीन कर्मांपैकी, मी पापकर्माच्या कृतीसाठी व पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी मनोकर्मालाच सर्वात जास्त दोषयुक्त प्रज्ञप्त करतो, कायकर्माला किंवा वचीकर्माला तसे मानत नाही.” ‘‘Manokammanti, āvuso gotama, vadesi’’? “आवुसो गोतम, तुम्ही ‘मनोकर्म’ असे म्हणता काय?” ‘‘Manokammanti, tapassi, vadāmi’’. “तपस्सी, मी ‘मनोकर्म’ असेच म्हणतो.” ‘‘Manokammanti, āvuso gotama, vadesi’’? “आवुसो गोतम, तुम्ही ‘मनोकर्म’ असे म्हणता काय?” ‘‘Manokammanti, tapassi, vadāmi’’. “तपस्सी, मी ‘मनोकर्म’ असेच म्हणतो.” ‘‘Manokammanti, āvuso gotama, vadesi’’? “आवुसो गोतम, तुम्ही ‘मनोकर्म’ असे म्हणता काय?” ‘‘Manokammanti, tapassi, vadāmī’’ti. “तपस्सी, मी ‘मनोकर्म’ असेच म्हणतो.” Itiha dīghatapassī nigaṇṭho bhagavantaṃ imasmiṃ kathāvatthusmiṃ yāvatatiyakaṃ patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami. अशा प्रकारे दीघतपस्सी निगण्ठाने भगवंतांना या विषयावर तिसऱ्यांदाही ठाम केले आणि तो आपल्या आसनावरून उठून जेथे निगण्ठ नाटपुत्त होता, तेथे गेला. 58. Tena [Pg.37] kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā gihiparisāya saddhiṃ nisinno hoti bālakiniyā parisāya upālipamukhāya. Addasā kho nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ etadavoca – ‘‘handa, kuto nu tvaṃ, tapassi, āgacchasi divā divassā’’ti? ‘‘Ito hi kho ahaṃ, bhante, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti. ‘‘Ahu pana te, tapassi, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, bhante, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, tapassi, ahu samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa ārocesi. Evaṃ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ etadavoca – ‘‘sādhu sādhu, tapassi! Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena evameva dīghatapassinā nigaṇṭhena samaṇassa gotamassa byākataṃ. Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṃ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya! Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti. ५८. त्या वेळी निगण्ठ नाटपुत्त हा उपालि गृहपतीच्या नेतृत्वाखालील बालकिनी गावातील लोकांच्या मोठ्या गृहस्थ समुदायासोबत बसला होता. निगण्ठ नाटपुत्ताने निगण्ठ दीघतपस्सीला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून तो निगण्ठ दीघतपस्सीला म्हणाला, 'या, तपस्वी! भर दुपारी तुम्ही कोठून येत आहात?' 'भंते, मी श्रमण गोतमांच्या जवळून येत आहे.' 'तपस्वी, श्रमण गोतमांसोबत तुमचा काही संवाद झाला का?' 'होय भंते, श्रमण गोतमांसोबत माझा काही संवाद झाला.' 'तपस्वी, श्रमण गोतमांसोबत तुमचा कसा काय संवाद झाला?' त्यानंतर निगण्ठ दीघतपस्सीने भगवंतांसोबत झालेला तो सर्व संवाद निगण्ठ नाटपुत्ताला सविस्तर सांगितला. असे बोलल्यावर निगण्ठ नाटपुत्त निगण्ठ दीघतपस्सीला म्हणाला, 'उत्तम, उत्तम, तपस्वी! जसे एखाद्या बहुश्रुत शिष्याने आपल्या शास्त्याचा उपदेश योग्य प्रकारे समजून उत्तर द्यावे, अगदी तसेच निगण्ठ दीघतपस्सीने श्रमण गोतमांना उत्तर दिले आहे. या अत्यंत स्थूल अशा कायदंडाच्या तुलनेत क्षुद्र असा मनदंड काय शोभणार? उलट, पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषयुक्त आहे; वचीदंड किंवा मनदंड तसा नाही.' 59. Evaṃ vutte, upāli gahapati nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘sādhu sādhu, bhante dīghatapassī ! Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena evamevaṃ bhadantena tapassinā samaṇassa gotamassa byākataṃ. Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṃ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya! Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo. Handa cāhaṃ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropessāmi. Sace me samaṇo gotamo tathā patiṭṭhahissati yathā bhadantena tapassinā patiṭṭhāpitaṃ; seyyathāpi nāma balavā puriso dīghalomikaṃ eḷakaṃ lomesu gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi[Pg.38]. Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikākammakāro mahantaṃ soṇḍikākilañjaṃ gambhīre udakarahade pakkhipitvā kaṇṇe gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi. Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikādhutto vālaṃ kaṇṇe gahetvā odhuneyya niddhuneyya nipphoṭeyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ odhunissāmi niddhunissāmi nipphoṭessāmi. Seyyathāpi nāma kuñjaro saṭṭhihāyano gambhīraṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷati, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sāṇadhovikaṃ maññe kīḷitajātaṃ kīḷissāmi. Handa cāhaṃ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropessāmī’’ti. ‘‘Gaccha tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi. Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti. ५९. असे बोलल्यावर उपालि गृहपती निगण्ठ नाटपुत्ताला म्हणाला, 'उत्तम, उत्तम, भंते दीघतपस्सी! जसे एखाद्या बहुश्रुत शिष्याने आपल्या शास्त्याचा उपदेश योग्य प्रकारे समजून उत्तर द्यावे, अगदी तसेच भदंत तपस्वींनी श्रमण गोतमांना उत्तर दिले आहे. या अत्यंत स्थूल अशा कायदंडाच्या तुलनेत क्षुद्र असा मनदंड काय शोभणार? उलट, पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषयुक्त आहे; वचीदंड किंवा मनदंड तसा नाही. भंते, आता मी जातो आणि या विषयावर श्रमण गोतमांशी वाद घालून त्यांना निरुत्तर करतो. भदंत तपस्वींनी प्रस्थापित केलेल्या भूमिकेचे जर श्रमण गोतमांनी माझ्यासमोर समर्थन केले, तर ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस लांब केसांच्या मेंढ्याला केसांतून पकडून इकडे ओढतो, तिकडे ओढतो आणि चहूबाजूंनी ओढतो, अगदी तसेच मी श्रमण गोतमांना माझ्या वादाने इकडे ओढेन, तिकडे ओढेन आणि चहूबाजूंनी ओढेन. ज्याप्रमाणे दारूच्या भट्टीत काम करणारा एखादा बलवान मजूर दारू गाळण्याची मोठी चटई खोल पाण्याच्या तळ्यात टाकून, तिचे कोपरे पकडून इकडे ओढतो, तिकडे ओढतो आणि चहूबाजूंनी ओढतो, अगदी तसेच मी श्रमण गोतमांना माझ्या वादाने इकडे ओढेन, तिकडे ओढेन आणि चहूबाजूंनी ओढेन. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मद्यपी दारू गाळण्याची गाळणी कोपऱ्यात पकडून खाली झटकतो, वर झटकतो आणि आपटतो, अगदी तसेच मी श्रमण गोतमांना माझ्या वादाने खाली झटकेन, वर झटकेन आणि आपटेन. ज्याप्रमाणे साठ वर्षांचा एखादा बलाढ्य हत्ती खोल तलावात उतरून "ताग धुण्याचा खेळ" नावाचा खेळ खेळतो, अगदी तसेच मी श्रमण गोतमांसोबत ताग धुण्याचा खेळ खेळल्यासारखे खेळेन. भंते, आता मी जातो आणि या विषयावर श्रमण गोतमांशी वाद घालून त्यांना निरुत्तर करतो.' 'गृहपती, जा आणि या विषयावर श्रमण गोतमांशी वाद घालून त्यांना निरुत्तर कर. कारण एकतर मी श्रमण गोतमांशी वाद घालेन, किंवा निगण्ठ दीघतपस्सी, किंवा तू स्वतः.' 60. Evaṃ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho metaṃ, bhante, ruccati yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyya. Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’’ti. ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi, anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagaccheyya. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyya. Gaccha, tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi. Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti. Dutiyampi kho dīghatapassī…pe… tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho metaṃ, bhante, ruccati yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyya. Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’’ti. ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi, anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ [Pg.39] upagaccheyya. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyya. Gaccha tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi. Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho upāli gahapati nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena pāvārikambavanaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho upāli gahapati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgamā nu khvidha, bhante, dīghatapassī nigaṇṭho’’ti? ६०. असे बोलल्यावर निगण्ठ दीघतपस्सी निगण्ठ नाटपुत्ताला म्हणाला, 'भंते, उपालि गृहपतीने श्रमण गोतमांशी वाद घालावा, हे मला मुळीच पटत नाही. कारण भंते, श्रमण गोतम हे मायावी आहेत, ते वशीकरण विद्या जाणतात, जिच्याद्वारे ते इतर पंथांच्या शिष्यांना आपल्याकडे वळवून घेतात.' 'तपस्वी, उपालि गृहपतीने श्रमण गोतमांचे शिष्यत्व पत्करावे, हे अशक्य आहे, तशी कोणतीही शक्यता नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच उपालि गृहपतीचे शिष्यत्व पत्करावे, हे शक्य आहे आणि तशी शक्यता आहे. गृहपती, जा आणि या विषयावर श्रमण गोतमांशी वाद घालून त्यांना निरुत्तर कर. कारण एकतर मी श्रमण गोतमांशी वाद घालेन, किंवा निगण्ठ दीघतपस्सी, किंवा तू स्वतः.' दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही निगण्ठ दीघतपस्सी निगण्ठ नाटपुत्ताला म्हणाला, 'भंते, उपालि गृहपतीने श्रमण गोतमांशी वाद घालावा, हे मला मुळीच पटत नाही. कारण भंते, श्रमण गोतम हे मायावी आहेत, ते वशीकरण विद्या जाणतात, जिच्याद्वारे ते इतर पंथांच्या शिष्यांना आपल्याकडे वळवून घेतात.' 'तपस्वी, उपालि गृहपतीने श्रमण गोतमांचे शिष्यत्व पत्करावे, हे अशक्य आहे, तशी कोणतीही शक्यता नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच उपालि गृहपतीचे शिष्यत्व पत्करावे, हे शक्य आहे आणि तशी शक्यता आहे. गृहपती, जा आणि या विषयावर श्रमण गोतमांशी वाद घालून त्यांना निरुत्तर कर. कारण एकतर मी श्रमण गोतमांशी वाद घालेन, किंवा निगण्ठ दीघतपस्सी, किंवा तू स्वतः.' 'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून उपालि गृहपतीने निगण्ठ नाटपुत्ताचे बोलणे मान्य केले. तो आपल्या आसनावरून उठला, निगण्ठ नाटपुत्ताला अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि जेथे पावारिकांचे आंब्याचे वन होते, जेथे भगवंत होते, तेथे तो गेला. तेथे पोहोचल्यावर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उपालि गृहपतीने भगवंतांना विचारले, 'भंते, निगण्ठ दीघतपस्सी येथे आले होते का?' ‘‘Āgamā khvidha, gahapati, dīghatapassī nigaṇṭho’’ti. "गृहपती, दीर्घतपस्सी निगंठ येथे आला होता." ‘‘Ahu kho pana te, bhante, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? "भंते, आपले दीर्घतपस्सी निगंठासोबत काही संभाषण झाले का?" ‘‘Ahu kho me, gahapati, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. "गृहपती, माझे दीर्घतपस्सी निगंठासोबत काही संभाषण झाले." ‘‘Yathā kathaṃ pana te, bhante, ahu dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? "भंते, आपले दीर्घतपस्सी निगंठासोबत नेमके काय संभाषण झाले?" Atha kho bhagavā yāvatako ahosi dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ upālissa gahapatissa ārocesi. तेव्हा भगवंतांनी दीर्घतपस्सी निगंठासोबत झालेले ते सर्व संभाषण गृहपती उपालिला सांगितले. 61. Evaṃ vutte, upāli gahapati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu sādhu, bhante tapassī! Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena evamevaṃ dīghatapassinā nigaṇṭhena bhagavato byākataṃ. Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṃ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya? Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti. ‘‘Sace kho tvaṃ, gahapati, sacce patiṭṭhāya manteyyāsi siyā no ettha kathāsallāpo’’ti. ‘‘Sacce ahaṃ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi; hotu no ettha kathāsallāpo’’ti. ६१. असे म्हटले असता, गृहपती उपालि भगवंतांना म्हणाला—"उत्तम, उत्तम, भंते तपस्वी! जसा एखादा बहुश्रुत (सुतवंत) श्रावक आपल्या शास्त्याच्या शासनाला योग्य प्रकारे समजून उत्तर देतो, तसेच दीर्घतपस्सी निगंठाने भगवंतांना उत्तर दिले आहे. या एवढ्या स्थूल कायदंडाच्या तुलनेत तो क्षुद्र मनोदंड काय कामाचा? उलट, पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषार्ह आहे, वचीदंड किंवा मनोदंड तसा नाही." "गृहपती, जर तू सत्यावर अधिष्ठित राहून चर्चा करशील, तर आपली या विषयावर चर्चा होऊ शकते." "भंते, मी सत्यावर अधिष्ठित राहूनच चर्चा करेन; आपली या विषयावर चर्चा होऊ द्या." 62. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, idhassa nigaṇṭho ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno sītodakapaṭikkhitto uṇhodakapaṭisevī. So sītodakaṃ alabhamāno kālaṅkareyya. Imassa pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto katthūpapattiṃ paññapetī’’ti? ६२. "गृहपती, तुला काय वाटते? समजा, एखादा निगंठ आजारी, दुःखी आणि अत्यंत गंभीर आजारी आहे. तो थंड पाण्याचा त्याग करतो आणि फक्त गरम पाण्याचाच वापर करतो. थंड पाणी न मिळाल्यामुळे तो मरण पावतो. तर गृहपती, निगंठ नातपुत्त अशा मृत निगंठाचा जन्म कोठे होतो असे सांगतो?" ‘‘Atthi, bhante, manosattā nāma devā tattha so upapajjati’’. "भंते, 'मनोसत्त' नावाचे देव आहेत, तो तिथे जन्म घेतो." ‘‘Taṃ kissa hetu’’? "ते कशामुळे?" ‘‘Asu hi, bhante[Pg.40], manopaṭibaddho kālaṅkarotī’’ti. "भंते, कारण तो मनात आसक्ती (मनोपटिबद्ध) ठेवूनच मरण पावला." ‘‘Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā – ‘sacce ahaṃ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi, hotu no ettha kathāsallāpo’’’ti. ‘‘Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti. "गृहपती, विचार कर! गृहपती, विचार करूनच उत्तर दे. तुझे नंतरचे बोलणे आधीच्या बोलण्याशी जुळत नाही, आणि आधीचे बोलणे नंतरच्या बोलण्याशी जुळत नाही. तरीही गृहपती, तू असे म्हणाला होतास की—'भंते, मी सत्यावर अधिष्ठित राहूनच चर्चा करेन; आपली या विषयावर चर्चा होऊ द्या.'" "भंते, जरी भगवंत असे म्हणत असले, तरीही पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषार्ह आहे, वचीदंड किंवा मनोदंड तसा नाही." 63. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, idhassa nigaṇṭho nāṭaputto cātuyāmasaṃvarasaṃvuto sabbavārivārito sabbavāriyutto sabbavāridhuto sabbavāriphuṭo. So abhikkamanto paṭikkamanto bahū khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādeti. Imassa pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto kaṃ vipākaṃ paññapetī’’ti? ६३. "गृहपती, तुला काय वाटते? समजा, एखादा निगंठ नातपुत्त चार प्रकारच्या संवरांनी (चातुयामसंवर) संवरित आहे—सर्व प्रकारच्या थंड पाण्याचा त्याग केलेला, सर्व पापांच्या निवारणात युक्त असलेला, सर्व पापांचे निवारण केलेला आणि सर्व पापांच्या निवारणाने व्याप्त असलेला आहे. तो पुढे जाताना किंवा मागे येताना अनेक लहान प्राण्यांचा नाश करतो. तर गृहपती, निगंठ नातपुत्त या कर्माचा कोणता विपाक (परिणाम) सांगतो?" ‘‘Asañcetanikaṃ, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto no mahāsāvajjaṃ paññapetī’’ti. "भंते, निगंठ नातपुत्त अजाणतेपणी (असंचेतनिक) झालेल्या कर्माला मोठा गुन्हा किंवा महादोष मानत नाही." ‘‘Sace pana, gahapati, cetetī’’ti? "पण गृहपती, जर त्याने ते जाणूनबुजून (सचेतनिक) केले असेल तर?" ‘‘Mahāsāvajjaṃ, bhante, hotī’’ti. "भंते, तर तो मोठा गुन्हा (महासावज्ज) ठरतो." ‘‘Cetanaṃ pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto kismiṃ paññapetī’’ti? "पण गृहपती, निगंठ नातपुत्त या चेतनेला (हेतूला) कोणत्या दंडामध्ये समाविष्ट करतो?" ‘‘Manodaṇḍasmiṃ, bhante’’ti. "भंते, मनोदंडामध्ये." ‘‘Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā – ‘sacce ahaṃ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi; hotu no ettha kathāsallāpo’’’ti. ‘‘Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti. "गृहपती, विचार कर! गृहपती, विचार करूनच उत्तर दे. तुझे नंतरचे बोलणे आधीच्या बोलण्याशी जुळत नाही, आणि आधीचे बोलणे नंतरच्या बोलण्याशी जुळत नाही. तरीही गृहपती, तू असे म्हणाला होतास की—'भंते, मी सत्यावर अधिष्ठित राहूनच चर्चा करेन; आपली या विषयावर चर्चा होऊ द्या.'" "भंते, जरी भगवंत असे म्हणत असले, तरीही पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषार्ह आहे, वचीदंड किंवा मनोदंड तसा नाही." 64. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, ayaṃ nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā’’ti? ६४. "गृहपती, तुला काय वाटते? हे नाळंदा शहर समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने गजबजलेले आणि माणसांनी भरलेले आहे ना?" ‘‘Evaṃ, bhante, ayaṃ nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā’’ti. "होय भंते, हे नाळंदा शहर समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने गजबजलेले आणि माणसांनी भरलेले आहे." ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, idha puriso āgaccheyya ukkhittāsiko. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ karissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, pahoti nu kho so puriso yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena [Pg.41] ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kātu’’nti? "गृहपती, तुला काय वाटते? समजा, एखादा माणूस हातात तलवार उपसून आला आणि म्हणाला—'मी या नाळंदा शहरातील सर्व प्राण्यांना एका क्षणात, एका मुहूर्तात मांसाचा एक गोळा, मांसाचा एक ढीग करून टाकीन.' तर गृहपती, तुला काय वाटते, तो माणूस या नाळंदा शहरातील सर्व प्राण्यांना एका क्षणात, एका मुहूर्तात मांसाचा एक गोळा, मांसाचा एक ढीग करण्यास समर्थ होईल का?" ‘‘Dasapi, bhante, purisā, vīsampi, bhante, purisā, tiṃsampi, bhante, purisā, cattārīsampi, bhante, purisā, paññāsampi, bhante, purisā nappahonti yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kātuṃ. Kiñhi sobhati eko chavo puriso’’ti! "भंते, दहा माणसे, वीस माणसे, तीस माणसे, चाळीस माणसे किंवा पन्नास माणसे देखील या नाळंदा शहरातील सर्व प्राण्यांना एका क्षणात, एका मुहूर्तात मांसाचा एक गोळा, मांसाचा एक ढीग करण्यास समर्थ होणार नाहीत. मग त्या एका क्षुद्र माणसाची काय कथा!" ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, idha āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ imaṃ nāḷandaṃ ekena manopadosena bhasmaṃ karissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, pahoti nu kho so samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto imaṃ nāḷandaṃ ekena manopadosena bhasmaṃ kātu’’nti? "गृहपती, तुला काय वाटते? समजा, एखादा ऋद्धीमान (अलौकिक शक्ती असलेला) आणि चित्तावर नियंत्रण मिळवलेला (चेतोवसिप्पत्त) श्रमण किंवा ब्राह्मण येथे आला आणि म्हणाला—'मी या नाळंदा शहराला एकाच मनोद्वेषाने (मनातील क्रोधाने) भस्म करून टाकीन.' तर गृहपती, तुला काय वाटते, तो ऋद्धीमान आणि चित्तावर नियंत्रण मिळवलेला श्रमण किंवा ब्राह्मण या नाळंदा शहराला एकाच मनोद्वेषाने भस्म करण्यास समर्थ होईल का?" ‘‘Dasapi, bhante, nāḷandā, vīsampi nāḷandā, tiṃsampi nāḷandā, cattārīsampi nāḷandā, paññāsampi nāḷandā pahoti so samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto ekena manopadosena bhasmaṃ kātuṃ. Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandā’’ti! "भंते, तो ऋद्धीमान आणि चित्तावर नियंत्रण मिळवलेला श्रमण किंवा ब्राह्मण एकाच मनोद्वेषाने दहा नाळंदा, वीस नाळंदा, तीस नाळंदा, चाळीस नाळंदा किंवा पन्नास नाळंदा देखील भस्म करण्यास समर्थ आहे. मग या एका क्षुद्र नाळंदा शहराची काय कथा!" ‘‘Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā – ‘sacce ahaṃ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi; hotu no ettha kathāsallāpo’’’ti. "गृहपती, विचार कर! गृहपती, विचार करूनच उत्तर दे. तुझे नंतरचे बोलणे आधीच्या बोलण्याशी जुळत नाही, आणि आधीचे बोलणे नंतरच्या बोलण्याशी जुळत नाही. तरीही गृहपती, तू असे म्हणाला होतास की—'भंते, मी सत्यावर अधिष्ठित राहूनच चर्चा करेन; आपली या विषयावर चर्चा होऊ द्या.'" ‘‘Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti. "भंते, जरी भगवंत असे म्हणत असले, तरीही पापकर्माच्या आचरणासाठी आणि पापकर्माच्या प्रवृत्तीसाठी कायदंडच सर्वाधिक दोषार्ह आहे, वचीदंड किंवा मनोदंड तसा नाही." 65. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sutaṃ te daṇḍakīraññaṃ kāliṅgāraññaṃ majjhāraññaṃ mātaṅgāraññaṃ araññaṃ araññabhūta’’nti? ६५. गृहपती, तुला काय वाटते? दंडक अरण्य, कलिंग अरण्य, मज्झ अरण्य आणि मातंग अरण्य ही अरण्ये कशी बनली, याबद्दल तू कधी ऐकले आहेस का? ‘‘Evaṃ, bhante, sutaṃ me daṇḍakīraññaṃ kāliṅgāraññaṃ majjhāraññaṃ mātaṅgāraññaṃ araññaṃ araññabhūta’’nti. होय, भन्ते, दंडक अरण्य, कलिंग अरण्य, मज्झ अरण्य आणि मातंग अरण्य ही अरण्ये बनली आहेत, असे मी ऐकले आहे. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, kinti te sutaṃ kena taṃ daṇḍakīraññaṃ kāliṅgāraññaṃ majjhāraññaṃ mātaṅgāraññaṃ araññaṃ araññabhūta’’nti? गृहपती, तुला काय वाटते? तू हे कसे ऐकले आहेस आणि कोणत्या कारणामुळे ते दंडक अरण्य, कलिंग अरण्य, मज्झ अरण्य आणि मातंग अरण्य हे अरण्य बनले? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante, isīnaṃ manopadosena taṃ daṇḍakīraññaṃ kāliṅgāraññaṃ majjhāraññaṃ mātaṅgāraññaṃ araññaṃ araññabhūta’’nti. भन्ते, मी असे ऐकले आहे की, ऋषींच्या मनातील द्वेषामुळे (मनोप्रदोषामुळे) ते दंडक अरण्य, कलिंग अरण्य, मज्झ अरण्य आणि मातंग अरण्य हे अरण्य बनले. ‘‘Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā – ‘sacce ahaṃ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi; hotu no ettha kathāsallāpo’’’ti. गृहपती, नीट विचार कर. गृहपती, नीट विचार करूनच उत्तर दे. तुझे आधीचे बोलणे नंतरच्या बोलण्याशी जुळत नाही आणि नंतरचे बोलणे आधीच्या बोलण्याशी जुळत नाही. तरीही, गृहपती, तू असे म्हणाला होतास की—'भन्ते, मी सत्यावर अधिष्ठित राहून चर्चा करेन; आपल्यामध्ये या विषयावर संभाषण होऊ द्या.' 66. ‘‘Purimenevāhaṃ[Pg.42], bhante, opammena bhagavato attamano abhiraddho. Api cāhaṃ imāni bhagavato vicitrāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo, evāhaṃ bhagavantaṃ paccanīkaṃ kātabbaṃ amaññissaṃ. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ६६. भन्ते, भगवंतांच्या अगदी पहिल्याच उपमेने मी संतुष्ट आणि प्रसन्न झालो होतो. तरीही, भगवंतांची विविध प्रकारची प्रश्नोत्तरे ऐकण्याच्या इच्छेने मी भगवंतांशी वाद घालण्याचे धाडस केले. अप्रतिम, भन्ते! अप्रतिम, भन्ते! जसे कोणी उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलदिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. 67. ‘‘Anuviccakāraṃ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’’ti. ‘‘Imināpāhaṃ, bhante, bhagavato bhiyyosomattāya attamano abhiraddho yaṃ maṃ bhagavā evamāha – ‘anuviccakāraṃ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’ti. Mañhi, bhante, aññatitthiyā sāvakaṃ labhitvā kevalakappaṃ nāḷandaṃ paṭākaṃ parihareyyuṃ – ‘upāli amhākaṃ gahapati sāvakattaṃ upagato’ti. Atha ca pana maṃ bhagavā evamāha – ‘anuviccakāraṃ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’ti. Esāhaṃ, bhante, dutiyampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ६७. गृहपती, नीट चौकशी व विचार करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींनी नीट विचार करून निर्णय घेणे चांगले असते. भन्ते, भगवंतांनी मला असे म्हटल्यामुळे मी भगवंतांवर आणखीनच जास्त संतुष्ट आणि प्रसन्न झालो आहे—'गृहपती, नीट चौकशी व विचार करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींनी नीट विचार करून निर्णय घेणे चांगले असते.' कारण, भन्ते, इतर पंथांच्या लोकांनी जर माझ्यासारखा शिष्य मिळवला असता, तर त्यांनी संपूर्ण नालंदामध्ये अशी घोषणा करत झेंडे मिरवले असते की—'गृहपती उपाली आमचा शिष्य बनला आहे.' परंतु, याउलट भगवंत मला म्हणतात—'गृहपती, नीट चौकशी व विचार करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींनी नीट विचार करून निर्णय घेणे चांगले असते.' म्हणून, भन्ते, मी दुसऱ्यांदाही भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. 68. ‘‘Dīgharattaṃ kho te, gahapati, nigaṇṭhānaṃ opānabhūtaṃ kulaṃ yena nesaṃ upagatānaṃ piṇḍakaṃ dātabbaṃ maññeyyāsī’’ti. ‘‘Imināpāhaṃ, bhante, bhagavato bhiyyosomattāya attamano abhiraddho yaṃ maṃ bhagavā evamāha – ‘dīgharattaṃ kho te, gahapati, nigaṇṭhānaṃ opānabhūtaṃ kulaṃ yena nesaṃ upagatānaṃ piṇḍakaṃ dātabbaṃ maññeyyāsī’ti. Sutaṃ metaṃ, bhante, samaṇo gotamo evamāha – ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Atha ca pana maṃ bhagavā nigaṇṭhesupi dāne samādapeti. Api ca, bhante, mayamettha kālaṃ jānissāma. Esāhaṃ, bhante, tatiyampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ६८. गृहपती, तुझे घराणे दीर्घकाळापासून निगंठांसाठी पाणपोईसारखे राहिले आहे, त्यामुळे जेव्हा ते तुझ्याकडे येतील तेव्हा त्यांना दान देणे योग्य ठरेल, असा तू विचार केला पाहिजेस. भन्ते, भगवंतांनी मला असे म्हटल्यामुळे मी भगवंतांवर आणखीनच जास्त संतुष्ट आणि प्रसन्न झालो आहे—'गृहपती, तुझे घराणे दीर्घकाळापासून निगंठांसाठी पाणपोईसारखे राहिले आहे, त्यामुळे जेव्हा ते तुझ्याकडे येतील तेव्हा त्यांना दान देणे योग्य ठरेल, असा तू विचार केला पाहिजेस.' भन्ते, मी असे ऐकले होते की, श्रमण गोतम असे म्हणतात—'केवळ मलाच दान दिले पाहिजे, इतरांना दान दिले जाऊ नये; केवळ माझ्याच शिष्यांना दान दिले पाहिजे, इतरांच्या शिष्यांना दान दिले जाऊ नये; केवळ मला दिलेले दानच महाफळ देणारे असते, इतरांना दिलेले दान महाफळ देणारे नसते; केवळ माझ्या शिष्यांना दिलेले दानच महाफळ देणारे असते, इतरांच्या शिष्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे नसते.' परंतु, याउलट भगवंत मला निगंठांनाही दान देण्यास प्रवृत्त करत आहेत. भन्ते, आम्ही यासाठी योग्य वेळ काय आहे ते जाणू. म्हणून, भन्ते, मी तिसऱ्यांदाही भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. 69. Atha [Pg.43] kho bhagavā upālissa gahapatissa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ, kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi upāliṃ gahapatiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva upālissa gahapatissa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. Atha kho upāli gahapati diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, gahapati, kālaṃ maññasī’’ti. ६९. त्यानंतर भगवंतांनी गृहपती उपालीला अनुक्रमिक उपदेश (अनुपुब्बी कथा) केला, जसे की—दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; त्यांनी कामभोगांचे दुष्परिणाम, हीनता व संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की गृहपती उपालीचे मन अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून (अडथळ्यांपासून) मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची स्वतःची विशेष धम्मदेशना (सामुक्कंसिका धम्मदेसना) त्याला सांगितली: दुःख, समुदय, nirodha आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे गृहपती उपाली तिथे बसलेला असतानाच त्याच्या मनात विरज (धूलीरहित) आणि विमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाले की—'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे.' त्यानंतर गृहपती उपालीने धम्म पाहिला, धम्म प्राप्त केला, धम्म जाणला, धम्माचे अवगाहन केले, तो शंकारहित झाला, त्याची द्विधा मनःस्थिती दूर झाली, तो आत्मविश्वासाने युक्त झाला आणि शास्त्यांच्या शासनात तो परावलंबी न राहता स्वयंप्रकाशी बनला. मग तो भगवंतांना म्हणाला—'भन्ते, आता आम्ही निघतो, आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.' भगवंत म्हणाले—'गृहपती, तुला आता जाण्यासाठी जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार तू करू शकतोस.' 70. Atha kho upāli gahapati bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena sakaṃ nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dovārikaṃ āmantesi – ‘‘ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ, anāvaṭaṃ dvāraṃ bhagavato bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Sace koci nigaṇṭho āgacchati tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tiṭṭha, bhante, mā pāvisi. Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato. Āvaṭaṃ dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ, anāvaṭaṃ dvāraṃ bhagavato bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paccassosi. ७०. त्यानंतर गृहपती उपालि भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून, आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून जेथे त्यांचे स्वतःचे घर होते, तेथे गेले. तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी द्वारपाळाला बोलावून म्हटले – “हे द्वारपाळा, आजपासून मी निगंठांसाठी आणि निगंठींसाठी आपले द्वार बंद करीत आहे, आणि भगवंतांच्या भिक्खूंसाठी, भिक्खुनींसाठी, उपासकांसाठी व उपासिकांसाठी द्वार उघडे ठेवीत आहे. जर कोणी निगंठ आला, तर तू त्याला असे म्हणावे – ‘थांबा, भंते! आत प्रवेश करू नका. आजपासून गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे. निगंठांसाठी आणि निगंठींसाठी द्वार बंद आहे, आणि भगवंतांच्या भिक्खूंसाठी, भिक्खुनींसाठी, उपासकांसाठी व उपासिकांसाठी द्वार उघडे आहे. भंते, जर आपल्याला भिक्षेची गरज असेल, तर येथेच थांबा, येथेच आपल्याला ती आणून दिली जाईल.’” द्वारपाळाने गृहपती उपालि यांना “तसेच होईल, भंते” असे म्हणून होकार दिला. 71. Assosi kho dīghatapassī nigaṇṭho – ‘‘upāli kira gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato’’ti. Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, upāli kira gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato’’ti. ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi[Pg.44], anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagaccheyya. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyyā’’ti. Dutiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho…pe… tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante …pe… upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyyā’’ti. ‘‘Handāhaṃ, bhante, gacchāmi yāva jānāmi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato yadi vā no’’ti. ‘‘Gaccha tvaṃ, tapassi, jānāhi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato yadi vā no’’ti. ७१. दीघतपस्सी निगंठाने ऐकले की – “गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे.” त्यानंतर दीघतपस्सी निगंठ जेथे निगंठ नाठपुत्त होते, तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी निगंठ नाठपुत्तांना असे म्हटले – “भंते, मी असे ऐकले आहे की गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे.” “तपस्सी, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की गृहपती उपालि श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करतील. उलट, हे शक्य आहे आणि असा प्रसंग घडू शकतो की श्रमण गोतमच गृहपती उपालि यांचे श्रावकत्व पत्करतील.” दुसऱ्यांदाही दीघतपस्सी निगंठाने... आणि तिसऱ्यांदाही दीघतपस्सी निगंठाने निगंठ नाठपुत्तांना असे म्हटले – “भंते, मी असे ऐकले आहे... श्रमण गोतमच गृहपती उपालि यांचे श्रावकत्व पत्करतील.” “भंते, मग मी स्वतः जाऊन खात्री करून घेतो की गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे की नाही.” “जा, तपस्सी, आणि खात्री करून घे की गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे की नाही.” 72. Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yena upālissa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Addasā kho dovāriko dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭha, bhante, mā pāvisi. Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato. Āvaṭaṃ dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ, anāvaṭaṃ dvāraṃ bhagavato bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī’’ti. ‘‘Na me, āvuso, piṇḍakena attho’’ti vatvā tato paṭinivattitvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃyeva kho, bhante, yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato. Etaṃ kho te ahaṃ, bhante, nālatthaṃ na kho me, bhante, ruccati yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyya. Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetīti. Āvaṭṭo kho te, bhante, upāli gahapati samaṇena gotamena āvaṭṭaniyā māyāyā’’ti. ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi, anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagaccheyya. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyyā’’ti. Dutiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃyeva, bhante…pe… upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyyā’’ti. Tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃyeva kho, bhante…pe… upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyyā’’ti. ‘‘Handa cāhaṃ[Pg.45], tapassi, gacchāmi yāva cāhaṃ sāmaṃyeva jānāmi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato yadi vā no’’ti. ७२. त्यानंतर दीघतपस्सी निगंठ जेथे गृहपती उपालि यांचे घर होते, तेथे गेले. द्वारपाळाने दीघतपस्सी निगंठाला दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो म्हणाला – “थांबा, भंते! आत प्रवेश करू नका. आजपासून गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे. निगंठांसाठी आणि निगंठींसाठी द्वार बंद आहे, आणि भगवंतांच्या भिक्खूंसाठी, भिक्खुनींसाठी, उपासकांसाठी व उपासिकांसाठी द्वार उघडे आहे. भंते, जर आपल्याला भिक्षेची गरज असेल, तर येथेच थांबा, येथेच आपल्याला ती आणून दिली जाईल.” “मित्रा, मला भिक्षेची गरज नाही,” असे म्हणून तेथून परत फिरून ते जेथे निगंठ नाठपुत्त होते, तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी निगंठ नाठपुत्तांना असे म्हटले – “भंते, हे अगदी खरे आहे की गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे. भंते, मी आपल्याला याविषयी रोखले होते, पण आपण माझे ऐकले नाही. गृहपती उपालि श्रमण गोतमांवर आक्षेप घेतील हे मला मुळीच पसंत नव्हते. कारण भंते, श्रमण गोतम हे मायावी आहेत, ते आवर्त्तनी माया (वशीकरण विद्या) जाणतात, ज्याद्वारे ते इतर पंथांच्या श्रावकांना वश करून घेतात. भंते, आपल्या गृहपती उपालि यांना श्रमण गोतमांनी आपल्या आवर्त्तनी मायेने वश केले आहे.” “तपस्सी, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की गृहपती उपालि श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करतील. उलट, हे शक्य आहे आणि असा प्रसंग घडू शकतो की श्रमण गोतमच गृहपती उपालि यांचे श्रावकत्व पत्करतील.” दुसऱ्यांदाही दीघतपस्सी निगंठाने निगंठ नाठपुत्तांना असे म्हटले – “भंते, हे अगदी खरे आहे... श्रमण गोतमच गृहपती उपालि यांचे श्रावकत्व पत्करतील.” तिसऱ्यांदाही दीघतपस्सी निगंठाने निगंठ नाठपुत्तांना असे म्हटले – “भंते, हे अगदी खरे आहे... श्रमण गोतमच गृहपती उपालि यांचे श्रावकत्व पत्करतील.” “तपस्सी, मग आता मी स्वतःच जातो आणि खात्री करून घेतो की गृहपती उपालि यांनी श्रमण गोतमांचे श्रावकत्व पत्करले आहे की नाही.” Atha kho nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ yena upālissa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Addasā kho dovāriko nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭha, bhante, mā pāvisi. Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagato. Āvaṭaṃ dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ, anāvaṭaṃ dvāraṃ bhagavato bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī’’ti. ‘‘Tena hi, samma dovārika, yena upāli gahapati tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā upāliṃ gahapatiṃ evaṃ vadehi – ‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ bahidvārakoṭṭhake ṭhito; so te dassanakāmo’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho dovāriko nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā yena upāli gahapati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā upāliṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ bahidvārakoṭṭhake ṭhito; so te dassanakāmo’’ti. ‘‘Tena hi, samma dovārika, majjhimāya dvārasālāya āsanāni paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paṭissutvā majjhimāya dvārasālāya āsanāni paññapetvā yena upāli gahapati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā upāliṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘paññattāni kho, bhante, majjhimāya dvārasālāya āsanāni. Yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. तेव्हा निगण्ठ नातपुत्त मोठ्या निगण्ठ समुदायासोबत जेथे गृहपती उपालीचे घर होते, तेथे गेले. द्वारपालाने निगण्ठ नातपुत्तांना दुरूनच येत असताना पाहिले. निगण्ठ नातपुत्तांना पाहून तो म्हणाला – “थांबा, भंते! आत प्रवेश करू नका. आजपासून गृहपती उपाली श्रमण गोतमांचे श्रावक बनले आहेत. निगण्ठ आणि निगण्ठींसाठी द्वार बंद करण्यात आले आहे, तर भगवंतांच्या भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक आणि उपासिकांसाठी द्वार उघडे आहे. भंते, जर आपल्याला भिक्षेची आवश्यकता असेल, तर येथेच थांबा, ते आपल्याला येथेच भिक्षा आणून देतील.” “तसे असेल तर, मित्रा द्वारपाला, जेथे गृहपती उपाली आहेत तेथे जा; आणि तेथे जाऊन गृहपती उपालींना असे सांग – ‘भंते, निगण्ठ नातपुत्त मोठ्या निगण्ठ समुदायासोबत बाहेरील प्रवेशद्वारापाशी उभे आहेत; ते आपल्याला भेटू इच्छितात.’” “होय, भंते,” असे म्हणून द्वारपालाने निगण्ठ नातपुत्तांचे ऐकले आणि तो जेथे गृहपती उपाली होते तेथे गेला. तेथे जाऊन तो गृहपती उपालींना म्हणाला – “भंते, निगण्ठ नातपुत्त मोठ्या निगण्ठ समुदायासोबत बाहेरील प्रवेशद्वारापाशी उभे आहेत; ते आपल्याला भेटू इच्छितात.” “तसे असेल तर, मित्रा द्वारपाला, मधल्या प्रवेशद्वाराच्या दालनात आसने तयार कर.” “होय, भंते,” असे म्हणून द्वारपालाने गृहपती उपालींचे ऐकले आणि मधल्या प्रवेशद्वाराच्या दालनात आसने तयार करून तो जेथे गृहपती उपाली होते तेथे गेला. तेथे जाऊन तो गृहपती उपालींना म्हणाला – “भंते, मधल्या प्रवेशद्वाराच्या दालनात आसने तयार केली आहेत. आता आपल्याला जसे योग्य वाटेल (त्याप्रमाणे करावे).” 73. Atha kho upāli gahapati yena majjhimā dvārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā yaṃ tattha āsanaṃ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca tattha sāmaṃ nisīditvā dovārikaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, samma dovārika, yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ evaṃ vadehi – ‘upāli, bhante, gahapati evamāha – pavisa kira, bhante, sace ākaṅkhasī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paṭissutvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘upāli, bhante, gahapati evamāha – ‘pavisa kira, bhante, sace ākaṅkhasī’’’ti. Atha [Pg.46] kho nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ yena majjhimā dvārasālā tenupasaṅkami. Atha kho upāli gahapati – yaṃ sudaṃ pubbe yato passati nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ dūratova āgacchantaṃ disvāna tato paccuggantvā yaṃ tattha āsanaṃ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca taṃ uttarāsaṅgena sammajjitvā pariggahetvā nisīdāpeti so – dāni yaṃ tattha āsanaṃ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca tattha sāmaṃ nisīditvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘saṃvijjanti kho, bhante, āsanāni; sace ākaṅkhasi, nisīdā’’ti. Evaṃ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto upāliṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘ummattosi tvaṃ, gahapati, dattosi tvaṃ, gahapati! ‘Gacchāmahaṃ, bhante, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’ti gantvā mahatāsi vādasaṅghāṭena paṭimukko āgato. Seyyathāpi, gahapati, puriso aṇḍahārako gantvā ubbhatehi aṇḍehi āgaccheyya, seyyathā vā pana gahapati puriso akkhikahārako gantvā ubbhatehi akkhīhi āgaccheyya; evameva kho tvaṃ, gahapati, ‘gacchāmahaṃ, bhante, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’ti gantvā mahatāsi vādasaṅghāṭena paṭimukko āgato. Āvaṭṭosi kho tvaṃ, gahapati, samaṇena gotamena āvaṭṭaniyā māyāyā’’ti. ७३. तेव्हा गृहपती उपाली मधल्या प्रवेशद्वाराच्या दालनात गेले; तेथे जाऊन जे सर्वात मुख्य, श्रेष्ठ, उत्तम आणि उत्कृष्ट आसन होते, त्यावर स्वतः बसून त्यांनी द्वारपालाला बोलावले – “मित्रा द्वारपाला, आता जेथे निगण्ठ नातपुत्त आहेत तेथे जा; आणि तेथे जाऊन निगण्ठ नातपुत्तांना असे सांग – ‘भंते, गृहपती उपाली असे म्हणतात – भंते, जर आपली इच्छा असेल तर कृपया आत यावे.’” “होय, भंते,” असे म्हणून द्वारपालाने गृहपती उपालींचे ऐकले आणि तो जेथे निगण्ठ नातपुत्त होते तेथे गेला. तेथे जाऊन तो निगण्ठ नातपुत्तांना म्हणाला – “भंते, गृहपती उपाली असे म्हणतात – ‘भंते, जर आपली इच्छा असेल तर कृपया आत यावे.’” तेव्हा निगण्ठ नातपुत्त मोठ्या निगण्ठ समुदायासोबत जेथे मधले प्रवेशद्वाराचे दालन होते तेथे गेले. पूर्वी गृहपती उपाली जेव्हा निगण्ठ नातपुत्तांना दुरूनच येत असताना पाहत असत, तेव्हा ते सामोरे जाऊन, तेथील जे सर्वात मुख्य, श्रेष्ठ, उत्तम आणि उत्कृष्ट आसन असे, त्याला आपल्या उत्तरीय वस्त्राने झाडून-पुसून, नीट व्यवस्थित करून त्यांना त्यावर बसवत असत. परंतु आता, ते स्वतः त्या सर्वात मुख्य, श्रेष्ठ, उत्तम आणि उत्कृष्ट आसनावर बसून निगण्ठ नातपुत्तांना म्हणाले – “भंते, आसने आहेत; जर आपली इच्छा असेल तर बसावे.” असे म्हटले असता, निगण्ठ नातपुत्त गृहपती उपालींना म्हणाले – “गृहपती, तू वेडा झाला आहेस का? गृहपती, तू मूर्ख झाला आहेस का? ‘भंते, मी जातो आणि श्रमण गोतमांच्या वादाचे खंडन करतो,’ असे म्हणून तू गेलास आणि त्यांच्या वादाच्या मोठ्या जाळ्यात अडकून परत आलास! गृहपती, जसे एखादा पुरुष दुसऱ्याला खच्ची करण्यासाठी (वृषण काढण्यासाठी) गेला आणि स्वतःचेच वृषण गमावून (खच्ची होऊन) परत आला; किंवा गृहपती, जसे एखादा पुरुष दुसऱ्याचे डोळे काढण्यासाठी गेला आणि स्वतःचेच डोळे गमावून परत आला; तसेच गृहपती, तू ‘भंते, मी जातो आणि श्रमण गोतमांच्या वादाचे खंडन करतो,’ असे म्हणून गेलास आणि त्यांच्या वादाच्या मोठ्या जाळ्यात अडकून परत आलास. गृहपती, श्रमण गोतमाने तुला आपल्या आवर्त्तनी मायेने (परिवर्तित करणाऱ्या मायेने) वश केले आहे!” 74. ‘‘Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanī māyā; kalyāṇī, bhante, āvaṭṭanī māyā; piyā me, bhante, ñātisālohitā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ; piyānampi me assa ñātisālohitānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya; sabbe cepi, bhante, khattiyā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ; sabbesānampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya; sabbe cepi, bhante, brāhmaṇā…pe… vessā…pe… suddā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ; sabbesānampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya; sadevako cepi, bhante, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ; sadevakassapissa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Tena hi, bhante, upamaṃ te karissāmi. Upamāya pidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. ७४. “भंते, ही आवर्त्तनी माया (परिवर्तित करणारी माया) अत्यंत कल्याणकारी आहे! भंते, ही आवर्त्तनी माया अत्यंत मंगलमयी आहे! भंते, माझे प्रिय नातेवाईक आणि सगेसोयरे जर या आवर्त्तनी मायेने वश झाले, तर ते माझ्या प्रिय नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. भंते, जर सर्व क्षत्रिय या आवर्त्तनी मायेने वश झाले, तर ते सर्व क्षत्रियांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. भंते, जर सर्व ब्राह्मण... पे... वैश्य... पे... शूद्र या आवर्त्तनी मायेने वश झाले, तर ते सर्व शूद्रांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. भंते, जर देव, मार आणि ब्रह्मासह सर्व लोक, श्रमण-ब्राह्मणांसह ही प्रजा, देव आणि मनुष्यांसह या आवर्त्तनी मायेने वश झाले, तर ते देव, मार आणि ब्रह्मासह सर्व जगाच्या, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेच्या आणि देव-मनुष्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. म्हणूनच, भंते, मी आपल्याला एक उपमा देतो. कारण या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेद्वारे देखील भाषितातला अर्थ समजून घेतात.” 75. ‘‘Bhūtapubbaṃ[Pg.47], bhante, aññatarassa brāhmaṇassa jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa daharā māṇavikā pajāpatī ahosi gabbhinī upavijaññā. Atha kho, bhante, sā māṇavikā taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, āpaṇā makkaṭacchāpakaṃ kiṇitvā ānehi, yo me kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti. Evaṃ vutte, so brāhmaṇo taṃ māṇavikaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, bhoti, yāva vijāyati. Sace tvaṃ, bhoti, kumārakaṃ vijāyissasi, tassā te ahaṃ āpaṇā makkaṭacchāpakaṃ kiṇitvā ānessāmi, yo te kumārakassa kīḷāpanako bhavissati. Sace pana tvaṃ, bhoti, kumārikaṃ vijāyissasi, tassā te ahaṃ āpaṇā makkaṭacchāpikaṃ kiṇitvā ānessāmi, yā te kumārikāya kīḷāpanikā bhavissatī’ti. Dutiyampi kho, bhante, sā māṇavikā…pe… tatiyampi kho, bhante, sā māṇavikā taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, āpaṇā makkaṭacchāpakaṃ kiṇitvā ānehi, yo me kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti. Atha kho, bhante, so brāhmaṇo tassā māṇavikāya sāratto paṭibaddhacitto āpaṇā makkaṭacchāpakaṃ kiṇitvā ānetvā taṃ māṇavikaṃ etadavoca – ‘ayaṃ te, bhoti, āpaṇā makkaṭacchāpako kiṇitvā ānīto, yo te kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti. Evaṃ vutte, bhante, sā māṇavikā taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, imaṃ makkaṭacchāpakaṃ ādāya yena rattapāṇi rajataputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā rattapāṇiṃ rajakaputtaṃ evaṃ vadehi – icchāmahaṃ, samma rattapāṇi, imaṃ makkaṭacchāpakaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rajitaṃ ākoṭitapaccākoṭitaṃ ubhatobhāgavimaṭṭha’nti. ७५. “भन्ते, पूर्वीची गोष्ट आहे, एका वृद्ध, जीर्ण आणि वयस्कर झालेल्या ब्राह्मणाची एक तरुण पत्नी होती, जी गरोदर होती आणि तिची प्रसूती जवळ आली होती. मग, भन्ते, त्या तरुण पत्नीने त्या ब्राह्मणाला असे म्हटले – ‘ब्राह्मणा, जा आणि बाजारातून एक माकडाचे पिल्लू विकत घेऊन ये, जे माझ्या बाळासाठी खेळणे बनेल.’ असे म्हटल्यावर, तो ब्राह्मण त्या तरुण पत्नीला म्हणाला – ‘हे देवी, तोपर्यंत थांब जोपर्यंत प्रसूती होत नाही. जर तुला मुलगा झाला, तर मी बाजारातून एक नर माकडाचे पिल्लू विकत आणून देईन, जे तुझ्या मुलाचे खेळणे बनेल. पण जर तुला मुलगी झाली, तर मी बाजारातून एक मादी माकडाचे पिल्लू विकत आणून देईन, जे तुझ्या मुलीचे खेळणे बनेल.’ भन्ते, दुसऱ्यांदाही त्या तरुण पत्नीने... आणि तिसऱ्यांदाही त्या तरुण पत्नीने त्या ब्राह्मणाला असेच म्हटले – ‘ब्राह्मणा, जा आणि बाजारातून एक माकडाचे पिल्लू विकत घेऊन ये, जे माझ्या बाळासाठी खेळणे बनेल.’ तेव्हा, भन्ते, तो ब्राह्मण त्या तरुण पत्नीवर अत्यंत आसक्त आणि मोहित चित्त असलेला असल्याने, बाजारातून माकडाचे पिल्लू विकत घेऊन आला आणि त्या तरुण पत्नीला म्हणाला – ‘हे देवी, हे बघ, मी बाजारातून माकडाचे पिल्लू विकत आणले आहे, जे तुझ्या बाळाचे खेळणे बनेल.’ असे म्हटल्यावर, भन्ते, ती तरुण पत्नी त्या ब्राह्मणाला म्हणाली – ‘ब्राह्मणा, जा, हे माकडाचे पिल्लू घेऊन रत्तपाणी नावाच्या रंगारीपुत्राकडे जा; आणि तिथे जाऊन रत्तपाणी रंगारीपुत्राला असे सांग – ‘मित्रा रत्तपाणी, मला या माकडाच्या पिल्लाला पीतावलेपन नावाच्या पिवळ्या रंगाने रंगवून, त्याला कुटून-धुवून आणि दोन्ही बाजूंनी मऊ करून हवे आहे.’ ” ‘‘Atha kho, bhante, so brāhmaṇo tassā māṇavikāya sāratto paṭibaddhacitto taṃ makkaṭacchāpakaṃ ādāya yena rattapāṇi rajakaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rattapāṇiṃ rajakaputtaṃ etadavoca – ‘icchāmahaṃ, samma rattapāṇi, imaṃ makkaṭacchāpakaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rajitaṃ ākoṭitapaccākoṭitaṃ ubhatobhāgavimaṭṭha’nti. Evaṃ vutte, bhante, rattapāṇi rajakaputto taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘ayaṃ kho te, makkaṭacchāpako raṅgakkhamo hi kho, no ākoṭanakkhamo, no vimajjanakkhamo’ti. Evameva kho, bhante, bālānaṃ nigaṇṭhānaṃ vādo raṅgakkhamo [Pg.48] hi kho bālānaṃ no paṇḍitānaṃ, no anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamo. Atha kho, bhante, so brāhmaṇo aparena samayena navaṃ dussayugaṃ ādāya yena rattapāṇi rajakaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rattapāṇiṃ rajakaputtaṃ etadavoca – ‘icchāmahaṃ, samma rattapāṇi, imaṃ navaṃ dussayugaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rajitaṃ ākoṭitapaccākoṭitaṃ ubhatobhāgavimaṭṭha’nti. Evaṃ vutte, bhante, rattapāṇi rajakaputto taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘idaṃ kho te, bhante, navaṃ dussayugaṃ raṅgakkhamañceva ākoṭanakkhamañca vimajjanakkhamañcā’ti. Evameva kho, bhante, tassa bhagavato vādo arahato sammāsambuddhassa raṅgakkhamo ceva paṇḍitānaṃ no bālānaṃ, anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti. “त्यानंतर, भन्ते, तो ब्राह्मण त्या तरुण पत्नीवर अत्यंत आसक्त आणि मोहित चित्त असलेला असल्याने, त्या माकडाच्या पिल्लाला घेऊन रत्तपाणी रंगारीपुत्राकडे गेला; आणि तिथे जाऊन रत्तपाणी रंगारीपुत्राला म्हणाला – ‘मित्रा रत्तपाणी, मला या माकडाच्या पिल्लाला पीतावलेपन नावाच्या पिवळ्या रंगाने रंगवून, त्याला कुटून-धुवून आणि दोन्ही बाजूंनी मऊ करून हवे आहे.’ असे म्हटल्यावर, भन्ते, रत्तपाणी रंगारीपुत्राने त्या ब्राह्मणाला म्हटले – ‘भन्ते, तुमचे हे माकडाचे पिल्लू रंग स्वीकारू शकते, पण ते कुटणे-धुणे सहन करू शकत नाही आणि घासून गुळगुळीत करणेही सहन करू शकत नाही.’ त्याचप्रमाणे, भन्ते, अज्ञानी निगण्ठांचा सिद्धांत केवळ मूर्खांनाच आकर्षित करू शकतो, विद्वानांना नाही; तो परीक्षेस आणि कस लावण्यास पात्र नाही. त्यानंतर, भन्ते, काही काळानंतर त्या ब्राह्मणाने नवीन वस्त्रांची जोडी घेतली आणि तो रत्तपाणी रंगारीपुत्राकडे गेला; तिथे जाऊन त्याने रत्तपाणी रंगारीपुत्राला म्हटले – ‘मित्रा रत्तपाणी, मला या नवीन वस्त्रांच्या जोडीला पीतावलेपन नावाच्या पिवळ्या रंगाने रंगवून, कुटून-धुवून आणि दोन्ही बाजूंनी मऊ करून हवे आहे.’ असे म्हटल्यावर, भन्ते, रत्तपाणी रंगारीपुत्राने त्या ब्राह्मणाला म्हटले – ‘भन्ते, तुमची ही नवीन वस्त्रांची जोडी रंगही स्वीकारू शकते, कुटणे-धुणेही सहन करू शकते आणि घासून गुळगुळीत करणेही सहन करू शकते.’ त्याचप्रमाणे, भन्ते, त्या अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध भगवंतांचा उपदेश विद्वानांना आकर्षित करतो, मूर्खांना नाही; आणि तो परीक्षेस, चिकित्सेस व कस लावण्यास पूर्णपणे पात्र आहे.’ ” ‘‘Sarājikā kho, gahapati, parisā evaṃ jānāti – ‘upāli gahapati nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvako’ti. Kassa taṃ, gahapati, sāvakaṃ dhāremā’’ti? Evaṃ vutte, upāli gahapati uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘tena hi, bhante, suṇohi yassāhaṃ sāvako’’ti – “गृहपती, राजासहित सर्व सभा हेच जाणते की – ‘गृहपती उपाली हा निगण्ठ नातपुत्ताचा श्रावक आहे.’ मग गृहपती, आम्ही तुला कोणाचा श्रावक समजावे?” असे विचारले असता, गृहपती उपाली आपल्या आसनावरून उठला, आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत निगण्ठ नातपुत्ताला म्हणाला – “तसे असेल तर, भन्ते, ऐका की मी कोणाचा श्रावक आहे –” 76. ७६. ‘‘Dhīrassa vigatamohassa, pabhinnakhīlassa vijitavijayassa; Anīghassa susamacittassa, vuddhasīlassa sādhupaññassa; Vesamantarassa vimalassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे धीर आहेत, ज्यांचा मोह नष्ट झाला आहे, ज्यांनी अंतःकरणातील सर्व बंधने तोडली आहेत, ज्यांनी विजय मिळवला आहे; जे दुःखमुक्त आहेत, ज्यांचे चित्त अत्यंत समतायुक्त आहे, जे शीलवान आहेत, उत्तम प्रज्ञेचे धनी आहेत; जे सर्व विषमतांच्या पलीकडे गेले आहेत आणि निर्मळ आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Akathaṃkathissa tusitassa, vantalokāmisassa muditassa; Katasamaṇassa manujassa, antimasārīrassa narassa; Anopamassa virajassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे शंकारहित आहेत, संतुष्ट आहेत, ज्यांनी लौकिक भोगांचा त्याग केला आहे, जे मुदित आहेत; ज्यांनी श्रमणाचे कर्तव्य पूर्ण केले आहे, जे सर्वश्रेष्ठ मनुष्य आहेत, ज्यांनी अंतिम शरीर धारण केले आहे; जे अनुपम आणि रजोगुणरहित आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Asaṃsayassa kusalassa, venayikassa sārathivarassa; Anuttarassa ruciradhammassa, nikkaṅkhassa pabhāsakassa ; Mānacchidassa vīrassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे संशयरहित आणि कुशल आहेत, जे विनेय करणारे आणि उत्तम सारथी आहेत; जे अनुत्तर आहेत, ज्यांचा धम्म अत्यंत सुंदर आहे, जे शंकारहित आणि प्रकाश पसरवणारे आहेत; ज्यांनी मान नष्ट केला आहे आणि जे वीर आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Nisabhassa appameyyassa, gambhīrassa monapattassa; Khemaṅkarassa vedassa, dhammaṭṭhassa saṃvutattassa; Saṅgātigassa muttassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेत, अप्रमेय आहेत, गंभीर आहेत, ज्यांनी मौन प्राप्त केले आहे; जे कल्याण करणारे आहेत, प्रज्ञावान आहेत, धम्मामध्ये स्थित आहेत, संयमित चित्त असलेले आहेत; जे सर्व आसक्तींच्या पलीकडे गेले आहेत आणि मुक्त आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Nāgassa [Pg.49] pantasenassa, khīṇasaṃyojanassa muttassa; Paṭimantakassa dhonassa, pannadhajassa vītarāgassa; Dantassa nippapañcassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे निष्पाप आहेत, एकांतात राहणारे आहेत, ज्यांची सर्व संयोजने नष्ट झाली आहेत आणि जे मुक्त आहेत; जे वादात प्रतिवाद करण्यास समर्थ आहेत, शुद्ध आहेत, ज्यांनी मानाचा ध्वज खाली उतरवला आहे, जे वीतरागी आहेत; जे दमित आहेत आणि प्रपंचरहित आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Isisattamassa akuhassa, tevijjassa brahmapattassa; Nhātakassa padakassa, passaddhassa viditavedassa; Purindadassa sakkassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे सातवे ऋषी आहेत, कपटरहित आहेत, त्रिविद्या प्राप्त आहेत, ब्रह्मत्व प्राप्त आहेत; जे निष्पाप आहेत, शब्दांचे ज्ञाता आहेत, शांत आहेत, ज्यांनी जाणण्याजोगे जाणले आहे; जे प्रथम धम्मदान देणारे आणि सहनशील आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Ariyassa bhāvitattassa, pattipattassa veyyākaraṇassa; Satimato vipassissa, anabhinatassa no apanatassa; Anejassa vasippattassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे आर्य आहेत, ज्यांचे चित्त भावित आहे, ज्यांनी प्राप्त करण्याजोगे प्राप्त केले आहे, जे धम्माचे स्पष्टीकरण करणारे आहेत; जे स्मृतिमान आणि विपश्यना करणारे आहेत, जे कशातही आसक्त किंवा विन्मुख होत नाहीत; जे तृष्णारहित आहेत आणि ज्यांनी मनावर ताबा मिळवला आहे, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Samuggatassa jhāyissa, ananugatantarassa suddhassa; Asitassa hitassa, pavivittassa aggappattassa; Tiṇṇassa tārayantassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे अत्यंत कीर्तिमान आहेत, ध्यानमग्न आहेत, ज्यांचे चित्त विकारांच्या मागे जात नाही, जे शुद्ध आहेत; जे अनासक्त आहेत, सर्वांचे हित करणारे आहेत, एकांतप्रिय आहेत, सर्वोच्च पदाला प्राप्त आहेत; जे स्वतः संसारसागर पार करून गेले आहेत आणि इतरांना पार उतरवणारे आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Santassa bhūripaññassa, mahāpaññassa vītalobhassa; Tathāgatassa sugatassa, appaṭipuggalassa asamassa; Visāradassa nipuṇassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi. “जे शांत आहेत, विस्तीर्ण प्रज्ञेचे धनी आहेत, महाप्रज्ञावान आहेत, लोभरहित आहेत; जे तथागत आहेत, सुगत आहेत, अद्वितीय आणि अतुलनीय आहेत; जे निर्भय आणि अत्यंत निपुण आहेत, मी त्या भगवंतांचा श्रावक आहे.” ‘‘Taṇhacchidassa buddhassa, vītadhūmassa anupalittassa; Āhuneyyassa yakkhassa, uttamapuggalassa atulassa; Mahato yasaggapattassa, bhagavato tassa sāvakohamasmī’’ti. “ज्यांनी तृष्णा छिन्नभिन्न केली आहे, जे बुद्ध (सत्य जाणणारे) आहेत, जे क्लेशांच्या धूरापासून मुक्त आहेत, जे अलिप्त आहेत, जे आहुतीस (दानास) पात्र आहेत, जे पूजनीय (यक्ष) आहेत, जे सर्वोत्तम पुरुष व अतुलनीय आहेत, जे महान असून यशाच्या शिखरावर पोहोचले आहेत, त्या भगवंतांचा मी श्रावक (शिष्य) आहे.” 77. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti? ‘‘Seyyathāpi, bhante, nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi, tamenaṃ dakkho mālākāro vā mālākārantevāsī vā vicittaṃ mālaṃ gantheyya; evameva kho, bhante, so bhagavā anekavaṇṇo anekasatavaṇṇo. Ko hi, bhante, vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ na karissatī’’ti? Atha kho nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhagavato sakkāraṃ asahamānassa tattheva uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggacchīti. ७७. “गृहपती, तू श्रमण गोतमाच्या या गुणांची स्तुती कधी रचलीस?” “भंते, ज्याप्रमाणे विविध प्रकारच्या फुलांचा मोठा ढीग असावा आणि एखादा कुशल माळी किंवा त्याचा शिकाऊ शिष्य त्यापासून एक सुंदर, रंगीबेरंगी फुलांचा हार गुंफून तयार करील; त्याचप्रमाणे, भंते, ते भगवंत अनेक गुणांनी युक्त आहेत, शेकडो गुणांनी युक्त आहेत. भंते, जो स्तुतीस पात्र आहे, त्याची स्तुती कोण बरे करणार नाही?” त्यानंतर भगवंतांचा हा सत्कार सहन न झाल्यामुळे निगंठ नातपुत्ताच्या तोंडातून त्याच ठिकाणी गरम रक्त बाहेर पडले. Upālisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे उपालिसुत्त समाप्त झाले. 7. Kukkuravatikasuttaṃ ७. कुक्कुरवतिक सुत्त 78. Evaṃ [Pg.50] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā koliyesu viharati haliddavasanaṃ nāma koliyānaṃ nigamo. Atha kho puṇṇo ca koliyaputto govatiko acelo ca seniyo kukkuravatiko yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā puṇṇo koliyaputto govatiko bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Acelo pana seniyo kukkuravatiko bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā kukkurova palikujjitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho puṇṇo koliyaputto govatiko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, acelo seniyo kukkuravatiko dukkarakārako chamānikkhittaṃ bhojanaṃ bhuñjati. Tassa taṃ kukkuravataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Alaṃ, puṇṇa, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Dutiyampi kho puṇṇo koliyaputto govatiko…pe… tatiyampi kho puṇṇo koliyaputto govatiko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, acelo seniyo kukkuravatiko dukkarakārako chamānikkhittaṃ bhojanaṃ bhuñjati. Tassa taṃ kukkuravataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ७८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत कोलिय देशात 'हलिद्दवसन' नावाच्या कोलियांच्या नगरात विहार करत होते. तेव्हा कोलियांचा मुलगा पुण्ण, जो गो-व्रत (बैल किंवा गाईसारखे व्रत) पाळणारा होता, आणि नग्न अचेलक सेनिय, जो कुक्कुर-व्रत (कुत्र्यासारखे व्रत) पाळणारा होता, जेथे भगवंत होते तेथे आले. आल्यानंतर गो-व्रत पाळणाऱ्या पुण्ण कोलियपुत्राने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. नग्न कुक्कुर-व्रत पाळणारा सेनिय भगवंतांशी कुशलमंगल बोलला. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो कुत्र्यासारखा गोल वेटोळे घालून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या गो-व्रत पाळणाऱ्या पुण्ण कोलियपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, हा नग्न कुक्कुर-व्रत पाळणारा सेनिय अत्यंत कठीण कर्म करतो; तो जमिनीवर टाकलेले अन्न खातो. त्याने हे कुक्कुर-व्रत दीर्घकाळापासून पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण करत आहे. त्याची काय गती होईल? परलोकात त्याला काय प्राप्त होईल?” “पुरे, पुण्ण! हे राहू दे. मला हा प्रश्न विचारू नकोस.” दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही गो-व्रत पाळणाऱ्या पुण्ण कोलियपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, हा नग्न कुक्कुर-व्रत पाळणारा सेनिय अत्यंत कठीण कर्म करतो; तो जमिनीवर टाकलेले अन्न खातो. त्याने हे कुक्कुर-व्रत दीर्घकाळापासून पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण करत आहे. त्याची काय गती होईल? परलोकात त्याला काय प्राप्त होईल?” 79. ‘‘Addhā kho te ahaṃ, puṇṇa, na labhāmi. Alaṃ, puṇṇa, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchīti; api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Idha, puṇṇa, ekacco kukkuravataṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurasīlaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkuracittaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurākappaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ. So kukkuravataṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurasīlaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkuracittaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurākappaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kukkurānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Sace kho panassa evaṃdiṭṭhi hoti – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, puṇṇa, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Iti kho, puṇṇa, sampajjamānaṃ [Pg.51] kukkuravataṃ kukkurānaṃ sahabyataṃ upaneti, vipajjamānaṃ niraya’’nti. Evaṃ vutte, acelo seniyo kukkuravatiko parodi, assūni pavattesi. ७९. “नक्कीच, पुण्ण, मी तुला (या प्रश्नापासून) परावृत्त करू शकलो नाही. पुरे, पुण्ण! हे राहू दे, मला हा प्रश्न विचारू नकोस. तरीही मी तुला याचे उत्तर देतो. पुण्ण, या जगात एखादी व्यक्ती कुक्कुर-व्रत पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते; कुत्र्यासारखे शील पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते; कुत्र्यासारखे चित्त पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते; कुत्र्यासारखे वर्तन पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते. ते कुक्कुर-व्रत पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, कुत्र्यासारखे शील पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, कुत्र्यासारखे चित्त पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, कुत्र्यासारखे वर्तन पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो कुत्र्यांच्या योनीत जन्म घेतो. पण जर त्याची अशी दृष्टी (समजूत) असेल की – ‘या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने मी एखादा महान देव किंवा कनिष्ठ देव बनेन,’ तर ही त्याची मिथ्यादृष्टी (चुकीची समजूत) आहे. पुण्ण, मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – नरक किंवा तिर्यंच योनी (पशू योनी). अशा प्रकारे, पुण्ण, जर कुक्कुर-व्रत यशस्वी झाले, तर ते कुत्र्यांच्या योनीकडे नेते; आणि जर ते अयशस्वी झाले (चुकीच्या दृष्टीने केले गेले), तर ते नरकाकडे नेते.” असे म्हटले असता, नग्न कुक्कुर-व्रत पाळणारा सेनिय रडू लागला आणि त्याच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. Atha kho bhagavā puṇṇaṃ koliyaputtaṃ govatikaṃ etadavoca – ‘‘etaṃ kho te ahaṃ, puṇṇa, nālatthaṃ. Alaṃ, puṇṇa, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha; api ca me idaṃ, bhante, kukkuravataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Ayaṃ, bhante, puṇṇo koliyaputto govatiko. Tassa taṃ govataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Alaṃ, seniya, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Dutiyampi kho acelo seniyo…pe… tatiyampi kho acelo seniyo kukkuravatiko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, puṇṇo koliyaputto govatiko. Tassa taṃ govataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? तेव्हा भगवंत गो-व्रत पाळणाऱ्या पुण्ण कोलियपुत्राला म्हणाले – “पुण्ण, मी तुला आधीच सांगितले होते की, 'पुरे, पुण्ण! हे राहू दे, मला हा प्रश्न विचारू नकोस' (पण मी तुला परावृत्त करू शकलो नाही).” (सेनिय म्हणाला) “भंते, भगवंतांनी माझ्याविषयी जे सांगितले, त्याबद्दल मी रडत नाही; तर भंते, मी दीर्घकाळापासून हे कुक्कुर-व्रत पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण केले आहे (म्हणून मला रडू येत आहे). भंते, हा कोलियांचा मुलगा पुण्ण गो-व्रत पाळणारा आहे. त्याने हे गो-व्रत दीर्घकाळापासून पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण केले आहे. त्याची काय गती होईल? परलोकात त्याला काय प्राप्त होईल?” “पुरे, सेनिय! हे राहू दे. मला हा प्रश्न विचारू नकोस.” दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही नग्न कुक्कुर-व्रत पाळणारा सेनिय भगवंतांना असे म्हणाला – “भंते, हा कोलियांचा मुलगा पुण्ण गो-व्रत पाळणारा आहे. त्याने हे गो-व्रत दीर्घकाळापासून पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण केले आहे. त्याची काय गती होईल? परलोकात त्याला काय प्राप्त होईल?” 80. ‘‘Addhā kho te ahaṃ, seniya, na labhāmi. Alaṃ, seniya, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchīti; api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Idha, seniya, ekacco govataṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gosīlaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gocittaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gavākappaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ. So govataṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gosīlaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gocittaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, gavākappaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gunnaṃ sahabyataṃ upapajjati. Sace kho panassa evaṃdiṭṭhi hoti – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, seniya, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Iti kho, seniya, sampajjamānaṃ govataṃ gunnaṃ sahabyataṃ upaneti, vipajjamānaṃ niraya’’nti. Evaṃ vutte, puṇṇo koliyaputto govatiko parodi, assūni pavattesi. ८०. “नक्कीच, सेनिय, मी तुला (या प्रश्नापासून) परावृत्त करू शकलो नाही. पुरे, सेनिय! हे राहू दे, मला हा प्रश्न विचारू नकोस. तरीही मी तुला याचे उत्तर देतो. सेनिय, या जगात एखादी व्यक्ती गो-व्रत पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते; बैलासारखे शील पूर्णपणे and अखंडपणे विकसित करते; बैलासारखे चित्त पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते; बैलासारखे वर्तन पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करते. ते गो-व्रत पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, बैलासारखे शील पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, बैलासारखे चित्त पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, बैलासारखे वर्तन पूर्णपणे आणि अखंडपणे विकसित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो बैलांच्या योनीत जन्म घेतो. पण जर त्याची अशी दृष्टी (समजूत) असेल की – ‘या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने मी एखादा महान देव किंवा कनिष्ठ देव बनेन,’ तर ही त्याची मिथ्यादृष्टी (चुकीची समजूत) आहे. सेनिय, मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – नरक किंवा तिर्यंच योनी (पशू योनी). अशा प्रकारे, सेनिय, जर गो-व्रत यशस्वी झाले, तर ते बैलांच्या योनीकडे नेते; आणि जर ते अयशस्वी झाले (चुकीच्या दृष्टीने केले गेले), तर ते नरकाकडे नेते.” असे म्हटले असता, गो-व्रत पाळणारा पुण्ण कोलियपुत्र रडू लागला आणि त्याच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. Atha kho bhagavā acelaṃ seniyaṃ kukkuravatikaṃ etadavoca – ‘‘etaṃ kho te ahaṃ, seniya, nālatthaṃ. Alaṃ, seniya, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ [Pg.52] etaṃ pucchī’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha; api ca me idaṃ, bhante, govataṃ dīgharattaṃ samattaṃ samādinnaṃ. Evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; pahoti bhagavā tathā dhammaṃ desetuṃ yathā ahaṃ cevimaṃ govataṃ pajaheyyaṃ, ayañceva acelo seniyo kukkuravatiko taṃ kukkuravataṃ pajaheyyā’’ti. ‘‘Tena hi, puṇṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho puṇṇo koliyaputto govatiko bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – तेव्हा भगवान त्या नग्न श्वानव्रती (कुक्कुरव्रती) सेनियला म्हणाले, "सेनिय, मी तुला आधीच सांगितले होते की, 'सेनिय, पुरे! हे राहू दे, मला हा प्रश्न विचारू नकोस,' पण मी तुला समजावू शकलो नाही." (तेव्हा गोव्रती पुण्ण म्हणाला,) "भंते, भगवंतांनी माझ्याविषयी असे म्हटले म्हणून मी रडत नाही; तर भंते, मी दीर्घकाळापासून हे गोव्रत पूर्णपणे स्वीकारले आहे आणि त्याचे आचरण केले आहे. भंते, माझी भगवंतांवर अशी श्रद्धा आहे की, भगवान मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करण्यास समर्थ आहेत, जेणेकरून मी या गोव्रताचा त्याग करू शकेन आणि हा नग्न श्वानव्रती सेनियसुद्धा त्या श्वानव्रताचा त्याग करू शकेल." "तसे असेल तर, पुण्ण, ऐक, नीट मन लावून ऐक, मी सांगतो." "होय, भंते," असे म्हणून कोळीयपुत्र गोव्रती पुण्ण याने भगवंतांच्या बोलण्याला होकार दिला. भगवान म्हणाले – 81. ‘‘Cattārimāni, puṇṇa, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, puṇṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, puṇṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, puṇṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, puṇṇa, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ, kammakkhayāya saṃvattati. ८१. "पुण्ण, ही चार प्रकारची कर्मे मी स्वतः अभिज्ञा (विशेष ज्ञानाने) जाणून आणि साक्षात करून प्रवेदित (स्पष्ट) केली आहेत. कोणती चार? पुण्ण, काळे कर्म ज्याचा विपाक काळा असतो; पांढरे कर्म ज्याचा विपाक पांढरा असतो; काळे-पांढरे कर्म ज्याचा विपाक काळा-पांढरा असतो; आणि न काळे न पांढरे कर्म ज्याचा विपाक न काळा न पांढरा असतो, जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते." ‘‘Katamañca, puṇṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, puṇṇa, ekacco sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhā phassā phusanti. So sabyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhaṃ vedanaṃ vedeti ekantadukkhaṃ, seyyathāpi sattā nerayikā. Iti kho, puṇṇa, bhūtā bhūtassa upapatti hoti; yaṃ karoti tena upapajjati, upapannamenaṃ phassā phusanti. Evaṃpāhaṃ, puṇṇa, ‘kammadāyādā sattā’ti vadāmi. Idaṃ vuccati, puṇṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ. "आणि पुण्ण, काळे कर्म ज्याचा विपाक काळा असतो, ते कोणते? पुण्ण, या जगात एखादी व्यक्ती पीडादायक कायसंस्कार घडवून आणते, पीडादायक वचीसंस्कार घडवून आणते, पीडादायक मनःसंस्कार घडवून आणते. ती पीडादायक कायसंस्कार, पीडादायक वचीसंस्कार आणि पीडादायक मनःसंस्कार घडवून आणल्यामुळे पीडादायक जगात उत्पन्न होते. जेव्हा ती पीडादायक जगात उत्पन्न होते, तेव्हा तिला पीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यामुळे ती केवळ दुःखद अशा पीडादायक वेदना अनुभवते, जसे की नरकातील प्राणी. पुण्ण, अशा प्रकारे कर्मामुळे प्राण्याची उत्पत्ती होते; तो जे कर्म करतो, त्यानुसार तो उत्पन्न होतो. उत्पन्न झाल्यावर त्याला स्पर्श स्पर्श करतात. म्हणूनच, पुण्ण, मी असे म्हणतो की 'प्राणी हे आपल्या कर्माचे वारसदार आहेत.' पुण्ण, यालाच काळे कर्म ज्याचा विपाक काळा असतो, असे म्हणतात." ‘‘Katamañca, puṇṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, puṇṇa, ekacco abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ abyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ [Pg.53] samānaṃ abyābajjhā phassā phusanti. So abyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno abyābajjhaṃ vedanaṃ vedeti ekantasukhaṃ, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Iti kho, puṇṇa, bhūtā bhūtassa upapatti hoti; yaṃ karoti tena upapajjati, upapannamenaṃ phassā phusanti. Evaṃpāhaṃ, puṇṇa, ‘kammadāyādā sattā’ti vadāmi. Idaṃ vuccati, puṇṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ. "आणि पुण्ण, पांढरे कर्म ज्याचा विपाक पांढरा असतो, ते कोणते? पुण्ण, या जगात एखादी व्यक्ती अपीडादायक कायसंस्कार घडवून आणते, अपीडादायक वचीसंस्कार घडवून आणते, अपीडादायक मनःसंस्कार घडवून आणते. ती अपीडादायक कायसंस्कार, अपीडादायक वचीसंस्कार आणि अपीडादायक मनःसंस्कार घडवून आणल्यामुळे अपीडादायक जगात उत्पन्न होते. जेव्हा ती अपीडादायक जगात उत्पन्न होते, तेव्हा तिला अपीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. अपीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यामुळे ती केवळ सुखद अशा अपीडादायक वेदना अनुभवते, जसे की सुभकिण्ह देवलोकातील देव. पुण्ण, अशा प्रकारे कर्मामुळे प्राण्याची उत्पत्ती होते; तो जे कर्म करतो, त्यानुसार तो उत्पन्न होतो. उत्पन्न झाल्यावर त्याला स्पर्श स्पर्श करतात. म्हणूनच, पुण्ण, मी असे म्हणतो की 'प्राणी हे आपल्या कर्माचे वारसदार आहेत.' पुण्ण, यालाच पांढरे कर्म ज्याचा विपाक पांढरा असतो, असे म्हणतात." ‘‘Katamañca, puṇṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, puṇṇa, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhiṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhāpi abyābajjhāpi phassā phusanti. So sabyābajjhehipi abyābajjhehipi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhampi abyābajjhampi vedanaṃ vedeti vokiṇṇasukhadukkhaṃ, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Iti kho, puṇṇa, bhūtā bhūtassa upapatti hoti; yaṃ karoti tena upapajjati. Upapannamenaṃ phassā phusanti. Evaṃpāhaṃ, puṇṇa, ‘kammadāyādā sattā’ti vadāmi. Idaṃ vuccati, puṇṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ. "आणि पुण्ण, काळे-पांढरे कर्म ज्याचा विपाक काळा-पांढरा असतो, ते कोणते? पुण्ण, या जगात एखादी व्यक्ती पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे कायसंस्कार घडवून आणते, पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे वचीसंस्कार घडवून आणते, पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे मनःसंस्कार घडवून आणते. ती पीडादायक आणि अपीडादायक कायसंस्कार, पीडादायक आणि अपीडादायक वचीसंस्कार आणि पीडादायक आणि अपीडादायक मनःसंस्कार घडवून आणल्यामुळे पीडादायक आणि अपीडादायक अशा दोन्ही प्रकारच्या जगात उत्पन्न होते. जेव्हा ती अशा जगात उत्पन्न होते, तेव्हा तिला पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक आणि अपीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यामुळे ती सुख आणि दुःख यांनी मिश्रित अशा वेदना अनुभवते, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक प्राणी. पुण्ण, अशा प्रकारे कर्मामुळे प्राण्याची उत्पत्ती होते; तो जे कर्म करतो, त्यानुसार तो उत्पन्न होतो. उत्पन्न झाल्यावर त्याला स्पर्श स्पर्श करतात. म्हणूनच, पुण्ण, मी असे म्हणतो की 'प्राणी हे आपल्या कर्माचे वारसदार आहेत.' पुण्ण, यालाच काळे-पांढरे कर्म ज्याचा विपाक काळा-पांढरा असतो, असे म्हणतात." ‘‘Katamañca, puṇṇa, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ, kammakkhayāya saṃvattati? Tatra, puṇṇa, yamidaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā – idaṃ vuccati, puṇṇa, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ, kammakkhayāya saṃvattatīti. Imāni kho, puṇṇa, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. "आणि पुण्ण, न काळे न पांढरे कर्म ज्याचा विपाक न काळा न पांढरा असतो, जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, ते कोणते? पुण्ण, त्यामध्ये, जे काळे कर्म ज्याचा विपाक काळा असतो, त्याच्या त्यागासाठी जी चेतना असते; जे पांढरे कर्म ज्याचा विपाक पांढरा असतो, त्याच्या त्यागासाठी जी चेतना असते; आणि जे काळे-पांढरे कर्म ज्याचा विपाक काळा-पांढरा असतो, त्याच्या त्यागासाठी जी चेतना असते – पुण्ण, यालाच न काळे न पांढरे कर्म ज्याचा विपाक न काळा न पांढरा असतो, जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, असे म्हणतात. पुण्ण, हीच ती चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः अभिज्ञा जाणून आणि साक्षात करून प्रवेदित केली आहेत." 82. Evaṃ vutte, puṇṇo koliyaputto govatiko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Acelo [Pg.54] pana seniyo kukkuravatiko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante…pe… pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ so cattāro māse parivasati. Catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ८२. असे म्हटले असता, गोव्रत पाळणारा कोळीयपुत्र पुण्ण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे, भन्ते... (पेय्याल)... भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” परंतु, श्वानव्रत पाळणारा नग्न अचेलक सेनिय भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे, भन्ते... (पेय्याल)... प्रकाशित केले गेले आहे. भन्ते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी.” भगवंतांनी उत्तर दिले – “सेनिय, जो कोणी इतर पंथाचा (अन्यतीर्थीय) पूर्वी राहिलेला मनुष्य या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रज्या आणि उपसंपदा मिळवू इच्छितो, तो चार महिने परिवास (तात्पुरता निवास) करतो. चार महिन्यांच्या समाप्तीनंतर, संतुष्ट झालेले भिक्खू त्याला प्रव्रज्या देतात आणि भिक्खूभावासाठी उपसंपदा प्रदान करतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याद्वारे व्यक्ती-व्यक्तींमधील फरक (पुद्गल-वेमत्तता) जाणला गेला आहे.” ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ ākaṅkhantā upasampadaṃ te cattāro māse parivasanti catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya, ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi. Catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu, upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. Alattha kho acelo seniyo kukkuravatiko bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā seniyo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosīti. “भन्ते, जर इतर पंथाचे पूर्वी राहिलेले लोक या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रज्या आणि उपसंपदा मिळवू इच्छितात, तेव्हा ते चार महिने परिवास करतात आणि चार महिन्यांच्या समाप्तीनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू त्यांना प्रव्रज्या देतात व भिक्खूभावासाठी उपसंपदा प्रदान करतात; तर मी चार वर्षे परिवास करेन. चार वर्षांच्या समाप्तीनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू मला प्रव्रज्या देवोत आणि भिक्खूभावासाठी उपसंपदा प्रदान करोत.” त्यानंतर श्वानव्रत पाळणाऱ्या नग्न अचेलक सेनियला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळाली आणि उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान सेनिय एकांतात, विलग होऊन, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता – ज्या ध्येयासाठी कुलीन पुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय (अर्हतपद) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू लागले. त्यांनी जाणले: “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही शेष राहिलेले नाही.” आणि आयुष्यमान सेनिय अर्हतांपैकी एक झाले. Kukkuravatikasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. कुकुरवतिक सुत्त समाप्त झाले (सातवे). 8. Abhayarājakumārasuttaṃ ८. अभयराजकुमार सुत्त 83. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho abhayo rājakumāro yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho abhayaṃ rājakumāraṃ nigaṇṭho nāṭaputto etadavoca – ‘‘ehi tvaṃ, rājakumāra, samaṇassa gotamassa vādaṃ [Pg.55] āropehi. Evaṃ te kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchissati – ‘abhayena rājakumārena samaṇassa gotamassa evaṃ mahiddhikassa evaṃ mahānubhāvassa vādo āropito’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ panāhaṃ, bhante, samaṇassa gotamassa evaṃ mahiddhikassa evaṃ mahānubhāvassa vādaṃ āropessāmī’’ti? ‘‘Ehi tvaṃ, rājakumāra, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ evaṃ vadehi – ‘bhāseyya nu kho, bhante, tathāgato taṃ vācaṃ yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpā’ti? Sace te samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākaroti – ‘bhāseyya, rājakumāra, tathāgato taṃ vācaṃ yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpā’ti, tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘atha kiñcarahi te, bhante, puthujjanena nānākaraṇaṃ? Puthujjanopi hi taṃ vācaṃ bhāseyya yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpā’ti. Sace pana te samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākaroti – ‘na, rājakumāra, tathāgato taṃ vācaṃ bhāseyya yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpā’ti, tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘atha kiñcarahi te, bhante, devadatto byākato – ‘‘āpāyiko devadatto, nerayiko devadatto, kappaṭṭho devadatto, atekiccho devadatto’’ti? Tāya ca pana te vācāya devadatto kupito ahosi anattamano’ti. Imaṃ kho te, rājakumāra, samaṇo gotamo ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samāno neva sakkhiti uggilituṃ na sakkhiti ogilituṃ. Seyyathāpi nāma purisassa ayosiṅghāṭakaṃ kaṇṭhe vilaggaṃ, so neva sakkuṇeyya uggilituṃ na sakkuṇeyya ogilituṃ; evameva kho te, rājakumāra, samaṇo gotamo imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samāno neva sakkhiti uggilituṃ na sakkhiti ogilitu’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho abhayo rājakumāro nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ८३. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याची जागा) येथे विहरत होते. तेव्हा अभय राजकुमार निगंठ नाटपुत्ताकडे गेला; तिथे जाऊन त्याने निगंठ नाटपुत्ताला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अभय राजकुमारीला निगंठ नाटपुत्त म्हणाला – “राजकुमार, ये, तू श्रमण गोतमाच्या सिद्धांताचे खंडन कर (त्यांच्यावर वाद/आरोप ठेव). यामुळे तुझी अशी उत्तम कीर्ती पसरेल – ‘अभय राजकुमारीने इतके महाऋद्धीवान आणि महाप्रतापी श्रमण गोतमाच्या सिद्धांताचे खंडन केले आहे.’” “पण भन्ते, मी इतके महाऋद्धीवान आणि महाप्रतापी श्रमण गोतमाच्या सिद्धांताचे खंडन कसे करू शकेन?” “राजकुमार, तू श्रमण गोतमाकडे जा; तिथे जाऊन श्रमण गोतमाला असे विचार – ‘भन्ते, तथागत असे वचन बोलतील का, जे इतरांना अप्रिय आणि नापसंत असेल?’ जर श्रमण गोतमाने असे विचारल्यावर उत्तर दिले की – ‘राजकुमार, तथागत असे वचन बोलतील जे इतरांना अप्रिय आणि नापसंत असेल,’ तर तू त्यांना असे म्हणावे – ‘भन्ते, मग तुमच्यात आणि सामान्य माणसांत (पृथग्जनात) काय फरक आहे? कारण सामान्य माणूसही असे वचन बोलतो जे इतरांना अप्रिय आणि नापसंत असते.’ पण जर श्रमण गोतमाने असे विचारल्यावर उत्तर दिले की – ‘राजकुमार, तथागत असे वचन बोलणार नाहीत जे इतरांना अप्रिय आणि नापसंत असेल,’ तर तू त्यांना असे म्हणावे – ‘भन्ते, मग आपण देवदत्ताविषयी अशी घोषणा का केली की – “देवदत्त अपायगामी (दुर्गतीला जाणारा) आहे, देवदत्त नरकगामी आहे, देवदत्त कल्पभर नरकात राहणारा आहे, देवदत्त असाध्य (सुधारण्यापलीकडचा) आहे”? आणि आपल्या त्या वचनामुळे देवदत्त क्रुद्ध व अप्रसन्न झाला होता.’ राजकुमार, जेव्हा श्रमण गोतमाला तुझ्याकडून हा दोन्ही बाजूंनी कोंडीत पकडणारा (उभतोकोटिक) प्रश्न विचारला जाईल, तेव्हा ते ना तो बाहेर टाकू शकतील (उद्गीर्ण करू शकतील), ना तो गिळू शकतील. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाच्या गळ्यात लोखंडी काटा (शृंगाटक) अडकला असेल, तर तो ना तो बाहेर टाकू शकतो, ना तो गिळू शकतो; त्याचप्रमाणे, राजकुमार, जेव्हा श्रमण गोतमाला तुझ्याकडून हा दोन्ही बाजूंनी कोंडीत पकडणारा प्रश्न विचारला जाईल, तेव्हा ते ना तो बाहेर टाकू शकतील, ना तो गिळू शकतील.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून अभय राजकुमारीने निगंठ नाटपुत्ताचे म्हणणे मान्य केले. तो आपल्या आसनावरून उठला, निगंठ नाटपुत्ताला अभिवादन केले, प्रदक्षिणा केली आणि जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. 84. Ekamantaṃ nisinnassa kho abhayassa rājakumārassa sūriyaṃ ulloketvā etadahosi – ‘‘akālo kho ajja bhagavato vādaṃ āropetuṃ[Pg.56]. Sve dānāhaṃ sake nivesane bhagavato vādaṃ āropessāmī’’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya attacatuttho bhatta’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho abhayo rājakumāro bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena abhayassa rājakumārassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho abhayo rājakumāro bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho abhayo rājakumāro bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. ८४. एका बाजूला बसलेल्या अभय राजकुमारीने सूर्याकडे पाहिले आणि त्याच्या मनात विचार आला – “आज भगवंतांच्या सिद्धांताचे खंडन करण्याची योग्य वेळ नाही. उद्या मी माझ्या स्वतःच्या घरी भगवंतांच्या सिद्धांताचे खंडन करेन.” मग तो भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, भगवंतांनी उद्यासाठी स्वतःसह एकूण चार जणांच्या (अत्तचतुत्थो) भोजनाचे माझे आमंत्रण यावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर अभय राजकुमारीने भगवंतांची संमती जाणून घेतली, तो आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा केली आणि निघून गेला. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर, सकाळी भगवंतांनी वस्त्र परिधान केले आणि पात्र-चीवर घेऊन ते अभय राजकुमारीच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा अभय राजकुमारीने भगवंतांना उत्तम खाद्यपदार्थ आणि भोजनाने स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांचे भोजन झाले आणि त्यांनी पात्रातून आपला हात काढून घेतला, तेव्हा अभय राजकुमारीने एक लहान (नीच) आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. 85. Ekamantaṃ nisinno kho abhayo rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhāseyya nu kho, bhante, tathāgato taṃ vācaṃ yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpā’’ti? ‘‘Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenā’’ti. ‘‘Ettha, bhante, anassuṃ nigaṇṭhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, rājakumāra, evaṃ vadesi – ‘ettha, bhante, anassuṃ nigaṇṭhā’’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bhante, yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho maṃ, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto etadavoca – ‘ehi tvaṃ, rājakumāra, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropehi. Evaṃ te kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchissati – abhayena rājakumārena samaṇassa gotamassa evaṃ mahiddhikassa evaṃ mahānubhāvassa vādo āropito’ti. Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā kathaṃ panāhaṃ, bhante, samaṇassa gotamassa evaṃ mahiddhikassa evaṃ mahānubhāvassa vādaṃ āropessāmī’ti? ‘Ehi tvaṃ, rājakumāra, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ evaṃ vadehi – bhāseyya nu kho, bhante, tathāgato taṃ vācaṃ yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpāti? Sace te samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākaroti – bhāseyya, rājakumāra, tathāgato taṃ vācaṃ yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpāti, tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – atha kiñcarahi te, bhante, puthujjanena nānākaraṇaṃ? Puthujjanopi hi taṃ vācaṃ bhāseyya [Pg.57] yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpāti. Sace pana te samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākaroti – na, rājakumāra, tathāgato taṃ vācaṃ bhāseyya yā sā vācā paresaṃ appiyā amanāpāti, tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – atha kiñcarahi te, bhante, devadatto byākato – āpāyiko devadatto, nerayiko devadatto, kappaṭṭho devadatto, atekiccho devadattoti? Tāya ca pana te vācāya devadatto kupito ahosi anattamanoti. Imaṃ kho te, rājakumāra, samaṇo gotamo ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samāno neva sakkhiti uggilituṃ na sakkhiti ogilituṃ. Seyyathāpi nāma purisassa ayosiṅghāṭakaṃ kaṇṭhe vilaggaṃ, so neva sakkuṇeyya uggilituṃ na sakkuṇeyya ogilituṃ; evameva kho te, rājakumāra, samaṇo gotamo imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samāno neva sakkhiti uggilituṃ na sakkhiti ogilitu’’’nti. ८५. एका बाजूला बसलेल्या अभय राजकुमारने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, तथागत असे वचन बोलतील का, जे इतरांना अप्रिय आणि अमनाप (नापसंत) असेल?" "राजकुमारा, यावर एकमार्गी (निश्चित) उत्तर देता येणार नाही." "भंते, असे असेल तर निगंठ पराभूत झाले." "पण राजकुमारा, तू असे का म्हणतोस की – 'भंते, येथे निगंठ पराभूत झाले'?" "भंते, मी येथे निगंठ नाटपुत्त जेथे होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन निगंठ नाटपुत्तांना अभिवादन करून एका बाजूला बसलो. भंते, एका बाजूला बसलेल्या मला निगंठ नाटपुत्त म्हणाले – 'राजकुमारा, ये, तू श्रमण गोतमांवर आक्षेप घे. यामुळे तुझी अशी चांगली कीर्ती पसरेल की – अभय राजकुमारने इतके महाशक्तीशाली आणि महानुभाव असलेल्या श्रमण गोतमांवर आक्षेप घेतला.' असे म्हटल्यावर, भंते, मी निगंठ नाटपुत्तांना म्हणालो – 'भंते, मी इतके महाशक्तीशाली आणि महानुभाव असलेल्या श्रमण गोतमांवर कसा काय आक्षेप घेऊ शकेन?' (त्यावर ते म्हणाले) 'राजकुमारा, ये, तू श्रमण गोतमांकडे जा. तेथे जाऊन श्रमण गोतमांना असे विचार – भंते, तथागत असे वचन बोलतील का, जे इतरांना अप्रिय आणि अमनाप असेल? जर श्रमण गोतमांनी तुझ्या या प्रश्नाचे असे उत्तर दिले की – राजकुमारा, तथागत असे वचन बोलतील जे इतरांना अप्रिय आणि अमनाप असेल, तर तू त्यांना असे म्हण – भंते, मग तुमच्यात आणि सामान्य माणसात (पुथुज्जनामध्ये) काय फरक आहे? कारण सामान्य माणूसही असे वचन बोलतो जे इतरांना अप्रिय आणि अमनाप असते. पण जर श्रमण गोतमांनी तुझ्या या प्रश्नाचे असे उत्तर दिले की – राजकुमारा, तथागत असे वचन बोलणार नाहीत जे इतरांना अप्रिय आणि अमनाप असेल, तर तू त्यांना असे म्हण – भंते, मग तुम्ही देवदत्ताविषयी असे भाकीत का केले की – देवदत्त अपायगामी आहे, देवदत्त नरकगामी आहे, देवदत्त कल्पभर नरकात राहणारा आहे, देवदत्त असाध्य आहे? आणि तुमच्या त्या वचनामुळे देवदत्त क्रुद्ध आणि अप्रसन्न झाला होता. राजकुमारा, जेव्हा श्रमण गोतमांना हा दोन्ही बाजूंनी टोक असलेला (उभतोकोटिक) प्रश्न विचारला जाईल, तेव्हा ते तो न तर ओकू शकतील, न गिळू शकतील. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाच्या गळ्यात लोखंडी त्रिशूळ (काटा) अडकला असेल, तर तो तो न तर ओकू शकतो, न गिळू शकतो; त्याचप्रमाणे, राजकुमारा, श्रमण गोतमांना जेव्हा हा दोन्ही बाजूंनी टोक असलेला प्रश्न विचारला जाईल, तेव्हा ते तो न तर ओकू शकतील, न गिळू शकतील.' 86. Tena kho pana samayena daharo kumāro mando uttānaseyyako abhayassa rājakumārassa aṅke nisinno hoti. Atha kho bhagavā abhayaṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, sacāyaṃ kumāro tuyhaṃ vā pamādamanvāya dhātiyā vā pamādamanvāya kaṭṭhaṃ vā kaṭhalaṃ vā mukhe āhareyya, kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Āhareyyassāhaṃ, bhante. Sace, bhante, na sakkuṇeyyaṃ ādikeneva āhattuṃ, vāmena hatthena sīsaṃ pariggahetvā dakkhiṇena hatthena vaṅkaṅguliṃ karitvā salohitampi āhareyyaṃ. Taṃ kissa hetu? Atthi me, bhante, kumāre anukampā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ [Pg.58] anatthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ piyā manāpā tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Taṃ kissa hetu? Atthi, rājakumāra, tathāgatassa sattesu anukampā’’ti. ८६. त्या वेळी एक लहान, अजाण आणि पाठीवर झोपलेला बालक अभय राजकुमारच्या मांडीवर बसलेला होता. तेव्हा भगवंतांनी अभय राजकुमारला असे म्हटले – "राजकुमारा, तुला काय वाटते? जर या बालकाने तुझ्या निष्काळजीपणामुळे किंवा दाईच्या निष्काळजीपणामुळे लाकडाचा तुकडा किंवा खापर तोंडात टाकले, तर तू काय करशील?" "भंते, मी ते बाहेर काढीन. भंते, जर मला ते पहिल्याच प्रयत्नात बाहेर काढता आले नाही, तर डाव्या हाताने त्याचे डोके धरून आणि उजव्या हाताचे बोट वाकडे करून, रक्त आले तरीही मी ते बाहेर काढीन. त्याचे कारण काय? कारण भंते, माझ्या मनात या बालकाविषयी अनुकंपा आहे." "त्याचप्रमाणे, राजकुमारा, जे वचन तथागतांना असत्य, अवास्तव आणि अनर्थकारक असल्याचे माहीत असते, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप असते, ते वचन तथागत बोलत नाहीत. जे वचन तथागतांना सत्य आणि वास्तव असल्याचे माहीत असते, पण जे अनर्थकारक असते, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप असते, ते वचनही तथागत बोलत नाहीत. परंतु, जे वचन तथागतांना सत्य, वास्तव आणि अर्थकारक (हितकारक) असल्याचे माहीत असते, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप असते, तेथे तथागत ते वचन बोलण्यासाठी योग्य वेळ जाणणारे असतात. जे वचन तथागतांना असत्य, अवास्तव आणि अनर्थकारक असल्याचे माहीत असते, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप असते, ते वचन तथागत बोलत नाहीत. जे वचन तथागतांना सत्य आणि वास्तव असल्याचे माहीत असते, पण जे अनर्थकारक असते, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप असते, ते वचनही तथागत बोलत नाहीत. परंतु, जे वचन तथागतांना सत्य, वास्तव आणि अर्थकारक असल्याचे माहीत असते, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप असते, तेथे तथागत ते वचन बोलण्यासाठी योग्य वेळ जाणणारे असतात. त्याचे कारण काय? राजकुमारा, तथागतांच्या मनात प्राण्यांविषयी अनुकंपा असते, म्हणूनच ते योग्य वेळ जाणणारे असतात." 87. ‘‘Yeme, bhante, khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi pañhaṃ abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti, pubbeva nu kho, etaṃ, bhante, bhagavato cetaso parivitakkitaṃ hoti ‘ye maṃ upasaṅkamitvā evaṃ pucchissanti tesāhaṃ evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissāmī’ti, udāhu ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ti? ८७. "भंते, जे हे क्षत्रिय पंडित, ब्राह्मण पंडित, गृहपती पंडित आणि श्रमण पंडित प्रश्न तयार करून भगवंतांकडे येतात आणि विचारतात, तेव्हा भगवंतांच्या मनात आधीच असा विचार आलेला असतो का की – 'जे माझ्याकडे येऊन असा प्रश्न विचारतील, त्यांना मी विचारल्यावर असे उत्तर देईन', की तथागतांना ते उत्तर त्याच क्षणी (तात्काळ) सुचते?" ‘‘Tena hi, rājakumāra, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’nti? "तसे असेल तर, राजकुमारा, मी तुलाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. तुला काय वाटते, राजकुमारा, तू रथाच्या विविध भागांविषयी कुशल आहेस का?" ‘‘Evaṃ, bhante, kusalo ahaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’nti. "होय भंते, मी रथाच्या विविध भागांविषयी कुशल आहे." ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, ye taṃ upasaṅkamitvā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kiṃ nāmidaṃ rathassa aṅgapaccaṅga’nti? Pubbeva nu kho te etaṃ cetaso parivitakkitaṃ assa ‘ye maṃ upasaṅkamitvā evaṃ pucchissanti tesāhaṃ evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissāmī’ti, udāhu ṭhānasovetaṃ paṭibhāseyyā’’ti? "तुला काय वाटते, राजकुमारा, जर लोकांनी तुझ्याकडे येऊन असे विचारले की – 'रथाच्या या भागाचे नाव काय आहे?' तर तुझ्या मनात आधीच असा विचार आलेला असतो का की – 'जे माझ्याकडे येऊन असे विचारतील, त्यांना मी विचारल्यावर असे उत्तर देईन', की तुला ते उत्तर त्याच क्षणी तात्काळ सुचते?" ‘‘Ahañhi, bhante, rathiko saññāto kusalo rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ. Sabbāni me rathassa aṅgapaccaṅgāni suviditāni. Ṭhānasovetaṃ maṃ paṭibhāseyyā’’ti. "भंते, मी एक प्रसिद्ध रथचालक आहे आणि रथाच्या विविध भागांविषयी कुशल आहे. मला रथाचे सर्व भाग चांगल्या प्रकारे माहीत आहेत. त्यामुळे मला ते उत्तर त्याच क्षणी तात्काळ सुचेल." ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye te khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi pañhaṃ abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti, ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhāti. Taṃ kissa hetu? Sā hi, rājakumāra, tathāgatassa dhammadhātu suppaṭividdhā yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ti. "त्याचप्रमाणे, राजकुमार, जे कोणी विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण, विद्वान गृहस्थ आणि विद्वान श्रमण एखादा प्रश्न तयार करून तथागतांकडे येतात आणि विचारतात, तेव्हा तथागतांना त्याचे उत्तर तत्काळ स्फुरते. त्याचे कारण काय? कारण, राजकुमार, तथागतांनी त्या धम्मधातूचे (धर्माच्या मूळ तत्त्वाचे) उत्तम प्रकारे आकलन केले आहे, ज्या धम्मधातूच्या उत्तम आकलनामुळे तथागतांना त्याचे उत्तर तत्काळ स्फुरते." Evaṃ vutte, abhayo rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे बोलले गेले असता, अभय राजकुमार भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ...पे... आजपासून मला जन्मभर (प्राण असेपर्यंत) शरण गेलेला उपासक म्हणून भगवंतांनी ध्यानात ठेवावे." Abhayarājakumārasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे अभयराजकुमार सुत्त समाप्त झाले. 9. Bahuvedanīyasuttaṃ ९. बहुवेदनीय सुत्त 88. Evaṃ [Pg.59] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho pañcakaṅgo thapati yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ udāyiṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante udāyi, vedanā vuttā bhagavatā’’ti? ‘‘Tisso kho, thapati, vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, thapati, tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Evaṃ vutte, pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā; dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Dutiyampi kho āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘na kho, gahapati, dve vedanā vuttā bhagavatā; tisso vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, thapati, tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Dutiyampi kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā; dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyampi kho āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘na kho, thapati, dve vedanā vuttā bhagavatā; tisso vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, thapati, tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyampi kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā, dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Neva kho sakkhi āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ saññāpetuṃ na panāsakkhi pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ saññāpetuṃ. ८८. माझ्या ऐकण्यात असे आले आहे – एक वेळ भगवंत श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा पंचकंग सुतार जेथे आयुष्यमान उदायी होते तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन आयुष्यमान उदायींना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पंचकंग सुताराने आयुष्यमान उदायींना विचारले – "भंते उदायी, भगवंतांनी किती प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत?" "सुतारा, भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत: सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना. सुतारा, भगवंतांनी या तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत." असे म्हटले असता, पंचकंग सुतार आयुष्यमान उदायींना म्हणाला – "भंते उदायी, भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितलेल्या नाहीत; भगवंतांनी दोनच प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत – सुखद वेदना आणि दुःखद वेदना. भंते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) सुखाच्या अंतर्गत सांगितली आहे." दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान उदायींनी पंचकंग सुताराला म्हटले – "गृहपती, भगवंतांनी दोन प्रकारच्या वेदना सांगितलेल्या नाहीत; भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत. सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना – सुतारा, भगवंतांनी या तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत." दुसऱ्यांदाही पंचकंग सुताराने आयुष्यमान उदायींना म्हटले – "भंते उदायी, भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितलेल्या नाहीत; भगवंतांनी दोनच प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत – सुखद वेदना आणि दुःखद वेदना. भंते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत सुखाच्या अंतर्गत सांगितली आहे." तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान उदायींनी पंचकंग सुताराला म्हटले – "सुतारा, भगवंतांनी दोन प्रकारच्या वेदना सांगितलेल्या नाहीत; भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत. सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना – सुतारा, भगवंतांनी या तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत." तिसऱ्यांदाही पंचकंग सुताराने आयुष्यमान उदायींना म्हटले – "भंते उदायी, भगवंतांनी तीन प्रकारच्या वेदना सांगितलेल्या नाहीत, भगवंतांनी दोनच प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत – सुखद वेदना आणि दुःखद वेदना. भंते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत सुखाच्या अंतर्गत सांगितली आहे." आयुष्यमान उदायी पंचकंग सुताराला पटवून देऊ शकले नाहीत आणि पंचकंग सुतारही आयुष्यमान उदायींना पटवून देऊ शकला नाही. 89. Assosi kho āyasmā ānando āyasmato udāyissa pañcakaṅgena thapatinā saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho āyasmā ānando [Pg.60] yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando yāvatako ahosi āyasmato udāyissa pañcakaṅgena thapatinā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Evaṃ vutte, bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘santaññeva kho, ānanda, pariyāyaṃ pañcakaṅgo thapati udāyissa nābbhanumodi, santaññeva ca pana pariyāyaṃ udāyī pañcakaṅgassa thapatissa nābbhanumodi. Dvepānanda, vedanā vuttā mayā pariyāyena, tissopi vedanā vuttā mayā pariyāyena, pañcapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, chapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, aṭṭhārasapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, chattiṃsapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, aṭṭhasatampi vedanā vuttā mayā pariyāyena. Evaṃ pariyāyadesito kho, ānanda, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, ānanda, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ na samanujānissanti na samanumaññissanti na samanumodissanti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ – bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharissanti. Evaṃ pariyāyadesito kho, ānanda, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, ānanda, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ samanujānissanti samanumaññissanti samanumodissanti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ – samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharissanti’’. ८९. आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान उदायी आणि पंचकंग सुतार यांच्यातील हा संवाद ऐकला. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान उदायी आणि पंचकंग सुतार यांच्यातील सर्व संवाद भगवंतांना सांगितला. असे सांगितले असता, भगवंत आयुष्यमान आनंदांना म्हणाले – "आनंदा, पंचकंग सुताराने उदायींचे जे म्हणणे मान्य केले नाही, ते एका विशिष्ट दृष्टीकोनातून (पर्यायाने) सत्यच होते; आणि उदायींनी पंचकंग सुताराचे जे म्हणणे मान्य केले नाही, तेही एका विशिष्ट दृष्टीकोनातून सत्यच होते. आनंदा, मी एका दृष्टीकोनातून दोन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत, दुसऱ्या दृष्टीकोनातून तीन प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत, पाच प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत, सहा प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत, अठरा प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत, छत्तीस प्रकारच्या वेदना सांगितल्या आहेत आणि एकशे आठ प्रकारच्या वेदनाही सांगितल्या आहेत. आनंदा, अशा प्रकारे मी वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून धम्माचा उपदेश केला आहे. आनंदा, जेव्हा माझ्याद्वारे अशा प्रकारे वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून धम्माचा उपदेश केला गेला आहे, तेव्हा जे लोक इतरांनी चांगल्या प्रकारे मांडलेले आणि चांगल्या प्रकारे बोललेले मान्य करणार नाहीत, स्वीकारणार नाहीत आणि त्यात आनंद मानणार नाहीत, त्यांच्याकडून अशीच अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ते भांडण-तंटे करतील, वादात पडतील आणि एकमेकांवर शब्दांचे बाण चालवत जगतील. आनंदा, अशा प्रकारे मी वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून धम्माचा उपदेश केला आहे. आनंदा, जेव्हा माझ्याद्वारे अशा प्रकारे वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून धम्माचा उपदेश केला गेला आहे, तेव्हा जे लोक इतरांनी चांगल्या प्रकारे मांडलेले आणि चांगल्या प्रकारे बोललेले मान्य करतील, स्वीकारतील आणि त्यात आनंद मानतील, त्यांच्याकडून अशीच अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ते एकोप्याने, आनंदाने, वाद न घालता, दुधात पाणी मिळावे तसे एकरूप होऊन, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत जगतील." 90. ‘‘Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā…pe… jivhāviññeyyā rasā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, ānanda, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, ānanda, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ. ९०. "आनंदा, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे (चक्षुविज्ञेय) रूप, जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे आहेत; कानांनी जाणता येणारे शब्द...पे... नाकाने जाणता येणारे गंध...पे... जिभेने जाणता येणारे रस...पे... शरीराने जाणता येणारे स्पर्श (फोट्ठब्ब), जे इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे आहेत – आनंदा, हे पाच कामगुण आहेत. आनंदा, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, त्याला 'कामसुख' असे म्हटले जाते." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya – ‘etaparamaṃ sattā sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti, idamassa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati[Pg.61]. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला की, 'प्राणी जे काही सुख आणि सौमनस्य अनुभवतात, तेच सर्वोच्च आहे,' तर मी त्याचे हे म्हणणे मान्य करणार नाही. त्याचे कारण काय? आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख अस्तित्वात आहे. आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान (प्रथम झान) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya – ‘etaparamaṃ sattā sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti, idamassa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला की, 'प्राणी जे काही सुख आणि सौमनस्य अनुभवतात, तेच सर्वोच्च आहे,' तर मी त्याचे हे म्हणणे मान्य करणार नाही. त्याचे कारण काय? आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख अस्तित्वात आहे. आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे... (तपशील)... दुसरे ध्यान (द्वितीय झान) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे... (तपशील)... तिसरे ध्यान (तृतीय झान) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे... (तपशील)... चौथे ध्यान (चतुर्थ झान) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā, paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्त होण्यामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मनस्कार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' अशा भावनेने आकासानंचायतन (अनंत आकाशायतन) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, 'विज्ञान अनंत आहे' अशा भावनेने विज्ञाणंचायतन (अनंत विज्ञानायतन) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, 'काहीही नाही' अशा भावनेने आकिंचन्यायतन (अकिंचन्यायतन) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo [Pg.62] kho, ānanda, evaṃ vadeyya…pe…. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला... (तपशील)... आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून नेवसंज्ञानासंज्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." ‘‘Yo kho, ānanda, evaṃ vadeyya – ‘etaparamaṃ sattā sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti, idamassa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. "आनंदा, जर कोणी असे म्हणाला की, 'प्राणी जे काही सुख आणि सौमनस्य अनुभवतात, तेच सर्वोच्च आहे,' तर मी त्याचे हे म्हणणे मान्य करणार नाही. त्याचे कारण काय? आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख अस्तित्वात आहे. आणि आनंदा, या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख कोणते आहे? आनंदा, येथे एखादा भिक्खू सर्व प्रकारे नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून संज्ञावेदयितनिरोध (संज्ञा आणि वेदनांचा निरोध) प्राप्त करून विहरतो. आनंदा, हेच त्या सुखापेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत असे दुसरे सुख आहे." 91. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, ānanda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘saññāvedayitanirodhaṃ samaṇo gotamo āha; tañca sukhasmiṃ paññapeti. Tayidaṃ kiṃsu, tayidaṃ kathaṃsū’ti? Evaṃvādino, ānanda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘na kho, āvuso, bhagavā sukhaṃyeva vedanaṃ sandhāya sukhasmiṃ paññapeti; api ca, āvuso, yattha yattha sukhaṃ upalabbhati yahiṃ yahiṃ taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetī’’’ti. ९१. "आनंदा, अशी शक्यता आहे की, इतर पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील— 'श्रमण गौतम संज्ञा आणि वेदनांच्या निरोधाविषयी (संज्ञावेदयितनिरोध) बोलतात आणि त्याला सुख म्हणून प्रज्ञापित करतात. हे काय आहे आणि हे कसे?' आनंदा, असे बोलणाऱ्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना असे सांगितले पाहिजे— 'मित्रांनो, भगवान केवळ सुखद वेदनेचाच संदर्भ घेऊन त्याला सुख म्हणून प्रज्ञापित करत नाहीत; तर मित्रांनो, जिथे जिथे आणि ज्या ज्या प्रकारे सुख प्राप्त होते, त्या त्या सर्वांना तथागत सुख म्हणून प्रज्ञापित करतात.'" Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. "भगवान असे म्हणाले. आयुष्यमान आनंद यांनी भगवंतांच्या उपदेशाचे मनापासून स्वागत केले." Bahuvedanīyasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. "नववे बहुवेदनीय सुत्त समाप्त झाले." 10. Apaṇṇakasuttaṃ १०. "अपण्णक सुत्त" 92. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena sālā nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sālaṃ [Pg.63] anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ९२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशात मोठ्या भिक्खू संघासह चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, साला नावाच्या कोसलांच्या एका ब्राह्मण गावात पोहोचले. साला गावातील ब्राह्मण गृहपतींनी असे ऐकले – 'अहो! शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत साला गावात आले आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसह स्वतः अभिज्ञापूर्वक (विशिष्ट ज्ञानाने) जाणून व साक्षात करून प्रगट करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त (सुस्पष्ट) धम्माचा उपदेश करतात आणि केवळ परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच उत्तम असते.' त्यानंतर साला गावातील ब्राह्मण गृहपती जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर काही जणांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले; आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण करून ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी भगवंतांना आपले नाव व गोत्र सांगितले आणि ते एका बाजूला बसले. तर काही जण शांतपणे एका बाजूला बसले। 93. Ekamantaṃ nisinne kho sāleyyake brāhmaṇagahapatike bhagavā etadavoca – ‘‘atthi pana vo, gahapatayo, koci manāpo satthā yasmiṃ vo ākāravatī saddhā paṭiladdhā’’ti? ‘‘Natthi kho no, bhante, koci manāpo satthā yasmiṃ no ākāravatī saddhā paṭiladdhā’’ti. ‘‘Manāpaṃ vo, gahapatayo, satthāraṃ alabhantehi ayaṃ apaṇṇako dhammo samādāya vattitabbo. Apaṇṇako hi, gahapatayo, dhammo samatto samādinno, so vo bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Katamo ca, gahapatayo, apaṇṇako dhammo’’? ९३. एका बाजूला बसलेल्या साला गावातील ब्राह्मण गृहपतींना भगवान असे म्हणाले – 'गृहपतींनो, तुमचा असा कोणी आवडता शास्ता (गुरू) आहे का, ज्याच्यावर तुमची सकारण श्रद्धा प्रस्थापित झाली आहे?' 'भन्ते, आमचा असा कोणीही आवडता शास्ता नाही, ज्याच्यावर आमची सकारण श्रद्धा प्रस्थापित झाली आहे.' 'गृहपतींनो, जेव्हा तुम्हाला कोणताही आवडता शास्ता मिळत नाही, तेव्हा तुम्ही या अपण्णक धम्माचे (अकाट्य धम्माचे) ग्रहण करून त्याचे आचरण केले पाहिजे. कारण, गृहपतींनो, हा अपण्णक धम्म पूर्णपणे स्वीकारला आणि आचरणात आणला असता, तो दीर्घकाळापर्यंत तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. आणि गृहपतींनो, अपण्णक धम्म कोणता आहे?' 94. ‘‘Santi, gahapatayo, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ; natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko; natthi mātā, natthi pitā; natthi sattā opapātikā; natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Tesaṃyeva kho, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇānaṃ [Pg.64] eke samaṇabrāhmaṇā ujuvipaccanīkavādā. Te evamāhaṃsu – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ; atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko; atthi ayaṃ loko, atthi paro loko; atthi mātā, atthi pitā; atthi sattā opapātikā; atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, gahapatayo – ‘nanume samaṇabrāhmaṇā aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ९४. 'गृहपतींनो, काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि अशा दृष्टीचे (मताचे) आहेत – "दान देण्याला काही फळ नाही, यज्ञाला फळ नाही, हवनाला फळ नाही; चांगल्या व वाईट कर्मांचे काही फळ किंवा विपाक (परिणाम) मिळत नाही; हा लोक नाही, परलोक नाही; माता नाही, पिता नाही; ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नसतात; जगात असे सम्यक मार्गाने जाणारे आणि सम्यक आचरण करणारे श्रमण-ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी स्वतः अभिज्ञापूर्वक या लोकाला आणि परलोकाला जाणून व साक्षात करून प्रगट केले आहे." परंतु, गृहपतींनो, त्याच श्रमण-ब्राह्मणांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे काही श्रमण-ब्राह्मण आहेत. ते असे म्हणतात – "दान देण्याला फळ आहे, यज्ञाला फळ आहे, हवनाला फळ आहे; चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ आणि विपाक मिळतो; हा लोक आहे, परलोक आहे; माता आहे, पिता आहे; ओपपातिक प्राणी असतात; जगात असे सम्यक मार्गाने जाणारे आणि सम्यक आचरण करणारे श्रमण-ब्राह्मण आहेत, ज्यांनी स्वतः अभिज्ञापूर्वक या लोकाला आणि परलोकाला जाणून व साक्षात करून प्रगट केले आहे." यावर तुमचे काय मत आहे, गृहपतींनो? हे श्रमण-ब्राह्मण एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे नाहीत का?' 'होय, भन्ते!' 95. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo akusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Na hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā passanti akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva pana paraṃ lokaṃ ‘natthi paro loko’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti micchādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘natthi paro loko’ti saṅkappeti; svāssa hoti micchāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘natthi paro loko’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti micchāvācā. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘natthi paro loko’ti āha; ye te arahanto paralokaviduno tesamayaṃ paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘natthi paro loko’ti paraṃ saññāpeti ; sāssa hoti asaddhammasaññatti. Tāya ca pana asaddhammasaññattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā ariyānaṃ paccanīkatā asaddhammasaññatti attukkaṃsanā paravambhanā. Evamassime aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti micchādiṭṭhipaccayā. ९५. 'त्यात, गृहपतींनो, जे श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे आणि अशा दृष्टीचे आहेत की – "दान देण्याला काही अर्थ नाही, यज्ञाला फळ नाही... पे... ज्यांनी स्वतः अभिज्ञापूर्वक या लोकाला आणि परलोकाला जाणून व साक्षात करून प्रगट केले आहे असे श्रमण-ब्राह्मण जगात नाहीत", त्यांच्याकडून अशीच अपेक्षा केली जाऊ शकते की: ते कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित या तीन कुशल धम्मांचा त्याग करून कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित या तीन अकुशल धम्मांचे ग्रहण करून त्यांचे आचरण करतील. याचे कारण काय? कारण त्या श्रमण-ब्राह्मणांना अकुशल धम्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश (मलीनता) दिसत नाही, तसेच कुशल धम्मांमधील निष्क्रमण (अकुशलतेतून बाहेर पडणे) चे फायदे आणि शुद्धीचा पक्ष दिसत नाही. परलोक अस्तित्वात असतानाही, "परलोक नाही" अशी त्याची दृष्टी असते; ही त्याची मिथ्यादृष्टी होय. परलोक अस्तित्वात असतानाही, तो "परलोक नाही" असा संकल्प करतो; हा त्याचा मिथ्यासंकल्प होय. परलोक अस्तित्वात असतानाही, तो "परलोक नाही" असे वचन बोलतो; हे त्याचे मिथ्यावचन होय. परलोक अस्तित्वात असतानाही, तो "परलोक नाही" असे म्हणतो; जे अर्हत परलोकाला जाणणारे आहेत, त्यांच्याशी तो विरोध करतो. परलोक अस्तित्वात असतानाही, तो "परलोक नाही" असे इतरांना पटवून देतो; ही त्याची असद्धम्म-प्रज्ञापना (खोट्या धम्माची शिकवण) होय. आणि त्या असद्धम्म-प्रज्ञापनेने तो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो. अशा प्रकारे, त्याचे पूर्वीचे सुशीलत्व (सदाचार) नष्ट होते आणि दुशीलत्व (दुराचार) प्रस्थापित होते. ही मिथ्यादृष्टी, मिथ्यासंकल्प, मिथ्यावचन, अर्हतांशी विरोध, असद्धम्म-प्रज्ञापना, स्वतःची प्रशंसा आणि इतरांची निंदा – अशा प्रकारे, मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) त्याच्यामध्ये अनेक पापी अकुशल धम्म उत्पन्न होतात.' ‘‘Tatra[Pg.65], gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho natthi paro loko evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā sotthimattānaṃ karissati; sace kho atthi paro loko evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu paro loko, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho – dussīlo purisapuggalo micchādiṭṭhi natthikavādo’ti. Sace kho attheva paro loko, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaliggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo dussamatto samādinno, ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati kusalaṃ ṭhānaṃ. गृहपतींनो, त्या दोन मतांपैकी सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो – 'जर परलोक नसेल, तर हा मनुष्य शरीर नष्ट झाल्यावर स्वतःला सुरक्षित (सुखी) करेल. परंतु जर परलोक असेल, तर हा मनुष्य शरीर नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. समजा परलोक नसेलच, आणि त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरेच मानले, तरीही हा मनुष्य याच जन्मात सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो – की हा मनुष्य दुःशील, मिथ्यादृष्टी आणि नास्तिकवादी आहे. आणि जर खरोखरच परलोक असेल, तर या मनुष्याचे दोन्ही बाजूंनी नुकसान (पराजय) होईल – एक तर याच जन्मात तो सुज्ञांकडून निंदिला जाईल, आणि दुसरे म्हणजे शरीर नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. अशा प्रकारे, त्याने हा अपण्णक (निश्चित) धर्म चुकीच्या पद्धतीने स्वीकारल्यामुळे आणि आचरल्यामुळे तो केवळ एकाच बाजूला व्यापून राहतो आणि कुशल पक्षाचा त्याग करतो.' 96. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi dinnaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo akusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Passanti hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘atthi paro loko’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘atthi paro loko’ti saṅkappeti; svāssa hoti sammāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘atthi paro loko’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti sammāvācā. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘atthi paro loko’ti āha; ye te arahanto paralokaviduno tesamayaṃ na paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana paraṃ lokaṃ ‘atthi paro loko’ti paraṃ saññāpeti; sāssa hoti saddhammasaññatti. Tāya ca pana saddhammasaññattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa dussīlyaṃ pahīnaṃ hoti, susīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā ariyānaṃ apaccanīkatā saddhammasaññatti anattukkaṃsanā [Pg.66] aparavambhanā. Evamassime aneke kusalā dhammā sambhavanti sammādiṭṭhipaccayā. ९६. गृहपतींनो, त्या दोन मतांपैकी जे श्रमण-ब्राह्मण अशा सिद्धांताचे व अशा दृष्टीचे आहेत की – 'दान देण्याचे फळ असते... जे स्वतः या लोकाला आणि परलोकाला अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात,' त्यांच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की, ते कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित या तीन अकुशल धर्मांचा त्याग करून कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित या तीन कुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करतील. याचे कारण काय? कारण ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण अकुशल धर्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश (मलीनता) पाहतात, आणि कुशल धर्मांमधील नैष्क्रम्याचा (त्यागाचा) फायदा आणि शुद्धतेचा पक्ष पाहतात. शिवाय, परलोक खरोखरच अस्तित्वात असल्यामुळे, 'परलोक आहे' अशी त्याची जी दृष्टी असते, ती त्याची सम्यक दृष्टी असते. परलोक खरोखरच अस्तित्वात असल्यामुळे, 'परलोक आहे' असा जो तो संकल्प करतो, तो त्याचा सम्यक संकल्प असतो. परलोक खरोखरच अस्तित्वात असल्यामुळे, 'परलोक आहे' असे जे तो वचन बोलतो, ते त्याचे सम्यक वचन असते. परलोक खरोखरच अस्तित्वात असल्यामुळे, 'परलोक आहे' असे तो म्हणतो; जे अरहंत परलोकाला जाणणारे आहेत, त्यांच्याशी तो विरोध करत नाही. परलोक खरोखरच अस्तित्वात असल्यामुळे, 'परलोक आहे' असे तो इतरांना पटवून देतो; ती त्याची सद्धर्म-संज्ञप्ती (सद्धर्माची शिकवण) असते. आणि त्या सद्धर्म-संज्ञप्तीमुळे तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. अशा प्रकारे, त्याचे दुःशीलत्व आधीच नष्ट झालेले असते आणि सुशीलत्व प्रस्थापित झालेले असते. आणि ही सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, आर्यांशी अविरोध, सद्धर्म-संज्ञप्ती, स्वतःची प्रशंसा न करणे आणि इतरांना तुच्छ न लेखणे – हे अनेक कुशल धर्म सम्यक दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होतात. ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho atthi paro loko, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu paro loko, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso – sīlavā purisapuggalo sammādiṭṭhi atthikavādo’ti. Sace kho attheva paro loko, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaṭaggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo susamatto samādinno, ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati akusalaṃ ṭhānaṃ. गृहपतींनो, त्या दोन मतांपैकी सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो – 'जर परलोक असेल, तर हा मनुष्य शरीर नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल. समजा परलोक नसेलच, आणि त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरेच मानले, तरीही हा मनुष्य याच जन्मात सुज्ञांकडून प्रशंसनीय ठरतो – की हा मनुष्य शीलवान, सम्यक दृष्टी आणि आस्तिकवादी (अस्तित्व मानणारा) आहे. आणि जर खरोखरच परलोक असेल, तर या मनुष्याचा दोन्ही बाजूंनी विजय (लाभ) होईल – एक तर याच जन्मात तो सुज्ञांकडून प्रशंसिला जाईल, आणि दुसरे म्हणजे शरीर नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर तो सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल. अशा प्रकारे, त्याने हा अपण्णक (निश्चित) धर्म चांगल्या प्रकारे स्वीकारल्यामुळे आणि आचरल्यामुळे तो दोन्ही बाजूंना व्यापून राहतो आणि अकुशल पक्षाचा त्याग करतो.' 97. ‘‘Santi, gahapatayo, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato; karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento, chindanto chedāpento, pacanto pācento; natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento; natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. Tesaṃyeva kho, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ujuvipaccanīkavādā te evamāhaṃsu – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato [Pg.67] socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato; karoto karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento, chindanto chedāpento, pacanto pācento; atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento; atthi tatonidānaṃ puññaṃ, atthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’ti. Taṃ kiṃ maññatha, gahapatayo, nanume samaṇabrāhmaṇā aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ९७. “गृहपतींनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे सांगणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत – ‘स्वतः करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने, स्वतः अंगच्छेद करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून छेद करवून घेणाऱ्याने, स्वतः पीडा देणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून पीडा देवविणाऱ्याने, स्वतः शोक करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून शोक करविणाऱ्याने, स्वतःला कष्ट देणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला कष्ट देवविणाऱ्याने, स्वतः तडफडणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला तडफडायला लावणाऱ्याने, प्राणातिपात (जीवहत्या) करणाऱ्याने, न दिलेले (चोरी) घेणाऱ्याने, घरफोडी करणाऱ्याने, दरोडा घालणाऱ्याने, एकाच घरावर हल्ला करून लुटणाऱ्याने, वाटेत दबा धरून लुटणाऱ्याने, परस्त्रीगमन करणाऱ्याने, असत्य बोलणाऱ्याने – कर्म करणाऱ्याकडून कोणतेही पाप घडत नाही. जरी वस्तऱ्यासारखी धार असलेल्या चक्राने कोणी या पृथ्वीवरील प्राण्यांना मारून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग बनवला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम (आगम) होत नाही. जरी कोणी गंगा नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर हत्या करत, हत्या करवून घेत, अंगच्छेद करत, अंगच्छेद करवून घेत, पीडा देत, पीडा देववित गेला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. जरी कोणी गंगा नदीच्या उत्तर किनाऱ्यावर दान देत, दान देववित, यज्ञ करत, यज्ञ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. दान, इंद्रियसंयम, शीलपालन आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही.’ गृहपतींनो, त्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे काही श्रमण-ब्राह्मण आहेत, जे असे म्हणतात – ‘स्वतः करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने, स्वतः अंगच्छेद करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून छेद करवून घेणाऱ्याने, स्वतः पीडा देणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून पीडा देवविणाऱ्याने, स्वतः शोक करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून शोक करविणाऱ्याने, स्वतःला कष्ट देणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला कष्ट देवविणाऱ्याने, स्वतः तडफडणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला तडफडायला लावणाऱ्याने, प्राणातिपात (जीवहत्या) करणाऱ्याने, न दिलेले (चोरी) घेणाऱ्याने, घरफोडी करणाऱ्याने, दरोडा घालणाऱ्याने, एकाच घरावर हल्ला करून लुटणाऱ्याने, वाटेत दबा धरून लुटणाऱ्याने, परस्त्रीगमन करणाऱ्याने, असत्य बोलणाऱ्याने – कर्म करणाऱ्याकडून पाप घडते. जरी वस्तऱ्यासारखी धार असलेल्या चक्राने कोणी या पृथ्वीवरील प्राण्यांना मारून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग बनवला, तरी त्या कारणाने पाप लागते आणि पापाचा परिणाम (आगम) होतो. जरी कोणी गंगा नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर हत्या करत, हत्या करवून घेत, अंगच्छेद करत, अंगच्छेद करवून घेत, पीडा देत, पीडा देववित गेला, तरी त्या कारणाने पाप लागते आणि पापाचा परिणाम होतो. जरी कोणी गंगा नदीच्या उत्तर किनाऱ्यावर दान देत, दान देववित, यज्ञ करत, यज्ञ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने पुण्य लाभते आणि पुण्याचा परिणाम होतो. दान, इंद्रियसंयम, शीलपालन आणि सत्य बोलण्याने पुण्य लाभते आणि पुण्याचा परिणाम होतो.’ गृहपतींनो, तुम्हाला काय वाटते? हे श्रमण-ब्राह्मण एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे नाहीत का?” “होय, भंते.” 98. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato; karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento…pe… dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo akusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Na hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā passanti akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘natthi kiriyā’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti micchādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘natthi kiriyā’ti saṅkappeti; svāssa hoti [Pg.68] micchāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘natthi kiriyā’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti micchāvācā. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘natthi kiriyā’ti āha, ye te arahanto kiriyavādā tesamayaṃ paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘natthi kiriyā’ti paraṃ saññāpeti; sāssa hoti asaddhammasaññatti. Tāya ca pana asaddhammasaññattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā ariyānaṃ paccanīkatā asaddhammasaññatti attukkaṃsanā paravambhanā. Evamassime aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti micchādiṭṭhipaccayā. ९८. “गृहपतींनो, त्यापैकी जे श्रमण-ब्राह्मण असे सांगणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की – ‘स्वतः करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने... दान, इंद्रियसंयम, शीलपालन आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’, त्यांच्याकडून अशीच अपेक्षा केली जाऊ शकते की, ते कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनःसुचरित या तीन कुशल धर्मांचा त्याग करून कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनःदुश्चरित या तीन अकुशल धर्मांचे आचरण करतील. त्याचे कारण काय? कारण ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण अकुशल धर्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश (मलीनता) पाहत नाहीत, तसेच कुशल धर्मांमधील नैष्क्रम्य (त्याग), त्याचे फायदे आणि शुद्धीचा पक्ष पाहत नाहीत. वास्तविक पाहता कर्म (क्रिया) अस्तित्वात असतानाही ‘कर्म अस्तित्वात नाही’ अशी त्याची दृष्टी असते; ही त्याची ‘मिथ्या दृष्टी’ (चुकीचे मत) असते. वास्तविक पाहता कर्म अस्तित्वात असतानाही तो ‘कर्म अस्तित्वात नाही’ असा विचार करतो; हा त्याचा ‘मिथ्या संकल्प’ असतो. वास्तविक पाहता कर्म अस्तित्वात असतानाही तो ‘कर्म अस्तित्वात नाही’ असे बोलतो; ही त्याची ‘मिथ्या वाचा’ असते. वास्तविक पाहता कर्म अस्तित्वात असतानाही तो ‘कर्म अस्तित्वात नाही’ असे म्हणतो, आणि जे अर्हत क्रियावादी (कर्माचे अस्तित्व मानणारे) आहेत, त्यांच्याशी तो विरोध करतो. वास्तविक पाहता कर्म अस्तित्वात असतानाही तो ‘कर्म अस्तित्वात नाही’ असे दुसऱ्याला पटवून देतो; ही त्याची ‘असद्धर्म-प्रज्ञाप्ती’ (खोट्या धर्माची शिकवण) असते. आणि त्या असद्धर्म-प्रज्ञाप्तीद्वारे तो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि दुसऱ्याची निंदा करतो. अशा प्रकारे, त्याचे पूर्वीचे जे काही सुशिलत्व (चांगले शील) होते ते नष्ट होते आणि दुःशिलत्व (वाईट शील) प्रस्थापित होते. ही मिथ्या दृष्टी, मिथ्या संकल्प, मिथ्या वाचा, आर्यांशी विरोध, असद्धर्म-प्रज्ञाप्ती, स्वतःची प्रशंसा आणि दुसऱ्याची निंदा – हे अनेक पापी अकुशल धर्म मिथ्या दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होतात.” ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho natthi kiriyā, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā sotthimattānaṃ karissati; sace kho atthi kiriyā evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu kiriyā, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho – dussīlo purisapuggalo micchādiṭṭhi akiriyavādo’ti. Sace kho attheva kiriyā, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaliggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo dussamatto samādinno, ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati kusalaṃ ṭhānaṃ. “गृहपतींनो, याविषयी एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – ‘जर खरोखरच कर्म (क्रिया) अस्तित्वात नसेल, तर हा आदरणीय पुरुष शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) स्वतःला सुरक्षित ठेवेल. परंतु जर खरोखरच कर्म अस्तित्वात असेल, तर हा आदरणीय पुरुष शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. समजा, आपण असे मानू की कर्म अस्तित्वात नाही आणि त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे आहे; तरीही हा आदरणीय पुरुष याच जन्मात सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो की – हा दुःशील, मिथ्या दृष्टी असलेला आणि अक्रियावादी पुरुष आहे.’ परंतु जर खरोखरच कर्म अस्तित्वात असेल, तर या आदरणीय पुरुषाचा दोन्ही बाजूंनी पराभव (नुकसान) होतो – एक तर तो याच जन्मात सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो, आणि दुसरे म्हणजे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, त्याने हा अपण्णक धर्म (अकाट्य सिद्धांत) चुकीच्या पद्धतीने स्वीकारला व आचरणात आणला आहे, जो केवळ एकाच बाजूला व्यापून राहतो आणि कुशल पक्षाचा त्याग करतो.” 99. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato; karoto karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento, chindanto [Pg.69] chedāpento, pacanto pācento, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, atthi tatonidānaṃ puññaṃ, atthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo akusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Passanti hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘atthi kiriyā’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘atthi kiriyā’ti saṅkappeti; svāssa hoti sammāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘atthi kiriyā’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti sammāvācā. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘atthi kiriyā’ti āha; ye te arahanto kiriyavādā tesamayaṃ na paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana kiriyaṃ ‘atthi kiriyā’ti paraṃ saññāpeti; sāssa hoti saddhammasaññatti. Tāya ca pana saddhammasaññattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa dussīlyaṃ pahīnaṃ hoti, susīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā ariyānaṃ apaccanīkatā saddhammasaññatti anattukkaṃsanā aparavambhanā. Evamassime aneke kusalā dhammā sambhavanti sammādiṭṭhipaccayā. ९९. गृहपतींनो, त्या (दोन मतांपैकी) जे श्रमण-ब्राह्मण अशा वादाचे व अशा दृष्टीचे आहेत की— 'स्वतः कर्म करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याला, स्वतः अंग कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून कापवून घेणाऱ्याला, स्वतः छळ करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेणाऱ्याला, स्वतः शोक करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावणाऱ्याला, स्वतः कष्ट सोसणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला कष्ट देणाऱ्याला, स्वतः थरथर कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला थरथर कापायला लावणाऱ्याला; प्राणातिपात (जीवहत्या) करणाऱ्याला, चोरी करणाऱ्याला, घरफोडी करणाऱ्याला, दरोडा घालणाऱ्याला, एकाच घरावर हल्ला करून लुटणाऱ्याला, वाटेत दबा धरून लुटणाऱ्याला, परस्त्रीगमन करणाऱ्याला, असत्य बोलणाऱ्याला—असे करणाऱ्याला पाप लागते (पाप घडते). जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने या पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांचे तुकडे करून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग केला, तरी त्या कारणाने त्याला पाप लागते, आणि पापाचा संचय होतो. जरी कोणी गंगा नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर जाऊन प्राण्यांना मारत, मारवून घेत, कापत, कापवून घेत, छळ करत, छळ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला पाप लागते, आणि पापाचा संचय होतो. आणि जरी कोणी गंगा नदीच्या उत्तर किनाऱ्यावर दान देत, देववत, यज्ञ करत, यज्ञ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला पुण्य लाभते, आणि पुण्याचा संचय होतो. दान, दम (इंद्रियसंयम), शीलसंयम आणि सत्यभाषण यांमुळे पुण्य लाभते, आणि पुण्याचा संचय होतो'—अशा श्रमण-ब्राह्मणांकडून हीच अपेक्षा केली जाऊ शकते की, ते कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित या तीन अकुशल धर्मांचा त्याग करून कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनोसुचरित या तीन कुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करतील. हे कशामुळे? कारण ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण अकुशल धर्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश (मलीनता) पाहतात, आणि कुशल धर्मांमधील नैष्क्रम्य (त्याग), त्याचे फायदे आणि शुद्धीचा पक्ष पाहतात. खरोखरच कर्म (क्रिया) अस्तित्वात असताना, 'कर्म अस्तित्वात आहे' अशी ज्याची दृष्टी असते, ती त्याची 'सम्मादिट्ठि' (सम्यक् दृष्टी) असते. खरोखरच कर्म अस्तित्वात असताना, 'कर्म अस्तित्वात आहे' असा जो संकल्प करतो, तो त्याचा 'सम्मासंकप्प' (सम्यक् संकल्प) असतो. खरोखरच कर्म अस्तित्वात असताना, 'कर्म अस्तित्वात आहे' असे जो वचन बोलतो, ती त्याची 'सम्मावाचा' (सम्यक् वाचा) असते. खरोखरच कर्म अस्तित्वात असताना, 'कर्म अस्तित्वात आहे' असे जो म्हणतो, तो क्रियावादी असणाऱ्या अर्हंतांचा विरोध करत नाही. खरोखरच कर्म अस्तित्वात असताना, 'कर्म अस्तित्वात आहे' असे जो दुसऱ्याला पटवून देतो, ती त्याची 'सद्धम्मसञ्ञत्ति' (सद्धर्माची प्रज्ञापना) असते. आणि त्या सद्धर्माच्या प्रज्ञापनेने तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि दुसऱ्याची निंदा करत नाही. अशा प्रकारे त्याचे दुःशीलत्व (वाईट शील) आधीच नष्ट झालेले असते आणि सुशीलता प्रस्थापित झालेली असते—आणि ही सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, आर्यांशी अविरोध, सद्धर्माची प्रज्ञापना, स्वतःची प्रशंसा न करणे आणि दुसऱ्याची निंदा न करणे (हे सर्व त्याच्या ठायी असते). अशा प्रकारे, हे अनेक कुशल धर्म सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होतात. ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho atthi kiriyā, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu kiriyā, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso – sīlavā purisapuggalo sammādiṭṭhi kiriyavādo’ti. Sace kho attheva kiriyā, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaṭaggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo susamatto samādinno, ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati akusalaṃ ṭhānaṃ. गृहपतींनो, तेथे सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो— 'जर खरोखरच कर्म (क्रिया) अस्तित्वात असेल, तर हा आदरणीय पुरुष शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होईल. समजा, कर्म अस्तित्वात नसेल आणि त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणेच खरे असेल, तरीही हा आदरणीय पुरुष याच जन्मात सुज्ञांकडून प्रशंसिला जाईल की— हा शीलवान पुरुष, सम्यक् दृष्टी असलेला आणि क्रियावादी आहे.' जर खरोखरच कर्म अस्तित्वात असेल, तर या आदरणीय पुरुषाला दोन्ही बाजूंनी विजय (लाभ) मिळतो—एक तर तो याच जन्मात सुज्ञांकडून प्रशंसिला जातो, आणि दुसरे म्हणजे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. अशा प्रकारे, त्याने हा 'अपण्णक' (अकाट्य/निश्चित) धर्म चांगल्या प्रकारे स्वीकारलेला आणि आचरलेला असतो, जो दोन्ही बाजूंना व्यापून राहतो आणि अकुशल पक्षाचा त्याग करतो. 100. ‘‘Santi[Pg.70], gahapatayo, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo; sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṃgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Tesaṃyeva kho, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ujuvipaccanīkavādā. Te evamāhaṃsu – ‘atthi hetu, atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. Atthi hetu, atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; sahetū sappaccayā sattā visujjhanti. Atthi balaṃ, atthi vīriyaṃ, atthi purisathāmo, atthi purisaparakkamo; na sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṃgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, gahapatayo, nanume samaṇabrāhmaṇā aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā’ti? ‘Evaṃ, bhante’. १००. गृहपतींनो, काही श्रमण-ब्राह्मण अशा वादाचे व अशा दृष्टीचे आहेत की— 'प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणतेही कारण (प्रत्यय) नाही; हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी (शुद्धतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणतेही कारण नाही; हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी शुद्ध होतात. कोणतेही बळ नाही, कोणतेही वीर्य (पराक्रम) नाही, मानवी सामर्थ्य नाही, मानवी पुरुषार्थ नाही. सर्व सत्त्व (प्राणी), सर्व प्राण, सर्व भूत आणि सर्व जीव हे परवश, दुर्बळ आणि वीर्यहीन आहेत; ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन (त्यानुसार बदलून) सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.' गृहपतींनो, त्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे काही श्रमण-ब्राह्मण आहेत. ते असे म्हणतात— 'प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी हेतू आहे, कारण आहे; हेतूसहित आणि कारणासहित प्राणी मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हेतू आहे, कारण आहे; हेतूसहित आणि कारणासहित प्राणी शुद्ध होतात. बळ आहे, वीर्य आहे, मानवी सामर्थ्य आहे, मानवी पुरुषार्थ आहे. सर्व सत्त्व, सर्व प्राण, सर्व भूत आणि सर्व जीव हे परवश, दुर्बळ आणि वीर्यहीन नाहीत; तसेच ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेत नाहीत.' गृहपतींनो, तुम्हाला काय वाटते? हे श्रमण-ब्राह्मण एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे नाहीत का? 'होय, भंते!' (असे त्यांनी उत्तर दिले.) 101. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo; sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṃgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo akusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Na hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā passanti akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘natthi [Pg.71] hetū’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti micchādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘natthi hetū’ti saṅkappeti; svāssa hoti micchāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘natthi hetū’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti micchāvācā. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘natthi hetū’ti āha; ye te arahanto hetuvādā tesamayaṃ paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘natthi hetū’ti paraṃ saññāpeti; sāssa hoti asaddhammasaññatti. Tāya ca pana asaddhammasaññattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā ariyānaṃ paccanīkatā asaddhammasaññatti attānukkaṃsanā paravambhanā. Evamassime aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti micchādiṭṭhipaccayā. १०१. “गृहपतींनो, त्या (मतां)मध्ये जे श्रमण व ब्राह्मण अशा वादाचे व अशा दृष्टीचे आहेत की – ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही; हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय प्राणी संक्लिष्ट होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय प्राणी विशुद्ध होतात. बल नाही, वीर्य नाही, पुरुष-सामर्थ्य नाही, पुरुष-पराक्रम नाही; सर्व प्राणी, सर्व प्राणधारी, सर्व भूत (उत्पन्न झालेले जीव), सर्व जीव हे विवश, निर्बल आणि वीर्यहीन आहेत; ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या परिणामाने (बदलाने) सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात’ – त्यांच्याकडून काय अपेक्षा केली जाऊ शकते? ते कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनःसुचरित या तीन कुशल धर्मांचा त्याग करून कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनःदुश्चरित या तीन अकुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करतील. ते कशामुळे? कारण ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण अकुशल धर्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश पाहत नाहीत, तसेच कुशल धर्मांमधील नैष्क्रम्याचा (त्यागाचा) लाभ आणि विशुद्धीचा पक्ष पाहत नाहीत. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असतानाही ‘हेतू नाही’ अशी त्याची दृष्टी असते; ही त्याची मिथ्यादृष्टी असते. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असतानाही तो ‘हेतू नाही’ असा संकल्प करतो; हा त्याचा मिथ्यासंकल्प असतो. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असतानाही तो ‘हेतू नाही’ असे वचन बोलतो; हे त्याचे मिथ्यावचन असते. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असतानाही तो ‘हेतू नाही’ असे म्हणतो; याद्वारे तो हेतूवादी असणाऱ्या अर्हंतांचा विरोध करतो. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असतानाही तो ‘हेतू नाही’ असे दुसऱ्याला पटवून देतो; ही त्याची असद्धम्म-प्रज्ञप्ती (असत्य धर्माची शिकवण) असते. आणि त्या असद्धम्म-प्रज्ञप्तीद्वारे तो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि दुसऱ्याची निंदा करतो. अशा प्रकारे, त्याचे पूर्वीचे जे सुशिलत्व (सदाचार) होते ते नष्ट होते आणि दुशिलत्व (दुराचार) समोर उभे ठाकते. ही मिथ्यादृष्टी, मिथ्यासंकल्प, मिथ्यावचन, आर्यांचा विरोध, असद्धम्म-प्रज्ञप्ती, स्वतःची प्रशंसा आणि दुसऱ्याची निंदा – अशा प्रकारे, मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) त्याच्यामध्ये हे अनेक पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होतात.” ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho natthi hetu, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sotthimattānaṃ karissati; sace kho atthi hetu, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu hetu, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho – dussīlo purisapuggalo micchādiṭṭhi ahetukavādo’ti. Sace kho attheva hetu, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaliggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ gārayho, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo dussamatto samādinno, ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati kusalaṃ ṭhānaṃ. “गृहपतींनो, त्या बाबतीत एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – ‘जर खरोखरच हेतू नसेल, तर हा पूजनीय पुरुष शरीर नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर स्वतःला सुरक्षित (सुखी) करेल; पण जर खरोखरच हेतू असेल, तर हा पूजनीय पुरुष शरीर नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. समजा हेतू नसेल आणि त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे असेल, तरीही हा पूजनीय पुरुष याच जन्मात सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो की – हा पुरुष दुराचारी, मिथ्यादृष्टी आणि अहेतुकवादी आहे. आणि जर खरोखरच हेतू असेल, तर या पूजनीय पुरुषाचा दोन्ही बाजूंनी पराभव (नुकसान) होतो – एक तर तो याच जन्मात सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो, आणि दुसरे म्हणजे शरीर नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, त्याने हा अपण्णक (निश्चित/दोषरहित) सिद्धांत चुकीच्या पद्धतीने स्वीकारल्यामुळे आणि आचरणात आणल्यामुळे तो केवळ एकाच बाजूला व्यापून राहतो आणि कुशल पक्षाचा त्याग करतो.’” 102. ‘‘Tatra, gahapatayo, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi hetu, atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. Atthi hetu, atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; sahetū sappaccayā sattā visujjhanti. Atthi balaṃ, atthi vīriyaṃ, atthi purisathāmo, atthi purisaparakkamo; na sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṃgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ? Yamidaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime tayo [Pg.72] akusale dhamme abhinivajjetvā yamidaṃ kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime tayo kusale dhamme samādāya vattissanti. Taṃ kissa hetu? Passanti hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘atthi hetū’ tissa diṭṭhi hoti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘atthi hetū’ti saṅkappeti; svāssa hoti sammāsaṅkappo. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘atthi hetū’ti vācaṃ bhāsati; sāssa hoti sammāvācā. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘atthi hetū’ti āha, ye te arahanto hetuvādā tesamayaṃ na paccanīkaṃ karoti. Santaṃyeva kho pana hetuṃ ‘atthi hetū’ti paraṃ saññāpeti; sāssa hoti saddhammasaññatti. Tāya ca pana saddhammasaññattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Iti pubbeva kho panassa dussīlyaṃ pahīnaṃ hoti, susīlyaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ayañca sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā ariyānaṃ apaccanīkatā saddhammasaññatti anattukkaṃsanā aparavambhanā. Evamassime aneke kusalā dhammā sambhavanti sammādiṭṭhipaccayā. १०२. “गृहपतींनो, त्या (मतां)मध्ये जे श्रमण व ब्राह्मण अशा वादाचे व अशा दृष्टीचे आहेत की – ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) हेतू आहे, प्रत्यय (कारण) आहे; हेतूसहित आणि प्रत्ययासहित प्राणी संक्लिष्ट होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हेतू आहे, प्रत्यय आहे; हेतूसहित आणि प्रत्ययासहित प्राणी विशुद्ध होतात. बल आहे, वीर्य आहे, पुरुष-सामर्थ्य आहे, पुरुष-पराक्रम आहे; सर्व प्राणी, सर्व प्राणधारी, सर्व भूत (उत्पन्न झालेले जीव), सर्व जीव हे विवश, निर्बल आणि वीर्यहीन नाहीत; तसेच ते केवळ नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन बदलत राहून सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात असे नाही’ – त्यांच्याकडून काय अपेक्षा केली जाऊ शकते? ते कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनःदुश्चरित या तीन अकुशल धर्मांचा त्याग करून कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनःसुचरित या तीन कुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करतील. ते कशामुळे? कारण ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण अकुशल धर्मांमधील दोष, हीनता आणि संक्लेश पाहतात, तसेच कुशल धर्मांमधील नैष्क्रम्याचा (त्यागाचा) लाभ आणि विशुद्धीचा पक्ष पाहतात. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असताना ‘हेतू आहे’ अशी त्याची दृष्टी असते; ही त्याची सम्यक दृष्टी असते. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असताना तो ‘हेतू आहे’ असा संकल्प करतो; हा त्याचा सम्यक संकल्प असतो. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असताना तो ‘हेतू आहे’ असे वचन बोलतो; हे त्याचे सम्यक वचन असते. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असताना तो ‘हेतू आहे’ असे म्हणतो; याद्वारे तो हेतूवादी असणाऱ्या अर्हंतांचा विरोध करत नाही. वास्तविक पाहता हेतू अस्तित्वात असताना तो ‘हेतू आहे’ असे दुसऱ्याला पटवून देतो; ही त्याची सद्धम्म-प्रज्ञप्ती (सत्य धर्माची शिकवण) असते. आणि त्या सद्धम्म-प्रज्ञप्तीद्वारे तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि दुसऱ्याची निंदा करत नाही. अशा प्रकारे, त्याचे पूर्वीचे जे दुशिलत्व (दुराचार) होते ते नष्ट होते आणि सुशिलत्व (सदाचार) प्रस्थापित होते. ही सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वचन, आर्यांचा विरोध न करणे, सद्धम्म-प्रज्ञप्ती, स्वतःची प्रशंसा न करणे आणि दुसऱ्याची निंदा न करणे – अशा प्रकारे, सम्यक दृष्टीच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) त्याच्यामध्ये हे अनेक कुशल धर्म उत्पन्न होतात.” ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘sace kho atthi hetu, evamayaṃ bhavaṃ purisapuggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Kāmaṃ kho pana māhu hetu, hotu nesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ; atha ca panāyaṃ bhavaṃ purisapuggalo diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso – sīlavā purisapuggalo sammādiṭṭhi hetuvādo’ti. Sace kho atthi hetu, evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayattha kaṭaggaho – yañca diṭṭheva dhamme viññūnaṃ pāsaṃso, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati. Evamassāyaṃ apaṇṇako dhammo susamatto samādinno, ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati, riñcati akusalaṃ ṭhānaṃ. गृहपतींनो, त्या बाबतीत सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – 'जर खरोखरच हेतू असेल, तर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर हा सत्पुरुष सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होईल. समजा, जरी हेतू नसेल आणि त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे मानले, तरीही हा सत्पुरुष याच जन्मात सुज्ञांकडून प्रशंसिला जातो की – हा शीलवान, सम्यक् दृष्टी असलेला आणि हेतूवादी पुरुष आहे. जर खरोखरच हेतू असेल, तर या आदरणीय सत्पुरुषाला दोन्ही बाजूंनी यश मिळते – एक तर याच जन्मात सुज्ञांकडून त्याची प्रशंसा होते आणि दुसरे म्हणजे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. अशा प्रकारे त्याचा हा अपण्णक धम्म योग्य प्रकारे स्वीकारलेला आणि आचरलेला असून, तो दोन्ही बाजूंना व्यापून राहतो आणि अकुशल स्थानाचा त्याग करतो.' 103. ‘‘Santi, gahapatayo, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso āruppā’ti. Tesaṃyeva kho, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ujuvipaccanīkavādā. Te evamāhaṃsu – ‘atthi sabbaso āruppā’ti. Taṃ kiṃ maññatha, gahapatayo, nanume samaṇabrāhmaṇā aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tatra[Pg.73], gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso āruppā’ti, idaṃ me adiṭṭhaṃ; yepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi sabbaso āruppā’ti, idaṃ me aviditaṃ. Ahañceva kho pana ajānanto apassanto ekaṃsena ādāya vohareyyaṃ – idameva saccaṃ, moghamaññanti, na metaṃ assa patirūpaṃ. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso āruppā’ti, sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, ṭhānametaṃ vijjati – ye te devā rūpino manomayā, apaṇṇakaṃ me tatrūpapatti bhavissati. Ye pana te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi sabbaso āruppā’ti, sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, ṭhānametaṃ vijjati – ye te devā arūpino saññāmayā, apaṇṇakaṃ me tatrūpapatti bhavissati. Dissanti kho pana rūpādhikaraṇaṃ daṇḍādāna-satthādāna-kalaha-viggaha-vivāda-tuvaṃtuvaṃ-pesuñña-musāvādā. ‘Natthi kho panetaṃ sabbaso arūpe’’’ti. So iti paṭisaṅkhāya rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. १०३. गृहपतींनो, काही श्रमण व ब्राह्मण असे मानणारे व अशी दृष्टी असणारे आहेत की – 'सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात नाहीत.' गृहपतींनो, त्याच श्रमण-ब्राह्मणांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे काही श्रमण व ब्राह्मण आहेत, जे असे म्हणतात – 'सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात आहेत.' गृहपतींनो, तुम्हाला काय वाटते? हे श्रमण व ब्राह्मण एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे नाहीत का? 'होय, भन्ते.' गृहपतींनो, त्या बाबतीत सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – 'जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात नाहीत, ते मी पाहिलेले नाही; आणि जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात आहेत, ते मला माहीत नाही. जर मी न जाणता व न पाहता एकाच बाजूचा आग्रह धरून असे म्हटले की – हेच खरे आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, तर ते माझ्यासाठी योग्य होणार नाही. जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात नाहीत, जर त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे असेल, तर ही शक्यता आहे की – जे रूपवान व मनोमय देव आहेत, त्यांच्यामध्ये माझा जन्म निश्चितपणे होईल. परंतु, जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा अरूप लोक अस्तित्वात आहेत, जर त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे असेल, तर ही शक्यता आहे की – जे अरूप व संज्ञामय देव आहेत, त्यांच्यामध्ये माझा जन्म निश्चितपणे होईल. लाठी-काठी उचलणे, शस्त्रे हाती घेणे, भांडणे, कलह, वादविवाद, तू-तू मै-मै, चहाडी आणि असत्य बोलणे हे सर्व रूपाच्या कारणानेच दिसून येते. परंतु अरूप लोकांमध्ये हे सर्वथा अस्तित्वात नसते.' तो असा विचार करून रूपांविषयीच निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतो. 104. ‘‘Santi, gahapatayo, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso bhavanirodho’ti. Tesaṃyeva kho, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ujuvipaccanīkavādā. Te evamāhaṃsu – ‘atthi sabbaso bhavanirodho’ti. Taṃ kiṃ maññatha, gahapatayo, nanume samaṇabrāhmaṇā aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tatra, gahapatayo, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso bhavanirodho’ti, idaṃ me adiṭṭhaṃ; yepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi sabbaso bhavanirodho’ti, idaṃ me aviditaṃ. Ahañceva kho pana ajānanto apassanto ekaṃsena ādāya vohareyyaṃ – idameva saccaṃ, moghamaññanti, na metaṃ assa patirūpaṃ. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso bhavanirodho’ti, sace tesaṃ bhavataṃ [Pg.74] samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, ṭhānametaṃ vijjati – ye te devā arūpino saññāmayā apaṇṇakaṃ me tatrūpapatti bhavissati. Ye pana te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi sabbaso bhavanirodho’ti, sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, ṭhānametaṃ vijjati – yaṃ diṭṭheva dhamme parinibbāyissāmi. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi sabbaso bhavanirodho’ti, tesamayaṃ diṭṭhi sārāgāya santike, saṃyogāya santike, abhinandanāya santike, ajjhosānāya santike, upādānāya santike. Ye pana te bhonto samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘atthi sabbaso bhavanirodho’ti, tesamayaṃ diṭṭhi asārāgāya santike, asaṃyogāya santike, anabhinandanāya santike, anajjhosānāya santike, anupādānāya santike’’’ti. So iti paṭisaṅkhāya bhavānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. १०४. गृहपतींनो, काही श्रमण व ब्राह्मण असे मानणारे व अशी दृष्टी असणारे आहेत की – 'सर्वथा भव-निरोध नाही.' गृहपतींनो, त्याच श्रमण-ब्राह्मणांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे काही श्रमण व ब्राह्मण आहेत, जे असे म्हणतात – 'सर्वथा भव-निरोध आहे.' गृहपतींनो, तुम्हाला काय वाटते? हे श्रमण व ब्राह्मण एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध मत मांडणारे नाहीत का? 'होय, भन्ते.' गृहपतींनो, त्या बाबतीत सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – 'जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध नाही, ते मी पाहिलेले नाही; आणि जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध आहे, ते मला माहीत नाही. जर मी न जाणता व न पाहता एकाच बाजूचा आग्रह धरून असे म्हटले की – हेच खरे आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, तर ते माझ्यासाठी योग्य होणार नाही. जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध नाही, जर त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे असेल, तर ही शक्यता आहे की – जे अरूप व संज्ञामय देव आहेत, त्यांच्यामध्ये माझा जन्म निश्चितपणे होईल. परंतु, जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध आहे, जर त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे म्हणणे खरे असेल, तर ही शक्यता आहे की – मी याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करीन. जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध नाही, त्यांची ही दृष्टी रागाच्या जवळ जाणारी आहे, संयोगाच्या जवळ जाणारी आहे, अभिनंदनाच्या जवळ जाणारी आहे, अध्यवसानाच्या जवळ जाणारी आहे, उपादानाच्या जवळ जाणारी आहे. परंतु, जे आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात व अशी दृष्टी बाळगतात की – सर्वथा भव-निरोध आहे, त्यांची ही दृष्टी विरागाच्या जवळ जाणारी आहे, असंयोगाच्या जवळ जाणारी आहे, अनभिनंदनाच्या जवळ जाणारी आहे, अनध्यवसानाच्या जवळ जाणारी आहे, अनुपादानाच्या जवळ जाणारी आहे.' तो असा विचार करून भवांविषयीच निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतो. 105. ‘‘Cattārome, gahapatayo, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, gahapatayo, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto. Idha, gahapatayo, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha, gahapatayo, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha, gahapatayo, ekacco puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto; so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. १०५. गृहपतींनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? गृहपतींनो, येथे एखादी व्यक्ती स्वतःला ताप देणारी असते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. गृहपतींनो, येथे एखादी व्यक्ती इतरांना ताप देणारी असते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. गृहपतींनो, येथे एखादी व्यक्ती स्वतःलाही ताप देणारी असते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, तसेच इतरांनाही ताप देणारी असते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. गृहपतींनो, येथे एखादी व्यक्ती स्वतःलाही ताप देणारी नसते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते, तसेच इतरांनाही ताप देणारी नसते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते; ती व्यक्ती स्वतःला न छळणारी, इतरांना न छळणारी, याच जन्मात तृष्णाविरहित, शांत झालेली, शीतल झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि स्वतः ब्रह्मभूत होऊन विहरते. 106. ‘‘Katamo ca, gahapatayo, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, gahapatayo, ekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Ayaṃ vuccati, gahapatayo, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto. १०६. “आणि गृहपतींनो, स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या (तपश्चर्येच्या) अभ्यासात मग्न असणारा व्यक्ती कोणता? गृहपतींनो, या जगात एखादा मनुष्य वस्त्रहीन (नग्न) राहतो, शिष्टाचारांचे उल्लंघन करतो, हातानेच (मल-मूत्र) पुसतो... इत्यादी... अशा प्रकारे तो शरीराला अनेक प्रकारच्या क्लेशांनी तापवण्याच्या आणि छळण्याच्या अभ्यासात मग्न होऊन राहतो. गृहपतींनो, या व्यक्तीला स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा व्यक्ती असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo [Pg.75] ca, gahapatayo, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, gahapatayo, ekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko…pe… ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Ayaṃ vuccati, gahapatayo, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto. “आणि गृहपतींनो, इतरांना क्लेश देणारा आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असणारा व्यक्ती कोणता? गृहपतींनो, या जगात एखादा मनुष्य मेंढपाळ (मेंढ्या मारणारा), डुकरे मारणारा (खाटीक)... इत्यादी... किंवा इतर जे काही क्रूर कर्मांमध्ये गुंतलेले असतात. गृहपतींनो, या व्यक्तीला इतरांना क्लेश देणारा आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असणारा व्यक्ती असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, gahapatayo, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, gahapatayo, ekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto…pe… tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Ayaṃ vuccati, gahapatayo, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. “आणि गृहपतींनो, स्वतःलाही क्लेश देणारा व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा आणि इतरांनाही क्लेश देणारा व इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असणारा व्यक्ती कोणता? गृहपतींनो, या जगात एखादा मनुष्य अभिषिक्त क्षत्रिय राजा असतो... इत्यादी... आणि त्याचे दास, दूत व सेवक दंडाच्या आणि भयाने घाबरून, डोळ्यात अश्रू आणून, रडत-रडत कामे करतात. गृहपतींनो, या व्यक्तीला स्वतःला क्लेश देणारा व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा आणि इतरांनाही क्लेश देणारा व इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असणारा व्यक्ती असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, gahapatayo, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto; so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati? Idha, gahapatayo, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. “आणि गृहपतींनो, जो स्वतःलाही क्लेश देत नाही व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, आणि इतरांनाही क्लेश देत नाही व इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न नसतो; जो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि सुखाचा अनुभव घेणारा होऊन पवित्र आत्म्याने (श्रेष्ठ भावाने) विहरतो, असा व्यक्ती कोणता? गृहपतींनो, या जगात तथागत, अर्हत, सम्यक संबुद्ध उत्पन्न होतात... इत्यादी... ते मनाला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणाऱ्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या, प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतात. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि मनाची एकाग्रता असणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या, प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान)... इत्यादी... तिसऱ्या ध्यानाचा... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतात.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti. So evaṃ samāhite [Pg.76] citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ vuccati, gahapatayo, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto; so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī’’ti. “ते अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पूर्वेनिवासानुस्मृती ज्ञानासाठी) चित्त वळवतात. ते आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी... अशा प्रकारे सविस्तरपणे आणि कारणांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. ते अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी (च्युतूपपात ज्ञानासाठी) चित्त वळवतात. ते मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा दिव्य आणि विशुद्ध चक्षूंनी प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना, हीन व श्रेष्ठ, सुवर्ण (सुंदर) व दुर्वर्ण (कुरूप), सुगतीला गेलेले व दुर्गतीला गेलेले पाहतात... इत्यादी... आणि प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना जाणतात. ते अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्षय ज्ञानासाठी) चित्त वळवतात. ते 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतात... इत्यादी... 'हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' हे यथार्थपणे जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही' असे ते जाणतात. गृहपतींनो, या व्यक्तीला स्वतःलाही क्लेश न देणारा व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसणारा, आणि इतरांनाही क्लेश न देणारा व इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न नसणारा व्यक्ती म्हटले जाते; जो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि सुखाचा अनुभव घेणारा होऊन पवित्र आत्म्याने (श्रेष्ठ भावाने) विहरतो.” Evaṃ vutte, sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gate’’ti. असे म्हटले असता, सालेय्यक येथील ब्राह्मण आणि गृहपती भगवंतांना म्हणाले – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! हे गौतम, जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही सर्वजण आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. आदरणीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून आयुष्यभर शरण आलेले उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Apaṇṇakasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे अपण्णक सुत्त समाप्त झाले. Gahapativaggo niṭṭhito paṭhamo. पहिला गहपतिवग्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Kandaranāgarasekhavato ca, potaliyo puna jīvakabhacco; Upālidamatho kukkuraabhayo, bahuvedanīyāpaṇṇakato dasamo. कंदरक, नागर (अट्ठकनागर), सेख (सेखपटिपदा), पोतलिय, पुन्हा जीवकभच्च (जीवक), उपालि, कुक्कुर (कुक्कुरवतिक), अभय (अभयराजकुमार), बहुवेदनीय आणि दहावे अपण्णक सुत्त. 2. Bhikkhuvaggo २. भिक्खू वग्ग 1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ १. अम्बलट्ठिक राहुलवाद सुत्त 107. [Pg.77] Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā rāhulo ambalaṭṭhikāyaṃ viharati. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena ambalaṭṭhikā yenāyasmā rāhulo tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āsanaṃ paññāpesi, udakañca pādānaṃ. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhālesi. Āyasmāpi kho rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १०७. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहरत होते. त्या वेळी आयुष्यमान राहुल अम्बलट्ठिक येथे विहरत होते. त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे अम्बलट्ठिक होते आणि जेथे आयुष्यमान राहुल होते, तेथे गेले. आयुष्यमान राहुल यांनी भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. पाहून त्यांनी आसन तयार केले आणि पाय धुण्यासाठी पाणी ठेवले. भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसून त्यांनी आपले पाय धुतले. आयुष्यमान राहुल यांनीही भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. 108. Atha kho bhagavā parittaṃ udakāvasesaṃ udakādhāne ṭhapetvā āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ parittaṃ udakāvasesaṃ udakādhāne ṭhapita’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ parittakaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti. Atha kho bhagavā parittaṃ udakāvasesaṃ chaḍḍetvā āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, parittaṃ udakāvasesaṃ chaḍḍita’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ chaḍḍitaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti. Atha kho bhagavā taṃ udakādhānaṃ nikkujjitvā āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ udakādhānaṃ nikkujjita’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ nikkujjitaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti. Atha kho bhagavā taṃ udakādhānaṃ ukkujjitvā āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ udakādhānaṃ rittaṃ tuccha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ rittaṃ tucchaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjāti. Seyyathāpi, rāhula, rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro saṅgāmagato purimehipi pādehi kammaṃ karoti, pacchimehipi pādehi kammaṃ karoti, purimenapi kāyena kammaṃ karoti, pacchimenapi kāyena kammaṃ karoti, sīsenapi kammaṃ karoti, kaṇṇehipi [Pg.78] kammaṃ karoti, dantehipi kammaṃ karoti, naṅguṭṭhenapi kammaṃ karoti; rakkhateva soṇḍaṃ. Tattha hatthārohassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro saṅgāmagato purimehipi pādehi kammaṃ karoti, pacchimehipi pādehi kammaṃ karoti…pe… naṅguṭṭhenapi kammaṃ karoti; rakkhateva soṇḍaṃ. Apariccattaṃ kho rañño nāgassa jīvita’nti. Yato kho, rāhula, rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro saṅgāmagato purimehipi pādehi kammaṃ karoti, pacchimehipi pādehi kammaṃ karoti…pe… naṅguṭṭhenapi kammaṃ karoti, soṇḍāyapi kammaṃ karoti, tattha hatthārohassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro saṅgāmagato purimehipi pādehi kammaṃ karoti, pacchimehipi pādehi kammaṃ karoti, purimenapi kāyena kammaṃ karoti, pacchimenapi kāyena kammaṃ karoti, sīsenapi kammaṃ karoti, kaṇṇehipi kammaṃ karoti, dantehipi kammaṃ karoti, naṅguṭṭhenapi kammaṃ karoti, soṇḍāyapi kammaṃ karoti. Pariccattaṃ kho rañño nāgassa jīvitaṃ. Natthi dāni kiñci rañño nāgassa akaraṇīya’nti. Evameva kho, rāhula, yassa kassaci sampajānamusāvāde natthi lajjā, nāhaṃ tassa kiñci pāpaṃ akaraṇīyanti vadāmi. Tasmātiha te, rāhula, ‘hassāpi na musā bhaṇissāmī’ti – evañhi te, rāhula, sikkhitabbaṃ. १०८. त्यानंतर भगवंतांनी पाण्याच्या पात्रात थोडेसे उरलेले पाणी ठेवून आयुष्यमान राहुलाला संबोधित केले – “राहुला, पात्रात ठेवलेले हे थोडेसे उरलेले पाणी तुला दिसत आहे का?” “होय, भन्ते.” “राहुला, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व देखील इतकेच थोडे असते.” त्यानंतर भगवंतांनी ते थोडेसे उरलेले पाणी फेकून दिले आणि आयुष्यमान राहुलाला संबोधित केले – “राहुला, हे फेकून दिलेले थोडेसे उरलेले पाणी तुला दिसत आहे का?” “होय, भन्ते.” “राहुला, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व देखील असेच फेकून दिल्यासारखे असते.” त्यानंतर भगवंतांनी ते पाण्याचे पात्र पालथे घातले आणि आयुष्यमान राहुलाला संबोधित केले – “राहुला, हे पालथे घातलेले पाण्याचे पात्र तुला दिसत आहे का?” “होय, भन्ते.” “राहुला, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व देखील असेच पालथे घातल्यासारखे असते.” त्यानंतर भगवंतांनी ते पाण्याचे पात्र उताणे केले आणि आयुष्यमान राहुलाला संबोधित केले – “राहुला, हे रिकामे, रिते पाण्याचे पात्र तुला दिसत आहे का?” “होय, भन्ते.” “राहुला, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व देखील असेच रिकामे आणि रिते असते. जसे की, राहुला, राजाचा एखादा धिप्पाड, कुलीन, रथाच्या दांड्यासारखे मोठे सुळे असलेला, युद्धात वावरणारा आणि युद्धभूमीवर गेलेला राजहत्ती आपल्या पुढच्या पायांनी काम करतो, मागच्या पायांनी काम करतो, पुढच्या शरीराने काम करतो, मागच्या शरीराने काम करतो, डोक्याने काम करतो, कानांनी काम करतो, सुळ्यांनी काम करतो, शेपटीनेही काम करतो; परंतु आपली सोंड मात्र सुरक्षित ठेवतो. तिथे हत्तीस्वाराच्या मनात असा विचार येतो – ‘हा राजाचा धिप्पाड, कुलीन, रथाच्या दांड्यासारखे मोठे सुळे असलेला, युद्धात वावरणारा आणि युद्धभूमीवर गेलेला राजहत्ती आपल्या पुढच्या पायांनी काम करतो, मागच्या पायांनी काम करतो... तसेच शेपटीनेही काम करतो; परंतु आपली सोंड मात्र सुरक्षित ठेवतो. या राजहत्तीने अजून आपले प्राण समर्पित केलेले नाहीत.’ परंतु, राहुला, जेव्हा तो राजाचा धिप्पाड, कुलीन, रथाच्या दांड्यासारखे मोठे सुळे असलेला, युद्धात वावरणारा आणि युद्धभूमीवर गेलेला राजहत्ती आपल्या पुढच्या पायांनी काम करतो, मागच्या पायांनी काम करतो... शेपटीनेही काम करतो आणि आपल्या सोंडेनेही काम करतो, तेव्हा हत्तीस्वाराच्या मनात असा विचार येतो – ‘हा राजाचा धिप्पाड, कुलीन, रथाच्या दांड्यासारखे मोठे सुळे असलेला, युद्धात वावरणारा आणि युद्धभूमीवर गेलेला राजहत्ती आपल्या पुढच्या पायांनी काम करतो, मागच्या पायांनी काम करतो, पुढच्या शरीराने काम करतो, मागच्या शरीराने काम करतो, डोक्याने काम करतो, कानांनी काम करतो, सुळ्यांनी काम करतो, शेपटीने काम करतो आणि आपल्या सोंडेनेही काम करतो. या राजहत्तीने आपले प्राण समर्पित केले आहेत. आता या राजहत्तीला न करण्यासारखे काहीही उरलेले नाही.’ तशाच प्रकारे, राहुला, ज्या कोणाला जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, तो कोणतेही पाप करू शकतो, असे मी म्हणतो. त्याच्यासाठी कोणतेही पाप न करण्यासारखे उरत नाही. म्हणूनच, राहुला, तू असा सराव केला पाहिजेस – ‘मी थट्टेनेसुद्धा कधीही खोटे बोलणार नाही.’ राहुला, तू अशीच दीक्षा घेतली पाहिजेस.” 109. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, kimatthiyo ādāso’’ti? ‘‘Paccavekkhaṇattho, bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, rāhula, paccavekkhitvā paccavekkhitvā kāyena kammaṃ kattabbaṃ, paccavekkhitvā paccavekkhitvā vācāya kammaṃ kattabbaṃ, paccavekkhitvā paccavekkhitvā manasā kammaṃ kattabbaṃ. Yadeva tvaṃ, rāhula, kāyena kammaṃ kattukāmo ahosi, tadeva te kāyakammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ kattukāmo idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ kattukāmo idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi [Pg.79] saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, kāyena kammaṃ sasakkaṃ na karaṇīyaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ kattukāmo idaṃ me kāyakammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvatteyya, na parabyābādhāyapi saṃvatteyya, na ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – kusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, kāyena kammaṃ karaṇīyaṃ. १०९. “राहुला, तुला काय वाटते? आरशाचा काय उपयोग असतो?” “भन्ते, स्वतःचे रूप पाहण्यासाठी (प्रत्यवेक्षण करण्यासाठी).” “तशाच प्रकारे, राहुला, वारंवार प्रत्यवेक्षण (आत्मपरीक्षण) करूनच कायेने कर्म केले पाहिजे, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच वाचेने कर्म केले पाहिजे, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच मनाने कर्म केले पाहिजे. राहुला, जेव्हा तुला कायेने एखादे कर्म करण्याची इच्छा असेल, तेव्हा तू त्या कायकर्माचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजेस – ‘मी कायेने जे कर्म करू इच्छितो, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या त्रासाला कारणीभूत ठरेल का, इतरांच्या त्रासाला कारणीभूत ठरेल का, की दोघांच्याही त्रासाला कारणीभूत ठरेल का? हे कायकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखद विपाक असणारे आहे का?’ राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे आढळले की – ‘मी कायेने जे कर्म करू इच्छितो, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या त्रासाला कारणीभूत ठरेल, इतरांच्या त्रासाला कारणीभूत ठरेल, दोघांच्याही त्रासाला कारणीभूत ठरेल – हे कायकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखद विपाक असणारे आहे’, तर राहुला, तू असे कायकर्म निश्चितपणे करू नये. परंतु, राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे आढळले की – ‘मी कायेने जे कर्म करू इच्छितो, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या त्रासाला कारणीभूत ठरणार नाही, इतरांच्या त्रासाला कारणीभूत ठरणार नाही, दोघांच्याही त्रासाला कारणीभूत ठरणार नाही – हे कायकर्म कुशल, सुख देणारे आणि सुखद विपाक असणारे आहे’, तर राहुला, तू असे कायकर्म केले पाहिजेस.” ‘‘Karontenapi te, rāhula, kāyena kammaṃ tadeva te kāyakammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ karomi idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ karomi idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, paṭisaṃhareyyāsi tvaṃ, rāhula, evarūpaṃ kāyakammaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ karomi idaṃ me kāyakammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, anupadajjeyyāsi tvaṃ, rāhula, evarūpaṃ kāyakammaṃ. राहुला, कायेने (शरीराने) कर्म करत असतानाही, तू तुझ्या त्याच कायकर्माचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – ‘मी कायेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का? हे कायकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे का?’ राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी कायेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे; हे कायकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू अशा प्रकारच्या कायकर्माचा त्याग केला पाहिजे. परंतु राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी कायेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही; हे कायकर्म कुशल, सुख उत्पन्न करणारे आणि सुखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू अशा प्रकारच्या कायकर्माचा पुन्हा पुन्हा अभ्यास केला पाहिजे. ‘‘Katvāpi te, rāhula, kāyena kammaṃ tadeva te kāyakammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ akāsiṃ idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace kho tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ akāsiṃ, idaṃ me kāyakammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, kāyakammaṃ satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu [Pg.80] desetabbaṃ, vivaritabbaṃ, uttānīkātabbaṃ; desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitabbaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ kāyena kammaṃ akāsiṃ idaṃ me kāyakammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ kāyakammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, teneva tvaṃ, rāhula, pītipāmojjena vihareyyāsi ahorattānusikkhī kusalesu dhammesu. राहुला, कायेने कर्म केल्यानंतरही, तू तुझ्या त्याच कायकर्माचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – ‘मी कायेने जे हे कर्म केले आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का? हे कायकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे का?’ राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी कायेने जे हे कर्म केले आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे; हे कायकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू अशा प्रकारच्या कायकर्माची शास्त्यांकडे किंवा सुज्ञांकडे किंवा सब्रह्मचाऱ्यांकडे कबुली दिली पाहिजे, ते उघड केले पाहिजे आणि स्पष्ट केले पाहिजे; आणि ते कबूल करून, उघड करून व स्पष्ट करून भविष्यात संयम राखला पाहिजे. परंतु राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी कायेने जे हे कर्म केले आहे, ते माझे कायकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले नाही, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले नाही; हे कायकर्म कुशल, सुख उत्पन्न करणारे आणि सुखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू त्याच प्रीती आणि प्रामोद्याने (आनंदाने) युक्त होऊन, अहोरात्र कुशल धर्मांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करत विहरले पाहिजे. 110. ‘‘Yadeva tvaṃ, rāhula, vācāya kammaṃ kattukāmo ahosi, tadeva te vacīkammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ kattukāmo idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ kattukāmo idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, vācāya kammaṃ sasakkaṃ na karaṇīyaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ kattukāmo idaṃ me vacīkammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvatteyya, na parabyābādhāyapi saṃvatteyya – kusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, vācāya kammaṃ karaṇīyaṃ. ११०. राहुला, जेव्हा तुला वाचेने (वाणीने) एखादे कर्म करण्याची इच्छा असेल, तेव्हा तू तुझ्या त्याच वचीकर्माचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करू इच्छितो, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का? हे वचीकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे ठरेल का?’ राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करू इच्छितो, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल; हे वचीकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे ठरेल,’ तर राहुला, तू वाचेने असे कर्म निश्चितपणे करू नये. परंतु राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करू इच्छितो, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही; हे वचीकर्म कुशल, सुख उत्पन्न करणारे आणि सुखद विपाक देणारे ठरेल,’ तर राहुला, तू वाचेने असे कर्म केले पाहिजे. ‘‘Karontenapi, rāhula, vācāya kammaṃ tadeva te vacīkammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ karomi idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ karomi idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, paṭisaṃhareyyāsi tvaṃ, rāhula, evarūpaṃ vacīkammaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ karomi idaṃ me vacīkammaṃ [Pg.81] nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, anupadajjeyyāsi, tvaṃ rāhula, evarūpaṃ vacīkammaṃ. राहुला, वाचेने कर्म करत असतानाही, तू तुझ्या त्याच वचीकर्माचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का? हे वचीकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे का?’ राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी किंवा दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे; हे वचीकर्म अकुशल, दुःख उत्पन्न करणारे आणि दुःखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू अशा प्रकारच्या वचीकर्माचा त्याग केला पाहिजे. परंतु राहुला, प्रत्यवेक्षण करताना जर तुला असे समजले की – ‘मी वाचेने जे हे कर्म करत आहे, ते माझे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही; हे वचीकर्म कुशल, सुख उत्पन्न करणारे आणि सुखद विपाक देणारे आहे,’ तर राहुला, तू अशा प्रकारच्या वचीकर्माचा पुन्हा पुन्हा अभ्यास केला पाहिजे. ‘‘Katvāpi te, rāhula, vācāya kammaṃ tadeva te vacīkammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ akāsiṃ idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace kho tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ akāsiṃ idaṃ me vacīkammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, vacīkammaṃ satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu desetabbaṃ, vivaritabbaṃ, uttānīkattabbaṃ; desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitabbaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ vācāya kammaṃ akāsiṃ idaṃ me vacīkammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ vacīkammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, teneva tvaṃ, rāhula, pītipāmojjena vihareyyāsi ahorattānusikkhī kusalesu dhammesu. हे राहुल, वाणीने कर्म केल्यानंतरही, तुझ्या त्या वचीकर्माचे (वाणीच्या कर्माचे) तू प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – 'मी जे हे वाणीने कर्म केले आहे, माझे हे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का? हे वचीकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे का?' जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे वाणीने कर्म केले आहे, माझे हे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे – हे वचीकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, अशा प्रकारच्या वचीकर्माची तू शास्त्यांकडे (बुद्धांकडे) किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांकडे देशना केली पाहिजे, ते उघड केले पाहिजे, स्पष्ट केले पाहिजे; आणि देशना करून, उघड करून, स्पष्ट करून भविष्यात संयम राखला पाहिजे. पण जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे वाणीने कर्म केले आहे, माझे हे वचीकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही – हे वचीकर्म कुशल, सुख देणारे आणि सुखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, तू त्याच प्रीती आणि प्रामोद्याने (आनंदाने) युक्त होऊन, अहोरात्र कुशल धर्मांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करत विहरले पाहिजे. 111. ‘‘Yadeva tvaṃ, rāhula, manasā kammaṃ kattukāmo ahosi, tadeva te manokammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ kattukāmo idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ kattukāmo idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvatteyya, parabyābādhāyapi saṃvatteyya, ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, manasā kammaṃ sasakkaṃ na karaṇīyaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ [Pg.82] idaṃ manasā kammaṃ kattukāmo idaṃ me manokammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvatteyya, na parabyābādhāyapi saṃvatteyya, na ubhayabyābādhāyapi saṃvatteyya – kusalaṃ idaṃ manokammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, evarūpaṃ te, rāhula, manasā kammaṃ karaṇīyaṃ. १११. हे राहुल, जेव्हा तुला मनाने एखादे कर्म करण्याची इच्छा असेल, तेव्हा तू तुझ्या त्याच मनोकर्माचे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – 'मी जे हे मनाने कर्म करू इच्छितो, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल का? हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे ठरेल का?' जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म करू इच्छितो, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरेल – हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे ठरेल,' तर, राहुल, अशा प्रकारचे मनोकर्म तू निश्चितपणे करू नये. पण जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म करू इच्छितो, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही – हे मनोकर्म कुशल, सुख देणारे आणि सुखी विपाक देणारे ठरेल,' तर, राहुल, अशा प्रकारचे मनोकर्म तू केले पाहिजे. ‘‘Karontenapi te, rāhula, manasā kammaṃ tadeva te manokammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ karomi idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ karomi idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, paṭisaṃhareyyāsi tvaṃ, rāhula, evarūpaṃ manokammaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ karomi idaṃ me manokammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ manokammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, anupadajjeyyāsi tvaṃ, rāhula, evarūpaṃ manokammaṃ. हे राहुल, मनाने कर्म करत असतानाही, तू तुझ्या त्याच मनोकर्माचे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – 'मी जे हे मनाने कर्म करत आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे का? हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे का?' जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म करत आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत आहे – हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, अशा प्रकारच्या मनोकर्मापासून तू मागे हटले पाहिजे (ते थांबवले पाहिजे). पण जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म करत आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही – हे मनोकर्म कुशल, सुख देणारे आणि सुखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, अशा प्रकारच्या मनोकर्माला तू पुढे चालू ठेवले पाहिजे (त्यात सातत्य राखले पाहिजे). ‘‘Katvāpi te, rāhula, manasā kammaṃ tadeva te manokammaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘yaṃ nu kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ akāsiṃ idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti? Sace kho tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ akāsiṃ idaṃ me manokammaṃ attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – akusalaṃ idaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’nti, evarūpaṃ pana te, rāhula, manokammaṃ aṭṭīyitabbaṃ harāyitabbaṃ jigucchitabbaṃ; aṭṭīyitvā harāyitvā jigucchitvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitabbaṃ. Sace pana tvaṃ, rāhula, paccavekkhamāno evaṃ jāneyyāsi – ‘yaṃ kho ahaṃ idaṃ manasā kammaṃ akāsiṃ [Pg.83] idaṃ me manokammaṃ nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati – kusalaṃ idaṃ manokammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipāka’nti, teneva tvaṃ, rāhula, pītipāmojjena vihareyyāsi ahorattānusikkhī kusalesu dhammesu. हे राहुल, मनाने कर्म केल्यानंतरही, तू तुझ्या त्याच मनोकर्माचे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे – 'मी जे हे मनाने कर्म केले आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का, की दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे का? हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे का?' जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म केले आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरले आहे – हे मनोकर्म अकुशल, दुःख देणारे आणि दुःखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, अशा प्रकारच्या मनोकर्माबद्दल तुला उद्वेग वाटला पाहिजे, लाज वाटली पाहिजे आणि घृणा वाटली पाहिजे; आणि उद्वेग वाटून, लाज वाटून, घृणा वाटून भविष्यात संयम राखला पाहिजे. पण जर, राहुल, प्रत्यवेक्षण करताना तुला असे समजले की – 'मी जे हे मनाने कर्म केले आहे, माझे हे मनोकर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरलेले नाही – हे मनोकर्म कुशल, सुख देणारे आणि सुखी विपाक देणारे आहे,' तर, राहुल, तू त्याच प्रीती आणि प्रामोद्याने युक्त होऊन, अहोरात्र कुशल धर्मांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करत विहरले पाहिजे. 112. ‘‘Ye hi keci, rāhula, atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakammaṃ parisodhesuṃ, vacīkammaṃ parisodhesuṃ, manokammaṃ parisodhesuṃ, sabbe te evamevaṃ paccavekkhitvā paccavekkhitvā kāyakammaṃ parisodhesuṃ, paccavekkhitvā paccavekkhitvā vacīkammaṃ parisodhesuṃ, paccavekkhitvā paccavekkhitvā manokammaṃ parisodhesuṃ. Yepi hi keci, rāhula, anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakammaṃ parisodhessanti, vacīkammaṃ parisodhessanti, manokammaṃ parisodhessanti, sabbe te evamevaṃ paccavekkhitvā paccavekkhitvā kāyakammaṃ parisodhessanti, paccavekkhitvā paccavekkhitvā vacīkammaṃ parisodhessanti, paccavekkhitvā paccavekkhitvā manokammaṃ parisodhessanti. Yepi hi keci, rāhula, etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakammaṃ parisodhenti, vacīkammaṃ parisodhenti, manokammaṃ parisodhenti, sabbe te evamevaṃ paccavekkhitvā paccavekkhitvā kāyakammaṃ parisodhenti, paccavekkhitvā paccavekkhitvā vacīkammaṃ parisodhenti, paccavekkhitvā paccavekkhitvā manokammaṃ parisodhenti. Tasmātiha, rāhula, ‘paccavekkhitvā paccavekkhitvā kāyakammaṃ parisodhessāmi, paccavekkhitvā paccavekkhitvā vacīkammaṃ parisodhessāmi, paccavekkhitvā paccavekkhitvā manokammaṃ parisodhessāmī’ti – evañhi te, rāhula, sikkhitabba’’nti. ११२. “हे राहुळ, भूतकाळात ज्या कोणी श्रमणांनी किंवा ब्राह्मणांनी आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण केले, वचीकर्माचे शुद्धीकरण केले, मनोकर्माचे शुद्धीकरण केले; त्या सर्वांनी अशाच प्रकारे वारंवार प्रत्यवेक्षण (आत्मपरीक्षण) करूनच आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण केले, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या वचीकर्माचे शुद्धीकरण केले, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या मनोकर्माचे शुद्धीकरण केले. हे राहुळ, भविष्यकाळातही जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण करतील, वचीकर्माचे शुद्धीकरण करतील, मनोकर्माचे शुद्धीकरण करतील; ते सर्व अशाच प्रकारे वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण करतील, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या वचीकर्माचे शुद्धीकरण करतील, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या मनोकर्माचे शुद्धीकरण करतील. हे राहुळ, वर्तमानकाळातही जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत, वचीकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत, मनोकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत; ते सर्व अशाच प्रकारे वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या कायकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या वचीकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच आपल्या मनोकर्माचे शुद्धीकरण करीत आहेत. म्हणूनच, हे राहुळ, ‘मी वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच माझ्या कायकर्माचे शुद्धीकरण करीन, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच माझ्या वचीकर्माचे शुद्धीकरण करीन, वारंवार प्रत्यवेक्षण करूनच माझ्या मनोकर्माचे शुद्धीकरण करीन’ – अशा प्रकारे, हे राहुळ, तू स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजेस.” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā rāhulo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. प्रसन्न चित्त झालेल्या आयुष्यमान राहुळ यांनी भगवंतांच्या या उपदेशाचे मनःपूर्वक अभिनंदन केले. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले अम्बळट्ठिक-राहुलोवाद सुत्त समाप्त झाले. 2. Mahārāhulovādasuttaṃ २. महाराहुलोवाद सुत्त 113. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Āyasmāpi kho [Pg.84] rāhulo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā apaloketvā āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ – atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā – sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabba’’nti. ‘‘Rūpameva nu kho, bhagavā, rūpameva nu kho, sugatā’’ti? ‘‘Rūpampi, rāhula, vedanāpi, rāhula, saññāpi, rāhula, saṅkhārāpi, rāhula, viññāṇampi, rāhulā’’ti. Atha kho āyasmā rāhulo ‘‘ko najja bhagavatā sammukhā ovādena ovadito gāmaṃ piṇḍāya pavisissatī’’ti tato paṭinivattitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Addasā kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ rāhulaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Disvāna āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘ānāpānassatiṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Ānāpānassati, rāhula, bhāvanā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā’’ti. ११३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करीत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. आयुष्यमान राहुळ देखील सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भगवंतांच्या मागेमागे चालू लागले. तेव्हा भगवंतांनी मागे वळून पाहिले आणि आयुष्यमान राहुळ यांना संबोधित केले – ‘हे राहुळ, कोणतेही रूप असो – मग ते भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो; आंतरिक असो वा बाह्य असो; स्थूल असो वा सूक्ष्म असो; हीन असो वा श्रेष्ठ असो; दूर असो वा जवळ असो – त्या सर्व रूपाकडे “हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही” अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे.’ ‘केवळ रूपाकडेच का, भगवंत? केवळ रूपाकडेच का, सुगत?’ ‘हे राहुळ, रूपाकडेही, वेदनेकडेही, संज्ञेकडेही, संस्कारांकडेही आणि विज्ञानाकडेही, हे राहुळ.’ तेव्हा आयुष्यमान राहुळ यांनी विचार केला – ‘भगवंतांनी प्रत्यक्ष उपदेश देऊन ज्याचे प्रबोधन केले आहे, असा कोण आज भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करेल?’ असे मनात आणून तेथूनच परत फिरून ते एका झाडाच्या मुळाशी मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून आणि समोर स्मृती जागृत ठेवून बसले. आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान राहुळ यांना एका झाडाच्या मुळाशी मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून आणि समोर स्मृती जागृत ठेवून बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – ‘हे राहुळ, आनापानसतीची भावना कर. हे राहुळ, आनापानसतीची भावना विकसित आणि वारंवार अभ्यासली असता ती महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते.’ 114. Atha kho āyasmā rāhulo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ bhāvitā nu kho, bhante, ānāpānassati, kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, rāhula, ajjhattikā pathavīdhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā. Taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti’’. ११४. तेव्हा आयुष्यमान राहुळ संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राहुळ यांनी भगवंतांना विचारले – ‘भंते, आनापानसती कशा प्रकारे विकसित केली असता आणि कशा प्रकारे तिचा वारंवार अभ्यास केला असता ती महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते?’ ‘हे राहुळ, जे काही आंतरिक, वैयक्तिक, कठीण, खरखरीत आणि उपात्त (कर्मजन्य) आहे, जसे की – केस, लव, नखे, दात, त्वचा, मांस, शिरा, हाडे, हाडांमधील मज्जा, मूत्रपिंड, हृदय, यकृत, पडदा, प्लीहा, फुफ्फुस, मोठे आतडे, लहान आतडे, जठरातील अन्न, विष्ठा; किंवा इतर जे काही आंतरिक, वैयक्तिक, कठीण, खरखरीत आणि उपात्त आहे – याला, हे राहुळ, आंतरिक पठवीधातू (पृथ्वीधातू) म्हटले जाते. जी आंतरिक पठवीधातू आहे आणि जी बाह्य पठवीधातू आहे, ती केवळ पठवीधातूच आहे. तिच्याकडे “हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही” अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य पठवीधातूविषयी विरक्त होतो आणि पठवीधातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो.’ 115. ‘‘Katamā [Pg.85] ca, rāhula, āpodhātu? Āpodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā ca, rāhula, ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, rāhula, ajjhattikā āpodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu āpodhāturevesā. Taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati, āpodhātuyā cittaṃ virājeti. ११५. ‘आणि हे राहुळ, आपधातू कोणती आहे? आपधातू आंतरिक असू शकते किंवा बाह्य असू शकते. आंतरिक आपधातू कोणती आहे? जे काही आंतरिक, वैयक्तिक, द्रव रूप, द्रवावस्थेतील आणि उपात्त आहे, जसे की – पित्त, कफ, पू, रक्त, घाम, चरबी, अश्रू, वसा, लाळ, शेंबूड, सांध्यांमधील वंगण, मूत्र; किंवा इतर जे काही आंतरिक, वैयक्तिक, द्रव रूप, द्रवावस्थेतील आणि उपात्त आहे – याला, हे राहुळ, आंतरिक आपधातू म्हटले जाते. जी आंतरिक आपधातू आहे आणि जी बाह्य आपधातू आहे, ती केवळ आपधातूच आहे. तिच्याकडे “हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही” अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य आपधातूविषयी विरक्त होतो आणि आपधातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो.’ 116. ‘‘Katamā ca, rāhula, tejodhātu? Tejodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā ca, rāhula, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – yena ca santappati yena ca jīrīyati yena ca pariḍayhati yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, rāhula, ajjhattikā tejodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu tejodhāturevesā. Taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā tejodhātuyā nibbindati, tejodhātuyā cittaṃ virājeti. ११६. राहूल, तेजोधातू कोणती आहे? तेजोधातू ही अभ्यंतर (अंतर्गत) असू शकते किंवा बाह्य असू शकते. आणि राहूल, अभ्यंतर तेजोधातू कोणती आहे? जे शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, उष्ण, उष्णतायुक्त आणि उपादिन्न आहे; जसे की – ज्याच्याद्वारे शरीर उष्ण होते, ज्याच्याद्वारे शरीर जीर्ण होते, ज्याच्याद्वारे शरीर दाह पावते, आणि ज्याच्याद्वारे खाल्लेले, प्यायलेले, चघळलेले व चाखलेले अन्न चांगल्या प्रकारे पचते; किंवा इतर जे काही शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, उष्ण, उष्णतायुक्त आणि उपादिन्न आहे – राहूल, याला अभ्यंतर तेजोधातू असे म्हणतात. जी ही अभ्यंतर तेजोधातू आहे आणि जी बाह्य तेजोधातू आहे, ती केवळ तेजोधातूच आहे. 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' – अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहून, मनुष्य तेजोधातूविषयी निर्वेद प्राप्त करतो आणि तेजोधातूपासून आपले चित्त विरक्त करतो. 117. ‘‘Katamā ca, rāhula, vāyodhātu? Vāyodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā ca, rāhula, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso, iti yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, rāhula, ajjhattikā vāyodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu yā ca bāhirā vāyodhātu vāyodhāturevesā. Taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi[Pg.86], na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati, vāyodhātuyā cittaṃ virājeti. ११७. राहूल, वायोधातू कोणती आहे? वायोधातू ही अभ्यंतर असू शकते किंवा बाह्य असू शकते. आणि राहूल, अभ्यंतर वायोधातू कोणती आहे? जे शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, वायू, वायूयुक्त आणि उपादिन्न आहे; जसे की – वर जाणारे वायू, खाली जाणारे वायू, कोठ्यातील (पोटातील) वायू, आतड्यांमधील वायू, सर्व अवयवांमध्ये संचार करणारे वायू, श्वास आणि उच्छ्वास; किंवा इतर जे काही शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, वायू, वायूयुक्त आणि उपादिन्न आहे – राहूल, याला अभ्यंतर वायोधातू असे म्हणतात. जी ही अभ्यंतर वायोधातू आहे आणि जी बाह्य वायोधातू आहे, ती केवळ वायोधातूच आहे. 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' – अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहून, मनुष्य वायोधातूविषयी निर्वेद प्राप्त करतो आणि वायोधातूपासून आपले चित्त विरक्त करतो. 118. ‘‘Katamā ca, rāhula, ākāsadhātu? Ākāsadhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā ca, rāhula, ajjhattikā ākāsadhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ ākāsaṃ ākāsagataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – kaṇṇacchiddaṃ nāsacchiddaṃ mukhadvāraṃ, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ ajjhoharati, yattha ca asitapītakhāyitasāyitaṃ santiṭṭhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ adhobhāgaṃ nikkhamati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ ākāsaṃ ākāsagataṃ, aghaṃ aghagataṃ, vivaraṃ vivaragataṃ, asamphuṭṭhaṃ, maṃsalohitehi upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, rāhula, ajjhattikā ākāsadhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā ākāsadhātu yā ca bāhirā ākāsadhātu ākāsadhāturevesā. Taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā ākāsadhātuyā cittaṃ nibbindati, ākāsadhātuyā cittaṃ virājeti. ११८. राहूल, आकाशधातू कोणती आहे? आकाशधातू ही अभ्यंतर असू शकते किंवा बाह्य असू शकते. आणि राहूल, अभ्यंतर आकाशधातू कोणती आहे? जे शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, आकाश (पोकळी), आकाशरूप आणि उपादिन्न आहे; जसे की – कानाची छिद्रे, नाकाची छिद्रे, मुखद्वार, आणि ज्याच्याद्वारे खाल्लेले, प्यायलेले, चघळलेले व चाखलेले अन्न गिळले जाते, आणि जेथे ते अन्न साठते, आणि ज्याच्याद्वारे ते अन्न खालच्या मार्गाने बाहेर पडते; किंवा इतर जे काही शरीराच्या आत स्वतःमध्ये असलेले, आकाश, आकाशरूप, अघ (स्पर्शरहित पोकळी), अघरूप, विवर (छिद्र), विवररूप, जे मांस आणि रक्ताने स्पर्श न केलेले व उपादिन्न आहे – राहूल, याला अभ्यंतर आकाशधातू असे म्हणतात. जी ही अभ्यंतर आकाशधातू आहे आणि जी बाह्य आकाशधातू आहे, ती केवळ आकाशधातूच आहे. 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' – अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथार्थ स्वरूपात सम्यक प्रज्ञेने पाहून, मनुष्य आकाशधातूविषयी निर्वेद प्राप्त करतो आणि आकाशधातूपासून आपले चित्त विरक्त करतो. 119. ‘‘Pathavīsamaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Pathavīsamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. Seyyathāpi, rāhula, pathaviyā sucimpi nikkhipanti, asucimpi nikkhipanti, gūthagatampi nikkhipanti, muttagatampi nikkhipanti, kheḷagatampi nikkhipanti, pubbagatampi nikkhipanti, lohitagatampi nikkhipanti, na ca tena pathavī aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evameva kho tvaṃ, rāhula, pathavīsamaṃ bhāvanaṃ bhāvehi. Pathavīsamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. ११९. राहूल, पृथ्वीसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू पृथ्वीसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. राहूल, ज्याप्रमाणे लोक पृथ्वीवर स्वच्छ गोष्टीही टाकतात आणि अस्वच्छ गोष्टीही टाकतात, विष्ठा टाकतात, मूत्र टाकतात, थुंकी टाकतात, पू टाकतात, आणि रक्तही टाकतात, तरीही त्यामुळे पृथ्वीला त्रास वाटत नाही, संकोच वाटत नाही किंवा वीट येत नाही; त्याचप्रमाणे, राहूल, तू पृथ्वीसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू पृथ्वीसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. ‘‘Āposamaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Āposamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. Seyyathāpi, rāhula, āpasmiṃ sucimpi dhovanti, asucimpi dhovanti, gūthagatampi dhovanti, muttagatampi dhovanti, kheḷagatampi dhovanti, pubbagatampi dhovanti, lohitagatampi dhovanti, na ca tena āpo aṭṭīyati [Pg.87] vā harāyati vā jigucchati vā; evameva kho tvaṃ, rāhula, āposamaṃ bhāvanaṃ bhāvehi. Āposamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. राहूल, पाण्यासारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू पाण्यासारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. राहूल, ज्याप्रमाणे लोक पाण्यात स्वच्छ गोष्टीही धुतात आणि अस्वच्छ गोष्टीही धुतात, विष्ठा धुतात, मूत्र धुतात, थुंकी धुतात, पू धुतात, आणि रक्तही धुतात, तरीही त्यामुळे पाण्याला त्रास वाटत नाही, संकोच वाटत नाही किंवा वीट येत नाही; त्याचप्रमाणे, राहूल, तू पाण्यासारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू पाण्यासारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. ‘‘Tejosamaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Tejosamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. Seyyathāpi, rāhula, tejo sucimpi dahati, asucimpi dahati, gūthagatampi dahati, muttagatampi dahati, kheḷagatampi dahati, pubbagatampi dahati, lohitagatampi dahati, na ca tena tejo aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evameva kho tvaṃ, rāhula, tejosamaṃ bhāvanaṃ bhāvehi. Tejosamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. राहूल, अग्नीसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू अग्नीसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. राहूल, ज्याप्रमाणे अग्नी स्वच्छ गोष्टीही जाळतो आणि अस्वच्छ गोष्टीही जाळतो, विष्ठा जाळतो, मूत्र जाळतो, थुंकी जाळतो, पू जाळतो, आणि रक्तही जाळतो, तरीही त्यामुळे अग्नीला त्रास वाटत नाही, संकोच वाटत नाही किंवा वीट येत नाही; त्याचप्रमाणे, राहूल, तू अग्नीसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू अग्नीसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. ‘‘Vāyosamaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Vāyosamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. Seyyathāpi, rāhula, vāyo sucimpi upavāyati, asucimpi upavāyati, gūthagatampi upavāyati, muttagatampi upavāyati, kheḷagatampi upavāyati, pubbagatampi upavāyati, lohitagatampi upavāyati, na ca tena vāyo aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evameva kho tvaṃ, rāhula, vāyosamaṃ bhāvanaṃ bhāvehi. Vāyosamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. राहूल, वायूसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू वायूसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. राहूल, ज्याप्रमाणे वायू स्वच्छ गोष्टींवरूनही वाहतो आणि अस्वच्छ गोष्टींवरूनही वाहतो, विष्ठेवरून वाहतो, मूत्रावरून वाहतो, थुंकीवरून वाहतो, पूवरून वाहतो, आणि रक्तावरूनही वाहतो, तरीही त्यामुळे वायूला त्रास वाटत नाही, संकोच वाटत नाही किंवा वीट येत नाही; त्याचप्रमाणे, राहूल, तू वायूसारखी भावना विकसित कर. कारण राहूल, जेव्हा तू वायूसारखी भावना विकसित करशील, तेव्हा उत्पन्न झालेले मनोज्ञ आणि अमनोज्ञ स्पर्श तुझ्या चित्ताला अभिभूत करून राहू शकणार नाहीत. ‘‘Ākāsasamaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Ākāsasamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. Seyyathāpi, rāhula, ākāso na katthaci patiṭṭhito; evameva kho tvaṃ, rāhula, ākāsasamaṃ bhāvanaṃ bhāvehi. Ākāsasamañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato uppannā manāpāmanāpā phassā cittaṃ na pariyādāya ṭhassanti. “राहुल, आकाशासमान भावना (ध्यान) विकसित कर. राहुल, आकाशासमान भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये उत्पन्न झालेले अनुकूल (प्रिय) आणि प्रतिकूल (अप्रिय) स्पर्श चित्ताला व्यापून राहू शकणार नाहीत. राहुल, ज्याप्रमाणे आकाश कशावरही प्रतिष्ठित नसते; त्याचप्रमाणे राहुल, तू आकाशासमान भावना विकसित कर. राहुल, आकाशासमान भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये उत्पन्न झालेले अनुकूल आणि प्रतिकूल स्पर्श चित्ताला व्यापून राहू शकणार नाहीत.” 120. ‘‘Mettaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Mettañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yo byāpādo so pahīyissati. Karuṇaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Karuṇañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yā vihesā sā pahīyissati. Muditaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Muditañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yā arati sā pahīyissati. Upekkhaṃ[Pg.88], rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Upekkhañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yo paṭigho so pahīyissati. Asubhaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Asubhañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yo rāgo so pahīyissati. Aniccasaññaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Aniccasaññañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yo asmimāno so pahīyissati. १२०. “राहुल, मैत्री-भावना विकसित कर. राहुल, मैत्री-भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जो व्यापाद (द्वेष) आहे, तो नष्ट होईल. राहुल, करुणा-भावना विकसित कर. राहुल, करुणा-भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जी विहिंसा (पीडा देण्याची प्रवृत्ती) आहे, ती नष्ट होईल. राहुल, मुदिता-भावना विकसित कर. राहुल, मुदिता-भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जी अरती (उदासीनता) आहे, ती नष्ट होईल. राहुल, उपेक्षा-भावना विकसित कर. राहुल, उपेक्षा-भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जो प्रतिघ (राग/विरोध) आहे, तो नष्ट होईल. राहुल, अशुभाची भावना विकसित कर. राहुल, अशुभ भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जो राग (आसक्ती) आहे, तो नष्ट होईल. राहुल, अनित्य-संज्ञा भावना विकसित कर. राहुल, अनित्य-संज्ञा भावना विकसित करणाऱ्या तुझ्यामध्ये जो 'अस्मिमान' (मी-पणाचा अहंकार) आहे, तो नष्ट होईल.” 121. ‘‘Ānāpānassatiṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi. Ānāpānassati hi te, rāhula, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Kathaṃ bhāvitā ca, rāhula, ānāpānassati, kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? Idha, rāhula, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati satova passasati. १२१. “राहुल, आनापानसती भावना (श्वासोच्छ्वासाची स्मृती) विकसित कर. राहुल, आनापानसती भावना विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता ती महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारी ठरते. आणि राहुल, आनापानसती कशा प्रकारे विकसित केली असता आणि कशा प्रकारे तिचा वारंवार सराव केला असता ती महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस देणारी ठरते? राहुल, या शासनात भिक्खू अरण्यात जाऊन, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन, किंवा शून्य घरात जाऊन, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो सजग राहूनच श्वास आत घेतो आणि सजग राहूनच श्वास बाहेर सोडतो.” ‘‘Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti; rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati; ‘sabbakāyappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. “दीर्घ श्वास आत घेताना, 'मी दीर्घ श्वास आत घेत आहे' असे तो जाणतो; किंवा दीर्घ श्वास बाहेर सोडताना, 'मी दीर्घ श्वास बाहेर सोडत आहे' असे तो जाणतो. र्हस्व श्वास आत घेताना, 'मी र्हस्व श्वास आत घेत आहे' असे तो जाणतो; किंवा र्हस्व श्वास बाहेर सोडताना, 'मी र्हस्व श्वास बाहेर सोडत आहे' असे तो जाणतो. 'संपूर्ण शरीराचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'संपूर्ण शरीराचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'काय-संस्काराला शांत करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'काय-संस्काराला शांत करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो.” ‘‘‘Pītippaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati; ‘pītippaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘sukhappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati; ‘sukhappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati; ‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. “'प्रीतीचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'प्रीतीचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'सुखाचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'सुखाचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'चित्त-संस्काराचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्त-संस्काराचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'चित्त-संस्काराला शांत करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्त-संस्काराला शांत करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो.” ‘‘‘Cittappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati; ‘cittappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati; ‘abhippamodayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati; ‘samādahaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati. “'चित्ताचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्ताचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'चित्ताला प्रफुल्लित करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्ताला प्रफुल्लित करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'चित्ताला समाहित करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्ताला समाहित करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'चित्ताला विमुक्त करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'चित्ताला विमुक्त करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो.” ‘‘‘Aniccānupassī [Pg.89] assasissāmī’ti sikkhati; ‘aniccānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘virāgānupassī assasissāmī’ti sikkhati; ‘virāgānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘nirodhānupassī assasissāmī’ti sikkhati; ‘nirodhānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati; ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. “'अनित्याचे अनुपश्यन करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'अनित्याचे अनुपश्यन करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'विरागाचे अनुपश्यन करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'विरागाचे अनुपश्यन करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'निरोधाचे अनुपश्यन करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'निरोधाचे अनुपश्यन करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'प्रतिनिसर्गाचे अनुपश्यन करत मी श्वास आत घेईन' असा तो अभ्यास करतो; 'प्रतिनिसर्गाचे अनुपश्यन करत मी श्वास बाहेर सोडेन' असा तो अभ्यास करतो.” ‘‘Evaṃ bhāvitā kho, rāhula, ānāpānassati, evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Evaṃ bhāvitāya, rāhula, ānāpānassatiyā, evaṃ bahulīkatāya yepi te carimakā assāsā tepi viditāva nirujjhanti no aviditā’’ti. “राहुल, अशा प्रकारे विकसित केलेली आणि अशा प्रकारे वारंवार सराव केलेली आनापानसती महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस देणारी ठरते. राहुल, अशा प्रकारे आनापानसती विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता, जे अंतिम श्वास असतात, ते देखील स्पष्टपणे जाणवूनच निरुद्ध होतात, न जाणवता नाही.” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā rāhulo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. आयुष्मान राहुल यांनी प्रसन्न चित्ताने भगवंतांच्या उपदेशाचे मनापासून अभिनंदन केले. Mahārāhulovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे महा-राहुलोवाद सुत्त समाप्त झाले. 3. Cūḷamālukyasuttaṃ ३. चूळमालुक्य सुत्त 122. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmato mālukyaputtassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘yānimāni diṭṭhigatāni bhagavatā abyākatāni ṭhapitāni paṭikkhittāni – ‘sassato loko’tipi, ‘asassato loko’tipi, ‘antavā loko’tipi, ‘anantavā loko’tipi, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’ntipi, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’ntipi, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi – tāni me bhagavā na byākaroti. Yāni me bhagavā na byākaroti taṃ me na ruccati, taṃ me nakkhamati. Sohaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissāmi. Sace me bhagavā byākarissati – ‘sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā – evāhaṃ bhagavati brahmacariyaṃ [Pg.90] carissāmi; no ce me bhagavā byākarissati – ‘sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā – evāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti. १२२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्मान मालुक्यपुत्तांच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – 'जी ही दृष्टीगते भगवंतांनी अव्याकृत (अनुत्तरित) ठेवली आहेत, बाजूला ठेवली आहेत आणि नाकारली आहेत – जसे की, 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे'; 'लोक सान्त आहे' किंवा 'लोक अनन्त आहे'; 'जो जीव आहे तेच शरीर आहे' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे'; 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात' किंवा 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात' किंवा 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही' किंवा 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की ते नसतात' – हे सर्व भगवंतांनी मला स्पष्ट केलेले नाही. भगवंतांनी हे मला स्पष्ट न करणे मला आवडत नाही, ते मला मान्य नाही. म्हणून मी भगवंतांकडे जाऊन त्यांना याचा अर्थ विचारेन. जर भगवंतांनी मला स्पष्ट केले की, 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे'...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की ते नसतात', तर मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्याचे आचरण करीन; आणि जर भगवंतांनी मला स्पष्ट केले नाही की, 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे'...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की ते नसतात', तर मी शील-शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाईन.' 123. Atha kho āyasmā mālukyaputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mālukyaputto bhagavantaṃ etadavoca – १२३. त्यानंतर आयुष्मान मालुक्यपुत्त संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्मान मालुक्यपुत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले – 124. ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – yānimāni diṭṭhigatāni bhagavatā abyākatāni ṭhapitāni paṭikkhittāni – ‘sassato loko’tipi, ‘asassato loko’tipi…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi – tāni me bhagavā na byākaroti. Yāni me bhagavā na byākaroti taṃ me na ruccati, taṃ me nakkhamati. Sohaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissāmi. Sace me bhagavā byākarissati – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā – evāhaṃ bhagavati, brahmacariyaṃ carissāmi. No ce me bhagavā byākarissati – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā – evāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmīti. Sace bhagavā jānāti – ‘sassato loko’ti, ‘sassato loko’ti me bhagavā byākarotu; sace bhagavā jānāti – ‘asassato loko’ti, ‘asassato loko’ti me bhagavā byākarotu. No ce bhagavā jānāti – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ hoti yadidaṃ – ‘na jānāmi, na passāmī’ti. Sace bhagavā jānāti – ‘antavā loko’ti, ‘anantavā loko’ti me bhagavā byākarotu; sace bhagavā jānāti – ‘anantavā loko’ti, ‘anantavā loko’ti me bhagavā byākarotu. No ce bhagavā jānāti – ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ajānato kho pana apassato etadeva [Pg.91] ujukaṃ hoti yadidaṃ – ‘na jānāmi, na passāmī’ti. Sace bhagavā jānāti – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti me bhagavā byākarotu; sace bhagavā jānāti – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti me bhagavā byākarotu. No ce bhagavā jānāti – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ hoti yadidaṃ – ‘na jānāmi, na passāmī’ti. Sace bhagavā jānāti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti me bhagavā byākarotu; sace bhagavā jānāti – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti me bhagavā byākarotu. No ce bhagavā jānāti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ hoti yadidaṃ – ‘na jānāmi na passāmī’ti. Sace bhagavā jānāti – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti me bhagavā byākarotu; sace bhagavā jānāti – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti me bhagavā byākarotu. No ce bhagavā jānāti – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ hoti yadidaṃ – ‘na jānāmi, na passāmī’’’ti. १२४. “भन्ते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – ‘जी ही काही मते (दृष्टी) भगवंतांनी अव्याकृत (अनुत्तरित) ठेवली आहेत, बाजूला ठेवली आहेत आणि नाकारली आहेत – जसे की, “लोक शाश्वत आहे”, “लोक अशाश्वत आहे”... आणि “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही” – ती भगवंत मला स्पष्ट करून सांगत नाहीत. भगवंत मला ती स्पष्ट करून सांगत नाहीत, हे मला आवडत नाही, मला पटत नाही. म्हणून मी भगवंतांकडे जाऊन त्यांना याविषयी विचारेन. जर भगवंत मला स्पष्ट करून सांगतील की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”... किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही” – तर मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळीन. जर भगवंत मला स्पष्ट करून सांगणार नाहीत की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”... किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही” – तर मी शिक्षेचा त्याग करून हीन जीवनात परत जाईन.’ जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘लोक शाश्वत आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘लोक शाश्वत आहे’; जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘लोक अशाश्वत आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘लोक अशाश्वत आहे’. जर भगवंतांना माहीत नसेल की ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’, तर ज्याला माहीत नाही आणि जो पाहत नाही, त्याच्यासाठी हेच सरळ आणि प्रामाणिकपणाचे ठरेल की, ‘मला माहीत नाही, मी पाहत नाही.’ जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘लोक सान्त आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘लोक सान्त आहे’; जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘लोक अनन्त आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘लोक अनन्त आहे’. जर भगवंतांना माहीत नसेल की ‘लोक सान्त आहे’ किंवा ‘लोक अनन्त आहे’, तर ज्याला माहीत नाही आणि जो पाहत नाही, त्याच्यासाठी हेच सरळ आणि प्रामाणिकपणाचे ठरेल की, ‘मला माहीत नाही, मी पाहत नाही.’ जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे’; जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे’. जर भगवंतांना माहीत नसेल की ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे’ किंवा ‘जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे’, तर ज्याला माहीत नाही आणि जो पाहत नाही, त्याच्यासाठी हेच सरळ आणि प्रामाणिकपणाचे ठरेल की, ‘मला माहीत नाही, मी पाहत नाही.’ जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’; जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’. जर भगवंतांना माहीत नसेल की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’, तर ज्याला माहीत नाही आणि जो पाहत नाही, त्याच्यासाठी हेच सरळ आणि प्रामाणिकपणाचे ठरेल की, ‘मला माहीत नाही, मी पाहत नाही.’ जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’; जर भगवंतांना माहीत आहे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’, तर भगवंतांनी मला सांगावे की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’. जर भगवंतांना माहीत नसेल की ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’, तर ज्याला माहीत नाही आणि जो पाहत नाही, त्याच्यासाठी हेच सरळ आणि प्रामाणिकपणाचे ठरेल की, ‘मला माहीत नाही, मी पाहत नाही.’” 125. ‘‘Kiṃ nu tāhaṃ, mālukyaputta, evaṃ avacaṃ – ‘ehi tvaṃ, mālukyaputta, mayi brahmacariyaṃ cara, ahaṃ te byākarissāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tvaṃ vā pana maṃ evaṃ avaca – ahaṃ, bhante, bhagavati brahmacariyaṃ carissāmi[Pg.92], bhagavā me byākarissati – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kira, mālukyaputta, nevāhaṃ taṃ vadāmi – ehi tvaṃ, mālukyaputta, mayi brahmacariyaṃ cara, ahaṃ te byākarissāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’ti; napi kira maṃ tvaṃ vadesi – ahaṃ, bhante, bhagavati brahmacariyaṃ carissāmi, bhagavā me byākarissati – ‘sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. Evaṃ sante, moghapurisa, ko santo kaṃ paccācikkhasi? १२५. “मालुक्यपुत्ता, मी तुला कधी असे म्हटले होते का की – ‘ये मालुक्यपुत्ता, माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळ, मी तुला स्पष्ट करून सांगेन की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे” किंवा “लोक सान्त आहे” किंवा “लोक अनन्त आहे” किंवा “जो जीव आहे तेच शरीर आहे” किंवा “जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही”’?” “नाही, भन्ते.” “किंवा तू तरी मला कधी असे म्हटले होतेस का की – ‘भन्ते, मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळीन आणि भगवंत मला स्पष्ट करून सांगतील की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे” किंवा “लोक सान्त आहे” किंवा “लोक अनन्त आहे” किंवा “जो जीव आहे तेच शरीर आहे” किंवा “जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही”’?” “नाही, भन्ते.” “अशा प्रकारे, मालुक्यपुत्ता, मीही तुला कधी म्हटले नाही की – ‘ये मालुक्यपुत्ता, माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळ, मी तुला स्पष्ट करून सांगेन की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”... किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही”’; आणि तूही मला कधी म्हटले नाहीस की – ‘भन्ते, मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळीन आणि भगवंत मला स्पष्ट करून सांगतील की – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”... किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही”’. असे असताना, हे मोघपुरुषा, तू कोण होऊन कोणाला नाकारत आहेस?” 126. ‘‘Yo kho, mālukyaputta, evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ bhagavati brahmacariyaṃ carissāmi yāva me bhagavā na byākarissati – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vāti, abyākatameva taṃ, mālukyaputta, tathāgatena assa, atha so puggalo kālaṃ kareyya. Seyyathāpi, mālukyaputta, puriso sallena viddho assa savisena gāḷhapalepanena. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhapeyyuṃ. So evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ purisaṃ jānāmi yenamhi viddho, khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ purisaṃ jānāmi yenamhi viddho, evaṃnāmo evaṃgotto iti vā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ purisaṃ jānāmi yenamhi viddho, dīgho vā rasso vā majjhimo vā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ purisaṃ jānāmi yenamhi viddho, kāḷo vā sāmo vā maṅguracchavī vā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ purisaṃ jānāmi yenamhi viddho, amukasmiṃ gāme [Pg.93] vā nigame vā nagare vā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ dhanuṃ jānāmi yenamhi viddho, yadi vā cāpo yadi vā kodaṇḍo’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ jiyaṃ jānāmi yāyamhi viddho, yadi vā akkassa yadi vā saṇhassa yadi vā nhārussa yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇino’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ kaṇḍaṃ jānāmi yenamhi viddho, yadi vā gacchaṃ yadi vā ropima’nti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ kaṇḍaṃ jānāmi yenamhi viddho, yassa pattehi vājitaṃ yadi vā gijjhassa yadi vā kaṅkassa yadi vā kulalassa yadi vā morassa yadi vā sithilahanuno’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ kaṇḍaṃ jānāmi yenamhi viddho, yassa nhārunā parikkhittaṃ yadi vā gavassa yadi vā mahiṃsassa yadi vā bheravassa yadi vā semhārassā’ti; so evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ imaṃ sallaṃ āharissāmi yāva na taṃ sallaṃ jānāmi yenamhi viddho, yadi vā sallaṃ yadi vā khurappaṃ yadi vā vekaṇḍaṃ yadi vā nārācaṃ yadi vā vacchadantaṃ yadi vā karavīrapatta’nti – aññātameva taṃ, mālukyaputta, tena purisena assa, atha so puriso kālaṃ kareyya. Evameva kho, mālukyaputta, yo evaṃ vadeyya – ‘na tāvāhaṃ bhagavati brahmacariyaṃ carissāmi yāva me bhagavā na byākarissati – ‘‘sassato loko’’ti vā ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vāti – abyākatameva taṃ, mālukyaputta, tathāgatena assa, atha so puggalo kālaṅkareyya. १२६. हे मालुक्यपुत्त, जो कोणी असे म्हणेल – 'जोपर्यंत भगवान माझ्यासाठी "लोक शाश्वत आहे" किंवा "लोक अशाश्वत आहे" ... किंवा "तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात" हे स्पष्ट करत नाहीत, तोपर्यंत मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य आचरणार नाही,' तर हे मालुक्यपुत्त, तथागतांकडून ते अस्पष्टच राहील आणि दरम्यान तो मनुष्य मृत्यू पावेल. हे मालुक्यपुत्त, जसे की एखाद्या मनुष्याला विषारी द्रव्याने माखलेल्या बाणाने जखमी केले असेल. त्याचे मित्र, सोबती, नातेवाईक आणि सगेसोयरे यांनी त्याला बरे करण्यासाठी एखाद्या शल्यचिकित्सक वैद्याला आणले. पण तो मनुष्य म्हणाला – 'जोपर्यंत मला हे माहीत होत नाही की ज्या मनुष्याने मला जखमी केले आहे तो क्षत्रिय आहे की ब्राह्मण, वैश्य आहे की शूद्र, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला त्या मनुष्याचे नाव आणि गोत्र माहीत होत नाही, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो मनुष्य उंच आहे की बुटका की मध्यम उंचीचा आहे हे माहीत होत नाही, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो मनुष्य काळा आहे की सावळा की पिवळसर रंगाचा आहे हे माहीत होत नाही, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो मनुष्य कोणत्या गावात, निगमात किंवा नगरात राहतो हे माहीत होत नाही, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला ते धनुष्य माहीत होत नाही ज्याने मला जखमी केले आहे, ते साधे धनुष्य होते की मोठे धनुष्य होते, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला ती दोरी (प्रत्यंचा) माहीत होत नाही जिने मला जखमी केले आहे, ती रुईच्या धाग्याची होती, तागाची होती, स्नायूची होती, मरुवा वनस्पतीची होती की क्षीरपर्णीची होती, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो बाण माहीत होत नाही ज्याने मला जखमी केले आहे, तो जंगलातील बांबूचा आहे की लागवड केलेल्या बांबूचा आहे, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो बाण माहीत होत नाही ज्याने मला जखमी केले आहे, त्याला लावलेली पिसे गिधाडाची आहेत, बगळ्याची आहेत, घारीची आहेत, मोराची आहेत की शिथिलहनू पक्षाची आहेत, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो बाण माहीत होत नाही ज्याने मला जखमी केले आहे, तो गायीच्या, म्हशीच्या, सिंहाच्या की माकडाच्या स्नायूने बांधला होता, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही'; किंवा तो म्हणाला – 'जोपर्यंत मला तो बाण माहीत होत नाही ज्याने मला जखमी केले आहे, तो साधा बाण आहे, वस्तऱ्यासारख्या टोकाचा आहे, वाकड्या टोकाचा आहे, लोखंडी बाण आहे, वासराच्या दातासारख्या टोकाचा आहे की कण्हेरीच्या पानाच्या आकाराचा आहे, तोपर्यंत मी हा बाण काढू देणार नाही' – तर हे मालुक्यपुत्त, त्या मनुष्याला हे सर्व माहीत होण्यापूर्वीच तो मनुष्य मृत्यू पावेल. तशाच प्रकारे, हे मालुक्यपुत्त, जो कोणी असे म्हणेल – 'जोपर्यंत भगवान माझ्यासाठी "लोक शाश्वत आहे" किंवा "लोक अशाश्वत आहे" ... किंवा "तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात" हे स्पष्ट करत नाहीत, तोपर्यंत मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य आचरणार नाही,' तर हे मालुक्यपुत्त, तथागतांकडून ते अस्पष्टच राहील आणि दरम्यान तो मनुष्य मृत्यू पावेल. 127. ‘‘‘Sassato loko’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evaṃ ‘no asassato loko’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evampi ‘no sassato loko’ti vā, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati, ‘asassato loko’ti vā diṭṭhiyā sati attheva jāti, atthi jarā, atthi maraṇaṃ, santi sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā; yesāhaṃ diṭṭheva dhamme nighātaṃ paññapemi[Pg.94]. ‘Antavā loko’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evaṃ ‘no anantavā loko’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evampi ‘no antavā loko’ti vā, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati, ‘anantavā loko’ti vā diṭṭhiyā sati attheva jāti, atthi jarā, atthi maraṇaṃ, santi sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā; yesāhaṃ diṭṭheva dhamme nighātaṃ paññapemi. ‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evaṃ ‘no aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evampi ‘no taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā diṭṭhiyā sati attheva jāti…pe… nighātaṃ paññapemi. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evaṃ ‘no na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evampi ‘no hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā diṭṭhiyā sati attheva jāti…pe… yesāhaṃ diṭṭheva dhamme nighātaṃ paññapemi. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evaṃ ‘no neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso abhavissāti, evampi ‘no hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, mālukyaputta, diṭṭhiyā sati, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā diṭṭhiyā sati attheva jāti…pe… yesāhaṃ diṭṭheva dhamme nighātaṃ paññapemi. १२७. हे मालुक्यपुत्त, 'लोक शाश्वत आहे' अशी दृष्टी असताना ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही; आणि 'लोक अशाश्वत आहे' अशी दृष्टी असतानाही ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही. हे मालुक्यपुत्त, 'लोक शाश्वत आहे' अशी दृष्टी असो किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' अशी दृष्टी असो, जन्म आहेच, जरा आहेच, मरण आहेच; शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास आहेतच; ज्यांचा मी याच जन्मात निरोध करण्याचे प्रज्ञापित करतो. हे मालुक्यपुत्त, 'लोक सान्त आहे' अशी दृष्टी असताना ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही; आणि 'लोक अनंत आहे' अशी दृष्टी असतानाही ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही. हे मालुक्यपुत्त, 'लोक सान्त आहे' अशी दृष्टी असो किंवा 'लोक अनंत आहे' अशी दृष्टी असो, जन्म आहेच, जरा आहेच, मरण आहेच; शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास आहेतच; ज्यांचा मी याच जन्मात निरोध करण्याचे प्रज्ञापित करतो. हे मालुक्यपुत्त, 'जो जीव आहे तेच शरीर आहे' अशी दृष्टी असताना ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही; आणि 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे' अशी दृष्टी असतानाही ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही. हे मालुक्यपुत्त, 'जो जीव आहे तेच शरीर आहे' अशी दृष्टी असो किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे' अशी दृष्टी असो, जन्म आहेच, जरा आहेच, मरण आहेच; शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास आहेतच; ज्यांचा मी याच जन्मात निरोध करण्याचे प्रज्ञापित करतो. हे मालुक्यपुत्त, 'तथागत मृत्यूनंतर असतात' अशी दृष्टी असताना ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही; आणि 'तथागत मृत्यूनंतर नसतात' अशी दृष्टी असतानाही ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही. हे मालुक्यपुत्त, 'तथागत मृत्यूनंतर असतात' अशी दृष्टी असो किंवा 'तथागत मृत्यूनंतर नसतात' अशी दृष्टी असो, जन्म आहेच, जरा आहेच, मरण आहेच; शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास आहेतच; ज्यांचा मी याच जन्मात निरोध करण्याचे प्रज्ञापित करतो. हे मालुक्यपुत्त, 'तथागत मृत्यूनंतर असतात आणि नसतातही' अशी दृष्टी असताना ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही; आणि 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' अशी दृष्टी असतानाही ब्रह्मचर्यवास होऊ शकत नाही. हे मालुक्यपुत्त, 'तथागत मृत्यूनंतर असतात आणि नसतातही' अशी दृष्टी असो किंवा 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' अशी दृष्टी असो, जन्म आहेच, जरा आहेच, मरण आहेच; शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास आहेतच; ज्यांचा मी याच जन्मात निरोध करण्याचे प्रज्ञापित करतो. 128. ‘‘Tasmātiha, mālukyaputta, abyākatañca me abyākatato dhāretha; byākatañca me byākatato dhāretha. Kiñca, mālukyaputta, mayā abyākataṃ? ‘Sassato loko’ti mālukyaputta, mayā abyākataṃ; ‘asassato loko’ti – mayā abyākataṃ; ‘antavā loko’ti – mayā abyākataṃ; ‘anantavā loko’ti – mayā abyākataṃ; ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti – mayā abyākataṃ; ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti – mayā abyākataṃ; ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti – mayā abyākataṃ; ‘na hoti tathāgato paraṃ [Pg.95] maraṇā’ti – mayā abyākataṃ; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti – mayā abyākataṃ; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti – mayā abyākataṃ. Kasmā cetaṃ, mālukyaputta, mayā abyākataṃ? Na hetaṃ, mālukyaputta, atthasaṃhitaṃ na ādibrahmacariyakaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Tasmā taṃ mayā abyākataṃ. Kiñca, mālukyaputta, mayā byākataṃ? ‘Idaṃ dukkha’nti, mālukyaputta, mayā byākataṃ; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti – mayā byākataṃ; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti – mayā byākataṃ; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti – mayā byākataṃ. Kasmā cetaṃ, mālukyaputta, mayā byākataṃ? Etañhi, mālukyaputta, atthasaṃhitaṃ etaṃ ādibrahmacariyakaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Tasmā taṃ mayā byākataṃ. Tasmātiha, mālukyaputta, abyākatañca me abyākatato dhāretha; byākatañca me byākatato dhārethā’’ti. १२८. “म्हणूनच, मालुक्यपुत्ता, जे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे, ते अव्याकृत म्हणूनच लक्षात ठेवा; आणि जे माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे, ते व्याकृत म्हणूनच लक्षात ठेवा. आणि मालुक्यपुत्ता, माझ्याद्वारे काय अव्याकृत ठेवले गेले आहे? 'लोक शाश्वत आहे' हे, मालुक्यपुत्ता, माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'लोक अशाश्वत आहे' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'लोक सान्त आहे' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'लोक अनंंत आहे' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'जो जीव आहे तेच शरीर आहे' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे; 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही' हे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे. आणि मालुक्यपुत्ता, हे माझ्याद्वारे अव्याकृत का ठेवले गेले आहे? कारण, मालुक्यपुत्ता, हे कल्याणकारी नाही, हे ब्रह्मचर्याच्या पायाशी संबंधित नाही, आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक ठरत नाही. म्हणूनच ते माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे. आणि मालुक्यपुत्ता, माझ्याद्वारे काय व्याकृत केले गेले आहे? 'हे दुःख आहे', मालुक्यपुत्ता, हे माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे. आणि मालुक्यपुत्ता, हे माझ्याद्वारे व्याकृत का केले गेले आहे? कारण, मालुक्यपुत्ता, हे कल्याणकारी आहे, हे ब्रह्मचर्याच्या पायाशी संबंधित आहे, आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक ठरते. म्हणूनच ते माझ्याद्वारे व्याकृत केले गेले आहे. म्हणूनच, मालुक्यपुत्ता, जे माझ्याद्वारे अव्याकृत ठेवले गेले आहे ते अव्याकृत म्हणूनच लक्षात ठेवा; आणि जे व्याकृत केले गेले आहे ते व्याकृत म्हणूनच लक्षात ठेवा.” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā mālukyaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या आयुष्मान मालुक्यपुत्तांनी भगवंतांच्या उपदेशाचे मनापासून अभिनंदन केले. Cūḷamālukyasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे चुळमालुक्यसुत्त समाप्त झाले. 4. Mahāmālukyasuttaṃ ४. महामालुक्यसुत्त 129. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘dhāretha no tumhe, bhikkhave, mayā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti? १२९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” “भंते!” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – “भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेली पाच ओरंभागिय संयोजने तुम्हाला लक्षात आहेत का?” Evaṃ vutte, āyasmā mālukyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, dhāremi bhagavatā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, mālukyaputta, dhāresi mayā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti? ‘‘Sakkāyadiṭṭhiṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavatā orambhāgiyaṃ [Pg.96] saṃyojanaṃ desitaṃ dhāremi; vicikicchaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavatā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ desitaṃ dhāremi; sīlabbataparāmāsaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavatā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ desitaṃ dhāremi; kāmacchandaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavatā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ desitaṃ dhāremi; byāpādaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavatā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ desitaṃ dhāremi. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, dhāremi bhagavatā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. असे म्हटल्यावर, आयुष्मान मालुक्यपुत्त भगवंतांना म्हणाले – “भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेली पाच ओरंभागिय संयोजने मी लक्षात ठेवली आहेत.” “पण मालुक्यपुत्ता, माझ्याद्वारे उपदेशिलेली पाच ओरंभागिय संयोजने तू कशा प्रकारे लक्षात ठेवली आहेस?” “भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेले 'सक्कायदिट्ठि' (सत्कायदृष्टी) हे ओरंभागिय संयोजन मी लक्षात ठेवले आहे; भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेली 'विचिकिच्छा' (शंका) हे ओरंभागिय संयोजन मी लक्षात ठेवले आहे; भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला 'सीलब्बतपरामास' (नियम व विधींचे चुकीचे पालन) हे ओरंभागिय संयोजन मी लक्षात ठेवले आहे; भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला 'कामच्छंद' (इंद्रियसुखाची इच्छा) हे ओरंभागिय संयोजन मी लक्षात ठेवले आहे; भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला 'ब्यापाद' (द्वेष) हे ओरंभागिय संयोजन मी लक्षात ठेवले आहे. भंते, अशा प्रकारे मी भगवंतांनी उपदेशिलेली पाच ओरंभागिय संयोजने लक्षात ठेवली आहेत.” ‘‘Kassa kho nāma tvaṃ, mālukyaputta, imāni evaṃ pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni desitāni dhāresi? Nanu, mālukyaputta, aññatitthiyā paribbājakā iminā taruṇūpamena upārambhena upārambhissanti? Daharassa hi, mālukyaputta, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa sakkāyotipi na hoti, kuto panassa uppajjissati sakkāyadiṭṭhi? Anusetvevassa sakkāyadiṭṭhānusayo. Daharassa hi, mālukyaputta, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa dhammātipi na hoti, kuto panassa uppajjissati dhammesu vicikicchā? Anusetvevassa vicikicchānusayo. Daharassa hi, mālukyaputta, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa sīlātipi na hoti, kuto panassa uppajjissati sīlesu sīlabbataparāmāso? Anusetvevassa sīlabbataparāmāsānusayo. Daharassa hi, mālukyaputta, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa kāmātipi na hoti, kuto panassa uppajjissati kāmesu kāmacchando? Anusetvevassa kāmarāgānusayo. Daharassa hi, mālukyaputta, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa sattātipi na hoti, kuto panassa uppajjissati sattesu byāpādo? Anusetvevassa byāpādānusayo. Nanu, mālukyaputta, aññatitthiyā paribbājakā iminā taruṇūpamena upārambhena upārambhissantī’’ti? Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etassa, bhagavā, kālo, etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni deseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hānanda, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “मालुक्यपुत्ता, तू कोणासाठी ही पाच ओरंभागिय संयोजने अशा प्रकारे उपदेशिलेली लक्षात ठेवली आहेस? मालुक्यपुत्ता, इतर पंथांचे परिव्राजक लहान बालकाच्या उदाहरणाने तुझ्यावर आक्षेप घेणार नाहीत का? कारण, मालुक्यपुत्ता, पाठीवर झोपणाऱ्या लहान, अजाण बालकाला 'सत्काय' अशी संकल्पनाही नसते, मग त्याच्यामध्ये 'सक्कायदिट्ठि' कशी उत्पन्न होईल? परंतु, त्याच्यामध्ये सक्कायदिट्ठिचा अनुशय सुप्त स्वरूपात असतोच. कारण, मालुक्यपुत्ता, पाठीवर झोपणाऱ्या लहान, अजाण बालकाला 'धम्म' अशी संकल्पनाही नसते, मग त्याच्यामध्ये धम्माविषयी 'विचिकिच्छा' कशी उत्पन्न होईल? परंतु, त्याच्यामध्ये विचिकिच्छेचा अनुशय सुप्त स्वरूपात असतोच. कारण, मालुक्यपुत्ता, पाठीवर झोपणाऱ्या लहान, अजाण बालकाला 'शील' अशी संकल्पनाही नसते, मग त्याच्यामध्ये शीलांविषयी 'सीलब्बतपरामास' कसा उत्पन्न होईल? परंतु, त्याच्यामध्ये सीलबतपरामासाचा अनुशय सुप्त स्वरूपात असतोच. कारण, मालुक्यपुत्ता, पाठीवर झोपणाऱ्या लहान, अजाण बालकाला 'काम' अशी संकल्पनाही नसते, मग त्याच्यामध्ये कामाविषयी 'कामच्छंद' कसा उत्पन्न होईल? परंतु, त्याच्यामध्ये कामरागाचा अनुशय सुप्त स्वरूपात असतोच. कारण, मालुक्यपुत्ता, पाठीवर झोपणाऱ्या लहान, अजाण बालकाला 'सत्त' अशी संकल्पनाही नसते, मग त्याच्यामध्ये प्राण्यांविषयी 'ब्यापाद' कसा उत्पन्न होईल? परंतु, त्याच्यामध्ये ब्यापादाचा अनुशय सुप्त स्वरूपात असतोच. मालुक्यपुत्ता, इतर पंथांचे परिव्राजक लहान बालकाच्या या उदाहरणाने तुझ्यावर आक्षेप घेणार नाहीत का?” असे म्हटल्यावर, आयुष्मान आनंदांनी भगवंतांना विचारले – “भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे, सुगता, हीच योग्य वेळ आहे की भगवंतांनी पाच ओरंभागिय संयोजने उपदेशावीत. भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते लक्षात ठेवतील.” “तर मग आनंदा, ऐक, नीट मन लावून ऐक; मी सांगेन.” “होय, भंते,” आयुष्मान आनंदांनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – 130. ‘‘Idhānanda[Pg.97], assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena cetasā viharati sakkāyadiṭṭhiparetena; uppannāya ca sakkāyadiṭṭhiyā nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa sā sakkāyadiṭṭhi thāmagatā appaṭivinītā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ. Vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena; uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa sā vicikicchā thāmagatā appaṭivinītā orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ. Sīlabbataparāmāsapariyuṭṭhitena cetasā viharati sīlabbataparāmāsaparetena; uppannassa ca sīlabbataparāmāsassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa so sīlabbataparāmāso thāmagato appaṭivinīto orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ. Kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena; uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa so kāmarāgo thāmagato appaṭivinīto orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ. Byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena; uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa so byāpādo thāmagato appaṭivinīto orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ. १३०. आनंदा, येथे एखादा अश्रुतवान पृथग्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस), जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल आणि आर्यधम्मात अविनीत असतो; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात अविनीत असतो, तो सत्कायदृष्टीने ग्रस्त आणि तिच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगतो. उत्पन्न झालेल्या सत्कायदृष्टीतून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत (जसा आहे तसा) जाणत नाही. त्याच्यामध्ये ती सत्कायदृष्टी दृढ झालेली असते, तिचे निवारण झालेले नसते; ते एक अधोगामी संयोजन (बंधन) असते. तो विचिकित्सेने (संदेहाने) ग्रस्त आणि तिच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगतो. उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणत नाही. त्याच्यामध्ये ती विचिकित्सा दृढ झालेली असते, तिचे निवारण झालेले नसते; ते एक अधोगामी संयोजन असते. तो शीलव्रतपरामर्शाने (नियम व व्रतांच्या चुकीच्या आचरणाने) ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगतो. उत्पन्न झालेल्या शीलव्रतपरामर्शातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणत नाही. त्याच्यामध्ये तो शीलव्रतपरामर्श दृढ झालेला असतो, त्याचे निवारण झालेले नसते; ते एक अधोगामी संयोजन असते. तो कामरागाने (इंद्रियसुखाच्या आसक्तीने) ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगतो. उत्पन्न झालेल्या कामरागातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणत नाही. त्याच्यामध्ये तो कामराग दृढ झालेला असतो, त्याचे निवारण झालेले नसते; ते एक अधोगामी संयोजन असते. तो व्यापादाने (द्वेषाने) ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगतो. उत्पन्न झालेल्या व्यापादातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणत नाही. त्याच्यामध्ये तो व्यापाद दृढ झालेला असतो, त्याचे निवारण झालेले नसते; ते एक अधोगामी संयोजन असते. 131. ‘‘Sutavā ca kho, ānanda, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena cetasā viharati na sakkāyadiṭṭhiparetena; uppannāya ca sakkāyadiṭṭhiyā nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa sā sakkāyadiṭṭhi sānusayā pahīyati. Na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena; uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa sā vicikicchā sānusayā pahīyati. Na sīlabbataparāmāsapariyuṭṭhitena cetasā viharati na sīlabbataparāmāsaparetena; uppannassa ca sīlabbataparāmāsassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa so sīlabbataparāmāso sānusayo pahīyati. Na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena; uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa so kāmarāgo sānusayo pahīyati[Pg.98]. Na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati na byāpādaparetena; uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa so byāpādo sānusayo pahīyati. १३१. परंतु आनंदा, श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेतलेला, आर्यधम्मात कुशल आणि आर्यधम्मात सुविनीत असतो; सत्पुरुषांचे दर्शन घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात कुशल आणि सत्पुरुषधम्मात सुविनीत असतो, तो सत्कायदृष्टीने ग्रस्त आणि तिच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगत नाही. उत्पन्न झालेल्या सत्कायदृष्टीतून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणतो. त्याच्यामधील ती सत्कायदृष्टी तिच्या सुप्त प्रवृत्तीसह (अनुशयासह) नष्ट होते. तो विचिकित्सेने ग्रस्त आणि तिच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगत नाही. उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणतो. त्याच्यामधील ती विचिकित्सा तिच्या अनुशयासह नष्ट होते. तो शीलव्रतपरामर्शाने ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगत नाही. उत्पन्न झालेल्या शीलव्रतपरामर्शातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणतो. त्याच्यामधील तो शीलव्रतपरामर्श त्याच्या अनुशयासह नष्ट होतो. तो कामरागाने ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगत नाही. उत्पन्न झालेल्या कामरागातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणतो. त्याच्यामधील तो कामराग त्याच्या अनुशयासह नष्ट होतो. तो व्यापादाने ग्रस्त आणि त्याच्या अधीन झालेल्या चित्ताने जगत नाही. उत्पन्न झालेल्या व्यापादातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो यथाभूत जाणतो. त्याच्यामधील तो व्यापाद त्याच्या अनुशयासह नष्ट होतो. 132. ‘‘Yo, ānanda, maggo yā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya taṃ maggaṃ taṃ paṭipadaṃ anāgamma pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni ñassati vā dakkhati vā pajahissati vāti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Seyyathāpi, ānanda, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato tacaṃ acchetvā phegguṃ acchetvā sāracchedo bhavissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati; evameva kho, ānanda, yo maggo yā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya taṃ maggaṃ taṃ paṭipadaṃ anāgamma pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni ñassati vā dakkhati vā pajahissati vāti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३२. आनंदा, जो मार्ग, जी प्रतिपदा या पाच अधोगामी संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आहे, त्या मार्गाचा, त्या प्रतिपदेचा अवलंब न करता कोणी त्या पाच अधोगामी संयोजनांना जाणेल, पाहील किंवा नष्ट करेल—असे घडणे शक्य नाही. आनंदा, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या, गाभा असलेल्या उभ्या झाडाची साल न काढता आणि त्याचे मऊ लाकूड न तोडता त्याचा गाभा तोडता येईल—असे घडणे शक्य नाही; त्याचप्रमाणे, आनंदा, जो मार्ग, जी प्रतिपदा या पाच अधोगामी संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आहे, त्या मार्गाचा, त्या प्रतिपदेचा अवलंब न करता कोणी त्या पाच अधोगामी संयोजनांना जाणेल, पाहील किंवा नष्ट करेल—असे घडणे शक्य नाही. ‘‘Yo ca kho, ānanda, maggo yā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya taṃ maggaṃ taṃ paṭipadaṃ āgamma pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni ñassati vā dakkhati vā pajahissati vāti – ṭhānametaṃ vijjati. Seyyathāpi, ānanda, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato tacaṃ chetvā phegguṃ chetvā sāracchedo bhavissatīti – ṭhānametaṃ vijjati; evameva kho, ānanda, yo maggo yā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya taṃ maggaṃ taṃ paṭipadaṃ āgamma pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni ñassati vā dakkhati vā pajahissati vāti – ṭhānametaṃ vijjati. Seyyathāpi, ānanda, gaṅgā nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha dubbalako puriso āgaccheyya – ‘ahaṃ imissā gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ bāhāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gacchissāmī’ti ; so na sakkuṇeyya gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ bāhāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gantuṃ. Evameva kho, ānanda, yesaṃ kesañci sakkāyanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati; seyyathāpi so dubbalako puriso evamete daṭṭhabbā. Seyyathāpi, ānanda, gaṅgā nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha balavā puriso āgaccheyya – ‘ahaṃ imissā gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ bāhāya [Pg.99] sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gacchissāmī’ti; so sakkuṇeyya gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ bāhāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gantuṃ. Evameva kho, ānanda, yesaṃ kesañci sakkāyanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati; seyyathāpi so balavā puriso evamete daṭṭhabbā. परंतु आनंदा, जो मार्ग, जी प्रतिपदा या पाच अधोगामी संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आहे, त्या मार्गाचा, त्या प्रतिपदेचा अवलंब करून कोणी त्या पाच अधोगामी संयोजनांना जाणेल, पाहील किंवा नष्ट करेल—असे घडणे शक्य आहे. आनंदा, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या, गाभा असलेल्या उभ्या झाडाची साल काढून आणि त्याचे मऊ लाकूड तोडून त्याचा गाभा तोडता येईल—असे घडणे शक्य आहे; त्याचप्रमाणे, आनंदा, जो मार्ग, जी प्रतिपदा या पाच अधोगामी संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आहे, त्या मार्गाचा, त्या प्रतिपदेचा अवलंब करून कोणी त्या पाच अधोगामी संयोजनांना जाणेल, पाहील किंवा नष्ट करेल—असे घडणे शक्य आहे. आनंदा, समजा गंगा नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळेही तिच्यातून सहज पाणी पिऊ शकतील. तेव्हा एखादा दुर्बळ मनुष्य तिथे येईल आणि विचार करेल: 'मी माझ्या बाहूंनी प्रवाहाचा छेद करत आडवे पोहून या गंगा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर सुरक्षितपणे जाईन'; परंतु तो बाहूंनी प्रवाहाचा छेद करत आडवे पोहून गंगा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर सुरक्षितपणे जाण्यास समर्थ होणार नाही. त्याचप्रमाणे, आनंदा, जेव्हा सत्काय-निरोधासाठी धम्माचा उपदेश केला जात असतो, तेव्हा ज्यांचे चित्त त्यात प्रवेश करत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि मुक्त होत नाही; त्या व्यक्तींना त्या दुर्बळ मनुष्यासारखेच समजले पाहिजे. आनंदा, समजा गंगा नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळेही तिच्यातून सहज पाणी पिऊ शकतील. तेव्हा एखादा बलवान मनुष्य तिथे येईल आणि विचार करेल: 'मी माझ्या बाहूंनी प्रवाहाचा छेद करत आडवे पोहून या गंगा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर सुरक्षितपणे जाईन'; आणि तो बाहूंनी प्रवाहाचा छेद करत आडवे पोहून गंगा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर सुरक्षितपणे जाण्यास समर्थ होईल. त्याचप्रमाणे, आनंदा, जेव्हा सत्काय-निरोधासाठी धम्माचा उपदेश केला जात असतो, तेव्हा ज्यांचे चित्त त्यात प्रवेश करते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि मुक्त होते; त्या व्यक्तींना त्या बलवान मनुष्यासारखेच समजले पाहिजे। 133. ‘‘Katamo cānanda, maggo, katamā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya? Idhānanda, bhikkhu upadhivivekā akusalānaṃ dhammānaṃ pahānā sabbaso kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, ānanda, maggo ayaṃ paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya. १३३. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील (ओरंभागिय) संयोजनांचा त्याग करण्याचा मार्ग कोणता आणि ती प्रतिपदा कोणती? आनंदा, येथे भिक्खू उपाधींच्या विविक्ततेमुळे (उपाधिविवेक), अकुशल धर्मांचा त्याग केल्यामुळे, शारीरिक जडतेचा पूर्णपणे उपशम केल्यामुळे, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विविक्ततेपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो तेथे जे काही रूपगत, वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे, त्या धर्मांना अनित्य, दुःख, रोग, गंड (गळू), शल्य (बाण), आपत्ती, आजार, परके, नाशवंत, शून्य आणि अनात्म म्हणून पाहतो. तो त्या धर्मांपासून आपले चित्त परावृत्त करतो. तो त्या धर्मांपासून आपले चित्त परावृत्त करून अमृत धातूकडे चित्त वळवतो – 'हे शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण.' तो तेथे स्थित राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त करतो. जर तो आसवांच्या क्षयाला प्राप्त करू शकला नाही, तर त्याच धर्मरागामुळे (धर्मावरील आसक्तीमुळे), त्याच धर्मनंदीमुळे (धर्मातील आनंदाने) पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या क्षयामुळे तो औपपातिक होतो, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून परत न येणारा (अनावत्तीधर्मी) होतो. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आहे, हीच प्रतिपदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ… anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, ānanda, maggo ayaṃ paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya. पुन्हा, आनंदा, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे... (पे)... दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो तेथे जे काही रूपगत, वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे... त्या लोकातून परत न येणारा होतो. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आहे, हीच प्रतिपदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ [Pg.100] saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, ānanda, maggo ayaṃ paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya. पुन्हा, आनंदा, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्त पाशामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मनस्कार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे जाणून आकाशांनंत्यायतनाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो तेथे जे काही वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे... (पे)... त्या लोकातून परत न येणारा होतो. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आहे, हीच प्रतिपदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, ānanda, maggo ayaṃ paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya. पुन्हा, आनंदा, भिक्खू सर्व प्रकारे आकाशांनंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणून विज्ञानानंत्यायतनाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो तेथे जे काही वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे... (पे)... त्या लोकातून परत न येणारा होतो. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आहे, हीच प्रतिपदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, ānanda, maggo ayaṃ paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāyā’’ti. पुन्हा, आनंदा, भिक्खू सर्व प्रकारे विज्ञानानंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, 'काहीही नाही' असे जाणून आकिंचन्यायतनाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो तेथे जे काही वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे... (पे)... त्या लोकातून परत न येणारा होतो. आनंदा, पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आहे, हीच प्रतिपदा आहे. ‘‘Eso ce, bhante, maggo esā paṭipadā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya, atha kiñcarahi idhekacce bhikkhū cetovimuttino ekacce bhikkhū paññāvimuttino’’ti? ‘‘Ettha kho panesāhaṃ, ānanda, indriyavemattataṃ vadāmī’’ti. भंते, जर पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा त्याग करण्याचा हाच मार्ग आणि हीच प्रतिपदा असेल, तर मग येथे काही भिक्खू चेतोविमुक्ती प्राप्त करणारे आणि काही भिक्खू प्रज्ञाविमुक्ती प्राप्त करणारे का आहेत? आनंदा, येथे मी इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे (इंद्रियवेमत्तता) असे होते, असे सांगतो. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. आयुष्यमान आनंद यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन व कौतुक केले. Mahāmālukyasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे महामालुक्यसुत्त समाप्त झाले. 5. Bhaddālisuttaṃ ५. भद्दालिसुत्त 134. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhikkhave, ekāsanabhojanaṃ bhuñjāmi; ekāsanabhojanaṃ kho, ahaṃ, bhikkhave, bhuñjamāno appābādhatañca sañjānāmi [Pg.101] appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha, tumhepi, bhikkhave, ekāsanabhojanaṃ bhuñjatha; ekāsanabhojanaṃ kho, bhikkhave, tumhepi bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcā’’ti. Evaṃ vutte, āyasmā bhaddāli bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, na ussahāmi ekāsanabhojanaṃ bhuñjituṃ; ekāsanabhojanañhi me, bhante, bhuñjato siyā kukkuccaṃ, siyā vippaṭisāro’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, bhaddāli, yattha nimantito assasi tattha ekadesaṃ bhuñjitvā ekadesaṃ nīharitvāpi bhuñjeyyāsi. Evampi kho tvaṃ, bhaddāli, bhuñjamāno ekāsano yāpessasī’’ti. ‘‘Evampi kho ahaṃ, bhante, na ussahāmi bhuñjituṃ; evampi hi me, bhante, bhuñjato siyā kukkuccaṃ, siyā vippaṭisāro’’ti. Atha kho āyasmā bhaddāli bhagavatā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesi. Atha kho āyasmā bhaddāli sabbaṃ taṃ temāsaṃ na bhagavato sammukhībhāvaṃ adāsi, yathā taṃ satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī. १३४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो!' 'भंते!' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – 'भिक्खूंनो, मी एकाच वेळी (एकाच आसनावर) भोजन करतो. भिक्खूंनो, एकाच वेळी भोजन केल्यामुळे मला निरोगीपणा, व्याधीहीनता, शरीराची हलकीता, शक्ती आणि सुखावह विहार जाणवतो. या, भिक्खूंनो, तुम्हीही एकाच वेळी भोजन करा. भिक्खूंनो, तुम्हीही एकाच वेळी भोजन केल्यास तुम्हाला निरोगीपणा, व्याधीहीनता, शरीराची हलकीता, शक्ती आणि सुखावह विहार जाणवेल.' असे म्हटल्यावर, आयुष्यमान भद्दालि भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, मी एकाच वेळी भोजन करण्यास असमर्थ आहे. कारण भंते, मी एकाच वेळी भोजन केल्यास मला शंका (कुकुच्च) आणि पश्चात्ताप (विप्पटिसार) होईल.' 'तर मग भद्दालि, तुला जेथे निमंत्रित केले जाईल, तेथे एका भागात भोजन करून आणि दुसरा भाग सोबत घेऊन जाऊन भोजन कर. भद्दालि, अशा प्रकारे भोजन केल्यानेही तुझे एकाच वेळचे भोजन होईल आणि तुझा निर्वाह होईल.' 'भंते, मी अशा प्रकारेही भोजन करण्यास असमर्थ आहे. कारण भंते, अशा प्रकारे भोजन केल्यानेही मला शंका आणि पश्चात्ताप होईल.' त्यानंतर, भगवंतांनी शिक्षापद प्रस्थापित केले असता आणि भिक्खू संघाने त्या शिक्षेचे ग्रहण केले असता, आयुष्यमान भद्दालि यांनी आपली असमर्थता व्यक्त केली. त्यानंतर आयुष्यमान भद्दालि संपूर्ण तीन महिने भगवंतांच्या समोर आले नाहीत, जसे की शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पालन न करणारा करतो. 135. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatīti. Atha kho āyasmā bhaddāli yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tehi bhikkhūhi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ bhaddāliṃ te bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘idaṃ kho, āvuso bhaddāli, bhagavato cīvarakammaṃ karīyati. Niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissati. Iṅghāvuso bhaddāli, etaṃ dosakaṃ sādhukaṃ manasi karohi, mā te pacchā dukkarataraṃ ahosī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā bhaddāli tesaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā bhaddāli bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ bhagavatā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesiṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. १३५. त्या वेळी अनेक भिक्खू भगवंतांचे चिवर शिवण्याचे काम करत होते – 'चिवर तयार झाल्यावर, तीन महिन्यांच्या (वर्षावास) समाप्तीनंतर भगवान चारिकेसाठी निघतील.' त्यानंतर आयुष्यमान भद्दालि जेथे ते भिक्खू होते तेथे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी त्या भिक्खूंसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान भद्दालिंना ते भिक्खू म्हणाले – 'हे आयुष्यमान भद्दालि, भगवंतांसाठी हे चिवर शिवण्याचे काम केले जात आहे. चिवर तयार झाल्यावर, तीन महिन्यांच्या समाप्तीनंतर भगवान चारिकेसाठी निघतील. कृपया, आयुष्यमान भद्दालि, या दोषाचा नीट विचार करा, जेणेकरून नंतर तुम्हाला अधिक कठीण परिस्थितीला सामोरे जावे लागणार नाही.' 'तसेच असो, आयुष्यमान,' असे म्हणून आयुष्यमान भद्दालिंनी त्या भिक्खूंचे म्हणणे मान्य केले आणि जेथे भगवान होते तेथे ते गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान भद्दालिंनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडल्यामुळे आणि अज्ञानामुळे माझ्याकडून अपराध झाला आहे, कारण जेव्हा भगवंतांद्वारे शिक्षापद प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे ग्रहण करत होता, तेव्हा मी माझा अनुत्साह (असंमती) व्यक्त केला होता. भंते, भगवंतांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा (क्षमा करावी), जेणेकरून भविष्यात मी स्वतःवर संयम ठेवीन.' ‘‘Taggha [Pg.102] tvaṃ, bhaddāli, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ mayā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘sambahulā kho bhikkhu sāvatthiyaṃ vassaṃ upagatā, tepi maṃ jānissanti – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘sambahulā kho bhikkhuniyo sāvatthiyaṃ vassaṃ upagatā, tāpi maṃ jānissanti – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘sambahulā kho upāsakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti, tepi maṃ jānissanti – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘sambahulā kho upāsikā sāvatthiyaṃ paṭivasanti, tāpi maṃ jānissanti – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosi. Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘sambahulā kho nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā sāvatthiyaṃ vassaṃ upagatā, tepi maṃ jānissanti – bhaddāli nāma bhikkhu samaṇassa gotamassa sāvako theraññataro bhikkhu sāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’ti. नक्कीच, भद्दालि, मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडल्यामुळे आणि अज्ञानामुळे तुझ्याकडून अपराध झाला आहे, कारण जेव्हा माझ्याद्वारे शिक्षापद प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे ग्रहण करत होता, तेव्हा तू तुझा अनुत्साह व्यक्त केलास. भद्दालि, तू या परिस्थितीचा विचार केला नाहीस की – 'भगवान श्रावस्तीमध्ये राहत आहेत आणि भगवान मला असे ओळखतील की, भद्दालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचा विचार केला नाहीस. भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस की – 'अनेक भिक्खू श्रावस्तीमध्ये वर्षावास करत आहेत, तेही मला असे ओळखतील की, भद्दालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस. भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस की – 'अनेक भिक्खुणी श्रावस्तीमध्ये वर्षावास करत आहेत, त्याही मला असे ओळखतील की, भद्दालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस. भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस की – 'अनेक उपासक श्रावस्तीमध्ये राहत आहेत, तेही मला असे ओळखतील की, भद्दालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस. भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस की – 'अनेक उपासिका श्रावस्तीमध्ये राहत आहेत, त्याही मला असे ओळखतील की, भद्दालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस. भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस की – 'विविध पंथांचे अनेक श्रमण आणि ब्राह्मण श्रावस्तीमध्ये वर्षावास करत आहेत, तेही मला असे ओळखतील की, श्रमण गोतमांचा श्रावक असलेला, थेरांपैकी एक असलेला भद्दालि नावाचा भिक्खू शासनात शिक्षेचे पूर्ण पालन न करणारा आहे.' भद्दालि, तू या परिस्थितीचाही विचार केला नाहीस. ‘‘Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ bhagavatā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesiṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha tvaṃ, bhaddāli, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ mayā sikkhāpade [Pg.103] paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesi’’. भंते, मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडल्यामुळे आणि अज्ञानामुळे माझ्याकडून अपराध झाला आहे, कारण जेव्हा भगवंतांद्वारे शिक्षापद प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे ग्रहण करत होता, तेव्हा मी माझा अनुत्साह व्यक्त केला होता. भंते, भगवंतांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा (क्षमा करावी), जेणेकरून भविष्यात मी स्वतःवर संयम ठेवीन. नक्कीच, भद्दालि, मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडल्यामुळे आणि अज्ञानामुळे तुझ्याकडून अपराध झाला आहे, कारण जेव्हा माझ्याद्वारे शिक्षापद प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे ग्रहण करत होता, तेव्हा तू तुझा अनुत्साह व्यक्त केलास. 136. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhaddāli, idhassa bhikkhu ubhatobhāgavimutto, tamahaṃ evaṃ vadeyyaṃ – ‘ehi me tvaṃ, bhikkhu, paṅke saṅkamo hohī’ti, api nu kho so saṅkameyya vā aññena vā kāyaṃ sannāmeyya, ‘no’ti vā vadeyyā’’ti? १३६. भद्दालि, तुला काय वाटते? समजा, येथे एखादा भिक्खू उभतोभागविमुक्त असेल, आणि मी त्याला असे म्हटले – 'ये भिक्खू, चिखलात तू माझ्यासाठी पूल बन.' तर काय तो चिखलात उतरेल, किंवा आपल्या शरीराला दुसऱ्या प्रकारे वाकवेल, किंवा 'नाही' असे म्हणेल? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. असे मुळीच नाही, भंते. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhaddāli, idhassa bhikkhu paññāvimutto… kāyasakkhi… diṭṭhippatto… saddhāvimutto… dhammānusārī… saddhānusārī, tamahaṃ evaṃ vadeyyaṃ – ‘ehi me tvaṃ, bhikkhu, paṅke saṅkamo hohī’ti, api nu kho so saṅkameyya vā aññena vā kāyaṃ sannāmeyya, ‘no’ti vā vadeyyā’’ti? भद्दालि, तुला काय वाटते? समजा, येथे एखादा भिक्खू प्रज्ञाविमुक्त... कायसाक्षी... दृष्टीप्राप्त... श्रद्धाविमुक्त... धम्मानुसारी... श्रद्धानुसारी असेल, आणि मी त्याला असे म्हटले – 'ये भिक्खू, चिखलात तू माझ्यासाठी पूल बन.' तर काय तो चिखलात उतरेल, किंवा आपल्या शरीराला दुसऱ्या प्रकारे वाकवेल, किंवा 'नाही' असे म्हणेल? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. असे मुळीच नाही, भंते. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhaddāli, api nu tvaṃ, bhaddāli, tasmiṃ samaye ubhatobhāgavimutto vā hosi paññāvimutto vā kāyasakkhi vā diṭṭhippatto vā saddhāvimutto vā dhammānusārī vā saddhānusārī vā’’ti? भद्दालि, तुला काय वाटते? त्या वेळी तू उभतोभागविमुक्त होतास का, किंवा प्रज्ञाविमुक्त, किंवा कायसाक्षी, किंवा दृष्टीप्राप्त, किंवा श्रद्धाविमुक्त, किंवा धम्मानुसारी, किंवा श्रद्धानुसारी होतास का? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. असे मुळीच नाही, भंते. ‘‘Nanu tvaṃ, bhaddāli, tasmiṃ samaye ritto tuccho aparaddho’’ti? भद्दालि, त्या वेळी तू रिक्त, तुच्छ आणि चुकीचा नव्हतास का? ‘‘Evaṃ, bhante. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ bhagavatā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesiṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha tvaṃ, bhaddāli, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ mayā sikkhāpade paññāpiyamāne bhikkhusaṅghe sikkhaṃ samādiyamāne anussāhaṃ pavedesi. Yato ca kho tvaṃ, bhaddāli, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, bhaddāli, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati’’. “तसेच आहे, भन्ते. भन्ते, माझ्याकडून अपराध झाला आहे. एखाद्या मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडलेल्या आणि अकुशल माणसाप्रमाणे, जेव्हा भगवंतांद्वारे शिक्षापद (नियम) प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) ग्रहण करत होता, तेव्हा मी माझा अनुत्साह (असमर्थता) प्रकट केला. भन्ते, भगवंत माझ्या या अपराधाला अपराध म्हणून स्वीकारून भविष्यात संयम राखण्यासाठी मला क्षमा करोत.” “नक्कीच, भद्दानि, तुझ्याकडून अपराध झाला आहे. एखाद्या मूर्खाप्रमाणे, संभ्रमात पडलेल्या आणि अकुशल माणसाप्रमाणे, जेव्हा माझ्याद्वारे शिक्षापद प्रज्ञापित केले जात होते आणि भिक्खू संघ त्या शिक्षेचे ग्रहण करत होता, तेव्हा तू तुझा अनुत्साह प्रकट केलास. परंतु, भद्दानि, जेव्हा तू तुझा अपराध अपराध म्हणून पाहतोस आणि धर्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतोस, तेव्हा आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो (तुला क्षमा करतो). कारण, भद्दानि, आर्य विनयामध्ये हीच प्रगती आहे की, जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतो, धर्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतो आणि भविष्यात संयम राखतो.” 137. ‘‘Idha, bhaddāli, ekacco bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ vivittaṃ senāsanaṃ bhajeyyaṃ araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Appeva nāmāhaṃ uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyya’nti. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ [Pg.104] kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato satthāpi upavadati, anuviccapi viññū sabrahmacārī upavadanti, devatāpi upavadanti, attāpi attānaṃ upavadati. So satthārāpi upavadito, anuviccapi viññūhi sabrahmacārīhi upavadito, devatāhipi upavadito, attanāpi attānaṃ upavadito na uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya aparipūrakārissa. १३७. “इथे, भद्दानि, एखादा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) परिपूर्ण पालन न करणारा असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी एखाद्या निर्जन शयनासनाचा आश्रय घ्यावा – जसे की अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग. कदाचित मी मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या ज्ञान आणि दर्शनाच्या विशेषाचा (लोकोत्तर गुणांचा) साक्षात्कार करू शकेन.’ तो अशा निर्जन शयनासनाचा आश्रय घेतो – अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग. अशा प्रकारे एकांतात राहणाऱ्या त्या भिक्खूवर शास्ते (बुद्ध) देखील आक्षेप घेतात; चौकशी करून सुज्ञ सब्रह्मचारी (सहभिक्खू) देखील आक्षेप घेतात; देवता देखील आक्षेप घेतात आणि तो स्वतः देखील स्वतःवर आक्षेप घेतो. शास्त्यांद्वारे आक्षेप घेतला गेलेला, सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांद्वारे चौकशी करून आक्षेप घेतला गेलेला, देवतांद्वारे आक्षेप घेतला गेलेला आणि स्वतःद्वारे स्वतःवर आक्षेप घेतला गेलेला तो भिक्खू मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या ज्ञान आणि दर्शनाच्या विशेषाचा साक्षात्कार करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन न करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” 138. ‘‘Idha pana, bhaddāli, ekacco bhikkhu satthusāsane sikkhāya paripūrakārī hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ vivittaṃ senāsanaṃ bhajeyyaṃ araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Appeva nāmāhaṃ uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyya’nti. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato satthāpi na upavadati, anuviccapi viññū sabrahmacārī na upavadanti, devatāpi na upavadanti, attāpi attānaṃ na upavadati. So satthārāpi anupavadito, anuviccapi viññūhi sabrahmacārīhi anupavadito, devatāhipi anupavadito, attanāpi attānaṃ anupavadito uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. १३८. “परंतु इथे, भद्दानि, एखादा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी एखाद्या निर्जन शयनासनाचा आश्रय घ्यावा – जसे की अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग. कदाचित मी मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या ज्ञान आणि दर्शनाच्या विशेषाचा साक्षात्कार करू शकेन.’ तो अशा निर्जन शयनासनाचा आश्रय घेतो – अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग. अशा प्रकारे एकांतात राहणाऱ्या त्या भिक्खूवर शास्ते आक्षेप घेत नाहीत; चौकशी करून सुज्ञ सब्रह्मचारी देखील आक्षेप घेत नाहीत; देवता देखील आक्षेप घेत नाहीत आणि तो स्वतः देखील स्वतःवर आक्षेप घेत नाही. शास्त्यांद्वारे आक्षेप न घेतला गेलेला, सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांद्वारे चौकशी करून आक्षेप न घेतला गेलेला, देवतांद्वारे आक्षेप न घेतला गेलेला आणि स्वतःद्वारे स्वतःवर आक्षेप न घेतला गेलेला तो भिक्खू मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या ज्ञान आणि दर्शनाच्या विशेषाचा साक्षात्कार करतो. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणारे, विवेकापासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” 139. ‘‘Puna caparaṃ, bhaddāli, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. १३९. “पुन्हा, भद्दानि, तो भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘Puna caparaṃ, bhaddāli, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ [Pg.105] upasampajja viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. “पुन्हा, भद्दानि, तो भिक्खू प्रीतीचा देखील विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृती व संप्रजन्या (जागृतता) यांनी युक्त होऊन शरीराने त्या सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याबद्दल आर्य म्हणतात – ‘तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे.’ अशा प्रकारे तो तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘Puna caparaṃ, bhaddāli, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. “पुन्हा, भद्दानि, तो भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (विषाद) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असणाऱ्या चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेशांपासून (मळापासून) मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंपतेप्रत पोहोचलेले असताना, पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... या प्रकारे आकारांसह आणि तपशीलांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā…pe… vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā…pe… sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissa. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंपतेप्रत पोहोचलेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो मानवी डोळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ अशा परिशुद्ध दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना पाहतो; हीन, प्रणीत (श्रेष्ठ), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी आपल्या कर्मानुसार गती मिळवताना पाहतो आणि जाणतो – ‘अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित्राने (शारीरिक गैरवर्तनाने) युक्त होते... आणि मृत्यूनंतर नरकात उत्पन्न झाले आहेत; किंवा हे प्राणी कायसुचरित्राने (शारीरिक चांगल्या वर्तनाने) युक्त होते... आणि मृत्यूनंतर सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे तो मानवी डोळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ अशा परिशुद्ध दिव्य चक्षूने... प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळवताना जाणतो. त्याचे कारण काय? भद्दानि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ [Pg.106] āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Taṃ kissa hetu? Evañhi taṃ, bhaddāli, hoti yathā taṃ satthusāsane sikkhāya paripūrakārissā’’ti. जेव्हा त्याचे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासूनही मुक्ती होते, भवासवापासूनही मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' असे तो जाणतो. हे कशामुळे? हे भद्दालि, शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेची (प्रशिक्षणाची) परिपूर्ती करणाऱ्याच्या बाबतीत असेच घडते. 140. Evaṃ vutte, āyasmā bhaddāli bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekaccaṃ bhikkhuṃ pasayha pasayha kāraṇaṃ karonti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekaccaṃ bhikkhuṃ no tathā pasayha pasayha kāraṇaṃ karontī’’ti? ‘‘Idha, bhaddāli, ekacco bhikkhu abhiṇhāpattiko hoti āpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, na sammā vattati, na lomaṃ pāteti, na netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti nāha. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu abhiṇhāpattiko āpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, na sammā vattati, na lomaṃ pāteti, na netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti nāha. Sādhu vatāyasmanto imassa bhikkhuno tathā tathā upaparikkhatha yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ na khippameva vūpasameyyāti. Tassa kho evaṃ, bhaddāli, bhikkhuno bhikkhū tathā tathā upaparikkhanti yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ na khippameva vūpasammati. १४०. असे म्हटले असता, आयुष्यमान भद्दालि भगवंतांना असे म्हणाले – 'भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे येथे काही भिक्खूंवर वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली जाते? आणि भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे येथे काही भिक्खूंवर तशा प्रकारे वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली जात नाही?' 'भद्दालि, येथे एखादा भिक्खू सतत आपत्ती ओढवून घेणारा आणि पुष्कळ आपत्ती असलेला असतो. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करतो, संभाषण बाहेर भरकटवतो, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करतो, योग्य प्रकारे वागत नाही, नम्र होत नाही, प्रायश्चित्ताचे आचरण करत नाही आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणत नाही. त्यावर, भद्दालि, भिक्खूंच्या मनात असा विचार येतो – 'आयुष्यमानहो, हा भिक्खू सतत आपत्ती ओढवून घेणारा आणि पुष्कळ आपत्ती असलेला आहे. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करतो, संभाषण बाहेर भरकटवतो, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करतो, योग्य प्रकारे वागत नाही, नम्र होत नाही, प्रायश्चित्ताचे आचरण करत नाही आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणत नाही. आयुष्यमानहो, आपण या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करावी, जेणेकरून त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघणार नाही.' आणि भद्दालि, भिक्खू त्या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करतात की त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघत नाही.' 141. ‘‘Idha pana, bhaddāli, ekacco bhikkhu abhiṇhāpattiko hoti āpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno nāññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ na apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, sammā vattati, lomaṃ pāteti, netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano [Pg.107] hoti taṃ karomī’ti āha. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu abhiṇhāpattiko āpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno nāññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ na apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, sammā vattati, lomaṃ pāteti, netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti āha. Sādhu vatāyasmanto, imassa bhikkhuno tathā tathā upaparikkhatha yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ khippameva vūpasameyyāti. Tassa kho evaṃ, bhaddāli, bhikkhuno bhikkhū tathā tathā upaparikkhanti yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ khippameva vūpasammati. १४१. परंतु भद्दालि, येथे एखादा भिक्खू सतत आपत्ती ओढवून घेणारा आणि पुष्कळ आपत्ती असलेला असतो. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करत नाही, संभाषण बाहेर भरकटवत नाही, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करत नाही, योग्य प्रकारे वागतो, नम्र होतो, प्रायश्चित्ताचे आचरण करतो आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणतो. त्यावर, भद्दालि, भिक्खूंच्या मनात असा विचार येतो – 'आयुष्यमानहो, हा भिक्खू सतत आपत्ती ओढवून घेणारा आणि पुष्कळ आपत्ती असलेला आहे. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करत नाही, संभाषण बाहेर भरकटवत नाही, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करत नाही, योग्य प्रकारे वागतो, नम्र होतो, प्रायश्चित्ताचे आचरण करतो आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणतो. आयुष्यमानहो, आपण या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करावी, जेणेकरून त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघेल.' आणि भद्दालि, भिक्खू त्या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करतात की त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघते. 142. ‘‘Idha, bhaddāli, ekacco bhikkhu adhiccāpattiko hoti anāpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, na sammā vattati, na lomaṃ pāteti, na netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti nāha. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu adhiccāpattiko anāpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, na sammā vattati, na lomaṃ pāteti, na netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti nāha. Sādhu vatāyasmanto, imassa bhikkhuno tathā tathā upaparikkhatha yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ na khippameva vūpasameyyāti. Tassa kho evaṃ, bhaddāli, bhikkhuno bhikkhū tathā tathā upaparikkhanti yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ na khippameva vūpasammati. १४२. येथे, भद्दालि, एखादा भिक्खू कधीतरीच आपत्ती ओढवून घेणारा आणि फारशा आपत्ती नसलेला असतो. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करतो, संभाषण बाहेर भरकटवतो, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करतो, योग्य प्रकारे वागत नाही, नम्र होत नाही, प्रायश्चित्ताचे आचरण करत नाही आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणत नाही. त्यावर, भद्दालि, भिक्खूंच्या मनात असा विचार येतो – 'आयुष्यमानहो, हा भिक्खू कधीतरीच आपत्ती ओढवून घेणारा आणि फारशा आपत्ती नसलेला आहे. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करतो, संभाषण बाहेर भरकटवतो, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करतो, योग्य प्रकारे वागत नाही, नम्र होत नाही, प्रायश्चित्ताचे आचरण करत नाही आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणत नाही. आयुष्यमानहो, आपण या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करावी, जेणेकरून त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघणार नाही.' आणि भद्दालि, भिक्खू त्या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करतात की त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघत नाही. 143. ‘‘Idha pana, bhaddāli, ekacco bhikkhu adhiccāpattiko hoti anāpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno nāññenaññaṃ paṭicarati, na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, sammā vattati, lomaṃ pāteti, netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho attamano hoti taṃ karomī’ti āha. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu adhiccāpattiko anāpattibahulo. So bhikkhūhi vuccamāno nāññenaññaṃ paṭicarati, na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, sammā vattati, lomaṃ pāteti, netthāraṃ vattati, ‘yena saṅgho [Pg.108] attamano hoti taṃ karomī’ti āha. Sādhu vatāyasmanto, imassa bhikkhuno tathā tathā upaparikkhatha yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ khippameva vūpasameyyāti. Tassa kho evaṃ, bhaddāli, bhikkhuno bhikkhū tathā tathā upaparikkhanti yathāssidaṃ adhikaraṇaṃ khippameva vūpasammati. १४३. परंतु भद्दालि, येथे एखादा भिक्खू कधीतरीच आपत्ती ओढवून घेणारा आणि फारशा आपत्ती नसलेला असतो. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करत नाही, संभाषण बाहेर भरकटवत नाही, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करत नाही, योग्य प्रकारे वागतो, नम्र होतो, प्रायश्चित्ताचे आचरण करतो आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणतो. त्यावर, भद्दालि, भिक्खूंच्या मनात असा विचार येतो – 'आयुष्यमानहो, हा भिक्खू कधीतरीच आपत्ती ओढवून घेणारा आणि फारशा आपत्ती नसलेला आहे. इतर भिक्खूंनी त्याला समजावले असता, तो विषयांतर करत नाही, संभाषण बाहेर भरकटवत नाही, राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करत नाही, योग्य प्रकारे वागतो, नम्र होतो, प्रायश्चित्ताचे आचरण करतो आणि 'ज्यामुळे संघ संतुष्ट होईल ते मी करतो' असे म्हणतो. आयुष्यमानहो, आपण या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करावी, जेणेकरून त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघेल.' आणि भद्दालि, भिक्खू त्या भिक्खूच्या बाबतीत अशा प्रकारे चौकशी करतात की त्याचे हे प्रकरण लवकर निकाली निघते. 144. ‘‘Idha, bhaddāli, ekacco bhikkhu saddhāmattakena vahati pemamattakena. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu saddhāmattakena vahati pemamattakena. Sace mayaṃ imaṃ bhikkhuṃ pasayha pasayha kāraṇaṃ karissāma – mā yampissa taṃ saddhāmattakaṃ pemamattakaṃ tamhāpi parihāyī’ti. Seyyathāpi, bhaddāli, purisassa ekaṃ cakkhuṃ, tassa mittāmaccā ñātisālohitā taṃ ekaṃ cakkhuṃ rakkheyyuṃ – ‘mā yampissa taṃ ekaṃ cakkhuṃ tamhāpi parihāyī’ti; evameva kho, bhaddāli, idhekacco bhikkhu saddhāmattakena vahati pemamattakena. Tatra, bhaddāli, bhikkhūnaṃ evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho, āvuso, bhikkhu saddhāmattakena vahati pemamattakena. Sace mayaṃ imaṃ bhikkhuṃ pasayha pasayha kāraṇaṃ karissāma – mā yampissa taṃ saddhāmattakaṃ pemamattakaṃ tamhāpi parihāyī’ti. Ayaṃ kho, bhaddāli, hetu ayaṃ paccayo yena midhekaccaṃ bhikkhuṃ pasayha pasayha kāraṇaṃ karonti. Ayaṃ pana, bhaddāli, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekaccaṃ bhikkhuṃ no tathā pasayha pasayha kāraṇaṃ karontī’’ti. १४४. “भद्दानि, या शासनात (धम्मात) एखादा भिक्खू केवळ श्रद्धेच्या आणि प्रेमाच्या बळावर (धम्ममार्गावर) वाटचाल करतो. अशा वेळी इतर भिक्खू असा विचार करतात—‘मित्रांनो, हा भिक्खू केवळ श्रद्धेच्या आणि प्रेमाच्या बळावर वाटचाल करत आहे. जर आपण या भिक्खूवर वारंवार दबाव आणून किंवा त्याला वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली, तर त्याची ही श्रद्धा आणि प्रेम नष्ट होऊ नये.’ भद्दानि, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला एकच डोळा असेल, तर त्याचे मित्र, सोबती, नातेवाईक आणि सगेसोयरे त्याच्या त्या एका डोळ्याचे रक्षण करतात की, ‘त्याचा हा एकुलता एक डोळाही निकामी होऊ नये’; त्याचप्रमाणे, भद्दानि, या शासनात एखादा भिक्खू केवळ श्रद्धेच्या आणि प्रेमाच्या बळावर वाटचाल करतो. अशा वेळी इतर भिक्खू असा विचार करतात—‘मित्रांनो, हा भिक्खू केवळ श्रद्धेच्या आणि प्रेमाच्या बळावर वाटचाल करत आहे. जर आपण या भिक्खूवर वारंवार दबाव आणून किंवा त्याला वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली, तर त्याची ही श्रद्धा आणि प्रेम नष्ट होऊ नये.’ भद्दानि, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे येथे काही भिक्खूंवर वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली जाते. आणि भद्दानि, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे येथे काही भिक्खूंवर अशा प्रकारे वारंवार ताकीद देऊन कारवाई केली जात नाही.” 145. ‘‘‘Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena pubbe appatarāni ceva sikkhāpadāni ahesuṃ bahutarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahiṃsu? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena etarahi bahutarāni ceva sikkhāpadāni honti appatarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahantī’ti? ‘‘Evametaṃ, bhaddāli, hoti sattesu hāyamānesu, saddhamme antaradhāyamāne, bahutarāni ceva sikkhāpadāni honti appatarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahantīti. Na tāva, bhaddāli, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti yāva na idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti. Yato ca kho, bhaddāli, idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti, atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāya. Na tāva, bhaddāli, idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti yāva na saṅgho mahattaṃ patto hoti. Yato ca kho, bhaddāli, saṅgho mahattaṃ patto hoti, atha idhekacce [Pg.109] āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti. Atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāya. Na tāva, bhaddāli, idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti yāva na saṅgho lābhaggaṃ patto hoti, yasaggaṃ patto hoti, bāhusaccaṃ patto hoti, rattaññutaṃ patto hoti. Yato ca kho, bhaddāli, saṅgho rattaññutaṃ patto hoti, atha idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavanti, atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpeti tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāya. १४५. “‘भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे पूर्वी शिक्षापदे (नियम) कमी असूनही अधिक भिक्खू अंतिम ज्ञानामध्ये (अर्हत्त्वामध्ये) प्रतिष्ठित होत असत? आणि भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे आता शिक्षापदे अधिक असूनही कमी भिक्खू अंतिम ज्ञानामध्ये प्रतिष्ठित होतात?’ “भद्दानि, असेच घडते. जेव्हा प्राणी (मनुष्य) पतित होत असतात आणि सद्धम्म लुप्त होत असतो, तेव्हा शिक्षापदे अधिक होतात आणि कमी भिक्खू अंतिम ज्ञानामध्ये प्रतिष्ठित होतात. जोपर्यंत संघामध्ये आसवांना (आस्रवांना/विकारांना) कारणीभूत ठरणारे काही दोष (आसवट्ठानीय धम्म) प्रकट होत नाहीत, तोपर्यंत शास्ता (बुद्ध) आपल्या श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रस्थापित करत नाहीत. परंतु, भद्दानि, जेव्हा संघामध्ये आसवांना कारणीभूत ठरणारे काही दोष प्रकट होतात, तेव्हा शास्ता त्या आसवकारक दोषांचे निवारण करण्यासाठी श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रस्थापित करतात. भद्दानि, जोपर्यंत संघ विशाल होत नाही (मोठ्या संख्येने वाढत नाही), तोपर्यंत संघामध्ये आसवांना कारणीभूत ठरणारे दोष प्रकट होत नाहीत. परंतु, जेव्हा संघ विशाल होतो, तेव्हा संघामध्ये आसवांना कारणीभूत ठरणारे दोष प्रकट होतात; आणि मग शास्ता त्या आसवकारक दोषांचे निवारण करण्यासाठी श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रस्थापित करतात. भद्दानि, जोपर्यंत संघ लाभाच्या शिखरावर (लाभग्य), यशाच्या शिखरावर (यसग्य), बहुश्रुततेच्या शिखरावर (बाहुसच्च) आणि दीर्घकालीन ज्येष्ठतेच्या शिखरावर (रत्तञ्ञुत - अनेक रात्रींचा अनुभव असलेल्या भिक्खूंची संख्या वाढणे) पोहोचत नाही, तोपर्यंत संघामध्ये आसवांना कारणीभूत ठरणारे दोष प्रकट होत नाहीत. परंतु, भद्दानि, जेव्हा संघ दीर्घकालीन ज्येष्ठतेच्या शिखरावर पोहोचतो, तेव्हा संघामध्ये आसवांना कारणीभूत ठरणारे दोष प्रकट होतात; आणि मग शास्ता त्या आसवकारक दोषांचे निवारण करण्यासाठी श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रस्थापित करतात.” 146. ‘‘Appakā kho tumhe, bhaddāli, tena samayena ahuvattha yadā vo ahaṃ ājānīyasusūpamaṃ dhammapariyāyaṃ desesiṃ. Taṃ sarasi bhaddālī’’ti? १४६. “भद्दानि, जेव्हा मी तुम्हांला उत्तम जातीच्या तरुण घोड्याच्या (आजानेय अश्वाच्या) उपमेद्वारे धम्म उपदेश दिला होता, तेव्हा तुमची संख्या फार कमी होती. भद्दानि, तो उपदेश तुला आठवतो का?” ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “नाही, भंते.” ‘‘Tatra, bhaddāli, kaṃ hetuṃ paccesī’’ti? “भद्दानि, याचे काय कारण असावे असे तुला वाटते?” ‘‘So hi nūnāhaṃ, bhante, dīgharattaṃ satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī ahosi’’nti. “भंते, मी दीर्घकाळापासून शास्त्यांच्या शासनात (धम्मात) शिक्षापदांचे पूर्णपणे पालन न करणारा राहिलो आहे, हेच त्याचे कारण असावे.” ‘‘Na kho, bhaddāli, eseva hetu, esa paccayo. Api ca me tvaṃ, bhaddāli, dīgharattaṃ cetasā cetoparicca vidito – ‘na cāyaṃ moghapuriso mayā dhamme desiyamāne aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetaso samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇātī’ti. Api ca te ahaṃ, bhaddāli, ājānīyasusūpamaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā bhaddāli bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “भद्दानि, केवळ हेच कारण किंवा हाच हेतू नाही. तर भद्दानि, मी दीर्घकाळापासून माझ्या चित्ताने तुझ्या चित्ताचा वेध घेऊन तुला ओळखले आहे की—‘जेव्हा मी धम्म उपदेश देत असतो, तेव्हा हा मोघपुरुष (व्यर्थ मनुष्य) आदरपूर्वक ऐकत नाही, लक्षपूर्वक मनन करत नाही, आपले संपूर्ण चित्त एकाग्र करत नाही आणि कान देऊन धम्म ऐकत नाही.’ तरीही, भद्दानि, मी तुला उत्तम जातीच्या तरुण घोड्याच्या (आजानेय अश्वाच्या) उपमेद्वारे धम्म उपदेश देईन. तो नीट ऐक आणि चांगल्या प्रकारे मनात धर; मी सांगतो.” “होय, भंते,” आयुष्यमान भद्दानि यांनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवंत म्हणाले— 147. ‘‘Seyyathāpi, bhaddāli, dakkho assadamako bhadraṃ assājānīyaṃ labhitvā paṭhameneva mukhādhāne kāraṇaṃ kāreti. Tassa mukhādhāne kāraṇaṃ kāriyamānassa hontiyeva visūkāyitāni visevitāni vipphanditāni kānici kānici, yathā taṃ akāritapubbaṃ kāraṇaṃ kāriyamānassa. So abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbāyati. Yato kho, bhaddāli, bhadro assājānīyo abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbuto hoti, tamenaṃ assadamako uttari kāraṇaṃ kāreti yugādhāne. Tassa yugādhāne kāraṇaṃ kāriyamānassa hontiyeva visūkāyitāni visevitāni vipphanditāni kānici kānici, yathā taṃ akāritapubbaṃ kāraṇaṃ kāriyamānassa. So abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbāyati[Pg.110]. Yato kho, bhaddāli, bhadro assājānīyo abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbuto hoti, tamenaṃ assadamako uttari kāraṇaṃ kāreti anukkame maṇḍale khurakāse dhāve davatte rājaguṇe rājavaṃse uttame jave uttame haye uttame sākhalye. Tassa uttame jave uttame haye uttame sākhalye kāraṇaṃ kāriyamānassa hontiyeva visūkāyitāni visevitāni vipphanditāni kānici kānici, yathā taṃ akāritapubbaṃ kāraṇaṃ kāriyamānassa. So abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbāyati. Yato kho, bhaddāli, bhadro assājānīyo abhiṇhakāraṇā anupubbakāraṇā tasmiṃ ṭhāne parinibbuto hoti, tamenaṃ assadamako uttari vaṇṇiyañca pāṇiyañca anuppavecchati. Imehi kho, bhaddāli, dasahaṅgehi samannāgato bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. १४७. “भद्दानि, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल अश्व-प्रशिक्षक (घोडेवाला) एका चांगल्या जातीच्या अश्वाला (घोड्याला) मिळवतो आणि सर्वप्रथम त्याला लगाम घालण्याचे (मुखाधान) प्रशिक्षण देतो. त्याला लगाम घालण्याचे प्रशिक्षण दिले जात असताना, त्याने यापूर्वी कधीही न केलेल्या गोष्टीमुळे तो काही प्रमाणात अडवणूक, धडपड आणि चंचलता दाखवतोच; परंतु सततच्या सरावाने आणि क्रमाक्रमाने केलेल्या अभ्यासाने तो त्या बाबतीत शांत होतो. जेव्हा तो घोडा त्या बाबतीत शांत होतो, तेव्हा अश्व-प्रशिक्षक त्याला पुढे जू घालण्याचे (युगाधान - रथाला जोडण्याचे) प्रशिक्षण देतो. त्याला जू घालण्याचे प्रशिक्षण दिले जात असताना, त्याने यापूर्वी कधीही न केलेल्या गोष्टीमुळे तो काही प्रमाणात अडवणूक, धडपड आणि चंचलता दाखवतोच; परंतु सततच्या सरावाने आणि क्रमाक्रमाने केलेल्या अभ्यासाने तो त्या बाबतीत शांत होतो. जेव्हा तो घोडा त्या बाबतीत शांत होतो, तेव्हा अश्व-प्रशिक्षक त्याला पुढे क्रमाक्रमाने पावले टाकणे (अनुक्रम), वर्तुळात धावणे (मंडल), टाचांवर चालणे (खुरकास), वेगाने धावणे (धाव), युद्धात शौर्य दाखवणे (दवत्त), राजेशाही गुण (राजगुण), राजवंशाची प्रतिष्ठा राखणे (राजवंश), सर्वोत्तम वेग (उत्तम जव), सर्वोत्तम अश्वत्व (उत्तम हय) आणि अत्यंत सौम्यता (उत्तम साखल्य) यांचे प्रशिक्षण देतो. त्याला या सर्वोत्तम वेगाचे, सर्वोत्तम अश्वत्वाचे आणि अत्यंत सौम्यतेचे प्रशिक्षण दिले जात असताना, त्याने यापूर्वी कधीही न केलेल्या गोष्टीमुळे तो काही प्रमाणात अडवणूक, धडपड आणि चंचलता दाखवतोच; परंतु सततच्या सरावाने आणि क्रमाक्रमाने केलेल्या अभ्यासाने तो त्या बाबतीत शांत होतो. जेव्हा तो घोडा या सर्व गोष्टींमध्ये शांत होतो, तेव्हा अश्व-प्रशिक्षक त्याला उत्तम अन्न (वर्णिय) आणि पाणी (पानीय) देऊन त्याचे संगोपन करतो. भद्दानि, या दहा गुणांनी युक्त असलेला उत्तम जातीचा अश्व राजासाठी योग्य ठरतो, राजाच्या उपयोगाचा होतो आणि राजाचे एक महत्त्वाचे अंग मानला जातो.” ‘‘Evameva kho, bhaddāli, dasahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi dasahi? Idha, bhaddāli, bhikkhu asekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti, asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti, asekhena sammākammantena samannāgato hoti, asekhena sammāājīvena samannāgato hoti, asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti, asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti, asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti – imehi kho, bhaddāli, dasahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. “त्याचप्रमाणे, हे भद्दारि, दहा गुणांनी (धम्मांनी) युक्त असलेला भिक्खू हा आहुनेय्य (आदराच्या दानास पात्र), पाहुनेय्य (पाहुणचाराच्या दानास पात्र), दक्खिणेय्य (दक्षिणेस पात्र), अञ्जलीकरणीय (हात जोडून नमस्कार करण्यास पात्र) आणि जगाचे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या दहा गुणांनी? येथे, हे भद्दारि, भिक्खू असेख (अशैक्ष) सम्यक् दृष्टीने युक्त असतो, असेख सम्यक् संकल्पाने युक्त असतो, असेख सम्यक् वाचेने युक्त असतो, असेख सम्यक् कर्मांताने युक्त असतो, असेख सम्यक् आजीविकेने युक्त असतो, असेख सम्यक् व्यायामाने (प्रयत्नाने) युक्त असतो, असेख सम्यक् सतीने (स्मृतीने) युक्त असतो, असेख सम्यक् समाधीने युक्त असतो, असेख सम्यक् ज्ञानाने युक्त असतो, आणि असेख सम्यक् विमुक्तीने युक्त असतो. हे भद्दारि, या दहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य, पाहुनेय्य, दक्खिणेय्य, अञ्जलीकरणीय आणि जगाचे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असतो.” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā bhaddāli bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. आयुष्यमान भद्दारि भगवंतांच्या भाषणाने संतुष्ट झाले आणि त्यांनी त्याचा आनंदपूर्वक स्वीकार केला. Bhaddālisuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे भद्दारिसुत्त समाप्त झाले. 6. Laṭukikopamasuttaṃ ६. लतुकिकोपम सुत्त (लावणी पक्ष्याचे उदाहरण देणारे सुत्त) 148. Evaṃ [Pg.111] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅguttarāpānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya āpaṇaṃ piṇḍāya pāvisi. Āpaṇe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkami divāvihārāya. Taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Āyasmāpi kho udāyī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya āpaṇaṃ piṇḍāya pāvisi. Āpaṇe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena so vanasaṇḍo tenupasaṅkami divāvihārāya. Taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho āyasmato udāyissa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘bahūnaṃ vata no bhagavā dukkhadhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā; bahūnaṃ vata no bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upahattā’’ti. Atha kho āyasmā udāyī sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १४८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान अंगुत्तराप देशात, 'आपण' नावाच्या अंगुत्तरापांच्या नगरात (निगमात) विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन आपण नगरात पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) शिरले. आपण नगरात पिंडपातासाठी फिरून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परत आल्यावर, दिवसाच्या विहारासाठी जेथे एक वनराई होती, तेथे गेले. त्या वनराईत प्रवेश करून ते एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विहारासाठी बसले. आयुष्यमान उदायी देखील सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन आपण नगरात पिंडपातासाठी शिरले. आपण नगरात पिंडपातासाठी फिरून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परत आल्यावर, दिवसाच्या विहारासाठी जेथे ती वनराई होती, तेथे गेले. त्या वनराईत प्रवेश करून ते एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विहारासाठी बसले. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्यमान उदायींच्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी दुःखकारक धर्म दूर केले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमच्यासाठी कितीतरी सुखकारक धर्म आणले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी अकुशल धर्म दूर केले आहेत आणि आमच्यासाठी कितीतरी कुशल धर्म आणले आहेत!' त्यानंतर आयुष्यमान उदायी संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. 149. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā udāyī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘bahūnaṃ vata no bhagavā dukkhadhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā; bahūnaṃ vata no bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upahattā’ti. Mayañhi, bhante, pubbe sāyañceva bhuñjāma pāto ca divā ca vikāle. Ahu kho so, bhante, samayo yaṃ bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘iṅgha tumhe, bhikkhave, etaṃ divāvikālabhojanaṃ pajahathā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, ahudeva aññathattaṃ, ahudeva domanassaṃ – ‘yampi no saddhā gahapatikā divā vikāle paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ denti tassapi no bhagavā pahānamāha, tassapi no sugato paṭinissaggamāhā’ti. Te [Pg.112] mayaṃ, bhante, bhagavati pemañca gāravañca hiriñca ottappañca sampassamānā evaṃ taṃ divāvikālabhojanaṃ pajahimhā. Te mayaṃ, bhante, sāyañceva bhuñjāma pāto ca. Ahu kho so, bhante, samayo yaṃ bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘iṅgha tumhe, bhikkhave, etaṃ rattiṃvikālabhojanaṃ pajahathā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, ahudeva aññathattaṃ ahudeva domanassaṃ – ‘yampi no imesaṃ dvinnaṃ bhattānaṃ paṇītasaṅkhātataraṃ tassapi no bhagavā pahānamāha, tassapi no sugato paṭinissaggamāhā’ti. Bhūtapubbaṃ, bhante, aññataro puriso divā sūpeyyaṃ labhitvā evamāha – ‘handa ca imaṃ nikkhipatha, sāyaṃ sabbeva samaggā bhuñjissāmā’ti. Yā kāci, bhante, saṅkhatiyo sabbā tā rattiṃ, appā divā. Te mayaṃ, bhante, bhagavati pemañca gāravañca hiriñca ottappañca sampassamānā evaṃ taṃ rattiṃvikālabhojanaṃ pajahimhā. Bhūtapubbaṃ, bhante, bhikkhū rattandhakāratimisāyaṃ piṇḍāya carantā candanikampi pavisanti, oligallepi papatanti, kaṇṭakāvāṭampi ārohanti, suttampi gāviṃ ārohanti, māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipi, mātugāmopi te asaddhammena nimanteti. Bhūtapubbāhaṃ, bhante, rattandhakāratimisāyaṃ piṇḍāya carāmi. Addasā kho maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī. Disvā maṃ bhītā vissaramakāsi – ‘abhumme pisāco vata ma’nti! Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, taṃ itthiṃ etadavocaṃ – ‘nāhaṃ, bhagini, pisāco; bhikkhu piṇḍāya ṭhito’ti. ‘Bhikkhussa ātumārī, bhikkhussa mātumārī ! Varaṃ te, bhikkhu, tiṇhena govikantanena kucchi parikanto, na tveva varaṃ yaṃ rattandhakāratimisāyaṃ kucchihetu piṇḍāya carasī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, tadanussarato evaṃ hoti – ‘bahūnaṃ vata no bhagavā dukkhadhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā; bahūnaṃ vata no bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ apahattā, bahūnaṃ vata no bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upahattā’’’ti. १४९. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान उदायींनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी दुःखकारक धर्म दूर केले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमच्यासाठी कितीतरी सुखकारक धर्म आणले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी अकुशल धर्म दूर केले आहेत आणि आमच्यासाठी कितीतरी कुशल धर्म आणले आहेत!' कारण, भंते, पूर्वी आम्ही संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अवेळी (विकळी) भोजन करत असू. भंते, अशी वेळ आली जेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, तुम्ही हे दिवसाचे अवेळी भोजन सोडून द्या.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात अस्वस्थता आणि खिन्नता निर्माण झाली – 'श्रद्धाळू गृहस्थ आम्हाला दिवसा अवेळी विविध प्रकारचे उत्तम अन्न व खाद्यपदार्थ देतात, तरीही भगवंत आम्हाला ते सोडण्यास सांगत आहेत, सुगत आम्हाला त्याचा त्याग करण्यास सांगत आहेत.' परंतु, भंते, भगवंतांबद्दलचे प्रेम, आदर, ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (पापभिरुता) लक्षात घेऊन आम्ही ते दिवसाचे अवेळी भोजन सोडून दिले. त्यानंतर, भंते, आम्ही केवळ संध्याकाळी आणि सकाळी भोजन करू लागलो. भंते, अशी वेळ आली जेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, तुम्ही हे रात्रीचे अवेळी भोजन सोडून द्या.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात अस्वस्थता आणि खिन्नता निर्माण झाली – 'आमच्या या दोन वेळच्या भोजनांपैकी जे अधिक स्वादिष्ट व उत्तम भोजन आहे, तेही भगवंत आम्हाला सोडण्यास सांगत आहेत, सुगत आम्हाला त्याचा त्याग करण्यास सांगत आहेत.' भंते, पूर्वी असे घडले होते की, एका माणसाला दिवसा काही सूप (हिंग-मसालेदार रस्सा) मिळाले, तेव्हा तो म्हणाला – 'हे बाजूला ठेवून द्या, संध्याकाळी आपण सर्वजण मिळून एकत्र जेवू.' भंते, जे काही विशेष पक्वान्न किंवा अन्न तयार केले जाते, ते सर्व रात्रीच तयार केले जाते, दिवसा फार कमी. परंतु, भंते, भगवंतांबद्दलचे प्रेम, आदर, ह्री आणि ओत्तप्प लक्षात घेऊन आम्ही ते रात्रीचे अवेळी भोजन सोडून दिले. भंते, पूर्वी असे घडत असे की, रात्रीच्या घनदाट अंधारात भिक्खू पिंडपातासाठी फिरत असताना मैल्याच्या खड्ड्यात पडत, गटारात पडत, काट्याकुट्यांच्या कुंपणात अडकत, झोपलेल्या गाईवर पाय ठेवत, गुन्हे करून पळालेल्या किंवा गुन्ह्याची योजना आखणाऱ्या चोरांना भेटत, आणि स्त्रियाही त्यांना अधर्माने (मैथुनासाठी) आमंत्रित करत. भंते, पूर्वी मी स्वतः रात्रीच्या घनदाट अंधारात पिंडपातासाठी फिरत होतो. भंते, वीज चमकली असता, भांडी घासणाऱ्या एका स्त्रीने मला पाहिले. मला पाहून ती घाबरली आणि मोठ्याने ओरडली – 'अरे बापरे! हा तर पिशाच मला खायला आला आहे!' असे म्हटल्यावर, भंते, मी त्या स्त्रीला म्हणालो – 'भगिनी, मी पिशाच नाही; मी पिंडपातासाठी उभा असलेला भिक्खू आहे.' त्यावर ती म्हणाली – 'या भिक्खूचे आई-वडील मेले असावेत! हे भिक्खू, रात्रीच्या घनदाट अंधारात पोटासाठी पिंडपातासाठी फिरण्यापेक्षा, खाटकाच्या तीक्ष्ण सुऱ्याने तुझे पोट फाडलेले बरे!' भंते, जेव्हा मी त्या प्रसंगाचे स्मरण करतो, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो – 'भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी दुःखकारक धर्म दूर केले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमच्यासाठी कितीतरी सुखकारक धर्म आणले आहेत! भगवंतांनी खरोखरच आमचे कितीतरी अकुशल धर्म दूर केले आहेत आणि आमच्यासाठी कितीतरी कुशल धर्म आणले आहेत!'” 150. ‘‘Evameva panudāyi, idhekacce moghapurisā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Te tañceva nappajahanti, mayi [Pg.113] ca appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā tesaṃ taṃ, udāyi, hoti balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro – seyyathāpi, udāyi, laṭukikā sakuṇikā pūtilatāya bandhanena baddhā tattheva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vā āgameti. Yo nu kho, udāyi, evaṃ vadeyya – ‘yena sā laṭukikā sakuṇikā pūtilatāya bandhanena baddhā tattheva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vā āgameti, tañhi tassā abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhana’nti; sammā nu kho so, udāyi, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Yena sā, bhante, laṭukikā sakuṇikā pūtilatāya bandhanena baddhā tattheva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vā āgameti, tañhi tassā balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’’ti. ‘‘Evameva kho, udāyi, idhekacce moghapurisā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti? Te tañceva nappajahanti, mayi ca appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā tesaṃ taṃ, udāyi, hoti balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’’. १५०. “त्याचप्रमाणे, उदायी, येथे काही मोघपुरुष जेव्हा माझ्याकडून ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले जाते, तेव्हा ते असे म्हणतात—‘या अगदी क्षुल्लक, अगदी लहानशा गोष्टीचा त्याग कशासाठी? हा श्रमण फारच कडक (अति-संयमी) आहे!’ ते त्याचा त्यागही करत नाहीत आणि माझ्याबद्दल अप्रसन्नता व्यक्त करतात, तसेच जे भिक्खू शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) अभिलाषी आहेत, त्यांच्याबद्दलही अप्रसन्नता व्यक्त करतात. उदायी, त्या मोघपुरुषांसाठी ते बंधन एक बलवान बंधन, दृढ बंधन, स्थिर बंधन, न कुजणारे बंधन आणि एक जाड लाकडी जोखड बनते. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादी लाटुकी पक्षीण कुजलेल्या वेलीच्या बंधनाने बांधली गेली असता, तिथेच वध, बंधन किंवा मृत्यूला प्राप्त होते. उदायी, जर कोणी असे म्हटले की—‘ज्या कुजलेल्या वेलीच्या बंधनाने ती लाटुकी पक्षीण बांधली गेली आहे आणि तिथेच वध, बंधन किंवा मृत्यूला प्राप्त होते, ते बंधन तिच्यासाठी निर्बळ बंधन, दुर्बळ बंधन, कुजलेले बंधन, निरर्थक बंधन आहे’—तर उदायी, असे बोलणारा मनुष्य योग्य बोलत आहे का?” “नाही, भन्ते! भन्ते, ज्या कुजलेल्या वेलीच्या बंधनाने ती लाटुकी पक्षीण बांधली गेली आहे आणि तिथेच वध, बंधन किंवा मृत्यूला प्राप्त होते, ते बंधन तिच्यासाठी बलवान बंधन, दृढ बंधन, स्थिर बंधन, न कुजणारे बंधन आणि एक जाड लाकडी जोखड आहे.” “त्याचप्रमाणे, उदायी, येथे काही मोघपुरुष जेव्हा माझ्याकडून ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले जाते, तेव्हा ते असे म्हणतात—‘या अगदी क्षुल्लक, अगदी लहानशा गोष्टीचा त्याग कशासाठी? हा श्रमण फारच कडक (अति-संयमी) आहे!’ ते त्याचा त्यागही करत नाहीत आणि माझ्याबद्दल अप्रसन्नता व्यक्त करतात, तसेच जे भिक्खू शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) अभिलाषी आहेत, त्यांच्याबद्दलही अप्रसन्नता व्यक्त करतात. उदायी, त्या मोघपुरुषांसाठी ते बंधन एक बलवान बंधन, दृढ बंधन, स्थिर बंधन, न कुजणारे बंधन आणि एक जाड लाकडी जोखड बनते.” 151. ‘‘Idha panudāyi, ekacce kulaputtā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa pahātabbassa yassa no bhagavā pahānamāha, yassa no sugato paṭinissaggamāhā’ti? Te tañceva pajahanti, mayi ca na appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā te taṃ pahāya appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharanti. Tesaṃ taṃ, udāyi, hoti abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhanaṃ – seyyathāpi, udāyi, rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro daḷhehi varattehi bandhanehi baddho īsakaṃyeva kāyaṃ sannāmetvā tāni bandhanāni saṃchinditvā saṃpadāletvā yena kāmaṃ pakkamati. Yo nu kho, udāyi, evaṃ vadeyya – ‘yehi so rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro daḷhehi varattehi bandhanehi baddho īsakaṃyeva kāyaṃ sannāmetvā tāni bandhanāni saṃchinditvā saṃpadāletvā yena kāmaṃ pakkamati, tañhi tassa balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ [Pg.114] bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’ti; sammā nu kho so, udāyi, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Yehi so, bhante, rañño nāgo īsādanto urūḷhavā abhijāto saṅgāmāvacaro daḷhehi varattehi bandhanehi baddho īsakaṃyeva kāyaṃ sannāmetvā tāni bandhanāni saṃchinditvā saṃpadāletvā yena kāmaṃ pakkamati, tañhi tassa abalaṃ bandhanaṃ…pe… asārakaṃ bandhana’’nti. ‘‘Evameva kho, udāyi, idhekacce kulaputtā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa pahātabbassa yassa no bhagavā pahānamāha, yassa no sugato paṭinissaggamāhā’ti? Te tañceva pajahanti, mayi ca na appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā te taṃ pahāya appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharanti. Tesaṃ taṃ, udāyi, hoti abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhanaṃ’’. १५१. “परंतु उदायी, येथे काही कुलपुत्र जेव्हा माझ्याकडून ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले जाते, तेव्हा ते असे म्हणतात—‘ज्या क्षुल्लक, लहानशा गोष्टीचा त्याग करण्यास आपल्या भगवंतांनी सांगितले आहे, ज्याचा त्याग करण्यास आपल्या सुगतांनी सांगितले आहे, तिचा त्याग करण्यात काय हरकत आहे?’ ते त्याचा त्याग करतात आणि माझ्याबद्दल अप्रसन्नता व्यक्त करत नाहीत, तसेच जे भिक्खू शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) अभिलाषी आहेत, त्यांच्याबद्दलही अप्रसन्नता व्यक्त करत नाहीत. ते त्याचा त्याग करून, चिंतामुक्त, शांत, परदत्तवस्तूवर उपजीविका करणारे होऊन, वनातील हरणासारख्या मुक्त मनाने विहरतात. उदायी, त्यांच्यासाठी ते बंधन निर्बळ बंधन, दुर्बळ बंधन, कुजलेले बंधन, निरर्थक बंधन बनते. उदायी, ज्याप्रमाणे राजाचा एखादा हत्ती, ज्याचे सुळे रथाच्या दांड्यासारखे लांब आहेत, जो धिप्पाड, उच्च कुळातील आणि युद्धात अनुभवी आहे, तो मजबूत चामड्याच्या दोऱ्यांनी बांधलेला असला, तरी आपले शरीर थोडेसे वळवून ती बंधने तोडून आणि छिन्नविच्छिन्न करून जिथे इच्छा असेल तिथे निघून जातो. उदायी, जर कोणी असे म्हटले की—‘ज्या मजबूत चामड्याच्या दोऱ्यांच्या बंधनांनी तो राजाचा हत्ती बांधला गेला आहे, जो आपले शरीर थोडेसे वळवून ती बंधने तोडून आणि छिन्नविच्छिन्न करून जिथे इच्छा असेल तिथे निघून जातो, ते बंधन त्याच्यासाठी बलवान बंधन, दृढ बंधन, स्थिर बंधन, न कुजणारे बंधन आणि एक जाड लाकडी जोखड आहे’—तर उदायी, असे बोलणारा मनुष्य योग्य बोलत आहे का?” “नाही, भन्ते! भन्ते, ज्या मजबूत चामड्याच्या दोऱ्यांच्या बंधनांनी तो राजाचा हत्ती बांधला गेला आहे, जो आपले शरीर थोडेसे वळवून ती बंधने तोडून आणि छिन्नविच्छिन्न करून जिथे इच्छा असेल तिथे निघून जातो, ते बंधन त्याच्यासाठी निर्बळ बंधन...पे... निरर्थक बंधन आहे.” “त्याचप्रमाणे, उदायी, येथे काही कुलपुत्र जेव्हा माझ्याकडून ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले जाते, तेव्हा ते असे म्हणतात—‘ज्या क्षुल्लक, लहानशा गोष्टीचा त्याग करण्यास आपल्या भगवंतांनी सांगितले आहे, ज्याचा त्याग करण्यास आपल्या सुगतांनी सांगितले आहे, तिचा त्याग करण्यात काय हरकत आहे?’ ते त्याचा त्याग करतात आणि माझ्याबद्दल अप्रसन्नता व्यक्त करत नाहीत, तसेच जे भिक्खू शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) अभिलाषी आहेत, त्यांच्याबद्दलही अप्रसन्नता व्यक्त करत नाहीत. ते त्याचा त्याग करून, चिंतामुक्त, शांत, परदत्तवस्तूवर उपजीविका करणारे होऊन, वनातील हरणासारख्या मुक्त मनाने विहरतात. उदायी, त्यांच्यासाठी ते बंधन निर्बळ बंधन, दुर्बळ बंधन, कुजलेले बंधन, निरर्थक बंधन बनते.” 152. ‘‘Seyyathāpi, udāyi, puriso daliddo assako anāḷhiyo; tassa’ssa ekaṃ agārakaṃ oluggaviluggaṃ kākātidāyiṃ naparamarūpaṃ, ekā khaṭopikā oluggaviluggā naparamarūpā, ekissā kumbhiyā dhaññasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ, ekā jāyikā naparamarūpā. So ārāmagataṃ bhikkhuṃ passeyya sudhotahatthapādaṃ manuññaṃ bhojanaṃ bhuttāviṃ sītāya chāyāya nisinnaṃ adhicitte yuttaṃ. Tassa evamassa – ‘sukhaṃ vata, bho, sāmaññaṃ, ārogyaṃ vata, bho, sāmaññaṃ! So vatassaṃ yohaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So na sakkuṇeyya ekaṃ agārakaṃ oluggaviluggaṃ kākātidāyiṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ khaṭopikaṃ oluggaviluggaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekissā kumbhiyā dhaññasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ jāyikaṃ naparamarūpaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yo nu kho, udāyi, evaṃ vadeyya – ‘yehi so puriso bandhanehi baddho na sakkoti ekaṃ agārakaṃ oluggaviluggaṃ kākātidāyiṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ khaṭopikaṃ oluggaviluggaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekissā kumbhiyā dhaññasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ jāyikaṃ naparamarūpaṃ pahāya kesamassuṃ [Pg.115] ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ; tañhi tassa abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhana’nti; sammā nu kho so, udāyi, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Yehi so, bhante, puriso bandhanehi baddho, na sakkoti ekaṃ agārakaṃ oluggaviluggaṃ kākātidāyiṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ khaṭopikaṃ oluggaviluggaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekissā kumbhiyā dhaññasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ pahāya, ekaṃ jāyikaṃ naparamarūpaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ; tañhi tassa balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’’ti. ‘‘Evameva kho, udāyi, idhekacce moghapurisā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti? Te tañceva nappajahanti, mayi ca appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā tesaṃ taṃ, udāyi, hoti balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’’. १५२. “उदायी, समजा एखादा दरिद्री, अकिंचन आणि गरीब माणूस आहे; त्याच्याकडे एक मोडकीतोडकी, कावळ्यांच्या उपद्रवाची आणि निकृष्ट दर्जाची झोपडी आहे; एक मोडकातोडका आणि निकृष्ट दर्जाचा वेताचा पलंग आहे; एका मडक्यात ठेवलेले निकृष्ट दर्जाचे धान्य आणि भोपळ्याच्या बिया आहेत; आणि एक कुरूप व निकृष्ट दर्जाची पत्नी आहे. तो विहारात गेलेल्या एका भिक्खूला पाहील, ज्यांचे हात-पाय स्वच्छ धुतलेले आहेत, ज्यांनी उत्तम भोजन केले आहे, जे थंडगार सावलीत बसले आहेत आणि उच्च चित्ताच्या (अधिचित्त) साधनेत मग्न आहेत. त्याला असे वाटेल—‘अहा! श्रमणत्व किती सुखकारक आहे! श्रमणत्व किती आरोग्यदायी आहे! मी सुद्धा माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेतली तर किती बरे होईल!’ परंतु, तो ती मोडकीतोडकी, कावळ्यांच्या उपद्रवाची आणि निकृष्ट दर्जाची झोपडी सोडून, तो मोडकातोडका आणि निकृष्ट दर्जाचा वेताचा पलंग सोडून, मडक्यातील ते निकृष्ट दर्जाचे धान्य आणि भोपळ्याच्या बिया सोडून, आणि ती कुरूप व निकृष्ट दर्जाची पत्नी सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेण्यास असमर्थ ठरतो. उदायी, जर कोणी असे म्हटले की—‘ज्या बंधनांनी बांधला गेल्यामुळे तो माणूस ती मोडकीतोडकी झोपडी, तो मोडकातोडका वेताचा पलंग, मडक्यातील ते धान्य व बिया आणि ती कुरूप पत्नी सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेऊ शकत नाही; ती बंधने त्याच्यासाठी कमकुवत, दुर्बळ, कुजलेली आणि निरर्थक (असार) आहेत.’ तर उदायी, असे म्हणणारा माणूस योग्य बोलत आहे का?” “नाही, भन्ते. ज्या बंधनांनी तो माणूस बांधला गेला आहे, ज्यामुळे तो ती मोडकीतोडकी झोपडी, तो मोडकातोडका वेताचा पलंग, मडक्यातील ते धान्य व बिया आणि ती कुरूप पत्नी सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेऊ शकत नाही; ती बंधने त्याच्यासाठी अत्यंत बलवान, दृढ, स्थिर, न कुजणारी आणि एक मोठी बेडी आहेत.” “तसेच, उदायी, येथे काही मोघपुरुष आहेत, ज्यांना मी ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले असता ते असे म्हणतात—‘या अगदी क्षुल्लक, तुच्छ गोष्टीचा त्याग कशासाठी करायचा? हा श्रमण अतिशय कठोर नियम लादत आहे!’ ते त्या गोष्टीचा त्याग तर करत नाहीतच, उलट माझ्याबद्दल आणि जे भिक्खू शिक्षेची (सिक्खाची) इच्छा बाळगतात त्यांच्याबद्दल असंतोष व्यक्त करतात. उदायी, त्यांच्यासाठी ती गोष्टच एक बलवान बंधन, दृढ बंधन, स्थिर बंधन, न कुजणारे बंधन आणि एक मोठी बेडी बनते.” 153. ‘‘Seyyathāpi, udāyi, gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo, nekānaṃ nikkhagaṇānaṃ cayo, nekānaṃ dhaññagaṇānaṃ cayo, nekānaṃ khettagaṇānaṃ cayo, nekānaṃ vatthugaṇānaṃ cayo, nekānaṃ bhariyagaṇānaṃ cayo, nekānaṃ dāsagaṇānaṃ cayo, nekānaṃ dāsigaṇānaṃ cayo; so ārāmagataṃ bhikkhuṃ passeyya sudhotahatthapādaṃ manuññaṃ bhojanaṃ bhuttāviṃ sītāya chāyāya nisinnaṃ adhicitte yuttaṃ. Tassa evamassa – ‘sukhaṃ vata, bho, sāmaññaṃ, ārogyaṃ vata, bho, sāmaññaṃ! So vatassaṃ yohaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So sakkuṇeyya nekāni nikkhagaṇāni pahāya, nekāni dhaññagaṇāni pahāya, nekāni khettagaṇāni pahāya, nekāni vatthugaṇāni pahāya, nekāni bhariyagaṇāni pahāya, nekāni dāsagaṇāni pahāya, nekāni dāsigaṇāni pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yo nu kho, udāyi, evaṃ vadeyya – ‘yehi so gahapati vā gahapatiputto vā bandhanehi baddho, sakkoti nekāni nikkhagaṇāni pahāya, nekāni dhaññagaṇāni pahāya, nekāni [Pg.116] khettagaṇāni pahāya, nekāni vatthugaṇāni pahāya, nekāni bhariyagaṇāni pahāya, nekāni dāsagaṇāni pahāya, nekāni dāsigaṇāni pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ, tañhi tassa balavaṃ bandhanaṃ, daḷhaṃ bandhanaṃ, thiraṃ bandhanaṃ, apūtikaṃ bandhanaṃ, thūlo, kaliṅgaro’ti; sammā nu kho so, udāyi, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Yehi so, bhante, gahapati vā gahapatiputto vā bandhanehi baddho, sakkoti nekāni nikkhagaṇāni pahāya, nekāni dhaññagaṇāni pahāya, nekāni khettagaṇāni pahāya, nekāni vatthugaṇāni pahāya, nekāni bhariyagaṇāni pahāya, nekāni dāsagaṇāni pahāya, nekāni dāsigaṇāni pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ; tañhi tassa abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhana’’nti. ‘‘Evameva kho, udāyi, idhekacce kulaputtā ‘idaṃ pajahathā’ti mayā vuccamānā te evamāhaṃsu – ‘kiṃ panimassa appamattakassa oramattakassa pahātabbassa yassa no bhagavā pahānamāha yassa, no sugato paṭinissaggamāhā’ti? Te tañceva pajahanti, mayi ca na appaccayaṃ upaṭṭhāpenti. Ye ca bhikkhū sikkhākāmā te taṃ pahāya appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharanti. Tesaṃ taṃ, udāyi, hoti abalaṃ bandhanaṃ, dubbalaṃ bandhanaṃ, pūtikaṃ bandhanaṃ, asārakaṃ bandhanaṃ’’. १५३. “उदायी, समजा एखादा श्रीमंत, अत्यंत धनवान आणि समृद्ध गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा आहे; ज्याच्याकडे अनेक सोन्याच्या नाण्यांचे ढीग, अनेक धान्याची कोठारे, अनेक शेते, अनेक जमिनी, अनेक पत्नी, अनेक दास आणि अनेक दासी आहेत. तो विहारात गेलेल्या एका भिक्खूला पाहील, ज्यांचे हात-पाय स्वच्छ धुतलेले आहेत, ज्यांनी उत्तम भोजन केले आहे, जे थंडगार सावलीत बसले आहेत आणि उच्च चित्ताच्या (अधिचित्त) साधनेत मग्न आहेत. त्याला असे वाटेल—‘अहा! श्रमणत्व किती सुखकारक आहे! श्रमणत्व किती आरोग्यदायी आहे! मी सुद्धा माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेतली तर किती बरे होईल!’ आणि तो त्या अनेक सोन्याच्या नाण्यांचा त्याग करून, धान्याच्या कोठारांचा त्याग करून, शेतांचा त्याग करून, जमिनीचा त्याग करून, पत्नींचा त्याग करून, दासांचा त्याग करून आणि दासींचा त्याग करून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेण्यास समर्थ ठरतो. उदायी, जर कोणी असे म्हटले की—‘ज्या बंधनांनी बांधला गेलेला तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्या अनेक सोन्याच्या नाण्यांचा, धान्याच्या कोठारांचा, शेतांचा, जमिनीचा, पत्नींचा, दासांचा आणि दासींचा त्याग करून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेऊ शकतो; ती बंधने त्याच्यासाठी बलवान, दृढ, स्थिर, न कुजणारी आणि मोठी बेडी आहेत.’ तर उदायी, असे म्हणणारा माणूस योग्य बोलत आहे का?” “नाही, भन्ते. ज्या बंधनांनी तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा बांधला गेला आहे, ज्यामुळे तो त्या अनेक सोन्याच्या नाण्यांचा, धान्याच्या कोठारांचा, शेतांचा, जमिनीचा, पत्नींचा, दासांचा आणि दासींचा त्याग करून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा घेऊ शकतो; ती बंधने त्याच्यासाठी कमकुवत, दुर्बळ, कुजलेली आणि निरर्थक (असार) आहेत.” “तसेच, उदायी, येथे काही कुलपुत्र आहेत, ज्यांना मी ‘याचा त्याग करा’ असे सांगितले असता ते असे म्हणतात—‘भगवंतांनी ज्याचा त्याग करण्यास सांगितले आहे, सुगतांनी ज्याचा त्याग करण्यास सांगितले आहे, त्या या अगदी क्षुल्लक, तुच्छ गोष्टीचा त्याग करण्यात काय मोठी गोष्ट आहे?’ ते त्या गोष्टीचा त्याग करतात, आणि माझ्याबद्दल असंतोष व्यक्त करत नाहीत. जे भिक्खू शिक्षेची (सिक्खाची) इच्छा बाळगतात, ते त्याचा त्याग करून निश्चिंत, नम्र, इतरांनी दिलेल्या दानावर जगणारे आणि हरणासारख्या मुक्त चित्ताने विहरतात. उदायी, त्यांच्यासाठी ते बंधन कमकुवत, दुर्बळ, कुजलेले आणि निरर्थक (असार) असते.” 154. ‘‘Cattārome, udāyi, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idhudāyi, ekacco puggalo upadhipahānāya paṭipanno hoti upadhipaṭinissaggāya. Tamenaṃ upadhipahānāya paṭipannaṃ upadhipaṭinissaggāya upadhipaṭisaṃyuttā sarasaṅkappā samudācaranti. So te adhivāseti, nappajahati, na vinodeti, na byantīkaroti, na anabhāvaṃ gameti. Imaṃ kho ahaṃ, udāyi, puggalaṃ ‘saṃyutto’ti vadāmi no ‘visaṃyutto’. Taṃ kissa hetu? Indriyavemattatā hi me, udāyi, imasmiṃ puggale viditā. १५४. “उदायी, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) विद्यमान आहेत. कोणते चार? येथे, उदायी, एखादा पुद्गल उपधीच्या (आसक्तीच्या उपाधीच्या) प्रहाणासाठी (त्यागासाठी), उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) झालेला असतो. उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेल्या त्या पुद्गलाला उपधीशी संबंधित असलेले विचार आणि संकल्प ग्रासतात. तो त्यांना सहन करतो (मनात थारा देतो), त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांचे निवारण करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही, त्यांना नष्ट करत नाही. उदायी, अशा पुद्गलाला मी 'संयुत्त' (बद्ध) म्हणतो, 'विसंयुत्त' (मुक्त) नाही. त्याचे कारण काय? उदायी, मला या पुद्गलातील इंद्रियांची भिन्नता (परिपक्वतेची भिन्नता) ज्ञात आहे.” ‘‘Idha panudāyi, ekacco puggalo upadhipahānāya paṭipanno hoti upadhipaṭinissaggāya. Tamenaṃ upadhipahānāya paṭipannaṃ upadhipaṭinissaggāya upadhipaṭisaṃyuttā sarasaṅkappā samudācaranti. So te nādhivāseti, pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gameti. Imampi kho ahaṃ, udāyi[Pg.117], puggalaṃ ‘saṃyutto’ti vadāmi no ‘visaṃyutto’. Taṃ kissa hetu? Indriyavemattatā hi me, udāyi, imasmiṃ puggale viditā. “परंतु येथे, उदायी, एखादा पुद्गल उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेला असतो. उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेल्या त्या पुद्गलाला उपधीशी संबंधित असलेले विचार आणि संकल्प ग्रासतात. तो त्यांना सहन करत नाही (मनात थारा देत नाही), त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो. उदायी, अशा पुद्गलालाही मी 'संयुत्त' (बद्ध) म्हणतो, 'विसंयुत्त' (मुक्त) नाही. त्याचे कारण काय? उदायी, मला या पुद्गलातील इंद्रियांची भिन्नता ज्ञात आहे.” ‘‘Idha panudāyi, ekacco puggalo upadhipahānāya paṭipanno hoti upadhipaṭinissaggāya. Tamenaṃ upadhipahānāya paṭipannaṃ upadhipaṭinissaggāya kadāci karahaci satisammosā upadhipaṭisaṃyuttā sarasaṅkappā samudācaranti; dandho, udāyi, satuppādo. Atha kho naṃ khippameva pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gameti. Seyyathāpi, udāyi, puriso divasaṃsantatte ayokaṭāhe dve vā tīṇi vā udakaphusitāni nipāteyya; dandho, udāyi, udakaphusitānaṃ nipāto. Atha kho naṃ khippameva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya. Evameva kho, udāyi, idhekacco puggalo upadhipahānāya paṭipanno hoti upadhipaṭinissaggāya. Tamenaṃ upadhipahānāya paṭipannaṃ upadhipaṭinissaggāya kadāci karahaci satisammosā upadhipaṭisaṃyuttā sarasaṅkappā samudācaranti; dandho, udāyi, satuppādo. Atha kho naṃ khippameva pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gameti. Imampi kho ahaṃ, udāyi, puggalaṃ ‘saṃyutto’ti vadāmi no ‘visaṃyutto’. Taṃ kissa hetu? Indriyavemattatā hi me, udāyi, imasmiṃ puggale viditā. “परंतु येथे, उदायी, एखादा पुद्गल उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेला असतो. उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेल्या त्या पुद्गलाला कधीतरी, केव्हातरी स्मृतीच्या विस्मरणामुळे उपधीशी संबंधित असलेले विचार आणि संकल्प ग्रासतात. उदायी, त्याची स्मृती जागृत होणे संथ असते, परंतु तो लगेचच त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो. उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने दिवसभर तापलेल्या लोखंडी तव्यावर पाण्याचे दोन किंवा तीन थेंब टाकले, तर उदायी, पाण्याचे थेंब पडणे संथ असले तरी ते लगेचच सुकून नष्ट होतात आणि नाहीसे होतात; त्याचप्रमाणे, उदायी, येथे एखादा पुद्गल उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेला असतो. उपधीच्या प्रहाणासाठी, उपधीच्या विसर्जनासाठी प्रतिपन्न झालेल्या त्या पुद्गलाला कधीतरी, केव्हातरी स्मृतीच्या विस्मरणामुळे उपधीशी संबंधित असलेले विचार आणि संकल्प ग्रासतात. उदायी, त्याची स्मृती जागृत होणे संथ असते, परंतु तो लगेचच त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो. उदायी, अशा पुद्गलालाही मी 'संयुत्त' (बद्ध) म्हणतो, 'विसंयुत्त' (मुक्त) नाही. त्याचे कारण काय? उदायी, मला या पुद्गलातील इंद्रियांची भिन्नता ज्ञात आहे.” ‘‘Idha panudāyi, ekacco puggalo ‘upadhi dukkhassa mūla’nti – iti viditvā nirupadhi hoti, upadhisaṅkhaye vimutto. Imaṃ kho ahaṃ, udāyi, puggalaṃ ‘visaṃyutto’ti vadāmi no ‘saṃyutto’ti. Taṃ kissa hetu? Indriyavemattatā hi me, udāyi, imasmiṃ puggale viditā. Ime kho, udāyi, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. “परंतु येथे, उदायी, एखादा पुद्गल 'उपधी हेच दुःखाचे मूळ आहे' असे जाणून उपधीरहित (निरुपधी) होतो आणि उपधीच्या क्षयाने (नष्ट होण्याने) मुक्त होतो. उदायी, अशा पुद्गलाला मी 'विसंयुत्त' (मुक्त) म्हणतो, 'संयुत्त' (बद्ध) नाही. त्याचे कारण काय? उदायी, मला या पुद्गलातील इंद्रियांची भिन्नता ज्ञात आहे. उदायी, हे चार प्रकारचे पुद्गल जगात विद्यमान आहेत.” 155. ‘‘Pañca kho ime, udāyi, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, udāyi, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, udāyi, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ miḷhasukhaṃ puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ, na sevitabbaṃ, na bhāvetabbaṃ, na bahulīkātabbaṃ; ‘bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti vadāmi. १५५. “उदायी, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे, इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे रूप; कानांनी जाणता येणारे शब्द... नाकाने जाणता येणारे गंध... जिभेने जाणता येणारे रस... शरीराने जाणता येणारे, इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे स्पर्श. उदायी, हे पाच कामगुण आहेत. उदायी, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, त्याला 'कामसुख', 'मलिन सुख' (अशुद्ध सुख), 'पृथग्जन सुख' (सामान्य लोकांचे सुख) आणि 'अनार्य सुख' असे म्हटले जाते. याचे सेवन करू नये, याची भावना (विकास) करू नये, याचा वारंवार अभ्यास करू नये; 'या सुखाचे भय बाळगावे' असे मी सांगतो.” 156. ‘‘Idhudāyi[Pg.118], bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, pītiyā ca virāgā… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, sukhassa ca pahānā… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhasukhaṃ, āsevitabbaṃ, bhāvetabbaṃ, bahulīkātabbaṃ; ‘na bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti vadāmi. १५६. “येथे, उदायी, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. प्रीतीचा (हर्षाचा) विराग झाल्याने... तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्याने... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. याला 'नैष्क्रम्य सुख' (त्यागाचे सुख), 'प्रविवेक सुख' (एकांतातले सुख), 'उपशम सुख' (शांतीचे सुख) आणि 'संबोध सुख' (ज्ञानप्राप्तीचे सुख) असे म्हटले जाते. याचे सेवन करावे, याची भावना करावी, याचा वारंवार अभ्यास करावा; 'या सुखाचे भय बाळगू नये' असे मी सांगतो.” ‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; idaṃ kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi. Kiñca tattha iñjitasmiṃ? Yadeva tattha vitakkavicārā aniruddhā honti idaṃ tattha iñjitasmiṃ. Idhudāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; idampi kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi. Kiñca tattha iñjitasmiṃ? Yadeva tattha pītisukhaṃ aniruddhaṃ hoti idaṃ tattha iñjitasmiṃ. Idhudāyi, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; idampi kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi. Kiñca tattha iñjitasmiṃ? Yadeva tattha upekkhāsukhaṃ aniruddhaṃ hoti idaṃ tattha iñjitasmiṃ. Idhudāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; idaṃ kho ahaṃ, udāyi, aniñjitasmiṃ vadāmi. “येथे, उदायी, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. उदायी, याला मी 'कंपित' (चंचल) असे म्हणतो. आणि तेथे काय कंपित आहे? तेथे जे वितर्क आणि विचार अजून शांत (निरुद्ध) झालेले नसतात, तेच तेथे कंपित आहे. येथे, उदायी, वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... भिक्खू दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. उदायी, यालाही मी 'कंपित' असे म्हणतो. आणि तेथे काय कंपित आहे? तेथे जे प्रीती आणि सुख अजून शांत झालेले नसते, तेच तेथे कंपित आहे. येथे, उदायी, प्रीतीचा विराग झाल्याने... भिक्खू तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. उदायी, यालाही मी 'कंपित' असे म्हणतो. आणि तेथे काय कंपित आहे? तेथे जे उपेक्षा-सुख अजून शांत झालेले नसते, तेच तेथे कंपित आहे. येथे, उदायी, सुखाचा त्याग केल्याने... भिक्खू चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. उदायी, याला मी 'अकंपित' (स्थिर) असे म्हणतो.” ‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; idaṃ kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu pītiyā ca virāgā… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti [Pg.119] vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi. Ko ca tassa samatikkamo? Idhudāyi, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo; iti kho ahaṃ, udāyi, nevasaññānāsaññāyatanassapi pahānaṃ vadāmi. Passasi no tvaṃ, udāyi, taṃ saṃyojanaṃ aṇuṃ vā thūlaṃ vā yassāhaṃ no pahānaṃ vadāmī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’ti. “येथे, उदायी! भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. उदायी, मी याला 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे... तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सुखाचाही त्याग केल्यामुळे... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्त होण्यामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मनस्कार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' अशा भावनेने आकासानंचायतनात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे उल्लंघन करून, 'विज्ञान अनंत आहे' अशा भावनेने विज्ञाणंचायतनात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतनाचे उल्लंघन करून, 'येथे काहीही नाही' अशा भावनेने आकिंचन्यायतनात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतनाचे उल्लंघन करून नेवसंज्ञानासंज्ञायतनात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. उदायी, मी यालाही 'अपुरे' असे म्हणतो, 'याचा त्याग करा' असे म्हणतो, 'याच्या पलीकडे जा' असे म्हणतो. आणि त्याच्या पलीकडे जाणे काय आहे? येथे, उदायी, भिक्खू सर्व प्रकारे नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचे उल्लंघन करून संज्ञावेदयितनिरोधात प्रवेश करून विहरतो. हे त्याच्या पलीकडे जाणे आहे. अशा प्रकारे, उदायी, मी नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचाही त्याग करण्यास सांगतो. उदायी, तुला असे कोणतेही लहान किंवा मोठे संयोजन दिसते का, ज्याच्या त्यागाविषयी मी बोललो नाही?” “नाही, भंते!” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā udāyī bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. आयुष्यमान उदायी यांनी भगवंतांच्या भाषणाचा आनंदपूर्वक स्वीकार केला. Laṭukikopamasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे लटुकिकोपम सुत्त समाप्त झाले. 7. Cātumasuttaṃ ७. चातुम सुत्त 157. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā cātumāyaṃ viharati āmalakīvane. Tena kho pana samayena sāriputtamoggallānappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatāni cātumaṃ anuppattāni honti bhagavantaṃ dassanāya. Te ca āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ke panete, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Etāni, bhante, sāriputtamoggallānappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatāni cātumaṃ [Pg.120] anuppattāni bhagavantaṃ dassanāya. Te āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā’’ti. ‘‘Tenahānanda, mama vacanena te bhikkhū āmantehi – ‘satthā āyasmante āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘satthā āyasmante āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca – ‘‘kiṃ nu tumhe, bhikkhave, uccāsaddā mahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Imāni, bhante, sāriputtamoggallānappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatāni cātumaṃ anuppattāni bhagavantaṃ dassanāya. Teme āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā’’ti. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo, na vo mama santike vatthabba’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya pakkamiṃsu. १५७. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान चातुमा येथील आवळीच्या वनात (आमलकीवनात) विहरत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान मोग्गल्लान यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी चातुमा येथे आले होते. ते आगंतुक भिक्खू तेथील स्थानिक भिक्खूंसोबत कुशल-मंगल विचारत असताना, आपली आसने लावत असताना आणि आपली पात्रे व चिंवरे आवरून ठेवत असताना खूप मोठा आवाज व गोंगाट करत होते. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना बोलावून विचारले, “आनंद, हा एवढा मोठा आवाज आणि गोंगाट कोणाचा आहे? जणू काही कोळी लोक मासे पकडताना गोंगाट करत आहेत!” “भंते, आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान मोग्गल्लान यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी चातुमा येथे आले आहेत. ते आगंतुक भिक्खू स्थानिक भिक्खूंसोबत कुशल-मंगल विचारत असताना, आपली आसने लावत असताना आणि आपली पात्रे व चिंवरे आवरून ठेवत असताना हा मोठा आवाज व गोंगाट होत आहे.” “तर मग आनंदा, माझ्या वतीने त्या भिक्खूंना सांग की, 'शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलावत आहेत'.” “होय भंते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि ते त्या भिक्खूंकडे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी त्या भिक्खूंना म्हटले, “शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलावत आहेत.” “ठीक आहे, आवुसो,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांच्या शब्दाचा स्वीकार केला आणि ते भगवंतांकडे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंना भगवान म्हणाले, “भिक्खूंनो, तुम्ही एवढा मोठा आवाज आणि गोंगाट का करत होता? जणू काही कोळी लोक मासे पकडताना गोंगाट करत आहेत!” “भंते, आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान मोग्गल्लान यांच्या नेतृत्वाखाली हे सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी चातुमा येथे आले आहेत. ते आगंतुक भिक्खू स्थानिक भिक्खूंसोबत कुशल-मंगल विचारत असताना, आपली आसने लावत असताना आणि आपली पात्रे व चिंवरे आवरून ठेवत असताना हा मोठा आवाज व गोंगाट होत होता.” “जा, भिक्खूंनो! मी तुम्हाला येथून घालवून देतो, तुम्ही माझ्या जवळ राहू नये.” “होय भंते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला. ते आपापल्या आसनांवरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली, आपली आसने आवरली आणि आपली पात्रे व चिंवरे घेऊन तेथून निघून गेले. 158. Tena kho pana samayena cātumeyyakā sakyā santhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena. Addasaṃsu kho cātumeyyakā sakyā te bhikkhū dūratova āgacchante; disvāna yena te bhikkhū tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘handa, kahaṃ pana tumhe āyasmanto gacchathā’’ti? ‘‘Bhagavatā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho paṇāmito’’ti. ‘‘Tenahāyasmanto muhuttaṃ nisīdatha, appeva nāma mayaṃ sakkuṇeyyāma bhagavantaṃ pasādetu’’nti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū cātumeyyakānaṃ sakyānaṃ paccassosuṃ. Atha kho cātumeyyakā sakyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho cātumeyyakā sakyā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Seyyathāpi, bhante[Pg.121], bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva bhagavā etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅghaṃ. Santettha, bhante, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ bhagavantaṃ dassanāya alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi, bhante, bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo; evameva kho, bhante, santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ dassanāya alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi, bhante, vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo; evameva kho, bhante, santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Seyyathāpi, bhante, bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito; evameva bhagavā etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅgha’’nti. १५८. त्या वेळी चातुम येथील शाक्य एका कामासाठी आपल्या संथागारात (सभागृहात) एकत्र जमले होते. चातुम येथील शाक्यांनी त्या भिक्खूंना दुरूनच येताना पाहिले. पाहून ते त्या भिक्खूंच्या जवळ गेले आणि जवळ जाऊन त्या भिक्खूंना म्हणाले, "आयुष्यमानांनो, आपण आता कुठे जात आहात?" "मित्रांनो, भगवंतांनी भिक्खू संघाला घालवून दिले आहे." "तर मग आयुष्यमानांनो, क्षणभर बसा. कदाचित आम्ही भगवंतांचे मन वळवण्यास (त्यांना प्रसन्न करण्यास) समर्थ होऊ." "ठीक आहे, मित्रांनो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी चातुम येथील शाक्यांचे म्हणणे मान्य केले. त्यानंतर चातुम येथील शाक्य भगवंतांकडे गेले आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या चातुम येथील शाक्यांनी भगवंतांना असे म्हटले, "भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचा स्वीकार करावा; भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचे स्वागत करावे. भन्ते, ज्याप्रमाणे भगवंतांनी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी आताही भिक्खू संघावर अनुग्रह करावा. भन्ते, या भिक्खू संघामध्ये काही नवीन भिक्खू आहेत, ज्यांनी नुकतीच प्रव्रज्या घेतली आहे आणि जे नुकतेच या धम्म-विनयात आले आहेत. भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, ज्याप्रमाणे कोवळ्या रोपट्यांना पाणी न मिळाल्यास त्यांचा ऱ्हास होतो किंवा ते सुकतात; त्याचप्रमाणे, भन्ते, या भिक्खू संघात जे नवीन, नुकतेच प्रव्रजित झालेले आणि नुकतेच या धम्म-विनयात आलेले भिक्खू आहेत, त्यांना भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, ज्याप्रमाणे कोवळ्या वासराला त्याची आई न दिसल्यास त्याच्यात बदल किंवा व्याकुळता निर्माण होते; त्याचप्रमाणे, भन्ते, या भिक्खू संघात जे नवीन, नुकतेच प्रव्रजित झालेले आणि नुकतेच या धम्म-विनयात आलेले भिक्खू आहेत, त्यांना भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचा स्वीकार करावा; भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचे स्वागत करावे. भन्ते, ज्याप्रमाणे भगवंतांनी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी आताही भिक्खू संघावर अनुग्रह करावा." 159. Atha kho brahmā sahampati bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Seyyathāpi, bhante, bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito; evameva bhagavā etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅghaṃ. Santettha, bhante, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ dassanāya alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi, bhante, bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo; evameva kho, bhante, santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ dassanāya alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi bhante, vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo; evameva kho, bhante, santettha bhikkhū navā [Pg.122] acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ, siyā vipariṇāmo. Abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Seyyathāpi, bhante, bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito; evameva bhagavā etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅgha’’nti. १५९. तेव्हा ब्रह्मा सहम्पतीने भगवंतांच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेतला आणि ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून तो भगवंतांच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पतीने आपले उपरणे (उत्तरासंग) एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचा स्वीकार करावा; भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचे स्वागत करावे. भन्ते, ज्याप्रमाणे भगवंतांनी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी आताही भिक्खू संघावर अनुग्रह करावा. भन्ते, या भिक्खू संघामध्ये काही नवीन भिक्खू आहेत, ज्यांनी नुकतीच प्रव्रज्या घेतली आहे आणि जे नुकतेच या धम्म-विनयात आले आहेत. भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, ज्याप्रमाणे कोवळ्या रोपट्यांना पाणी न मिळाल्यास त्यांचा ऱ्हास होतो किंवा ते सुकतात; त्याचप्रमाणे, भन्ते, या भिक्खू संघात जे नवीन, नुकतेच प्रव्रजित झालेले आणि नुकतेच या धम्म-विनयात आलेले भिक्खू आहेत, त्यांना भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, ज्याप्रमाणे कोवळ्या वासराला त्याची आई न दिसल्यास त्याच्यात बदल किंवा व्याकुळता निर्माण होते; त्याचप्रमाणे, भन्ते, या भिक्खू संघात जे नवीन, नुकतेच प्रव्रजित झालेले आणि नुकतेच या धम्म-विनयात आलेले भिक्खू आहेत, त्यांना भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यास त्यांच्या मनात बदल किंवा विचलन घडून येऊ शकते. भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचा स्वीकार करावा; भन्ते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचे स्वागत करावे. भन्ते, ज्याप्रमाणे भगवंतांनी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी आताही भिक्खू संघावर अनुग्रह करावा." 160. Asakkhiṃsu kho cātumeyyakā ca sakyā brahmā ca sahampati bhagavantaṃ pasādetuṃ bījūpamena ca taruṇūpamena ca. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi – ‘‘uṭṭhethāvuso, gaṇhatha pattacīvaraṃ. Pasādito bhagavā cātumeyyakehi ca sakyehi brahmunā ca sahampatinā bījūpamena ca taruṇūpamena cā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā pattacīvaramādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kinti te, sāriputta, ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bhante, ahosi – ‘bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito. Appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuttā viharissāmā’’’ti. ‘‘Āgamehi tvaṃ, sāriputta, āgamehi tvaṃ, sāriputta, diṭṭhadhammasukhavihāra’’nti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi – ‘‘kinti te, moggallāna, ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bhante, ahosi – ‘bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito. Appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, moggallāna! Ahaṃ vā hi, moggallāna, bhikkhusaṅghaṃ parihareyyaṃ sāriputtamoggallānā vā’’ti. १६०. चातुम येथील शाक्य आणि ब्रह्मा सहम्पती हे कोवळ्या रोपट्यांच्या आणि वासराच्या उपमेद्वारे भगवंतांचे मन वळवण्यास (त्यांना प्रसन्न करण्यास) यशस्वी झाले. तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "मित्रांनो, उठा, आपले पात्र आणि चीवर घ्या. चातुम येथील शाक्यांनी आणि ब्रह्मा सहम्पतीने कोवळ्या रोपट्यांच्या आणि वासराच्या उपमेद्वारे भगवंतांना प्रसन्न केले आहे." "ठीक आहे, मित्रांनो," असे उत्तर देऊन ते भिक्खू आयुष्यमान महामोग्गल्लानांचे ऐकून आपापल्या आसनांवरून उठले आणि पात्र-चीवर घेऊन भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांना भगवंतांनी विचारले, "सारिपुत्ता, जेव्हा मी भिक्खू संघाला घालवून दिले, तेव्हा तुझ्या मनात काय विचार आला?" "भन्ते, माझ्या मनात असा विचार आला होता – 'भगवंतांनी भिक्खू संघाला घालवून दिले आहे. आता भगवंत निश्चिंत होऊन दृष्टधम्मसुखविहारात मग्न राहतील; आणि आम्हीही आता निश्चिंत होऊन दृष्टधम्मसुखविहारात मग्न राहू.'" "थांब, सारिपुत्ता! थांब, सारिपुत्ता! दृष्टधम्मसुखविहाराचा असा विचार करू नकोस." त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना विचारले, "मोग्गल्लाना, जेव्हा मी भिक्खू संघाला घालवून दिले, तेव्हा तुझ्या मनात काय विचार आला?" "भन्ते, माझ्या मनात असा विचार आला होता – 'भगवंतांनी भिक्खू संघाला घालवून दिले आहे. आता भगवंत निश्चिंत होऊन दृष्टधम्मसुखविहारात मग्न राहतील. आता मी आणि आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्खू संघाचा सांभाळ करू.'" "उत्तम! उत्तम! मोग्गल्लाना. एकतर मी भिक्खू संघाचा सांभाळ करीन किंवा सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान भिक्खू संघाचा सांभाळ करतील." 161. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, bhayāni udakorohante pāṭikaṅkhitabbāni. Katamāni cattāri? Ūmibhayaṃ, kumbhīlabhayaṃ, āvaṭṭabhayaṃ, susukābhayaṃ – imāni, bhikkhave, cattāri bhayāni udakorohante pāṭikaṅkhitabbāni. Evameva kho, bhikkhave, cattārimāni bhayāni [Pg.123] idhekacce puggale imasmiṃ dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajite pāṭikaṅkhitabbāni. Katamāni cattāri? Ūmibhayaṃ, kumbhīlabhayaṃ, āvaṭṭabhayaṃ, susukābhayaṃ. १६१. तेव्हा भगवान भिक्खूंना म्हणाले – “भिक्खूंनो, पाण्यात उतरणाऱ्या व्यक्तीला चार प्रकारच्या भयांची शक्यता असते. कोणती चार? लाटांचे भय (ऊमीभय), मगरीचे भय (कुंभीलभय), भोवऱ्याचे भय (आवट्ठभय) आणि हिंस्त्र माशाचे भय (सुसुकाभय) – भिक्खूंनो, पाण्यात उतरणाऱ्या व्यक्तीला या चार भयांची शक्यता असते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, या धम्म आणि विनयात घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतलेल्या काही व्यक्तींना चार प्रकारच्या भयांची शक्यता असते. कोणती चार? लाटांचे भय, मगरीचे भय, भोवऱ्याचे भय आणि हिंस्त्र माशाचे भय.” 162. ‘‘Katamañca, bhikkhave, ūmibhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. Tamenaṃ tathā pabbajitaṃ samānaṃ sabrahmacārī ovadanti, anusāsanti – ‘evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ, evaṃ te ālokitabbaṃ, evaṃ te vilokitabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāritabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’nti. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā aññe ovadāma, anusāsāma. Ime panamhākaṃ puttamattā maññe, nattamattā maññe, amhe ovaditabbaṃ anusāsitabbaṃ maññantī’ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ūmibhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. ‘Ūmibhaya’nti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. १६२. “आणि भिक्खूंनो, लाटांचे भय (ऊमीभय) कोणते आहे? भिक्खूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतो – ‘मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) यांनी ग्रासलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने पीडित आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे समजून घेता येईल.’ अशा प्रकारे प्रवज्जित झालेल्या त्या कुलपुत्राला त्याचे सब्रह्मचारी (सहभिक्खू) उपदेश करतात आणि मार्गदर्शन करतात – ‘तुम्ही असे पुढे पाऊल टाकले पाहिजे, असे मागे पाऊल टाकले पाहिजे; असे समोर पाहिले पाहिजे, असे आजूबाजूला पाहिले पाहिजे; असे हात-पाय आखडले पाहिजेत, असे हात-पाय पसरले पाहिजेत; अशा प्रकारे संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र आणि चीवर धारण केले पाहिजे.’ तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्ही इतरांना उपदेश करत होतो, मार्गदर्शन करत होतो. पण हे तर आमच्या मुलांसारखे किंवा नातवांसारखे वाटतात, आणि ते आम्हाला उपदेश व मार्गदर्शन करणे योग्य समजतात!’ तो शील-नियमांचा (सिक्खा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जातो. भिक्खूंनो, याला लाटांच्या भयाने घाबरून शील-नियमांचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेलेला मनुष्य असे म्हणतात. भिक्खूंनो, ‘लाटांचे भय’ (ऊमीभय) हे क्रोध आणि संतापाचे (कोध-उपायास) नाव आहे.” 163. ‘‘Katamañca, bhikkhave, kumbhīlabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. Tamenaṃ tathā pabbajitaṃ samānaṃ sabrahmacārī ovadanti anusāsanti – ‘idaṃ te khāditabbaṃ, idaṃ te na khāditabbaṃ; idaṃ te bhuñjitabbaṃ, idaṃ te na bhuñjitabbaṃ; idaṃ te sāyitabbaṃ, idaṃ te na sāyitabbaṃ; idaṃ te pātabbaṃ, idaṃ te na pātabbaṃ; kappiyaṃ te khāditabbaṃ, akappiyaṃ te na khāditabbaṃ; kappiyaṃ te bhuñjitabbaṃ, akappiyaṃ te na bhuñjitabbaṃ; kappiyaṃ te sāyitabbaṃ, akappiyaṃ te na sāyitabbaṃ; kappiyaṃ te pātabbaṃ, akappiyaṃ te na pātabbaṃ; kāle te khāditabbaṃ, vikāle te na khāditabbaṃ; kāle te bhuñjitabbaṃ, vikāle te [Pg.124] na bhuñjitabbaṃ; kāle te sāyitabbaṃ, vikāle te na sāyitabbaṃ; kāle te pātabbaṃ, vikāle te na pātabba’nti. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā yaṃ icchāma taṃ khādāma, yaṃ na icchāma na taṃ khādāma; yaṃ icchāma taṃ bhuñjāma, yaṃ na icchāma na taṃ bhuñjāma; yaṃ icchāma taṃ sāyāma, yaṃ na icchāma na taṃ sāyāma; yaṃ icchāma taṃ pivāma, yaṃ na icchāma na taṃ pivāma; kappiyampi khādāma, akappiyampi khādāma; kappiyampi bhuñjāma, akappiyampi bhuñjāma; kappiyampi sāyāma, akappiyampi sāyāma; kappiyampi pivāma, akappiyampi pivāma; kālepi khādāma, vikālepi khādāma; kālepi bhuñjāma vikālepi bhuñjāma; kālepi sāyāma, vikālepi sāyāma; kālepi pivāma, vikālepi pivāma. Yampi no saddhā gahapatikā divā vikāle paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ denti tatthapime mukhāvaraṇaṃ maññe karontī’ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kumbhīlabhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. ‘Kumbhīlabhaya’nti kho, bhikkhave, odarikattassetaṃ adhivacanaṃ. १६३. “आणि भिक्खूंनो, मगरीचे भय (कुंभीलभय) कोणते आहे? भिक्खूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतो – ‘मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास यांनी ग्रासलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने पीडित आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे समजून घेता येईल.’ अशा प्रकारे प्रवज्जित झालेल्या त्या कुलपुत्राला त्याचे सब्रह्मचारी उपदेश करतात आणि मार्गदर्शन करतात – ‘तुम्ही हे खाल्ले पाहिजे, हे खाल्ले नाही पाहिजे; हे भोजन केले पाहिजे, हे भोजन केले नाही पाहिजे; हे चाखले पाहिजे, हे चाखले नाही पाहिजे; हे प्यायले पाहिजे, हे प्यायले नाही पाहिजे. कप्पिय (योग्य) तेच खाल्ले पाहिजे, अकप्पिय (अयोग्य) खाल्ले नाही पाहिजे; कप्पिय तेच भोजन केले पाहिजे, अकप्पिय भोजन केले नाही पाहिजे; कप्पिय तेच चाखले पाहिजे, अकप्पिय चाखले नाही पाहिजे; कप्पिय तेच प्यायले पाहिजे, अकप्पिय प्यायले नाही पाहिजे. योग्य वेळी (काले) खाल्ले पाहिजे, अवेळी (विक आले) खाल्ले नाही पाहिजे; योग्य वेळी भोजन केले पाहिजे, अवेळी भोजन केले नाही पाहिजे; योग्य वेळी चाखले पाहिजे, अवेळी चाखले नाही पाहिजे; योग्य वेळी प्यायले पाहिजे, अवेळी प्यायले नाही पाहिजे.’ तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्हाला जे आवडायचे ते आम्ही खात होतो, जे आवडत नव्हते ते खात नव्हतो; जे आवडायचे त्याचे भोजन करत होतो, जे आवडत नव्हते त्याचे भोजन करत नव्हतो; जे आवडायचे ते चाखत होतो, जे आवडत नव्हते ते चाखत नव्हतो; जे आवडायचे ते पीत होतो, जे आवडत नव्हते ते पीत नव्हतो. आम्ही कप्पिय (योग्य) देखील खात होतो आणि अकप्पिय (अयोग्य) देखील खात होतो; कप्पिय भोजनही करत होतो आणि अकप्पिय भोजनही करत होतो; कप्पिय चाखतही होतो आणि अकप्पिय चाखतही होतो; कप्पिय पीतही होतो आणि अकप्पिय पीतही होतो. आम्ही योग्य वेळीही खात होतो आणि अवेळीही खात होतो; योग्य वेळीही भोजन करत होतो आणि अवेळीही भोजन करत होतो; योग्य वेळीही चाखत होतो आणि अवेळीही चाखत होतो; योग्य वेळीही पीत होतो आणि अवेळीही पीत होतो. आणि जेव्हा श्रद्धाळू गृहस्थ आम्हाला दिवसा अवेळी उत्तम खाद्य आणि भोजन देतात, तेव्हा हे (भिक्खू) जणू आमच्या तोंडाला कुलूप लावतात (तोंड बंद करतात).’ तो शील-नियमांचा (सिक्खा) त्याग करून हीन जीवनात परत जातो. भिक्खूंनो, याला मगरीच्या भयाने घाबरून शील-नियमांचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेलेला मनुष्य असे म्हणतात. भिक्खूंनो, ‘मगरीचे भय’ (कुंभीलभय) हे खादाडपणाचे (उदरिकत्त - पोटाची हाव) नाव आहे.” 164. ‘‘Katamañca, bhikkhave, āvaṭṭabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati. Arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi so tattha passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārimhā. Saṃvijjanti kho pana me kule bhogā. Sakkā bhoge ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’nti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, āvaṭṭabhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. ‘Āvaṭṭabhaya’nti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. १६४. “आणि भिक्खूंनो, भोवऱ्याचे भय (आवट्ठभय) कोणते आहे? भिक्खूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतो – ‘मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास यांनी ग्रासलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने पीडित आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे समजून घेता येईल.’ तो अशा प्रकारे प्रवज्जित झाल्यावर, सकाळी (पूर्वाण्हसमयी) अंतर्वासक (नेसूचे वस्त्र) परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन भिक्षेसाठी गावात किंवा नगरात प्रवेश करतो. शरीरावर नियंत्रण न ठेवता, वाणीवर नियंत्रण न ठेवता, स्मृती (सती) जागृत न ठेवता आणि इंद्रिये असंयत ठेवून, तो तिथे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला पाच प्रकारच्या कामगुणांनी युक्त, समृद्ध आणि त्यांचा उपभोग घेताना पाहतो. तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्ही पाच प्रकारच्या कामगुणांनी युक्त होऊन त्यांचा उपभोग घेत होतो. माझ्या कुळात भरपूर संपत्ती आहे. मी संपत्तीचा उपभोगही घेऊ शकतो आणि पुण्यकर्मेही करू शकतो.’ तो शील-नियमांचा (सिक्खा) त्याग करून हीन जीवनात परत जातो. भिक्खूंनो, याला भोवऱ्याच्या भयाने घाबरून शील-नियमांचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेलेला मनुष्य असे म्हणतात. भिक्खूंनो, ‘भोवऱ्याचे भय’ (आवट्ठभय) हे पाच कामगुणांचे नाव आहे.” 165. ‘‘Katamañca[Pg.125], bhikkhave, susukābhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati. Arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi so tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, susukābhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. ‘Susukābhaya’nti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayāni, idhekacce puggale imasmiṃ dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajite pāṭikaṅkhitabbānī’’ti. १६५. आणि भिक्खूंनो, सुसुकाभय (मगरीचे भय) कोणते आहे? भिक्खूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या धारण करतो — 'मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, डोमनस्य (मानसिक क्लेश) आणि उपायास (हताशपणा) यांनी ग्रासलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने पीडित आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग ज्ञात होईल.' तो अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, सकाळी (योग्य प्रकारे) वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्षेसाठी गावात किंवा नगरात प्रवेश करतो. असंयत शरीराने, असंयत वाणीने, अनुपस्थित स्मृतीने आणि असंयत इंद्रियांनी तो तिथे एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा नीट न पांघरलेली पाहतो. त्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा नीट न पांघरलेली पाहून त्याच्या मनात राग (कामवासना) उत्पन्न होऊन त्याचे चित्त विचलित होते. कामवासनेने चित्त विचलित झाल्यामुळे तो शिक्षेचा (शील-नियमांचा) त्याग करतो आणि हीन अशा गृहस्थ जीवनात परततो. भिक्खूंनो, याला म्हणतात की, सुसुकाभयाला (मगरीच्या भयाला) घाबरून शिक्षेचा त्याग करून हीन जीवनात परतलेला मनुष्य. भिक्खूंनो, 'सुसुकाभय' हे स्त्रीचेच एक नाव (अधिवचन) आहे. भिक्खूंनो, ही ती चार भये आहेत, ज्यांची या धम्म-विनयात घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतलेल्या काही व्यक्तींमध्ये शक्यता असते. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनांचे मनःपूर्वक अभिनंदन (स्वागत) केले. Cātumasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. सातवे चातुम सुत्त समाप्त झाले. 8. Naḷakapānasuttaṃ ८. नळकपान सुत्त 166. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati naḷakapāne palāsavane. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā kulaputtā bhagavantaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā honti – āyasmā ca anuruddho, āyasmā ca bhaddiyo, āyasmā ca kimilo, āyasmā ca bhagu, āyasmā ca koṇḍañño, āyasmā ca revato, āyasmā ca ānando, aññe ca abhiññātā abhiññātā kulaputtā. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā te kulaputte [Pg.126] ārabbha bhikkhū āmantesi – ‘‘ye te, bhikkhave, kulaputtā mamaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, kacci te, bhikkhave, bhikkhū abhiratā brahmacariye’’ti? Evaṃ vutte, te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi kho bhagavā te kulaputte ārabbha bhikkhū āmantesi – ‘‘ye te, bhikkhave, kulaputtā mamaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, kacci te, bhikkhave, bhikkhū abhiratā brahmacariye’’ti? Dutiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Tatiyampi kho bhagavā te kulaputte ārabbha bhikkhū āmantesi – ‘‘ye te, bhikkhave, kulaputtā mamaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, kacci te, bhikkhave, bhikkhū abhiratā brahmacariye’’ti? Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. १६६. असे मी ऐकले आहे — एका वेळी भगवान कोसल देशात नळकपान येथील पलाशवनात (पळसाच्या वनात) विहार करत होते. त्या वेळी अनेक अत्यंत प्रसिद्ध कुलपुत्र भगवंतांच्या उद्देशाने श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्येत प्रविष्ट झाले होते — जसे की आयुष्यमान अनुरुद्ध, आयुष्यमान भद्दिय, आयुष्यमान किमिल, आयुष्यमान भगु, आयुष्यमान कोण्डञ्ञ, आयुष्यमान रेवत, आयुष्यमान आनंद आणि इतरही अनेक प्रसिद्ध कुलपुत्र. त्या वेळी भगवान भिक्खू संघासह उघड्या जागेत बसलेले होते. तेव्हा भगवंतांनी त्या कुलपुत्रांच्या संदर्भात भिक्खूंना संबोधित केले — “भिक्खूंनो, जे कुलपुत्र माझ्या उद्देशाने श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झाले आहेत, भिक्खूंनो, ते भिक्खू ब्रह्मचर्यात रममाण आहेत ना?” असे विचारल्यावर ते भिक्खू शांत राहिले. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी त्या कुलपुत्रांच्या संदर्भात भिक्खूंना संबोधित केले — “भिक्खूंनो, जे कुलपुत्र माझ्या उद्देशाने श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झाले आहेत, भिक्खूंनो, ते भिक्खू ब्रह्मचर्यात रममाण आहेत ना?” दुसऱ्यांदाही ते भिक्खू शांत राहिले. तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी त्या कुलपुत्रांच्या संदर्भात भिक्खूंना संबोधित केले — “भिक्खूंनो, जे कुलपुत्र माझ्या उद्देशाने श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झाले आहेत, भिक्खूंनो, ते भिक्खू ब्रह्मचर्यात रममाण आहेत ना?” तिसऱ्यांदाही ते भिक्खू शांत राहिले. 167. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ te kulaputte puccheyya’’nti! Atha kho bhagavā āyasmantaṃ anuruddhaṃ āmantesi – ‘‘kacci tumhe, anuruddhā, abhiratā brahmacariye’’ti? ‘‘Taggha mayaṃ, bhante, abhiratā brahmacariye’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etaṃ kho, anuruddhā, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ yaṃ tumhe abhirameyyātha brahmacariye. Yena tumhe anuruddhā, bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā susukāḷakesā kāme paribhuñjeyyātha tena tumhe, anuruddhā, bhadrenapi yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā susukāḷakesā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Te ca kho pana tumhe, anuruddhā, neva rājābhinītā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, na corābhinītā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, na iṇaṭṭā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, na bhayaṭṭā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, nājīvikāpakatā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti – nanu tumhe, anuruddhā, evaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ pabbajitena ca pana, anuruddhā, kulaputtena kimassa karaṇīyaṃ? Vivekaṃ, anuruddhā, kāmehi vivekaṃ akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati aññaṃ vā tato santataraṃ, tassa abhijjhāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, byāpādopi cittaṃ [Pg.127] pariyādāya tiṭṭhati, thīnamiddhampi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati uddhaccakukkuccampi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, vicikicchāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, aratīpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, tandīpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Vivekaṃ, anuruddhā, kāmehi vivekaṃ akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati aññaṃ vā tato santataraṃ’’. १६७. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला — “मी स्वतःच त्या कुलपुत्रांना का विचारू नये?” मग भगवंतांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना संबोधित केले — “अनुरुद्ध, तुम्ही सर्व ब्रह्मचर्यात रममाण आहात ना?” “नक्कीच, भंते! आम्ही ब्रह्मचर्यात रममाण आहोत.” “साधू, साधू, अनुरुद्ध! अनुरुद्ध, श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतलेल्या तुम्हा कुलपुत्रांसाठी हे अत्यंत योग्य आहे की तुम्ही ब्रह्मचर्यात रममाण व्हावे. अनुरुद्ध, ज्या सुंदर तारुण्याने युक्त, प्रथम वयातील, काळ्याभोर केसांचे तरुण असताना तुम्ही कामभोगांचा उपभोग घेऊ शकला असता, अशा सुंदर तारुण्याने युक्त, प्रथम वयातील, काळ्याभोर केसांचे असतानाही तुम्ही घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतली आहे. आणि अनुरुद्ध, तुम्ही राजाने जबरदस्ती केल्यामुळे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झालेले नाही, चोरांनी जबरदस्ती केल्यामुळे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झालेले नाही, कर्जामुळे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झालेले नाही, भयामुळे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झालेले नाही, किंवा उपजीविकेच्या अभावामुळे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रजित झालेले नाही. तर उलट — 'मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास यांनी ग्रासलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने पीडित आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग ज्ञात होईल' — असा विचार करून, अनुरुद्ध, तुम्ही श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतली आहे ना?” “होय, भंते.” “अनुरुद्ध, अशा प्रकारे प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्राने काय केले पाहिजे? जोपर्यंत तो कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त अशा प्रीती-सुखाला किंवा त्याहून अधिक शांत अशा अवस्थेला प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत अभिज्झा (लोभ) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते, व्यापाद (द्वेष) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहतो, थीन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते, उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते, विचिकित्सा (शंका) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते, अरती (अरुची) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते आणि तंदी (आळस) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते. जोपर्यंत तो कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त अशा प्रीती-सुखाला किंवा त्याहून अधिक शांत अशा अवस्थेला प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत असे घडते. ‘‘Vivekaṃ, anuruddhā, kāmehi vivekaṃ akusalehi dhammehi pītisukhaṃ adhigacchati aññaṃ vā tato santataraṃ, tassa abhijjhāpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, byāpādopi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, thīnamiddhampi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, uddhaccakukkuccampi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, vicikicchāpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, aratīpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, tandīpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. Vivekaṃ, anuruddhā, kāmehi vivekaṃ akusalehi dhammehi pītisukhaṃ adhigacchati aññaṃ vā tato santataraṃ. अनुरुद्ध, जेव्हा तो कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त अशा प्रीती-सुखाला किंवा त्याहून अधिक शांत अशा अवस्थेला प्राप्त करतो, तेव्हा अभिज्झा (लोभ) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, व्यापाद (द्वेष) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, थीन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, विचिकित्सा (शंका) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, अरती (अरुची) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही आणि तंदी (आळस) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही. अनुरुद्ध, जेव्हा तो कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त अशा प्रीती-सुखाला किंवा त्याहून अधिक शांत अशा अवस्थेला प्राप्त करतो, तेव्हा असे घडते. 168. ‘‘Kinti vo, anuruddhā, mayi hoti – ‘ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, appahīnā te tathāgatassa; tasmā tathāgato saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodetī’’’ti? ‘‘Na kho no, bhante, bhagavati evaṃ hoti – ‘ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, appahīnā te tathāgatassa; tasmā tathāgato saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodetī’ti. Evaṃ kho no, bhante, bhagavati hoti – ‘ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, pahīnā te tathāgatassa; tasmā tathāgato saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodetī’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Tathāgatassa, anuruddhā, ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, pahīnā te ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Seyyathāpi, anuruddhā, tālo matthakacchinno abhabbo punavirūḷhiyā; evameva kho, anuruddhā[Pg.128], tathāgatassa ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, pahīnā te ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; tasmā tathāgato saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti’’. १६८. "अनुरुद्ध, माझ्याविषयी तुमचे काय मत आहे? 'जे आसव संक्लेशकारक (मळिन करणारे), पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारे, परिदाहयुक्त (संतापजनक), दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारे आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केलेले नाहीत; म्हणूनच तथागत विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचे सेवन करतात, विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचा स्वीकार करतात, विचारपूर्वक एखादी गोष्ट वर्ज्य करतात आणि विचारपूर्वक एखादी गोष्ट दूर करतात' असे तुम्हाला वाटते का?" "नाही, भंते! भगवंतांविषयी आमचे असे मत नाही की, 'जे आसव संक्लेशकारक, पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारे, परिदाहयुक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारे आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केलेले नाहीत; म्हणूनच तथागत विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचे सेवन करतात, विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचा स्वीकार करतात, विचारपूर्वक एखादी गोष्ट वर्ज्य करतात आणि विचारपूर्वक एखादी गोष्ट दूर करतात.' उलट, भंते, भगवंतांविषयी आमचे असे मत आहे की, 'जे आसव संक्लेशकारक, पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारे, परिदाहयुक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारे आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केले आहेत; म्हणूनच तथागत विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचे सेवन करतात, विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचा स्वीकार करतात, विचारपूर्वक एखादी गोष्ट वर्ज्य करतात आणि विचारपूर्वक एखादी गोष्ट दूर करतात.'" "साधू, साधू, अनुरुद्ध! अनुरुद्ध, जे आसव संक्लेशकारक, पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारे, परिदाहयुक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारे आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या खुंटासारखे केले आहेत, समूळ नष्ट केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे केले आहेत. अनुरुद्ध, ज्याप्रमाणे ज्या ताडाच्या झाडाचा शेंडा कापला आहे, ते पुन्हा वाढण्यास असमर्थ असते; त्याचप्रमाणे, अनुरुद्ध, जे आसव संक्लेशकारक, पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारे, परिदाहयुक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारे आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या खुंटासारखे केले आहेत, समूळ नष्ट केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे केले आहेत. म्हणूनच तथागत विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचे सेवन करतात, विचारपूर्वक एखाद्या गोष्टीचा स्वीकार करतात, विचारपूर्वक एखादी गोष्ट वर्ज्य करतात आणि विचारपूर्वक एखादी गोष्ट दूर करतात." ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anuruddhā, kaṃ atthavasaṃ sampassamāno tathāgato sāvake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno; asu amutra upapanno’’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Na kho, anuruddhā, tathāgato janakuhanatthaṃ na janalapanatthaṃ na lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ na ‘iti maṃ jano jānātū’ti sāvake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Santi ca kho, anuruddhā, kulaputtā saddhā uḷāravedā uḷārapāmojjā. Te taṃ sutvā tadatthāya cittaṃ upasaṃharanti. Tesaṃ taṃ, anuruddhā, hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya’’. "अनुरुद्ध, तुला काय वाटते? कोणत्या प्रयोजनाचा विचार करून तथागत मृत झालेल्या श्रावकांच्या पुनरुत्पत्तीविषयी असे घोषित करतात की— 'अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाली आहे; अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाली आहे'?" "भंते, आमचे धर्म (शिकवण) भगवन्-मूलक आहेत, भगवन्-मार्गदर्शक आहेत आणि भगवन्-शरण आहेत. भंते, हे किती चांगले होईल जर भगवंतांनीच या भाषणाचा अर्थ स्पष्ट केला तर! भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू त्याचे स्मरण ठेवतील." "अनुरुद्ध, तथागत लोकांना चकित करण्यासाठी, लोकांची खुशामत करण्यासाठी, लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी किंवा 'लोकांनी मला असे जाणावे' या विचाराने मृत झालेल्या श्रावकांच्या पुनरुत्पत्तीविषयी असे घोषित करत नाहीत की— 'अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाली आहे, अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाली आहे.' तर, अनुरुद्ध, असे काही श्रद्धाळू कुलपुत्र असतात, जे उच्च प्रीती आणि उच्च आनंदाने युक्त असतात. ते हे ऐकून त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतात. अनुरुद्ध, त्यांचे ते चित्त एकाग्र करणे त्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते." 169. ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo bhikkhu kālaṅkato ; so bhagavatā byākato – aññāya saṇṭhahī’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo so āyasmā ahosi itipi, evaṃpañño so āyasmā ahosi itipi, evaṃvihārī so āyasmā ahosi itipi, evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuno phāsuvihāro hoti. १६९. "इथे, अनुरुद्ध, एखादा भिक्खू ऐकतो की— 'अमुक नावाचे भिक्खू मरण पावले आहेत; भगवंतांनी त्यांच्याविषयी घोषित केले आहे की ते अंतिम ज्ञानात (अर्हतत्वात) प्रतिष्ठित झाले आहेत.' त्याने त्या आयुष्यमानांना स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते की— 'ते आयुष्यमान अशा प्रकारे शीलवान होते, अशा प्रकारे समाधीयुक्त होते, अशा प्रकारे प्रज्ञावान होते, अशा प्रकारे विहार करणारे होते, अशा प्रकारे विमुक्त होते.' तो त्यांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही भिक्खूचा विहार सुखकर होतो." ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo bhikkhu kālaṅkato; so bhagavatā byākato – pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā [Pg.129] – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo…pe… evaṃpañño… evaṃvihārī… evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuno phāsuvihāro hoti. "इथे, अनुरुद्ध, एखादा भिक्खू ऐकतो की— 'अमुक नावाचे भिक्खू मरण पावले आहेत; भगवंतांनी त्यांच्याविषयी घोषित केले आहे की, पाच कनिष्ठ (अधोगामी) संयोजनांच्या क्षयामुळे ते औपपातिक (शुद्धावास लोकात उत्पन्न होणारे) झाले आहेत, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आहेत आणि त्या लोकातून परत न येण्याच्या स्वभावाचे आहेत.' त्याने त्या आयुष्यमानांना स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते की— 'ते आयुष्यमान अशा प्रकारे शीलवान होते, अशा प्रकारे समाधीयुक्त होते, अशा प्रकारे प्रज्ञावान होते, अशा प्रकारे विहार करणारे होते, अशा प्रकारे विमुक्त होते.' तो त्यांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही भिक्खूचा विहार सुखकर होतो." ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo bhikkhu kālaṅkato; so bhagavatā byākato – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo…pe… evaṃpañño… evaṃvihārī… evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuno phāsuvihāro hoti. "इथे, अनुरुद्ध, एखादा भिक्खू ऐकतो की— 'अमुक नावाचे भिक्खू मरण पावले आहेत; भगवंतांनी त्यांच्याविषयी घोषित केले आहे की, तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे ते सकदागामी झाले आहेत, या लोकात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील.' त्याने त्या आयुष्यमानांना स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते की— 'ते आयुष्यमान अशा प्रकारे शीलवान होते, अशा प्रकारे समाधीयुक्त होते, अशा प्रकारे प्रज्ञावान होते, अशा प्रकारे विहार करणारे होते, अशा प्रकारे विमुक्त होते.' तो त्यांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही भिक्खूचा विहार सुखकर होतो." ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo bhikkhu kālaṅkato; so bhagavatā byākato – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo…pe… evaṃpañño… evaṃvihārī… evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuno phāsuvihāro hoti. "इथे, अनुरुद्ध, एखादा भिक्खू ऐकतो की— 'अमुक नावाचे भिक्खू मरण पावले आहेत; भगवंतांनी त्यांच्याविषयी घोषित केले आहे की, तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे ते स्रोतापन्न झाले आहेत, जे अधोगतीला न जाणारे, नियत (निश्चित) आणि संबोधीकडे मार्गक्रमण करणारे आहेत.' त्याने त्या आयुष्यमानांना स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते की— 'ते आयुष्यमान अशा प्रकारे शीलवान होते, अशा प्रकारे समाधीयुक्त होते, अशा प्रकारे प्रज्ञावान होते, अशा प्रकारे विहार करणारे होते, अशा प्रकारे विमुक्त होते.' तो त्यांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही भिक्खूचा विहार सुखकर होतो." 170. ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhunī suṇāti – ‘itthannāmā bhikkhunī kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – aññāya saṇṭhahī’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃpaññā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃvihārinī sā bhaginī ahosi itipi, evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuniyā phāsuvihāro hoti. १७०. हे अनुरुद्ध, येथे एखादी भिक्खुणी असे ऐकते – 'अमुक नावाची भिक्खुणी कालवश झाली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की, ती अंतिम ज्ञानात प्रतिष्ठित झाली आहे.' तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या भगिनीचे शील असे होते, तिचा धर्म असा होता, तिची प्रज्ञा अशी होती, तिचा विहार असा होता, तिची विमुक्ती अशी होती.' ती तिच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे भिक्खुणीचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā[Pg.130], bhikkhunī suṇāti – ‘itthannāmā bhikkhunī kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā…pe… evaṃpaññā… evaṃvihārinī… evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuniyā phāsuvihāro hoti. हे अनुरुद्ध, येथे एखादी भिक्खुणी असे ऐकते – 'अमुक नावाची भिक्खुणी कालवश झाली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की, पाच खालच्या भागातील संयोजनांच्या क्षयामुळे ती ओपपातिक झाली असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारी आहे आणि त्या लोकातून परत न फिरणारी आहे.' तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या भगिनीचे शील असे होते, तिचा धर्म असा होता... तिची प्रज्ञा अशी होती, तिचा विहार असा होता, तिची विमुक्ती अशी होती.' ती तिच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे भिक्खुणीचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhunī suṇāti – ‘itthannāmā bhikkhunī kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāminī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā…pe… evaṃpaññā… evaṃvihārinī… evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuniyā phāsuvihāro hoti. हे अनुरुद्ध, येथे एखादी भिक्खुणी असे ऐकते – 'अमुक नावाची भिक्खुणी कालवश झाली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की, तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे ती सकदागामी झाली असून, या लोकात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करेल.' तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या भगिनीचे शील असे होते, तिचा धर्म असा होता... तिची प्रज्ञा अशी होती, तिचा विहार असा होता, तिची विमुक्ती अशी होती.' ती तिच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे भिक्खुणीचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā, bhikkhunī suṇāti – ‘itthannāmā bhikkhunī kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā… evaṃpaññā… evaṃvihārinī… evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, bhikkhuniyā phāsuvihāro hoti. हे अनुरुद्ध, येथे एखादी भिक्खुणी असे ऐकते – 'अमुक नावाची भिक्खुणी कालवश झाली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की, तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे ती सोतापन्न झाली असून, दुर्गतीला न जाणारी, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारी आहे.' तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या भगिनीचे शील असे होते, तिचा धर्म असा होता, तिची प्रज्ञा अशी होती, तिचा विहार असा होता, तिची विमुक्ती अशी होती.' ती तिच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे भिक्खुणीचा विहार सुखकर होतो. 171. ‘‘Idhānuruddhā, upāsako suṇāti – ‘itthannāmo upāsako kālaṅkato; so bhagavatā byākato – pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo [Pg.131] so āyasmā ahosi itipi, evaṃpañño so āyasmā ahosi itipi, evaṃvihārī so āyasmā ahosi itipi, evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, upāsakassa phāsuvihāro hoti. १७१. हे अनुरुद्ध, येथे एखादा उपासक असे ऐकतो – 'अमुक नावाचा उपासक कालवश झाला आहे; भगवंतांनी त्याच्याविषयी घोषित केले आहे की, पाच खालच्या भागातील संयोजनांच्या क्षयामुळे तो ओपपातिक झाला असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आहे आणि त्या लोकातून परत न फिरणारा आहे.' त्याने त्या आयुष्यमानाला स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या आयुष्यमानांचे शील असे होते, त्यांचा धर्म असा होता, त्यांची प्रज्ञा अशी होती, त्यांचा विहार असा होता, त्यांची विमुक्ती अशी होती.' तो त्यांच्या श्रद्धेचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे उपासकाचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā, upāsako suṇāti – ‘itthannāmo upāsako kālaṅkato; so bhagavatā byākato – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo… evaṃpañño… evaṃvihārī… evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, upāsakassa phāsuvihāro hoti. हे अनुरुद्ध, येथे एखादा उपासक असे ऐकतो – 'अमुक नावाचा उपासक कालवश झाला आहे; भगवंतांनी त्याच्याविषयी घोषित केले आहे की, तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे तो सकदागामी झाला असून, या लोकात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करेल.' त्याने त्या आयुष्यमानाला स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या आयुष्यमानांचे शील असे होते, त्यांचा धर्म असा होता... त्यांची प्रज्ञा अशी होती, त्यांचा विहार असा होता, त्यांची विमुक्ती अशी होती.' तो त्यांच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे उपासकाचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā, upāsako suṇāti – ‘itthannāmo upāsako kālaṅkato; so bhagavatā byākato – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. So kho panassa āyasmā sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavassuto vā – ‘evaṃsīlo so āyasmā ahosi itipi, evaṃdhammo…pe… evaṃpañño… evaṃvihārī… evaṃvimutto so āyasmā ahosi itipī’ti. So tassa saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussaranto tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā upāsakassa phāsuvihāro hoti. हे अनुरुद्ध, येथे एखादा उपासक असे ऐकतो – 'अमुक नावाचा उपासक कालवश झाला आहे; भगवंतांनी त्याच्याविषयी घोषित केले आहे की, three संयोजनांच्या क्षयामुळे तो सोतापन्न झाला असून, दुर्गतीला न जाणारी, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा आहे.' त्याने त्या आयुष्यमानाला स्वतः पाहिलेले असते किंवा त्यांच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या आयुष्यमानांचे शील असे होते, त्यांचा धर्म असा होता... त्यांची प्रज्ञा अशी होती, त्यांचा विहार असा होता, त्यांची विमुक्ती अशी होती.' तो त्यांच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करतो. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे उपासकाचा विहार सुखकर होतो. 172. ‘‘Idhānuruddhā, upāsikā suṇāti – ‘itthannāmā upāsikā kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā… evaṃpaññā… evaṃvihārinī… evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ [Pg.132] upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, upāsikāya phāsuvihāro hoti. १७२. हे अनुरुद्ध, येथे एखादी उपासिका असे ऐकते – 'अमुक नावाची उपासिका कालवश झाली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की, पाच खालच्या भागातील संयोजनांच्या क्षयामुळे ती ओपपातिक झाली असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारी आहे आणि त्या लोकातून परत न फिरणारी आहे.' तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते – 'त्या भगिनीचे शील असे होते, तिचा धर्म असा होता, तिची प्रज्ञा अशी होती, तिचा विहार असा होता, तिची विमुक्ती अशी होती.' ती तिच्या श्रद्धेचे, शीलाचे, श्रुताचे, त्यागाचे आणि प्रज्ञेचे स्मरण करत त्या ध्येयासाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे उपासिकेचा विहार सुखकर होतो. ‘‘Idhānuruddhā, upāsikā suṇāti – ‘itthannāmā upāsikā kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāminī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā… evaṃpaññā… evaṃvihārinī… evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, upāsikāya phāsuvihāro hoti. “हे अनुरुद्ध, येथे एखादी उपासिका ऐकते – ‘अमुक नावाची उपासिका मरण पावली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की – तीन संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे ती सकदागामी (एकदाच परतणारी) झाली आहे, ती या जगात केवळ एकदाच परत येऊन दुःखाचा अंत करेल.’ तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते की – ‘ती भगिनी अशा शीलवान होती, अशा धर्माचरण करणाऱ्या (स्वभावाच्या) होती, अशा प्रज्ञावान होती, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या होती, अशा प्रकारे विमुक्त (मुक्त) झालेल्या होती.’ ती त्या मृत उपासिकेच्या श्रद्धा, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करून, त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करते (वळवते). हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही उपासिकेला सुखाने विहार करता येतो (सुखकारक जीवन लाभते).” ‘‘Idhānuruddhā, upāsikā suṇāti – ‘itthannāmā upāsikā kālaṅkatā; sā bhagavatā byākatā – tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Sā kho panassā bhaginī sāmaṃ diṭṭhā vā hoti anussavassutā vā – ‘evaṃsīlā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃdhammā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃpaññā sā bhaginī ahosi itipi, evaṃvihārinī sā bhaginī ahosi itipi, evaṃvimuttā sā bhaginī ahosi itipī’ti. Sā tassā saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarantī tadatthāya cittaṃ upasaṃharati. Evampi kho, anuruddhā, upāsikāya phāsuvihāro hoti. “हे अनुरुद्ध, येथे एखादी उपासिका ऐकते – ‘अमुक नावाची उपासिका मरण पावली आहे; भगवंतांनी तिच्याविषयी घोषित केले आहे की – तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे ती सोतापन्न (स्रोतआपन्न) झाली आहे, ती दुर्गतीला न जाणारी (अविनिपातधर्मा), नियत (मुक्त होणे निश्चित असलेली) आणि संबोधीकडे (ज्ञानाकडे) वाटचाल करणारी झाली आहे.’ तिने त्या भगिनीला स्वतः पाहिलेले असते किंवा तिच्याविषयी ऐकलेले असते की – ‘ती भगिनी अशा शीलवान होती, अशा धर्माचरण करणाऱ्या होती, अशा प्रज्ञावान होती, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या होती, अशा प्रकारे विमुक्त झालेल्या होती.’ ती त्या मृत उपासिकेच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे स्मरण करून, त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करते. हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारेही उपासिकेला सुखाने विहार करता येतो.” ‘‘Iti kho, anuruddhā, tathāgato na janakuhanatthaṃ na janalapanatthaṃ na lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ na ‘iti maṃ jano jānātū’ti sāvake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Santi ca kho, anuruddhā, kulaputtā saddhā uḷāravedā uḷārapāmojjā. Te taṃ sutvā tadatthāya cittaṃ upasaṃharanti. Tesaṃ taṃ, anuruddhā, hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “हे अनुरुद्ध, अशा प्रकारे तथागत लोकांची फसवणूक करण्यासाठी, लोकांची खुशामत करण्यासाठी, लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी किंवा ‘लोक मला अशा प्रकारे ओळखावेत’ या विचाराने मृत झालेल्या, कालवश झालेल्या श्रावकांच्या पुनर्जन्माविषयी असे घोषित करत नाहीत की – ‘अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी जन्माला आली आहे, अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी जन्माला आली आहे.’ परंतु, हे अनुरुद्ध, असे काही श्रद्धावान कुलपुत्र आहेत, ज्यांना महान आनंद आणि परम संतोष प्राप्त होतो. ते हे ऐकून त्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी आपले चित्त एकाग्र करतात. हे अनुरुद्ध, त्यांचे ते चित्त एकाग्र करणे त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरते.” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā anuruddho bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवंत असे म्हणाले. आयुष्मान अनुरुद्धांनी आनंदी होऊन भगवंतांच्या भाषणाचे (उपदेशाचे) मनःपूर्वक अभिनंदन केले (आनंदाने स्वीकार केला). Naḷakapānasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे नळकपान सुत्त समाप्त झाले. 9. Goliyānisuttaṃ ९. गोलियानि सुत्त 173. Evaṃ [Pg.133] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena goliyāni nāma bhikkhu āraññiko padasamācāro saṅghamajjhe osaṭo hoti kenacideva karaṇīyena. Tatra kho āyasmā sāriputto goliyāniṃ bhikkhuṃ ārabbha bhikkhū āmantesi – १७३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवंत राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याचे ठिकाण) येथे विहार करत होते. त्या वेळी गोलियानि नावाचा एक अरण्यवासी (जंगलात राहणारा) भिक्खू, ज्याचे आचरण शिथिल (दुर्बल) होते, काही कामासाठी संघामध्ये आला होता. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी गोलियानि भिक्खूला उद्देशून भिक्खूंना संबोधित केले – ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena sabrahmacārīsu sagāravena bhavitabbaṃ sappatissena. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto sabrahmacārīsu agāravo hoti appatisso, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena, yo ayamāyasmā sabrahmacārīsu agāravo hoti appatisso’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena sabrahmacārīsu sagāravena bhavitabbaṃ sappatissena. “मित्रांनो, जेव्हा एखादा अरण्यवासी भिक्खू संघात येतो आणि संघात राहतो, तेव्हा त्याने आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी (सहकाऱ्यांविषयी) आदरयुक्त व विनयशील असावे. मित्रांनो, जर अरण्यवासी भिक्खू संघात येऊन आणि संघात राहून सब्रह्मचाऱ्यांविषयी अनादरयुक्त व अविनयी असेल, तर त्याचे निंदक (दोष दाखवणारे) निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘या अरण्यवासी आयुष्याला अरण्यात एकटे राहून, स्वतःच्या इच्छेनुसार वागून काय लाभ झाला, जर हा आयुष्यमान आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी अनादरयुक्त व अविनयी आहे?’ त्याचे असे निंदक निर्माण होतात म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदरयुक्त व विनयशील असावे.” ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena āsanakusalena bhavitabbaṃ – ‘iti there ca bhikkhū nānupakhajja nisīdissāmi nave ca bhikkhū na āsanena paṭibāhissāmī’ti. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto na āsanakusalo hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena, yo ayamāyasmā āsanakusalo na hotī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena āsanakusalena bhavitabbaṃ. “मित्रांनो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने आसनांच्या बाबतीत कुशल असावे – ‘मी ज्येष्ठ भिक्खूंना धक्का न लावता (त्यांच्या जागेवर अतिक्रमण न करता) बसेन आणि कनिष्ठ (नवीन) भिक्खूंना आसनापासून वंचित करणार नाही.’ मित्रांनो, जर अरण्यवासी भिक्खू संघात येऊन आणि संघात राहून आसनांच्या बाबतीत कुशल नसेल, तर त्याचे निंदक निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘या अरण्यवासी आयुष्याला अरण्यात एकटे राहून, स्वतःच्या इच्छेनुसार वागून काय लाभ झाला, जर या आयुष्यमानाला आसनांच्या बाबतीतही शिष्टाचार माहीत नाही?’ त्याचे असे निंदक निर्माण होतात म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने आसनांच्या बाबतीत कुशल असावे.” ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena ābhisamācārikopi dhammo jānitabbo. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto ābhisamācārikampi dhammaṃ na jānāti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā ābhisamācārikampi dhammaṃ [Pg.134] na jānātī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena ābhisamācārikopi dhammo jānitabbo. “मित्रांनो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने आभिसमाचारिक धर्म (शिष्टाचार व आचरणाचे नियम) देखील जाणले पाहिजेत. मित्रांनो, जर अरण्यवासी भिक्खू संघात येऊन आणि संघात राहून आभिसमाचारिक धर्म देखील जाणत नसेल, तर त्याचे निंदक निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘या अरण्यवासी आयुष्याला अरण्यात एकटे राहून, स्वतःच्या इच्छेनुसार वागून काय लाभ झाला, जर हा आयुष्यमान आभिसमाचारिक धर्म देखील जाणत नाही?’ त्याचे असे निंदक निर्माण होतात म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने आभिसमाचारिक धर्म देखील जाणले पाहिजेत.” ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena nātikālena gāmo pavisitabbo nātidivā paṭikkamitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto atikālena gāmaṃ pavisati atidivā paṭikkamati, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā atikālena gāmaṃ pavisati atidivā paṭikkamatī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena nātikālena gāmo pavisitabbo, nātidivā paṭikkamitabbaṃ. “मित्रांनो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने फार लवकर गावात प्रवेश करू नये आणि फार उशिरा परत येऊ नये. मित्रांनो, जर अरण्यवासी भिक्खू संघात येऊन आणि संघात राहून फार लवकर गावात प्रवेश करतो आणि फार उशिरा परत येतो, तर त्याचे निंदक निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘या अरण्यवासी आयुष्याला अरण्यात एकटे राहून, स्वतःच्या इच्छेनुसार वागून काय लाभ झाला, जर हा आयुष्यमान फार लवकर गावात प्रवेश करतो आणि फार उशिरा परत येतो?’ त्याचे असे निंदक निर्माण होतात म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने फार लवकर गावात प्रवेश करू नये आणि फार उशिरा परत येऊ नये.” ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjati, tassa bhavanti vattāro. ‘Ayaṃ nūnimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena viharato vikālacariyā bahulīkatā, tamenaṃ saṅghagatampi samudācaratī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbaṃ. “मित्रांनो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर कुलांमध्ये (गृहस्थांच्या घरी) विनाकारण फिरू नये. मित्रांनो, जर अरण्यवासी भिक्खू संघात येऊन आणि संघात राहून जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर कुलांमध्ये फिरतो, तर त्याचे निंदक निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘नक्कीच या अरण्यवासी आयुष्याला अरण्यात एकटे राहून, स्वतःच्या इच्छेनुसार वागताना अवेळी फिरण्याची सवय झाली असावी, म्हणूनच हा संघात आल्यावरही तसाच वागत आहे.’ त्याचे असे निंदक निर्माण होतात म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर कुलांमध्ये विनाकारण फिरू नये.” ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena anuddhatena bhavitabbaṃ acapalena. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto uddhato hoti capalo, tassa bhavanti vattāro. ‘Idaṃ nūnimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena viharato uddhaccaṃ cāpalyaṃ bahulīkataṃ, tamenaṃ saṅghagatampi samudācaratī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena anuddhatena bhavitabbaṃ acapalena. आवुसो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने अचंचल आणि अचपल असावे. आवुसो, जर संघात आलेला आणि संघात राहणारा आरण्यक भिक्खू चंचल आणि चपल असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'नक्कीच या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करताना ही चंचलता आणि चपलता वाढवली आहे, जी संघात आल्यावरही त्यांच्या वर्तनात दिसून येत आहे.' म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने अचंचल आणि अचपल असावे. ‘‘Āraññikenāvuso[Pg.135], bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena amukharena bhavitabbaṃ avikiṇṇavācena. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto mukharo hoti vikiṇṇavāco, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā mukharo vikiṇṇavāco’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena amukharena bhavitabbaṃ avikiṇṇavācena. आवुसो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने अवाचाळ आणि व्यर्थ बडबड न करणारे असावे. आवुसो, जर संघात आलेला आणि संघात राहणारा आरण्यक भिक्खू वाचाळ आणि व्यर्थ बडबड करणारा असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान वाचाळ आणि व्यर्थ बडबड करणारे आहेत?' म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने अवाचाळ आणि व्यर्थ बडबड न करणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena suvacena bhavitabbaṃ kalyāṇamittena. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu saṅghagato saṅghe viharanto dubbaco hoti pāpamitto, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā dubbaco pāpamitto’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā saṅghagatena saṅghe viharantena suvacena bhavitabbaṃ kalyāṇamittena. आवुसो, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने सुवच (सहज उपदेश ऐकणारे) आणि कल्याणमित्र असणारे असावे. आवुसो, जर संघात आलेला आणि संघात राहणारा आरण्यक भिक्खू दुर्वच (हट्टी) आणि पापमित्र असणारा असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान दुर्वच आणि पापमित्र असणारे आहेत?' म्हणून, संघात आलेल्या आणि संघात राहणाऱ्या आरण्यक भिक्खूने सुवच आणि कल्याणमित्र असणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā indriyesu guttadvārena bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu indriyesu aguttadvāro hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā indriyesu aguttadvāro’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā indriyesu guttadvārena bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने आपल्या इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारे (इंद्रियसंयमी) असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू आपल्या इंद्रियांचे द्वार रक्षण न करणारे असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान आपल्या इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारे नाहीत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने आपल्या इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā bhojane mattaññunā bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhojane amattaññū hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā bhojane amattaññū’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā bhojane mattaññunā bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारे (मितहारी) असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण न जाणणारे असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण न जाणणारे आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā jāgariyaṃ anuyuttena bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu jāgariyaṃ ananuyutto hoti, tassa [Pg.136] bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā jāgariyaṃ ananuyutto’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā jāgariyaṃ anuyuttena bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने जागृत राहण्यात तत्पर असणारे असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू जागृत राहण्यात तत्पर नसणारे असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान जागृत राहण्यात तत्पर नसणारे आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने जागृत राहण्यात तत्पर असणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā āraddhavīriyena bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu kusīto hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā kusīto’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā āraddhavīriyena bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने प्रयत्नशील (वीर्यवान) असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू आळशी असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान आळशी आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने प्रयत्नशील (वीर्यवान) असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā upaṭṭhitassatinā bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu muṭṭhassatī hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā muṭṭhassatī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā upaṭṭhitassatinā bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने स्मृती जागृत ठेवणारे (स्मृतिमान) असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू विसरभोळे (स्मृतिभ्रष्ट) असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान विसरभोळे आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने स्मृती जागृत ठेवणारे असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā samāhitena bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu asamāhito hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā asamāhito’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā samāhitena bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने समाहित (एकाग्रचित्त) असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू असमाहित (अस्थिरचित्त) असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान असमाहित आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने समाहित असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā paññavatā bhavitabbaṃ. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu duppañño hoti, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā duppañño’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā paññavatā bhavitabbaṃ. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने प्रज्ञावान असावे. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खू प्रज्ञाहीन असेल, तर त्याची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन आहेत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने प्रज्ञावान असावे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā abhidhamme abhivinaye yogo karaṇīyo. Santāvuso, āraññikaṃ bhikkhuṃ abhidhamme abhivinaye pañhaṃ pucchitāro. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu abhidhamme abhivinaye pañhaṃ puṭṭho na sampāyati, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā abhidhamme abhivinaye pañhaṃ puṭṭho na sampāyatī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā [Pg.137] āraññikena bhikkhunā abhidhamme abhivinaye yogo karaṇīyo. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने अभिधम्म आणि अभिविनयाचा अभ्यास केला पाहिजे. आवुसो, आरण्यक भिक्खूला अभिधम्म आणि अभिविनयाबद्दल प्रश्न विचारणारे लोक असतात. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खूला अभिधम्म आणि अभिविनयाबद्दल प्रश्न विचारला असता ते त्याचे योग्य उत्तर देऊ शकले नाहीत, तर त्यांची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान अभिधम्म आणि अभिविनयाबद्दल प्रश्न विचारला असता त्याचे योग्य उत्तर देऊ शकत नाहीत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने अभिधम्म आणि अभिविनयाचा अभ्यास केला पाहिजे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā tattha yogo karaṇīyo. Santāvuso, āraññikaṃ bhikkhuṃ ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā tattha pañhaṃ pucchitāro. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā tattha pañhaṃ puṭṭho na sampāyati, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā tattha pañhaṃ puṭṭho na sampāyatī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā tattha yogo karaṇīyo. आवुसो, आरण्यक भिक्खूने रूपाच्या पलीकडे असलेल्या, शांत आणि अरूप अशा विमोक्षांचा अभ्यास केला पाहिजे. आवुसो, आरण्यक भिक्खूला रूपाच्या पलीकडे असलेल्या, शांत आणि अरूप अशा विमोक्षांबद्दल प्रश्न विचारणारे लोक असतात. आवुसो, जर आरण्यक भिक्खूला रूपाच्या पलीकडे असलेल्या, शांत आणि अरूप अशा विमोक्षांबद्दल प्रश्न विचारला असता ते त्याचे योग्य उत्तर देऊ शकले नाहीत, तर त्यांची निंदा करणारे लोक असतात: 'या आयुष्यमान आरण्यक भिक्खूने अरण्यात एकटे राहून, स्वेच्छेने विहार करून काय मिळवले, जर हे आयुष्यमान रूपाच्या पलीकडे असलेल्या, शांत आणि अरूप अशा विमोक्षांबद्दल प्रश्न विचारला असता त्याचे योग्य उत्तर देऊ शकत नाहीत?' म्हणून, आरण्यक भिक्खूने रूपाच्या पलीकडे असलेल्या, शांत आणि अरूप अशा विमोक्षांचा अभ्यास केला पाहिजे. ‘‘Āraññikenāvuso, bhikkhunā uttari manussadhamme yogo karaṇīyo. Santāvuso, āraññikaṃ bhikkhuṃ uttari manussadhamme pañhaṃ pucchitāro. Sace, āvuso, āraññiko bhikkhu uttari manussadhamme pañhaṃ puṭṭho na sampāyati, tassa bhavanti vattāro. ‘Kiṃ panimassāyasmato āraññikassa ekassāraññe serivihārena yo ayamāyasmā yassatthāya pabbajito tamatthaṃ na jānātī’ti – tassa bhavanti vattāro. Tasmā āraññikena bhikkhunā uttari manussadhamme yogo karaṇīyo’’ti. “आवुसो, अरण्यवासी भिक्खूने उत्तरि-मनुस्सधम्मामध्ये (मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ गुणांमध्ये) योग (प्रयत्न) केला पाहिजे. आवुसो, अरण्यवासी भिक्खूला उत्तरि-मनुस्सधम्माविषयी प्रश्न विचारणारे लोक असतात. आवुसो, जर अरण्यवासी भिक्खूला उत्तरि-मनुस्सधम्माविषयी प्रश्न विचारला असता तो योग्य उत्तर देऊ शकला नाही, तर त्याचे निंदक निर्माण होतात. ते म्हणतात: ‘या आयुष्यमान अरण्यवासी भिक्खूच्या अरण्यात एकटे राहून आपल्या इच्छेनुसार (स्वैर) विहार करण्याचा काय फायदा, ज्या हेतूसाठी या आयुष्यमानाने प्रव्रज्या घेतली, तोच हेतू हा जाणत नाही?’ – असे त्याचे निंदक म्हणतात. म्हणून, अरण्यवासी भिक्खूने उत्तरि-मनुस्सधम्मामध्ये योग केला पाहिजे.” Evaṃ vutte, āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘āraññikeneva nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā ime dhammā samādāya vattitabbā udāhu gāmantavihārināpī’’ti? ‘‘Āraññikenāpi kho, āvuso moggallāna, bhikkhunā ime dhammā samādāya vattitabbā pageva gāmantavihārinā’’ti. असे म्हटले असता, आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले – “आवुसो सारिपुत्त, केवळ अरण्यवासी भिक्खूनेच या धर्मांचे (नियमांचे) समादान करून आचरण केले पाहिजे की ग्रामवासी भिक्खूनेही?” “आवुसो मोग्गल्लान, अरण्यवासी भिक्खूने तर या धर्मांचे समादान करून आचरण केलेच पाहिजे, मग ग्रामवासी भिक्खूने तर ते अधिकच केले पाहिजे.” Goliyānisuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. नववे गोलियानि सुत्त समाप्त झाले. 10. Kīṭāgirisuttaṃ १०. कीटागिरि सुत्त 174. Evaṃ [Pg.138] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kāsīsu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘ahaṃ kho, bhikkhave, aññatreva rattibhojanā bhuñjāmi. Aññatra kho panāhaṃ, bhikkhave, rattibhojanā bhuñjamāno appābādhatañca sañjānāmi appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha, tumhepi, bhikkhave, aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Aññatra kho pana, bhikkhave, tumhepi rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Atha kho bhagavā kāsīsu anupubbena cārikaṃ caramāno yena kīṭāgiri nāma kāsīnaṃ nigamo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā kīṭāgirismiṃ viharati kāsīnaṃ nigame. १७४. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान काशी देशात मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, मी रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करतो. भिक्खूंनो, रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्यामुळे मला निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवते. या, भिक्खूंनो, तुम्हीही रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करा. भिक्खूंनो, रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्याने तुम्हालाही निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवेल.” “तसेच असो, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवान काशी देशात क्रमशः चारिका करत करत ‘कीटागिरि’ नावाच्या काशीच्या एका नगरात पोहोचले. तेथे भगवान कीटागिरि नगरात विहार करू लागले. 175. Tena kho pana samayena assajipunabbasukā nāma bhikkhū kīṭāgirismiṃ āvāsikā honti. Atha kho sambahulā bhikkhū yena assajipunabbasukā bhikkhū tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā assajipunabbasuke bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘bhagavā kho, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjati bhikkhusaṅgho ca. Aññatra kho panāvuso, rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānanti appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha, tumhepi, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Aññatra kho panāvuso, tumhepi rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcā’’ti. Evaṃ vutte, assajipunabbasukā bhikkhū te bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘mayaṃ kho, āvuso, sāyañceva bhuñjāma pāto ca divā ca vikāle. Te mayaṃ sāyañceva bhuñjamānā pāto ca divā ca vikāle appābādhatañca sañjānāma appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Te mayaṃ kiṃ sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvissāma? Sāyañceva mayaṃ bhuñjissāma pāto ca divā ca vikāle’’ti. १७५. त्या वेळी अस्सजी आणि पुनब्बसूक नावाचे भिक्खू कीटागिरि येथे निवासी (आवासिक) होते. त्यानंतर अनेक भिक्खू जेथे अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खू होते तेथे गेले; जाऊन त्यांनी अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंना असे म्हटले – “आवुसो, भगवान आणि भिक्खू संघ रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करतात. आवुसो, रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्यामुळे त्यांना निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवते. या, आवुसो, तुम्हीही रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करा. आवुसो, रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्याने तुम्हालाही निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवेल.” असे म्हटले असता, अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंनी त्या भिक्खूंना असे म्हटले – “आवुसो, आम्ही तर संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली (विकळी) सुद्धा भोजन करतो. संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करूनही आम्हाला निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवते. मग आम्ही प्रत्यक्ष (संदिट्ठिक) लाभ सोडून भविष्यात मिळणाऱ्या (कालिक) लाभाच्या मागे का धावावे? आम्ही तर संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करतच राहू.” Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu assajipunabbasuke bhikkhū saññāpetuṃ, atha yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.139] ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha mayaṃ, bhante, yena assajipunabbasukā bhikkhū tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā assajipunabbasuke bhikkhū etadavocumha – ‘bhagavā kho, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjati bhikkhusaṅgho ca; aññatra kho panāvuso, rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānanti appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha, tumhepi, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Aññatra kho panāvuso, tumhepi rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcā’ti. Evaṃ vutte, bhante, assajipunabbasukā bhikkhū amhe etadavocuṃ – ‘mayaṃ kho, āvuso, sāyañceva bhuñjāma pāto ca divā ca vikāle. Te mayaṃ sāyañceva bhuñjamānā pāto ca divā ca vikāle appābādhatañca sañjānāma appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Te mayaṃ kiṃ sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvissāma? Sāyañceva mayaṃ bhuñjissāma pāto ca divā ca vikāle’ti. Yato kho mayaṃ, bhante, nāsakkhimha assajipunabbasuke bhikkhū saññāpetuṃ, atha mayaṃ etamatthaṃ bhagavato ārocemā’’ti. जेव्हा ते भिक्खू अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंचे मन वळवण्यास असमर्थ ठरले, तेव्हा ते भगवंतांकडे गेले; जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, आम्ही येथे अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खू जेथे होते तेथे गेलो होतो; जाऊन आम्ही अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंना असे म्हटले – ‘आवुसो, भगवान आणि भिक्खू संघ रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करतात. रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्यामुळे त्यांना निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवते. या, आवुसो, तुम्हीही रात्रीचे भोजन वर्ज्य करून भोजन करा. रात्रीचे भोजन वर्ज्य केल्याने तुम्हालाही निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवेल.’ भन्ते, असे म्हटले असता, अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंनी आम्हाला असे म्हटले – ‘आवुसो, आम्ही तर संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली सुद्धा भोजन करतो. संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करूनही आम्हाला निरोगीपणा, वेदनाहीनता, शरीराचा हलकेपणा, शक्ती आणि सुखावह विहार लाभत असल्याचे जाणवते. मग आम्ही प्रत्यक्ष लाभ सोडून भविष्यात मिळणाऱ्या लाभाच्या मागे का धावावे? आम्ही तर संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करतच राहू.’ भन्ते, जेव्हा आम्ही अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंचे मन वळवण्यास असमर्थ ठरलो, तेव्हा आम्ही ही गोष्ट भगवंतांना सांगत आहोत.” 176. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena assajipunabbasuke bhikkhū āmantehi – ‘satthā āyasmante āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yena assajipunabbasukā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā assajipunabbasuke bhikkhū etadavoca – ‘‘satthā āyasmante āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho assajipunabbasukā bhikkhū tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho assajipunabbasuke bhikkhū bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira, bhikkhave, sambahulā bhikkhū tumhe upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘bhagavā kho, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjati bhikkhusaṅgho ca. Aññatra kho panāvuso, rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānanti appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha, tumhepi, āvuso, aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Aññatra kho panāvuso, tumhepi rattibhojanā bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcā’ti. Evaṃ vutte [Pg.140] kira, bhikkhave, tumhe te bhikkhū evaṃ avacuttha – ‘mayaṃ kho panāvuso, sāyañceva bhuñjāma pāto ca divā ca vikāle. Te mayaṃ sāyañceva bhuñjamānā pāto ca divā ca vikāle appābādhatañca sañjānāma appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Te mayaṃ kiṃ sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvissāma? Sāyañceva mayaṃ bhuñjissāma pāto ca divā ca vikāle’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’. १७६. त्यानंतर भगवंतांनी एका भिक्खूला आमंत्रित केले – 'भिक्खू, ये, तू माझ्या वतीने अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंना सांग की – शास्ते तुम्हा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत.' 'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार करून जेथे अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खू होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंना असे म्हटले – 'शास्ते तुम्हा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत.' 'तसेच असो, आवुसो,' असे म्हणून अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंनी त्या भिक्खूच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि जेथे भगवंत होते तेथे ते गेले. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या अस्सजी आणि पुनब्बसूक भिक्खूंना भगवंत असे म्हणाले – 'भिक्खूंनो, हे खरे आहे का की, अनेक भिक्खूंनी तुमच्याकडे या वचनाने येऊन असे म्हटले – "आवुसो, भगवंत आणि भिक्खू संघ रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहूनच भोजन करतात. आवुसो, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहून भोजन केल्याने त्यांना निरोगीपणा, व्याधीमुक्तता, शरीराचा हलकेपणा, बल आणि सुखद विहार लाभतो. या, आवुसो, तुम्हीही रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहूनच भोजन करा. आवुसो, तुम्हीही रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहून भोजन केल्याने निरोगीपणा, व्याधीमुक्तता, शरीराचा हलकेपणा, बल आणि सुखद विहार अनुभवाल." भिक्खूंनो, असे म्हटले असता तुम्ही त्या भिक्खूंना असे म्हणालात का – "आवुसो, आम्ही तर संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करतो. आम्ही संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करत असूनही निरोगीपणा, व्याधीमुक्तता, शरीराचा हलकेपणा, बल आणि सुखद विहार अनुभवतो. मग आम्ही या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाचा त्याग करून भविष्यात मिळणाऱ्या सुखाच्या मागे का धावावे? आम्ही संध्याकाळी, सकाळी आणि दुपारी अकाली भोजन करतच राहू."' 'होय, भंते' (त्यांनी उत्तर दिले). 177. ‘‘Kiṃ nu me tumhe, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tassa akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Nanu me tumhe, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha idhekaccassa yaṃ evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyanti, idha panekaccassa evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, idhekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyanti, idha panekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, idhekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyanti, idha panekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. १७७. 'भिक्खूंनो, मी अशा प्रकारे धम्म शिकवला आहे असे तुम्ही समजता का की – या मनुष्याला जी काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद वेदना जाणवते, त्यामुळे त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात?' 'नाही, भंते.' 'भिक्खूंनो, मी अशा प्रकारे धम्म शिकवला आहे हे तुम्हाला ठाऊक नाही का की – येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात; तर दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात. येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात; तर दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात. येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात; तर दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात?' 'होय, भंते.' 178. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadāmi. Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ [Pg.141] aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ sukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadāmi. १७८. 'उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, जर मला हे प्रज्ञेने ठाऊक नसले असते, पाहिले नसले असते, जाणले नसले असते, साक्षात केले नसले असते, स्पर्श केले नसले असते की – "येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात," आणि मी न जाणता असे म्हटले असते की – "अशा प्रकारच्या सुखद वेदनेचा त्याग करा," तर भिक्खूंनो, माझे हे सांगणे योग्य झाले असते का?' 'नाही, भंते.' 'परंतु भिक्खूंनो, मला हे प्रज्ञेने ठाऊक आहे, पाहिले आहे, जाणले आहे, साक्षात केले आहे, स्पर्श केले आहे की – "येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात," म्हणूनच मी सांगतो की – "अशा प्रकारच्या सुखद वेदनेचा त्याग करा." भिक्खूंनो, जर मला हे प्रज्ञेने ठाऊक नसले असते, पाहिले नसले असते, जाणले नसले असते, साक्षात केले नसले असते, स्पर्श केले नसले असते की – "येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात," आणि मी न जाणता असे म्हटले असते की – "अशा प्रकारच्या सुखद वेदनेचे संपादन करून विहरत राहा," तर भिक्खूंनो, माझे हे सांगणे योग्य झाले असते का?' 'नाही, भंते.' 'परंतु भिक्खूंनो, मला हे प्रज्ञेने ठाऊक आहे, पाहिले आहे, जाणले आहे, साक्षात केले आहे, स्पर्श केले आहे की – "येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची सुखद वेदना जाणवत असताना त्याचे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात," म्हणूनच मी सांगतो की – "अशा प्रकारच्या सुखद वेदनेचे संपादन करून विहरत राहा."' 179. ‘‘Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadāmi. Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ dukkhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadāmi. १७९. “भिक्खूहो, जर मला हे माहीत नसले असते, दिसले नसले असते, ज्ञात नसले असते, साक्षात्कृत नसले असते, प्रज्ञेने अनुभवले नसले असते की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म ऱ्हास पावतात,’ तर मी न जाणता ‘अशा प्रकारच्या दुःखद वेदनेचा त्याग करा’ असे म्हटले असते. भिक्खूहो, माझे असे सांगणे योग्य झाले असते का?” “नाही, भंते!” “परंतु, भिक्खूहो, मला हे माहीत आहे, दिसले आहे, ज्ञात आहे, साक्षात्कृत आहे, प्रज्ञेने अनुभवले आहे की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म ऱ्हास पावतात,’ म्हणूनच मी सांगतो की, ‘अशा प्रकारच्या दुःखद वेदनेचा त्याग करा.’ भिक्खूहो, जर मला हे माहीत नसले असते, दिसले नसले असते, ज्ञात नसले असते, साक्षात्कृत नसले असते, प्रज्ञेने अनुभवले नसले असते की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म ऱ्हास पावतात आणि कुशल धर्म वाढतात,’ तर मी न जाणता ‘अशा प्रकारच्या दुःखद वेदनेचा स्वीकार करून (तिच्यात) विहरा’ असे म्हटले असते. भिक्खूहो, माझे असे सांगणे योग्य झाले असते का?” “नाही, भंते!” “परंतु, भिक्खूहो, मला हे माहीत आहे, दिसले आहे, ज्ञात आहे, साक्षात्कृत आहे, प्रज्ञेने अनुभवले आहे की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची दुःखद वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म ऱ्हास पावतात आणि कुशल धर्म वाढतात,’ म्हणूनच मी सांगतो की, ‘अशा प्रकारच्या दुःखद वेदनेचा स्वीकार करून (तिच्यात) विहरा.’” 180. ‘‘Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya [Pg.142] – ‘idhekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ pajahathā’ti vadāmi’’. Mayā cetaṃ, bhikkhave, aññātaṃ abhavissa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evāhaṃ ajānanto ‘evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadeyyaṃ; api nu me etaṃ, bhikkhave, patirūpaṃ abhavissā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasmā ca kho etaṃ, bhikkhave, mayā ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya – ‘idhekaccassa evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, tasmāhaṃ ‘evarūpaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharathā’ti vadāmi. १८०. “भिक्खूहो, जर मला हे माहीत नसले असते, दिसले नसले असते, ज्ञात नसले असते, साक्षात्कृत नसले असते, प्रज्ञेने अनुभवले नसले असते की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुख वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म ऱ्हास पावतात,’ तर मी न जाणता ‘अशा प्रकारच्या अदुःख-असुख वेदनेचा त्याग करा’ असे म्हटले असते. भिक्खूहो, माझे असे सांगणे योग्य झाले असते का?” “नाही, भंते!” “परंतु, भिक्खूहो, मला हे माहीत आहे, दिसले आहे, ज्ञात आहे, साक्षात्कृत आहे, प्रज्ञेने अनुभवले आहे की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुख वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म ऱ्हास पावतात,’ म्हणूनच मी सांगतो की, ‘अशा प्रकारच्या अदुःख-असुख वेदनेचा त्याग करा.’ भिक्खूहो, जर मला हे माहीत नसले असते, दिसले नसले असते, ज्ञात नसले असते, साक्षात्कृत नसले असते, प्रज्ञेने अनुभवले नसले असते की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुख वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म ऱ्हास पावतात आणि कुशल धर्म वाढतात,’ तर मी न जाणता ‘अशा प्रकारच्या अदुःख-असुख वेदनेचा स्वीकार करून (तिच्यात) विहरा’ असे म्हटले असते. भिक्खूहो, माझे असे सांगणे योग्य झाले असते का?” “नाही, भंते!” “परंतु, भिक्खूहो, मला हे माहीत आहे, दिसले आहे, ज्ञात आहे, साक्षात्कृत आहे, प्रज्ञेने अनुभवले आहे की— ‘येथे एखाद्या व्यक्तीला अशा प्रकारची अदुःख-असुख वेदना अनुभवत असताना अकुशल धर्म ऱ्हास पावतात आणि कुशल धर्म वाढतात,’ म्हणूनच मी सांगतो की, ‘अशा प्रकारच्या अदुःख-असुख वेदनेचा स्वीकार करून (तिच्यात) विहरा.’” 181. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, sabbesaṃyeva bhikkhūnaṃ ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi; na panāhaṃ, bhikkhave, sabbesaṃyeva bhikkhūnaṃ ‘na appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Ye te, bhikkhave, bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā, tathārūpānāhaṃ, bhikkhave, bhikkhūnaṃ ‘na appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Kataṃ tesaṃ appamādena. Abhabbā te pamajjituṃ. Ye ca kho te, bhikkhave, bhikkhū sekkhā appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, tathārūpānāhaṃ, bhikkhave, bhikkhūnaṃ ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāmime āyasmanto anulomikāni senāsanāni paṭisevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyunti! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imesaṃ bhikkhūnaṃ appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. १८१. “भिक्खूहो, मी सर्वच भिक्खूंना ‘अप्रमादाने (जागरूकतेने) कर्तव्य करावे’ असे सांगत नाही; आणि भिक्खूहो, मी सर्वच भिक्खूंना ‘अप्रमादाने कर्तव्य करू नये’ असेही सांगत नाही. भिक्खूहो, जे भिक्खू अर्हत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव), ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे (वुसितवंत), ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे (कृतकरणीय), ज्यांनी ओझे उतरवून ठेवले आहे (ओहितभार), ज्यांनी आपले कल्याण साधले आहे (अनुपत्तसदत्थ), ज्यांचे भवसंयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे (परिक्खीणभवसंयोजन) आणि जे सम्यक् ज्ञानाने विमुक्त झाले आहेत, अशा प्रकारच्या भिक्खूंना मी ‘अप्रमादाने कर्तव्य करण्याची गरज नाही’ असे सांगतो. त्याचे कारण काय? त्यांनी अप्रमादाने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे. ते आता प्रमाद (बेसावधपणा) करण्यास असमर्थ आहेत. परंतु भिक्खूहो, जे भिक्खू शैक्ष (सेक्ख - अजूनही शिकत असलेले) आहेत, ज्यांचे मन अजून अंतिम ध्येयाप्रत पोहोचले नाही, आणि जे अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) मिळवण्याची आकांक्षा बाळगून विहरत आहेत, अशा प्रकारच्या भिक्खूंना मी ‘अप्रमादाने कर्तव्य करावे’ असे सांगतो. त्याचे कारण काय? कारण, हे आयुष्यमान भिक्खू अनुकूल अशा शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेत, कल्याणमित्रांची संगत करत आणि आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत—ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवृज्या घेतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला (अर्हतपदाला) याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात्कृत करून आणि प्राप्त करून विहरतील! भिक्खूहो, या भिक्खूंसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी ‘अप्रमादाने कर्तव्य करावे’ असे सांगतो.” 182. ‘‘Sattime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame satta? Ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhi, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī. १८२. “भिक्खूहो, जगात हे सात प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) विद्यमान आहेत. कोणते सात? उभतोभागविमुक्त, प्रज्ञाविमुक्त, कायसाक्षी, दृष्टिप्पत्त (दृष्टी प्राप्त), श्रद्धाविमुक्त, धर्मानुसारी आणि श्रद्धानुसारी.” ‘‘Katamo [Pg.143] ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto imassa kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘na appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Kataṃ tassa appamādena. Abhabbo so pamajjituṃ. “आणि भिक्खूहो, उभतोभागविमुक्त पुद्गल कोणता? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती जे शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून (अनुभवून) विहरते आणि प्रज्ञेने पाहून तिचे आसव नष्ट झालेले असतात. भिक्खूहो, या व्यक्तीला ‘उभतोभागविमुक्त’ पुद्गल म्हटले जाते. भिक्खूहो, अशा भिक्खूला मी ‘अप्रमादाने कर्तव्य करण्याची गरज नाही’ असे सांगतो. त्याचे कारण काय? त्याने अप्रमादाने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे. तो आता प्रमाद करण्यास असमर्थ आहे.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo paññāvimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te na kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo paññāvimutto. Imassapi kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘na appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Kataṃ tassa appamādena. Abhabbo so pamajjituṃ. “आणि भिक्खूहो, प्रज्ञाविमुक्त पुद्गल कोणता? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती जे शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श न करता विहरते, परंतु प्रज्ञेने पाहून तिचे आसव नष्ट झालेले असतात. भिक्खूहो, या व्यक्तीला ‘प्रज्ञाविमुक्त’ पुद्गल म्हटले जाते. भिक्खूहो, अशा भिक्खूलाही मी ‘अप्रमादाने कर्तव्य करण्याची गरज नाही’ असे सांगतो. त्याचे कारण काय? त्याने अप्रमादाने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे. तो आता प्रमाद करण्यास असमर्थ आहे.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo kāyasakkhi? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo kāyasakkhi. Imassa kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. “भिक्षूंनो, 'कायसाक्षी' पुद्गल (व्यक्ति) कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा पुद्गल, जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने (शरीराने) स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव (क्लेश) क्षीण झालेले असतात. भिक्षूंनो, या पुद्गलाला 'कायसाक्षी' पुद्गल असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, या भिक्षूच्या बाबतीत मी असे सांगतो की, त्याने 'अप्रमादाने (जागरूकतेने) कर्तव्य केले पाहिजे'. त्याचे कारण काय? कारण, कदाचित हा आयुष्यमान अनुकूल सेनासनांचे सेवन करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेल! भिक्षूंनो, या भिक्षूसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी असे सांगतो की, 'त्याने अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo diṭṭhippatto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te na kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo diṭṭhippatto. Imassapi kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa [Pg.144] hetu? Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. “भिक्षूंनो, 'दृष्टीप्राप्त' पुद्गल कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा पुद्गल, जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव क्षीण झालेले असतात, आणि तथागतांनी प्रवेदित केलेले धम्म त्याने प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि अभ्यासलेले असतात. भिक्षूंनो, या पुद्गलाला 'दृष्टीप्राप्त' पुद्गल असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, या भिक्षूच्या बाबतीतही मी असे सांगतो की, त्याने 'अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'. त्याचे कारण काय? कारण, कदाचित हा आयुष्यमान अनुकूल सेनासनांचे सेवन करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेल! भिक्षूंनो, या भिक्षूसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी असे सांगतो की, 'त्याने अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo saddhāvimutto. Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te na kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, tathāgate cassa saddhā niviṭṭhā hoti mūlajātā patiṭṭhitā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo saddhāvimutto. Imassapi kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. “भिक्षूंनो, 'श्रद्धाविमुक्त' पुद्गल कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा पुद्गल, जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव क्षीण झालेले असतात, आणि तथागतांवर त्याची श्रद्धा दृढपणे प्रस्थापित झालेली असते, मूळ धरून स्थिर झालेली असते. भिक्षूंनो, या पुद्गलाला 'श्रद्धाविमुक्त' पुद्गल असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, या भिक्षूच्या बाबतीतही मी असे सांगतो की, त्याने 'अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'. त्याचे कारण काय? कारण, कदाचित हा आयुष्यमान अनुकूल सेनासनांचे सेवन करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेल! भिक्षूंनो, या भिक्षूसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी असे सांगतो की, 'त्याने अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo dhammānusārī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te na kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, api cassa ime dhammā honti, seyyathidaṃ – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo dhammānusārī. Imassapi kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti[Pg.145]! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. “भिक्षूंनो, 'धम्मानुसारी' पुद्गल कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा पुद्गल, जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव क्षीण झालेले असतात, आणि तथागतांनी प्रवेदित केलेले धम्म त्याला प्रज्ञेने काही प्रमाणात विचारपूर्वक पटतात, शिवाय त्याच्यामध्ये हे धम्म असतात, जसे की – श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय, स्मृतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. भिक्षूंनो, या पुद्गलाला 'धम्मानुसारी' पुद्गल असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, या भिक्षूच्या बाबतीतही मी असे सांगतो की, त्याने 'अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'. त्याचे कारण काय? कारण, कदाचित हा आयुष्यमान अनुकूल सेनासनांचे सेवन करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेल! भिक्षूंनो, या भिक्षूसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी असे सांगतो की, 'त्याने अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo saddhānusārī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te na kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, tathāgate cassa saddhāmattaṃ hoti pemamattaṃ, api cassa ime dhammā honti, seyyathidaṃ – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo saddhānusārī. Imassapi kho ahaṃ, bhikkhave, bhikkhuno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti! Imaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno appamādaphalaṃ sampassamāno ‘appamādena karaṇīya’nti vadāmi. “भिक्षूंनो, 'श्रद्धानुसारी' पुद्गल कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा पुद्गल, जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव क्षीण झालेले असतात, आणि तथागतांवर त्याची केवळ श्रद्धा आणि केवळ प्रेम असते, शिवाय त्याच्यामध्ये हे धम्म असतात, जसे की – श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय, स्मृतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. भिक्षूंनो, या पुद्गलाला 'श्रद्धानुसारी' पुद्गल असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, या भिक्षूच्या बाबतीतही मी असे सांगतो की, त्याने 'अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'. त्याचे कारण काय? कारण, कदाचित हा आयुष्यमान अनुकूल सेनासनांचे सेवन करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, आपल्या इंद्रियांना संतुलित ठेवत – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेल! भिक्षूंनो, या भिक्षूसाठी अप्रमादाचे हे फळ पाहूनच मी असे सांगतो की, 'त्याने अप्रमादाने कर्तव्य केले पाहिजे'.” 183. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, ādikeneva aññārādhanaṃ vadāmi; api ca, bhikkhave, anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā aññārādhanā hoti. Kathañca, bhikkhave, anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā aññārādhanā hoti? Idha, bhikkhave, saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, sutvā dhammaṃ dhāreti, dhatānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussāhetvā tuleti, tulayitvā padahati, pahitatto samāno kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passati. Sāpi nāma, bhikkhave, saddhā nāhosi; tampi nāma, bhikkhave, upasaṅkamanaṃ nāhosi; sāpi nāma, bhikkhave, payirupāsanā nāhosi; tampi nāma, bhikkhave, sotāvadhānaṃ nāhosi[Pg.146]; tampi nāma, bhikkhave, dhammassavanaṃ nāhosi; sāpi nāma, bhikkhave, dhammadhāraṇā nāhosi; sāpi nāma, bhikkhave, atthūpaparikkhā nāhosi; sāpi nāma, bhikkhave, dhammanijjhānakkhanti nāhosi; sopi nāma, bhikkhave, chando nāhosi; sopi nāma, bhikkhave, ussāho nāhosi; sāpi nāma, bhikkhave, tulanā nāhosi; tampi nāma, bhikkhave, padhānaṃ nāhosi. Vippaṭipannāttha, bhikkhave, micchāpaṭipannāttha, bhikkhave. Kīva dūrevime, bhikkhave, moghapurisā apakkantā imamhā dhammavinayā. १८३. “भिक्खूहो, मी सुरुवातीलाच अंतिम ज्ञानाची (अर्हत्त्व फलाची) प्राप्ती होते असे म्हणत नाही. उलट, भिक्खूहो, क्रमिक शिक्षण (अनुक्रमिक शिक्षण), क्रमिक साधना आणि क्रमिक प्रतिपदेने अंतिम ज्ञानाची प्राप्ती होते. आणि भिक्खूहो, क्रमिक शिक्षण, क्रमिक साधना आणि क्रमिक प्रतिपदेने अंतिम ज्ञानाची प्राप्ती कशी होते? भिक्खूहो, येथे श्रद्धा उत्पन्न झालेला मनुष्य (शिक्षकाकडे) जातो; जवळ गेल्यावर तो त्यांची सेवा-उपासना करतो; सेवा-उपासना करताना तो कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो); लक्षपूर्वक ऐकणारा धम्म ऐकतो; धम्म ऐकल्यानंतर तो तो मनात धारण करतो; धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे तो परीक्षण करतो; अर्थाचे परीक्षण करत असताना त्याला त्या धम्माचे चिंतनशील आकलन होते; धम्माचे चिंतनशील आकलन झाल्यावर त्याच्यात छंद (धम्म करण्याची तीव्र इच्छा) उत्पन्न होतो; छंद उत्पन्न झाल्यावर तो उद्योग करतो; उद्योग करून तो तोलून पाहतो (तुलना करतो); तोलून पाहिल्यावर तो दृढ प्रयत्न करतो; दृढ प्रयत्नशील राहून तो कायेनेच परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. परंतु भिक्खूहो, तुमच्यात ती श्रद्धा नव्हती; भिक्खूहो, ते जवळ जाणे नव्हते; भिक्खूहो, ती सेवा-उपासना नव्हती; भिक्खूहो, ते कान देणे नव्हते; भिक्खूहो, ते धम्मश्रवण नव्हते; भिक्खूहो, ती धम्मधारणा नव्हती; भिक्खूहो, ते अर्थपरीक्षण नव्हते; भिक्खूहो, ते धम्मचिंतन-अनुकूलन नव्हते; भिक्खूहो, तो छंद नव्हता; भिक्खूहो, तो उद्योग नव्हता; भिक्खूहो, ती तुलना नव्हती; भिक्खूहो, तो दृढ प्रयत्न नव्हता. भिक्खूहो, तुम्ही चुकीच्या मार्गाने गेला आहात; भिक्खूहो, तुम्ही चुकीचे आचरण केले आहे. भिक्खूहो, हे मोघपुरुष या धम्म आणि विनयापासून किती दूर भरकटले आहेत!” 184. ‘‘Atthi, bhikkhave, catuppadaṃ veyyākaraṇaṃ yassuddiṭṭhassa viññū puriso nacirasseva paññāyatthaṃ ājāneyya. Uddisissāmi vo, bhikkhave, ājānissatha me ta’’nti? ‘‘Ke ca mayaṃ, bhante, ke ca dhammassa aññātāro’’ti? Yopi so, bhikkhave, satthā āmisagaru āmisadāyādo āmisehi saṃsaṭṭho viharati tassa pāyaṃ evarūpī paṇopaṇaviyā na upeti – ‘evañca no assa atha naṃ kareyyāma, na ca no evamassa na naṃ kareyyāmā’ti, kiṃ pana, bhikkhave, yaṃ tathāgato sabbaso āmisehi visaṃsaṭṭho viharati. Saddhassa, bhikkhave, sāvakassa satthusāsane pariyogāhiya vattato ayamanudhammo hoti – ‘satthā bhagavā, sāvakohamasmi; jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmī’ti. Saddhassa, bhikkhave, sāvakassa satthusāsane pariyogāhiya vattato ruḷhanīyaṃ satthusāsanaṃ hoti ojavantaṃ. Saddhassa, bhikkhave, sāvakassa satthusāsane pariyogāhiya vattato ayamanudhammo hoti – ‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’ti. Saddhassa, bhikkhave, sāvakassa satthusāsane pariyogāhiya vattato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti. १८४. “भिक्खूहो, चार पदांचे एक व्याकरण (सत्याचे स्पष्टीकरण) आहे, जे संक्षेपात सांगितले असता सुज्ञ मनुष्य लवकरच प्रज्ञेने त्याचा अर्थ समजून घेईल. भिक्खूहो, मी ते तुमच्यासाठी सांगतो, तुम्ही ते समजून घ्याल का?” “भंते, आम्ही कोण आणि धम्म समजून घेणारे कोण?” “भिक्खूहो, जो शास्ता आमिषप्रिय (भौतिक गोष्टींचा लोभी), आमिषाचा वारसदार आणि आमिषात गुंतलेला आहे, त्याच्या बाबतीतही अशी घासाघीस (सौदेबाजी) योग्य ठरणार नाही की— ‘जर आम्हाला हे मिळाले तर आम्ही करू, जर आम्हाला हे मिळाले नाही तर आम्ही करणार नाही’; मग भिक्खूहो, जो तथागत सर्व प्रकारे आमिषांपासून अलिप्त राहतो, त्याच्या बाबतीत तर काय सांगावे? भिक्खूहो, शास्त्यांच्या शासनात प्रविष्ट होऊन आचरण करणाऱ्या श्रद्धावान श्रावकासाठी हाच अनुधम्म (योग्य आचरण) आहे की— ‘भगवान हे शास्ते आहेत, मी श्रावक आहे; भगवान जाणतात, मी जाणत नाही.’ भिक्खूहो, शास्त्यांच्या शासनात प्रविष्ट होऊन आचरण करणाऱ्या श्रद्धावान श्रावकासाठी शास्त्यांचे शासन समृद्ध आणि ओजस्वी ठरते. भिक्खूहो, शास्त्यांच्या शासनात प्रविष्ट होऊन आचरण करणाऱ्या श्रद्धावान श्रावकासाठी हाच अनुधम्म आहे की— ‘माझ्या शरीरात केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरली तरी चालतील, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकून गेले तरी चालेल, परंतु जोपर्यंत पुरुषाच्या बळाने, पुरुषाच्या वीर्याने आणि पुरुषाच्या पराक्रमाने जे प्राप्त करण्याजोगे आहे, ते प्राप्त केल्याशिवाय माझ्या वीर्याची शिथिलता होणार नाही.’ भिक्खूहो, शास्त्यांच्या शासनात प्रविष्ट होऊन आचरण करणाऱ्या श्रद्धावान श्रावकासाठी दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा असते— याच जन्मात अंतिम ज्ञान (अर्हत्त्व) किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था.” Idamavoca [Pg.147] bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाचे मनापासून स्वागत केले. Kīṭāgirisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे कीटागिरिसुत्त समाप्त झाले. Bhikkhuvaggo niṭṭhito dutiyo. दुसरा भिक्खूवर्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उदान) याप्रमाणे आहे— Kuñjara-rāhula-sassataloko, mālukyaputto ca bhaddāli-nāmo; Khudda-dijātha-sahampatiyācaṃ, nāḷaka-raññikiṭāgirināmo. कुंजर (हत्ती), राहुल, शाश्वतलोक, मालुक्यपुत्त, भद्दारि, क्षुद्र पक्षी (लतुकिकोopम), सहंपतीची याचना (चातुमस), नाळकपाय आणि कीटागिरि. 3. Paribbājakavaggo ३. परिव्राजकवर्ग 1. Tevijjavacchasuttaṃ १. तेविज्जवच्छसुत्त 185. Evaṃ [Pg.148] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena vacchagotto paribbājako ekapuṇḍarīke paribbājakārāme paṭivasati. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva vesāliyaṃ piṇḍāya carituṃ; yaṃnūnāhaṃ yena ekapuṇḍarīko paribbājakārāmo yena vacchagotto paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena ekapuṇḍarīko paribbājakārāmo yena vacchagotto paribbājako tenupasaṅkami. Addasā kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Vacchagottopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparise+saṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti? ‘‘Ye te, vaccha, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ asatā abhūtenā’’ti. १८५. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनात कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी वच्छगोत्त परिव्राजक 'एकपुंडरीक' नावाच्या परिव्राजकांच्या आरामात राहत होता. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी जाण्यास अजून खूपच लवकर आहे. मग मी जेथे एकपुंडरीक परिव्राजक आराम आहे आणि जेथे वच्छगोत्त परिव्राजक आहे, तेथे का जाऊ नये?' त्यानंतर भगवान जेथे एकपुंडरीक परिव्राजक आराम होता आणि जेथे वच्छगोत्त परिव्राजक होता, तेथे गेले. वच्छगोत्त परिव्राजकाने भगवंतांना दुरूनच येत असताना पाहिले. भगवंतांना पाहून तो त्यांना म्हणाला – 'यावे, भंते, भगवंतांचे स्वागत असो! भंते, भगवंतांनी येथे येण्यासाठी खूप दिवसांनी वेळ काढला आहे. भंते, भगवंतांनी आसनावर बसावे, हे आसन तयार केले आहे.' भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. वच्छगोत्त परिव्राजकही एक लहान आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – 'भंते, मी असे ऐकले आहे की – "श्रमण गौतम हे सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी आहेत, ते संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करतात की: 'मी चालत असताना, उभा असताना, निद्रिस्त असताना किंवा जागृत असताना मला सतत आणि निरंतर ज्ञान व दर्शन उपस्थित असते.'" भंते, जे लोग असे म्हणतात – "श्रमण गौतम हे सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी आहेत, ते संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करतात की: 'मी चालत असताना, उभा असताना, निद्रिस्त असताना किंवा जागृत असताना मला सतत आणि निरंतर ज्ञान व दर्शन उपस्थित असते'" – ते भगवंतांच्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करतात का? ते भगवंतांवर असत्य आरोप तर करत नाहीत ना? ते धर्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देतात का? आणि त्यांच्या विधानावरून कोणताही सहधर्मी आक्षेप घेण्यास किंवा निंदेस पात्र ठरणार नाही ना?' भगवंतांनी उत्तर दिले – 'वच्छ, जे असे म्हणतात – "श्रमण गौतम हे सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी आहेत, ते संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करतात की: 'मी चालत असताना, उभा असताना, निद्रिस्त असताना किंवा जागृत असताना मला सतत आणि निरंतर ज्ञान व दर्शन उपस्थित असते'" – ते माझ्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करत नाहीत, तर ते माझ्यावर असत्य आणि खोटा आरोप करतात.' 186. ‘‘Kathaṃ [Pg.149] byākaramānā pana mayaṃ, bhante, vuttavādino ceva bhagavato assāma, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyāma, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti? १८६. “तर मग भंते, आम्ही कशा प्रकारे उत्तर दिले पाहिजे जेणेकरून आम्ही भगवंतांच्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करू शकू, भगवंतांवर असत्य आरोप करणार नाही, धर्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देऊ आणि आमच्या विधानावरून कोणताही सहधर्मी आक्षेप घेण्यास किंवा निंदेस पात्र ठरणार नाही?” ‘‘‘Tevijjo samaṇo gotamo’ti kho, vaccha, byākaramāno vuttavādī ceva me assa, na ca maṃ abhūtena abbhācikkheyya, dhammassa cānudhammaṃ byākareyya, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyya. Ahañhi, vaccha, yāvadeva ākaṅkhāmi anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ahañhi, vaccha, yāvadeva ākaṅkhāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāmi. Ahañhi, vaccha, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmi. “वच्छ, जर तू असे उत्तर दिलेस की – 'श्रमण गौतम हे त्रैविद्य (तीन विद्यांनी संपन्न) आहेत,' तर तू माझ्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करशील, माझ्यावर असत्य आरोप करणार नाहीस, धर्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देशील आणि तुझ्या विधानावरून कोणताही सहधर्मी आक्षेप घेण्यास किंवा निंदेस पात्र ठरणार नाही. कारण, वच्छ, मी जोपर्यंत इच्छितो, तोपर्यंत माझ्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करू शकतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी. अशा प्रकारे मी सविस्तर आणि सकारण माझ्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. तसेच, वच्छ, मी जोपर्यंत इच्छितो, तोपर्यंत मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा विशुद्ध दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत होताना (मृत्यू पावताना) आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले... अशा प्रकारे कर्मांनुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना मी जाणतो. आणि वच्छ, मी आसवांचा क्षय झाल्यामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो.” ‘‘‘Tevijjo samaṇo gotamo’ti kho, vaccha, byākaramāno vuttavādī ceva me assa, na ca maṃ abhūtena abbhācikkheyya, dhammassa cānudhammaṃ byākareyya, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti. “वच्छ, जर तू असे उत्तर दिलेस की – 'श्रमण गौतम हे त्रैविद्य आहेत,' तर तू माझ्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करशील, माझ्यावर असत्य आरोप करणार नाहीस, धर्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देशील आणि तुझ्या विधानावरून कोणताही सहधर्मी आक्षेप घेण्यास किंवा निंदेस पात्र ठरणार नाही.” Evaṃ vutte, vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bho gotama, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti? ‘‘Natthi kho, vaccha, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti. असे म्हटले असता, वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, असा कोणी गृहस्थ आहे का, ज्याने गृहस्थाचे बंधन न सोडता, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) दुःखाचा अंत केला आहे?” “वच्छ, असा कोणीही गृहस्थ नाही, ज्याने गृहस्थाचे बंधन न सोडता, शरीराच्या भेदानंतर दुःखाचा अंत केला आहे.” ‘‘Atthi pana, bho gotama, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā saggūpago’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā saggūpagā’’ti. “पण हे गौतम, असा कोणी गृहस्थ आहे का, ज्याने गृहस्थाचे बंधन न सोडता, शरीराच्या भेदानंतर स्वर्गात गमन केले आहे?” “वच्छ, केवळ शंभर, दोनशे, तीनशे, चारशे किंवा पाचशेच नव्हे, तर त्याहूनही अधिक असे अनेक गृहस्थ आहेत, ज्यांनी गृहस्थाचे बंधन न सोडता, शरीराच्या भेदानंतर स्वर्गात गमन केले आहे.” ‘‘Atthi [Pg.150] nu kho, bho gotama, koci ājīvako kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti? ‘‘Natthi kho, vaccha, koci ājīvako kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti. “हे गौतम, असा कोणी आजीवक आहे का, ज्याने शरीराच्या भेदानंतर दुःखाचा अंत केला आहे?” “वच्छ, असा कोणीही आजीवक नाही, ज्याने शरीराच्या भेदानंतर दुःखाचा अंत केला आहे.” ‘‘Atthi pana, bho gotama, koci ājīvako kāyassa bhedā saggūpago’’ti? ‘‘Ito kho so, vaccha, ekanavuto kappo yamahaṃ anussarāmi, nābhijānāmi kañci ājīvakaṃ saggūpagaṃ aññatra ekena; sopāsi kammavādī kiriyavādī’’ti. ‘‘Evaṃ sante, bho gotama, suññaṃ aduṃ titthāyatanaṃ antamaso saggūpagenapī’’ti? ‘‘Evaṃ, vaccha, suññaṃ aduṃ titthāyatanaṃ antamaso saggūpagenapī’’ti. “पण हे गौतम, असा कोणी आजीवक आहे का, ज्याने शरीराच्या भेदानंतर स्वर्गात गमन केले आहे?” “वच्छ, मी इथून मागे एक्याण्णव कल्प आठवतो, त्या काळात एका आजीवकाचा अपवाद वगळता, दुसरा कोणताही आजीवक स्वर्गात गेल्याचे मला आठवत नाही; आणि तो एक आजीवक देखील कर्मवादी व क्रियावादी होता.” “असे असेल तर, हे गौतम, तो तीर्थिकांचा संप्रदाय अगदी स्वर्गात जाणाऱ्या व्यक्तीपासूनही शून्य आहे काय?” “होय वच्छ, तो तीर्थिकांचा संप्रदाय अगदी स्वर्गात जाणाऱ्या व्यक्तीपासूनही शून्य आहे.” Idamavoca bhagavā. Attamano vacchagotto paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या वच्छगोत्त परिव्राजकाने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. Tevijjavacchasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले तेविज्जवच्छसुत्त समाप्त झाले. 2. Aggivacchasuttaṃ २. अग्गिवच्छसुत्त 187. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – १८७. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा वच्छगोत्त परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय चर्चा संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – ‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ [Pg.151] nu kho, bho gotama, ‘antavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘antavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘लोक मर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘लोक मर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘anantavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘anantavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘लोक अमर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘लोक अमर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’? ” “वच्छ, माझे असे मत नाही की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” 188. ‘‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na [Pg.152] kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho gotama, asassato loko, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, bho gotama, antavā loko, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – antavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho gotama, anantavā loko, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – anantavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, bho gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho gotama, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, bho gotama, hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. १८८. “‘हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "लोक मर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "लोक मर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "लोक अमर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "लोक अमर्यादित आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "जो जीव आहे तेच शरीर आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "जो जीव आहे तेच शरीर आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’.” ‘‘‘Kiṃ pana, bho gotama, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, bho gotama, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho gotama, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti – evaṃdiṭṭhi bhavaṃ gotamo’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho [Pg.153] ahaṃ, vaccha, evaṃdiṭṭhi – neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti vadesi. “‘तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’. ‘तर मग हे गौतम, काय आपले असे मत आहे की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘वच्छ, माझे असे मत नाही की, "मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे"’.” ‘‘Kiṃ pana bho gotamo ādīnavaṃ sampassamāno evaṃ imāni sabbaso diṭṭhigatāni anupagato’’ti? “तर मग हे गौतम, कोणता दोष पाहून आपण या सर्व प्रकारच्या दृष्टिगतांचा स्वीकार करत नाही?” 189. ‘‘‘Sassato loko’ti kho, vaccha, diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. ‘Asassato loko’ti kho, vaccha…pe… ‘antavā loko’ti kho, vaccha…pe… ‘anantavā loko’ti kho, vaccha…pe… ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti kho, vaccha…pe… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti kho, vaccha…pe… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, vaccha …pe… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, vaccha…pe… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, vaccha…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, vaccha, diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Imaṃ kho ahaṃ, vaccha, ādīnavaṃ sampassamāno evaṃ imāni sabbaso diṭṭhigatāni anupagato’’ti. १८९. “‘जग शाश्वत आहे’ हे वच्छा, एक दृष्टीगत (मिथ्या मत) आहे, दृष्टीचे गहन (जंगल) आहे, दृष्टीचे कांतार (वाळवंट) आहे, दृष्टीची विसंगती (काटा) आहे, दृष्टीचे आंदोलन (थरथरणे) आहे, दृष्टीचे संयोजन (बंधन) आहे. हे दुःखासहित, विघातासहित (पीडेसहित), उपायासाने (अतिशय त्रासाने) युक्त आणि परिळाहाने (दाहाने) युक्त आहे. ते निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरत नाही. ‘जग अशाश्वत आहे’ हे वच्छा... ‘जग सान्त आहे’ हे वच्छा... ‘जग अनंत आहे’ हे वच्छा... ‘जीव तोच शरीर आहे’ हे वच्छा... ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’ हे वच्छा... ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात’ हे वच्छा... ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात’ हे वच्छा... ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’ हे वच्छा... ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’ हे वच्छा, एक दृष्टीगत आहे, दृष्टीचे गहन आहे, दृष्टीचे कांतार आहे, दृष्टीची विसंगती आहे, दृष्टीचे आंदोलन आहे, दृष्टीचे संयोजन आहे. हे दुःखासहित, विघातासहित, उपायासाने युक्त आणि परिळाहाने युक्त आहे. ते निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरत नाही. हे वच्छा, हा दोष (आदीनव) नीट पाहून मी अशा प्रकारे या सर्व दृष्टीगतांचा (मिथ्या मतांचा) स्वीकार केला नाही.” ‘‘Atthi pana bhoto gotamassa kiñci diṭṭhigata’’nti? ‘‘Diṭṭhigatanti kho, vaccha, apanītametaṃ tathāgatassa. Diṭṭhañhetaṃ, vaccha, tathāgatena – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tasmā tathāgato sabbamaññitānaṃ sabbamathitānaṃ sabbaahaṃkāramamaṃkāramānānusayānaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā anupādā vimuttoti vadāmī’’ti. “पण आदरणीय गोतमांचे स्वतःचे काही दृष्टीगत (मत) आहे का?” “हे वच्छा, ‘दृष्टीगत’ (मत बाळगणे) ही गोष्ट तथागतांनी दूर सारली आहे. कारण वच्छा, तथागतांनी हे पाहिले आहे – ‘असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे, असा वेदनेचा उदय आहे, असा वेदनेचा अस्त आहे; अशी संज्ञा आहे, असा संज्ञेचा उदय आहे, असा संज्ञेचा अस्त आहे; असे संस्कार आहेत, असा संस्कारांचा उदय आहे, असा संस्कारांचा अस्त आहे; असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.’ म्हणून, सर्व कल्पनेच्या (मञ्ञित), सर्व मंथनाच्या (मथित), सर्व ‘मी-पणा’ (अहंकार), ‘माझे-पणा’ (ममंकार) आणि मानाच्या अनुशायांच्या (मनाचा सुप्त अहंकार) क्षयामुळे, विरागामुळे, निरोधामुळे, त्यागामुळे, विसर्जनामुळे (प्रतिनिसर्ग), कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) तथागत मुक्त झाले आहेत, असे मी सांगतो.” 190. ‘‘Evaṃ [Pg.154] vimuttacitto pana, bho gotama, bhikkhu kuhiṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Upapajjatīti kho, vaccha, na upeti’’. ‘‘Tena hi, bho gotama, na upapajjatī’’ti? ‘‘Na upapajjatīti kho, vaccha, na upeti’’. ‘‘Tena hi, bho gotama, upapajjati ca na ca upapajjatī’’ti? ‘‘Upapajjati ca na ca upapajjatīti kho, vaccha, na upeti’’. ‘‘Tena hi, bho gotama, neva upapajjati na na upapajjatī’’ti? ‘‘Neva upapajjati na na upapajjatīti kho, vaccha, na upeti’’. १९०. “पण हे गोतमा, अशा प्रकारे विमुक्त चित्त झालेला भिक्खू कुठे उत्पन्न होतो?” “हे वच्छा, ‘उत्पन्न होतो’ हा शब्द लागू पडत नाही.” “तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्न होत नाही का?” “हे वच्छा, ‘उत्पन्न होत नाही’ हा शब्दही लागू पडत नाही.” “तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होतही नाही का?” “हे वच्छा, ‘उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होतही नाही’ हा शब्दही लागू पडत नाही.” “तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्नही होत नाही आणि उत्पन्न होत नाही असेही नाही का?” “हे वच्छा, ‘उत्पन्नही होत नाही आणि उत्पन्न होत नाही असेही नाही’ हा शब्दही लागू पडत नाही.” ‘‘‘Evaṃ vimuttacitto pana, bho gotama, bhikkhu kuhiṃ upapajjatī’ti iti puṭṭho samāno ‘upapajjatīti kho, vaccha, na upetī’ti vadesi. ‘Tena hi, bho gotama, na upapajjatī’ti iti puṭṭho samāno ‘na upapajjatīti kho, vaccha, na upetī’ti vadesi. ‘Tena hi, bho gotama, upapajjati ca na ca upapajjatī’ti iti puṭṭho samāno ‘upapajjati ca na ca upapajjatīti kho, vaccha, na upetī’ti vadesi. ‘Tena hi, bho gotama, neva upapajjati na na upapajjatī’ti iti puṭṭho samāno ‘neva upapajjati na na upapajjatīti kho, vaccha, na upetī’ti vadesi. Etthāhaṃ, bho gotama, aññāṇamāpādiṃ, ettha sammohamāpādiṃ. Yāpi me esā bhoto gotamassa purimena kathāsallāpena ahu pasādamattā sāpi me etarahi antarahitā’’ti. ‘‘Alañhi te, vaccha, aññāṇāya, alaṃ sammohāya. Gambhīro hāyaṃ, vaccha, dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. So tayā dujjāno aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrayogena aññatrācariyakena’’. “‘अशा प्रकारे विमुक्त चित्त झालेला भिक्खू कुठे उत्पन्न होतो?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘हे वच्छा, उत्पन्न होतो हा शब्द लागू पडत नाही.’ ‘तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्न होत नाही का?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘हे वच्छा, उत्पन्न होत नाही हा शब्दही लागू पडत नाही.’ ‘तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होतही नाही का?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘हे वच्छा, उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होतही नाही हा शब्दही लागू पडत नाही.’ ‘तर मग हे गोतमा, तो उत्पन्नही होत नाही आणि उत्पन्न होत नाही असेही नाही का?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात, ‘हे वच्छा, उत्पन्नही होत नाही आणि उत्पन्न होत नाही असेही नाही हा शब्दही लागू पडत नाही.’ येथे, हे गोतमा, मी अज्ञानात पडलो आहे, येथे मी संभ्रमात पडलो आहे. आदरणीय गोतमांसोबतच्या आधीच्या संभाषणातून मला जो काही थोडा आदर (प्रसन्नता) वाटला होता, तोही आता नाहीसा झाला आहे.” “हे वच्छा, तुला अज्ञान वाटणे स्वाभाविकच आहे, संभ्रम वाटणे स्वाभाविकच आहे. कारण वच्छा, हा धम्म अत्यंत गंभीर आहे, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे, दुरनुबोध (समजण्यास कठीण) आहे, शांत आहे, प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, अतर्कावचर (केवळ तर्काने न समजणारा) आहे, निपुण (सूक्ष्म) आहे आणि पंडितांनाच समजण्याजोगा आहे. दुसऱ्या दृष्टीचे, दुसऱ्या मताचे, दुसऱ्या आवडीचे, दुसऱ्या साधनेत गुंतलेले आणि दुसऱ्या आचार्यांचे अनुसरण करणारे असल्यामुळे तुला हा धम्म समजणे कठीण आहे.” 191. ‘‘Tena hi, vaccha, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, vaccha, sace te purato aggi jaleyya, jāneyyāsi tvaṃ – ‘ayaṃ me purato aggi jalatī’’’ti? ‘‘Sace me, bho gotama, purato aggi jaleyya, jāneyyāhaṃ – ‘ayaṃ me purato aggi jalatī’’’ti. १९१. “तर मग वच्छा, मी तुलाच याविषयी उलट विचारतो; तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. तुला काय वाटते, वच्छा, जर तुझ्यासमोर आग जळत असेल, तर तुला समजेल का की – ‘माझ्यासमोर ही आग जळत आहे’?” “हे गोतमा, जर माझ्यासमोर आग जळत असेल, तर मला समजेल की – ‘माझ्यासमोर ही आग जळत आहे’.” ‘‘Sace pana taṃ, vaccha, evaṃ puccheyya – ‘yo te ayaṃ purato aggi jalati ayaṃ aggi kiṃ paṭicca jalatī’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, vaccha, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bho gotama, evaṃ puccheyya – ‘yo te ayaṃ purato aggi jalati ayaṃ aggi kiṃ paṭicca jalatī’ti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bho gotama, evaṃ byākareyyaṃ [Pg.155] – ‘yo me ayaṃ purato aggi jalati ayaṃ aggi tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca jalatī’’’ti. “पण वच्छा, जर तुला कोणी असे विचारले – ‘तुझ्यासमोर जी ही आग जळत आहे, ती आग कशाच्या आधारावर जळत आहे?’ तर असे विचारल्यावर तू काय उत्तर देशील?” “हे गोतमा, जर मला कोणी असे विचारले – ‘तुझ्यासमोर जी ही आग जळत आहे, ती आग कशाच्या आधारावर जळत आहे?’ तर असे विचारल्यावर मी असे उत्तर देईन – ‘माझ्यासमोर जी ही आग जळत आहे, ती आग गवत आणि लाकूड या इंधनाच्या (उपादानाच्या) आधारावर जळत आहे’.” ‘‘Sace te, vaccha, purato so aggi nibbāyeyya, jāneyyāsi tvaṃ – ‘ayaṃ me purato aggi nibbuto’’’ti? ‘‘Sace me, bho gotama, purato so aggi nibbāyeyya, jāneyyāhaṃ – ‘ayaṃ me purato aggi nibbuto’’’ti. “वच्छा, जर तुझ्यासमोरची ती आग विझली, तर तुला समजेल का की – ‘माझ्यासमोरची ही आग विझली आहे’?” “हे गोतमा, जर माझ्यासमोरची ती आग विझली, तर मला समजेल की – ‘माझ्यासमोरची ही आग विझली आहे’.” ‘‘Sace pana taṃ, vaccha, evaṃ puccheyya – ‘yo te ayaṃ purato aggi nibbuto so aggi ito katamaṃ disaṃ gato – puratthimaṃ vā dakkhiṇaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, vaccha, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Na upeti, bho gotama, yañhi so, bho gotama, aggi tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca ajali tassa ca pariyādānā aññassa ca anupahārā anāhāro nibbuto tveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti. “पण वच्छा, जर तुला कोणी असे विचारले – ‘तुझ्यासमोर जी ही आग विझली आहे, ती आग येथून कोणत्या दिशेला गेली – पूर्वेकडे, दक्षिणेकडे, पश्चिमेकडे की उत्तरेकडे?’ तर असे विचारल्यावर तू काय उत्तर देशील?” “हे गोतमा, हा प्रश्न लागू पडत नाही. कारण ती आग गवत आणि लाकूड या इंधनाच्या आधारावर जळत होती. ते इंधन संपल्यामुळे आणि दुसरे इंधन न मिळाल्यामुळे, ती आग इंधनाशिवाय विझली (शांत झाली) असेच म्हटले जाईल.” 192. ‘‘Evameva kho, vaccha, yena rūpena tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya taṃ rūpaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Rūpasaṅkhayavimutto kho, vaccha, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāḷho – seyyathāpi mahāsamuddo. Upapajjatīti na upeti, na upapajjatīti na upeti, upapajjati ca na ca upapajjatīti na upeti, neva upapajjati na na upapajjatīti na upeti. १९२. हे वच्छ, त्याचप्रमाणे, ज्या रूपाद्वारे तथागतांचे वर्णन केले जाऊ शकते, ते रूप तथागतांनी प्रहीन (नष्ट) केले आहे, मुळासकट उपटून टाकले आहे, ताडाच्या खुंटासारखे केले आहे, अस्तित्वहीन केले आहे, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. हे वच्छ, रूपाच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले तथागत महासागराप्रमाणेच गंभीर, अप्रमेय (अथांग) आणि अनाकलनीय आहेत. 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होतही नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतही नाहीत आणि उत्पन्न न होणारेही नाहीत' हे लागू होत नाही. ‘‘Yāya vedanāya tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya sā vedanā tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Vedanāsaṅkhayavimutto kho, vaccha, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāḷho – seyyathāpi mahāsamuddo. Upapajjatīti na upeti, na upapajjatīti na upeti, upapajjati ca na ca upapajjatīti na upeti, neva upapajjati na na upapajjatīti na upeti. हे वच्छ, ज्या वेदनेद्वारे तथागतांचे वर्णन केले जाऊ शकते, ती वेदना तथागतांनी प्रहीन (नष्ट) केली आहे, मुळासकट उपटून टाकली आहे, ताडाच्या खुंटासारखी केली आहे, अस्तित्वहीन केली आहे, जेणेकरून भविष्यात ती पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. हे वच्छ, वेदनेच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले तथागत महासागराप्रमाणेच गंभीर, अप्रमेय (अथांग) आणि अनाकलनीय आहेत. 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होतही नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतही नाहीत आणि उत्पन्न न होणारेही नाहीत' हे लागू होत नाही. ‘‘Yāya saññāya tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya sā saññā tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāsaṅkhayavimutto kho, vaccha, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāḷho – seyyathāpi mahāsamuddo. Upapajjatīti [Pg.156] na upeti, na upapajjatīti na upeti, upapajjati ca na ca upapajjatīti na upeti, neva upapajjati na na upapajjatīti na upeti. हे वच्छ, ज्या संज्ञेद्वारे तथागतांचे वर्णन केले जाऊ शकते, ती संज्ञा तथागतांनी प्रहीन (नष्ट) केली आहे, मुळासकट उपटून टाकली आहे, ताडाच्या खुंटासारखी केली आहे, अस्तित्वहीन केली आहे, जेणेकरून भविष्यात ती पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. हे वच्छ, संज्ञेच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले तथागत महासागराप्रमाणेच गंभीर, अप्रमेय (अथांग) आणि अनाकलनीय आहेत. 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होतही नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतही नाहीत आणि उत्पन्न न होणारेही नाहीत' हे लागू होत नाही. ‘‘Yehi saṅkhārehi tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya te saṅkhārā tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saṅkhārasaṅkhayavimutto kho, vaccha, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāḷho – seyyathāpi mahāsamuddo. Upapajjatīti na upeti, na upapajjatīti na upeti, upapajjati ca na ca upapajjatīti na upeti, neva upapajjati na na upapajjatīti na upeti. हे वच्छ, ज्या संस्कारांद्वारे तथागतांचे वर्णन केले जाऊ शकते, ते संस्कार तथागतांनी प्रहीन (नष्ट) केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या खुंटासारखे केले आहेत, अस्तित्वहीन केले आहेत, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत. हे वच्छ, संस्कारांच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले तथागत महासागराप्रमाणेच गंभीर, अप्रमेय (अथांग) आणि अनाकलनीय आहेत. 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होतही नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतही नाहीत आणि उत्पन्न न होणारेही नाहीत' हे लागू होत नाही. ‘‘Yena viññāṇena tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya taṃ viññāṇaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Viññāṇasaṅkhayavimutto kho, vaccha, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāḷho – seyyathāpi mahāsamuddo. Upapajjatīti na upeti, na upapajjatīti na upeti, upapajjati ca na ca upapajjatīti na upeti, neva upapajjati na na upapajjatīti na upeti’’. हे वच्छ, ज्या विज्ञानाद्वारे तथागतांचे वर्णन केले जाऊ शकते, ते विज्ञान तथागतांनी प्रहीन (नष्ट) केले आहे, मुळासकट उपटून टाकले आहे, ताडाच्या खुंटासारखे केले आहे, अस्तित्वहीन केले आहे, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. हे वच्छ, विज्ञानाच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले तथागत महासागराप्रमाणेच गंभीर, अप्रमेय (अथांग) आणि अनाकलनीय आहेत. 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होतही नाहीत' हे लागू होत नाही; 'ते पुन्हा उत्पन्न होतही नाहीत आणि उत्पन्न न होणारेही नाहीत' हे लागू होत नाही. Evaṃ vutte, vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bho gotama, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahāsālarukkho. Tassa aniccatā sākhāpalāsā palujjeyyuṃ, tacapapaṭikā palujjeyyuṃ, pheggū palujjeyyuṃ ; so aparena samayena apagatasākhāpalāso apagatatacapapaṭiko apagataphegguko suddho assa, sāre patiṭṭhito; evameva bhoto gotamassa pāvacanaṃ apagatasākhāpalāsaṃ apagatatacapapaṭikaṃ apagatapheggukaṃ suddhaṃ, sāre patiṭṭhitaṃ. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला— 'हे गौतम, समजा एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ एक मोठा सालवृक्ष आहे. अनित्यतेमुळे त्याच्या फांद्या आणि पाने गळून पडतील, त्याची साल गळून पडेल, त्याचे असार लाकूड गळून पडेल; आणि काही काळानंतर तो सालवृक्ष फांद्या-पाने, साल आणि असार लाकडापासून मुक्त होऊन केवळ शुद्ध गाभ्यामध्ये (सारात) प्रतिष्ठित राहील. त्याचप्रमाणे, आदरणीय गौतमांचे हे प्रवचन फांद्या-पानांशिवाय, सालीशिवाय आणि असार लाकडाशिवाय केवळ शुद्ध गाभ्यामध्ये प्रतिष्ठित आहे. अतिशय सुंदर, हे गौतम! ...पे... आजपासून मला आयुष्यभरासाठी शरण आलेला उपासक म्हणून आदरणीय गौतमांनी स्वीकारावे.' Aggivacchasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे अग्निवच्छसुत्त समाप्त झाले. 3. Mahāvacchasuttaṃ ३. महावच्छसुत्त 193. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā [Pg.157] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dīgharattāhaṃ bhotā gotamena sahakathī. Sādhu me bhavaṃ gotamo saṃkhittena kusalākusalaṃ desetū’’ti. ‘‘Saṃkhittenapi kho te ahaṃ, vaccha, kusalākusalaṃ deseyyaṃ, vitthārenapi kho te ahaṃ, vaccha, kusalākusalaṃ deseyyaṃ; api ca te ahaṃ, vaccha, saṃkhittena kusalākusalaṃ desessāmi. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho vacchagotto paribbājako bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – १९३. मी असे ऐकले आहे— एका वेळी भगवान राजगृहातील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांकडे गेला. तिथे पोहोचल्यावर त्याने भगवंतांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या वच्छगोत्त परिव्राजकाने भगवंतांना असे म्हटले— 'मी दीर्घकाळापासून आदरणीय गौतमांशी चर्चा करत आलो आहे. आदरणीय गौतमांनी मला संक्षेपात कुशल आणि अकुशल धम्माचा उपदेश करावा, ही माझी विनंती आहे.' 'हे वच्छ, मी तुला संक्षेपातही कुशल आणि अकुशल धम्माचा उपदेश करू शकतो, आणि विस्तारानेही कुशल आणि अकुशल धम्माचा उपदेश करू शकतो. तरीही, हे वच्छ, मी तुला संक्षेपातच कुशल आणि अकुशल धम्माचा उपदेश करेन. ते नीट ऐक, चांगल्या प्रकारे मनात धारण कर, मी सांगतो.' 'होय, भंते,' असे वच्छगोत्त परिव्राजकाने भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले— 194. ‘‘Lobho kho, vaccha, akusalaṃ, alobho kusalaṃ; doso kho, vaccha, akusalaṃ, adoso kusalaṃ; moho kho, vaccha, akusalaṃ, amoho kusalaṃ. Iti kho, vaccha, ime tayo dhammā akusalā, tayo dhammā kusalā. १९४. हे वच्छ, लोभ हा अकुशल आहे, अलोभ हा कुशल आहे; द्वेष हा अकुशल आहे, अद्वेष हा कुशल आहे; मोह हा अकुशल आहे, अमोह हा कुशल आहे. अशा प्रकारे, हे वच्छ, हे तीन धम्म अकुशल आहेत आणि हे three धम्म कुशल आहेत. ‘‘Pāṇātipāto kho, vaccha, akusalaṃ, pāṇātipātā veramaṇī kusalaṃ; adinnādānaṃ kho, vaccha, akusalaṃ, adinnādānā veramaṇī kusalaṃ; kāmesumicchācāro kho, vaccha, akusalaṃ, kāmesumicchācārā veramaṇī kusalaṃ; musāvādo kho, vaccha, akusalaṃ, musāvādā veramaṇī kusalaṃ; pisuṇā vācā kho, vaccha, akusalaṃ, pisuṇāya vācāya veramaṇī kusalaṃ; pharusā vācā kho, vaccha, akusalaṃ, pharusāya vācāya veramaṇī kusalaṃ; samphappalāpo kho, vaccha, akusalaṃ, samphappalāpā veramaṇī kusalaṃ; abhijjhā kho, vaccha, akusalaṃ, anabhijjhā kusalaṃ; byāpādo kho, vaccha, akusalaṃ, abyāpādo kusalaṃ; micchādiṭṭhi kho, vaccha, akusalaṃ sammādiṭṭhi kusalaṃ. Iti kho, vaccha, ime dasa dhammā akusalā, dasa dhammā kusalā. हे वच्छ, प्राणातिपात (प्राणहत्या) हा अकुशल आहे, प्राणातिपातापासून विरत राहणे हा कुशल आहे; अदिन्नादान (चोरी करणे) हा अकुशल आहे, अदिन्नादानापासून विरत राहणे हा कुशल आहे; कामेसुमिच्छाचार (कामवासनेतील व्यभिचार) हा अकुशल आहे, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत राहणे हा कुशल आहे; मुसावाद (असत्य बोलणे) हा अकुशल आहे, मुसावादापासून विरत राहणे हा कुशल आहे; पिसुणा वाचा (चहाडी करणे) हा अकुशल आहे, पिसुणा वाचेपासून विरत राहणे हा कुशल आहे; फरुसा वाचा (कठोर बोलणे) हा अकुशल आहे, फरुसा वाचेपासून विरत राहणे हा कुशल आहे; सम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड करणे) हा अकुशल आहे, सम्फप्पलापापासून विरत राहणे हा कुशल आहे; अभिध्या (लोभ) हा अकुशल आहे, अनभिध्या हा कुशल आहे; व्यापाद (द्वेष) हा अकुशल आहे, अव्यापाद हा कुशल आहे; मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी) हा अकुशल आहे, सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) हा कुशल आहे. अशा प्रकारे, हे वच्छ, हे दहा धम्म अकुशल आहेत आणि हे दहा धम्म कुशल आहेत. ‘‘Yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, so hoti bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto’’ti. हे वच्छ, जेव्हा भिक्खूची तृष्णा प्रहीन (नष्ट) होते, मुळासकट उपटून टाकली जाते, ताडाच्या खुंटासारखी केली जाते, अस्तित्वहीन केली जाते, जेणेकरून भविष्यात ती पुन्हा उत्पन्न होणार नाही; तेव्हा तो भिक्खू अर्हत होतो, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव), ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे (वुसितवा), ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे (कतकरणीयो), ज्याने आपला भार उतरवून ठेवला आहे (ओहितभारो), ज्याने आपले परम ध्येय प्राप्त केले आहे (अनुपत्तसदत्थो), ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे (परिक्खीणभवसंयोजनो) आणि जो सम्यक ज्ञानाने पूर्णपणे मुक्त झाला आहे (सम्मदञ्ञा विमुत्तो). 195. ‘‘Tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo. Atthi pana te bhoto gotamassa ekabhikkhupi sāvako yo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ [Pg.158] diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye bhikkhū mama sāvakā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. १९५. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांचे असे कोणी एक भिक्खू शिष्य आहेत का, ज्यांनी आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करत आहेत?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक भिक्खू माझे शिष्य आहेत, ज्यांनी आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करत आहेत." ‘‘Tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tiṭṭhantu bhikkhū. Atthi pana bhoto gotamassa ekā bhikkhunīpi sāvikā yā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova yā bhikkhuniyo mama sāvikā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या, भिक्खूंविषयीही राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांची अशी कोणी एक भिक्खुणी शिष्या आहे का, जिने आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करत आहे?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक भिक्खुणी माझ्या शिष्या आहेत, ज्यांनी आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करत आहेत." ‘‘Tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tiṭṭhantu bhikkhū, tiṭṭhantu bhikkhuniyo. Atthi pana bhoto gotamassa ekupāsakopi sāvako gihī odātavasano brahmacārī yo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye upāsakā mama sāvakā gihī odātavasanā brahmacārino pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā’’ti. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या, भिक्खूंविषयी राहू द्या, भिक्खुणींविषयीही राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांचे असे कोणी एक गृहस्थ उपासक शिष्य आहेत का, जे पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचारी आहेत, ज्यांनी पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या क्षयामुळे ओपपातिक होऊन तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारे आहेत?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक गृहस्थ उपासक माझे शिष्य आहेत, जे पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचारी आहेत, ज्यांनी पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या क्षयामुळे ओपपातिक होऊन तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारे आहेत." ‘‘Tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tiṭṭhantu bhikkhū, tiṭṭhantu bhikkhuniyo, tiṭṭhantu upāsakā gihī odātavasanā brahmacārino. Atthi pana bhoto gotamassa ekupāsakopi sāvako gihī odātavasano kāmabhogī sāsanakaro ovādappaṭikaro yo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane viharatī’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye upāsakā mama sāvakā gihī odātavasanā kāmabhogino sāsanakarā ovādappaṭikarā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharantī’’ti. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या, भिक्खूंविषयी राहू द्या, भिक्खुणींविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या ब्रह्मचारी गृहस्थ उपासकांविषयीही राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांचे असे कोणी एक गृहस्थ उपासक शिष्य आहेत का, जे पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे, शासनाचे पालन करणारे, ओवादाचे अनुकरण करणारे आहेत, ज्यांनी शंका-कुशंका पार केल्या आहेत, ज्यांचे संभ्रम दूर झाले आहेत, ज्यांनी निर्भयता प्राप्त केली आहे आणि जे शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहता विहार करत आहेत?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक गृहस्थ उपासक माझे शिष्य आहेत, जे पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे, शासनाचे पालन करणारे, ओवादाचे अनुकरण करणारे आहेत, ज्यांनी शंका-कुशंका पार केल्या आहेत, ज्यांचे संभ्रम दूर झाले आहेत, ज्यांनी निर्भयता प्राप्त केली आहे आणि जे शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहता विहार करत आहेत." ‘‘Tiṭṭhatu [Pg.159] bhavaṃ gotamo, tiṭṭhantu bhikkhū, tiṭṭhantu bhikkhuniyo, tiṭṭhantu upāsakā gihī odātavasanā brahmacārino, tiṭṭhantu upāsakā gihī odātavasanā kāmabhogino. Atthi pana bhoto gotamassa ekupāsikāpi sāvikā gihinī odātavasanā brahmacārinī yā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova yā upāsikā mama sāvikā gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyiniyo anāvattidhammā tasmā lokā’’ti. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या, भिक्खूंविषयी राहू द्या, भिक्खुणींविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या ब्रह्मचारी गृहस्थ उपासकांविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या कामभोगी गृहस्थ उपासकांविषयीही राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांची अशी कोणी एक गृहस्थ उपासिका शिष्या आहे का, जी पांढरे वस्त्र परिधान करणारी, ब्रह्मचारिणी आहे, जिने पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या क्षयामुळे ओपपातिक होऊन तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारी आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारी आहे?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक गृहस्थ उपासिका माझ्या शिष्या आहेत, ज्या पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, ब्रह्मचारिणी आहेत, ज्यांनी पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या क्षयामुळे ओपपातिक होऊन तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणाऱ्या आहेत." ‘‘Tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tiṭṭhantu bhikkhū, tiṭṭhantu bhikkhuniyo, tiṭṭhantu upāsakā gihī odātavasanā brahmacārino, tiṭṭhantu upāsakā gihī odātavasanā kāmabhogino, tiṭṭhantu upāsikā gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo. Atthi pana bhoto gotamassa ekupāsikāpi sāvikā gihinī odātavasanā kāmabhoginī sāsanakarā ovādappaṭikarā yā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharatī’’ti? ‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova yā upāsikā mama sāvikā gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo sāsanakarā ovādappaṭikarā tiṇṇavicchikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharantī’’ti. "आदरणीय गौतम यांच्याविषयी राहू द्या, भिक्खूंविषयी राहू द्या, भिक्खुणींविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या ब्रह्मचारी गृहस्थ उपासकांविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या कामभोगी गृहस्थ उपासकांविषयी राहू द्या, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या ब्रह्मचारिणी गृहस्थ उपासिकांविषयीही राहू द्या. पण आदरणीय गौतमांची अशी कोणी एक गृहस्थ उपासिका शिष्या आहे का, जी पांढरे वस्त्र परिधान करणारी, कामभोगांचा उपभोग घेणारी, शासनाचे पालन करणारी, ओवादाचे अनुकरण करणारी आहे, जिने शंका-कुशंका पार केल्या आहेत, जिचे संभ्रम दूर झाले आहेत, जिने निर्भयता प्राप्त केली आहे आणि जी शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहता विहार करत आहे?" "हे वच्छ, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशेही नव्हे, तर त्याहूनही अधिक गृहस्थ उपासिका माझ्या शिष्या आहेत, ज्या पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या, शासनाचे पालन करणाऱ्या, ओवादाचे अनुकरण करणाऱ्या आहेत, ज्यांनी शंका-कुशंका पार केल्या आहेत, ज्यांचे संभ्रम दूर झाले आहेत, ज्यांनी निर्भयता प्राप्त केली आहे आणि ज्या शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहता विहार करत आहेत." 196. ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavaṃyeva gotamo ārādhako abhavissa, no ca kho bhikkhū ārādhakā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako bhikkhū ca ārādhakā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. १९६. "हे गौतम, जर केवळ आदरणीय गौतमच या धर्माचे आराधक असते आणि भिक्खू आराधक नसले असते, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गौतम, आदरणीय गौतम देखील या धर्माचे आराधक आहेत आणि भिक्खू देखील आराधक आहेत; म्हणूनच या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे." ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako abhavissa, bhikkhū ca ārādhakā abhavissaṃsu, no ca kho bhikkhuniyo ārādhikā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako, bhikkhū [Pg.160] ca ārādhakā, bhikkhuniyo ca ārādhikā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. "हे गौतम, जर केवळ आदरणीय गौतम आणि भिक्खूच या धर्माचे आराधक असते, आणि भिक्खुणी आराधिका नसत्या, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गौतम, आदरणीय गौतम देखील या धर्माचे आराधक आहेत, भिक्खू देखील आराधक आहेत आणि भिक्खुणी देखील आराधिका आहेत; म्हणूनच या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे." ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako abhavissa, bhikkhū ca ārādhakā abhavissaṃsu, bhikkhuniyo ca ārādhikā abhavissaṃsu, no ca kho upāsakā gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako, bhikkhū ca ārādhakā, bhikkhuniyo ca ārādhikā, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. हे गोतम, जर केवळ आपणच (श्रमण गोतम), भिक्खू आणि भिक्खुनी या धम्मामध्ये यशस्वी (आराधक) झाले असते, परंतु पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक यशस्वी झाले नसते, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गोतम, ज्याअर्थी आपण, भिक्खू, भिक्खुनी आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक या धम्मामध्ये यशस्वी झाले आहेत, त्याअर्थी या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे. ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako abhavissa, bhikkhū ca ārādhakā abhavissaṃsu, bhikkhuniyo ca ārādhikā abhavissaṃsu, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā abhavissaṃsu, no ca kho upāsakā gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako, bhikkhū ca ārādhakā, bhikkhuniyo ca ārādhikā, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā, upāsakā ca gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. हे गोतम, जर केवळ आपण, भिक्खू, भिक्खुनी आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक या धम्मामध्ये यशस्वी झाले असते, परंतु पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक यशस्वी झाले नसते, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गोतम, ज्याअर्थी आपण, भिक्खू, भिक्खुनी, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक या धम्मामध्ये यशस्वी झाले आहेत, त्याअर्थी या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे. ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako abhavissa, bhikkhū ca ārādhakā abhavissaṃsu, bhikkhuniyo ca ārādhikā abhavissaṃsu, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā abhavissaṃsu, upāsakā ca gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā abhavissaṃsu, no ca kho upāsikā gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo ārādhikā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako, bhikkhū ca ārādhakā, bhikkhuniyo ca ārādhikā, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā, upāsakā ca gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā, upāsikā ca gihiniyo odātavasanā [Pg.161] brahmacāriniyo ārādhikā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. हे गोतम, जर केवळ आपण, भिक्खू, भिक्खुनी, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक या धम्मामध्ये यशस्वी झाले असते, परंतु पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या गृहस्थ उपासिका यशस्वी झाल्या नसत्या, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गोतम, ज्याअर्थी आपण, भिक्खू, भिक्खुनी, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या गृहस्थ उपासिका या धम्मामध्ये यशस्वी झाल्या आहेत, त्याअर्थी या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे. ‘‘Sace hi, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako abhavissa, bhikkhū ca ārādhakā abhavissaṃsu, bhikkhuniyo ca ārādhikā abhavissaṃsu, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā abhavissaṃsu, upāsakā ca gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā abhavissaṃsu, upāsikā ca gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo ārādhikā abhavissaṃsu, no ca kho upāsikā gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo ārādhikā abhavissaṃsu; evamidaṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ abhavissa tenaṅgena. Yasmā ca kho, bho gotama, imaṃ dhammaṃ bhavañceva gotamo ārādhako, bhikkhū ca ārādhakā, bhikkhuniyo ca ārādhikā, upāsakā ca gihī odātavasanā brahmacārino ārādhakā, upāsakā ca gihī odātavasanā kāmabhogino ārādhakā, upāsikā ca gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo ārādhikā, upāsikā ca gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo ārādhikā; evamidaṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ tenaṅgena. हे गोतम, जर केवळ आपण, भिक्खू, भिक्खुनी, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या गृहस्थ उपासिका या धम्मामध्ये यशस्वी झाले असते, परंतु पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या गृहस्थ उपासिका यशस्वी झाल्या नसत्या, तर या कारणाने हे ब्रह्मचर्य अपूर्ण राहिले असते. परंतु, हे गोतम, ज्याअर्थी आपण, भिक्खू, भिक्खुनी, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्मचर्य पाळणारे गृहस्थ उपासक, पांढरे वस्त्र परिधान करणारे, कामभोगांचा उपभोग घेणारे गृहस्थ उपासक, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या गृहस्थ उपासिका आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या गृहस्थ उपासिका या धम्मामध्ये यशस्वी झाल्या आहेत, त्याअर्थी या कारणाने हे ब्रह्मचर्य परिपूर्ण आहे. 197. ‘‘Seyyathāpi, bho gotama, gaṅgā nadī samuddaninnā samuddapoṇā samuddapabbhārā samuddaṃ āhacca tiṭṭhati, evamevāyaṃ bhoto gotamassa parisā sagahaṭṭhapabbajitā nibbānaninnā nibbānapoṇā nibbānapabbhārā nibbānaṃ āhacca tiṭṭhati. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, vaccha, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati. Catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya; api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ, ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya; ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi. Catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. Alattha kho vacchagotto paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampadaṃ. १९७. हे गोतम, ज्याप्रमाणे गंगा नदी समुद्राकडे झुकते, समुद्राकडे प्रवृत्त होते, समुद्राकडे वाहते आणि समुद्राला जाऊन मिळते; त्याचप्रमाणे श्रमण गोतमांची ही गृहस्थ आणि प्रव्रजित (भिक्खू) असलेली परिषद निर्वाणाकडे झुकते, निर्वाणाकडे प्रवृत्त होते, निर्वाणाकडे वाहते आणि निर्वाणाला जाऊन मिळते. अतिशय सुंदर, हे गोतम! ... मी श्रमण गोतमांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला श्रमण गोतमांच्या सान्निध्यात प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी। वच्छ, जो कोणी पूर्वी इतर पंथाचा (अन्यतीर्थीय) होता आणि या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रज्या व उपसंपदेची इच्छा धरतो, तो चार महिने परिवस (अतिथी किंवा चाचणी काळ) घालवतो. चार महिन्यांनंतर, संतुष्ट झालेले भिक्खू त्याला प्रव्रज्या देतात आणि भिक्खू बनण्यासाठी उपसंपदा देतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याकडून व्यक्ती-व्यक्तींमधील फरक (पात्रता) ओळखला जातो। भंते, जर इतर पंथाचे असलेले लोक या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रज्या आणि उपसंपदेची इच्छा धरून चार महिने परिवस घालवत असतील, आणि चार महिन्यांनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू त्यांना प्रव्रज्या व उपसंपदा देत असतील, तर मी चार वर्षे परिवस घालवीन. चार वर्षांनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू मला प्रव्रज्या देवोत आणि भिक्खू बनण्यासाठी उपसंपदा देवोत। त्यानंतर वच्छगोत्त परिव्राजकाला भगवंतांच्या सान्निध्यात प्रव्रज्या मिळाली आणि उपसंपदाही मिळाली। Acirūpasampanno [Pg.162] kho panāyasmā vacchagotto addhamāsūpasampanno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā vacchagotto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yāvatakaṃ, bhante, sekhena ñāṇena sekhāya vijjāya pattabbaṃ, anuppattaṃ taṃ mayā; uttari ca me bhagavā dhammaṃ desetū’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, vaccha, dve dhamme uttari bhāvehi – samathañca vipassanañca. Ime kho te, vaccha, dve dhammā uttari bhāvitā – samatho ca vipassanā ca – anekadhātupaṭivedhāya saṃvattissanti. उपसंपदा मिळाल्यानंतर फार काळ झाला नव्हता, उपसंपदा मिळून केवळ अर्धा महिनाच झाला असताना, आयुष्यमान वच्छगोत्त जेथे भगवंत होते तेथे गेले. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान वच्छगोत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले— 'भंते, शैक्ष (sekha - साधक) ज्ञानाने आणि शैक्ष विद्येने जे काही प्राप्त करण्यासारखे आहे, ते सर्व मी प्राप्त केले आहे. आता भगवंतांनी मला यापुढील धम्माचा उपदेश करावा.' 'तसे असेल तर, वच्छ, तू दोन धम्मांची पुढील प्रगतीसाठी भावना (अभ्यास) कर— समथ आणि विपस्सना. वच्छ, जेव्हा तू या दोन धम्मांची— समथ आणि विपस्सना यांची पुढील प्रगतीसाठी भावना करशील, तेव्हा ते तुला अनेक धातूंच्या (तत्त्वांच्या) भेदज्ञानासाठी (साक्षात्कारासाठी) कारणीभूत ठरतील.' 198. ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ, parimajjeyyaṃ; yāvabrahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane. १९८. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा (ऋद्धिविधींचा) अनुभव घ्यावा – एक असून अनेक व्हावे, अनेक असून एक व्हावे; प्रकट व्हावे, अदृश्य व्हावे; भिंत, कुंपण किंवा पर्वत यांमधून न अडकता पार जावे, जसे की आकाशातून जावे; पाण्यात बुडी मारून वर यावे त्याप्रमाणे जमिनीतही बुडी मारावी व वर यावे; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्यावर न विभागता (न बुडता) चालावे; पंख असलेल्या पक्षाप्रमाणे आकाशातही मांडी घालून (पद्मासनात) संचार करावा; इतके महा-ऋद्धीवान आणि महा-प्रभावशाली असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करावा व कुरवाळावे; ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने आपल्या इच्छेनुसार नियंत्रण ठेवावे’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी मानवी कानांच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने (दिव्य कानाने) दोन्ही प्रकारचे शब्द (आवाज) ऐकावे – दिव्य (देवलोकातील) आणि मानवी, जे दूर असोत वा जवळ’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ; sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ; saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ; mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ [Pg.163] cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ; sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ; vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाला स्वतःच्या मनाने जाणून घ्यावे – रागयुक्त (आसक्तीयुक्त) चित्ताला “हे रागयुक्त चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, रागरहित चित्ताला “हे रागरहित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; द्वेषयुक्त चित्ताला “हे द्वेषयुक्त चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, द्वेषरहित चित्ताला “हे द्वेषरहित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; मोहयुक्त चित्ताला “हे मोहयुक्त चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, मोहरहित चित्ताला “हे मोहरहित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; संकुचित चित्ताला “हे संकुचित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, विखुरलेल्या (विक्षिप्त) चित्ताला “हे विखुरलेले चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; विकसित (महग्गत) चित्ताला “हे विकसित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, अविकसित चित्ताला “हे अविकसित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; स-उत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ चित्त आहे असे) चित्ताला “हे स-उत्तर चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, अनुत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ काही नाही असे) चित्ताला “हे अनुत्तर चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; समाहित (एकाग्र) चित्ताला “हे समाहित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, असमहित चित्ताला “हे असमहित चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे; विमुक्त (मुक्त) चित्ताला “हे विमुक्त चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे, अविमुक्त चित्ताला “हे अविमुक्त चित्त आहे” असे जाणून घ्यावे’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi; anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti; iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म; अनेक संवर्तकल्प (विनाश पावणारे कल्प), अनेक विवर्तकल्प (उत्पन्न होणारे कल्प), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – “त्या अमुक जन्मात माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा सुख-दुःखांचा मी अनुभव घेतला, माझे आयुष्य एवढे होते; तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमुक ठिकाणी जन्मलो; तिथेही माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा सुख-दुःखांचा मी अनुभव घेतला, माझे आयुष्य एवढे होते; तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्मलो”; अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti; iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte [Pg.164] passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने (दिव्य दृष्टीने) प्राण्यांना च्युत (मृत्यू पावत) असताना आणि जन्म घेत असताना पाहावे; हीन, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखावे – “अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने (वाईट वर्तनाने) युक्त होते, वाचिक दुश्चरित्राने युक्त होते, मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते, आर्यांची (सत्पुरुषांची) निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा) असलेले आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत; किंवा हे प्राणी कायिक सुचरित्राने (चांगल्या वर्तनाने) युक्त होते, वाचिक सुचरित्राने युक्त होते, मानसिक सुचरित्राने युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यक्-दृष्टी (योग्य धारणा) असलेले आणि सम्यक्-दृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत”; अशा प्रकारे मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत असताना आणि जन्म घेत असताना पाहावे; हीन, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखावे’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” ‘‘So tvaṃ, vaccha, yāvadeva ākaṅkhissasi – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇissasi, sati satiāyatane’’ti. “हे वच्छ, तू ज्या ज्या प्रमाणात अशी इच्छा करशील की – ‘मी आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीचा याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात्कार करून, ती प्राप्त करून विहरावे’ – तर योग्य आधार असताना, त्या त्या बाबतीत तू प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करशील.” 199. Atha kho āyasmā vacchagotto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho āyasmā vacchagotto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā vacchagotto arahataṃ ahosi. १९९. “त्यानंतर आयुष्मान वच्छगोत्त भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून, आनंद व्यक्त करून, आसनावरून उठले आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेले. त्यानंतर आयुष्मान वच्छगोत्त एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या सर्वोत्तम ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाचा (अर्हत पदाचा) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने साक्षात्कार करून, ते प्राप्त करून विहरू लागले. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही,” असे त्यांनी प्रत्यक्ष जाणले. आणि आयुष्मान वच्छगोत्त अर्हतांपैकी एक झाले.” 200. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavantaṃ dassanāya gacchanti. Addasā kho āyasmā vacchagotto te bhikkhū dūratova āgacchante. Disvāna yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘handa! Kahaṃ pana tumhe āyasmanto gacchathā’’ti? ‘‘Bhagavantaṃ kho mayaṃ, āvuso, dassanāya gacchāmā’’ti. ‘‘Tenahāyasmanto mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha, evañca vadetha – ‘vacchagotto, bhante, bhikkhu bhagavato pāde sirasā vandati, evañca vadeti – pariciṇṇo me bhagavā, pariciṇṇo me sugato’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vacchagottassa paccassosuṃ. Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, vacchagotto bhagavato pāde sirasā vandati, evañca vadeti – ‘pariciṇṇo me bhagavā, pariciṇṇo me sugato’’’ti. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, vacchagotto bhikkhu cetasā ceto paricca vidito – ‘tevijjo vacchagotto [Pg.165] bhikkhu mahiddhiko mahānubhāvo’ti. Devatāpi me etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘tevijjo, bhante, vacchagotto bhikkhu mahiddhiko mahānubhāvo’’’ti. २००. त्या वेळी अनेक भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी जात होते. आयुष्यमान वच्छगोत्तांनी त्या भिक्खूंना दुरूनच येताना पाहिले. पाहून, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ते गेले; आणि जवळ जाऊन त्या भिक्खूंना असे म्हणाले – “हे आयुष्यमान हो, आपण सर्व कुठे जात आहात?” “मित्रा, आम्ही भगवंतांच्या दर्शनासाठी जात आहोत.” “तर मग, आयुष्यमान हो, माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा आणि असे सांगा – ‘भन्ते, वच्छगोत्त भिक्खू भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत आणि असे सांगत आहेत – मी भगवंतांची सेवा केली आहे, मी सुगतांची सेवा केली आहे.’” “तसेच असो, मित्रा,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान वच्छगोत्तांना संमती दिली. त्यानंतर ते भिक्खू जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, आयुष्यमान वच्छगोत्त भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत आणि असे सांगत आहेत – ‘मी भगवंतांची सेवा केली आहे, मी सुगतांची सेवा केली आहे.’” “भिक्खूंनो, मी आधीच आपल्या मनाने वच्छगोत्त भिक्खूच्या मनाचा वेध घेऊन हे जाणले होते की – ‘वच्छगोत्त भिक्खू त्रिविद्य प्राप्त, महा-ऋद्धिवान आणि महा-तेजस्वी आहेत.’ देवतांनीही मला हीच गोष्ट सांगितली की – ‘भन्ते, वच्छगोत्त भिक्खू त्रिविद्य प्राप्त, महा-ऋद्धिवान आणि महा-तेजस्वी आहेत.’” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवंत असे म्हणाले. ते भिक्खू संतुष्ट झाले आणि त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचा आनंदाने स्वीकार केला. Mahāvacchasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे महावच्छसुत्त समाप्त झाले. 4. Dīghanakhasuttaṃ ४. दीघनखसुत्त 201. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate sūkarakhatāyaṃ. Atha kho dīghanakho paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho dīghanakho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho gotama, evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘sabbaṃ me nakkhamatī’’’ti. ‘‘Yāpi kho te esā, aggivessana, diṭṭhi – ‘sabbaṃ me nakkhamatī’ti, esāpi te diṭṭhi nakkhamatī’’ti? ‘‘Esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyya, taṃpassa tādisameva, taṃpassa tādisamevā’’ti. ‘‘Ato kho te, aggivessana, bahū hi bahutarā lokasmiṃ ye evamāhaṃsu – ‘taṃpassa tādisameva, taṃpassa tādisamevā’ti. Te tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti aññañca diṭṭhiṃ upādiyanti. Ato kho te, aggivessana, tanū hi tanutarā lokasmiṃ ye evamāhaṃsu – ‘taṃpassa tādisameva, taṃpassa tādisamevā’ti. Te tañceva diṭṭhiṃ pajahanti aññañca diṭṭhiṃ na upādiyanti. Santaggivessana, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me khamatī’ti; santaggivessana, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me nakkhamatī’ti; santaggivessana, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekaccaṃ me khamati, ekaccaṃ me nakkhamatī’ti. Tatraggivessana, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me khamatī’ti tesamayaṃ diṭṭhi sārāgāya santike, saññogāya santike, abhinandanāya santike ajjhosānāya santike [Pg.166] upādānāya santike; tatraggivessana ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me nakkhamatī’ti tesamayaṃ diṭṭhi asārāgāya santike, asaññogāya santike, anabhinandanāya santike, anajjhosānāya santike, anupādānāya santike’’ti. २०१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत राजगृहातील गिज्झकूट पर्वतावरील सूकरखता गुहेत राहत होते. तेव्हा दीघनख नावाचा परिव्राजक जेथे भगवंत होते तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला दीघनख परिव्राजक भगवंतांना असे म्हणाला – “हे गौतम, मी अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की – ‘मला काहीही मान्य नाही.’” “हे अग्गिवेस्सन, तुझी ही जी दृष्टी आहे की – ‘मला काहीही मान्य नाही’, ही दृष्टी तरी तुला मान्य आहे का?” “हे गौतम, जर मला ही दृष्टी मान्य असती, तर तेही तसेच झाले असते, तेही तसेच झाले असते.” “हे अग्गिवेस्सन, या जगात असे म्हणणारे खूप जास्त लोक आहेत की – ‘तेही तसेच झाले असते, तेही तसेच झाले असते.’ ते त्या दृष्टीचा त्यागही करत नाहीत आणि दुसऱ्या एखाद्या दृष्टीचे ग्रहण करतात. परंतु, हे अग्गिवेस्सन, या जगात असे म्हणणारे फारच थोडे लोक आहेत की – ‘तेही तसेच झाले असते, तेही तसेच झाले असते.’ जे त्या दृष्टीचा त्याग करतात आणि दुसऱ्या कोणत्याही दृष्टीचे ग्रहण करत नाहीत. हे अग्गिवेस्सन, काही श्रमण आणि ब्राह्मण अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत की – ‘मला सर्व काही मान्य आहे’; हे अग्गिवेस्सन, काही श्रमण आणि ब्राह्मण अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत की – ‘मला काहीही मान्य नाही’; हे अग्गिवेस्सन, काही श्रमण आणि ब्राह्मण अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत की – ‘मला काही गोष्टी मान्य आहेत, तर काही गोष्टी अमान्य आहेत.’ हे अग्गिवेस्सन, त्यापैकी जे श्रमण आणि ब्राह्मण ‘मला सर्व काही मान्य आहे’ अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत, त्यांची ही दृष्टी रागाच्या (आसक्तीच्या) जवळ आहे, बंधनाच्या जवळ आहे, अभिनंदनाच्या जवळ आहे, अध्यवसायाच्या जवळ आहे, उपादानाच्या जवळ आहे. हे अग्गिवेस्सन, त्यापैकी जे श्रमण आणि ब्राह्मण ‘मला काहीही मान्य नाही’ अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत, त्यांची ही दृष्टी विरागाच्या (अनासक्तीच्या) जवळ आहे, अबंधनाच्या जवळ आहे, अनभिनंदनाच्या जवळ आहे, अनध्यवसायाच्या जवळ आहे, अनुपादानाच्या जवळ आहे.” 202. Evaṃ vutte, dīghanakho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ukkaṃseti me bhavaṃ gotamo diṭṭhigataṃ, samukkaṃseti me bhavaṃ gotamo diṭṭhigata’’nti. ‘‘Tatraggivessana, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekaccaṃ me khamati, ekaccaṃ me nakkhamatī’ti. Yā hi tesaṃ khamati sāyaṃ diṭṭhi sārāgāya santike, saññogāya santike, abhinandanāya santike, ajjhosānāya santike, upādānāya santike; yā hi tesaṃ nakkhamati sāyaṃ diṭṭhi asārāgāya santike, asaññogāya santike, anabhinandanāya santike, anajjhosānāya santike, anupādānāya santike. Tatraggivessana, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me khamatī’ti tattha viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘yā kho me ayaṃ diṭṭhi – sabbaṃ me khamatīti, imañce ahaṃ diṭṭhiṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa vohareyyaṃ – idameva saccaṃ moghamaññanti; dvīhi me assa viggaho – yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – sabbaṃ me nakkhamatīti, yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ekaccaṃ me khamati, ekaccaṃ me nakkhamatīti – imehi assa dvīhi viggaho. Iti viggahe sati vivādo, vivāde sati vighāto, vighāte sati vihesā’. Iti so viggahañca vivādañca vighātañca vihesañca attani sampassamāno tañceva diṭṭhiṃ pajahati aññañca diṭṭhiṃ na upādiyati. Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ paṭinissaggo hoti. २०२. असे म्हटले असता, दीघनख परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “पूजनीय गौतम माझ्या दृष्टीची प्रशंसा करत आहेत, पूजनीय गौतम माझ्या दृष्टीचा गौरव करत आहेत.” “हे अग्गिवेस्सन, त्यापैकी जे श्रमण आणि ब्राह्मण ‘मला काही गोष्टी मान्य आहेत, तर काही गोष्टी अमान्य आहेत’ अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत, त्यांची जी मान्यतेची दृष्टी आहे, ती रागाच्या जवळ आहे, बंधनाच्या जवळ आहे, अभिनंदनाच्या जवळ आहे, अध्यवसायाच्या जवळ आहे, उपादानाच्या जवळ आहे; आणि त्यांची जी अमान्यतेची दृष्टी आहे, ती विरागाच्या जवळ आहे, अबंधनाच्या जवळ आहे, अनभिनंदनाच्या जवळ आहे, अनध्यवसायाच्या जवळ आहे, अनुपादानाच्या जवळ आहे. हे अग्गिवेस्सन, त्यापैकी जे श्रमण आणि ब्राह्मण ‘मला सर्व काही मान्य आहे’ अशा मताचे व दृष्टीचे आहेत, तेथे एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – ‘माझी ही जी दृष्टी आहे की – मला सर्व काही मान्य आहे, जर मी या दृष्टीला हट्टाने, चुकीच्या आग्रहाने धरून ठेवले आणि असे प्रतिपादन केले की – हेच खरे आहे, बाकी सर्व व्यर्थ आहे; तर माझा दोन प्रकारच्या लोकांशी वाद होईल – एक म्हणजे जो श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा मताचा व दृष्टीचा आहे की – ‘मला काहीही मान्य नाही’, आणि दुसरा जो श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा मताचा व दृष्टीचा आहे की – ‘मला काही गोष्टी मान्य आहेत, तर काही गोष्टी अमान्य आहेत’ – या दोघांशी माझा वाद होईल. आणि वाद झाला की भांडण होईल, भांडण झाले की दुःख होईल, दुःख झाले की त्रास होईल.’ असा विचार करून, तो वाद, भांडण, दुःख आणि त्रास स्वतःमध्ये पाहत, त्या दृष्टीचा त्याग करतो आणि इतर कोणत्याही दृष्टीचे ग्रहण करत नाही. अशा प्रकारे या दृष्टींचा त्याग होतो, अशा प्रकारे या दृष्टींचे विसर्जन होते.” 203. ‘‘Tatraggivessana, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sabbaṃ me nakkhamatī’ti tattha viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘yā kho me ayaṃ diṭṭhi – sabbaṃ me nakkhamatī’ti, imañce ahaṃ diṭṭhiṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa vohareyyaṃ – idameva saccaṃ moghamaññanti; dvīhi me assa viggaho – yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi [Pg.167] – sabbaṃ me khamatīti, yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ekaccaṃ me khamati ekaccaṃ me nakkhamatīti – imehi assa dvīhi viggaho. Iti viggahe sati vivādo, vivāde sati vighāto, vighāte sati vihesā’. Iti so viggahañca vivādañca vighātañca vihesañca attani sampassamāno tañceva diṭṭhiṃ pajahati aññañca diṭṭhiṃ na upādiyati. Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ paṭinissaggo hoti. २०३. अग्गिवेस्सन, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे प्रतिपादन करणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की— 'मला काहीही मान्य नाही', तिथे एखादा सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो— 'माझी ही जी दृष्टी आहे की— मला काहीही मान्य नाही, जर मी या दृष्टीचा हट्टाने, दुराग्रहाने आणि अभिनिवेशाने स्वीकार करून असे प्रतिपादन केले की— हेच सत्य आहे, बाकी सर्व व्यर्थ आहे; तर माझा दोन प्रकारच्या लोकांशी वाद होईल— एक तर त्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाशी जो असे प्रतिपादन करतो व अशा दृष्टीचा आहे की— मला सर्व काही मान्य आहे, आणि दुसरा त्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाशी जो असे प्रतिपादन करतो व अशा दृष्टीचा आहे की— मला काही गोष्टी मान्य आहेत आणि काही गोष्टी अमान्य आहेत. या दोन्ही प्रकारच्या लोकांशी माझा वाद होईल. वाद झाला की कलह होईल, कलह झाला की मनस्ताप होईल, आणि मनस्ताप झाला की क्लेश होईल.' अशा प्रकारे, तो स्वतःमध्ये वाद, कलह, मनस्ताप आणि क्लेश पाहून त्या दृष्टीचा त्याग करतो आणि इतर कोणत्याही दृष्टीचा स्वीकार करत नाही. अशा प्रकारे या दृष्टींचा त्याग होतो, अशा प्रकारे या दृष्टींचे विसर्जन होते. 204. ‘‘Tatraggivessana, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekaccaṃ me khamati, ekaccaṃ me nakkhamatī’ti tattha viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘yā kho me ayaṃ diṭṭhi – ekaccaṃ me khamati, ekaccaṃ me nakkhamatīti, imañce ahaṃ diṭṭhiṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa vohareyyaṃ – idameva saccaṃ moghamaññanti; dvīhi me assa viggaho – yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – sabbaṃ me khamatīti, yo cāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – sabbaṃ me nakkhamatīti – imehi assa dvīhi viggaho. Iti viggahe sati vivādo, vivāde sati vighāto, vighāte sati vihesā’. Iti so viggahañca vivādañca vighātañca vihesañca attani sampassamāno tañceva diṭṭhiṃ pajahati aññañca diṭṭhiṃ na upādiyati. Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ paṭinissaggo hoti. २०४. अग्गिवेस्सन, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे प्रतिपादन करणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की— 'मला काही गोष्टी मान्य आहेत आणि काही गोष्टी अमान्य आहेत', तिथे एखादा सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो— 'माझी ही जी दृष्टी आहे की— मला काही गोष्टी मान्य आहेत आणि काही गोष्टी अमान्य आहेत, जर मी या दृष्टीचा हट्टाने, दुराग्रहाने आणि अभिनिवेशाने स्वीकार करून असे प्रतिपादन केले की— हेच सत्य आहे, बाकी सर्व व्यर्थ आहे; तर माझा दोन प्रकारच्या लोकांशी वाद होईल— एक तर त्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाशी जो असे प्रतिपादन करतो व अशा दृष्टीचा आहे की— मला सर्व काही मान्य आहे, आणि दुसरा त्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाशी जो असे प्रतिपादन करतो व अशा दृष्टीचा आहे की— मला काहीही मान्य नाही. या दोन्ही प्रकारच्या लोकांशी माझा वाद होईल. वाद झाला की कलह होईल, कलह झाला की मनस्ताप होईल, आणि मनस्ताप झाला की क्लेश होईल.' अशा प्रकारे, तो स्वतःमध्ये वाद, कलह, मनस्ताप आणि क्लेश पाहून त्या दृष्टीचा त्याग करतो आणि इतर कोणत्याही दृष्टीचा स्वीकार करत नाही. अशा प्रकारे या दृष्टींचा त्याग होतो, अशा प्रकारे या दृष्टींचे विसर्जन होते. 205. ‘‘Ayaṃ kho panaggivessana, kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsupacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo, aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassitabbo. Tassimaṃ kāyaṃ aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassato yo kāyasmiṃ kāyachando kāyasneho kāyanvayatā sā pahīyati. २०५. परंतु अग्गिवेस्सन, हा शरीररूपी देह भौतिक रूपाचा आहे, चार महाभूतांपासून बनलेला आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेला आहे, भात आणि कण्या यांवर पोसला गेलेला आहे, अनित्य असणारा, उटणे लावणे व चोळणे आवश्यक असणारा, आणि शेवटी भेद पावणारा व नष्ट होणारा असा याचा स्वभाव आहे. या शरीराकडे अनित्य, दुःखकारक, रोगरूप, गंडरूप, शल्यरूप, आपत्तीरूप, व्याधिरूप, परके, नाशवंत, शून्य आणि अनात्म म्हणून पाहिले पाहिजे. जेव्हा एखादा मनुष्य या शरीराकडे अनित्य, दुःखकारक, रोगरूप, गंडरूप, शल्यरूप, आपत्तीरूप, व्याधिरूप, परके, नाशवंत, शून्य आणि अनात्म म्हणून पाहतो, तेव्हा त्याची शरीराविषयीची इच्छा, शरीराविषयीचे प्रेम आणि शरीरावरील आसक्ती नष्ट होते. ‘‘Tisso kho imā, aggivessana, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Yasmiṃ, aggivessana, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti[Pg.168], neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, aggivessana, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, aggivessana, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Sukhāpi kho, aggivessana, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā; dukkhāpi kho, aggivessana, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā; adukkhamasukhāpi kho, aggivessana, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Evaṃ passaṃ, aggivessana, sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya nibbindati, dukkhāyapi vedanāya nibbindati, adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati; nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ, vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṃvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṃ tena voharati, aparāmasa’’nti. अग्गिवेस्सन, या तीन प्रकारच्या वेदना आहेत— सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि अदुःख-असुखद वेदना. अग्गिवेस्सन, ज्या वेळी मनुष्य सुखद वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही किंवा अदुःख-असुखद वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ सुखद वेदनेचाच अनुभव घेतो. अग्गिवेस्सन, ज्या वेळी मनुष्य दुःखद वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो सुखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही किंवा अदुःख-असुखद वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ दुःखद वेदनेचाच अनुभव घेतो. अग्गिवेस्सन, ज्या वेळी मनुष्य अदुःख-असुखद वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो सुखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही किंवा दुःखद वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ अदुःख-असुखद वेदनेचाच अनुभव घेतो. अग्गिवेस्सन, सुखद वेदना देखील अनित्य आहे, संस्कारित आहे, प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे, क्षय पावणारी, व्यय पावणारी, विराग पावणारी आणि निरोध पावणारी आहे. अग्गिवेस्सन, दुःखद वेदना देखील अनित्य आहे, संस्कारित आहे, प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे, क्षय पावणारी, व्यय पावणारी, विराग पावणारी आणि निरोध पावणारी आहे. अग्गिवेस्सन, अदुःख-असुखद वेदना देखील अनित्य आहे, संस्कारित आहे, प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे, क्षय पावणारी, व्यय पावणारी, विराग पावणारी आणि निरोध पावणारी आहे. अग्गिवेस्सन, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक सुखद वेदनेविषयी विरक्त होतो, दुःखद वेदनेविषयी विरक्त होतो आणि अदुःख-असुखद वेदनेविषयीही विरक्त होतो. विरक्त झाल्यामुळे तो रागरहित होतो, आणि रागरहित झाल्यामुळे तो मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर, 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही' हे तो जाणतो. अग्गिवेस्सन, अशा प्रकारे विमुक्त चित्त झालेला भिक्खू कोणाशीही बोलत नाही, कोणाशीही वाद घालत नाही; जगात जे शब्द प्रचलित आहेत, त्यांचाच तो आसक्ती न बाळगता वापर करतो. 206. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘tesaṃ tesaṃ kira no bhagavā dhammānaṃ abhiññā pahānamāha, tesaṃ tesaṃ kira no sugato dhammānaṃ abhiññā paṭinissaggamāhā’’ti. Iti hidaṃ āyasmato sāriputtassa paṭisañcikkhato anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Dīghanakhassa pana paribbājakassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Atha kho dīghanakho paribbājako diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ [Pg.169] ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evameva kho bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. २०६. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांच्या मागे उभे राहून त्यांना पंख्याने वारा घालत होते. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंतांनी आम्हाला त्या त्या गोष्टींचा विशेष ज्ञानाने त्याग करण्यास सांगितले आहे, सुगतांनी आम्हाला त्या त्या गोष्टींचे विशेष ज्ञानाने विसर्जन करण्यास सांगितले आहे.' आयुष्यमान सारिपुत्त जेव्हा असा विचार करत होते, तेव्हा त्यांचे चित्त कोणत्याही आसक्तीशिवाय आसवांतून विमुक्त झाले. आणि दीघनख परिव्राजकाला विरज, विमल असे धम्मचक्षू प्राप्त झाले की— 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध पावण्याच्या स्वभावाचे आहे.' त्यानंतर, दीघनख परिव्राजक, ज्याने धम्म पाहिला होता, धम्म प्राप्त केला होता, धम्म जाणला होता, धम्मामध्ये प्रवेश केला होता, ज्याची शंका दूर झाली होती, ज्याचे संभ्रम नष्ट झाले होते, ज्याने निर्भयता प्राप्त केली होती आणि जो शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी राहिला नव्हता, तो भगवंतांना म्हणाला— 'अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करून ठेवावे, किंवा झाकलेली गोष्ट उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील— त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' Dīghanakhasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे दीघनखसुत्त समाप्त झाले. 5. Māgaṇḍiyasuttaṃ ५. मागंडिय सुत्त 207. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo, bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kammāsadhammaṃ piṇḍāya pāvisi. Kammāsadhammaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena aññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkami divāvihārāya. Taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māgaṇḍiyo paribbājako jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāraṃ tenupasaṅkami. Addasā kho māgaṇḍiyo paribbājako bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārakaṃ paññattaṃ. Disvāna bhāradvājagottaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘kassa nvayaṃ bhoto bhāradvājassa agyāgāre tiṇasanthārako paññatto, samaṇaseyyānurūpaṃ maññe’’ti? ‘‘Atthi, bho māgaṇḍiya, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tassesā bhoto gotamassa seyyā paññattā’’ti. ‘‘Duddiṭṭhaṃ vata, bho bhāradvāja, addasāma; duddiṭṭhaṃ vata, bho bhāradvāja, addasāma! Ye mayaṃ tassa bhoto gotamassa bhūnahuno seyyaṃ addasāmā’’ti. ‘‘Rakkhassetaṃ, māgaṇḍiya, vācaṃ; rakkhassetaṃ[Pg.170], māgaṇḍiya, vācaṃ. Bahū hi tassa bhoto gotamassa khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi abhippasannā vinītā ariye ñāye dhamme kusale’’ti. ‘‘Sammukhā cepi mayaṃ, bho bhāradvāja, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ passeyyāma, sammukhāpi naṃ vadeyyāma – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu? Evañhi no sutte ocaratī’’ti. ‘‘Sace taṃ bhoto māgaṇḍiyassa agaru āroceyyāmi taṃ samaṇassa gotamassā’’ti. ‘‘Appossukko bhavaṃ bhāradvājo vuttova naṃ vadeyyā’’ti. २०७. असे मी ऐकले आहे— एक वेळ भगवान कुरु देशात कम्मासधम्म नावाच्या कुरुंच्या नगरात (निगमात), भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाच्या अग्नीशाळेत पसरलेल्या गवताच्या अंथरुणावर विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन कम्मासधम्म नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. कम्मासधम्म नगरात भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर, दिवसा विश्रांती घेण्यासाठी (दिवाविहारासाठी) जेथे एक वनराई होती, तेथे गेले. त्या वनराईत प्रवेश करून एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी बसले. तेव्हा मागंडिय नावाचा परिव्राजक पायी फिरत-फिरत जेथे भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाची अग्नीशाळा होती, तेथे आला. मागंडिय परिव्राजकाने भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाच्या अग्नीशाळेत पसरलेले गवताचे अंथरूण पाहिले. पाहून त्याने भारद्वाजगोत्र ब्राह्मणाला असे म्हटले— 'हे भारद्वाज, आपल्या या अग्नीशाळेत हे गवताचे अंथरूण कोणासाठी पसरवले आहे? मला वाटते हे एखाद्या श्रमणाच्या शय्येला साजेसे आहे.' त्यावर ब्राह्मण म्हणाला— 'हे मागंडिय, शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे— "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देवमनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." त्यांच्यासाठीच हे अंथरूण पसरवले आहे.' मागंडिय म्हणाला— 'हे भारद्वाज, खरोखर आम्ही अत्यंत अमंगल दृश्य पाहिले! हे भारद्वाज, खरोखर आम्ही अत्यंत अमंगल दृश्य पाहिले! की आम्ही त्या भ्रूणहंता (विकास-नाशक) श्रमण गौतमांचे अंथरूण पाहिले!' ब्राह्मण म्हणाला— 'मागंडिय, असे बोलू नकोस! मागंडिय, असे बोलू नकोस! कारण त्या पूजनीय गौतमांवर अनेक क्षत्रिय पंडित, ब्राह्मण पंडित, गृहपती पंडित आणि श्रमण पंडित अत्यंत प्रसन्न आहेत आणि त्यांनी आर्य मार्गावर, कुशल धर्मात त्यांना प्रशिक्षित केले आहे.' मागंडिय म्हणाला— 'हे भारद्वाज, जर आम्ही त्या श्रमण गौतमांना प्रत्यक्ष समोर पाहिले, तर आम्ही त्यांच्या तोंडावरही त्यांना "श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता (विकास-नाशक) आहेत" असेच म्हणू. ते कशामुळे? कारण आमच्या शास्त्रात असेच आले आहे.' ब्राह्मण म्हणाला— 'जर पूजनीय मागंडिय यांना काही हरकत नसेल, तर मी ही गोष्ट श्रमण गौतमांना सांगू का?' मागंडिय म्हणाला— 'हे भारद्वाज, आपण निश्चिंत राहावे आणि मी जे काही बोललो आहे, ते त्यांना खुशाल सांगावे.' 208. Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya bhāradvājagottassa brāhmaṇassa māgaṇḍiyena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nisīdi bhagavā paññatte tiṇasanthārake. Atha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho bhāradvājagottaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ahu pana te, bhāradvāja, māgaṇḍiyena paribbājakena saddhiṃ imaṃyeva tiṇasanthārakaṃ ārabbha kocideva kathāsallāpo’’ti? Evaṃ vutte, bhāradvājagotto brāhmaṇo saṃviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etadeva kho pana mayaṃ bhoto gotamassa ārocetukāmā. Atha ca pana bhavaṃ gotamo anakkhātaṃyeva akkhāsī’’ti. Ayañca hi bhagavato bhāradvājagottena brāhmaṇena saddhiṃ antarākathā vippakatā hoti. Atha kho māgaṇḍiyo paribbājako jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāraṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho māgaṇḍiyaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – २०८. भगवंतांनी मानवी मर्यादा ओलांडणाऱ्या आपल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने (दिव्य कानाने) भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मण आणि मागंडिय परिव्राजक यांच्यातील हा संवाद ऐकला. त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाची अग्नीशाळा होती, तेथे गेले. तेथे जाऊन भगवान पसरलेल्या गवताच्या अंथरुणावर बसले. मग भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला. आल्यावर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाला भगवान म्हणाले— 'हे भारद्वाज, तुझा मागंडिय परिव्राजकासोबत याच गवताच्या अंथरुणावरून काही संवाद झाला होता का?' असे विचारल्यावर भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मण चकित झाला आणि त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. तो भगवंतांना म्हणाला— 'हे गौतम, आम्ही नेमकी हीच गोष्ट आपल्याला सांगू इच्छित होतो. परंतु आपण न सांगताच ती आधीच सांगितली!' भगवंतांचे भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणासोबतचे हे संभाषण अपूर्णच होते, इतक्यात मागंडिय परिव्राजक पायी फिरत-फिरत भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाच्या अग्नीशाळेत, जेथे भगवान होते, तेथे आला. आल्यावर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या मागंडिय परिव्राजकाला भगवान म्हणाले— 209. ‘‘Cakkhuṃ [Pg.171] kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ. Taṃ tathāgatassa dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Idaṃ nu te etaṃ, māgaṇḍiya, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’’’ti? ‘‘Etadeva kho pana me, bho gotama, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu? Evañhi no sutte ocaratī’’ti. ‘‘Sotaṃ kho, māgaṇḍiya, saddārāmaṃ…pe… ghānaṃ kho, māgaṇḍiya gandhārāmaṃ… jivhā kho, māgaṇḍiya, rasārāmā rasaratā rasasammuditā. Sā tathāgatassa dantā guttā rakkhitā saṃvutā, tassā ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Idaṃ nu te etaṃ, māgaṇḍiya, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’’’ti? ‘‘Etadeva kho pana me, bho gotama, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu? Evañhi no sutte ocaratī’’ti. ‘‘Kāyo kho, māgaṇḍiya, phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato…pe… mano kho, māgaṇḍiya, dhammārāmo dhammarato dhammasammudito. So tathāgatassa danto gutto rakkhito saṃvuto, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Idaṃ nu te etaṃ, māgaṇḍiya, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’’’ti? ‘‘Etadeva kho pana me, bho gotama, sandhāya bhāsitaṃ – ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu? Evañhi no sutte ocaratī’’ti. २०९. "मागंडिय, डोळा हा रूपांमध्ये रमणारा, रूपांमध्ये आनंद घेणारा आणि रूपांमुळे हर्षित होणारा आहे. तथागतांनी त्यावर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याचे रक्षण केले आहे, त्याला सुरक्षित केले आहे आणि संयमित केले आहे; आणि ते त्याच्या संयमासाठीच धर्माचा उपदेश करतात. मागंडिय, तू याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता (विकास-नाशक) आहेत' असे म्हणाला होतास का?" मागंडिय म्हणाला— "हे गौतम, मी याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता आहेत' असे म्हटले होते. ते कशामुळे? कारण आमच्या शास्त्रात असेच आले आहे." भगवान म्हणाले— "मागंडिय, कान हा शब्दांमध्ये रमणारा... नाक हे गंधामध्ये रमणारे... जीभ ही रसांमध्ये रमणारी, रसांमध्ये आनंद घेणारी आणि रसांमुळे हर्षित होणारी आहे. तथागतांनी त्यावर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याचे रक्षण केले आहे, त्याला सुरक्षित केले आहे आणि संयमित केले आहे; आणि ते त्याच्या संयमासाठीच धर्माचा उपदेश करतात. मागंडिय, तू याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता आहेत' असे म्हणाला होतास का?" मागंडिय म्हणाला— "हे गौतम, मी याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता आहेत' असे म्हटले होते. ते कशामुळे? कारण आमच्या शास्त्रात असेच आले आहे." भगवान म्हणाले— "मागंडिय, शरीर हे स्पर्शांमध्ये रमणारे... मन हे विचारांमध्ये (धर्मांमध्ये) रमणारे, विचारांमध्ये आनंद घेणारे आणि विचारांमुळे हर्षित होणारे आहे. तथागतांनी त्यावर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याचे रक्षण केले आहे, त्याला सुरक्षित केले आहे आणि संयमित केले आहे; आणि ते त्याच्या संयमासाठीच धर्माचा उपदेश करतात. मागंडिय, तू याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता आहेत' असे म्हणाला होतास का?" मागंडिय म्हणाला— "हे गौतम, मी याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन 'श्रमण गौतम हे भ्रूणहंता आहेत' असे म्हटले होते. ते कशामुळे? कारण आमच्या शास्त्रात असेच आले आहे." 210. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya – ‘idhekacco cakkhuviññeyyehi rūpehi paricāritapubbo assa iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, so aparena samayena rūpānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā rūpataṇhaṃ pahāya rūpapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto vihareyya. Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīya’’’nti? ‘‘Na kiñci, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya – ‘idhekacco sotaviññeyyehi saddehi…pe… ghānaviññeyyehi gandhehi… jivhāviññeyyehi rasehi… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi paricāritapubbo assa iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, so aparena samayena phoṭṭhabbānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā phoṭṭhabbataṇhaṃ pahāya phoṭṭhabbapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto vihareyya. Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīya’’’nti? ‘‘Na kiñci, bho gotama’’. २१०. तुला काय वाटते, मागंडिय? समजा, या जगात एखाद्या व्यक्तीने पूर्वी डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या (चक्षुविज्ञेय), इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणाऱ्या, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणाऱ्या रूपांचा उपभोग घेतला असेल. नंतरच्या काळात, रूपांची उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (अस्तंगम), त्यांचे आस्वादन (आस्वाद), त्यांचे दोष (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणून घेऊन, त्याने रूपांविषयीची तृष्णा (रूपतण्हा) सोडून दिली असेल, रूपांमुळे होणारा दाह (रूपपरिळाह) शांत केला असेल आणि तो तृष्णारहित होऊन अंतःकरणात शांत चित्ताने विहरत असेल. तर मागंडिय, तू अशा पूजनीय व्यक्तीबद्दल काय म्हणशील? "काहीच नाही, हे गोतम." तुला काय वाटते, मागंडिय? समजा, या जगात एखाद्या व्यक्तीने पूर्वी कानांनी जाणता येणाऱ्या शब्दांचा... (तसेच) नाकाने जाणता येणाऱ्या गंधांचा... जिभेने जाणता येणाऱ्या रसांचा... शरीराने जाणता येणाऱ्या स्पर्शांचा (फोठब्ब) उपभोग घेतला असेल, जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणारे आहेत. नंतरच्या काळात, स्पर्शांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आस्वादन, त्यांचे दोष आणि त्यांच्यापासून सुटका हे जसे आहे तसे जाणून घेऊन, त्याने स्पर्शांविषयीची तृष्णा सोडून दिली असेल, स्पर्शांमुळे होणारा दाह (फोठब्बपरिळाह) शांत केला असेल आणि तो तृष्णारहित होऊन अंतःकरणात शांत चित्ताने विहरत असेल. तर मागंडिय, तू अशा पूजनीय व्यक्तीबद्दल काय म्हणशील? "काहीच नाही, हे गोतम." 211. ‘‘Ahaṃ [Pg.172] kho pana, māgaṇḍiya, pubbe agāriyabhūto samāno pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresiṃ cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi…pe… ghānaviññeyyehi gandhehi… jivhāviññeyyehi rasehi… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi. Tassa mayhaṃ, māgaṇḍiya, tayo pāsādā ahesuṃ – eko vassiko, eko hemantiko, eko gimhiko. So kho ahaṃ, māgaṇḍiya, vassike pāsāde vassike cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmi. So aparena samayena kāmānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā kāmataṇhaṃ pahāya kāmapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi. So aññe satte passāmi kāmesu avītarāge kāmataṇhāhi khajjamāne kāmapariḷāhena pariḍayhamāne kāme paṭisevante. So tesaṃ na pihemi, na tattha abhiramāmi. Taṃ kissa hetu? Yāhayaṃ, māgaṇḍiya, rati, aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi – api dibbaṃ sukhaṃ samadhigayha tiṭṭhati – tāya ratiyā ramamāno hīnassa na pihemi, na tattha abhiramāmi. २११. मागंडिय, पूर्वी जेव्हा मी गृहस्थ होतो, तेव्हा मी पाच कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेत असे: डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या, इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणाऱ्या, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणाऱ्या रूपांचा; कानांनी जाणता येणाऱ्या शब्दांचा... नाकाने जाणता येणाऱ्या गंधांचा... जिभेने जाणता येणाऱ्या रसांचा... शरीराने जाणता येणाऱ्या स्पर्शांचा, जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणारे होते. मागंडिय, माझ्याकडे तीन प्रासाद (राजवाडे) होते - एक पावसाळ्यासाठी, एक हिवाळ्यासाठी आणि एक उन्हाळ्यासाठी. मागंडिय, पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत मी पावसाळ्याच्या प्रासादात केवळ स्त्री-वादकांच्या संगतीत (पुरुषरहित वाद्यांच्या तालावर) रममाण होत असे आणि प्रासादाच्या खाली उतरत नसे. नंतरच्या काळात, कामभोगांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आस्वादन, त्यांचे दोष आणि त्यांच्यापासून सुटका हे जसे आहे तसे जाणून घेऊन, मी कामतृष्णा (कामतण्हा) सोडून दिली, कामभोगांमुळे होणारा दाह (कामपरिळाह) शांत केला आणि आता मी तृष्णारहित होऊन अंतःकरणात शांत चित्ताने विहरत आहे. मी इतर प्राण्यांना पाहतो, जे कामभोगांविषयीच्या वासनेतून मुक्त झालेले नाहीत, जे कामतृष्णेने ग्रासलेले आहेत, कामभोगांच्या दाहाने जळत आहेत आणि कामभोगांमध्ये मग्न आहेत. मी त्यांचा हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही. याचे कारण काय? कारण, मागंडिय, कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय असा एक आनंद (रती) आहे, जो दिव्य सुखालाही मागे टाकून स्थित आहे. त्या आनंदात रमत असल्यामुळे, मी या हीन (कामभोगांचा) हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही. 212. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreyya cakkhuviññeyyehi rūpehi…pe… phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. So tattha nandane vane accharāsaṅghaparivuto dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreyya. So passeyya gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ. २१२. मागंडिय, समजा एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा श्रीमंत, अफाट संपत्ती आणि ऐश्वर्य असलेला असेल, आणि तो पाच कामगुणांनी युक्त व संपन्न होऊन डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या रूपांचा... (तसेच) स्पर्शांचा उपभोग घेत असेल, जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणारे आहेत. त्याने शरीराने सुचरित (सदाचरण) करून, वाचेने सुचरित करून, मनाने सुचरित करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या संगतीत जन्म घेतला. तिथे नंदनवनात अप्सरांच्या समुदायाने वेढलेला तो, पाच दिव्य कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेत असेल. तिथे त्याने एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या मुलाला पाच मानवी कामगुणांनी युक्त व संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेताना पाहिले. ‘‘Taṃ [Pg.173] kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, api nu so devaputto nandane vane accharāsaṅghaparivuto dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricārayamāno amussa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā piheyya, mānusakānaṃ vā pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ mānusakehi vā kāmehi āvaṭṭeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. Taṃ kissa hetu? Mānusakehi, bho gotama, kāmehi dibbakāmā abhikkantatarā ca paṇītatarā cā’’ti. ‘‘Evameva kho ahaṃ, māgaṇḍiya, pubbe agāriyabhūto samāno pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresiṃ cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi…pe… ghānaviññeyyehi gandhehi… jivhāviññeyyehi rasehi… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi. So aparena samayena kāmānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā kāmataṇhaṃ pahāya kāmapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi. So aññe satte passāmi kāmesu avītarāge kāmataṇhāhi khajjamāne kāmapariḷāhena pariḍayhamāne kāme paṭisevante, so tesaṃ na pihemi, na tattha abhiramāmi. Taṃ kissa hetu? Yāhayaṃ, māgaṇḍiya, rati aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi – api dibbaṃ sukhaṃ samadhigayha tiṭṭhati – tāya ratiyā ramamāno hīnassa na pihemi, na tattha abhiramāmi. तुला काय वाटते, मागंडिय? तो देवपुत्र नंदनवनात अप्सरांच्या समुदायाने वेढलेला, पाच दिव्य कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेत असताना, त्या गृहपतीचा किंवा गृहपतीच्या मुलाचा हेवा करेल का, किंवा मानवी पाच कामगुणांकडे अथवा मानवी कामभोगांकडे पुन्हा आकर्षित होईल का? "नाही, हे गोतम. याचे कारण काय? कारण, हे गोतम, मानवी कामभोगांपेक्षा दिव्य कामभोग हे अत्यंत श्रेष्ठ आणि उत्कृष्ट आहेत." तसेच, मागंडिय, पूर्वी जेव्हा मी गृहस्थ होतो, तेव्हा मी पाच कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेत असे: डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या, इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणाऱ्या, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणाऱ्या रूपांचा; कानांनी जाणता येणाऱ्या शब्दांचा... नाकाने जाणता येणाऱ्या गंधांचा... जिभेने जाणता येणाऱ्या रसांचा... शरीराने जाणता येणाऱ्या स्पर्शांचा, जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, सुखद वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि वासना उद्दीपित करणारे होते. नंतरच्या काळात, कामभोगांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, Administrative आस्वादन, त्यांचे दोष आणि त्यांच्यापासून सुटका हे जसे आहे तसे जाणून घेऊन, मी कामतृष्णा (कामतण्हा) सोडून दिली, कामभोगांमुळे होणारा दाह (कामपरिळाह) शांत केला आणि आता मी तृष्णारहित होऊन अंतःकरणात शांत चित्ताने विहरत आहे. मी इतर प्राण्यांना पाहतो, जे कामभोगांविषयीच्या वासनेतून मुक्त झालेले नाहीत, जे कामतृष्णेने ग्रासलेले आहेत, कामभोगांच्या दाहाने जळत आहेत आणि कामभोगांमध्ये मग्न आहेत. मी त्यांचा हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही. याचे कारण काय? कारण, मागंडिय, कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय असा एक आनंद (रती) आहे, जो दिव्य सुखालाही मागे टाकून स्थित आहे. त्या आनंदात रमत असल्यामुळे, मी या हीन (कामभोगांचा) हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही. 213. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, kuṭṭhī puriso arugatto pakkagatto kimīhi khajjamāno nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamāno aṅgārakāsuyā kāyaṃ paritāpeyya. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto bhesajjaṃ kareyya. So taṃ bhesajjaṃ āgamma kuṭṭhehi parimucceyya, arogo assa sukhī serī sayaṃvasī yena kāmaṃ gamo. So aññaṃ kuṭṭhiṃ purisaṃ passeyya arugattaṃ pakkagattaṃ kimīhi khajjamānaṃ nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamānaṃ aṅgārakāsuyā kāyaṃ paritāpentaṃ. २१३. “हे मागंदिय, समजा एखादा कुष्ठरोगी माणूस असेल, ज्याचे शरीर जखमांनी व पुळ्यांनी भरलेले आहे, ज्याला किडे कुरतडत आहेत, जो आपल्या नखांनी जखमांची तोंडे खाजवून सोलत आहे आणि निखाऱ्यांच्या कुंडात (कोळशाच्या धगधगत्या खड्ड्यात) आपले शरीर शेकत आहे. त्याचे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे एखाद्या शल्यचिकित्सक वैद्याला त्याच्या उपचारासाठी बोलावतील. तो शल्यचिकित्सक वैद्य त्याच्यावर औषधोपचार करेल. त्या औषधोपचारामुळे तो कुष्ठरोगातून मुक्त होईल; तो निरोगी, सुखी, स्वतंत्र, स्वतःच्या नियंत्रणात असलेला आणि जिथे पाहिजे तिथे जाणारा बनेल. नंतर तो दुसऱ्या एखाद्या कुष्ठरोगी माणसाला पाहील, ज्याचे शरीर जखमांनी व पुळ्यांनी भरलेले आहे, ज्याला किडे कुरतडत आहेत, जो आपल्या नखांनी जखमांची तोंडे खाजवून सोलत आहे आणि निखाऱ्यांच्या कुंडात आपले शरीर शेकत आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, api nu so puriso amussa kuṭṭhissa purisassa piheyya aṅgārakāsuyā vā bhesajjaṃ paṭisevanāya vā’’ti? ‘‘No [Pg.174] hidaṃ, bho gotama. Taṃ kissa hetu? Roge hi, bho gotama, sati bhesajjena karaṇīyaṃ hoti, roge asati na bhesajjena karaṇīyaṃ hotī’’ti. ‘‘Evameva kho ahaṃ, māgaṇḍiya, pubbe agāriyabhūto samāno pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresiṃ, cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi…pe… ghānaviññeyyehi gandhehi… jivhāviññeyyehi rasehi… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi. So aparena samayena kāmānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā kāmataṇhaṃ pahāya kāmapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi. So aññe satte passāmi kāmesu avītarāge kāmataṇhāhi khajjamāne kāmapariḷāhena pariḍayhamāne kāme paṭisevante. So tesaṃ na pihemi, na tattha abhiramāmi. Taṃ kissa hetu? Yāhayaṃ, māgaṇḍiya, rati, aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi – api dibbaṃ sukhaṃ samadhigayha tiṭṭhati – tāya ratiyā ramamāno hīnassa na pihemi, na tattha abhiramāmi. “तुला काय वाटते, मागंदिय? तो (रोगमुक्त झालेला) माणूस त्या कुष्ठरोगी माणसाच्या निखाऱ्यांच्या कुंडाचा किंवा त्याच्या औषधोपचाराचा हेवा करेल का?” “नाही, आदरणीय गोतम. त्याचे कारण काय? कारण, आदरणीय गोतम, रोग असतानाच औषधाची गरज असते, रोग नसताना औषधाची काहीच गरज नसते.” “तसेच, मागंदिय, पूर्वी जेव्हा मी गृहस्थ म्हणून राहत होतो, तेव्हा मी पाच कामगुणांनी युक्त व संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेत होतो—डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या, इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगत्या, प्रिय वाटणाऱ्या, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रूपांचा; कानांनी जाणता येणाऱ्या शब्दांचा... (तसेच)... नाकाने जाणता येणाऱ्या गंधांचा; जिभेने जाणता येणाऱ्या रसांचा; आणि त्वचेने जाणता येणाऱ्या, इष्ट, कांत, मनाजोगत्या, प्रिय वाटणाऱ्या, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणाऱ्या स्पर्शांचा मी उपभोग घेत होतो. त्यानंतर काही काळाने, कामभोगांचा उदय (उत्पत्ती), अस्त (नाश), आस्वाद (सुख), आदीनव (दोष/धोका) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणून, कामतृष्णा सोडून देऊन, कामभोगांमुळे होणारा दाह शांत करून, मी तृष्णारहित होऊन अंतःकरणात शांत चित्ताने विहरत आहे. मी इतर प्राण्यांना कामभोगांमध्ये आसक्त असलेले, कामतृष्णेने ग्रासलेले, कामदाहाने होरपळत असलेले आणि कामभोगांचे सेवन करताना पाहतो. मी त्यांचा हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही. त्याचे कारण काय? कारण, मागंदिय, कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय जी एक प्रसन्नता (रती) आहे—जी दिव्य सुखालाही मागे टाकून स्थित आहे—त्या प्रसन्नतेमध्ये रममाण असल्यामुळे मी या हीन (कनिष्ठ) गोष्टींचा हेवा करत नाही, किंवा त्यात रमत नाही.” 214. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, kuṭṭhī puriso arugatto pakkagatto kimīhi khajjamāno nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamāno aṅgārakāsuyā kāyaṃ paritāpeyya. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto bhesajjaṃ kareyya. So taṃ bhesajjaṃ āgamma kuṭṭhehi parimucceyya, arogo assa sukhī serī sayaṃvasī yena kāmaṃ gamo. Tamenaṃ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍheyyuṃ. २१४. “समजा, मागंदिय, एखादा कुष्ठरोगी माणूस असेल, ज्याचे शरीर जखमांनी व पुळ्यांनी भरलेले आहे, ज्याला किडे कुरतडत आहेत, जो आपल्या नखांनी जखमांची तोंडे खाजवून सोलत आहे आणि निखाऱ्यांच्या कुंडात आपले शरीर शेकत आहे. त्याचे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे एखाद्या शल्यचिकित्सक वैद्याला त्याच्या उपचारासाठी बोलावतील. तो शल्यचिकित्सक वैद्य त्याच्यावर औषधोपचार करेल. त्या औषधोपचारामुळे तो कुष्ठरोगातून मुक्त होईल; तो निरोगी, सुखी, स्वतंत्र, स्वतःच्या नियंत्रणात असलेला आणि जिथे पाहिजे तिथे जाणारा बनेल. नंतर दोन बलवान माणसांनी त्याला दोन्ही हातांना धरून धगधगत्या निखाऱ्यांच्या कुंडाकडे ओढले तर—” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, api nu so puriso iti citiceva kāyaṃ sannāmeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asu hi, bho gotama, aggi dukkhasamphasso ceva mahābhitāpo ca mahāpariḷāho cā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, idāneva nu kho so aggi dukkhasamphasso ceva mahābhitāpo ca mahāpariḷāho ca udāhu pubbepi so aggi dukkhasamphasso ceva mahābhitāpo ca mahāpariḷāho cā’’ti? ‘‘Idāni ceva, bho gotama, so aggi dukkhasamphasso ceva mahābhitāpo [Pg.175] ca mahāpariḷāho ca, pubbepi so aggi dukkhasamphasso ceva mahābhitāpo ca mahāpariḷāho ca. Asu ca, bho gotama, kuṭṭhī puriso arugatto pakkagatto kimīhi khajjamāno nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamāno upahatindriyo dukkhasamphasseyeva aggismiṃ sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthā’’ti. ‘‘Evameva kho, māgaṇḍiya, atītampi addhānaṃ kāmā dukkhasamphassā ceva mahābhitāpā ca mahāpariḷāhā ca, anāgatampi addhānaṃ kāmā dukkhasamphassā ceva mahābhitāpā ca mahāpariḷāhā ca, etarahipi paccuppannaṃ addhānaṃ kāmā dukkhasamphassā ceva mahābhitāpā ca mahāpariḷāhā ca. Ime ca, māgaṇḍiya, sattā kāmesu avītarāgā kāmataṇhāhi khajjamānā kāmapariḷāhena pariḍayhamānā upahatindriyā dukkhasamphassesuyeva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthuṃ. “तुला काय वाटते, मागंदिय? तो माणूस आपले शरीर इकडेतिकडे वळवून वाचवण्याचा प्रयत्न करेल का?” “होय, आदरणीय गोतम.” “त्याचे कारण काय?” “कारण, आदरणीय गोतम, ती आग अत्यंत दुःखद स्पर्श असणारी, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारी आहे.” “तुला काय वाटते, मागंदिय? ती आग केवळ आताच दुःखद स्पर्श असणारी, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारी आहे की पूर्वीही ती आग तशीच दुःखद स्पर्श असणारी, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारी होती?” “आदरणीय गोतम, ती आग आताही दुःखद स्पर्श असणारी, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारी आहे आणि पूर्वीही ती तशीच दुःखद स्पर्श असणारी, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारी होती. परंतु, आदरणीय गोतम, तो कुष्ठरोगी माणूस, ज्याचे शरीर जखमांनी व पुळ्यांनी भरलेले होते, ज्याला किडे कुरतडत होते, जो आपल्या नखांनी जखमांची तोंडे खाजवून सोलत होता, त्याची इंद्रिये निकामी झाली असल्यामुळे, त्या दुःखद स्पर्श असणाऱ्या आगीमध्येच त्याला ‘सुख’ वाटत होते, अशी त्याची विपरीत संज्ञा झाली होती.” “तसेच, मागंदिय, भूतकाळातही कामभोग हे दुःखद स्पर्श असणारे, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारे होते; भविष्यकाळातही कामभोग हे दुःखद स्पर्श असणारे, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारे असतील; आणि वर्तमानकाळातही कामभोग हे दुःखद स्पर्श असणारे, अत्यंत उष्ण आणि तीव्र दाह निर्माण करणारे आहेत. परंतु, मागंदिय, हे प्राणी कामभोगांमधील राग नष्ट न झाल्यामुळे, कामतृष्णेने ग्रासलेले असल्यामुळे, कामदाहाने होरपळत असल्यामुळे आणि त्यांची इंद्रिये निकामी झाली असल्यामुळे, दुःखद स्पर्श असणाऱ्या कामभोगांमध्येच त्यांना ‘सुख’ वाटत आहे, अशी त्यांची विपरीत संज्ञा झाली आहे.” 215. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, kuṭṭhī puriso arugatto pakkagatto kimīhi khajjamāno nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamāno aṅgārakāsuyā kāyaṃ paritāpeti. Yathā yathā kho, māgaṇḍiya, asu kuṭṭhī puriso arugatto pakkagatto kimīhi khajjamāno nakhehi vaṇamukhāni vippatacchamāno aṅgārakāsuyā kāyaṃ paritāpeti tathā tathā’ssa tāni vaṇamukhāni asucitarāni ceva honti duggandhatarāni ca pūtikatarāni ca, hoti ceva kāci sātamattā assādamattā – yadidaṃ vaṇamukhānaṃ kaṇḍūvanahetu; evameva kho, māgaṇḍiya, sattā kāmesu avītarāgā kāmataṇhāhi khajjamānā kāmapariḷāhena ca pariḍayhamānā kāme paṭisevanti. Yathā yathā kho, māgaṇḍiya, sattā kāmesu avītarāgā kāmataṇhāhi khajjamānā kāmapariḷāhena ca pariḍayhamānā kāme paṭisevanti tathā tathā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ kāmataṇhā ceva pavaḍḍhati, kāmapariḷāhena ca pariḍayhanti, hoti ceva sātamattā assādamattā – yadidaṃ pañcakāmaguṇe paṭicca. २१५. “समजा, मागंदिय, एखादा कुष्ठरोगी माणूस असेल, ज्याचे शरीर जखमांनी व पुळ्यांनी भरलेले आहे, ज्याला किडे कुरतडत आहेत, जो आपल्या नखांनी जखमांची तोंडे खाजवून सोलत आहे आणि निखाऱ्यांच्या कुंडात आपले शरीर शेकतो. मागंदिय, जसा जसा तो कुष्ठरोगी माणूस... निखाऱ्यांच्या कुंडात आपले शरीर शेकतो, तशी तशी त्याच्या जखमांची तोंडे अधिकच अस्वच्छ, अधिक दुर्गंधीयुक्त आणि अधिक सडलेली होतात; तरीही जखमा खाजवल्यामुळे त्याला काही प्रमाणात सुख आणि आस्वाद मिळाल्यासारखे वाटते. तसेच, मागंदिय, जे प्राणी कामभोगांमधील राग नष्ट न झाल्यामुळे, कामतृष्णेने ग्रासलेले असल्यामुळे आणि कामदाहाने होरपळत असल्यामुळे कामभोगांचे सेवन करतात; मागंदिय, जसे जसे ते प्राणी कामभोगांचे सेवन करतात, तशी तशी त्या त्या प्राण्यांची कामतृष्णा अधिकच वाढते आणि ते कामदाहाने अधिकच होरपळतात; तरीही पाच कामगुणांवर अवलंबून राहिल्यामुळे त्यांना काही प्रमाणात सुख आणि आस्वाद मिळाल्यासारखे वाटते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, api nu te diṭṭho vā suto vā rājā vā rājamahāmatto vā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricārayamāno kāmataṇhaṃ appahāya kāmapariḷāhaṃ appaṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto vihāsi vā viharati vā viharissati vā’’ti[Pg.176]? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, māgaṇḍiya! Mayāpi kho etaṃ, māgaṇḍiya, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ rājā vā rājamahāmatto vā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricārayamāno kāmataṇhaṃ appahāya kāmapariḷāhaṃ appaṭivinodetvā vigatapipāso ajjhattaṃ vūpasantacitto vihāsi vā viharati vā viharissati vā. Atha kho, māgaṇḍiya, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vigatapipāsā ajjhattaṃ vūpasantacittā vihāsuṃ vā viharanti vā viharissanti vā sabbe te kāmānaṃyeva samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā kāmataṇhaṃ pahāya kāmapariḷāhaṃ paṭivinodetvā vigatapipāsā ajjhattaṃ vūpasantacittā vihāsuṃ vā viharanti vā viharissanti vā’’ti. Atha kho bhagavā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – “तुला काय वाटते, मागंडिय? तू कधी असा एखादा राजा किंवा राजाचा महाअमात्य पाहिला किंवा ऐकला आहेस का, जो पाच कामगुणांनी परिपूर्ण, समृद्ध आणि त्यातच रममाण झालेला असून, कामतृष्णेचा त्याग न करता, कामदाहाचे (कामज्वराचे) शमन न करता, तृष्णारहित होऊन, अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून राहिला आहे, राहत आहे किंवा राहील?” “नाही, हे गौतम.” “उत्तम, मागंडिय! मीसुद्धा, मागंडिय, असा एखादा राजा किंवा राजाचा महाअमात्य कधी पाहिलेला नाही किंवा ऐकलेला नाही, जो पाच कामगुणांनी परिपूर्ण, समृद्ध आणि त्यातच रममाण झालेला असून, कामतृष्णेचा त्याग न करता, कामदाहाचे शमन न करता, तृष्णारहित होऊन, अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून राहिला आहे, राहत आहे किंवा राहील. परंतु, मागंडिय, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण तृष्णारहित होऊन, अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून राहिले आहेत, राहत आहेत किंवा राहतील, त्या सर्वांनी कामभोगांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणून, कामतृष्णेचा त्याग करून, कामदाहाचे शमन करून, तृष्णारहित होऊन, अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून राहिले आहेत, राहत आहेत किंवा राहतील.” त्यानंतर भगवंतांनी त्या वेळी हे उदान उद्गारले— ‘‘Ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ; Aṭṭhaṅgiko ca maggānaṃ, khemaṃ amatagāmina’’nti. “आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे; आणि मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग हा क्षेमकारक व अमृतगामी आहे.” 216. Evaṃ vutte, māgaṇḍiyo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ bhotā gotamena – ‘ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukha’nti. Mayāpi kho etaṃ, bho gotama, sutaṃ pubbakānaṃ paribbājakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukha’nti; tayidaṃ, bho gotama, sametī’’ti. ‘‘Yaṃ pana te etaṃ, māgaṇḍiya, sutaṃ pubbakānaṃ paribbājakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukha’nti, katamaṃ taṃ ārogyaṃ, katamaṃ taṃ nibbāna’’nti? Evaṃ vutte, māgaṇḍiyo paribbājako sakāneva sudaṃ gattāni pāṇinā anomajjati – ‘‘idantaṃ, bho gotama, ārogyaṃ, idantaṃ nibbānaṃ. Ahañhi, bho gotama, etarahi arogo sukhī, na maṃ kiñci ābādhatī’’ti. २१६. असे म्हटले असता, मागंडिय परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला, “आश्चर्य आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! आपण, हे गौतम, किती सुभाषित (सुंदर रीतीने) सांगितले आहे— ‘आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे.’ मीसुद्धा, हे गौतम, पूर्वीच्या परिव्राजकांच्या आचार्य आणि आचार्यांच्या आचार्यांकडून असे बोलताना ऐकले आहे— ‘आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे.’ हे गौतम, हे आपले म्हणणे माझ्या ऐकण्याशी जुळते.” “पण मागंडिय, जे तू पूर्वीच्या परिव्राजकांच्या आचार्य आणि आचार्यांच्या आचार्यांकडून बोलताना ऐकले आहेस की— ‘आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे’, ते आरोग्य कोणते आणि ते निब्बान कोणते?” असे विचारले असता, मागंडिय परिव्राजकाने आपल्याच शरीराच्या अवयवांना हाताने स्पर्श केला आणि म्हणाला, “हेच ते आरोग्य, हे गौतम, आणि हेच ते निब्बान. कारण, हे गौतम, मी सध्या निरोगी व सुखी आहे, मला कोणतीही व्याधी पीडित करत नाही.” 217. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, jaccandho puriso; so na passeyya kaṇhasukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakarūpāni, na passeyya candimasūriye. So suṇeyya cakkhumato bhāsamānassa – ‘chekaṃ vata, bho[Pg.177], odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti! So odātapariyesanaṃ careyya. Tamenaṃ aññataro puriso telamalikatena sāhuḷicīrena vañceyya – ‘idaṃ te, ambho purisa, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti. So taṃ paṭiggaṇheyya, paṭiggahetvā pārupeyya, pārupetvā attamano attamanavācaṃ nicchāreyya – ‘chekaṃ vata, bho, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti! २१७. “मागंडिय, समजा एखादा जन्मांध मनुष्य आहे; त्याला काळे व पांढरे रंग दिसू शकत नाहीत, निळे रंग दिसू शकत नाहीत, पिवळे रंग दिसू शकत नाहीत, तांबडे (लाल) रंग दिसू शकत नाहीत, जांभळे रंग दिसू शकत नाहीत, सखल-समतल जागा दिसू शकत नाही, ताऱ्यांचे रूप दिसू शकत नाही आणि चंद्र-सूर्यही दिसू शकत नाहीत. त्याने डोळस माणसाला असे बोलताना ऐकले की— ‘अरे मित्रा, हे पांढरे वस्त्र किती सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे!’ तो पांढऱ्या वस्त्राच्या शोधात निघेल. मग एखादा दुसरा मनुष्य त्याला तेलाने माखलेल्या, मळकट काळ्या लोकरीच्या कपड्याने फसवेल आणि म्हणेल— ‘हे घे, माणसा, हे तुझे पांढरे वस्त्र, जे अत्यंत सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे.’ तो त्याचा स्वीकार करेल, ते परिधान करेल आणि संतुष्ट होऊन आनंदाने उद्गार काढेल— ‘अरे मित्रा, हे पांढरे वस्त्र किती सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे!’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, api nu so jaccandho puriso jānanto passanto amuṃ telamalikataṃ sāhuḷicīraṃ paṭiggaṇheyya, paṭiggahetvā pārupeyya, pārupetvā attamano attamanavācaṃ nicchāreyya – ‘chekaṃ vata, bho, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti udāhu cakkhumato saddhāyā’’ti? ‘‘Ajānanto hi, bho gotama, apassanto so jaccandho puriso amuṃ telamalikataṃ sāhuḷicīraṃ paṭiggaṇheyya, paṭiggahetvā pārupeyya, pārupetvā attamano attamanavācaṃ nicchāreyya – ‘chekaṃ vata, bho, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti, cakkhumato saddhāyā’’ti. ‘‘Evameva kho, māgaṇḍiya, aññatitthiyā paribbājakā andhā acakkhukā ajānantā ārogyaṃ, apassantā nibbānaṃ, atha ca panimaṃ gāthaṃ bhāsanti – ‘ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukha’nti. Pubbakehesā, māgaṇḍiya, arahantehi sammāsambuddhehi gāthā bhāsitā – “तुला काय वाटते, मागंडिय? तो जन्मांध मनुष्य जाणून आणि पाहून त्या तेलाने माखलेल्या मळकट काळ्या लोकरीच्या कपड्याचा स्वीकार करेल का, तो परिधान करेल का, आणि संतुष्ट होऊन आनंदाने उद्गार काढेल का की— ‘अरे मित्रा, हे पांढरे वस्त्र किती सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे!’ की केवळ त्या डोळस माणसाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून असे करेल?” “हे गौतम, तो जन्मांध मनुष्य न जाणता आणि न पाहता, केवळ त्या डोळस माणसाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून त्या तेलाने माखलेल्या मळकट काळ्या लोकरीच्या कपड्याचा स्वीकार करेल, तो परिधान करेल आणि संतुष्ट होऊन आनंदाने उद्गार काढेल की— ‘अरे मित्रा, हे पांढरे वस्त्र किती सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे!’” “त्याचप्रमाणे, मागंडिय, इतर पंथांचे परिव्राजक आंधळे व प्रज्ञाचक्षू नसलेले आहेत. ते आरोग्याला जाणत नाहीत, निब्बानाला पाहत नाहीत, तरीही ते ही गाथा म्हणतात— ‘आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे.’ मागंडिय, ही गाथा पूर्वीच्या अर्हंत सम्यक्संबुद्धांनी म्हटली होती— ‘Ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ; Aṭṭhaṅgiko ca maggānaṃ, khemaṃ amatagāmina’nti. ‘आरोग्य हा परम लाभ आहे, निब्बान हे परम सुख आहे; आणि मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग हा क्षेमकारक व अमृतगामी आहे.’ 218. ‘‘Sā etarahi anupubbena puthujjanagāthā. Ayaṃ kho pana, māgaṇḍiya, kāyo rogabhūto gaṇḍabhūto sallabhūto aghabhūto ābādhabhūto, so tvaṃ imaṃ kāyaṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ sallabhūtaṃ aghabhūtaṃ ābādhabhūtaṃ – ‘idantaṃ, bho gotama, ārogyaṃ, idantaṃ nibbāna’nti vadesi. Tañhi te, māgaṇḍiya, ariyaṃ cakkhuṃ natthi yena tvaṃ ariyena cakkhunā ārogyaṃ jāneyyāsi, nibbānaṃ passeyyāsī’’ti. ‘‘Evaṃ pasanno ahaṃ bhoto gotamassa! Pahoti me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ ārogyaṃ jāneyyaṃ, nibbānaṃ passeyya’’nti. २१८. “ती गाथा आता परंपरेने सामान्य लोकांची (पृथग्जनांची) गाथा बनली आहे. परंतु, मागंडिय, हे शरीर तर रोगरूप, गंडारूप (गळूसारखे), शल्यरूप (काट्यासारखे), दुःखरूप आणि व्याधिरूप आहे. अशा या रोगरूप, गंडारूप, शल्यरूप, दुःखरूप आणि व्याधिरूप शरीराला तू— ‘हेच ते आरोग्य, हे गौतम, आणि हेच ते निब्बान’ असे म्हणत आहेस. कारण, मागंडिय, तुझ्याकडे ते आर्यचक्षू नाही, ज्या आर्यचक्षूने तू आरोग्याला जाणू शकशील आणि निब्बानाला पाहू शकशील.” “अशा प्रकारे मी आदरणीय गौतमांवर प्रसन्न झालो आहे! आदरणीय गौतम मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करण्यास समर्थ आहेत, ज्याने मी आरोग्याला जाणू शकेन आणि निब्बानाला पाहू शकेन.” 219. ‘‘Seyyathāpi[Pg.178], māgaṇḍiya, jaccandho puriso; so na passeyya kaṇhasukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakarūpāni, na passeyya candimasūriye. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto bhesajjaṃ kareyya. So taṃ bhesajjaṃ āgamma na cakkhūni uppādeyya, na cakkhūni visodheyya. Taṃ kiṃ maññasi, māgaṇḍiya, nanu so vejjo yāvadeva kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Evameva kho, māgaṇḍiya, ahañce te dhammaṃ deseyyaṃ – ‘idantaṃ ārogyaṃ, idantaṃ nibbāna’nti, so tvaṃ ārogyaṃ na jāneyyāsi, nibbānaṃ na passeyyāsi. So mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’’ti. ‘‘Evaṃ pasanno ahaṃ bhoto gotamassa. Pahoti me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ ārogyaṃ jāneyyaṃ, nibbānaṃ passeyya’’nti. २१९. “समजा, मागंडिय, एखादा जन्मांध माणूस आहे; तो काळे व पांढरे रंग पाहू शकत नाही, निळे रंग पाहू शकत नाही, पिवळे रंग पाहू शकत नाही, तांबडे रंग पाहू शकत नाही, मंजिष्ठ (गडद तांबडे) रंग पाहू शकत नाही, सम-विषम जागा पाहू शकत नाही, ताऱ्यांचे रूप पाहू शकत नाही, चंद्र-सूर्य पाहू शकत नाही. त्याचे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे एखाद्या शल्यचिकित्सक वैद्याला उपचारासाठी बोलावतील. तो शल्यचिकित्सक वैद्य त्याच्यावर औषधोपचार करेल. परंतु, त्या औषधामुळे त्याचे डोळे बरे होणार नाहीत किंवा डोळे स्वच्छ होणार नाहीत. मागंडिय, तुला काय वाटते? तो वैद्य केवळ थकवा आणि त्रासाचाच वाटेकरी ठरेल ना?” - “होय, आदरणीय गोतमा.” - “त्याचप्रमाणे, मागंडिय, जर मी तुला ‘हे ते आरोग्य आहे, हे ते निब्बान आहे’ असा धम्म उपदेशिला, तर तुला आरोग्याची जाण होणार नाही आणि निब्बान दिसणार नाही. तो केवळ माझा थकवा आणि माझाच त्रास ठरेल.” - “आदरणीय गोतमांवर माझा असा विश्वास आहे. आदरणीय गोतम मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करण्यास समर्थ आहेत, जेणेकरून मला आरोग्याची जाण होईल आणि निब्बान दिसेल.” 220. ‘‘Seyyathāpi, māgaṇḍiya, jaccandho puriso; so na passeyya kaṇhasukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakarūpāni, na passeyya candimasūriye. So suṇeyya cakkhumato bhāsamānassa – ‘chekaṃ vata, bho, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti! So odātapariyesanaṃ careyya. Tamenaṃ aññataro puriso telamalikatena sāhuḷicīrena vañceyya – ‘idaṃ te, ambho purisa, odātaṃ vatthaṃ abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti. So taṃ paṭiggaṇheyya, paṭiggahetvā pārupeyya. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto bhesajjaṃ kareyya – uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ natthukammaṃ. So taṃ bhesajjaṃ āgamma cakkhūni uppādeyya, cakkhūni visodheyya. Tassa saha cakkhuppādā yo amusmiṃ telamalikate sāhuḷicīre chandarāgo so pahīyetha. Tañca naṃ purisaṃ amittatopi daheyya, paccatthikatopi daheyya, api ca jīvitā voropetabbaṃ maññeyya – ‘dīgharattaṃ vata, bho, ahaṃ iminā purisena telamalikatena sāhuḷicīrena nikato vañcito paluddho – idaṃ te, ambho purisa, odātaṃ vatthaṃ [Pg.179] abhirūpaṃ nimmalaṃ sucī’ti. Evameva kho, māgaṇḍiya, ahañce te dhammaṃ deseyyaṃ – ‘idantaṃ ārogyaṃ, idantaṃ nibbāna’nti. So tvaṃ ārogyaṃ jāneyyāsi, nibbānaṃ passeyyāsi. Tassa te saha cakkhuppādā yo pañcasupādānakkhandhesu chandarāgo so pahīyetha; api ca te evamassa – ‘dīgharattaṃ vata, bho, ahaṃ iminā cittena nikato vañcito paluddho. Ahañhi rūpaṃyeva upādiyamāno upādiyiṃ, vedanaṃyeva upādiyamāno upādiyiṃ, saññaṃyeva upādiyamāno upādiyiṃ, saṅkhāreyeva upādiyamāno upādiyiṃ, viññāṇaṃyeva upādiyamāno upādiyiṃ. Tassa me upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti; evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’’ti. ‘‘Evaṃ pasanno ahaṃ bhoto gotamassa! Pahoti me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ imamhā āsanā anandho vuṭṭhaheyya’’nti. २२०. “समजा, मागंडिय, एखादा जन्मांध माणूस आहे; तो काळे व पांढरे रंग पाहू शकत नाही, निळे रंग पाहू शकत नाही, पिवळे रंग पाहू शकत नाही, तांबडे रंग पाहू शकत नाही, मंजिष्ठ रंग पाहू शकत नाही, सम-विषम जागा पाहू शकत नाही, ताऱ्यांचे रूप पाहू शकत नाही, चंद्र-सूर्य पाहू शकत नाही. त्याने डोळस माणसाचे असे बोलणे ऐकले की, ‘अरे वा! हे पांढरे वस्त्र किती सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ आहे!’ आणि तो पांढऱ्या वस्त्राच्या शोधात फिरू लागला. तेव्हा एका माणसाने त्याला तेलाने माखलेल्या, जाड्याभरड्या मळकट वस्त्राने फसवले की, ‘हे भल्या माणसा, हे तुझ्यासाठी सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ पांढरे वस्त्र आहे.’ त्याने ते स्वीकारले आणि पांघरले. त्याचे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे एखाद्या शल्यचिकित्सक वैद्याला उपचारासाठी बोलावतील. तो शल्यचिकित्सक वैद्य त्याच्यावर औषधोपचार करेल - जसे की उर्ध्वविरेचन (उलटीचे औषध), अधोविरेचन (जुलाबाचे औषध), अंजन, प्रत्यंजन आणि नस्यकर्म. त्या औषधामुळे त्याचे डोळे बरे होतील आणि स्वच्छ होतील. डोळे बरे होताच, त्या तेलाने माखलेल्या मळकट वस्त्रावरील त्याची आसक्ती (छंदराग) नष्ट होईल. आणि तो त्या माणसाला आपला शत्रू मानू लागेल, वैरी मानू लागेल, इतकेच नव्हे तर त्याला जिवानिशी मारून टाकावे असे त्याला वाटेल - ‘अरेरे! या माणसाने मला तेलाने माखलेल्या मळकट वस्त्राने दीर्घकाळ फसवले, ठकवले आणि भुलवले, जेव्हा तो म्हणाला होता: “हे भल्या माणसा, हे तुझ्यासाठी सुंदर, डागविरहित आणि स्वच्छ पांढरे वस्त्र आहे.”’ त्याचप्रमाणे, मागंडिय, जर मी तुला ‘हे ते आरोग्य आहे, हे ते निब्बान आहे’ असा धम्म उपदेशिला, तर तुला आरोग्याची जाण होईल आणि निब्बान दिसेल. तुला दृष्टी प्राप्त होताच, तुझी पाच उपादानस्कंधांमधील आसक्ती (छंदराग) नष्ट होईल; आणि तुला असे वाटेल - ‘अरेरे! या चित्ताने मला दीर्घकाळ फसवले, ठकवले आणि भुलवले. मी रूपालाच धरून राहिलो, वेदनेलाच धरून राहिलो, संज्ञेलाच धरून राहिलो, संस्कारांनाच धरून राहिलो, विज्ञानालाच धरून राहिलो. माझ्या या उपादानामुळे भव उत्पन्न होतो, भवामुळे जाती (जन्म), जातीमुळे जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या केवळ दुःखसमूहाचा (दुःखस्कंधाचा) उदय होतो.’ आदरणीय गोतमांवर माझा असा विश्वास आहे! आदरणीय गोतम मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करण्यास समर्थ आहेत, जेणेकरून मी या आसनावरून अंध न राहता उठेन.” 221. ‘‘Tena hi tvaṃ, māgaṇḍiya, sappurise bhajeyyāsi. Yato kho tvaṃ, māgaṇḍiya, sappurise bhajissasi tato tvaṃ, māgaṇḍiya, saddhammaṃ sossasi; yato kho tvaṃ, māgaṇḍiya, saddhammaṃ sossasi tato tvaṃ, māgaṇḍiya, dhammānudhammaṃ paṭipajjissasi; yato kho tvaṃ, māgaṇḍiya, dhammānudhammaṃ paṭipajjissasi tato tvaṃ, māgaṇḍiya, sāmaṃyeva ñassasi, sāmaṃ dakkhissasi – ime rogā gaṇḍā sallā; idha rogā gaṇḍā sallā aparisesā nirujjhanti. Tassa me upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti; evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. २२१. “तसे असेल तर, मागंडिय, तू सत्पुरुषांची संगत कर. मागंडिय, जेव्हा तू सत्पुरुषांची संगत करशील, तेव्हा तू सद्धम्म ऐकशील; मागंडिय, जेव्हा तू सद्धम्म ऐकशील, तेव्हा तू धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती) करशील; मागंडिय, जेव्हा तू धम्मानुकूल आचरण करशील, तेव्हा तू स्वतःच जाणशील, स्वतःच पाहशील - ‘हे रोग आहेत, हे गंड (गळू) आहेत, हे शल्य (बाण) आहेत; येथे हे रोग, गंड आणि शल्य पूर्णपणे निरुद्ध होतात. माझ्या उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो, भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो, जातीच्या निरोधाने जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्स आणि उपायास निरुद्ध होतात. अशा प्रकारे या केवळ दुःखसमूहाचा (दुःखस्कंधाचा) निरोध होतो.’” 222. Evaṃ vutte, māgaṇḍiyo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca[Pg.180]. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, māgaṇḍiya, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati; catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ, ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya; ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu, upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. Alattha kho māgaṇḍiyo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā māgaṇḍiyo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā māgaṇḍiyo arahataṃ ahosīti. २२२. असे म्हटले असता, मागंडिय परिव्राजकाने भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे, हे गौतम, एखादी पालथी घातलेली वस्तू उताणी करून दाखवावी, किंवा झाकलेली वस्तू उघडून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसावीत म्हणून अंधारात तेलाचा दिवा धरावा; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला आदरणीय गौतमांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी." "मागंडिय, जो कोणी पूर्वी अन्य पंथाचा असून या धम्म-विनयात प्रवज्जा घेऊ इच्छितो, उपसंपदा घेऊ इच्छितो, तो चार महिने परिवस घालवतो. चार महिन्यांच्या समाप्तीनंतर संतुष्ट चित्त झालेले भिक्खू त्याला भिक्खूभावासाठी प्रवज्जित करतात, उपसंपदा देतात. परंतु, येथे मला व्यक्ती-व्यक्तींमधील भिन्नता देखील ज्ञात आहे." "भंते, जर पूर्वी अन्य पंथाचे असलेले लोक या धम्म-विनयात प्रवज्जा आणि उपसंपदा मिळवू इच्छिणारे चार महिने परिवस घालवत असतील, आणि चार महिन्यांच्या समाप्तीनंतर संतुष्ट चित्त झालेले भिक्खू त्यांना भिक्खूभावासाठी प्रवज्जित करत असतील व उपसंपदा देत असतील, तर मी चार वर्षे परिवस घालवीन. चार वर्षांच्या समाप्तीनंतर संतुष्ट चित्त झालेले भिक्खू मला प्रवज्जित करोत, भिक्खूभावासाठी उपसंपदा देवोत." मागंडिय परिव्राजकाला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळाली, उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच आयुष्यमान मागंडिय एकटे, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता – ज्यासाठी कुलीन पुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून गृहहीन अवस्थेत प्रवज्जित होतात, त्या ब्रह्मचर्याच्या सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येयाचा याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कार करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरू लागले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे कर्तव्य होते ते पूर्ण केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही शेष राहिलेले नाही,' असे त्यांनी प्रत्यक्ष जाणले. आणि आयुष्यमान मागंडिय अर्हंतांपैकी एक झाले. Māgaṇḍiyasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे मागंडिय सुत्त समाप्त झाले. 6. Sandakasuttaṃ ६. संदक सुत्त 223. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena sandako paribbājako pilakkhaguhāyaṃ paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ pañcamattehi paribbājakasatehi. Atha kho āyasmā ānando sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi – ‘‘āyāmāvuso, yena devakatasobbho tenupasaṅkamissāma guhādassanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Atha kho āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena devakatasobbho tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena sandako paribbājako mahatiyā [Pg.181] paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā. Addasā kho sandako paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha; ayaṃ samaṇassa gotamassa sāvako āgacchati samaṇo ānando. Yāvatā kho pana samaṇassa gotamassa sāvakā kosambiyaṃ paṭivasanti, ayaṃ tesaṃ aññataro samaṇo ānando. Appasaddakāmā kho pana te āyasmanto appasaddavinītā appasaddassa vaṇṇavādino; appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Atha kho te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ. २२३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसंबी येथे घोसित आरामात विहरत होते. त्या वेळी संदक परिव्राजक पिळक्ख गुहेत पाचशेच्या सुमारास मोठ्या परिव्राजक परिषदेसह राहत होता. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून भिक्खूंना म्हणाले – "चला आवुसो, जेथे देवकत सरोवर आहे, तेथे गुहा पाहण्यासाठी जाऊ या." "तसेच आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांच्या शब्दाला होकार दिला. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद अनेक भिक्खूंसह जेथे देवकत सरोवर होते, तेथे गेले. त्या वेळी संदक परिव्राजक मोठ्या परिव्राजक परिषदेसह बसला होता, जी परिषद गोंगाट करणारी, मोठा आवाज करणारी आणि अनेक प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी (तिरच्छानकथा) बोलत होती; जसे की – राजांविषयीची चर्चा, चोरांविषयीची चर्चा, महामात्रांविषयीची चर्चा, सैन्याविषयीची चर्चा, भयाविषयीची चर्चा, युद्धाविषयीची चर्चा, अन्नाविषयीची चर्चा, पेयांविषयीची चर्चा, वस्त्रांविषयीची चर्चा, शय्येविषयीची चर्चा, माळांविषयीची चर्चा, गंधांविषयीची चर्चा, नातेवाईकांविषयीची चर्चा, वाहनांविषयीची चर्चा, गावांविषयीची चर्चा, निगमांविषयीची चर्चा, नगरांविषयीची चर्चा, जनपदांविषयीची चर्चा, स्त्रियांविषयीची चर्चा, शूर पुरुषांविषयीची चर्चा, गल्ल्यांविषयीची चर्चा, पाणवठ्यांविषयीची चर्चा, मृत पूर्वजांविषयीची चर्चा, विविध निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीची चर्चा, समुद्राच्या उत्पत्तीविषयीची चर्चा, आणि लाभ-हानी किंवा अस्तित्त्व-अनस्तित्त्व याविषयीची चर्चा. संदक परिव्राजकाने आयुष्यमान आनंदांना दुरूनच येत असताना पाहिले. पाहून त्याने आपल्या परिषदेला शांत केले – "शांत व्हा, महाशयांनो! आवाज करू नका. श्रमण गौतमांचे श्रावक श्रमण आनंद येत आहेत. कोसंबीमध्ये श्रमण गौतमांचे जेवढे श्रावक राहतात, त्यांपैकी हे एक श्रमण आनंद आहेत. ते आयुष्यमान शांतताप्रिय आहेत, शांततेचे शिक्षण घेतलेले आहेत आणि शांततेची प्रशंसा करणारे आहेत. कदाचित आपली परिषद शांत असल्याचे पाहून ते आपल्याकडे येणे योग्य समजतील." त्यानंतर ते परिव्राजक शांत झाले। 224. Atha kho āyasmā ānando yena sandako paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho sandako paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘etu kho bhavaṃ ānando, svāgataṃ bhoto ānandassa. Cirassaṃ kho bhavaṃ ānando imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu bhavaṃ ānando, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi kho āyasmā ānando paññatte āsane. Sandakopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sandakaṃ paribbājakaṃ āyasmā ānando etadavoca – ‘‘kāyanuttha, sandaka, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Tiṭṭhatesā, bho ānanda, kathā yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā bhoto ānandassa kathā dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Sādhu vata bhavantaṃyeva ānandaṃ paṭibhātu sake ācariyake dhammīkathā’’ti. ‘‘Tena hi, sandaka, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho sandako paribbājako āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca – ‘‘cattārome[Pg.182], sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena abrahmacariyavāsā akkhātā cattāri ca anassāsikāni brahmacariyāni akkhātāni, yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. ‘‘Katame pana te, bho ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro abrahmacariyavāsā akkhātā, yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti? २२४. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे संदक परिव्राजक होता, तेथे गेले. तेव्हा संदक परिव्राजक आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला, “यावे, आयुष्यमान आनंदांचे स्वागत असो! आयुष्यमान आनंदांनी खूप दिवसांनी येथे येण्याची वेळ काढली आहे. आयुष्यमान आनंदांनी आसनावर बसावे, हे आसन तयार केले आहे.” आयुष्यमान आनंद तयार केलेल्या आसनावर बसले. संदक परिव्राजकही एक लहान आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या संदक परिव्राजकाला आयुष्यमान आनंद म्हणाले, “संदक, तुम्ही सध्या कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा अपूर्ण राहिली आहे?” “हे आनंदा, आम्ही सध्या ज्या चर्चेसाठी एकत्र बसलो आहोत, ती चर्चा राहू द्या. आयुष्यमान आनंदांना ही चर्चा नंतरही ऐकणे कठीण होणार नाही. हे अधिक चांगले होईल की आयुष्यमान आनंदांनी स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतांविषयी (धम्माविषयी) धर्मचर्चा सांगावी.” “तर मग, संदक, ऐक, नीट मनन कर, मी सांगतो.” संदक परिव्राजकाने आयुष्यमान आनंदांना प्रतिसाद दिला, “होय, आदरणीय.” आयुष्यमान आनंद म्हणाले, “संदक, त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध भगवंतांनी हे चार 'अब्रह्मचर्यवास' (अपवित्र जीवनमार्ग) सांगितले आहेत आणि चार 'अनाश्वासक ब्रह्मचर्य' (आश्वासक नसलेले ब्रह्मचर्य) सांगितले आहेत; ज्यांमध्ये सुज्ञ मनुष्याने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्म प्राप्त होणार नाही.” “पण हे आनंदा, त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेले ते चार अब्रह्मचर्यवास कोणते आहेत, ज्यांमध्ये सुज्ञ मनुष्याने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्म प्राप्त होणार नाही?” 225. ‘‘Idha, sandaka, ekacco satthā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paroloko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṅkaroti, pathavī pathavīkāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti, yāvāḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti. Bhassantā āhutiyo; dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchā musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’ti. २२५. “संदक, या जगात एखादा आचार्य अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा असतो – ‘दान नाही, यज्ञ नाही, हवन नाही; चांगल्या व वाईट कर्मांचे कोणतेही फळ किंवा विपाक नसतो; हा लोक नाही, परलोक नाही; माता नाही, पिता नाही; औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नसतात; या जगात असे सम्यक मार्गावर चालणारे, सम्यक प्रतिपन्न श्रमण व ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी हा लोक आणि परलोक स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) प्रत्यक्ष जाणून घोषित केला आहे. हा मनुष्य चार महाभूतांचा बनलेला आहे. जेव्हा तो मृत पावतो, तेव्हा पृथ्वी तत्त्व पृथ्वीमध्ये विलीन होते, जल तत्त्व जलामध्ये विलीन होते, तेज तत्त्व तेजामध्ये विलीन होते, वायू तत्त्व वायूमध्ये विलीन होते आणि इंद्रिये आकाशात विलीन होतात. चार वाहक आणि पाचवी खाट घेऊन लोक प्रेताला वाहून नेतात, स्मशानापर्यंतच त्यांच्या पाऊलखुणा दिसतात. हाडे कबुतराच्या रंगासारखी पांढरी-राखाडी होतात. आहुतींची राख होते. दान देणे हा मूर्खांनी बनवलेला नियम आहे. जे कोणी 'काहीतरी अस्तित्वात आहे' (अस्तित्ववाद) असे म्हणतात, त्यांचे बोलणे व्यर्थ, खोटे आणि बडबड आहे. मूर्ख असो वा पंडित, शरीराच्या नाशानंतर सर्व नष्ट होतात, मृत्यूनंतर काहीही उरत नाही.’ ‘‘Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paroloko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṅkaroti, pathavī pathavīkāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ [Pg.183] anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti, yāvāḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti. Bhassantā āhutiyo; dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchā musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’ti. Sace imassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, akatena me ettha kataṃ, avusitena me ettha vusitaṃ. Ubhopi mayaṃ ettha samasamā sāmaññaṃ pattā, yo cāhaṃ na vadāmi ‘ubho kāyassa bhedā ucchijjissāma, vinassissāma, na bhavissāma paraṃ maraṇā’ti. Atirekaṃ kho panimassa bhoto satthuno naggiyaṃ muṇḍiyaṃ ukkuṭikappadhānaṃ kesamassulocanaṃ yohaṃ puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasanto kāsikacandanaṃ paccanubhonto mālāgandhavilepanaṃ dhārento jātarūparajataṃ sādiyanto iminā bhotā satthārā samasamagatiko bhavissāmi. Abhisamparāyaṃ sohaṃ kiṃ jānanto kiṃ passanto imasmiṃ satthari brahmacariyaṃ carissāmi? ‘So abrahmacariyavāso aya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Ayaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo abrahmacariyavāso akkhāto yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “त्यावर, संदक, सुज्ञ मनुष्य असा विचार करतो – ‘हे आदरणीय आचार्य अशा मताचे आणि अशा दृष्टीचे आहेत – दान नाही, यज्ञ नाही, हवन नाही; चांगल्या व वाईट कर्मांचे कोणतेही फळ किंवा विपाक नसतो; हा लोक नाही, परलोक नाही; माता नाही, पिता नाही; औपपातिक प्राणी नसतात; या जगात असे सम्यक मार्गावर चालणारे, सम्यक प्रतिपन्न श्रमण व ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी हा लोक आणि परलोक स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने प्रत्यक्ष जाणून घोषित केला आहे. हा मनुष्य चार महाभूतांचा बनलेला आहे. जेव्हा तो मृत पावतो, तेव्हा पृथ्वी तत्त्व पृथ्वीमध्ये विलीन होते, जल तत्त्व जलामध्ये विलीन होते, तेज तत्त्व तेजामध्ये विलीन होते, वायू तत्त्व वायूमध्ये विलीन होते आणि इंद्रिये आकाशात विलीन होतात. चार वाहक आणि पाचवी खाट घेऊन लोक प्रेताला वाहून नेतात, स्मशानापर्यंतच त्यांच्या पाऊलखुणा दिसतात. हाडे कबुतराच्या रंगासारखी पांढरी-राखाडी होतात. आहुतींची राख होते. दान देणे हा मूर्खांनी बनवलेला नियम आहे. जे कोणी 'काहीतरी अस्तित्वात आहे' असे म्हणतात, त्यांचे बोलणे व्यर्थ, खोटे आणि बडबड आहे. मूर्ख असो वा पंडित, शरीराच्या नाशानंतर सर्व नष्ट होतात, मृत्यूनंतर काहीही उरत नाही.’ जर या आदरणीय आचार्यांचे म्हणणे खरे असेल, तर मी काहीही न करताच येथे सर्वकाही साध्य केले आहे, आणि ब्रह्मचर्य न पाळताच माझे ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे. आम्ही दोघेही येथे अगदी समान पातळीवर आलो आहोत आणि समान झालो आहोत, जरी मी असे म्हणत नाही की 'आम्ही दोघेही शरीराच्या नाशानंतर नष्ट होऊ, नाहीसे होऊ आणि मृत्यूनंतर उरणार नाही'. या आदरणीय आचार्यांचे नग्न राहणे, मुंडण करणे, उकिडवे बसून तप करणे, केस आणि दाढी उपटणे हे सर्व अतिरिक्त (व्यर्थ) आहे; कारण मी मुलाबाळांनी भरलेल्या घरात राहून, काशीच्या चंदनाचा उपभोग घेत, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे लावत, सोने-चांदी स्वीकारत, या आदरणीय आचार्यांसारखीच गती प्राप्त करणार आहे. मग परलोकाविषयी काय जाणून किंवा काय पाहून मी या आचार्यांच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य पाळू? ‘हा तर अब्रह्मचर्यवास आहे’ असे जाणून तो त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. संदक, त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेला हा पहिला 'अब्रह्मचर्यवास' आहे; ज्यांमध्ये सुज्ञ मनुष्याने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्म प्राप्त होणार नाही.” 226. ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘karoto kārayato chindato chedāpayato pacato pācāpayato socayato socāpayato kilamato kilamāpayato phandato phandāpayato pāṇamatipātayato adinnaṃ ādiyato sandhiṃ chindato nillopaṃ harato ekāgārikaṃ karoto paripanthe tiṭṭhato paradāraṃ gacchato musā bhaṇato karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pacāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi [Pg.184] pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. २२६. “पुन्हा, संदक, या जगात एखादा शास्ता असा वाद मांडणारा आणि अशी दृष्टी असणारा असतो की - ‘जेव्हा एखादा स्वतः करतो किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेतो, स्वतः अंग कापतो किंवा दुसऱ्याकडून कापवून घेतो, स्वतः छळ करतो किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेतो, स्वतः शोक करतो किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावतो, स्वतः क्लेश सहन करतो किंवा दुसऱ्याला क्लेश देतो, स्वतः थरथर कापतो किंवा दुसऱ्याला थरथर कापायला लावतो, प्राणांचा घात करतो, चोरी करतो, घरफोडी करतो, लूटमार करतो, दरोडा घालतो, महामार्गावर दबा धरून बसतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो - तर असे करणाऱ्याकडून कोणतेही पाप घडत नाही. जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने या पृथ्वीवरील प्राण्यांचे तुकडे करून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग केला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या दक्षिण किनाऱ्याने प्राण्यांना मारत, कत्तल करत, अवयव तोडत, तोडायला लावत, छळ करत आणि छळ करायला लावत गेला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. आणि जरी कोणी गंगेच्या उत्तर किनाऱ्याने दान देत, द्यायला लावत, यज्ञ करत, करायला लावत गेला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पुण्य घडत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. दान, इंद्रियसंयम, शील आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य घडत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही.’" ‘‘Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – karoto kārayato chindato chedāpayato pacato pācāpayato socato socāpayato kilamato kilamāpayato phandato phandāpayato pāṇamatipātayato adinnaṃ ādiyato sandhiṃ chindato nillopaṃ harato ekāgārikaṃ karoto paripanthe tiṭṭhato paradāraṃ gacchato musā bhaṇato karoto na karīyati pāpaṃ khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pacāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. Sace imassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, akatena me ettha kataṃ, avusitena me ettha vusitaṃ. Ubhopi mayaṃ ettha samasamā sāmaññaṃ pattā, yo cāhaṃ na vadāmi ‘ubhinnaṃ kurutaṃ na karīyati pāpa’nti. Atirekaṃ kho panimassa bhoto satthuno naggiyaṃ muṇḍiyaṃ ukkuṭikappadhānaṃ kesamassulocanaṃ yohaṃ puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasanto kāsikacandanaṃ paccanubhonto mālāgandhavilepanaṃ dhārento jātarūparajataṃ sādiyanto iminā bhotā satthārā samasamagatiko bhavissāmi. Abhisamparāyaṃ sohaṃ kiṃ jānanto kiṃ passanto imasmiṃ satthari brahmacariyaṃ carissāmi? ‘So abrahmacariyavāso aya’nti iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Ayaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo abrahmacariyavāso akkhāto yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “त्यावर, संदक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो - ‘हा आदरणीय शास्ता असा वाद मांडणारा आणि अशी दृष्टी असणारा आहे की - जेव्हा एखादा स्वतः करतो किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेतो, स्वतः अंग कापतो किंवा दुसऱ्याकडून कापवून घेतो, स्वतः छळ करतो किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेतो, स्वतः शोक करतो किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावतो, स्वतः क्लेश सहन करतो किंवा दुसऱ्याला क्लेश देतो, स्वतः थरथर कापतो किंवा दुसऱ्याला थरथर कापायला लावतो, प्राणांचा घात करतो, चोरी करतो, घरफोडी करतो, लूटमार करतो, दरोडा घालतो, महामार्गावर दबा धरून बसतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो - तर असे करणाऱ्याकडून कोणतेही पाप घडत नाही. जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने या पृथ्वीवरील प्राण्यांचे तुकडे करून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग केला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या दक्षिण किनाऱ्याने प्राण्यांना मारत, कत्तल करत, अवयव तोडत, तोडायला लावत, छळ करत आणि छळ करायला लावत गेला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. आणि जरी कोणी गंगेच्या उत्तर किनाऱ्याने दान देत, द्यायला लावत, यज्ञ करत, करायला लावत गेला, तरीही त्यामुळे कोणतेही पुण्य घडत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. दान, इंद्रियसंयम, शील आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य घडत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही.’ जर या आदरणीय शास्त्याचे वचन सत्य असेल, तर मी येथे काहीही न करताच माझे सर्व काही केले गेले आहे, आणि ब्रह्मचर्य न पाळताच माझे ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे. आम्ही दोघेही येथे अगदी समान पातळीवर आलो आहोत, जरी मी असे म्हणत नाही की ‘दोघांनी केलेल्या कर्माने पाप घडत नाही’. परंतु या आदरणीय शास्त्याचे नग्न राहणे, मुंडण करणे, उकिडवे बसून तप करणे आणि केस-दाढी उपटणे हे सर्व निरर्थक आहे; कारण मी तर पत्नी आणि मुलांनी युक्त अशा घरात राहणारा, काशीच्या चंदनाचा उपभोग घेणारा, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे धारण करणारा, सोने-चांदी स्वीकारणारा असूनही परलोकात या आदरणीय शास्त्यासारखीच गती प्राप्त करणार आहे. अशा वेळी, मी परलोकाविषयी काय जाणून आणि काय पाहून या शास्त्याच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य पाळू? ‘हा ब्रह्मचर्य नसलेला वास आहे’ असे ओळखून तो त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. संदक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सांगितलेला हा दुसरा अब्रह्मचर्यवास आहे, जिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर तो तिथे राहिला, तर तो न्याय्य, कुशल धर्माची प्राप्ती करू शकत नाही।” 227. ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā [Pg.185] saṃkilissanti; natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhanti; natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo; sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. २२७. “पुन्हा, संदक, या जगात एखादा शास्ता असा वाद मांडणारा आणि अशी दृष्टी असणारा असतो की - ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; प्राणी विनाकारण आणि विनानिमित्त मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; प्राणी विनाकारण आणि विनानिमित्त शुद्ध होतात. कोणतेही बल नाही, कोणतेही वीर्य नाही, मानवी सामर्थ्य नाही, मानवी पुरुषार्थ नाही. सर्व प्राणी, सर्व प्राण असणारे, सर्व उत्पन्न झालेले जीव आणि सर्व सजीव हे विवश, निर्बल आणि वीर्यहीन आहेत; ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन बदलत राहतात आणि सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.’" ‘‘Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo, sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Sace imassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, akatena me ettha kataṃ, avusitena me ettha vusitaṃ. Ubhopi mayaṃ ettha samasamā sāmaññaṃ pattā, yo cāhaṃ na vadāmi ‘ubho ahetū appaccayā visujjhissāmā’ti. Atirekaṃ kho panimassa bhoto satthuno naggiyaṃ muṇḍiyaṃ ukkuṭikappadhānaṃ kesamassulocanaṃ yohaṃ puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasanto kāsikacandanaṃ paccanubhonto mālāgandhavilepanaṃ dhārento jātarūparajataṃ sādiyanto iminā bhotā satthārā samasamagatiko bhavissāmi. Abhisamparāyaṃ sohaṃ kiṃ jānanto kiṃ passanto imasmiṃ satthari brahmacariyaṃ carissāmi? ‘So abrahmacariyavāso aya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Ayaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo abrahmacariyavāso akkhāto yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “त्यावर, संदक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो - ‘हा आदरणीय शास्ता असा वाद मांडणारा आणि अशी दृष्टी असणारा आहे की - प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; प्राणी विनाकारण आणि विनानिमित्त मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; प्राणी विनाकारण आणि विनानिमित्त शुद्ध होतात. कोणतेही बल नाही, कोणतेही वीर्य नाही, मानवी सामर्थ्य नाही, मानवी पुरुषार्थ नाही. सर्व प्राणी, सर्व प्राण असणारे, सर्व उत्पन्न झालेले जीव आणि सर्व सजीव हे विवश, निर्बल आणि वीर्यहीन आहेत; ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन बदलत राहतात आणि सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.’ जर या आदरणीय शास्त्याचे वचन सत्य असेल, तर मी येथे काहीही न करताच माझे सर्व काही केले गेले आहे, आणि ब्रह्मचर्य न पाळताच माझे ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे. आम्ही दोघेही येथे अगदी समान पातळीवर आलो आहोत, जरी मी असे म्हणत नाही की ‘आम्ही दोघेही विनाकारण आणि विनानिमित्त शुद्ध होऊ’. परंतु या आदरणीय शास्त्याचे नग्न राहणे, मुंडण करणे, उकिडवे बसून तप करणे आणि केस-दाढी उपटणे हे सर्व निरर्थक आहे; कारण मी तर पत्नी आणि मुलांनी युक्त अशा घरात राहणारा, काशीच्या चंदनाचा उपभोग घेणारा, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे धारण करणारा, सोने-चांदी स्वीकारणारा असूनही परलोकात या आदरणीय शास्त्यासारखीच गती प्राप्त करणार आहे. अशा वेळी, मी परलोकाविषयी काय जाणून आणि काय पाहून या शास्त्याच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य पाळू? ‘हा ब्रह्मचर्य नसलेला वास आहे’ असे ओळखून तो त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. संदक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सांगितलेला हा तिसरा अब्रह्मचर्यवास आहे, जिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर तो तिथे राहिला, तर तो न्याय्य, कुशल धर्माची प्राप्ती करू शकत नाही।” 228. ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā, te na iñjanti na vipariṇamanti na aññamaññaṃ byābādhenti nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavīkāyo āpokāyo tejokāyo vāyokāyo sukhe dukkhe jīve sattame – ime sattakāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā [Pg.186] animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti na vipariṇamanti na aññamaññaṃ byābādhenti. Nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Tattha natthi hantā vā ghātetā vā sotā vā sāvetā vā viññātā vā viññāpetā vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na koci kañci jīvitā voropeti. Sattannaṃtveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupatati. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca, dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭha purisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgāvāsasate, vīse indriyasate, tiṃse nirayasate, chattiṃsa rajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi, paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantiṃ karissāmīti. Hevaṃ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti, evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’ti. २२८. पुन्हा आणखी, संदक, या जगात काही शास्ता अशा वादाचे आणि अशा दृष्टीचे असतात – 'हे सात काय न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, कोणाकडूनही न निर्माण करवलेले, वंध्य, पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि भक्कम खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहोचवत नाहीत आणि एकमेकांना सुख किंवा दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. ते सात कोणते? पृथ्वी-काय, आप-काय, तेज-काय, वायू-काय, सुख, दुःख आणि सातवा जीव – हे सात काय न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, कोणाकडूनही न निर्माण करवलेले, वंध्य, पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि भक्कम खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहोचवत नाहीत. ते एकमेकांना सुख किंवा दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. तेथे कोणी मारणारा नाही, मारवणारा नाही, ऐकणारा नाही, ऐकवणारा नाही, जाणणारा नाही किंवा जाणवून देणारा नाही. जरी कोणी तीक्ष्ण शस्त्राने एखाद्याचे डोके कापले, तरी कोणी कोणाला जीवे मारत नाही; शस्त्र केवळ या सात कायांच्या मधील पोकळीतून पार होते. चौदा लाख मुख्य योनी, साठशे आणि सहाशे योनी, पाचशे कर्मे, पाच कर्मे, तीन कर्मे, पूर्ण कर्म आणि अर्धे कर्म, बासष्ट प्रतिपदा, बासष्ट अंतर्कल्प, सहा अभिजाती, आठ पुरुषभूमी, एकोणपन्नासशे आजीवक, एकोणपन्नासशे परिव्राजक, एकोणपन्नासशे नाग-निवास, वीसशे इंद्रिये, तीसशे नरक, छत्तीस रजोधातू, सात संज्ञी गर्भ, सात असंज्ञी गर्भ, सात निग्रंथ गर्भ, सात प्रकारचे देव, सात प्रकारचे मनुष्य, सात प्रकारचे पिशाच, सात सरोवरे, सात मोठे डोंगर, सात मोठे कडे, सातशे लहान कडे, सात मोठी स्वप्ने, सातशे लहान स्वप्ने आणि चौऱ्याऐंशी लाख महाकल्प आहेत; ज्यांच्यामधून मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारचक्रात भटकून आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्या मारून दुःखाचा अंत करतील. तेथे असे काही नाही की, "मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने अपरिपक्व कर्माला परिपक्व करीन, किंवा परिपक्व कर्माचा वारंवार अनुभव घेऊन त्याचा नाश करीन." असे काही नाही. सुख आणि दुःख हे मापाने मोजल्यासारखे मर्यादित आहेत. संसार निश्चित आहे, त्यात घट किंवा वाढ होत नाही, उत्कर्ष किंवा अपकर्ष होत नाही. ज्याप्रमाणे फेकून दिलेला दोऱ्याचा गोळा जसा उलगडत जातो तसाच पुढे धावतो, त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारचक्रात भटकून आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्या मारून दुःखाचा अंत करतील.' ‘‘Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti na vipariṇamanti na aññamaññaṃ byābādhenti. Nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavīkāyo āpokāyo tejokāyo vāyokāyo sukhe dukkhe jīve sattame – ime satta kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti na vipariṇamanti na aññamaññaṃ byābādhenti. Nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Tattha natthi hantā vā [Pg.187] ghātetā vā sotā vā sāvetā vā viññātā vā viññāpetā vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na koci kañci jīvitā voropeti. Sattannaṃtveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupatati. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca, dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭha purisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgāvāsasate, vīse indriyasate, tiṃse nirayasate, chattiṃsa rajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi, paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantiṃ karissāmīti, hevaṃ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti, evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’ti. Sace pana imassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, akatena me ettha kataṃ, avusitena me ettha vusitaṃ. Ubhopi mayaṃ ettha samasamā sāmaññaṃ pattā, yo cāhaṃ na vadāmi. ‘Ubho sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissāmā’ti. Atirekaṃ kho panimassa bhoto satthuno naggiyaṃ muṇḍiyaṃ ukkuṭikappadhānaṃ kesamassulocanaṃ yohaṃ puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasanto kāsikacandanaṃ paccanubhonto mālāgandhavilepanaṃ dhārento jātarūparajataṃ sādiyanto iminā bhotā satthārā samasamagatiko bhavissāmi. Abhisamparāyaṃ sohaṃ kiṃ jānanto kiṃ passanto imasmiṃ satthari brahmacariyaṃ carissāmi? ‘So abrahmacariyavāso aya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Ayaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena catuttho abrahmacariyavāso akkhāto yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. तेथे, हे संदक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो – 'हे पूजनीय शास्ते अशा वादाचे व अशा दृष्टीचे आहेत – हे सात काय (समूह) अकृत (न केलेले), अकृत-विधान (न करविलेले), अनिर्मित (न निर्माण केलेले), न निर्माण करविलेले, वंध्य (निष्फळ), कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रकीलासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, परस्परांना बाधा पोहचवत नाहीत. ते परस्परांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. ते सात कोणते? पृथ्वी-काय, आप-काय, तेज-काय, वायू-काय, सुख, दुःख आणि सातवा जीव – हे सात काय अकृत, अकृत-विधान, अनिर्मित, न निर्माण करविलेले, वंध्य, कूटस्थ आणि इंद्रकीलासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, परस्परांना बाधा पोहचवत नाहीत. ते परस्परांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. तेथे मारणारा किंवा मारविणारा नाही, ऐकणारा किंवा ऐकविणारा नाही, जाणणारा किंवा जाणविणारा नाही. जरी कोणी तीक्ष्ण शस्त्राने डोके कापले, तरी कोणी कोणाचा जीव घेत नाही. केवळ सात कायांच्या मधील पोकळीतून शस्त्र पार होते. शिवाय, चौदा लाख सहा हजार सहाशे प्रमुख योनी, पाचशे कर्मे, पाच कर्मे, तीन कर्मे, पूर्ण कर्म आणि अर्धे कर्म, बासष्ट प्रतिपदा, बासष्ट अंतर्कल्प, सहा अभिजाती, आठ पुरुषभूमी, एकोणपन्नासशे आजीवक, एकोणपन्नासशे परिव्राजक, एकोणपन्नासशे नागवास, दोन हजार इंद्रिये, तीन हजार नरक, छत्तीस रजोधातू, सात संज्ञीगर्भ, सात असंज्ञीगर्भ, सात निग्रंथगर्भ, सात देव, सात मनुष्य, सात पिशाच, सात सरोवरे, सात प्रवृत्त, सात प्रपात, सातशे लहान प्रपात, सात स्वप्ने, सातशे लहान स्वप्ने आणि चौऱ्याऐंशी लाख महाकल्प आहेत, ज्यांमधून मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसरण करून (भटकून) दुःखाचा अंत करतील. तेथे असे नाही की, "मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने अपक्व कर्माला पक्व करीन, किंवा पक्व कर्माचा वारंवार अनुभव घेऊन त्याचा नाश करीन." असे काही नाही. सुख आणि दुःख द्रोणाने (मापाने) मोजल्यासारखे मर्यादित आहेत, संसार मर्यादित आहे. त्यात घट किंवा वाढ नाही, उत्कर्ष किंवा अपकर्ष नाही. ज्याप्रमाणे सुताचा गोळा फेकला असता तो उलगडत उलगडतच पुढे जातो, त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसरण करून दुःखाचा अंत करतील.' जर या पूजनीय शास्त्याचे वचन सत्य असेल, तर माझ्याकडून न करताच सर्व काही केले गेले आहे, न आचरताच ब्रह्मचर्य आचरले गेले आहे. आम्ही दोघेही येथे अगदी समान पातळीवर आहोत, समानतेला प्राप्त झालो आहोत, जरी मी असे म्हणत नाही की 'आम्ही दोघेही संसरण करून दुःखाचा अंत करू.' परंतु या पूजनीय शास्त्याचे नग्न राहणे, मुंडण करणे, उकिडवे बसणे, केस आणि दाढी उपटणे हे सर्व अतिरिक्त आहे; कारण मी मुलाबाळांनी गजबजलेल्या घरात राहत, काशीचे चंदन लावत, पुष्पमाला, गंध व विलेपन धारण करत, सोने-चांदी स्वीकारत असूनही, परलोकात या पूजनीय शास्त्यासारखीच गती प्राप्त करणार आहे. मग मी परलोकात काय जाणून किंवा काय पाहून या शास्त्याच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य आचरावे? 'हा अ-ब्रह्मचर्यवास आहे' असे जाणून तो त्या ब्रह्मचर्यापासून विरक्त होऊन निघून जातो. हे संदक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सांगितलेला हा चौथा अ-ब्रह्मचर्यवास आहे, जेथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरू नये, आणि जर आचरले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती होणार नाही. ‘‘Ime [Pg.188] kho te, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro abrahmacariyavāsā akkhātā yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. हे संदक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सांगितलेले हे चार अ-ब्रह्मचर्यवास आहेत, जेथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरू नये, आणि जर आचरले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती होणार नाही. ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro abrahmacariyavāsāva samānā ‘abrahmacariyavāsā’ti akkhātā yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti. Katamāni pana tāni, bho ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāri anassāsikāni brahmacariyāni akkhātāni yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti? आश्चर्य आहे, भन्ते आनंद! अद्भुत आहे, भन्ते आनंद! जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी जे अ-ब्रह्मचर्यवास आहेत त्यांना 'अ-ब्रह्मचर्यवास' म्हणूनच घोषित केले आहे, जेथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरू नये, आणि जर आचरले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती होणार नाही. परंतु, भन्ते आनंद, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेली ती चार 'अनाश्वासिक' (आश्वासनरहित) ब्रह्मचर्ये कोणती आहेत, जेथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरू नये, आणि जर आचरले तरी त्याला योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती होणार नाही? 229. ‘‘Idha, sandaka, ekacco satthā sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So suññampi agāraṃ pavisati, piṇḍampi na labhati, kukkuropi ḍaṃsati, caṇḍenapi hatthinā samāgacchati, caṇḍenapi assena samāgacchati, caṇḍenapi goṇena samāgacchati, itthiyāpi purisassapi nāmampi gottampi pucchati, gāmassapi nigamassapi nāmampi maggampi pucchati. So ‘kimida’nti puṭṭho samāno ‘suññaṃ me agāraṃ pavisitabbaṃ ahosi’, tena pāvisiṃ; ‘piṇḍampi aladdhabbaṃ ahosi’, tena nālatthaṃ; ‘kukkurena ḍaṃsitabbaṃ ahosi’, tenamhi daṭṭho; ‘caṇḍena hatthinā samāgantabbaṃ ahosi’, tena samāgamiṃ; ‘caṇḍena assena samāgantabbaṃ ahosi’, tena samāgamiṃ; ‘caṇḍena goṇena samāgantabbaṃ ahosi’, tena samāgamiṃ; ‘itthiyāpi purisassapi nāmampi gottampi pucchitabbaṃ ahosi’, tena pucchiṃ; ‘gāmassapi nigamassapi nāmampi maggampi pucchitabbaṃ ahosi’, tena pucchinti. Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti…pe… ‘gāmassapi nigamassapi nāmampi maggampi pucchitabbaṃ ahosi, tena pucchi’nti[Pg.189]. So ‘anassāsikaṃ idaṃ brahmacariya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Idaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamaṃ anassāsikaṃ brahmacariyaṃ akkhātaṃ yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. २२९. सन्दक, या जगात काही शास्ता स्वतःला सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी मानतात आणि संपूर्ण ज्ञानदर्शन असल्याचा दावा करतात की—'मी चालत असताना, उभा असताना, झोपलेला असताना किंवा जागा असताना मला सतत आणि निरंतर ज्ञानदर्शन उपस्थित असते.' तो रिकाम्या घरातही प्रवेश करतो, त्याला भिक्षाही मिळत नाही, कुत्राही त्याला चावतो, तो भयानक हत्तीला सामोरा जातो, भयानक घोड्याला सामोरा जातो, भयानक बैलाला सामोरा जातो, स्त्री किंवा पुरुषाचे नाव आणि गोत्र विचारतो, गावाचे किंवा नगराचे नाव आणि मार्ग विचारतो. जेव्हा त्याला विचारले जाते की, 'हे काय आहे?' तेव्हा तो उत्तर देतो—'मला रिकाम्या घरात प्रवेश करणे भाग होते, म्हणून मी प्रवेश केला; मला भिक्षा न मिळणे भाग होते, म्हणून मला ती मिळाली नाही; मला कुत्र्याने चावणे भाग होते, म्हणून तो मला चावला; मला भयानक हत्तीला सामोरे जाणे भाग होते, म्हणून मी त्याला सामोरा गेलो; मला भयानक घोड्याला सामोरे जाणे भाग होते, म्हणून मी त्याला सामोरा गेलो; मला भयानक बैलाला सामोरे जाणे भाग होते, म्हणून मी त्याला सामोरा गेलो; मला स्त्री किंवा पुरुषाचे नाव आणि गोत्र विचारणे भाग होते, म्हणून मी विचारले; मला गावाचे किंवा नगराचे नाव आणि मार्ग विचारणे भाग होते, म्हणून मी विचारले.' तिथे, सन्दक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो—'हे पूजनीय शास्ता स्वतःला सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी मानतात, संपूर्ण ज्ञानदर्शनाचा दावा करतात... (पेय्याल)... गावाचे किंवा नगराचे नाव आणि मार्ग विचारणे भाग होते, म्हणून मी विचारले, असे उत्तर देतात.' तो 'हे ब्रह्मचर्य अनाश्वासक आहे' असे जाणून त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. सन्दक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेले हे पहिले अनाश्वासक ब्रह्मचर्य आहे, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळलेच, तर तो योग्य मार्ग, म्हणजेच कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकणार नाही. 230. ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā anussaviko hoti anussavasacco. So anussavena itihitihaparamparāya piṭakasampadāya dhammaṃ deseti. Anussavikassa kho pana, sandaka, satthuno anussavasaccassa sussutampi hoti dussutampi hoti tathāpi hoti aññathāpi hoti. Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā anussaviko anussavasacco so anussavena itihitihaparamparāya piṭakasampadāya dhammaṃ deseti. Anussavikassa kho pana satthuno anussavasaccassa sussutampi hoti dussutampi hoti tathāpi hoti aññathāpi hoti’. So ‘anassāsikaṃ idaṃ brahmacariya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Idaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyaṃ anassāsikaṃ brahmacariyaṃ akkhātaṃ yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. २३०. पुन्हा दुसरे असे की, सन्दक, या जगात काही शास्ता अनुश्रविक आणि अनुश्रव-सत्य असतात. ते अनुश्रवाने, 'असे ऐकले आहे, तसे ऐकले आहे' अशा परंपरेने आणि पिटक-संपदेने धम्माचा उपदेश करतात. पण सन्दक, जो शास्ता अनुश्रविक आणि अनुश्रव-सत्य असतो, त्याने ऐकलेले काही वेळा चांगले ऐकलेले असते तर काही वेळा वाईट ऐकलेले असते; काही वेळा ते तसेच असते तर काही वेळा ते वेगळे असते. तिथे, सन्दक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो—'हे पूजनीय शास्ता अनुश्रविक आणि अनुश्रव-सत्य आहेत. ते अनुश्रवाने, 'असे ऐकले आहे, तसे ऐकले आहे' अशा परंपरेने आणि पिटक-संपदेने धम्माचा उपदेश करतात. अशा अनुश्रविक आणि अनुश्रव-सत्य शास्त्याने ऐकलेले काही वेळा चांगले ऐकलेले असते तर काही वेळा वाईट ऐकलेले असते; काही वेळा ते तसेच असते तर काही वेळा ते वेगळे असते.' तो 'हे ब्रह्मचर्य अनाश्वासक आहे' असे जाणून त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. सन्दक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेले हे दुसरे अनाश्वासक ब्रह्मचर्य आहे, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळलेच, तर तो योग्य मार्ग, म्हणजेच कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकणार नाही. 231. ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ dhammaṃ deseti. Takkissa kho pana, sandaka, satthuno vīmaṃsissa sutakkitampi hoti duttakkitampi hoti tathāpi hoti aññathāpi hoti. Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā takkī vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ dhammaṃ deseti. Takkissa kho pana satthuno vīmaṃsissa sutakkitampi hoti duttakkitampi hoti tathāpi hoti aññathāpi hoti’. So ‘anassāsikaṃ idaṃ brahmacariya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Idaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyaṃ anassāsikaṃ brahmacariyaṃ akkhātaṃ yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. २३१. पुन्हा दुसरे असे की, सन्दक, या जगात काही शास्ता तार्किक आणि मीमांसक असतात. ते तर्काने सिद्ध केलेला, मीमांसेवर आधारित आणि स्वतःच्या प्रतिभेने स्फुरलेला धम्माचा उपदेश करतात. पण सन्दक, जो शास्ता तार्किक आणि मीमांसक असतो, त्याचा तर्क काही वेळा योग्य असतो तर काही वेळा अयोग्य असतो; काही वेळा तो तसाच असतो तर काही वेळा तो वेगळा असतो. तिथे, सन्दक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो—'हे पूजनीय शास्ता तार्किक आणि मीमांसक आहेत. ते तर्काने सिद्ध केलेला, मीमांसेवर आधारित आणि स्वतःच्या प्रतिभेने स्फुरलेला धम्माचा उपदेश करतात. अशा तार्किक आणि मीमांसक शास्त्याचा तर्क काही वेळा योग्य असतो तर काही वेळा अयोग्य असतो; काही वेळा तो तसाच असतो तर काही वेळा तो वेगळा असतो.' तो 'हे ब्रह्मचर्य अनाश्वासक आहे' असे जाणून त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. सन्दक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेले हे तिसरे अनाश्वासक ब्रह्मचर्य आहे, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळलेच, तर तो योग्य मार्ग, म्हणजेच कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकणार नाही. 232. ‘‘Puna [Pg.190] caparaṃ, sandaka, idhekacco satthā mando hoti momūho. So mandattā momūhattā tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. Tatra, sandaka, viññū puriso iti paṭisañcikkhati – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā mando momūho. So mandattā momūhattā tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. So ‘anassāsikaṃ idaṃ brahmacariya’nti – iti viditvā tasmā brahmacariyā nibbijja pakkamati. Idaṃ kho, sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena catutthaṃ anassāsikaṃ brahmacariyaṃ akkhātaṃ yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. २३२. पुन्हा दुसरे असे की, सन्दक, या जगात काही शास्ता मंद आणि अत्यंत मूढ असतात. ते मंदत्वामुळे आणि मूढत्वामुळे ठिकठिकाणी प्रश्न विचारले असता वाचा-विक्षेप करतात, अमर-विक्षेप करतात की—'माझे मत असेही नाही, तसेही नाही, दुसऱ्या प्रकारेही नाही, असे नाही असेही नाही, आणि असे नाही असे नाही असेही नाही.' तिथे, सन्दक, एखादा सुज्ञ माणूस असा विचार करतो—'हे पूजनीय शास्ता मंद आणि अत्यंत मूढ आहेत. ते मंदत्वामुळे आणि मूढत्वामुळे ठिकठिकाणी प्रश्न विचारले असता वाचा-विक्षेप करतात, अमर-विक्षेप करतात की—माझे मत असेही नाही, तसेही नाही, दुसऱ्या प्रकारेही नाही, असे नाही असेही नाही, आणि असे नाही असे नाही असेही नाही.' तो 'हे ब्रह्मचर्य अनाश्वासक आहे' असे जाणून त्या ब्रह्मचर्यापासून विन्मुख होऊन निघून जातो. सन्दक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेले हे चौथे अनाश्वासक ब्रह्मचर्य आहे, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळलेच, तर तो योग्य मार्ग, म्हणजेच कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकणार नाही. ‘‘Imāni kho, (tāni sandaka, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāri anassāsikāni brahmacariyāni akkhātāni yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. सन्दक, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी घोषित केलेली ही ती चार अनाश्वासक ब्रह्मचर्ये आहेत, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य पाळू नये, आणि जर त्याने ते पाळलेच, तर तो योग्य मार्ग, म्हणजेच कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकणार नाही। ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāri anassāsikāneva brahmacariyāni anassāsikāni brahmacariyānīti akkhātāni yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ na vaseyya, vasanto ca nārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. So pana, bho ānanda, satthā kiṃ vādī kiṃ akkhāyī yattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. “हे आनंद, हे आश्चर्यकारक आहे! हे आनंद, हे अद्भुत आहे! की त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी चार प्रकारच्या अनाश्वासिक (आश्वासन नसलेल्या) ब्रह्मचर्यांना 'अनाश्वासिक ब्रह्मचर्य' म्हणून घोषित केले आहे, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरू नये, आणि आचरले तरीही तो योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करू शकत नाही. परंतु, हे आनंद, तो शास्ता काय शिकवण देतो, काय घोषित करतो, ज्यामध्ये सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी?” 233. ‘‘Idha, sandaka, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi [Pg.191] dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. २३३. “इथे, संदक, तथागत जगात उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवंत आहेत... ते मनाला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले झान प्राप्त करून विहरतात. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe... dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “पुन्हा, संदक, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसरे झान प्राप्त करून विहरतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “पुन्हा, संदक, भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक होऊन विहरतो... तिसरे झान प्राप्त करून विहरतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘Puna caparaṃ, sandaka, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “पुन्हा, संदक, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे... चौथे झान प्राप्त करून विहरतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati [Pg.192] tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या परिशुद्ध दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना पाहतो; हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले... अशा प्रकारे प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना जाणतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yasmiṃ kho, sandaka, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāravisesaṃ adhigacchati tattha viññū puriso sasakkaṃ brahmacariyaṃ vaseyya, vasanto ca ārādheyya ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खयज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे (जसे आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखाच्या अंताकडे नेणारा मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हे आसव आहेत' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासून मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही' हे तो जाणतो. संदक, ज्या शास्त्याकडे श्रावक अशा प्रकारची उळारविसेस (महान विशेष प्राप्ती) प्राप्त करतो, तिथे सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे ब्रह्मचर्य आचरावे आणि आचरताना योग्य, कुशल धम्माची प्राप्ती करावी.” 234. ‘‘Yo pana so, bho ānanda, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto paribhuñjeyya so kāme’’ti? ‘‘Yo so, sandaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto abhabbo so pañcaṭṭhānāni ajjhācarituṃ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevetuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ, seyyathāpi pubbe agāriyabhūto. Yo so, sandaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto abhabbo so imāni pañcaṭṭhānāni ajjhācaritu’’nti. २३४. “हे आनंदा, जो भिक्खू अर्हत आहे, क्षीणासव आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, ओझे उतरवून ठेवले आहे, आपले ध्येय साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे, तो कामभोगांचा उपभोग घेऊ शकतो का?” “हे संदका, जो भिक्खू अर्हत आहे, क्षीणासव आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, ओझे उतरवून ठेवले आहे, आपले ध्येय साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे, तो पाच गोष्टींचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ असतो. क्षीणासव भिक्खू जाणूनबुजून कोणत्याही प्राण्याचा जीव घेण्यास असमर्थ असतो; क्षीणासव भिक्खू न दिलेली वस्तू चोरीच्या उद्देशाने घेण्यास असमर्थ असतो; क्षीणासव भिक्खू मैथुन धर्माचे सेवन करण्यास असमर्थ असतो; क्षीणासव भिक्खू जाणूनबुजून असत्य बोलण्यास असमर्थ असतो; क्षीणासव भिक्खू पूर्वी गृहस्थाश्रमात असताना साठवून ठेवलेल्या कामभोगांचा उपभोग घेण्यास असमर्थ असतो. हे संदका, जो भिक्खू अर्हत आहे, क्षीणासव आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, ओझे उतरवून ठेवले आहे, आपले ध्येय साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे, तो या पाच गोष्टींचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ असतो.” 235. ‘‘Yo [Pg.193] pana so, bho ānanda, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto tassa carato ceva tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ – ‘khīṇā me āsavā’’’ti? ‘‘Tena hi, sandaka, upamaṃ te karissāmi; upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, sandaka, purisassa hatthapādā chinnā; tassa carato ceva tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ (jānāti – ‘chinnā me hatthapādā’ti, udāhu paccavekkhamāno jānāti – ‘chinnā me hatthapādā’’’ti? ‘‘Na kho, bho ānanda, so puriso satataṃ samitaṃ jānāti – ‘chinnā me hatthapādā’ ti.) Api ca kho pana naṃ paccavekkhamāno jānāti – ‘chinnā me hatthapādā’’’ti. ‘‘Evameva kho, sandaka, yo so bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto tassa carato ceva tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ (ñāṇadassanaṃ na paccupaṭṭhitaṃ – ‘khīṇā me āsavā’ti;) api ca kho pana naṃ paccavekkhamāno jānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti. २३५. “पण हे आनंदा, जो भिक्खू अर्हत आहे, क्षीणासव आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, ओझे उतरवून ठेवले आहे, आपले ध्येय साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे, त्याला चालताना, उभे असताना, झोपताना किंवा जागे असताना सतत आणि निरंतर हे ज्ञानदर्शन उपस्थित असते का की—‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’?” “तर मग, हे संदका, मी तुला एक उपमा देतो; कारण या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेद्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. हे संदका, समजा एखाद्या माणसाचे हात आणि पाय कापले गेले आहेत. त्याला चालताना, उभे असताना, झोपताना किंवा जागे असताना सतत आणि निरंतर हे माहीत असते का की—‘माझे हात आणि पाय कापले गेले आहेत’, की विचार केल्यावर (प्रत्यवेक्षण केल्यावर) त्याला समजते की—‘माझे हात आणि पाय कापले गेले आहेत’?” “नाही, हे आनंदा, त्या माणसाला सतत आणि निरंतर हे माहीत नसते की—‘माझे हात आणि पाय कापले गेले आहेत’. परंतु, विचार केल्यावर (प्रत्यवेक्षण केल्यावर) त्याला समजते की—‘माझे हात आणि पाय कापले गेले आहेत’.” “तसेच, हे संदका, जो भिक्खू अर्हत आहे, क्षीणासव आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, ओझे उतरवून ठेवले आहे, आपले ध्येय साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे, त्याला चालताना, उभे असताना, झोपताना किंवा जागे असताना सतत आणि निरंतर हे ज्ञानदर्शन उपस्थित नसते की—‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’; तर विचार केल्यावर (प्रत्यवेक्षण केल्यावर) त्याला समजते की—‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.” 236. ‘‘Kīvabahukā pana, bho ānanda, imasmiṃ dhammavinaye niyyātāro’’ti? ‘‘Na kho, sandaka, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye imasmiṃ dhammavinaye niyyātāro’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! Na ca nāma sadhammokkaṃsanā bhavissati, na paradhammavambhanā, āyatane ca dhammadesanā tāva bahukā ca niyyātāro paññāyissanti. Ime panājīvakā puttamatāya puttā attānañceva ukkaṃsenti, pare ca vambhenti tayo ceva niyyātāro paññapenti, seyyathidaṃ – nandaṃ vacchaṃ, kisaṃ saṃkiccaṃ, makkhaliṃ gosāla’’nti. Atha kho sandako paribbājako sakaṃ parisaṃ āmantesi – ‘‘carantu bhonto samaṇe gotame brahmacariyavāso. Na dāni sukaraṃ amhehi lābhasakkārasiloke pariccajitu’’nti. Iti hidaṃ sandako paribbājako sakaṃ parisaṃ uyyojesi bhagavati brahmacariyeti. २३६. “पण हे आनंदा, या धम्म आणि विनयामध्ये मुक्ती मिळवणारे किती आहेत?” “हे संदका, केवळ शंभर, दोनशे, तीनशे, चारशे किंवा पाचशेच नव्हे, तर या धम्म आणि विनयामध्ये मुक्ती मिळवणारे त्याहूनही कितीतरी अधिक आहेत.” “आश्चर्यकारक आहे, हे आनंदा! अद्भुत आहे, हे आनंदा! येथे स्वतःच्या धम्माची प्रशंसा नाही आणि इतरांच्या धम्माची निंदा नाही; धम्माचा उपदेश त्याच्या संपूर्ण विस्ताराने केला जातो आणि इतके सारे मुक्ती मिळवणारे दिसून येतात. परंतु हे आजीवक, जे पुत्र गमावलेल्या मातांचे पुत्र आहेत, स्वतःचीच प्रशंसा करतात आणि इतरांची निंदा करतात, आणि केवळ तीनच मुक्ती मिळवणारे मानतात, जसे की—नंद वच्छ, किस संकिच्च आणि मक्खलि गोसाल.” त्यानंतर संदक परिव्राजकाने आपल्या अनुयायांना संबोधित केले—“मित्रांनो, जा आणि श्रमण गोतमांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळा. आता आपल्यासाठी लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांचा त्याग करणे सोपे नाही.” अशा प्रकारे संदक परिव्राजकाने आपल्या अनुयायांना भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळण्यासाठी पाठवले. Sandakasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे संदक सुत्त समाप्त झाले. 7. Mahāsakuludāyisuttaṃ ७. महासकुलुदायि सुत्त 237. Evaṃ [Pg.194] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā paribbājakā moranivāpe paribbājakārāme paṭivasanti, seyyathidaṃ – annabhāro varadharo sakuludāyī ca paribbājako aññe ca abhiññātā abhiññātā paribbājakā. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva rājagahe piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena moranivāpo paribbājakārāmo yena sakuludāyī paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena moranivāpo paribbājakārāmo tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena sakuludāyī paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā. Addasā kho sakuludāyī paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpeti – ‘‘appasaddā bhonto hontu; mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati; appasaddakāmo kho pana so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Atha kho te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho bhagavā yena sakuludāyī paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho sakuludāyī paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā; idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Sakuludāyīpi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sakuludāyiṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – २३७. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान राजगृहातील वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याचे ठिकाण) येथे विहार करत होते. त्या वेळी अनेक प्रसिद्ध आणि नामांकित परिव्राजक मोरानिवाप (मोरांना अन्न देण्याचे ठिकाण) येथील परिव्राजकाराम येथे राहत होते, जसे की – अन्नभार, वरधर आणि सकुलुदायी परिव्राजक, तसेच इतर प्रसिद्ध परिव्राजक. त्यानंतर भगवान सकाळी (चीवर) परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. त्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'राजगृहात भिक्षेसाठी जाण्यास अजून खूप लवकरची वेळ आहे. मग मी मोरानिवाप येथील परिव्राजकाराम जेथे परिव्राजक सकुलुदायी आहे, तेथे का जाऊ नये?' त्यानंतर भगवान मोरानिवाप येथील परिव्राजकारामाकडे गेले. त्या वेळी परिव्राजक सकुलुदायी हा मोठ्या परिव्राजक समुदायासोबत बसला होता, जो समुदाय गोंगाट करणारा, मोठा आवाज करणारा आणि विविध प्रकारच्या हीन कथा (निरर्थक गप्पा) मारणारा होता, जसे की – राजांविषयीची कथा, चोरांविषयीची कथा, महामात्रांविषयीची (मंत्र्यांविषयीची) कथा, सैन्याविषयीची कथा, भयाविषयीची कथा, युद्धाविषयीची कथा, अन्नाविषयीची कथा, पेयाविषयीची कथा, वस्त्रांविषयीची कथा, शय्येविषयीची कथा, माळांविषयीची कथा, गंधांविषयीची कथा, नातेवाईकांविषयीची कथा, वाहनांविषयीची कथा, गावांविषयीची कथा, नगरांविषयीची कथा, शहरांविषयीची कथा, जनपदांविषयीची कथा, स्त्रियांविषयीची कथा, शूरवीरांविषयीची कथा, गल्लीबोळांविषयीची कथा, पाणवठ्याविषयीची कथा, पूर्वजांविषयीची (मृतांविषयीची) कथा, विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीची कथा, समुद्राविषयीची कथा, आणि अस्तित्त्व व अनस्तित्त्व (उदय-अस्त) याविषयीची कथा. परिव्राजक सकुलुदायीने भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. पाहून त्याने आपल्या समुदायाला शांत केले – 'सज्जनहो, शांत व्हा; आवाज करू नका. हे श्रमण गौतम येत आहेत. ते आयुष्यमान शांततेचे चाहते आहेत आणि शांततेची प्रशंसा करणारे आहेत. आपला समुदाय शांत आहे हे पाहून कदाचित ते आपल्याकडे येणे योग्य समजतील.' त्यानंतर ते परिव्राजक शांत झाले. त्यानंतर भगवान परिव्राजक सकुलुदायी जेथे होता तेथे गेले. त्यानंतर परिव्राजक सकुलुदायी भगवंतांना म्हणाला – 'यावे, भंते, भगवंतांचे स्वागत असो! भंते, खूप दिवसांनी भगवंतांनी येथे येण्याची कृपा केली आहे. भंते, आसनावर विराजमान व्हावे; हे आसन तयार केले आहे.' भगवान तयार केलेल्या आसनावर विराजमान झाले. परिव्राजक सकुलुदायीनेही एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या परिव्राजक सकुलुदायीला भगवान म्हणाले – 238. ‘‘Kāyanuttha[Pg.195], udāyi, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Tiṭṭhatesā, bhante, kathā yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ kutūhalasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘lābhā vata, bho, aṅgamagadhānaṃ, suladdhalābhā vata, bho, aṅgamagadhānaṃ! Tatrime samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa rājagahaṃ vassāvāsaṃ osaṭā. Ayampi kho pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; sopi rājagahaṃ vassāvāsaṃ osaṭo. Ayampi kho makkhali gosālo…pe… ajito kesakambalo… pakudho kaccāyano… sañjayo belaṭṭhaputto… nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; sopi rājagahaṃ vassāvāsaṃ osaṭo. Ayampi kho samaṇo gotamo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; sopi rājagahaṃ vassāvāsaṃ osaṭo. Ko nu kho imesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saṅghīnaṃ gaṇīnaṃ gaṇācariyānaṃ ñātānaṃ yasassīnaṃ titthakarānaṃ sādhusammatānaṃ bahujanassa sāvakānaṃ sakkato garukato mānito pūjito, kañca pana sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharantī’’’ti? २३८. ‘उदायी, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा अर्धवट राहिली आहे?’ ‘भंते, आम्ही आता ज्या चर्चेसाठी एकत्र बसलो आहोत, ती चर्चा राहू द्या. भंते, भगवंतांना ही चर्चा नंतरही ऐकणे कठीण होणार नाही. भंते, गेल्या काही दिवसांत, कुतूहलशाळेत (चर्चागृहात) एकत्र आलेल्या आणि बसलेल्या विविध पंथांच्या श्रमण व ब्राह्मणांमध्ये ही चर्चा सुरू झाली होती – «अहो, अंग आणि मगध देशातील लोकांचे मोठे भाग्य आहे! अहो, अंग आणि मगध देशातील लोकांना मोठा लाभ झाला आहे! कारण येथे राजगृहात वर्षावासासाठी असे श्रमण व ब्राह्मण आले आहेत जे संघाचे नायक आहेत, गणांचे नायक आहेत, गणांचे आचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथांचे संस्थापक (तीर्थंकर) आहेत आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेले आहेत. हे पूरण कस्सप देखील संघाचे नायक, गणांचे नायक, गणांचे आचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथाचे संस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; तेही राजगृहात वर्षावासासाठी आले आहेत. हे मक्खलि गोसाल...पे... अजित केसकम्बल... पकुध कच्चायन... संजय बेलट्ठिपुत्त... निगण्ठ नातपुत्त देखील संघाचे नायक, गणांचे नायक, गणांचे आचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथाचे संस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; तेही राजगृहात वर्षावासासाठी आले आहेत. आणि हे श्रमण गौतम देखील संघाचे नायक, गणांचे नायक, गणांचे आचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथाचे संस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; तेही राजगृहात वर्षावासासाठी आले आहेत. या आदरणीय श्रमण व ब्राह्मणांपैकी, जे संघाचे नायक, गणांचे नायक, गणांचे आचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथाचे संस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, कोणाचा त्यांच्या श्रावकांकडून (शिष्यांकडून) आदर, सत्कार, सन्मान आणि पूजा केली जाते? आणि श्रावक कोणाचा आदर व सत्कार करून, कोणाचा आश्रय घेऊन राहतात?»’ 239. ‘‘Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘ayaṃ kho pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; so ca kho sāvakānaṃ na sakkato na garukato na mānito na pūjito, na ca pana pūraṇaṃ kassapaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Bhūtapubbaṃ pūraṇo kassapo anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti. Tatraññataro pūraṇassa kassapassa sāvako saddamakāsi – ‘‘mā bhonto pūraṇaṃ kassapaṃ etamatthaṃ pucchittha; neso etaṃ jānāti; mayametaṃ jānāma, amhe etamatthaṃ pucchatha; mayametaṃ bhavantānaṃ byākarissāmā’’ti. Bhūtapubbaṃ pūraṇo kassapo [Pg.196] bāhā paggayha kandanto na labhati – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Nete, bhavante, pucchanti, amhe ete pucchanti; mayametesaṃ byākarissāmā’’ti. Bahū kho pana pūraṇassa kassapassa sāvakā vādaṃ āropetvā apakkantā – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahitosi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Iti pūraṇo kassapo sāvakānaṃ na sakkato na garukato na mānito na pūjito, na ca pana pūraṇaṃ kassapaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Akkuṭṭho ca pana pūraṇo kassapo dhammakkosenā’’’ti. २३९. “त्यावर तेथे काही जण असे म्हणाले – ‘हा पुरण कस्सप संघाचा प्रमुख, गणाचा प्रमुख आणि गणाचार्य आहे; तो प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथसंस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानला गेलेला आहे. परंतु त्याच्या स्वतःच्या श्रावकांकडून त्याचा आदर केला जात नाही, सन्मान केला जात नाही, गौरव केला जात नाही आणि पूजा केली जात नाही; तसेच त्याचे श्रावक त्याचा आदर व सन्मान करून त्याच्या आश्रयाने राहत नाहीत. पूर्वी कधीतरी पुरण कस्सप शेकडो लोकांच्या परिषदेत धम्म उपदेश करत होता. तेथे पुरण कस्सपच्या एका श्रावकाने मध्येच आवाज केला – “महाशयांनो, पुरण कस्सपला हा प्रश्न विचारू नका; त्याला हे माहीत नाही. आम्हाला हे माहीत आहे, आम्हाला हा प्रश्न विचारा; आम्ही महाशयांना याचे उत्तर देऊ.” पूर्वी कधीतरी पुरण कस्सप आपले हात वर करून आक्रोश करत ओरडत होता, पण त्याचे कोणी ऐकले नाही – “महाशयांनो, शांत व्हा, महाशयांनो, आवाज करू नका. हे लोक तुम्हाला विचारत नाहीत, ते आम्हाला विचारत आहेत; आम्ही त्यांना उत्तर देऊ.” पुरण कस्सपचे अनेक श्रावक तर त्याच्या सिद्धांताचे खंडन करून त्याला सोडून निघून गेले – “तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो. तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तू चुकीच्या मार्गाचा अवलंब केला आहेस, मी योग्य मार्गाचा अवलंब केला आहे. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे. जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास, आणि जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास उलटवून टाकला गेला आहे. तुझ्या सिद्धांतातील दोष सिद्ध झाला आहे, तू निरुत्तर झाला आहेस. या दोषातून स्वतःची सुटका करण्यासाठी काहीतरी मार्ग शोध, किंवा जर तुझ्यामध्ये सामर्थ्य असेल तर याचे स्पष्टीकरण दे!” अशा प्रकारे, पुरण कस्सपचा त्याच्या श्रावकांकडून आदर केला जात नाही, सन्मान केला जात नाही, गौरव केला जात नाही आणि पूजा केली जात नाही; तसेच त्याचे श्रावक त्याचा आदर व सन्मान करून त्याच्या आश्रयाने राहत नाहीत. आणि पुरण कस्सप हा धम्माच्या निंदेने स्वतःच निंदित झाला आहे.’” ‘‘Ekacce evamāhaṃsu – ‘ayampi kho makkhali gosālo…pe… ajito kesakambalo… pakudho kaccāyano… sañjayo belaṭṭhaputto… nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; so ca kho sāvakānaṃ na sakkato na garukato na mānito na pūjito, na ca pana nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Bhūtapubbaṃ nigaṇṭho nāṭaputto anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti. Tatraññataro nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvako saddamakāsi – mā bhonto nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etamatthaṃ pucchittha; neso etaṃ jānāti; mayametaṃ jānāma, amhe etamatthaṃ pucchatha; mayametaṃ bhavantānaṃ byākarissāmāti. Bhūtapubbaṃ nigaṇṭho nāṭaputto bāhā paggayha kandanto na labhati – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Nete bhavante pucchanti, amhe ete pucchanti; mayametesaṃ byākarissāmā’’ti. Bahū kho pana nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvakā vādaṃ āropetvā apakkantā – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitaṃ me asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahitosi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi [Pg.197] vā sace pahosī’’ti. Iti nigaṇṭho nāṭaputto sāvakānaṃ na sakkato na garukato na mānito na pūjito, na ca pana nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Akkuṭṭho ca pana nigaṇṭho nāṭaputto dhammakkosenā’’’ti. “काही जण असे म्हणाले – ‘हा मक्खलि गोसाल देखील... पे... अजित केसकम्बल... पकुध कच्चायन... संजय बेलट्ठिपुत्त... निगण्ठ नाठपुत्त देखील संघाचा प्रमुख, गणाचा प्रमुख आणि गणाचार्य आहे; तो प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथसंस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानला गेलेला आहे. परंतु त्याच्या स्वतःच्या श्रावकांकडून त्याचा आदर केला जात नाही, सन्मान केला जात नाही, गौरव केला जात नाही आणि पूजा केली जात नाही; तसेच त्याचे श्रावक त्याचा आदर व सन्मान करून त्याच्या आश्रयाने राहत नाहीत. पूर्वी कधीतरी निगण्ठ नाठपुत्त शेकडो लोकांच्या परिषदेत धम्म उपदेश करत होता. तेथे निगण्ठ नाठपुत्तच्या एका श्रावकाने मध्येच आवाज केला – “महाशयांनो, निगण्ठ नाठपुत्तला हा प्रश्न विचारू नका; त्याला हे माहीत नाही. आम्हाला हे माहीत आहे, आम्हाला हा प्रश्न विचारा; आम्ही महाशयांना याचे उत्तर देऊ.” पूर्वी कधीतरी निगण्ठ नाठपुत्त आपले हात वर करून आक्रोश करत ओरडत होता, पण त्याचे कोणी ऐकले नाही – “महाशयांनो, शांत व्हा, महाशयांनो, आवाज करू नका. हे लोक तुम्हाला विचारत नाहीत, ते आम्हाला विचारत आहेत; आम्ही त्यांना उत्तर देऊ.” निगण्ठ नाठपुत्तचे अनेक श्रावक तर त्याच्या सिद्धांताचे खंडन करून त्याला सोडून निघून गेले – “तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो. तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तू चुकीच्या मार्गाचा अवलंब केला आहेस, मी योग्य मार्गाचा अवलंब केला आहे. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे. जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास, आणि जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास उलटवून टाकला गेला आहे. तुझ्या सिद्धांतातील दोष सिद्ध झाला आहे, तू निरुत्तर झाला आहेस. या दोषातून स्वतःची सुटका करण्यासाठी काहीतरी मार्ग शोध, किंवा जर तुझ्यामध्ये सामर्थ्य असेल तर याचे स्पष्टीकरण दे!” अशा प्रकारे, निगण्ठ नाठपुत्तचा त्याच्या श्रावकांकडून आदर केला जात नाही, सन्मान केला जात नाही, गौरव केला जात नाही आणि पूजा केली जात नाही; तसेच त्याचे श्रावक त्याचा आदर व सन्मान करून त्याच्या आश्रयाने राहत नाहीत. आणि निगण्ठ नाठपुत्त हा धम्माच्या निंदेने स्वतःच निंदित झाला आहे.’” 240. ‘‘Ekacce evamāhaṃsu – ‘ayampi kho samaṇo gotamo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; so ca kho sāvakānaṃ sakkato garukato mānito pūjito, samaṇañca pana gotamaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Bhūtapubbaṃ samaṇo gotamo anekasatāya parisāya dhammaṃ desesi. Tatraññataro samaṇassa gotamassa sāvako ukkāsi. Tamenāññataro sabrahmacārī jaṇṇukena ghaṭṭesi – ‘‘appasaddo āyasmā hotu, māyasmā saddamakāsi, satthā no bhagavā dhammaṃ desesī’’ti. Yasmiṃ samaye samaṇo gotamo anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti, neva tasmiṃ samaye samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā. Tamenaṃ mahājanakāyo paccāsīsamānarūpo paccupaṭṭhito hoti – ‘‘yaṃ no bhagavā dhammaṃ bhāsissati taṃ no sossāmā’’ti. Seyyathāpi nāma puriso cātummahāpathe khuddamadhuṃ anelakaṃ pīḷeyya. Tamenaṃ mahājanakāyo paccāsīsamānarūpo paccupaṭṭhito assa. Evameva yasmiṃ samaye samaṇo gotamo anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti, neva tasmiṃ samaye samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā. Tamenaṃ mahājanakāyo paccāsīsamānarūpo paccupaṭṭhito hoti – ‘‘yaṃ no bhagavā dhammaṃ bhāsissati taṃ no sossāmā’’ti. Yepi samaṇassa gotamassa sāvakā sabrahmacārīhi sampayojetvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanti tepi satthu ceva vaṇṇavādino honti, dhammassa ca vaṇṇavādino honti, saṅghassa ca vaṇṇavādino honti, attagarahinoyeva honti anaññagarahino, ‘‘mayamevamhā alakkhikā mayaṃ appapuññā te mayaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā nāsakkhimhā yāvajīvaṃ [Pg.198] paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti. Te ārāmikabhūtā vā upāsakabhūtā vā pañcasikkhāpade samādāya vattanti. Iti samaṇo gotamo sāvakānaṃ sakkato garukato mānito pūjito, samaṇañca pana gotamaṃ sāvakā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharantī’’’ti. २४०. काही जण असे म्हणाले – 'हा श्रमण गौतम सुद्धा संघनायक, गणप्रमुख, गणाचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथसंस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानला गेलेला आहे. त्यांचे श्रावक त्यांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात आणि पूजा करतात; आणि ते श्रावक श्रमण गौतमांचा आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात. पूर्वीची गोष्ट आहे, श्रमण गौतम शेकडो लोकांच्या सभेत धम्माचा उपदेश करत होते. तेथे श्रमण गौतमांच्या एका श्रावकाने खोकल्याचा आवाज केला. तेव्हा त्याच्या एका सब्रह्मचाऱ्याने त्याला आपल्या गुडघ्याने स्पर्श केला आणि म्हटले – "आयुष्यमान, शांत राहा, आवाज करू नका; आपले शास्ता भगवान धम्मोपदेश करत आहेत." ज्या वेळी श्रमण गौतम शेकडो लोकांच्या सभेत धम्माचा उपदेश करतात, त्या वेळी श्रमण गौतमांच्या श्रावकांमध्ये शिंकण्याचा किंवा खोकण्याचा आवाजही होत नाही. त्या वेळी तो मोठा जनसमुदाय अत्यंत उत्सुकतेने वाट पाहत उभा असतो – "भगवान आपल्याला जो धम्म सांगतील, तो आपण ऐकूया." ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने चौकात बसून मधमाश्या नसलेले शुद्ध मध पिळावे आणि मोठा जनसमुदाय अत्यंत उत्सुकतेने वाट पाहत उभा राहावा; त्याचप्रमाणे, ज्या वेळी श्रमण गौतम शेकडो लोकांच्या सभेत धम्माचा उपदेश करतात, त्या वेळी श्रमण गौतमांच्या श्रावकांमध्ये शिंकण्याचा किंवा खोकण्याचा आवाजही होत नाही. तो मोठा जनसमुदाय अत्यंत उत्सुकतेने वाट पाहत उभा असतो – "भगवान आपल्याला जो धम्म सांगतील, तो आपण ऐकूया." श्रमण गौतमांचे जे श्रावक आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांशी मतभेद झाल्यामुळे शिक्षेचा त्याग करून हीन गृहस्थाश्रमात परततात, ते सुद्धा शास्त्यांचीच प्रशंसा करतात, धम्माचीच प्रशंसा करतात आणि संघाचीच प्रशंसा करतात. ते इतरांना दोष न देता स्वतःलाच दोष देतात की, "आम्हीच दुर्दैवी होतो, आमचेच पुण्य कमी होते; कारण आम्ही अशा सुविख्यात धम्म-विनयात प्रव्रजित होऊनही आयुष्यभर परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळू शकलो नाही." ते आरामाचे सेवक किंवा उपासक बनून पाच शील ग्रहण करून त्यांचे पालन करतात. अशा प्रकारे, श्रमण गौतम हे त्यांच्या श्रावकांकडून आदृत, सन्मानित, गौरवित आणि पूजित आहेत; आणि श्रावक श्रमण गौतमांचा आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.' 241. ‘‘Kati pana tvaṃ, udāyi, mayi dhamme samanupassasi, yehi mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharantī’’ti? ‘‘Pañca kho ahaṃ, bhante, bhagavati dhamme samanupassāmi yehi bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Katame pañca? Bhagavā hi, bhante, appāhāro, appāhāratāya ca vaṇṇavādī. Yampi, bhante, bhagavā appāhāro, appāhāratāya ca vaṇṇavādī imaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavati paṭhamaṃ dhammaṃ samanupassāmi yena bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. २४१. “पण उदायी, माझ्यामध्ये तुला असे किती गुण दिसतात, ज्यांमुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्यावर विसंबून राहतात?” “भन्ते, मला भगवंतांमध्ये असे पाच गुण दिसतात, ज्यांमुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात. ते पाच कोणते? भन्ते, भगवान अल्पाहारी आहेत आणि अल्पाहाराच्या गुणाची प्रशंसा करणारे आहेत. भन्ते, भगवान जे अल्पाहारी आहेत आणि अल्पाहाराची प्रशंसा करतात, हाच मला भगवंतांमधील पहिला गुण दिसतो, ज्याच्यामुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” ‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī. Yampi, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, imaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavati dutiyaṃ dhammaṃ samanupassāmi yena bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. “पुन्हा, भन्ते, भगवान जसे मिळेल तशा चीवराने संतुष्ट राहतात आणि जसे मिळेल तशा चीवराने संतुष्ट राहण्याच्या गुणाची प्रशंसा करतात. भन्ते, भगवान जे जसे मिळेल तशा चीवराने संतुष्ट राहतात आणि अशा संतुष्टीची प्रशंसा करतात, हाच मला भगवंतांमधील दुसरा गुण दिसतो, ज्याच्यामुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” ‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī. Yampi, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, imaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavati tatiyaṃ dhammaṃ samanupassāmi yena bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. “पुन्हा, भन्ते, भगवान जसे मिळेल तशा पिंडपाताने संतुष्ट राहतात आणि जसे मिळेल तशा पिंडपाताने संतुष्ट राहण्याच्या गुणाची प्रशंसा करतात. भन्ते, भगवान जे जसे मिळेल तशा पिंडपाताने संतुष्ट राहतात आणि अशा संतुष्टीची प्रशंसा करतात, हाच मला भगवंतांमधील तिसरा गुण दिसतो, ज्याच्यामुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” ‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī. Yampi, bhante, bhagavā santuṭṭho itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, imaṃ [Pg.199] kho ahaṃ, bhante, bhagavati catutthaṃ dhammaṃ samanupassāmi yena bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. “पुन्हा, भन्ते, भगवान जसे मिळेल तशा सेनासनाने संतुष्ट राहतात आणि जसे मिळेल तशा सेनासनाने संतुष्ट राहण्याच्या गुणाची प्रशंसा करतात. भन्ते, भगवान जे जसे मिळेल तशा सेनासनाने संतुष्ट राहतात आणि अशा संतुष्टीची प्रशंसा करतात, हाच मला भगवंतांमधील चौथा गुण दिसतो, ज्याच्यामुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” ‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhagavā pavivitto, pavivekassa ca vaṇṇavādī. Yampi, bhante, bhagavā pavivitto, pavivekassa ca vaṇṇavādī, imaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavati pañcamaṃ dhammaṃ samanupassāmi yena bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. “पुन्हा, भन्ते, भगवान एकांतप्रिय आहेत आणि एकांताच्या गुणाची प्रशंसा करणारे आहेत. भन्ते, भगवान जे एकांतप्रिय आहेत आणि एकांताची प्रशंसा करतात, हाच मला भगवंतांमधील पाचवा गुण दिसतो, ज्याच्यामुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” ‘‘Ime kho ahaṃ, bhante, bhagavati pañca dhamme samanupassāmi yehi bhagavantaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharantī’’ti. “भन्ते, मला भगवंतांमध्ये हेच पाच गुण दिसतात, ज्यांमुळे श्रावक भगवंतांचा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून त्यांच्यावर विसंबून राहतात.” 242. ‘‘‘Appāhāro samaṇo gotamo, appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, santi kho pana me, udāyi, sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi. Ahaṃ kho pana, udāyi, appekadā iminā pattena samatittikampi bhuñjāmi bhiyyopi bhuñjāmi. ‘Appāhāro samaṇo gotamo, appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, ye te, udāyi, mama sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ. २४२. “हे उदायी! ‘श्रमण गौतम अल्प आहारी आहेत आणि अल्प आहाराची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे असेही श्रावक आहेत जे केवळ एका लहान वाटीभर (कोसक) आहार घेतात, अर्धी वाटीभर आहार घेतात, एका बेलाच्या फळाएवढा आहार घेतात किंवा अर्ध्या बेलाच्या फळाएवढा आहार घेतात. परंतु हे उदायी, मी तर कधीकधी या पात्राने काठोकाठ भरलेले अन्नही ग्रहण करतो आणि त्याहून अधिकही ग्रहण करतो. हे उदायी! ‘श्रमण गौतम अल्प आहारी आहेत आणि अल्प आहाराची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे जे ते श्रावक आहेत जे केवळ एका लहान वाटीभर आहार घेणारे, अर्धी वाटीभर आहार घेणारे, एका बेलाच्या फळाएवढा आहार घेणारे किंवा अर्ध्या बेलाच्या फळाएवढा आहार घेणारे आहेत, ते या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करणार नाहीत, गौरव करणार नाहीत, मान-सन्मान करणार नाहीत, पूजा करणार नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहणार नाहीत.” ‘‘‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, santi kho pana me, udāyi, sāvakā paṃsukūlikā lūkhacīvaradharā te susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārenti. Ahaṃ kho panudāyi, appekadā gahapaticīvarāni dhāremi [Pg.200] daḷhāni satthalūkhāni alābulomasāni. ‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, ye te, udāyi, mama sāvakā paṃsukūlikā lūkhacīvaradharā te susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārenti, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ. “हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारची मिळेल तशा प्रकारच्या चीवराने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या चीवराने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे असेही श्रावक आहेत जे पांसुकूलिक (फेकून दिलेल्या चिंध्यांचे चीवर नेसणारे) आहेत, खडबडीत चीवर धारण करणारे आहेत. ते स्मशानातून, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावरून किंवा बाजारातील दुकानांतून चिंध्या गोळा करून, त्या शिवून संघात (दुप्पट चीवर) बनवून परिधान करतात. परंतु हे उदायी, मी तर कधीकधी गृहस्थांनी दान दिलेली चीवरे धारण करतो, जी मजबूत असतात, बारीक धाग्यांची असतात आणि भोपळ्याच्या मऊ केसांसारखी मऊ असतात. हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारची मिळेल तशा प्रकारच्या चीवराने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या चीवराने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे जे ते श्रावक आहेत जे पांसुकूलिक आहेत, खडबडीत चीवर धारण करणारे आहेत, जे स्मशानातून, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावरून किंवा बाजारातील दुकानांतून चिंध्या गोळा करून, त्या शिवून संघात बनवून परिधान करतात; ते या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करणार नाहीत, गौरव करणार नाहीत, मान-सन्मान करणार नाहीत, पूजा करणार नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहणार नाहीत.” ‘‘‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, santi kho pana me, udāyi, sāvakā piṇḍapātikā sapadānacārino uñchāsake vate ratā, te antaragharaṃ paviṭṭhā samānā āsanenapi nimantiyamānā na sādiyanti. Ahaṃ kho panudāyi, appekadā nimantanepi bhuñjāmi sālīnaṃ odanaṃ vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ. ‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, ye te, udāyi, mama sāvakā piṇḍapātikā sapadānacārino uñchāsake vate ratā te antaragharaṃ paviṭṭhā samānā āsanenapi nimantiyamānā na sādiyanti, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ. “हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारचा मिळेल तशा प्रकारच्या पिंडपाताने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या पिंडपाताने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे असेही श्रावक आहेत जे पिंडपातिक आहेत, सपदानचारी आहेत आणि उंछ वृत्तीच्या व्रतात मग्न राहणारे आहेत. ते गावात प्रवेश केल्यानंतर आसनाचे आमंत्रण दिले तरी त्याचा स्वीकार करत नाहीत. परंतु हे उदायी, मी तर कधीकधी आमंत्रण स्वीकारूनही भोजन करतो, ज्यामध्ये काळे दाणे निवडून काढलेला सुवासिक तांदळाचा भात, अनेक प्रकारचे सूप (वरण) आणि अनेक प्रकारचे व्यंजने असतात. हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारचा मिळेल तशा प्रकारच्या पिंडपाताने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या पिंडपाताने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे जे ते श्रावक आहेत जे पिंडपातिक आहेत, सपदानचारी आहेत, उंछ वृत्तीच्या व्रतात मग्न राहणारे आहेत, जे गावात प्रवेश केल्यानंतर आसनाचे आमंत्रण दिले तरी त्याचा स्वीकार करत नाहीत; ते या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करणार नाहीत, गौरव करणार नाहीत, मान-सन्मान करणार नाहीत, पूजा करणार नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहणार नाहीत.” ‘‘‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, santi kho pana me, udāyi, sāvakā rukkhamūlikā abbhokāsikā, te aṭṭhamāse channaṃ na upenti. Ahaṃ kho panudāyi, appekadā kūṭāgāresupi viharāmi ullittāvalittesu nivātesu phusitaggaḷesu pihitavātapānesu. ‘Santuṭṭho samaṇo gotamo itarītarena [Pg.201] senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, ye te, udāyi, mama sāvakā rukkhamūlikā abbhokāsikā te aṭṭhamāse channaṃ na upenti, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ. “हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारच्या मिळतील तशा प्रकारच्या शयनासनाने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या शयनासनाने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे असेही श्रावक आहेत जे वृक्षमूलिक आणि अभ्भोकासिक आहेत, जे वर्षातील आठ महिने छताखाली जात नाहीत. परंतु हे उदायी, मी तर कधीकधी अशा कुटागारांमध्ये देखील राहतो, जे आतून-बाहेरून लिंपलेले असतात, जिथे वारा थेट येत नाही, ज्यांचे दरवाजे घट्ट बंद होतात आणि खिडक्या बंद केलेल्या असतात. हे उदायी! ‘श्रमण गौतम जशा प्रकारच्या मिळतील तशा प्रकारच्या शयनासनाने संतुष्ट राहतात आणि कोणत्याही प्रकारच्या शयनासनाने संतुष्ट राहण्याच्या वृत्तीची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे जे ते श्रावक आहेत जे वृक्षमूलिक आहेत, अभ्भोकासिक आहेत, जे आठ महिने छताखाली जात नाहीत; ते या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करणार नाहीत, गौरव करणार नाहीत, मान-सन्मान करणार नाहीत, पूजा करणार नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहणार नाहीत.” ‘‘‘Pavivitto samaṇo gotamo, pavivekassa ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, santi kho pana me, udāyi, sāvakā āraññikā pantasenāsanā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni ajjhogāhetvā viharanti, te anvaddhamāsaṃ saṅghamajjhe osaranti pātimokkhuddesāya. Ahaṃ kho panudāyi, appekadā ākiṇṇo viharāmi bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. ‘Pavivitto samaṇo gotamo, pavivekassa ca vaṇṇavādī’ti, iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ, ye te, udāyi, mama sāvakā āraññakā pantasenāsanā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni ajjhogāhetvā viharanti te anvaddhamāsaṃ saṅghamajjhe osaranti pātimokkhuddesāya, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyuṃ. “हे उदायी! ‘श्रमण गौतम एकांतात राहणारे आहेत आणि एकांताची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे असेही श्रावक आहेत जे आरण्यक आहेत, निर्जन शयनासनात राहणारे आहेत, जे घनदाट जंगलात आणि निर्जन शयनासनात जाऊन राहतात. ते दर पंधरवड्याला पातिमोक्ख पाठासाठी संघामध्ये एकत्र येतात. परंतु हे उदायी, मी तर कधीकधी भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, इतर पंथांचे लोक (तीर्थक) आणि त्यांचे अनुयायी यांच्या गर्दीत वेढलेला राहतो. हे उदायी! ‘श्रमण गौतम एकांतात राहणारे आहेत आणि एकांताची प्रशंसा करणारे आहेत’ असा विचार करून जर माझे श्रावक माझा आदर-सत्कार करतील, गौरव करतील, मान-सन्मान करतील, पूजा करतील आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहतील; तर हे उदायी, माझे जे ते श्रावक आहेत जे आरण्यक आहेत, निर्जन शयनासनात राहणारे आहेत, जे घनदाट जंगलात आणि निर्जन शयनासनात जाऊन राहतात आणि दर पंधरवड्याला पातिमोक्ख पाठासाठी संघामध्ये एकत्र येतात; ते या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करणार नाहीत, गौरव करणार नाहीत, मान-सन्मान करणार नाहीत, पूजा करणार नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहणार नाहीत.” ‘‘Iti kho, udāyi, na mamaṃ sāvakā imehi pañcahi dhammehi sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. “अशा प्रकारे, हे उदायी, माझे श्रावक या पाच गुणांमुळे माझा आदर-सत्कार करत नाहीत, गौरव करत नाहीत, मान-सन्मान करत नाहीत, पूजा करत नाहीत आणि आदर-सत्कार व गौरव करून माझ्या आश्रयाने राहत नाहीत.” 243. ‘‘Atthi kho, udāyi, aññe ca pañca dhammā yehi pañcahi dhammehi mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. Katame pañca? Idhudāyi, mamaṃ sāvakā adhisīle sambhāventi – ‘sīlavā samaṇo gotamo paramena sīlakkhandhena samannāgato’ti. Yampudāyi, mamaṃ sāvakā adhisīle sambhāventi – ‘sīlavā samaṇo gotamo paramena sīlakkhandhena samannāgato’ti, ayaṃ kho, udāyi[Pg.202], paṭhamo dhammo yena mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. २४३. उदायी, इतर पाच गुण (धर्म) असे आहेत, ज्या पाच गुणांमुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्या आश्रयाने राहतात. ते पाच कोणते? उदायी, येथे माझे श्रावक माझ्या उच्च शीलाची अशी प्रशंसा करतात: 'श्रमण गौतम शीलवान आहेत, ते परम शीलस्कंधाने संपन्न आहेत.' उदायी, माझे श्रावक माझ्या उच्च शीलाची जी प्रशंसा करतात की—'श्रमण गौतम शीलवान आहेत, ते परम शीलस्कंधाने संपन्न आहेत,' हाच, उदायी, पहिला गुण आहे ज्याच्यामुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्या आश्रयाने राहतात. 244. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, mamaṃ sāvakā abhikkante ñāṇadassane sambhāventi – ‘jānaṃyevāha samaṇo gotamo – jānāmīti, passaṃyevāha samaṇo gotamo – passāmīti; abhiññāya samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no anabhiññāya; sanidānaṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no anidānaṃ; sappāṭihāriyaṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no appāṭihāriya’nti. Yampudāyi, mamaṃ sāvakā abhikkante ñāṇadassane sambhāventi – ‘jānaṃyevāha samaṇo gotamo – jānāmīti, passaṃyevāha samaṇo gotamo – passāmīti; abhiññāya samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no anabhiññāya; sanidānaṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no anidānaṃ; sappāṭihāriyaṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti no appāṭihāriya’nti, ayaṃ kho, udāyi, dutiyo dhammo yena mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. २४४. पुन्हा आणखी, उदायी, माझे श्रावक माझ्या उत्कृष्ट ज्ञानदर्शनाची अशी प्रशंसा करतात: 'श्रमण गौतम जाणूनच म्हणतात की—मी जाणतो, पाहूनच म्हणतात की—मी पाहतो; श्रमण गौतम अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) धर्माचा उपदेश करतात, अनभिज्ञेने (ज्ञानाशिवाय) नाही; श्रमण गौतम सकारण (हेतू व कारणासह) धर्माचा उपदेश करतात, अकारण नाही; श्रमण गौतम प्रातिहार्ययुक्त (सप्रमाण व प्रभावशाली) धर्माचा उपदेश करतात, अप्रातिहार्य नाही.' उदायी, माझे श्रावक माझ्या उत्कृष्ट ज्ञानदर्शनाची जी प्रशंसा करतात की—'श्रमण गौतम जाणूनच म्हणतात की—मी जाणतो, पाहूनच म्हणतात की—मी पाहतो; श्रमण गौतम अभिज्ञेने धर्माचा उपदेश करतात, अनभिज्ञेने नाही; श्रमण गौतम सकारण धर्माचा उपदेश करतात, अकारण नाही; श्रमण गौतम प्रातिहार्ययुक्त धर्माचा उपदेश करतात, अप्रातिहार्य नाही,' हाच, उदायी, दुसरा गुण आहे ज्याच्यामुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्या आश्रयाने राहतात. 245. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, mamaṃ sāvakā adhipaññāya sambhāventi – ‘paññavā samaṇo gotamo paramena paññākkhandhena samannāgato; taṃ vata anāgataṃ vādapathaṃ na dakkhati, uppannaṃ vā parappavādaṃ na sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati’. Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, api nu me sāvakā evaṃ jānantā evaṃ passantā antarantarā kathaṃ opāteyyu’’nti? २४५. पुन्हा आणखी, उदायी, माझे श्रावक माझ्या उच्च प्रज्ञेची अशी प्रशंसा करतात: 'श्रमण गौतम प्रज्ञावान आहेत, ते परम प्रज्ञास्कंधाने संपन्न आहेत. भविष्यात येणारा कोणताही वादप्रवाह ते पाहणार नाहीत किंवा उद्भवलेल्या परवादाचे (इतरांच्या आक्षेपांचे) कारणासहित योग्य प्रकारे खंडन करणार नाहीत, असे कधीही घडू शकत नाही.' उदायी, तुला काय वाटते? माझे श्रावक असे जाणत असताना आणि असे पाहत असताना, माझ्या बोलण्यात मध्येच अडथळा आणतील का? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. नाही, भंते! असे कधीच होणार नाही. ‘‘Na kho panāhaṃ, udāyi, sāvakesu anusāsaniṃ paccāsīsāmi ; aññadatthu mamayeva sāvakā anusāsaniṃ paccāsīsanti. उदायी, मी माझ्या श्रावकांकडून कोणत्याही उपदेशाची अपेक्षा करत नाही; उलट माझे श्रावकच माझ्याकडून उपदेशाची अपेक्षा करतात. ‘‘Yampudāyi, mamaṃ sāvakā adhipaññāya sambhāventi – ‘paññavā samaṇo gotamo paramena paññākkhandhena samannāgato; taṃ vata anāgataṃ vādapathaṃ na dakkhati, uppannaṃ vā parappavādaṃ na sahadhammena niggahitaṃ niggaṇhissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati’. Ayaṃ kho, udāyi, tatiyo dhammo yena mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. उदायी, माझे श्रावक माझ्या उच्च प्रज्ञेची जी प्रशंसा करतात की—'श्रमण गौतम प्रज्ञावान आहेत, ते परम प्रज्ञास्कंधाने संपन्न आहेत. भविष्यात येणारा कोणताही वादप्रवाह ते पाहणार नाहीत किंवा उद्भवलेल्या परवादाचे कारणासहित योग्य प्रकारे खंडन करणार नाहीत, असे कधीही घडू शकत नाही,' हाच, उदायी, तिसरा गुण आहे ज्याच्यामुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्या आश्रयाने राहतात. 246. ‘‘Puna [Pg.203] caparaṃ, udāyi, mama sāvakā yena dukkhena dukkhotiṇṇā dukkhaparetā te maṃ upasaṅkamitvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ pucchanti, tesāhaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ puṭṭho byākaromi, tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi pañhassa veyyākaraṇena; te maṃ dukkhasamudayaṃ… dukkhanirodhaṃ… dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ pucchanti, tesāhaṃ dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ puṭṭho byākaromi, tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi pañhassa veyyākaraṇena. Yampudāyi, mama sāvakā yena dukkhena dukkhotiṇṇā dukkhaparetā te maṃ upasaṅkamitvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ pucchanti, tesāhaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ puṭṭho byākaromi, tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi pañhassa veyyākaraṇena. Te maṃ dukkhasamudayaṃ … dukkhanirodhaṃ… dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ pucchanti. Tesāhaṃ dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ puṭṭho byākaromi. Tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi pañhassa veyyākaraṇena. Ayaṃ kho, udāyi, catuttho dhammo yena mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. २४६. पुन्हा आणखी, उदायी, माझे श्रावक जेव्हा कोणत्या तरी दुःखाने ग्रस्त होतात, दुःखाने पीडित होतात, तेव्हा ते माझ्याकडे येऊन मला 'दुःख आर्यसत्य' विचारतात. त्यांनी विचारल्यावर मी त्यांना दुःख आर्यसत्याचे स्पष्टीकरण देतो आणि त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करतो. ते मला 'दुःखसमुदय आर्यसत्य', 'दुःखनिरोध आर्यसत्य' आणि 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग) आर्यसत्य' विचारतात. त्यांनी विचारल्यावर मी त्यांना दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्याचे स्पष्टीकरण देतो आणि त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करतो. उदायी, माझे श्रावक जेव्हा कोणत्या तरी दुःखाने ग्रस्त होतात, दुःखाने पीडित होतात, तेव्हा ते माझ्याकडे येऊन मला दुःख आर्यसत्य विचारतात, त्यांनी विचारल्यावर मी त्यांना दुःख आर्यसत्याचे स्पष्टीकरण देतो आणि त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करतो. ते मला दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य विचारतात, त्यांनी विचारल्यावर मी त्यांना दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्याचे स्पष्टीकरण देतो आणि त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करतो. हाच, उदायी, चौथा गुण आहे ज्याच्यामुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर व सन्मान करून माझ्या आश्रयाने राहतात. 247. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati… citte cittānupassī viharati… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २४७. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांना असा मार्ग सांगितला आहे, ज्या मार्गाचे आचरण करून माझे श्रावक चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) विकसित करतात. उदायी, येथे भिक्खू कायेमध्ये कायानुपश्यी (शरीरात शरीराचे सतत दर्शन घेणारा) होऊन, उद्योगी (आतपी), संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) आणि स्मृतिमान (सतिमा) होऊन, लोकांमधील अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करून विहरतो. वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यी होऊन विहरतो... चित्तामध्ये चित्तानुपश्यी होऊन विहरतो... धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यी होऊन, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि डोमनस्स दूर करून विहरतो. आणि त्याद्वारे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम पारमितेला (पूर्णत्वाला) प्राप्त होऊन विहरतात. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro sammappadhāne bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti, vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti, padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti, vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti, padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti, vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti, padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti, vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti, padahati. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांना असा मार्ग सांगितला आहे, ज्या मार्गाचे आचरण करून माझे श्रावक चार सम्मदपधान (सम्यक् प्रधाने) विकसित करतात. उदायी, येथे भिक्खू अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) पापी अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देण्यासाठी छंद (इच्छा) निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (उत्साह) आरंभितो, चित्त एकाग्र करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त एकाग्र करतो आणि दृढ निश्चय करतो; अनुत्पन्न कुशल धर्मांना उत्पन्न करण्यासाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त एकाग्र करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, ते नष्ट न होण्यासाठी, त्यांच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेच्या परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त एकाग्र करतो आणि दृढ निश्चय करतो. आणि त्याद्वारे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम पारमितेला (पूर्णत्वाला) प्राप्त होऊन विहरतात. ‘‘Puna [Pg.204] caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro iddhipāde bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग (प्रतिपदा) उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक चार ऋद्धिपाद विकसित करतात. येथे, उदायी, भिक्खू छंद-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा ऋद्धिपादाची भावना करतो; वीर्य-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा ऋद्धिपादाची भावना करतो; चित्त-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा ऋद्धिपादाची भावना करतो; विमंसा-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा ऋद्धिपादाची भावना करतो. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या (उच्च ज्ञानाच्या) अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā pañcindriyāni bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu saddhindriyaṃ bhāveti upasamagāmiṃ sambodhagāmiṃ; vīriyindriyaṃ bhāveti…pe… satindriyaṃ bhāveti… samādhindriyaṃ bhāveti… paññindriyaṃ bhāveti upasamagāmiṃ sambodhagāmiṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक पाच इंद्रिये विकसित करतात. येथे, उदायी, भिक्खू उपशमगामी (शांतीकडे नेणारे) आणि संबोधगामी (संबोधीकडे नेणारे) अशा सद्धिंद्रियाची भावना करतो; वीर्यिंद्रियाची भावना करतो... सतिंद्रियाची भावना करतो... समाधिंद्रियाची भावना करतो... उपशमगामी आणि संबोधगामी अशा पञ्ञिंद्रियाची भावना करतो. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā pañca balāni bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu saddhābalaṃ bhāveti upasamagāmiṃ sambodhagāmiṃ; vīriyabalaṃ bhāveti…pe… satibalaṃ bhāveti… samādhibalaṃ bhāveti… paññābalaṃ bhāveti upasamagāmiṃ sambodhagāmiṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक पाच बले विकसित करतात. येथे, उदायी, भिक्खू उपशमगामी आणि संबोधगामी अशा श्रद्धाबलाची भावना करतो; वीर्यबलाची भावना करतो... सतिबलाची भावना करतो... समाधिबलाची भावना करतो... उपशमगामी आणि संबोधगामी अशा प्रज्ञाबलाची भावना करतो. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā sattabojjhaṅge bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ; dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक सात बोज्झंग विकसित करतात. येथे, उदायी, भिक्खू विवेक-निश्रित, विराग-निश्रित, निरोध-निश्रित आणि वोस्सgg-परिणामी अशा सति-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो; धम्मविचय-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो... वीर्य-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो... पीति-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो... पस्सद्धि-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो... समाधि-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो... विवेक-निश्रित, विराग-निश्रित, निरोध-निश्रित आणि वोस्सग्ग-परिणामी अशा उपेक्खा-संबोज्ज्हंगाची भावना करतो. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti, sammāsaṅkappaṃ bhāveti, sammāvācaṃ bhāveti, sammākammantaṃ bhāveti, sammāājīvaṃ bhāveti, sammāvāyāmaṃ bhāveti, sammāsatiṃ [Pg.205] bhāveti, sammāsamādhiṃ bhāveti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतात. येथे, उदायी, भिक्खू सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) विकसित करतो, सम्मासंकप्प (सम्यक संकल्प) विकसित करतो, सम्मावाचा (सम्यक वाचा) विकसित करतो, सम्माकम्मन्त (सम्यक कर्मान्त) विकसित करतो, सम्माआजीव (सम्यक आजीव) विकसित करतो, सम्मावायाम (सम्यक व्यायाम) विकसित करतो, सम्मासति (सम्यक स्मृती) विकसित करतो, सम्मासमाधि (सम्यक समाधी) विकसित करतो. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” 248. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā aṭṭha vimokkhe bhāventi. Rūpī rūpāni passati, ayaṃ paṭhamo vimokkho; ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho; subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho; sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho; sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho; sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho; sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho; sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २४८. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आठ विमोक्ष विकसित करतात. रूपी रूपांना पाहतो, हा पहिला विमोक्ष आहे; अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असून बाहेरील रूपांना पाहतो, हा दुसरा विमोक्ष आहे; केवळ शुभ गोष्टींवरच अधिमुक्त होतो, हा तिसरा विमोक्ष आहे; सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्त होण्यामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मन न दिल्यामुळे, ‘आकाश अनंत आहे’ अशा भावनेने आकासानञ्चायतनात प्रवेश करून विहरतो, हा चौथा विमोक्ष आहे; सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ अशा भावनेने विञ्ञाणञ्चायतनात प्रवेश करून विहरतो, हा पाचवा विमोक्ष आहे; सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, ‘काहीही नाही’ अशा भावनेने आकिञ्चञ्ञायतनात प्रवेश करून विहरतो, हा सहावा विमोक्ष आहे; सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात प्रवेश करून विहरतो, हा सातवा विमोक्ष आहे; सर्व प्रकारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून सञ्ञावेदयितनिरोधात प्रवेश करून विहरतो, हा आठवा विमोक्ष आहे. आणि त्यामध्ये माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला पोहोचून विहरतात.” 249. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā aṭṭha abhibhāyatanāni bhāventi. Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. २४९. “पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आठ अभिभायतने विकसित करतात. अध्यात्मतः रूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील मर्यादित, सुंदर आणि कुरूप रूपांना पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो, पाहतो’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे पहिले अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः रूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील अमर्याद, सुंदर आणि कुरूप रूपांना पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो, पाहतो’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे दुसरे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील मर्यादित, सुंदर आणि कुरूप रूपांना पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो, पाहतो’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे तिसरे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील अमर्याद, सुंदर आणि कुरूप रूपांना पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो, पाहतो’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे चौथे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ [Pg.206] arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ; evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील निळी, नीलवर्णाची, नीलदर्शनी आणि नीलप्रभा असलेली रूपे पाहतो. ज्याप्रमाणे उमापुप्फ (अतशीचे फूल) निळे, नीलवर्णाचे, नीलदर्शनी आणि नीलप्रभा असलेले असते; किंवा ज्याप्रमाणे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र निळे, नीलवर्णाचे, नीलदर्शनी आणि नीलप्रभा असलेले असते; त्याचप्रमाणे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी असलेला एखादा मनुष्य बाहेरील निळी, नीलवर्णाची, नीलदर्शनी आणि नीलप्रभा असलेली रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो, पाहतो’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे पाचवे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ; evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ. 'अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला (अरूपसंज्ञी) एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पिवळी, पिवळ्या रंगाची, पिवळी दिसणारी आणि पिवळी चमक असणारी असतात. जसे की, एखादे कर्णिकार फूल पिवळे, पिवळ्या रंगाचे, पिवळे दिसणारे आणि पिवळी चमक असणारे असते; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र पिवळे, पिवळ्या रंगाचे, पिवळे दिसणारे आणि पिवळी चमक असणारे असते; त्याचप्रमाणे, अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पिवळी, पिवळ्या रंगाची, पिवळी दिसणारी आणि पिवळी चमक असणारी असतात. 'त्या रूपांवर मात करून मी जाणतो, मी पाहतो' अशी त्याची संज्ञा असते. हे सहावे अभिभायतन होय.' ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ; evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi, passāmī’ti evaṃ saññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ. 'अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला (अरूपसंज्ञी) एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी लाल, लाल रंगाची, लाल दिसणारी आणि लाल चमक असणारी असतात. जसे की, एखादे बंधुजीवक फूल लाल, लाल रंगाचे, लाल दिसणारे आणि लाल चमक असणारे असते; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र लाल, लाल रंगाचे, लाल दिसणारे आणि लाल चमक असणारे असते; त्याचप्रमाणे, अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी लाल, लाल रंगाची, लाल दिसणारी आणि लाल चमक असणारी असतात. 'त्या रूपांवर मात करून मी जाणतो, मी पाहतो' अशी त्याची संज्ञा असते. हे सातवे अभिभायतन होय.' ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ; evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi[Pg.207], passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. 'अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला (अरूपसंज्ञी) एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पांढरी, पांढऱ्या रंगाची, पांढरी दिसणारी आणि पांढरी चमक असणारी असतात. जसे की, ओषधी तारा पांढरा, पांढऱ्या रंगाचा, पांढरा दिसणारा आणि पांढरी चमक असणारा असतो; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र पांढरे, पांढऱ्या रंगाचे, पांढरे दिसणारे आणि पांढरी चमक असणारे असते; त्याचप्रमाणे, अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पांढरी, पांढऱ्या रंगाची, पांढरी दिसणारी आणि पांढरी चमक असणारी असतात. 'त्या रूपांवर मात करून मी जाणतो, मी पाहतो' अशी त्याची संज्ञा असते. हे आठवे अभिभायतन होय. आणि उदायी, येथे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम पारमितेला प्राप्त होऊन विहरतात.' 250. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā dasa kasiṇāyatanāni bhāventi. Pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhamadho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ; āpokasiṇameko sañjānāti…pe… tejokasiṇameko sañjānāti… vāyokasiṇameko sañjānāti… nīlakasiṇameko sañjānāti… pītakasiṇameko sañjānāti… lohitakasiṇameko sañjānāti… odātakasiṇameko sañjānāti… ākāsakasiṇameko sañjānāti … viññāṇakasiṇameko sañjānāti uddhamadho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५०. 'पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक दहा कसिण-आयतनांची भावना करतात. एखादा साधक पृथ्वी-कसिणाला वर, खाली, तिरके, अद्वय आणि अमर्याद असे जाणतो; एखादा साधक आप-कसिण जाणतो...पे... एखादा साधक तेज-कसिण जाणतो... एखादा साधक वायू-कसिण जाणतो... एखादा साधक नील-कसिण जाणतो... एखादा साधक पीत-कसिण जाणतो... एखादा साधक लोहित-कसिण जाणतो... एखादा साधक ओदात-कसिण जाणतो... एखादा साधक आकाश-कसिण जाणतो... एखादा साधक विज्ञान-कसिण वर, खाली, तिरके, अद्वय आणि अमर्याद असे जाणतो. आणि उदायी, येथे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम पारमितेला प्राप्त होऊन विहरतात.' 251. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāri jhānāni bhāventi. Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, udāyi, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya, sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehapareto santarabāhirā phuṭā snehena na ca pagghariṇī; evameva kho, udāyi, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. २५१. 'पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक चार ध्यानांची भावना करतात. येथे, उदायी, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणारे, विवेकापासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असलेले पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो या शरीरालाच विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर न्हावी किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तांब्याच्या पात्रात अंघोळीचे चूर्ण टाकून, त्यावर वारंवार पाणी शिंपडून ते मळतो, आणि तो अंघोळीच्या चूर्णाचा गोळा पाण्याने युक्त, पाण्याने वेढलेला, आतून व बाहेरून पाण्याने व्यापलेला होतो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही; त्याचप्रमाणे, उदायी, भिक्खू या शरीरालाच विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही.' ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti[Pg.208]. Seyyathāpi, udāyi, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālena kālaṃ sammā dhāraṃ anuppaveccheyya; atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, udāyi, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. 'पुन्हा आणखी, उदायी, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. तो या शरीरालाच समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा खोल पाण्याचा तलाव असेल, ज्यामध्ये खालून पाणी झिरपून वर येत असेल, आणि त्याला पूर्वेकडून पाण्याचा येण्याचा मार्ग नसेल, पश्चिमेकडून पाण्याचा येण्याचा मार्ग नसेल, उत्तरेकडून पाण्याचा येण्याचा मार्ग नसेल, दक्षिणेकडून पाण्याचा येण्याचा मार्ग नसेल, आणि पावसानेही वेळोवेळी मुसळधार वृष्टी केली नसेल; तरीही, त्या तलावातूनच थंड पाण्याचा प्रवाह उफाळून येऊन तो तलाव थंड पाण्याने ओला करेल, सर्व बाजूंनी भिजवेल, परिपूर्ण करेल आणि व्यापून टाकेल, जेणेकरून त्या संपूर्ण तलावाचा कोणताही भाग थंड पाण्याने न व्यापलेला राहणार नाही. त्याचप्रमाणे, उदायी, भिक्खू या शरीरालाच समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही.' ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, udāyi, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ, uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, udāyi, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. “पुन्हा अजून, उदायी, भिक्खू प्रीतीच्या विरागामुळे (निरोधामुळे)...पे०... तृतीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. तो याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, पूर्ण भरतो आणि व्याप्त करतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात असा कोणताही भाग उरत नाही जो या प्रीतीरहित सुखाने व्याप्त झालेला नसेल. उदायी, ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावात काही कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याबाहेर न येता पाण्याखालीच बुडून राहून पोषण पावतात; ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी भिजतात, पूर्ण भरतात आणि व्याप्त होतात. त्या निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांचा कोणताही भाग थंड पाण्याने व्याप्त झाल्याशिवाय राहत नाही. त्याचप्रमाणे, उदायी, भिक्खू याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी भिजवतो, पूर्ण भरतो आणि व्याप्त करतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात असा कोणताही भाग उरत नाही जो या प्रीतीरहित सुखाने व्याप्त झालेला नसेल.” ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, udāyi, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena [Pg.209] apphuṭaṃ assa; evameva kho, udāyi, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. “पुन्हा अजून, उदायी, भिक्खू सुख आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि आधीच सौमनस्य (आनंद) व दौर्मनस्य (खिन्नता) यांचा अस्त झाल्यामुळे, सुखही नाही आणि दुःखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. तो याच शरीराला परिशुद्ध व अत्यंत निर्मळ चित्ताने व्याप्त करून बसतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात असा कोणताही भाग उरत नाही जो या परिशुद्ध व अत्यंत निर्मळ चित्ताने व्याप्त झालेला नसेल. उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने पांढऱ्या वस्त्राने डोक्यासह स्वतःला पूर्णपणे गुंडाळून घेतले असेल, आणि त्याच्या शरीराचा कोणताही भाग त्या पांढऱ्या वस्त्राने झाकल्याशिवाय राहिला नसेल; त्याचप्रमाणे, उदायी, भिक्खू याच शरीराला परिशुद्ध व अत्यंत निर्मळ चित्ताने व्याप्त करून बसतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात असा कोणताही भाग उरत नाही जो या परिशुद्ध व अत्यंत निर्मळ चित्ताने व्याप्त झालेला नसेल. आणि तेथे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला (सर्वोच्च ज्ञानाच्या परिपूर्णतेला) प्राप्त होऊन विहरतात.” 252. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā evaṃ pajānanti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddhaṃ’. Seyyathāpi, udāyi, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno sabbākārasampanno; tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno sabbākārasampanno; tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā evaṃ pajānanti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५२. “पुन्हा अजून, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक असे जाणतात – ‘माझे हे शरीर रूपी (भौतिक) आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, भात आणि कण्यांच्या आहाराने पोसले गेलेले आहे; हे अनित्य आहे, तसेच याला उटणे लावणे, चोळणे, ते नष्ट होणे आणि विखुरणे हा याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान (चेतना) याच शरीरावर आश्रित आहे, यातच बद्ध आहे.’ उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा अत्यंत सुंदर, उत्कृष्ट जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत पारदर्शक आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वैडूर्य मणी असावा; आणि त्यात निळा, पिवळा, लाल, पांढरा किंवा फिकट पिवळा धागा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा माणूस तो मणी हातात घेऊन त्याचे असे निरीक्षण करेल – ‘हा वैडूर्य मणी अत्यंत सुंदर, उत्कृष्ट जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत पारदर्शक आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, लाल, पांढरा किंवा फिकट पिवळा धागा ओवलेला आहे.’ त्याचप्रमाणे, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक असे जाणतात – ‘माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, भात आणि कण्यांच्या आहाराने पोसले गेलेले आहे; हे अनित्य आहे, तसेच याला उटणे लावणे, चोळणे, ते नष्ट होणे आणि विखुरणे हा याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, यातच बद्ध आहे.’ आणि तेथे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला (सर्वोच्च ज्ञानाच्या परिपूर्णतेला) प्राप्त होऊन विहरतात.” 253. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminanti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi, udāyi, puriso muñjamhā īsikaṃ pabbāheyya; tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo, ayaṃ īsikā; añño muñjo, aññā īsikā; muñjamhātveva īsikā pabbāḷhā’ti. Seyyathā vā panudāyi, puriso asiṃ kosiyā pabbāheyya; tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi; añño asi aññā kosi; kosiyātveva asi pabbāḷho’ti. Seyyathā vā, panudāyi, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya; tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo; añño [Pg.210] ahi, añño karaṇḍo; karaṇḍātveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminanti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५३. “पुन्हा अजून, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक या शरीरातून दुसरे रूपी, मनोमय, सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त आणि परिपूर्ण इंद्रिये असलेले शरीर निर्माण करतात. उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने मुंज गवतातून काडी (अंकुर) बाहेर काढावी; आणि त्याला असा विचार यावा – ‘हे मुंज गवत आहे, ही काडी आहे; मुंज गवत वेगळे आहे, काडी वेगळी आहे; मुंज गवतातूनच ही काडी बाहेर काढली आहे.’ किंवा उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने म्यानमधून तलवार बाहेर काढावी; आणि त्याला असा विचार यावा – ‘ही तलवार आहे, हे म्यान आहे; तलवार वेगळी आहे, म्यान वेगळे आहे; म्यानमधूनच ही तलवार बाहेर काढली आहे.’ किंवा उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने सापाच्या कातीतून (त्वचेतून) साप बाहेर काढावा; आणि त्याला असा विचार यावा – ‘हा साप आहे, ही कात आहे; साप वेगळा आहे, कात वेगळी आहे; कातीतूनच हा साप बाहेर काढला आहे.’ त्याचप्रमाणे, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक या शरीरातून दुसरे रूपी, मनोमय, सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त आणि परिपूर्ण इंद्रिये असलेले शरीर निर्माण करतात. आणि तेथे माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला (सर्वोच्च ज्ञानाच्या परिपूर्णतेला) प्राप्त होऊन विहरतात.” 254. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhonti – ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamānā gacchanti, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karonti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchanti, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamanti, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasanti parimajjanti, yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattenti. Seyyathāpi, udāyi, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaṃ yadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya; seyyathā vā panudāyi, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaṃ yadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya; seyyathā vā panudāyi, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaṃ yadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhonti – ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamānā gacchanti, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karonti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchanti, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamanti, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasanti parimajjanti, yāva brahmalokāpi kāyena [Pg.211] vasaṃ vattenti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५४. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतात – एक असूनही अनेक होतात, आणि अनेक असूनही एक होतात; प्रकट होतात आणि अदृश्य होतात; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार निघून जातात, जणू काही आकाशातून जात असावेत; जमिनीमध्येही पाण्याप्रमाणे बुडी मारतात आणि वर येतात; पाण्यावरही न बुडता जमिनीप्रमाणे चालतात; आकाशातही मांडी घालून पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे उडून जातात; इतके महान ऋद्धियुक्त आणि महान प्रभावशाली असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्यालाही हाताने स्पर्श करतात व कुरवाळतात; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने सत्ता चालवतात. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कुंभार किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मातीपासून ज्या ज्या प्रकारची मातीची भांडी बनवू इच्छितो, ती ती भांडी तो बनवू शकतो आणि तयार करू शकतो; किंवा उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल हस्तिदंताचा कारागीर किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेल्या हस्तिदंतापासून ज्या ज्या प्रकारच्या हस्तिदंताच्या कलाकृती बनवू इच्छितो, त्या त्या कलाकृती तो बनवू शकतो आणि तयार करू शकतो; किंवा उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल सुवर्णकार किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यापासून ज्या ज्या प्रकारचे सोन्याचे अलंकार बनवू इच्छितो, ते ते अलंकार तो बनवू शकतो आणि तयार करू शकतो. तसेच, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतात – एक असूनही अनेक होतात, आणि अनेक असूनही एक होतात; प्रकट होतात आणि अदृश्य होतात; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार निघून जातात, जणू काही आकाशातून जात असावेत; जमिनीमध्येही पाण्याप्रमाणे बुडी मारतात आणि वर येतात; पाण्यावरही न बुडता जमिनीप्रमाणे चालतात; आकाशातही मांडी घालून पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे उडून जातात; इतके महान ऋद्धियुक्त आणि महान प्रभावशाली असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्यालाही हाताने स्पर्श करतात व कुरवाळतात; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने सत्ता चालवतात. आणि त्या मार्गाचे आचरण करून माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम परिपूर्णतेला प्राप्त होऊन विहरतात. 255. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇanti – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca. Seyyathāpi, udāyi, balavā saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā viññāpeyya; evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇanti – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५५. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक मानवी कानांच्या मर्यादेपलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतात – दिव्य आणि मानवी, जे दूरचे असोत वा जवळचे. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान शंख वाजवणारा पुरुष अगदी थोड्याच प्रयत्नाने चारही दिशांना आपला आवाज ऐकवू शकतो; त्याचप्रमाणे, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक मानवी कानांच्या मर्यादेपलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतात – दिव्य आणि मानवी, जे दूरचे असोत वा जवळचे. आणि त्या मार्गाचे आचरण करून माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम परिपूर्णतेला प्राप्त होऊन विहरतात. 256. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānanti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānanti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānanti; sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānanti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānanti; samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānanti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānanti; saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānanti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānanti; mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānanti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānanti; sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānanti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānanti; samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānanti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānanti; vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānanti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānanti. Seyyathāpi, udāyi, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā ‘sakaṇika’nti jāneyya, akaṇikaṃ vā ‘akaṇika’nti jāneyya; evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānanti – sarāgaṃ [Pg.212] vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānanti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ… vītadosaṃ vā cittaṃ… samohaṃ vā cittaṃ… vītamohaṃ vā cittaṃ… saṅkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānanti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५६. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या मनाला स्वतःच्या मनाने जाणून घेतात – ते रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि रागरहित चित्ताला 'हे रागरहित चित्त आहे' असे ओळखतात; द्वेषयुक्त चित्ताला 'हे द्वेषयुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि द्वेषरहित चित्ताला 'हे द्वेषरहित चित्त आहे' असे ओळखतात; मोहयुक्त चित्ताला 'हे मोहयुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि मोहरहित चित्ताला 'हे मोहरहित चित्त आहे' असे ओळखतात; संकुचित चित्ताला 'हे संकुचित चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि विखुरलेल्या चित्ताला 'हे विखुरलेले चित्त आहे' असे ओळखतात; महग्गत चित्ताला 'हे महग्गत चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि अमहग्गत चित्ताला 'हे अमहग्गत चित्त आहे' असे ओळखतात; सउत्तर चित्ताला 'हे सउत्तर चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि अनुत्तर चित्ताला 'हे अनुत्तर चित्त आहे' असे ओळखतात; समाहित चित्ताला 'हे समाहित चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि असमाहित चित्ताला 'हे असमाहित चित्त आहे' असे ओळखतात; विमुक्त चित्ताला 'हे विमुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात, आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा एखादा तरुण पुरुष, ज्यांना नटण्याची-सजण्याची आवड आहे, त्यांनी अत्यंत स्वच्छ, निर्मळ अशा आरशात किंवा स्वच्छ पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले असता, जर चेहऱ्यावर डाग असेल तर 'डाग आहे' असे ओळखतात, आणि डाग नसेल तर 'डाग नाही' असे ओळखतात; त्याचप्रमाणे, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग उपदेशिला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या मनाला स्वतःच्या मनाने जाणून घेतात – ते रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात, रागरहित चित्ताला... (तसेच) द्वेषयुक्त चित्ताला... द्वेषरहित चित्ताला... मोहयुक्त चित्ताला... मोहरहित चित्ताला... संकुचित चित्ताला... विखुरलेल्या चित्ताला... महग्गत चित्ताला... अमहग्गत चित्ताला... सउत्तर चित्ताला... अनुत्तर चित्ताला... समाहित चित्ताला... असमाहित चित्ताला... विमुक्त चित्ताला... आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे ओळखतात. आणि त्या मार्गाचे आचरण करून माझे अनेक श्रावक अभिज्ञेच्या अंतिम परिपूर्णतेला प्राप्त होऊन विहरतात. 257. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaranti, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi, anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathāpi, udāyi, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; so tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya; tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatra evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ; tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ, somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaranti, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaranti. Tatra ca pana me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५७. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म; अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – 'तिथे मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तिथून च्युत होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्मलो; तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तिथून च्युत होऊन मी इथे जन्मलो आहे.' अशा प्रकारे ते सविस्तर कारणांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. उदायी, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस आपल्या स्वतःच्या गावातून दुसऱ्या गावात जाईल, आणि तिथून पुन्हा तिसऱ्या गावात जाईल; आणि तिथून तो पुन्हा आपल्या स्वतःच्या गावी परत येईल. त्याला असा विचार येईल – 'मी माझ्या स्वतःच्या गावातून अमक्या गावी गेलो होतो, तिथे मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; तिथून मी दुसऱ्या गावी गेलो, तिथेही मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; आणि आता मी तिथून पुन्हा माझ्या स्वतःच्या गावी परत आलो आहे.' तसेच, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी तो मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, जसे की – एक जन्म... (पेय्यालम)... अशा प्रकारे सविस्तर कारणांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. आणि त्या मार्गाने माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला प्राप्त होऊन विहरतात. 258. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte [Pg.213] passanti cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānanti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passanti cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānanti. Seyyathāpi, udāyi, dve agārā sadvārā. Tatra cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi anucaṅkamantepi anuvicarantepi; evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passanti cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānanti…pe… tatra ca pa me sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. २५८. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना (मरताना) आणि पुन्हा जन्म घेताना पाहतात; हीन, श्रेष्ठ, सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते ओळखतात – 'अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित यांनी युक्त होते; ते आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असलेले आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनोसुचरित यांनी युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यग्दृष्टी असलेले आणि सम्यग्दृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने ते प्राण्यांना च्युत होताना आणि जन्म घेताना पाहतात... आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतात. उदायी, ज्याप्रमाणे समोरासमोर दरवाजे असलेली दोन घरे असावीत, आणि तिथे दृष्टी असलेला एखादा माणूस मध्यभागी उभा राहून लोकांना घरांमध्ये प्रवेश करताना, बाहेर पडताना आणि इकडेतिकडे फिरताना पाहील; तसेच, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी तो मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक दिव्य चक्षूने... प्राण्यांना आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवताना ओळखतात... (पेय्यालम)... आणि त्या मार्गाने माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला प्राप्त होऊन विहरतात. 259. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Seyyathāpi, udāyi, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo, tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakaṭhalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo, tatrime sippisambukāpi sakkharakaṭhalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Tatra ca pana me [Pg.214] sāvakā bahū abhiññāvosānapāramippattā viharanti. Ayaṃ kho, udāyi, pañcamo dhammo yena mama sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanti. २५९. पुन्हा आणखी, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरतात. उदायी, ज्याप्रमाणे एखाद्या पर्वताच्या दरीत स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला पाण्याचा तलाव असावा; तिथे काठावर उभा असलेला दृष्टी असलेला माणूस शिंपले, शंख, खडे, गोटे आणि माशांचे थवे इकडेतिकडे फिरताना किंवा स्थिर असलेले पाहील. त्याला असा विचार येईल – 'हा पाण्याचा तलाव स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला आहे; आणि यामध्ये हे शिंपले, शंख, खडे, गोटे आणि माशांचे थवे फिरत आहेत व स्थिर आहेत.' तसेच, उदायी, मी माझ्या श्रावकांसाठी तो मार्ग सांगितला आहे, ज्याचे आचरण करून माझे श्रावक आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरतात. आणि त्या मार्गाने माझे अनेक श्रावक अभिज्ञांच्या अंतिम पारमितेला प्राप्त होऊन विहरतात. उदायी, हा तो पाचवा धर्म आहे, ज्यामुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर-सन्मान करून माझ्या आश्रयाने विहरतात. ‘‘Ime kho, udāyi, pañca dhammā yehi mamaṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharantī’’ti. उदायी, हे ते पाच धर्म आहेत, ज्यांमुळे माझे श्रावक माझा आदर करतात, सन्मान करतात, गौरव करतात, पूजा करतात आणि आदर-सन्मान करून माझ्या आश्रयाने विहरतात. Idamavoca bhagavā. Attamano sakuludāyī paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या सकुलुदायी परिव्राजकाने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. Mahāsakuludāyisuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. महाशकुलुदायी सुत्त समाप्त झाले. हे सातवे सुत्त आहे. 8. Samaṇamuṇḍikasuttaṃ ८. समणमुण्डिक सुत्त 260. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ pañcamattehi paribbājakasatehi. Atha kho pañcakaṅgo thapati sāvatthiyā nikkhami divā divassa bhagavantaṃ dassanāya. Atha kho pañcakaṅgassa thapatissa etadahosi – ‘‘akālo kho tāva bhagavantaṃ dassanāya; paṭisallīno bhagavā. Manobhāvaniyānampi bhikkhūnaṃ asamayo dassanāya; paṭisallīnā manobhāvaniyā bhikkhū. Yaṃnūnāhaṃ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo yena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho pañcakaṅgo thapati yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo yena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto tenupasaṅkami. २६०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक हा वादविवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेल्या, मल्लिका देवीच्या एकाच सभागृह असलेल्या आरामात सुमारे पाचशे परिव्राजकांच्या मोठ्या समुदायासोबत राहत होता. तेव्हा पंचकंग सुतार दुपारी भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीमधून निघाला. तेव्हा पंचकंग सुताराच्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांच्या दर्शनाची ही योग्य वेळ नाही; भगवान एकांतात ध्यानस्थ आहेत. आदरणीय भिक्खूंच्या दर्शनाचीही ही योग्य वेळ नाही; आदरणीय भिक्खूही एकांतात ध्यानस्थ आहेत. मग मी मल्लिका देवीच्या आरामात, जेथे वादविवादाचे ठिकाण असलेले, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेले एकच सभागृह आहे, आणि जेथे समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक राहत आहे, तेथे का जाऊ नये?' त्यानंतर पंचकंग सुतार मल्लिका देवीच्या आरामात, जेथे वादविवादाचे ठिकाण असलेले, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेले एकच सभागृह आहे, जेथे समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक राहत होता, तेथे गेला. Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ [Pg.215] annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā. त्या वेळी समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक हा मोठ्या परिव्राजक समुदायासोबत बसला होता, जो समुदाय गोंगाट करत, मोठ्या आवाजात विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी (तिरच्छानकथा) करत होता, जसे की – राजांविषयीच्या गोष्टी, चोरांविषयीच्या गोष्टी, महामात्रांविषयीच्या गोष्टी, सैन्याविषयीच्या गोष्टी, भयाविषयीच्या गोष्टी, युद्धाविषयीच्या गोष्टी, अन्नाविषयीच्या गोष्टी, पेयांविषयीच्या गोष्टी, वस्त्रांविषयीच्या गोष्टी, शय्येविषयीच्या गोष्टी, माळांविषयीच्या गोष्टी, सुगंधांविषयीच्या गोष्टी, नातेवाईकांविषयीच्या गोष्टी, वाहनांविषयीच्या गोष्टी, गावांविषयीच्या गोष्टी, कसब्याविषयीच्या गोष्टी, शहरांविषयीच्या गोष्टी, जनपदांविषयीच्या गोष्टी, स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी, शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी, पाणवठ्याविषयीच्या गोष्टी, मृत पूर्वजांविषयीच्या गोष्टी, विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गोष्टी, समुद्राविषयीच्या गोष्टी, आणि अस्तित्वाच्या व अनस्तित्वाच्या गोष्टी. Addasā kho uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto pañcakaṅgaṃ thapatiṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha; ayaṃ samaṇassa gotamassa sāvako āgacchati pañcakaṅgo thapati. Yāvatā kho pana samaṇassa gotamassa sāvakā gihī odātavasanā sāvatthiyaṃ paṭivasanti ayaṃ tesaṃ aññataro pañcakaṅgo thapati. Appasaddakāmā kho pana te āyasmanto appasaddavinītā appasaddassa vaṇṇavādino; appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Atha kho te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ. समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याने पंचकंग सुताराला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून त्याने आपल्या समुदायाला शांत केले – 'महाशयांनो, शांत व्हा, गोंगाट करू नका. हा श्रमण गोतमांचा श्रावक पंचकंग सुतार येत आहे. श्रमण गोतमांचे जेवढे काही पांढरे वस्त्र परिधान करणारे गृहस्थ श्रावक श्रावस्तीमध्ये राहतात, त्यांपैकी हा पंचकंग सुतार एक आहे. ते आदरणीय गृहस्थ शांतताप्रिय आहेत, शांततेचे पालन करणारे आहेत आणि शांततेची प्रशंसा करणारे आहेत. कदाचित आपला समुदाय शांत असल्याचे पाहून ते आपल्याजवळ येणे योग्य समजतील.' त्यानंतर ते परिव्राजक शांत झाले. 261. Atha kho pañcakaṅgo thapati yena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā uggāhamānena paribbājakena samaṇamuṇḍikāputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho pañcakaṅgaṃ thapatiṃ uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto etadavoca – ‘‘catūhi kho ahaṃ, gahapati, dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ. Katamehi catūhi? Idha, gahapati, na kāyena pāpakammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappeti, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati – imehi kho ahaṃ, gahapati, catūhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjha’’nti. २६१. त्यानंतर पंचकंग सुतार जेथे समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक होता तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याच्याशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पंचकंग सुताराला समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक म्हणाला – 'गृहपती, जो पुरुष चार गुणांनी युक्त असतो, त्याला मी परिपूर्ण कुशल, परम कुशल, उत्तम प्राप्ती झालेला आणि वादात पराभूत न करता येणारा श्रमण मानतो. कोणत्या चार गुणांनी? गृहपती, येथे तो शरीराने कोणतेही पापकृत्य करत नाही, पापी वाणी बोलत नाही, पापी विचार मनात आणत नाही आणि पापी उपजीविका करत नाही – गृहपती, या चार गुणांनी युक्त असलेल्या पुरुषाला मी परिपूर्ण कुशल, परम कुशल, उत्तम प्राप्ती झालेला आणि वादात पराभूत न करता येणारा श्रमण मानतो.' Atha kho pañcakaṅgo thapati uggāhamānassa paribbājakassa samaṇamuṇḍikāputtassa bhāsitaṃ neva abhinandi nappaṭikkosi. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi – ‘‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmī’’ti. Atha kho pañcakaṅgo thapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pañcakaṅgo thapati yāvatako ahosi uggāhamānena [Pg.216] paribbājakena samaṇamuṇḍikāputtena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. त्यानंतर पंचकंग सुताराने समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याच्या बोलण्याचे ना कौतुक केले, ना विरोध केला. त्याचे कौतुक न करता आणि विरोधही न करता तो आपल्या आसनावरून उठला आणि निघून गेला, असा विचार करून की – 'मी भगवंतांच्या सन्निध जाऊन या विधानाचा खरा अर्थ जाणून घेईन.' त्यानंतर पंचकंग सुतार जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पंचकंग सुताराने समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याच्याशी झालेला सर्व संवाद भगवंतांना सविस्तर सांगितला. 262. Evaṃ vutte, bhagavā pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘evaṃ sante kho, thapati, daharo kumāro mando uttānaseyyako sampannakusalo bhavissati paramakusalo uttamapattipatto samaṇo ayojjho, yathā uggāhamānassa paribbājakassa samaṇamuṇḍikāputtassa vacanaṃ. Daharassa hi, thapati, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa kāyotipi na hoti, kuto pana kāyena pāpakammaṃ karissati, aññatra phanditamattā! Daharassa hi, thapati, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa vācātipi na hoti, kuto pana pāpakaṃ vācaṃ bhāsissati, aññatra roditamattā! Daharassa hi, thapati, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa saṅkappotipi na hoti, kuto pana pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappissati, aññatra vikūjitamattā ! Daharassa hi, thapati, kumārassa mandassa uttānaseyyakassa ājīvotipi na hoti, kuto pana pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvissati, aññatra mātuthaññā! Evaṃ sante kho, thapati, daharo kumāro mando uttānaseyyako sampannakusalo bhavissati paramakusalo uttamapattipatto samaṇo ayojjho, yathā uggāhamānassa paribbājakassa samaṇamuṇḍikāputtassa vacanaṃ. २६२. असे म्हटले असता, भगवान पंचकंग सुताराला म्हणाले – 'सुतारजी, जर असे असेल, तर समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याच्या म्हणण्यानुसार, पाठीवर झोपलेले लहान, अजाण बाळही परिपूर्ण कुशल, परम कुशल, उत्तम प्राप्ती झालेले आणि वादात पराभूत न करता येणारे श्रमण ठरेल. कारण, सुतारजी, पाठीवर झोपलेल्या अजाण बाळाला 'शरीर' काय असते हेच माहीत नसते, मग ते शरीराने पापकृत्य कसे करणार? केवळ हातपाय हलवण्यापलीकडे ते काय करू शकते! सुतारजी, पाठीवर झोपलेल्या अजाण बाळाला 'वाणी' काय असते हेच माहीत नसते, मग ते पापी वाणी कशी बोलणार? केवळ रडण्यापलीकडे ते काय करू शकते! सुतारजी, पाठीवर झोपलेल्या अजाण बाळाला 'विचार' काय असतो हेच माहीत नसते, मग ते पापी विचार मनात कसे आणणार? केवळ अस्पष्ट आवाज करण्यापलीकडे ते काय करू शकते! सुतारजी, पाठीवर झोपलेल्या अजाण बाळाला 'उपजीविका' काय असते हेच माहीत नसते, मग ते पापी उपजीविका कशी करणार? केवळ आईचे दूध पिण्यापलीकडे ते काय करू शकते! म्हणून, सुतारजी, जर असे असेल, तर समणमुंडिकाचा पुत्र उग्गाहमान परिव्राजक याच्या म्हणण्यानुसार, पाठीवर झोपलेले लहान, अजाण बाळही परिपूर्ण कुशल, परम कुशल, उत्तम प्राप्ती झालेले आणि वादात पराभूत न करता येणारे श्रमण ठरेल.' 263. ‘‘Catūhi kho ahaṃ, thapati, dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi na ceva sampannakusalaṃ na paramakusalaṃ na uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ, api cimaṃ daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ samadhigayha tiṭṭhati. Katamehi catūhi? Idha, thapati, na kāyena pāpakammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappeti, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati – imehi kho ahaṃ, thapati, catūhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi na ceva sampannakusalaṃ na paramakusalaṃ na uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ, api cimaṃ daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ samadhigayha tiṭṭhati. २६३. “हे स्थपती, चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मी 'कुशलतेने संपन्न', 'परम कुशल' किंवा 'सर्वोच्च प्राप्ती मिळवलेला अजिंक्य श्रमण' असे घोषित करत नाही; तर तो केवळ पाठीवर झोपलेल्या लहान, अजाण बालकाच्या समान पातळीवर असतो. ते चार कोणते? येथे, हे स्थपती, तो शरीराने कोणतेही पापकृत्य करत नाही, वाईट वाणी बोलत नाही, वाईट संकल्प करत नाही आणि वाईट उपजीविका करत नाही. हे स्थपती, या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मी 'कुशलतेने संपन्न', 'परम कुशल' किंवा 'सर्वोच्च प्राप्ती मिळवलेला अजिंक्य श्रमण' असे घोषित करत नाही; तर तो केवळ पाठीवर झोपलेल्या लहान, अजाण बालकाच्या समान पातळीवर असतो.” ‘‘Dasahi kho ahaṃ, thapati, dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ. Ime akusalā sīlā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Itosamuṭṭhānā akusalā [Pg.217] sīlā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Idha akusalā sīlā aparisesā nirujjhanti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Evaṃ paṭipanno akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. “हे स्थपती, दहा गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मी 'कुशलतेने संपन्न', 'परम कुशल' आणि 'सर्वोच्च प्राप्ती मिळवलेला अजिंक्य श्रमण' असे घोषित करतो. 'हे अकुशल शील आहेत' - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. 'या अकुशल शीलांची उत्पत्ती या कारणांमुळे होते' - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. 'येथे अकुशल शील पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात' - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. 'अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल शीलांच्या निरोधासाठी (नाशासाठी) मार्गस्थ असतो' - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो.” ‘‘Ime kusalā sīlā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Itosamuṭṭhānā kusalā sīlā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Idha kusalā sīlā aparisesā nirujjhanti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Evaṃ paṭipanno kusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. “‘हे कुशल शील आहेत’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘या कुशल शीलांची उत्पत्ती या कारणांमुळे होते’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘येथे कुशल शील पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल शीलांच्या निरोधासाठी मार्गस्थ असतो’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो.” ‘‘Ime akusalā saṅkappā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Itosamuṭṭhānā akusalā saṅkappā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Idha akusalā saṅkappā aparisesā nirujjhanti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Evaṃ paṭipanno akusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. “‘हे अकुशल संकल्प आहेत’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘या अकुशल संकल्पांची उत्पत्ती या कारणांमुळे होते’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘येथे अकुशल संकल्प पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी मार्गस्थ असतो’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो.” ‘‘Ime kusalā saṅkappā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Itosamuṭṭhānā kusalā saṅkappā; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Idha kusalā saṅkappā aparisesā nirujjhanti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. Evaṃ paṭipanno kusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti; tamahaṃ, thapati, veditabbanti vadāmi. “‘हे कुशल संकल्प आहेत’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘या कुशल संकल्पांची उत्पत्ती या कारणांमुळे होते’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘येथे कुशल संकल्प पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो. ‘अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी मार्गस्थ असतो’ - हे, हे स्थपती, जाणले पाहिजे असे मी सांगतो.” 264. ‘‘Katame ca, thapati, akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ, akusalaṃ vacīkammaṃ, pāpako ājīvo – ime vuccanti, thapati, akusalā sīlā. २६४. “आणि हे स्थपती, अकुशल शील कोणते आहेत? अकुशल कायिक कर्म, अकुशल वाचिक कर्म आणि वाईट उपजीविका – हे स्थपती, यांना अकुशल शील असे म्हटले जाते.” ‘‘Ime ca, thapati, akusalā sīlā kiṃsamuṭṭhānā? Samuṭṭhānampi nesaṃ vuttaṃ. ‘Cittasamuṭṭhānā’tissa vacanīyaṃ. Katamaṃ cittaṃ? Cittampi hi bahuṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Yaṃ cittaṃ sarāgaṃ sadosaṃ samohaṃ, itosamuṭṭhānā akusalā sīlā. “आणि हे स्थपती, या अकुशल शीलांची उत्पत्ती कशामुळे होते? त्यांच्या उत्पत्तीचे कारणही सांगितले गेले आहे. 'ते चित्तापासून उत्पन्न होतात' असे म्हटले पाहिजे. चित्त कोणते? चित्त तर अनेक प्रकारचे, विविध प्रकारचे आणि नानाविध स्वरूपाचे असते. जे चित्त रागयुक्त, द्वेषयुक्त आणि मोहयुक्त असते, त्या चित्तापासूनच अकुशल शीलांची उत्पत्ती होते.” ‘‘Ime ca, thapati, akusalā sīlā kuhiṃ aparisesā nirujjhanti? Nirodhopi nesaṃ vutto. Idha, thapati, bhikkhu kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ [Pg.218] bhāveti, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveti, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveti, micchājīvaṃ pahāya sammājīvena jīvitaṃ kappeti – etthete akusalā sīlā aparisesā nirujjhanti. “आणि हे स्थपती, हे अकुशल शील कोठे पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात? त्यांच्या निरोधाविषयीही सांगितले गेले आहे. येथे, हे स्थपती, भिक्खू कायिक दुराचरण सोडून कायिक सुचरणाचे संगोपन करतो, वाचिक दुराचरण सोडून वाचिक सुचरणाचे संगोपन करतो, मानसिक दुराचरण सोडून मानसिक सुचरणाचे संगोपन करतो, आणि मिथ्या आजीविका सोडून सम्यक आजीविकेने आपले जीवन व्यतीत करतो – येथेच हे अकुशल शील पूर्णपणे नष्ट होतात.” ‘‘Kathaṃ paṭipanno, thapati, akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti? Idha, thapati, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ paṭipanno kho, thapati, akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti. “आणि हे स्थपती, कशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल शीलांच्या निरोधासाठी मार्गस्थ असतो? येथे, हे स्थपती, भिक्खू अनुत्पन्न पापी अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीला रोखण्यासाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताला दृढ करतो आणि संघर्ष करतो; उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताला दृढ करतो आणि संघर्ष करतो; अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताला दृढ करतो आणि संघर्ष करतो; आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, त्यांच्या विनाशाच्या रोखासाठी, त्यांच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्णतेसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताला दृढ करतो आणि संघर्ष करतो. हे स्थपती, अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल शीलांच्या निरोधासाठी मार्गस्थ असतो.” 265. ‘‘Katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, ājīvaparisuddhampi kho ahaṃ, thapati, sīlasmiṃ vadāmi. Ime vuccanti, thapati, kusalā sīlā. २६५. “आणि हे स्थपती, कुशल शील कोणते आहेत? कुशल कायिक कर्म, कुशल वाचिक कर्म आणि उपजीविकेची शुद्धता यालाही, हे स्थपती, मी शीलच म्हणतो. हे स्थपती, यांना कुशल शील असे म्हटले जाते.” ‘‘Ime ca, thapati, kusalā sīlā kiṃsamuṭṭhānā? Samuṭṭhānampi nesaṃ vuttaṃ. ‘Cittasamuṭṭhānā’tissa vacanīyaṃ. Katamaṃ cittaṃ? Cittampi hi bahuṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Yaṃ cittaṃ vītarāgaṃ vītadosaṃ vītamohaṃ, itosamuṭṭhānā kusalā sīlā. “आणि हे स्थपती, या कुशल शीलांची उत्पत्ती कशामुळे होते? त्यांच्या उत्पत्तीचे कारणही सांगितले गेले आहे. 'ते चित्तापासून उत्पन्न होतात' असे म्हटले पाहिजे. चित्त कोणते? चित्त तर अनेक प्रकारचे, विविध प्रकारचे आणि नानाविध स्वरूपाचे असते. जे चित्त रागरहित, द्वेषरहित आणि मोहरहित असते, त्या चित्तापासूनच कुशल शीलांची उत्पत्ती होते.” ‘‘Ime ca, thapati, kusalā sīlā kuhiṃ aparisesā nirujjhanti? Nirodhopi nesaṃ vutto. Idha, thapati, bhikkhu sīlavā hoti no ca sīlamayo, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti; yatthassa te kusalā sīlā aparisesā nirujjhanti. “आणि हे स्थपती, हे कुशल शील कोठे पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात? त्यांच्या निरोधाविषयीही सांगितले गेले आहे. येथे, हे स्थपती, भिक्खू शीलवान असतो, परंतु तो केवळ शीलानेच बनलेला (शीलामध्येच अडकलेला) नसतो; आणि तो त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणतो, जेथे त्याचे ते कुशल शील पूर्णपणे नष्ट होतात.” ‘‘Kathaṃ paṭipanno ca, thapati, kusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti? Idha, thapati, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati[Pg.219]; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ paṭipanno kho, thapati, kusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti. “हे स्थपती, कशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल शीलांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो? हे स्थपती, येथे भिक्खू न उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पत्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी... पे... न उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी... पे... उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विस्मरण न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो. हे स्थपती, अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल शीलांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो.” 266. ‘‘Katame ca, thapati, akusalā saṅkappā? Kāmasaṅkappo, byāpādasaṅkappo, vihiṃsāsaṅkappo – ime vuccanti, thapati, akusalā saṅkappā. २६६. “आणि हे स्थपती, अकुशल संकल्प कोणते आहेत? कामसंकल्प, व्यापादसंकल्प, विहिंसासंकल्प – हे स्थपती, यांना अकुशल संकल्प म्हटले जाते.” ‘‘Ime ca, thapati, akusalā saṅkappā kiṃsamuṭṭhānā? Samuṭṭhānampi nesaṃ vuttaṃ. ‘Saññāsamuṭṭhānā’tissa vacanīyaṃ. Katamā saññā? Saññāpi hi bahū anekavidhā nānappakārakā. Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā – itosamuṭṭhānā akusalā saṅkappā. “आणि हे स्थपती, हे अकुशल संकल्प कशापासून उत्पन्न होतात? त्यांच्या उत्पत्तीचे कारणही सांगितले गेले आहे. ‘ते संज्ञेपासून उत्पन्न होतात’ असे म्हटले पाहिजे. संज्ञा कोणती? संज्ञा देखील अनेक प्रकारची, विविध प्रकारची आणि नानाविध पैलूंची असते. कामसंज्ञा, व्यापादसंज्ञा, विहिंसासंज्ञा – या संज्ञेपासूनच अकुशल संकल्प उत्पन्न होतात.” ‘‘Ime ca, thapati, akusalā saṅkappā kuhiṃ aparisesā nirujjhanti? Nirodhopi nesaṃ vutto. Idha, thapati, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; etthete akusalā saṅkappā aparisesā nirujjhanti. “आणि हे स्थपती, हे अकुशल संकल्प कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात? त्यांचा निरोधही सांगितला गेला आहे. हे स्थपती, येथे भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो; येथेच हे अकुशल संकल्प निरवशेष निरुद्ध होतात.” ‘‘Kathaṃ paṭipanno ca, thapati, akusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti? Idha, thapati, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ paṭipanno kho, thapati, akusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti. “आणि हे स्थपती, कशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो? हे स्थपती, येथे भिक्खू न उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पत्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी... पे... न उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी... पे... उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विस्मरण न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो. हे स्थपती, अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य अकुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो.” 267. ‘‘Katame ca, thapati, kusalā saṅkappā? Nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappo – ime vuccanti, thapati, kusalā saṅkappā. २६७. “आणि हे स्थपती, कुशल संकल्प कोणते आहेत? नैष्क्रम्यसंकल्प, अव्यापादसंकल्प, अविहिंसासंकल्प – हे स्थपती, यांना कुशल संकल्प म्हटले जाते.” ‘‘Ime ca, thapati, kusalā saṅkappā kiṃsamuṭṭhānā? Samuṭṭhānampi nesaṃ vuttaṃ. ‘Saññāsamuṭṭhānā’tissa vacanīyaṃ. Katamā saññā? Saññāpi hi bahū anekavidhā [Pg.220] nānappakārakā. Nekkhammasaññā, abyāpādasaññā, avihiṃsāsaññā – itosamuṭṭhānā kusalā saṅkappā. “आणि हे स्थपती, हे कुशल संकल्प कशापासून उत्पन्न होतात? त्यांच्या उत्पत्तीचे कारणही सांगितले गेले आहे. ‘ते संज्ञेपासून उत्पन्न होतात’ असे म्हटले पाहिजे. संज्ञा कोणती? संज्ञा देखील अनेक प्रकारची, विविध प्रकारची आणि नानाविध पैलूंची असते. नैष्क्रम्यसंज्ञा, अव्यापादसंज्ञा, अविहिंसासंज्ञा – या संज्ञेपासूनच कुशल संकल्प उत्पन्न होतात.” ‘‘Ime ca, thapati, kusalā saṅkappā kuhiṃ aparisesā nirujjhanti? Nirodhopi nesaṃ vutto. Idha, thapati, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; etthete kusalā saṅkappā aparisesā nirujjhanti. “आणि हे स्थपती, हे कुशल संकल्प कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात? त्यांचा निरोधही सांगितला गेला आहे. हे स्थपती, येथे भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे... पे... दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो; येथेच हे कुशल संकल्प निरवशेष निरुद्ध होतात.” ‘‘Kathaṃ paṭipanno ca, thapati, kusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti? Idha, thapati, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ paṭipanno kho, thapati, kusalānaṃ saṅkappānaṃ nirodhāya paṭipanno hoti. “आणि हे स्थपती, कशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो? हे स्थपती, येथे भिक्खू न उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पत्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी... पे... न उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी... पे... उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विस्मरण न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ निश्चय करतो. हे स्थपती, अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य कुशल संकल्पांच्या निरोधासाठी आचरण करणारा ठरतो.” 268. ‘‘Katamehi cāhaṃ, thapati, dasahi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ? Idha, thapati, bhikkhu asekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti, asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti, asekhena sammākammantena samannāgato hoti, asekhena sammāājīvena samannāgato hoti, asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti, asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti, asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti – imehi kho ahaṃ, thapati, dasahi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjha’’nti. २६८. “हे स्थपती, कोणत्या दहा गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मी ‘संपन्नकुशल’, ‘परमकुशल’, ‘उत्तमप्राप्तिप्राप्त’, ‘अयोध्य’ श्रमण म्हणून घोषित करतो? हे स्थपती, येथे भिक्खू अशैक्ष सम्यक् दृष्टीने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् संकल्पाने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् वाचेने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् कर्मांताने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् आजीविकेने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् व्यायामाने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् स्मृतीने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् समाधीने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् ज्ञानाने युक्त असतो, अशैक्ष सम्यक् विमुक्तीने युक्त असतो – हे स्थपती, या दहा गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीलाच मी संपन्नकुशल, परमकुशल, उत्तमप्राप्तिप्राप्त आणि अयोध्य श्रमण म्हणून घोषित करतो.” Idamavoca bhagavā. Attamano pañcakaṅgo thapati bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या पंचकंग स्थपतींनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. Samaṇamuṇḍikasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे समणमुण्डिक सुत्त समाप्त झाले. 9. Cūḷasakuludāyisuttaṃ ९. चूळसकुलुदायी सुत्त 269. Evaṃ [Pg.221] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena sakuludāyī paribbājako moranivāpe paribbājakārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva rājagahe piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena moranivāpo paribbājakārāmo yena sakuludāyī paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena moranivāpo paribbājakārāmo tenupasaṅkami. २६९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहरत होते. त्या वेळी सकुलुदायी परिव्राजक मोरानिवाप येथील परिव्राजकाराम येथे मोठ्या परिव्राजक समुदायासोबत राहत होता. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून आणि भिक्षापात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी शिरले. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – ‘राजगृहात भिक्षेसाठी जाण्यास अजून खूप लवकरची वेळ आहे. मी मोरानिवाप येथील परिव्राजकाराम जेथे सकुलुदायी परिव्राजक आहे, तेथे का जाऊ नये?’ त्यानंतर भगवान मोरानिवाप येथील परिव्राजकारामाकडे गेले. Tena kho pana samayena sakuludāyī paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā. Addasā kho sakuludāyī paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati; appasaddakāmo kho pana so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Atha kho te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ. त्या वेळी सकुलुदायी परिव्राजक मोठ्या परिव्राजक परिषदेसह (समुदायासह) बसला होता. ते सर्व जण गोंगाट करत, मोठ्या आवाजात ओरडत विविध प्रकारच्या तिरच्छानकथा (निरर्थक गोष्टी) करत होते, जसे की – राजांविषयी कथा, चोरांविषयी कथा, महामात्रांविषयी (मंत्र्यांविषयी) कथा, सैन्याविषयी कथा, भयाविषयी कथा, युद्धाविषयी कथा, अन्नाविषयी कथा, पेयाविषयी कथा, वस्त्रांविषयी कथा, शयनेविषयी (बिछान्याविषयी) कथा, माळांविषयी (फुलांविषयी) कथा, गंधाविषयी (सुगंधाविषयी) कथा, नातेवाईकांविषयी कथा, वाहनांविषयी कथा, गावांविषयी कथा, निगमांविषयी (कसब्यांविषयी) कथा, नगरांविषयी कथा, जनपदांविषयी (देशांविषयी) कथा, स्त्रियांविषयी कथा, शूरवीरांविषयी कथा, गल्ल्यांविषयी कथा, पाणवठ्याविषयी कथा, पूर्वप्रेतांविषयी (मृतांविषयी) कथा, नानाविध कथा, लोकाख्यायिका (जगाच्या उत्पत्तीविषयी कथा), समुद्राख्यायिका (समुद्राविषयी कथा), आणि इतिभवाभवकथा (उदय-अस्ताविषयी किंवा लाभ-हानीविषयी कथा). सकुलुदायी परिव्राजकाने भगवंतांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या परिषदेला शांत केले – “महाशयांनो, शांत व्हा, गोंगाट करू नका. हे श्रमण गौतम येत आहेत. त्या आयुष्यमानांना शांतता प्रिय आहे आणि ते शांततेचे प्रशंसक आहेत. कदाचित ही परिषद शांत आहे असे पाहून ते येथे येणे योग्य समजतील.” तेव्हा ते परिव्राजक शांत झाले. 270. Atha kho bhagavā yena sakuludāyī paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho sakuludāyī paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā; idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Sakuludāyīpi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sakuludāyiṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha, udāyi, etarahi [Pg.222] kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Tiṭṭhatesā, bhante, kathā yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Yadāhaṃ, bhante, imaṃ parisaṃ anupasaṅkanto homi athāyaṃ parisā anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentī nisinnā hoti; yadā ca kho ahaṃ, bhante, imaṃ parisaṃ upasaṅkanto homi athāyaṃ parisā mamaññeva mukhaṃ ullokentī nisinnā hoti – ‘yaṃ no samaṇo udāyī dhammaṃ bhāsissati taṃ sossāmā’ti; yadā pana, bhante, bhagavā imaṃ parisaṃ upasaṅkanto hoti athāhañceva ayañca parisā bhagavato mukhaṃ ullokentā nisinnā homa – ‘yaṃ no bhagavā dhammaṃ bhāsissati taṃ sossāmā’’’ti. २७०. त्यानंतर भगवंत जेथे सकुलुदायी परिव्राजक होता, तेथे गेले. तेव्हा सकुलुदायी परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “यावे, भंते, भगवंतांचे स्वागत असो! भंते, भगवंतांनी येथे येण्यासाठी खूप दिवसांनी वेळ काढला आहे. भंते, भगवंतांनी आसनस्थ व्हावे; हे आसन तयार केले आहे.” भगवंत तयार केलेल्या आसनावर बसले. सकुलुदायी परिव्राजकानेही एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सकुलुदायी परिव्राजकाला भगवंत म्हणाले – “उदायी, तुम्ही सध्या कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा मध्येच अपूर्ण राहिली आहे?” “भंते, आम्ही सध्या ज्या चर्चेसाठी एकत्र बसलो आहोत, ती चर्चा तशीच राहू द्या. भगवंतांना ही चर्चा नंतरही ऐकणे कठीण होणार नाही. भंते, जेव्हा मी या परिषदेत आलेलो नसतो, तेव्हा ही परिषद विविध प्रकारच्या तिरच्छानकथा करत बसलेली असते. परंतु भंते, जेव्हा मी या परिषदेत येतो, तेव्हा ही परिषद केवळ माझ्या मुखाकडे पाहत बसते की, ‘श्रमण उदायी आम्हाला जो धम्म सांगतील, तो आम्ही ऐकू’. आणि भंते, जेव्हा भगवंत या परिषदेत येतात, तेव्हा मी आणि ही परिषद भगवंतांच्या मुखाकडे पाहत बसतो की, ‘भगवंत आम्हाला जो धम्म सांगतील, तो आम्ही ऐकू’.” 271. ‘‘Tenahudāyi, taṃyevettha paṭibhātu yathā maṃ paṭibhāseyyā’’si. ‘‘Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānamāno ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So mayā pubbantaṃ ārabbha pañhaṃ puṭṭho samāno aññenaññaṃ paṭicari, bahiddhā kathaṃ apanāmesi, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato! Yo imesaṃ dhammānaṃ sukusalo’’’ti. ‘‘Ko pana so, udāyi, sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānamāno ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti, yo tayā pubbantaṃ ārabbha pañhaṃ puṭṭho samāno aññenaññaṃ paṭicari, bahiddhā kathaṃ apanāmesi kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsī’’ti? ‘Nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto’ti. २७१. “तसे असेल तर उदायी, तुला जे सुचेल ते मांड, जेणेकरून मला त्यावर बोलता येईल.” “भंते, काही दिवसांपूर्वी एक व्यक्ती स्वतःला सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी म्हणवून घेत होती आणि संपूर्ण ज्ञान व दर्शनाचा दावा करत होती की, ‘मी चालत असताना, उभा असताना, झोपलेला असताना किंवा जागा असताना मला सतत आणि अखंडपणे ज्ञान व दर्शन प्राप्त असते’. जेव्हा मी त्याला भूतकाळाविषयी प्रश्न विचारला, तेव्हा त्याने विषयांतर केले, चर्चा बाहेर भरकटवली आणि राग, द्वेष व असंतोष प्रकट केला. तेव्हा भंते, माझ्या मनात भगवंतांविषयीच आदरयुक्त स्मृती निर्माण झाली की, ‘अहो! खरोखरच भगवंत, खरोखरच सुगत किती श्रेष्ठ आहेत, जे या सर्व धर्मांमध्ये अत्यंत कुशल आहेत!’” “पण उदायी, तो कोण होता जो स्वतःला सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी म्हणवून घेत होता... आणि ज्याने तुझ्याशी बोलताना विषयांतर केले, चर्चा बाहेर भरकटवली आणि राग, द्वेष व असंतोष प्रकट केला?” “भंते, तो निगंठ नातपुत्त (निग्रंथ ज्ञातिपुत्र) होता.” ‘‘Yo kho, udāyi, anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya, so vā maṃ pubbantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyya, taṃ vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyyaṃ; so vā me pubbantaṃ ārabbha pañhassa [Pg.223] veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya, tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyyaṃ. “उदायी, जो कोणी आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करू शकतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी, अशा प्रकारे सविस्तर आणि तपशीलासह अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करू शकतो, त्याने एकतर मला भूतकाळाविषयी प्रश्न विचारावा किंवा मी त्याला भूतकाळाविषयी प्रश्न विचारावा; त्याने माझ्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन माझे मन संतुष्ट करावे किंवा मी त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्याचे मन संतुष्ट करावे.” ‘‘Yo kho, udāyi, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyya cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya, so vā maṃ aparantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyya, taṃ vāhaṃ aparantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyyaṃ; so vā me aparantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya, tassa vāhaṃ aparantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyyaṃ. “उदायी, जो कोणी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मृत्यू पावताना आणि पुन्हा जन्म घेताना पाहू शकतो; कनिष्ठ आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगती लाभलेले आणि दुर्गती लाभलेले प्राणी पाहू शकतो आणि प्राणी आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करतात हे जाणू शकतो, त्याने एकतर मला भविष्यकाळाविषयी प्रश्न विचारावा किंवा मी त्याला भविष्यकाळाविषयी प्रश्न विचारावा; त्याने माझ्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन माझे मन संतुष्ट करावे किंवा मी त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्याचे मन संतुष्ट करावे.” ‘‘Api ca, udāyi, tiṭṭhatu pubbanto, tiṭṭhatu aparanto. Dhammaṃ te desessāmi – imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati; imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti. “परंतु उदायी, भूतकाळ राहू दे आणि भविष्यकाळही राहू दे. मी तुला धम्माचा उपदेश करतो – हे असताना ते होते; याच्या उत्पत्तीमुळे ते उत्पन्न होते. हे नसताना ते होत नाही; याच्या निरोधाने ते निरुद्ध होते.” ‘‘Ahañhi, bhante, yāvatakampi me iminā attabhāvena paccanubhūtaṃ tampi nappahomi sākāraṃ sauddesaṃ anussarituṃ, kuto panāhaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissāmi, seyyathāpi bhagavā? Ahañhi, bhante, etarahi paṃsupisācakampi na passāmi, kuto panāhaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passissāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānissāmi, seyyathāpi bhagavā? Yaṃ pana maṃ, bhante, bhagavā evamāha – ‘api ca, udāyi, tiṭṭhatu pubbanto, tiṭṭhatu aparanto; dhammaṃ te desessāmi – imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati; imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’ti tañca pana me bhiyyosomattāya na pakkhāyati. Appeva nāmāhaṃ, bhante, sake ācariyake bhagavato cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’’ti. “भन्ते, मी या वर्तमान अस्तित्वात (अत्तभावात) जे काही अनुभवले आहे, ते देखील मी त्याच्या सर्व आकारांसह आणि तपशीलांसह स्मरण करण्यास असमर्थ आहे; मग मी माझ्या अनेकविध पूर्वजन्मांचे स्मरण कसे करू शकेन? जसे की—एक जन्म, दोन जन्म... इत्यादी, भगवान करतात त्याप्रमाणे सर्व आकारांसह आणि तपशीलांसह अनेकविध पूर्वजन्मांचे स्मरण मी कसे करू शकेन? भन्ते, मला तर सध्या एखादा पांसुपिसाच (धुळीतील पिशाच) देखील दिसत नाही, मग मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत होताना (मरण पावताना) आणि पुन्हा उत्पन्न होताना, हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर) आणि दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त आणि दुर्गती प्राप्त, आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना कसा पाहू शकेन आणि जाणू शकेन, जसे भगवान पाहतात आणि जाणतात? आणि भन्ते, भगवंतांनी मला जे असे म्हटले की—'हे उदायी, भूतकाळ राहू दे, भविष्यकाळ राहू दे; मी तुला धम्माचा उपदेश करतो—यात (हे) असताना हे होते, याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते; यात (हे) नसताना हे होत नाही, याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते'—ते तर मला अधिकच अस्पष्ट वाटते. भन्ते, कदाचित मी आमच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतावरील प्रश्नाचे उत्तर देऊन भगवंतांच्या चित्ताचे समाधान करू शकेन.” 272. ‘‘Kinti pana te, udāyi, sake ācariyake hotī’’ti? ‘‘Amhākaṃ, bhante, sake ācariyake evaṃ hoti – ‘ayaṃ paramo vaṇṇo, ayaṃ paramo vaṇṇo’’’ti. २७२. “पण उदायी, तुमच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात काय म्हटले आहे?” “भन्ते, आमच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात असे म्हटले आहे—'हाच परम वर्ण (सर्वश्रेष्ठ तेज) आहे, हाच परम वर्ण आहे!'” ‘‘Yaṃ [Pg.224] pana te etaṃ, udāyi, sake ācariyake evaṃ hoti – ‘ayaṃ paramo vaṇṇo, ayaṃ paramo vaṇṇo’ti, katamo so paramo vaṇṇo’’ti? ‘‘Yasmā, bhante, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’’ti. “पण उदायी, तुमच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात जे असे म्हटले आहे—'हाच परम वर्ण आहे, हाच परम वर्ण आहे'—तो परम वर्ण कोणता आहे?” “भन्ते, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) नाही, तोच परम वर्ण आहे.” ‘‘Katamo pana so paramo vaṇṇo yasmā vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthī’’ti? ‘‘Yasmā, bhante, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’’ti. “पण उदायी, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तो परम वर्ण कोणता आहे?” “भन्ते, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे.” ‘‘Dīghāpi kho te esā, udāyi, phareyya – ‘yasmā, bhante, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’ti vadesi, tañca vaṇṇaṃ na paññapesi. Seyyathāpi, udāyi, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī taṃ icchāmi, taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – evaṃnāmā evaṃgottāti vāti…pe… dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti… amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’’’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya. “उदायी, तू असेच खूप वेळ बोलत राहू शकतोस—'भन्ते, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे' असे तू म्हणतोस, पण तो वर्ण कोणता आहे हे तू स्पष्ट करत नाहीस. उदायी, समजा एखादा माणूस असे म्हणाला—'या जनपदातील जी सर्वात सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) आहे, ती मला हवी आहे, मी तिच्यावर प्रेम करतो.' मग लोकांनी त्याला विचारावे—'हे भल्या माणसा, ज्या जनपदकल्याणीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, ती क्षत्रिय आहे, ब्राह्मणी आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?' असे विचारले असता त्याने 'नाही' असे उत्तर द्यावे. मग लोकांनी त्याला विचारावे—'हे भल्या माणसा, ज्या जनपदकल्याणीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, तिचे नाव आणि गोत्र तुला ठाऊक आहे का?... ती उंच आहे, बुटकी आहे की मध्यम उंचीची आहे?... ती काळी आहे, सावळी आहे की गोरी आहे?... ती कोणत्या गावात, कसब्यात की शहरात राहते?' असे विचारले असता त्याने 'नाही' असे उत्तर द्यावे. मग लोकांनी त्याला विचारावे—'हे भल्या माणसा, जिला तू कधी ओळखले नाहीस किंवा पाहिले नाहीस, अशा स्त्रीची तू इच्छा करतोस आणि तिच्यावर प्रेम करतोस का?' असे विचारले असता त्याने 'होय' असे उत्तर द्यावे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi – nanu evaṃ sante, tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. “तुला काय वाटते, उदायी—असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निरर्थक (अप्रतिहार्य) ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते, असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निरर्थक ठरते.” ‘‘Evameva kho tvaṃ, udāyi, ‘yasmā, bhante, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’ti vadesi, tañca vaṇṇaṃ na paññapesī’’ti. “त्याचप्रमाणे, उदायी, तू देखील म्हणतोस—'भन्ते, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे,' पण तो वर्ण कोणता आहे हे तू स्पष्ट करत नाहीस.” ‘‘Seyyathāpi, bhante, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca, evaṃ vaṇṇo attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti. “भन्ते, ज्याप्रमाणे एखादा सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला वैडूर्य मणी लाल लोकरीच्या वस्त्रावर (कंबलावर) ठेवला असता चमकतो, प्रकाशतो आणि तळपतो; त्याचप्रमाणे मृत्यूच्या नंतर आत्मा (अत्ता) निरोगी आणि अशाच वर्णाचा (तेजाचा) असतो.” 273. ‘‘Taṃ [Pg.225] kiṃ maññasi, udāyi, yo vā maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca, yo vā rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. २७३. “तुला काय वाटते, उदायी? तो सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला वैडूर्य मणी जो लाल कंबलावर ठेवला असता चमकतो, प्रकाशतो आणि तळपतो, की रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा काजवा—या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा काजवा—हाच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yo vā rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako, yo vā rattandhakāratimisāya telappadīpo – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, rattandhakāratimisāya telappadīpo – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. “तुला काय वाटते, उदायी? रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा काजवा, की रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा तेलाचा दिवा—या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा तेलाचा दिवा—हाच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yo vā rattandhakāratimisāya telappadīpo, yo vā rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. “तुला काय वाटते, उदायी? रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा तेलाचा दिवा, की रात्रीच्या घनदाट अंधारात धगधगणारा मोठा शेकोटीचा (अग्नीचा) ढीग—या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, रात्रीच्या घनदाट अंधारात धगधगणारा मोठा शेकोटीचा ढीग—हाच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yo vā rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho, yā vā rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. “तुला काय वाटते, उदायी? रात्रीच्या घनदाट अंधारात धगधगणारा मोठा शेकोटीचा ढीग, की रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी ढगविरहित निरभ्र आकाशात चमकणारा ओषधी तारा (शुक्र तारा)—या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी ढगविरहित निरभ्र आकाशात चमकणारा ओषधी तारा—हाच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yā vā rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā, yo vā tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake deve abhido aḍḍharattasamayaṃ cando – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake deve abhido [Pg.226] aḍḍharattasamayaṃ cando – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. “उदायी, तुला काय वाटते? रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात चमकणारा ओसधी तारा (शुक्राचा तारा) किंवा पंधरावीच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा चंद्र – या दोन्ही तेजांपैकी कोणते तेज अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, पंधरावीच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा जो चंद्र आहे, त्याचेच तेज या दोन्ही तेजांपैकी अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yo vā tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake deve abhido aḍḍharattasamayaṃ cando, yo vā vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve abhido majjhanhikasamayaṃ sūriyo – imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve abhido majjhanhikasamayaṃ sūriyo – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. “उदायी, तुला काय वाटते? पंधरावीच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा चंद्र किंवा वर्षा ऋतूच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत ढगविरहित स्वच्छ आकाशात ऐन दुपारी तळपणारा सूर्य – या दोन्ही तेजांपैकी कोणते तेज अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे?” “भन्ते, वर्षा ऋतूच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत ढगविरहित स्वच्छ आकाशात ऐन दुपारी तळपणारा जो सूर्य आहे, त्याचेच तेज या दोन्ही तेजांपैकी अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.” ‘‘Ato kho te, udāyi, bahū hi bahutarā devā ye imesaṃ candimasūriyānaṃ ābhā nānubhonti, tyāhaṃ pajānāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘yasmā vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthī’ti. Atha ca pana tvaṃ, udāyi, ‘yvāyaṃ vaṇṇo kiminā khajjopanakena nihīnataro ca patikiṭṭhataro ca so paramo vaṇṇo’ti vadesi, tañca vaṇṇaṃ na paññapesī’’ti. ‘‘Acchidaṃ bhagavā kathaṃ, acchidaṃ sugato katha’’nti! “उदायी, या चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाचा उपभोग न घेणारे देव याहूनही खूप जास्त संख्येने आहेत, त्यांना मी जाणतो. तरीही मी असे म्हणत नाही की, ‘ज्या तेजापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रगल्भ दुसरे कोणतेही तेज नाही.’ परंतु उदायी, तू तर अशा तेजाला ‘सर्वश्रेष्ठ तेज’ म्हणतोस, जे काजव्यापेक्षाही हीन आणि कनिष्ठ दर्जाचे आहे, आणि तरीही तू ते तेज कोणते आहे हे स्पष्ट करू शकत नाहीस.” “भगवंतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे! सुगतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे!” ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, udāyi, evaṃ vadesi – ‘acchidaṃ bhagavā kathaṃ, acchidaṃ sugato kathaṃ’’’ti? ‘‘Amhākaṃ, bhante, sake ācariyake evaṃ hoti – ‘ayaṃ paramo vaṇṇo, ayaṃ paramo vaṇṇo’ti. Te mayaṃ, bhante, bhagavatā sake ācariyake samanuyuñjiyamānā samanuggāhiyamānā samanubhāsiyamānā rittā tucchā aparaddhā’’ti. “पण उदायी, तू असे का म्हणत आहेस – ‘भगवंतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे, सुगतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे’?” “भन्ते, आमच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात असे मानले जाते की – ‘हेच सर्वश्रेष्ठ तेज आहे, हेच सर्वश्रेष्ठ तेज आहे.’ परंतु भन्ते, जेव्हा भगवंतांनी आमच्या आचार्यांच्या सिद्धांताविषयी आम्हाला प्रश्न विचारले, आमची उलटतपासणी केली आणि आमच्याशी चर्चा केली, तेव्हा आम्ही रिकामे, पोकळ आणि चुकीचे ठरलो आहोत.” 274. ‘‘Kiṃ panudāyi, atthi ekantasukho loko, atthi ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Amhākaṃ, bhante, sake ācariyake evaṃ hoti – ‘atthi ekantasukho loko, atthi ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’’ti. २७४. “पण उदायी, असा एखादा लोक आहे का जो केवळ सुखानेच भरलेला आहे? आणि त्या केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी काही निश्चित मार्ग अस्तित्वात आहे का?” “भन्ते, आमच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात असे मानले जाते की – ‘केवळ सुखाने भरलेला लोक अस्तित्वात आहे आणि त्या केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी निश्चित मार्गही अस्तित्वात आहे.’” ‘‘Katamā pana sā, udāyi, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Idha, bhante, ekacco pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato [Pg.227] hoti, kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti, aññataraṃ vā pana tapoguṇaṃ samādāya vattati. Ayaṃ kho sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti. “पण उदायी, केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्याचा तो निश्चित मार्ग कोणता आहे?” “भन्ते, या जगात एखादी व्यक्ती जीवहिंसेचा त्याग करून जीवहिंसेपासून अलिप्त राहते; चोरीचा त्याग करून चोरीपासून अलिप्त राहते; कामभोगांमधील व्यभिचाराचा त्याग करून व्यभिचारापासून अलिप्त राहते; असत्य बोलण्याचा त्याग करून असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहते; किंवा इतर कोणत्या तरी तपाचरणाचे ग्रहण करून त्यानुसार आचरण करते. भन्ते, केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्याचा निश्चित मार्ग हाच आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yasmiṃ samaye pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, ekantasukhī vā tasmiṃ samaye attā hoti sukhadukkhī vā’’ti? ‘‘Sukhadukkhī, bhante’’. “उदायी, तुला काय वाटते? ज्या वेळी एखादी व्यक्ती जीवहिंसेचा त्याग करून जीवहिंसेपासून अलिप्त राहते, त्या वेळी तिचा स्वतःचा अनुभव केवळ सुखी असतो की सुख-दुःख मिश्रित असतो?” “सुख-दुःख मिश्रित असतो, भन्ते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yasmiṃ samaye adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, ekantasukhī vā tasmiṃ samaye attā hoti sukhadukkhī vā’’ti? ‘‘Sukhadukkhī, bhante’’. “उदायी, तुला काय वाटते? ज्या वेळी एखादी व्यक्ती चोरीचा त्याग करून चोरीपासून अलिप्त राहते, त्या वेळी तिचा स्वतःचा अनुभव केवळ सुखी असतो की सुख-दुःख मिश्रित असतो?” “सुख-दुःख मिश्रित असतो, भन्ते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yasmiṃ samaye kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, ekantasukhī vā tasmiṃ samaye attā hoti sukhadukkhī vā’’ti? ‘‘Sukhadukkhī, bhante’’. “उदायी, तुला काय वाटते? ज्या वेळी एखादी व्यक्ती कामभोगांमधील व्यभिचाराचा त्याग करून व्यभिचारापासून अलिप्त राहते, त्या वेळी तिचा स्वतःचा अनुभव केवळ सुखी असतो की सुख-दुःख मिश्रित असतो?” “सुख-दुःख मिश्रित असतो, भन्ते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yasmiṃ samaye musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti, ekantasukhī vā tasmiṃ samaye attā hoti sukhadukkhī vā’’ti? ‘‘Sukhadukkhī, bhante’’. “उदायी, तुला काय वाटते? ज्या वेळी एखादी व्यक्ती असत्य बोलण्याचा त्याग करून असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहते, त्या वेळी तिचा स्वतःचा अनुभव केवळ सुखी असतो की सुख-दुःख मिश्रित असतो?” “सुख-दुःख मिश्रित असतो, भन्ते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, yasmiṃ samaye aññataraṃ tapoguṇaṃ samādāya vattati, ekantasukhī vā tasmiṃ samaye attā hoti sukhadukkhī vā’’ti? ‘‘Sukhadukkhī, bhante’’. “उदायी, तुला काय वाटते? ज्या वेळी एखादी व्यक्ती इतर कोणत्या तरी तपाचरणाचे ग्रहण करून त्यानुसार आचरण करते, त्या वेळी तिचा स्वतःचा अनुभव केवळ सुखी असतो की सुख-दुःख मिश्रित असतो?” “सुख-दुःख मिश्रित असतो, भन्ते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, udāyi, api nu kho vokiṇṇasukhadukkhaṃ paṭipadaṃ āgamma ekantasukhassa lokassa sacchikiriyā hotī’’ti ? ‘‘Acchidaṃ bhagavā kathaṃ, acchidaṃ sugato katha’’nti! “उदायी, तुला काय वाटते? सुख-दुःख मिश्रित असलेल्या मार्गाचे अवलंबन करून केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार होऊ शकतो का?” “भगवंतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे! सुगतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे!” ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, udāyi, vadesi – ‘acchidaṃ bhagavā kathaṃ, acchidaṃ sugato kathaṃ’’’ti? ‘‘Amhākaṃ, bhante, sake ācariyake evaṃ hoti – ‘atthi ekantasukho loko, atthi ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti. Te mayaṃ, bhante, bhagavatā sake ācariyake samanuyuñjiyamānā samanuggāhiyamānā samanubhāsiyamānā rittā tucchā aparaddhā’’ti. “पण उदायी, तू असे का म्हणत आहेस – ‘भगवंतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे, सुगतांचे बोलणे किती अद्भुत आहे’?” “भन्ते, आमच्या आचार्यांच्या सिद्धांतात असे मानले जाते की – ‘केवळ सुखाने भरलेला लोक अस्तित्वात आहे आणि त्या केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी निश्चित मार्गही अस्तित्वात आहे.’ परंतु भन्ते, जेव्हा भगवंतांनी आमच्या आचार्यांच्या सिद्धांताविषयी आम्हाला प्रश्न विचारले, आमची उलटतपासणी केली आणि आमच्याशी चर्चा केली, तेव्हा आम्ही रिकामे, पोकळ आणि चुकीचे ठरलो आहोत.” 275. ‘‘Kiṃ [Pg.228] pana, bhante, atthi ekantasukho loko, atthi ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, udāyi, ekantasukho loko, atthi ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti. २७५. “पण भन्ते, खरोखरच केवळ सुखाने भरलेला लोक अस्तित्वात आहे का? आणि त्या केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी निश्चित मार्ग अस्तित्वात आहे का?” “उदायी, केवळ सुखाने भरलेला लोक खरोखरच अस्तित्वात आहे आणि त्या केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी निश्चित मार्गही अस्तित्वात आहे.” ‘‘Katamā pana sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ kho sā, udāyi, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti. “पण भन्ते, केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्याचा तो निश्चित मार्ग कोणता आहे?” “उदायी, या धम्मात भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो; वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो; प्रीतीचाही विराग झाल्याने... तिसऱ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो – उदायी, केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्याचा निश्चित मार्ग हाच आहे.” ‘‘Na kho sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya, sacchikato hissa, bhante, ettāvatā ekantasukho loko hotī’’ti. ‘‘Na khvāssa, udāyi, ettāvatā ekantasukho loko sacchikato hoti; ākāravatītveva sā paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’ti. “भन्ते, हा केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्याचा केवळ मार्गच नाही, तर भन्ते, या अवस्थेपर्यंत पोहोचल्याने त्या व्यक्तीने केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार केलेलाच असतो.” “उदायी, या अवस्थेपर्यंत पोहोचल्याने त्या व्यक्तीने केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार केलेला नसतो; तर केवळ सुखाने भरलेल्या लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हा केवळ एक निश्चित मार्गच आहे, असे समजले पाहिजे.” Evaṃ vutte, sakuludāyissa paribbājakassa parisā unnādinī uccāsaddamahāsaddā ahosi – ‘‘ettha mayaṃ anassāma sācariyakā, ettha mayaṃ anassāma sācariyakā! Na mayaṃ ito bhiyyo uttaritaraṃ pajānāmā’’ti. असे म्हटले असता, सकुलुदायी परिव्राजकाची परिषद (अनुयायी) मोठ्याने ओरडू लागली आणि गोंगाट करू लागली की, "येथे आम्ही आमच्या आचार्यांसह नष्ट झालो आहोत, येथे आम्ही आमच्या आचार्यांसह नष्ट झालो आहोत! आम्हाला यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ काहीही माहीत नाही!" Atha kho sakuludāyī paribbājako te paribbājake appasadde katvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā panāssa, bhante, ekantasukho loko sacchikato hotī’’ti? ‘‘Idhudāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ… upasampajja viharati. Yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā tāhi devatāhi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati. Ettāvatā khvāssa, udāyi, ekantasukho loko sacchikato hotī’’ti. तेव्हा सकुलुदायी परिव्राजकाने त्या परिव्राजकांना शांत केले आणि भगवंतांना असे विचारले – "भन्ते, कोणत्या मर्यादेपर्यंत एखाद्याने एकांतसुखी (केवळ सुखमय) लोकाचा साक्षात्कार केलेला असतो?" "उदायी, येथे भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे... पे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. जे देव एकांतसुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्यांच्यासोबत तो राहतो, त्यांच्याशी संभाषण करतो आणि चर्चा करतो. उदायी, एवढ्या मर्यादेने त्या व्यक्तीने एकांतसुखी लोकाचा साक्षात्कार केलेला असतो." 276. ‘‘Etassa nūna, bhante, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti? ‘‘Na kho, udāyi, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Atthi kho, udāyi[Pg.229], aññeva dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti. २७६. "भन्ते, नक्कीच त्या एकांतसुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी भिक्खू भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात का?" "उदायी, त्या एकांतसुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळत नाहीत. उदायी, इतरही काही धर्म (अवस्था) आहेत, जे यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." ‘‘Katame pana te, bhante, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti? ‘‘Idhudāyi, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, udāyi, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti’’. "भन्ते, ते अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म कोणते आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात?" "उदायी, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवंत आहेत... पे... ते मनाला मलीन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतात. उदायी, हासुद्धा तो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, udāyi, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. "पुन्हा आणखी, उदायी, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे... पे... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. उदायी, हासुद्धा तो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Ayampi kho, udāyi, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. "तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानाय) आपले चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... पे... अशा प्रकारे सविस्तर तपशीलांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. उदायी, हासुद्धा तो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Ayampi kho, udāyi, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. "तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानाय) आपले चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा परिशुद्ध दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना पाहतो – हीन, प्रणीत (श्रेष्ठ), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगतीला गेलेले, दुर्गतीला गेलेले... पे... प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना जाणतो. उदायी, हासुद्धा तो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya [Pg.230] cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti… ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti… ‘ayaṃ āsavanirodho’ti… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayampi kho, udāyi, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Ime kho, udāyi, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti. "तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खयज्ञानाय) आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे... पे... 'हा दुःखनिरोध आहे' हे... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे... 'हा आसवनिरोध आहे' हे... 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासून मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' हे तो जाणतो. उदायी, हासुद्धा तो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात. उदायी, हेच ते अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उदात्त धर्म आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळतात." 277. Evaṃ vutte, sakuludāyī paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. २७७. "असे म्हटले असता, सकुलुदायी परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धर्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना शरण जातो, धर्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भन्ते, मला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा मिळावी." Evaṃ vutte, sakuludāyissa paribbājakassa parisā sakuludāyiṃ paribbājakaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ, udāyi, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cari; mā bhavaṃ, udāyi, ācariyo hutvā antevāsīvāsaṃ vasi. Seyyathāpi nāma udakamaṇiko hutvā udañcaniko assa, evaṃ sampadamidaṃ bhoto udāyissa bhavissati. Mā bhavaṃ, udāyi, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cari; mā bhavaṃ, udāyi, ācariyo hutvā antevāsīvāsaṃ vasī’’ti. Iti hidaṃ sakuludāyissa paribbājakassa parisā sakuludāyiṃ paribbājakaṃ antarāyamakāsi bhagavati brahmacariyeti. "असे म्हटले असता, सकुलुदायी परिव्राजकाच्या परिषदेने सकुलुदायी परिव्राजकाला असे म्हटले – "मान्यवर उदायी, आपण श्रमण गोतमांच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य पाळू नका; मान्यवर उदायी, आपण स्वतः आचार्य असून शिष्य बनून राहू नका. जसे एखादा मोठा पाण्याचा रांजण लहान पाण्याचा तांब्या बनावा, तसेच काहीसे मान्यवर उदायींच्या बाबतीत घडेल. मान्यवर उदायी, आपण श्रमण गोतमांच्या हाताखाली ब्रह्मचर्य पाळू नका; मान्यवर उदायी, आपण स्वतः आचार्य असून शिष्य बनून राहू नका." अशा प्रकारे, सकुलुदायी परिव्राजकाच्या परिषदेने सकुलुदायी परिव्राजकाला भगवंतांच्या सानिध्यात ब्रह्मचर्य पाळण्यापासून रोखले (अडथळा आणला)। Cūḷasakuludāyisuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. चूळसकुलुदायी सुत्त समाप्त, नववे. 10. Vekhanasasuttaṃ १०. वेखनस सुत्त 278. Evaṃ [Pg.231] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho vekhanaso paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho vekhanaso paribbājako bhagavato santike udānaṃ udānesi – ‘‘ayaṃ paramo vaṇṇo, ayaṃ paramo vaṇṇo’’ti. २७८. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा वेखनस परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या वेखनस परिव्राजकाने भगवंतांच्या समोर असे उद्गार काढले – 'हाच परम वर्ण आहे, हाच परम वर्ण आहे!' ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, kaccāna, evaṃ vadesi – ‘ayaṃ paramo vaṇṇo, ayaṃ paramo vaṇṇo’ti? Katamo, kaccāna, so paramo vaṇṇo’’ti? पण कच्चान, तू असे का म्हणतोस – 'हाच परम वर्ण आहे, हाच परम वर्ण आहे'? कच्चान, तो परम वर्ण कोणता आहे? ‘‘Yasmā, bho gotama, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’’ti. हे गौतम, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे. ‘‘Katamo pana so, kaccāna, vaṇṇo yasmā vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthī’’ti? पण कच्चान, तो कोणता वर्ण आहे, ज्याच्यापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही? ‘‘Yasmā, bho gotama, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’’ti. हे गौतम, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे. ‘‘Dīghāpi kho te esā, kaccāna, phareyya – ‘yasmā, bho gotama, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’ti vadesi, tañca vaṇṇaṃ na paññapesi. Seyyathāpi, kaccāna, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ ‘evaṃnāmā evaṃgottāti vāti…pe… dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti… amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’’’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya. कच्चान, तुझी ही चर्चा खूप लांबत जाईल – 'हे गौतम, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे' असे तू म्हणतोस, पण तो वर्ण कोणता आहे हे स्पष्ट करत नाहीस. कच्चान, हे तसेच आहे जसे एखाद्या माणसाने म्हणावे – 'मी या जनपदातील सर्वात सुंदर स्त्रीवर (जनपदकल्याणीवर) प्रेम करतो, तिला मिळवू इच्छितो.' त्यावर लोकांनी त्याला विचारावे – 'हे गृहस्था, तू ज्या जनपदकल्याणीवर प्रेम करतोस, तिला मिळवू इच्छितोस, ती क्षत्रिय आहे, ब्राह्मणी आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?' असे विचारल्यावर त्याने म्हणावे – 'नाही.' मग लोकांनी त्याला विचारावे – 'हे गृहस्था, तू ज्या जनपदकल्याणीवर प्रेम करतोस, तिला मिळवू इच्छितोस, तिचे नाव काय आहे, तिचे गोत्र काय आहे... ती उंच आहे, बुटकी आहे की मध्यम उंचीची आहे; ती काळी आहे, गोरी आहे की सावळी आहे... ती कोणत्या गावात, कस्ब्यात की शहरात राहते, हे तुला ठाऊक आहे का?' असे विचारल्यावर त्याने म्हणावे – 'नाही.' मग लोकांनी त्याला विचारावे – 'हे गृहस्था, जिला तू ओळखत नाहीस, पाहिलेलेही नाहीस, तिच्यावर तू प्रेम करतोस आणि तिला मिळवू इच्छितोस का?' असे विचारल्यावर त्याने म्हणावे – 'होय.' ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ [Pg.232] bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ‘‘Evameva kho tvaṃ, kaccāna, ‘yasmā, bho gotama, vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo vaṇṇo’ti vadesi; tañca vaṇṇaṃ na paññapesī’’ti. ‘‘Seyyathāpi, bho gotama, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca, evaṃ vaṇṇo attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti. कच्चान, तुला काय वाटते? असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निरर्थक ठरत नाही का? नक्कीच, हे गौतम, असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निरर्थक ठरते. तसेच, कच्चान, तू म्हणतोस – 'हे गौतम, ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत नाही, तोच परम वर्ण आहे', पण तो वर्ण कोणता आहे हे तू स्पष्ट करत नाहीस. हे गौतम, जसे एखादा सुंदर, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला वैळूर्य मणी लाल लोकरीच्या वस्त्रावर ठेवला असता तो चमकतो, प्रकाशतो आणि तळपतो; तसाच वर्णाचा आत्मा मृत्यूनंतर निरोगी असतो. 279. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yo vā maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca, yo vā rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako, ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. २७९. कच्चान, तुला काय वाटते? जो सुंदर, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला वैळूर्य मणी लाल लोकरीच्या वस्त्रावर ठेवला असता चमकतो, प्रकाशतो आणि तळपतो, तो वर्ण; की रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा काजवा, या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे? हे गौतम, रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा जो काजवा आहे, तोच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yo vā rattandhakāratimisāya kimi khajjopanako, yo vā rattandhakāratimisāya telappadīpo, imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, rattandhakāratimisāya telappadīpo, ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. कच्चान, तुला काय वाटते? रात्रीच्या घनदाट अंधारात चमकणारा काजवा, की रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा तेलाचा दिवा, या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे? हे गौतम, रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा जो तेलाचा दिवा आहे, तोच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yo vā rattandhakāratimisāya telappadīpo, yo vā rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho, imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho, ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. कच्चान, तुला काय वाटते? रात्रीच्या घनदाट अंधारात जळणारा तेलाचा दिवा, की रात्रीच्या घनदाट अंधारात पेटलेला मोठा अग्नीचा ढीग, या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे? हे गौतम, रात्रीच्या घनदाट अंधारात पेटलेला जो मोठा अग्नीचा ढीग आहे, तोच या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yo vā rattandhakāratimisāya mahāaggikkhandho, yā vā rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā, imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā, ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yā vā rattiyā paccūsasamayaṃ viddhe vigatavalāhake deve osadhitārakā, yo vā tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake [Pg.233] deve abhido aḍḍharattasamayaṃ cando, imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake deve abhido aḍḍharattasamayaṃ cando, ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kaccāna, yo vā tadahuposathe pannarase viddhe vigatavalāhake deve abhido aḍḍharattasamayaṃ cando, yo vā vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve abhido majjhanhikasamayaṃ sūriyo, imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ katamo vaṇṇo abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho gotama, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve abhido majjhanhikasamayaṃ sūriyo – ayaṃ imesaṃ ubhinnaṃ vaṇṇānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. ‘‘Ato kho te, kaccāna, bahū hi bahutarā devā ye imesaṃ candimasūriyānaṃ ābhā nānubhonti, tyāhaṃ pajānāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘yasmā vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro ca paṇītataro ca natthī’ti. Atha ca pana tvaṃ, kaccāna, ‘yvāyaṃ vaṇṇo kiminā khajjopanakena nihīnataro ca patikiṭṭhataro ca so paramo vaṇṇo’ti vadesi; tañca vaṇṇaṃ na paññapesi’’. “कच्चान, तुला काय वाटते? रात्रीच्या घनदाट अंधारातील मोठा अग्नीचा लोळ आणि पहाटेच्या वेळी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात चमकणारा ओसधी तारा (शुक्राचा तारा), या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे?” “हे गौतम, पहाटेच्या वेळी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात चमकणारा जो ओसधी तारा आहे, तो या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.” “कच्चान, तुला काय वाटते? पहाटेच्या वेळी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात चमकणारा ओसधी तारा आणि पंधरवड्याच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा चंद्र, या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे?” “हे गौतम, पंधरवड्याच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा जो चंद्र आहे, तो या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.” “कच्चान, तुला काय वाटते? पंधरवड्याच्या उपोसथ दिवशी ढगविरहित स्वच्छ आकाशात मध्यरात्रीच्या वेळी चमकणारा चंद्र आणि वर्षा ऋतूच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत ढगविरहित स्वच्छ आकाशात ऐन दुपारी चमकणारा सूर्य, या दोन्ही वर्णांपैकी कोणता वर्ण अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे?” “हे गौतम, वर्षा ऋतूच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत ढगविरहित स्वच्छ आकाशात ऐन दुपारी चमकणारा जो सूर्य आहे, तो या दोन्ही वर्णांपैकी अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.” “कच्चान, या चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाचाही उपभोग न घेणारे देव या चंद्र-सूर्याचा प्रकाश उपभोगणाऱ्या देवांपेक्षा संख्येने खूप जास्त आहेत, हे मला माहीत आहे. तरीही मी असे म्हणत नाही की, ‘ज्या वर्णापेक्षा दुसरा कोणताही वर्ण अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक उत्तम नाही, तोच परम वर्ण आहे.’ परंतु कच्चान, तू तर म्हणतोस की, ‘जो वर्ण काजव्यापेक्षाही हीन आणि कनिष्ठ आहे, तोच परम वर्ण आहे’; आणि तू त्या वर्णाचे स्पष्टीकरणही देऊ शकत नाहीस.” 280. ‘‘Pañca kho ime, kaccāna, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, kaccāna, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, kaccāna, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ. Iti kāmehi kāmasukhaṃ, kāmasukhā kāmaggasukhaṃ tattha aggamakkhāyatī’’ti. २८०. “कच्चान, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे, इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे रूप; कानांनी जाणता येणारे शब्द... नाकाने जाणता येणारे गंध... जिभेने जाणता येणारे रस... त्वचेने जाणता येणारे, इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे स्पर्श – कच्चान, हे पाच कामगुण आहेत. कच्चान, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, त्याला ‘कामसुख’ असे म्हणतात. अशा प्रकारे, कामगुणांमुळे कामसुख मिळते, परंतु कामसुखापेक्षाही श्रेष्ठ असे कामाग्गसुख आहे, आणि त्यालाच या सर्वांमध्ये सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.” Evaṃ vutte, vekhanaso paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ bhotā gotamena – ‘kāmehi kāmasukhaṃ, kāmasukhā kāmaggasukhaṃ tattha aggamakkhāyatī’ti. (‘Kāmehi, bho gotama, kāmasukhaṃ, kāmasukhā kāmaggasukhaṃ, tattha aggamakkhāyatī’ti) – ‘‘dujjānaṃ kho etaṃ, kaccāna, tayā [Pg.234] aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrayogena aññatrācariyakena – kāmā vā kāmasukhaṃ vā kāmaggasukhaṃ vā. Ye kho te, kaccāna, bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā te kho etaṃ jāneyyuṃ – kāmā vā kāmasukhaṃ vā kāmaggasukhaṃ vā’’ti. असे म्हटले असता, वेखनस परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला, “आश्चर्य आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! आदरणीय गौतमांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे – ‘कामगुणांमुळे कामसुख मिळते, परंतु कामसुखापेक्षाही श्रेष्ठ असे कामाग्गसुख आहे, आणि त्यालाच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.’ (हे गौतम, कामगुणांमुळे कामसुख मिळते, परंतु कामसुखापेक्षाही श्रेष्ठ असे कामाग्गसुख आहे, आणि त्यालाच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.)” “कच्चान, तू जो दुसऱ्या दृष्टीचा (मताचा), दुसऱ्या शिकवणुकीचा आदर करणारा, दुसऱ्या मताला पसंती देणारा, दुसऱ्या साधनेत मग्न असणारा आणि दुसऱ्या गुरूचा अनुयायी आहेस, तुझ्यासाठी काम काय आहेत, कामसुख काय आहे किंवा कामाग्गसुख काय आहे, हे समजणे कठीण आहे. परंतु कच्चान, जे भिक्खू अर्हत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव), ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्यांनी आपले परम ध्येय गाठले आहे, ज्यांचे भव-संयोजन नष्ट झाले आहे आणि जे सम्यक ज्ञानाने पूर्णपणे विमुक्त झाले आहेत, तेच काम काय आहेत, कामसुख काय आहे किंवा कामाग्गसुख काय आहे, हे जाणू शकतात.” 281. Evaṃ vutte, vekhanaso paribbājako kupito anattamano bhagavantaṃyeva khuṃsento bhagavantaṃyeva vambhento bhagavantaṃyeva vadamāno ‘‘samaṇo gotamo pāpito bhavissatī’’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evameva panidhekacce samaṇabrāhmaṇā ajānantā pubbantaṃ, apassantā aparantaṃ atha ca pana ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti – pajānāmā’ti – paṭijānanti. Tesamidaṃ bhāsitaṃ hassakaṃyeva sampajjati, nāmakaṃyeva sampajjati, rittakaṃyeva sampajjati, tucchakaṃyeva sampajjatī’’ti. ‘‘Ye kho te, kaccāna, samaṇabrāhmaṇā ajānantā pubbantaṃ, apassantā aparantaṃ, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti – pajānāmā’ti – paṭijānanti; tesaṃ soyeva sahadhammiko niggaho hoti. Api ca, kaccāna, tiṭṭhatu pubbanto, tiṭṭhatu aparanto. Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno nacirasseva sāmaññeva ñassati sāmaṃ dakkhiti – evaṃ kira sammā bandhanā vippamokkho hoti, yadidaṃ avijjā bandhanā. Seyyathāpi, kaccāna, daharo kumāro mando uttānaseyyako kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddho assa suttabandhanehi; tassa vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya tāni bandhanāni mucceyyuṃ; so mokkhomhīti kho jāneyya no ca bandhanaṃ. Evameva kho, kaccāna, etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi; yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno nacirasseva sāmaññe ñassati[Pg.235], sāmaṃ dakkhiti – ‘evaṃ kira sammā bandhanā vippamokkho hoti, yadidaṃ avijjā bandhanā’’’ti. २८१. असे म्हटले असता, वेखनस परिव्राजक क्रुद्ध व अप्रसन्न झाला. भगवंतांचीच निंदा करत, भगवंतांचाच उपहास करत आणि भगवंतांवरच आक्षेप घेत, “श्रमण गौतम पराभूत होतील” असा विचार करून तो भगवंतांना म्हणाला, “या जगात काही श्रमण आणि ब्राह्मण पूर्वकाळाला न जाणता आणि भविष्यकाळाला न पाहता, ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही, हे आम्ही जाणतो’ असा दावा करतात. त्यांचे हे बोलणे केवळ हास्यास्पद, केवळ शाब्दिक, निरर्थक आणि पोकळ ठरते.” “कच्चान, जे श्रमण आणि ब्राह्मण पूर्वकाळाला न जाणता आणि भविष्यकाळाला न पाहता, ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही, हे आम्ही जाणतो’ असा दावा करतात, त्यांचे ते खंडन तर्कशुद्धच आहे. परंतु कच्चान, पूर्वकाळ राहू दे आणि भविष्यकाळही राहू दे. एखादा बुद्धिमान, निष्कपट, माया नसलेला आणि सरळ स्वभावाचा माणूस येऊ दे; मी त्याला उपदेश करीन, मी त्याला धम्माचा उपदेश करीन. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करत तो लवकरच स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की, ‘अशा प्रकारे बंधनातून, म्हणजेच अविद्या-बंधनातून सम्यक मुक्ती मिळते.’ कच्चान, समजा एखादा लहान, अजाणता आणि पाठीवर झोपलेला बालक असेल, ज्याला गळ्यासह पाच ठिकाणी सुताच्या दोऱ्यांनी बांधलेले असेल. जसजसा तो मोठा होईल आणि त्याच्या इंद्रियांची परिपक्वता होईल, तसतशी ती बंधने सुटून जातील. तेव्हा त्याला ‘मी मुक्त झालो आहे’ हे समजेल आणि आता कोणतेही बंधन उरणार नाही. त्याचप्रमाणे, कच्चान, एखादा बुद्धिमान, निष्कपट, माया नसलेला आणि सरळ स्वभावाचा माणूस येऊ दे; मी त्याला उपदेश करीन, मी त्याला धम्माचा उपदेश करीन. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करत तो लवकरच स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की, ‘अशा प्रकारे बंधनातून, म्हणजेच अविद्या-बंधनातून सम्यक मुक्ती मिळते.’” Evaṃ vutte, vekhanaso paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, वेखनस परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला, “अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Vekhanasasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे वेखनस सुत्त समाप्त झाले. Paribbājakavaggo niṭṭhito tatiyo. तिसरा परिव्राजक वर्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – या वर्गाची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Puṇḍarī-aggisaha-kathināmo, dīghanakho puna bhāradvājagotto; Sandakaudāyimuṇḍikaputto, maṇiko tathākaccāno varavaggo. पुंडरीक (तेविज्ज), अग्नि (अग्गिवच्छ), महावच्छ, पुन्हा दीघनख, भारद्वाजगोत्र (मागंदिय), संदक, उदायी (महासकुलुदायी), मुंडिकपुत्त (समणमुंडिक), मणिक (चूळसकुलुदायी) आणि कच्चान (वेखनस) - हा एक श्रेष्ठ वर्ग (वरवग्गो) आहे. 4. Rājavaggo ४. राजवग्ग (राजवर्ग) 1. Ghaṭikārasuttaṃ १. घटीकार सुत्त 282. [Pg.236] Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ko nu kho hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. Atha kho āyasmā ānando ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, imasmiṃ padese vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi iddho ceva phīto ca bahujano ākiṇṇamanusso. Vegaḷiṅgaṃ kho, ānanda, gāmanigamaṃ kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Idha sudaṃ, ānanda, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ārāmo ahosi. Idha sudaṃ, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nisinnako bhikkhusaṅghaṃ ovadatī’’ti. Atha kho āyasmā ānando catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tena hi, bhante, bhagavā nisīdatu ettha. Ayaṃ bhūmipadeso dvīhi arahantehi sammāsambuddhehi paribhutto bhavissatī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – २८२. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह कोसल देशात चारिका करत होते. तेव्हा भगवान मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका विशिष्ट ठिकाणी थोडे हसले (त्यांनी स्मितहास्य केले). तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – ‘भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण असावे, काय निमित्त असावे? तथागत विनाकारण स्मितहास्य करत नाहीत.’ त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी आपले चीवर एका खांद्यावर केले आणि ज्या देशात भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे विचारले – ‘भंते, भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण आहे, काय निमित्त आहे? तथागत विनाकारण स्मितहास्य करत नाहीत.’ (भगवान म्हणाले –) ‘आनंदा, प्राचीन काळी या ठिकाणी वेगळिंग नावाचे एक समृद्ध, संपन्न, गजबजलेले आणि दाट लोकवस्ती असलेले मोठे गाव होते. आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप या वेगळिंग गावाचा आश्रय घेऊन राहत असत. आनंदा, याच ठिकाणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांचा आराम (विहार) होता. आनंदा, याच ठिकाणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप बसून भिक्खू संघाला उपदेश करत असत.’ त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी आपल्या संघाटीची चार घड्या घालून ती अंथरली आणि भगवंतांना म्हणाले – ‘तर मग भंते, भगवान येथे आसनस्थ व्हावेत. हा भूभाग दोन अर्हत सम्यक्संबुद्धांद्वारे वापरला गेलेला भूभाग होईल.’ भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. आसनस्थ झाल्यावर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, imasmiṃ padese vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi iddho ceva phīto ca bahujano ākiṇṇamanusso. Vegaḷiṅgaṃ kho, ānanda, gāmanigamaṃ kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Idha sudaṃ, ānanda, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ārāmo ahosi. Idha sudaṃ, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nisinnako bhikkhusaṅghaṃ ovadati. “आनंदा, प्राचीन काळी या ठिकाणी वेगळिंग नावाचे एक समृद्ध, संपन्न, गजबजलेले आणि दाट लोकवस्ती असलेले मोठे गाव होते. आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप या वेगळिंग गावाचा आश्रय घेऊन राहत असत. आनंदा, याच ठिकाणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांचा आराम (विहार) होता. आनंदा, याच ठिकाणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप बसून भिक्खू संघाला उपदेश करत असत.” 283. ‘‘Vegaḷiṅge kho, ānanda, gāmanigame ghaṭikāro nāma kumbhakāro kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa upaṭṭhāko ahosi [Pg.237] aggupaṭṭhāko. Ghaṭikārassa kho, ānanda, kumbhakārassa jotipālo nāma māṇavo sahāyo ahosi piyasahāyo. Atha kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Evaṃ vutte, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma ghaṭikāra. Kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’ti? Dutiyampi kho, ānanda…pe… tatiyampi kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Tatiyampi kho, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma ghaṭikāra. Kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’ti? ‘Tena hi, samma jotipāla, sottisināniṃ ādāya nadiṃ gamissāma sināyitu’nti. ‘Evaṃ sammā’ti kho, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikārassa kumbhakārassa paccassosi. Atha kho, ānanda, ghaṭikāro ca kumbhakāro jotipālo ca māṇavo sottisināniṃ ādāya nadiṃ agamaṃsu sināyituṃ’. २८३. “आनंदा, वेगळिंग नावाच्या गावात घटीकार नावाचा एक कुंभार अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांचा मुख्य उपस्थायक (सेवक) होता. आनंदा, घटीकार कुंभाराचा जोतिपाल नावाचा एक तरुण मित्र होता, जो त्याचा अत्यंत प्रिय मित्र होता. त्यानंतर, आनंदा, घटीकार कुंभाराने जोतिपाल तरुणाला म्हटले – ‘चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.’ असे म्हटल्यावर, आनंदा, जोतिपाल तरुणाने घटीकार कुंभाराला म्हटले – ‘नको, मित्रा घटीकार! त्या मुंडक श्रमणाला पाहून काय फायदा?’ दुसऱ्यांदाही, आनंदा... आणि तिसऱ्यांदाही, आनंदा, घटीकार कुंभाराने जोतिपाल तरुणाला म्हटले – ‘चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.’ तिसऱ्यांदाही, आनंदा, जोतिपाल तरुणाने घटीकार कुंभाराला म्हटले – ‘नको, मित्रा घटीकार! त्या मुंडक श्रमणाला पाहून काय फायदा?’ (घटीकार म्हणाला –) ‘तर मग, मित्रा जोतिपाल, आपण अंघोळीचे साहित्य घेऊन नदीवर अंघोळीसाठी जाऊ या.’ ‘ठीक आहे, मित्रा,’ असे म्हणून, आनंदा, जोतिपाल तरुणाने घटीकार कुंभाराच्या बोलण्याला संमती दिली. त्यानंतर, आनंदा, घटीकार कुंभार आणि जोतिपाल तरुण अंघोळीचे साहित्य घेऊन नदीवर अंघोळीसाठी गेले.’” 284. ‘‘Atha kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘ayaṃ, samma jotipāla, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa avidūre ārāmo. Āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Evaṃ vutte, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma ghaṭikāra. Kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’ti? Dutiyampi kho, ānanda…pe… tatiyampi kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, samma jotipāla, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa avidūre ārāmo. Āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya [Pg.238] upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Tatiyampi kho, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma ghaṭikāra. Kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’ti? Atha kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ ovaṭṭikāyaṃ parāmasitvā etadavoca – ‘ayaṃ, samma jotipāla, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa avidūre ārāmo. Āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Atha kho, ānanda, jotipālo māṇavo ovaṭṭikaṃ vinivaṭṭetvā ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma ghaṭikāra. Kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’ti? Atha kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro jotipālaṃ māṇavaṃ sīsaṃnhātaṃ kesesu parāmasitvā etadavoca – ‘ayaṃ, samma jotipāla, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa avidūre ārāmo. Āyāma, samma jotipāla, kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya upasaṅkamissāma. Sādhusammatañhi me tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. Atha kho, ānanda, jotipālassa māṇavassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Yatra hi nāmāyaṃ ghaṭikāro kumbhakāro ittarajacco samāno amhākaṃ sīsaṃnhātānaṃ kesesu parāmasitabbaṃ maññissati; na vatidaṃ kira orakaṃ maññe bhavissatī’ti; ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘yāvatādohipi, samma ghaṭikārā’ti? ‘Yāvatādohipi, samma jotipāla. Tathā hi pana me sādhusammataṃ tassa bhagavato dassanaṃ arahato sammāsambuddhassā’ti. ‘Tena hi, samma ghaṭikāra, muñca; gamissāmā’ti. २८४. आनंदा, त्यानंतर घटीकार कुंभाराने जोतिपाल माणवकाला संबोधित केले – 'मित्रा जोतिपाल, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचा हा विहार जवळच आहे. चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.' असे म्हटल्यावर, आनंदा, जोतिपाल माणवक घटीकार कुंभाराला म्हणाला – 'पुरे कर, मित्रा घटीकार! त्या मुंडक श्रमणाला पाहून काय फायदा?' दुसऱ्यांदाही, आनंदा... तिसऱ्यांदाही, आनंदा, घटीकार कुंभाराने जोतिपाल माणवकाला असेच म्हटले – 'मित्रा जोतिपाल, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचा हा विहार जवळच आहे. चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.' तिसऱ्यांदाही, आनंदा, जोतिपाल माणवकाने घटीकार कुंभाराला असेच उत्तर दिले – 'पुरे कर, मित्रा घटीकार! त्या मुंडक श्रमणाला पाहून काय फायदा?' त्यानंतर, आनंदा, घटीकार कुंभाराने जोतिपाल माणवकाचे कमरेचे वस्त्र पकडले आणि म्हटले – 'मित्रा जोतिपाल, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचा हा विहार जवळच आहे. चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.' त्यानंतर, आनंदा, जोतिपाल माणवकाने आपले कमरेचे वस्त्र सोडवून घेतले आणि घटीकार कुंभाराला म्हणाला – 'पुरे कर, मित्रा घटीकार! त्या मुंडक श्रमणाला पाहून काय फायदा?' त्यानंतर, आनंदा, घटीकार कुंभाराने नुकतेच डोके धुवून स्नान केलेल्या जोतिपाल माणवकाचे केस पकडले आणि म्हटले – 'मित्रा जोतिपाल, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचा हा विहार जवळच आहे. चल, मित्रा जोतिपाल, आपण अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ या. कारण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला अत्यंत कल्याणकारी वाटते.' तेव्हा, आनंदा, जोतिपाल माणवकाच्या मनात असा विचार आला – 'अहो, केवढे हे आश्चर्य! अहो, केवढी ही अद्भूत गोष्ट! हा घटीकार कुंभार कनिष्ठ कुळातील असूनही, डोके धुवून स्नान केलेल्या माझ्यासारख्याच्या केसांना स्पर्श करण्याचे धाडस करतो! नक्कीच ही काही साधी गोष्ट नसावी.' त्याने घटीकार कुंभाराला विचारले – 'मित्रा घटीकार, तू इथपर्यंत धाडस करतोस का?' 'होय, मित्रा जोतिपाल, मी इथपर्यंत धाडस करतो. कारण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेणे मला तितकेच कल्याणकारी वाटते.' 'तर मग, मित्रा घटीकार, माझे केस सोड; आपण जाऊ या.' 285. ‘‘Atha kho, ānanda, ghaṭikāro ca kumbhakāro jotipālo ca māṇavo yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ghaṭikāro kumbhakāro kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Jotipālo pana māṇavo kassapena [Pg.239] bhagavatā arahatā sammāsambuddhena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘ayaṃ me, bhante, jotipālo māṇavo sahāyo piyasahāyo. Imassa bhagavā dhammaṃ desetū’ti. Atha kho, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho ghaṭikārañca kumbhakāraṃ jotipālañca māṇavaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho, ānanda, ghaṭikāro ca kumbhakāro jotipālo ca māṇavo kassapena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. २८५. आनंदा, त्यानंतर घटीकार कुंभार आणि जोतिपाल माणवक जेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप होते, तेथे गेले. तेथे पोहोचल्यावर घटीकार कुंभाराने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. परंतु जोतिपाल माणवकाने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या घटीकार कुंभाराने, आनंदा, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांना असे म्हटले – 'भंते, हा जोतिपाल माणवक माझा मित्र, अत्यंत प्रिय मित्र आहे. भगवंतांनी याला धम्मोपदेश करावा.' त्यानंतर, आनंदा, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांनी घटीकार कुंभार आणि जोतिपाल माणवक यांना धम्मोपदेशाद्वारे धम्माचे दर्शन घडवले, प्रेरित केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले. त्यानंतर, आनंदा, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या धम्मोपदेशाने प्रेरित, उत्साहित, दृढ आणि हर्षित झालेल्या घटीकार कुंभार आणि जोतिपाल माणवकाने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या उपदेशाचे मनापासून अभिनंदन व कौतुक केले. ते आपल्या आसनावरून उठले, त्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तेथून निघून गेले. 286. ‘‘Atha kho, ānanda, jotipālo māṇavo ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘imaṃ nu tvaṃ, samma ghaṭikāra, dhammaṃ suṇanto atha ca pana agārasmā anagāriyaṃ na pabbajissasī’ti? ‘Nanu maṃ, samma jotipāla, jānāsi, andhe jiṇṇe mātāpitaro posemī’ti? ‘Tena hi, samma ghaṭikāra, ahaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti. Atha kho, ānanda, ghaṭikāro ca kumbhakāro jotipālo ca māṇavo yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho, ānanda, ghaṭikāro kumbhakāro kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘ayaṃ me, bhante, jotipālo māṇavo sahāyo piyasahāyo. Imaṃ bhagavā pabbājetū’ti. Alattha kho, ānanda, jotipālo māṇavo kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. २८६. आनंदा, त्यानंतर जोतिपाल माणवक घटीकार कुंभाराला म्हणाला – 'मित्रा घटीकार, हा धम्म ऐकूनही तू गृहत्याग करून अनगारिक का होत नाहीस?' 'मित्रा जोतिपाल, तुला माहीत नाही का की मी माझ्या वृद्ध आणि अंध माता-पित्यांचे पालनपोषण करतो?' 'असे असेल तर, मित्रा घटीकार, मी गृहत्याग करून अनगारिक होईन.' आनंदा, त्यानंतर घटीकार कुंभार आणि जोतिपाल माणवक जेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप होते, तेथे गेले. तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या घटीकार कुंभाराने, आनंदा, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांना असे म्हटले – 'भंते, हा जोतिपाल माणवक माझा मित्र, अत्यंत प्रिय मित्र आहे. भगवंतांनी याला प्रव्रज्या द्यावी.' आणि, आनंदा, जोतिपाल माणवकाने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सपांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या प्राप्त केली आणि उपसंपदा मिळवली। 287. ‘‘Atha kho, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho acirūpasampanne jotipāle māṇave aḍḍhamāsupasampanne vegaḷiṅge yathābhirantaṃ viharitvā yena bārāṇasī tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena bārāṇasī tadavasari. Tatra sudaṃ, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye[Pg.240]. Assosi kho, ānanda, kikī kāsirājā – ‘kassapo kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bārāṇasiṃ anuppatto bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye’ti. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi bārāṇasiyā niyyāsi mahaccarājānubhāvena kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, ānanda, kikiṃ kāsirājānaṃ kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivāsesi kho, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tuṇhībhāvena. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapassa bhagavato sammāsambuddhassa adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā paṇḍupuṭakassa sālino vigatakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa kālaṃ ārocāpesi – ‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’nti. २८७. त्यानंतर, हे आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान, तरुण जोतिपाल याने उपसंपदा ग्रहण केल्यावर फार काळ झाला नव्हता, केवळ पंधरवडाच झाला होता तेव्हा, वेगळिंग येथे आपल्या इच्छेनुसार वास्तव्य करून वाराणसीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते वाराणसीला पोहोचले. आनंदा, तेथे वाराणसीमध्ये अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान ऋषिपतन येथील मृगदावात वास्तव्य करत होते. आनंदा, काशीचा राजा किकी याने ऐकले की – 'अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान वाराणसीला आले आहेत आणि वाराणसीतील ऋषिपतन येथील मृगदावात वास्तव्य करत आहेत.' त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने उत्तम उत्तम रथ जुंपवून, एका उत्तम रथावर आरूढ होऊन, उत्तम उत्तम रथांसह मोठ्या राजवैभवाने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांच्या दर्शनासाठी वाराणसीहून प्रस्थान केले. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून, पायी चालतच जेथे अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान होते तेथे तो गेला. जवळ जाऊन अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या काशीचा राजा किकी याला, आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांनी धम्मोपदेशाने संदर्शित केले, समादपित केले, समुत्तेजित केले आणि संप्रहर्षित केले. त्यानंतर, आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांच्या धम्मोपदेशाने संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित झालेल्या काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनाचा स्वीकार करावा.' आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आसनावरून उठून, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. त्यानंतर, आनंदा, ती रात्र संपल्यावर काशीचा राजा किकी याने आपल्या महालात उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले, ज्यामध्ये काळे दाणे नसलेला उत्कृष्ट तांदळाचा भात, अनेक प्रकारचे सूप आणि अनेक प्रकारचे व्यंजन होते. मग त्याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – 'भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' 288. ‘‘Atha kho, ānanda, kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena kikissa kāsirañño nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha [Pg.241] kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bārāṇasiyaṃ vassāvāsaṃ; evarūpaṃ saṅghassa upaṭṭhānaṃ bhavissatī’ti. ‘Alaṃ, mahārāja. Adhivuttho me vassāvāso’ti. Dutiyampi kho, ānanda… tatiyampi kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bārāṇasiyaṃ vassāvāsaṃ; evarūpaṃ saṅghassa upaṭṭhānaṃ bhavissatī’ti. ‘Alaṃ, mahārāja. Adhivuttho me vassāvāso’ti. Atha kho, ānanda, kikissa kāsirañño ‘na me kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho adhivāseti bārāṇasiyaṃ vassāvāsa’nti ahudeva aññathattaṃ, ahu domanassaṃ. Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘atthi nu kho, bhante, añño koci mayā upaṭṭhākataro’ti? २८८. त्यानंतर, आनंदा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन, जेथे काशीचा राजा किकी याचा महाल होता तेथे गेले. तेथे जाऊन ते भिक्खू संघासह मांडलेल्या आसनांवर बसले. त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला आपल्या हाताने उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त केले व संतुष्ट केले. त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांनी भोजन आटोपून पात्रातून हात काढून घेतल्याचे पाहून, एक लहान आसन घेऊन तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी वाराणसीमध्ये माझ्याकडे वर्षावास घालवण्याचे मान्य करावे; यामुळे संघाची अशीच सेवा-शुश्रूषा होईल.' 'नको, महाराज. माझ्या वर्षावासाची सोय आधीच झाली आहे.' दुसऱ्यांदाही, आनंदा... आणि तिसऱ्यांदाही, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी वाराणसीमध्ये माझ्याकडे वर्षावास घालवण्याचे मान्य करावे; यामुळे संघाची अशीच सेवा-शुश्रूषा होईल.' 'नको, महाराज. माझ्या वर्षावासाची सोय आधीच झाली आहे.' त्यानंतर, आनंदा, 'अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान वाराणसीमध्ये माझ्याकडे वर्षावास घालवण्याचे मान्य करत नाहीत,' या विचाराने काशीचा राजा किकी याच्या मनात खिन्नता आणि दुःख निर्माण झाले. त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवंतांना विचारले – 'भंते, माझ्यापेक्षाही श्रेष्ठ असा दुसरा कोणी आपला उपस्थायक आहे का?' ‘‘‘Atthi, mahārāja, vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo. Tattha ghaṭikāro nāma kumbhakāro; so me upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko. Tuyhaṃ kho pana, mahārāja, na me kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho adhivāseti bārāṇasiyaṃ vassāvāsanti attheva aññathattaṃ, atthi domanassaṃ. Tayidaṃ ghaṭikārassa kumbhakārassa natthi ca na ca bhavissati. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro buddhaṃ saraṇaṃ gato, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro buddhe aveccappasādena samannāgato, dhamme aveccappasādena samannāgato, saṅghe aveccappasādena samannāgato, ariyakantehi sīlehi samannāgato. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro dukkhe nikkaṅkho, dukkhasamudaye nikkaṅkho, dukkhanirodhe nikkaṅkho, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nikkaṅkho. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro ekabhattiko brahmacārī sīlavā kalyāṇadhammo. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro nikkhittamaṇisuvaṇṇo apetajātarūparajato[Pg.242]. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro pannamusalo na sahatthā pathaviṃ khaṇati. Yaṃ hoti kūlapaluggaṃ vā mūsikukkaro vā taṃ kājena āharitvā bhājanaṃ karitvā evamāha – ‘‘ettha yo icchati taṇḍulapaṭibhastāni vā muggapaṭibhastāni vā kaḷāyapaṭibhastāni vā nikkhipitvā yaṃ icchati taṃ haratū’’ti. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro andhe jiṇṇe mātāpitaro poseti. Ghaṭikāro kho, mahārāja, kumbhakāro pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. महाराज, वेगळिंग नावाचे एक नगर आहे. तिथे घटिकार नावाचा कुंभार राहतो; तो माझा सेवक, माझा मुख्य सेवक आहे. परंतु महाराज, 'अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान माझ्या वाराणसी येथील वर्षावासाचे आमंत्रण स्वीकारत नाहीत' या विचाराने तुमच्या मनात जी निराशा आणि खिन्नता निर्माण झाली आहे, तशी निराशा किंवा खिन्नता घटिकार कुंभाराच्या मनात नाही आणि कधीही होणार नाही. महाराज, घटिकार कुंभार बुद्धाला शरण गेला आहे, धम्माला शरण गेला आहे, संघाला शरण गेला आहे. महाराज, घटिकार कुंभार प्राणातिपातापासून अलिप्त आहे, अदिन्नादानापासून अलिप्त आहे, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त आहे, मुसावादापासून अलिप्त आहे, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त आहे. महाराज, घटिकार कुंभार बुद्धावर अढळ श्रद्धेने युक्त आहे, धम्मावर अढळ श्रद्धेने युक्त आहे, संघावर अढळ श्रद्धेने युक्त आहे आणि आर्यांना प्रिय असलेल्या शीलांनी युक्त आहे. महाराज, घटिकार कुंभार दुःखाविषयी शंकारहित आहे, दुःखसमुदयाविषयी शंकारहित आहे, दुःखनिरोधाविषयी शंकारहित आहे आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयी शंकारहित आहे. महाराज, घटिकार कुंभार एकभत्तिक (दिवसातून एकदाच भोजन करणारा), ब्रह्मचारी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी आहे. महाराज, घटिकार कुंभाराने मणी आणि सुवर्णाचा त्याग केला आहे, तो सोने-चांदीपासून अलिप्त आहे. महाराज, घटिकार कुंभाराने मुसळ बाजूला ठेवले आहे, तो स्वतःच्या हाताने जमीन खणत नाही. नदीच्या काठावरून ढासळलेली किंवा उंदरांनी उकरून काढलेली जी माती असते, ती तो कावडीने वाहून आणतो आणि त्यापासून भांडी बनवून असे म्हणतो— 'येथे ज्याची इच्छा असेल त्याने तांदळाची पोती, मुगाची पोती किंवा हरभऱ्याची पोती ठेवून जावे आणि त्याला हवे असलेले भांडे घेऊन जावे.' महाराज, घटिकार कुंभार आपल्या अंध आणि वृद्ध मातापित्यांचे पालनपोषण करतो. महाराज, घटिकार कुंभार पाच ओरंभागीय (खालच्या) संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे ओपपातिक (शुद्धावास लोकात स्वयंभू उत्पन्न होणारा) झाला असून, तो तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करेल आणि त्या लोकातून कधीही परत न येणारा (अनावत्तीधर्मी) आहे. 289. ‘‘‘Ekamidāhaṃ, mahārāja, samayaṃ vegaḷiṅge nāma gāmanigame viharāmi. Atha khvāhaṃ, mahārāja, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena ghaṭikārassa kumbhakārassa mātāpitaro tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā ghaṭikārassa kumbhakārassa mātāpitaro etadavocaṃ – ‘‘handa, ko nu kho ayaṃ bhaggavo gato’’ti? ‘‘Nikkhanto kho te, bhante, upaṭṭhāko antokumbhiyā odanaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjā’’ti. Atha khvāhaṃ, mahārāja, kumbhiyā odanaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. Atha kho, mahārāja, ghaṭikāro kumbhakāro yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca – ‘‘ko kumbhiyā odanaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti? ‘‘Kassapo, tāta, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kumbhiyā odanaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti? Atha kho, mahārāja, ghaṭikārassa kumbhakārassa etadahosi – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho evaṃ abhivissattho’’ti. Atha kho, mahārāja, ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ aḍḍhamāsaṃ pītisukhaṃ na vijahati, sattāhaṃ mātāpitūnaṃ. २८९. महाराज, एके काळी मी वेगळिंग नावाच्या नगरात विहार करत होतो. तेव्हा महाराज, मी सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन घटिकार कुंभाराच्या मातापित्यांकडे गेलो. तिथे जाऊन मी घटिकार कुंभाराच्या मातापित्यांना विचारले— 'भले, हा भार्गव (घटिकार) कुठे गेला आहे?' त्यांनी उत्तर दिले— 'भंते, आपला सेवक बाहेर गेला आहे; परंतु आपण भांड्यातील भात आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन भोजन करावे.' तेव्हा महाराज, मी भांड्यातील भात आणि कढईतील आमटी घेऊन भोजन केले आणि आसनावरून उठून निघून गेलो. त्यानंतर महाराज, घटिकार कुंभार आपल्या मातापित्यांकडे आला आणि त्याने त्यांना विचारले— 'भांड्यातील भात आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन, भोजन करून आसनावरून उठून कोण गेले आहे?' मातापित्यांनी सांगितले— 'बाळा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान भांड्यातील भात आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन, भोजन करून आसनावरून उठून गेले आहेत.' तेव्हा महाराज, घटिकार कुंभाराच्या मनात असा विचार आला— 'हा माझा केवढा मोठा लाभ आहे! माझे भाग्य किती थोर आहे की, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान माझ्यावर एवढा विश्वास ठेवतात!' त्यानंतर महाराज, घटिकार कुंभाराला पंधरा दिवस आणि त्याच्या मातापित्यांना सात दिवस प्रीती व सुखाचा आनंद लाभत राहिला. 290. ‘‘‘Ekamidāhaṃ, mahārāja, samayaṃ tattheva vegaḷiṅge nāma gāmanigame viharāmi. Atha khvāhaṃ, mahārāja, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena [Pg.243] ghaṭikārassa kumbhakārassa mātāpitaro tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā ghaṭikārassa kumbhakārassa mātāpitaro etadavocaṃ – ‘‘handa, ko nu kho ayaṃ bhaggavo gato’’ti? ‘‘Nikkhanto kho te, bhante, upaṭṭhāko anto kaḷopiyā kummāsaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjā’’ti. Atha khvāhaṃ, mahārāja, kaḷopiyā kummāsaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. Atha kho, mahārāja, ghaṭikāro kumbhakāro yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca – ‘‘ko kaḷopiyā kummāsaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti? ‘‘Kassapo, tāta, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kaḷopiyā kummāsaṃ gahetvā pariyogā sūpaṃ gahetvā paribhuñjitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti. Atha kho, mahārāja, ghaṭikārassa kumbhakārassa etadahosi – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho evaṃ abhivissattho’’ti. Atha kho, mahārāja, ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ aḍḍhamāsaṃ pītisukhaṃ na vijahati, sattāhaṃ mātāpitūnaṃ. २९०. महाराज, दुसऱ्या एका प्रसंगी मी त्याच वेगळिंग नावाच्या नगरात विहार करत होतो. तेव्हा महाराज, मी सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन घटिकार कुंभाराच्या मातापित्यांकडे गेलो. तिथे जाऊन मी घटिकार कुंभाराच्या मातापित्यांना विचारले— 'भले, हा भार्गव (घटिकार) कुठे गेला आहे?' त्यांनी उत्तर दिले— 'भंते, आपला सेवक बाहेर गेला आहे; परंतु आपण टोपलीतील सातूची लापशी (कुम्मास) आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन भोजन करावे.' तेव्हा महाराज, मी टोपलीतील सातूची लापशी आणि कढईतील आमटी घेऊन भोजन केले आणि आसनावरून उठून निघून गेलो. त्यानंतर महाराज, घटिकार कुंभार आपल्या मातापित्यांकडे आला आणि त्याने त्यांना विचारले— 'टोपलीतील सातूची लापशी आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन, भोजन करून आसनावरून उठून कोण गेले आहे?' मातापित्यांनी सांगितले— 'बाळा, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान टोपलीतील सातूची लापशी आणि कढईतील आमटी स्वतः घेऊन, भोजन करून आसनावरून उठून गेले आहेत.' तेव्हा महाराज, घटिकार कुंभाराच्या मनात असा विचार आला— 'हा माझा केवढा मोठा लाभ आहे! माझे भाग्य किती थोर आहे की, अर्हत सम्यक्संबुद्ध कश्यप भगवान माझ्यावर एवढा विश्वास ठेवतात!' त्यानंतर महाराज, घटिकार कुंभाराला पंधरा दिवस आणि त्याच्या मातापित्यांना सात दिवस प्रीती व सुखाचा आनंद लाभत राहिला. 291. ‘‘‘Ekamidāhaṃ, mahārāja, samayaṃ tattheva vegaḷiṅge nāma gāmanigame viharāmi. Tena kho pana samayena kuṭi ovassati. Atha khvāhaṃ, mahārāja, bhikkhū āmantesiṃ – ‘‘gacchatha, bhikkhave, ghaṭikārassa kumbhakārassa nivesane tiṇaṃ jānāthā’’ti. Evaṃ vutte, mahārāja, te bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘‘natthi kho, bhante, ghaṭikārassa kumbhakārassa nivesane tiṇaṃ, atthi ca khvāssa āvesane tiṇacchadana’’ nti. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, ghaṭikārassa kumbhakārassa āvesanaṃ uttiṇaṃ karothā’’ti. Atha kho te, mahārāja, bhikkhū ghaṭikārassa kumbhakārassa āvesanaṃ uttiṇamakaṃsu. Atha kho, mahārāja, ghaṭikārassa kumbhakārassa mātāpitaro te bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘ke āvesanaṃ uttiṇaṃ karontī’’ti? ‘‘Bhikkhū, bhagini, kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa kuṭi ovassatī’’ti. ‘‘Haratha, bhante, haratha, bhadramukhā’’ti. Atha kho, mahārāja, ghaṭikāro kumbhakāro yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca – ‘‘ke āvesanaṃ uttiṇamakaṃsū’’ti? ‘‘Bhikkhū, tāta, kassapassa kira bhagavato [Pg.244] arahato sammāsambuddhassa kuṭi ovassatī’’ti. Atha kho, mahārāja, ghaṭikārassa kumbhakārassa etadahosi – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho evaṃ abhivissattho’’ti. Atha kho, mahārāja ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ aḍḍhamāsaṃ pītisukhaṃ na vijahati, sattāhaṃ mātāpitūnaṃ. Atha kho, mahārāja, āvesanaṃ sabbantaṃ temāsaṃ ākāsacchadanaṃ aṭṭhāsi, na devotivassi. Evarūpo ca, mahārāja, ghaṭikāro kumbhakāro’ti. ‘Lābhā, bhante, ghaṭikārassa kumbhakārassa, suladdhā, bhante, ghaṭikārassa kumbhakārassa yassa bhagavā evaṃ abhivissattho’’’ti. २९१. "महाराज, एका समयी मी त्याच वेगाळिंग नावाच्या ग्राम-निगमामध्ये विहार करत होतो. त्या वेळी माझी कुटी गळत होती. तेव्हा, महाराज, मी भिक्षूंना संबोधित केले—'भिक्षूंनो, जा आणि घटिकार कुंभाराच्या घरी गवत आहे का ते पहा.' असे विचारल्यावर, महाराज, ते भिक्षू मला म्हणाले—'भंते, घटिकार कुंभाराच्या घरी गवत नाही, परंतु त्याच्या कार्यशाळेवर गवताचे छप्पर आहे.' 'भिक्षूंनो, जा आणि घटिकार कुंभाराच्या कार्यशाळेवरील गवत काढून घ्या.' महाराज, तेव्हा त्या भिक्षूंनी घटिकार कुंभाराच्या कार्यशाळेवरील गवत काढून घेतले. महाराज, तेव्हा घटिकार कुंभाराच्या माता-पित्यांनी त्या भिक्षूंना विचारले—'कार्यशाळेचे छप्पर कोण काढत आहे?' 'भगिनी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप यांची कुटी गळत आहे.' 'भंते, घेऊन जा, हे भद्रमुखांनो, घेऊन जा!' महाराज, त्यानंतर घटिकार कुंभार जेथे त्याचे माता-पिता होते तेथे गेला; आणि माता-पित्यांना विचारले—'कार्यशाळेचे छप्पर कोणी काढले?' 'बाळा, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप यांची कुटी गळत आहे, म्हणून भिक्षूंनी ते काढले.' महाराज, तेव्हा घटिकार कुंभाराच्या मनात असा विचार आला—'हा माझा मोठा लाभ आहे, हे माझे मोठे भाग्य आहे की, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप यांचा माझ्यावर एवढा विश्वास आहे!' महाराज, त्यानंतर घटिकार कुंभाराला पंधरा दिवस आणि त्याच्या माता-पित्यांना सात दिवस प्रीती-सुखाने सोडले नाही. महाराज, त्यानंतर ती संपूर्ण कार्यशाळा तीन महिने आकाशाचेच छप्पर असलेली राहिली, तरीही पाऊस त्यावर पडला नाही. महाराज, असा हा घटिकार कुंभार होता.' 'भंते, घटिकार कुंभाराचा मोठा लाभ आहे! भंते, घटिकार कुंभाराचे मोठे भाग्य आहे, ज्यांच्यावर भगवान एवढा विश्वास ठेवतात!'" 292. ‘‘Atha kho, ānanda, kikī kāsirājā ghaṭikārassa kumbhakārassa pañcamattāni taṇḍulavāhasatāni pāhesi paṇḍupuṭakassa sālino tadupiyañca sūpeyyaṃ. Atha kho te, ānanda, rājapurisā ghaṭikāraṃ kumbhakāraṃ upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘imāni kho, bhante, pañcamattāni taṇḍulavāhasatāni kikinā kāsirājena pahitāni paṇḍupuṭakassa sālino tadupiyañca sūpeyyaṃ. Tāni, bhante, paṭiggaṇhathā’ti. ‘Rājā kho bahukicco bahukaraṇīyo. Alaṃ me! Raññova hotū’ti. Siyā kho pana te, ānanda, evamassa – ‘añño nūna tena samayena jotipālo māṇavo ahosī’ti. Na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena jotipālo māṇavo ahosi’’nti. २९२. "त्यानंतर, आनंदा, काशीचा राजा किकी याने घटिकार कुंभारासाठी पाचशे गाड्या भरून तांबड्या साळीचे तांदूळ आणि त्याला अनुरूप असे भाजीपाल्याचे साहित्य पाठवले. आनंदा, त्यानंतर राजाच्या सेवकांनी घटिकार कुंभाराकडे जाऊन त्याला असे म्हटले—'भंते घटिकार, काशीचा राजा किकी याने ही पाचशे गाड्या भरून तांबड्या साळीचे तांदूळ आणि त्याला अनुरूप असे भाजीपाल्याचे साहित्य पाठवले आहे. भंते, आपण याचा स्वीकार करावा.' 'राजाला खूप कामे असतात, अनेक कर्तव्ये असतात. माझ्यासाठी हे पुरेसे आहे. हे राजाकडेच राहू द्या.' आनंदा, कदाचित तुझ्या मनात असा विचार येईल—'त्या वेळी जोतिपाल नावाचा तरुण दुसराच कोणीतरी होता.' परंतु, आनंदा, असे मानू नये. मीच त्या वेळी जोतिपाल नावाचा तरुण होतो." Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. "भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट मनाच्या आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले." Ghaṭikārasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले घटिकारसुत्त समाप्त झाले. 2. Raṭṭhapālasuttaṃ २. रट्ठपालसुत्त 293. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena thullakoṭṭhikaṃ nāma kurūnaṃ nigamo tadavasari. Assosuṃ kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo [Pg.245] khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kurūsu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ thullakoṭṭhikaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho thullakoṭṭhike brāhmaṇagahapatike bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. "असे मी ऐकले आहे—एका समयी भगवान कुरु देशामध्ये भिक्षूंच्या मोठ्या संघासह चारिका करत करत थुल्लकोट्ठित नावाच्या कुरु देशातील एका निगमामध्ये पोहोचले. थुल्लकोट्ठित येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी ऐकले—'अहो, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम कुरु देशामध्ये भिक्षूंच्या मोठ्या संघासह चारिका करत थुल्लकोट्ठित येथे आले आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की—'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते या देव, मार आणि ब्रह्मासहित लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला आणि देव-मनुष्यांच्या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष करून उपदेशितात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असा, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त धम्माचा उपदेश करतात; आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' तेव्हा थुल्लकोट्ठित येथील ब्राह्मण आणि गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन काही जणांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले आणि आनंददायी व स्मरणीय संभाषण करून एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांच्या समोर आपले नाव आणि गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या थुल्लकोट्ठित येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना भगवंतांनी धम्मोपदेशाने धम्माचे दर्शन घडवले, धम्मात प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले." 294. Tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto tissaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa etadahosi – ‘‘yathā yathā khvāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu [Pg.246] brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yathā yathāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Icchāmahaṃ, bhante, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampadaṃ. Pabbājetu maṃ bhagavā’’ti. ‘‘Anuññātosi pana tvaṃ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? ‘‘Na khohaṃ, bhante, anuññāto mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. ‘‘Na kho, raṭṭhapāla, tathāgatā ananuññātaṃ mātāpitūhi puttaṃ pabbājentī’’ti. ‘‘Svāhaṃ, bhante, tathā karissāmi yathā maṃ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. २९४. त्या वेळी थुल्लकोट्ठित येथील एका श्रेष्ठ कुळातील राष्ट्रपाल नावाचा कुलपुत्र त्या परिषदेत बसलेला होता. तेव्हा राष्ट्रपाल कुलपुत्राच्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी ज्या प्रकारे समजतो, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ-उजळ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मी माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्येचा स्वीकार केला तर किती बरे होईल!' त्यानंतर, थुल्लकोट्ठितमधील ब्राह्मण आणि गृहपतींना भगवंतांनी धम्मोपदेशाद्वारे उपदेशित केले, प्रोत्साहित केले, उत्तेजित केले आणि प्रफुल्लित केले. त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक केले, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले. ते निघून गेल्यावर काही वेळातच राष्ट्रपाल कुलपुत्र जेथे भगवंत होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राष्ट्रपाल कुलपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी ज्या प्रकारे समजतो, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ-उजळ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. भंते, माझी अशी इच्छा आहे की मी माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्येचा स्वीकार करावा. भंते, मला भगवंतांच्या सान्निध्यात प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी. भगवंतांनी मला प्रव्रजित करावे.' 'राष्ट्रपाल, तुला तुझ्या मातापित्यांनी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यासाठी परवानगी दिली आहे का?' 'नाही भंते, मला माझ्या मातापित्यांनी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी दिलेली नाही.' 'राष्ट्रपाल, मातापित्यांची परवानगी नसलेल्या पुत्राला तथागत प्रव्रजित करत नाहीत.' 'भंते, मी असे काही करीन जेणेकरून माझे मातापिता मला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी देतील.' 295. Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca – ‘‘ammatātā, yathā yathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Icchāmahaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Anujānātha maṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. Evaṃ vutte, raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma. Kiṃ pana mayaṃ [Pg.247] taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? Dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto…pe… tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto mātāpitaro etadavoca – ‘‘ammatātā, yathā yathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Icchāmahaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Anujānātha maṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma. Kiṃ pana mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? २९५. त्यानंतर राष्ट्रपाल कुलपुत्र आपल्या आसनावरून उठला, त्याने भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो जेथे त्याचे मातापिता होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आपल्या मातापित्यांना असे म्हटले – 'आई-बाबा, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी ज्या प्रकारे समजतो, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ-उजळ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. माझी अशी इच्छा आहे की मी माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्येचा स्वीकार करावा. कृपया मला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी द्या.' असे म्हटल्यावर, राष्ट्रपाल कुलपुत्राच्या मातापित्यांनी राष्ट्रपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – 'प्रिय राष्ट्रपाल, तू आमचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. तू सुखात वाढला आहेस, सुखात संगोपन झालेला आहेस. प्रिय राष्ट्रपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची जाणीव नाही. तुझ्या मृत्यूनंतरही आमची इच्छा नसताना आमचा तुझ्याशी वियोग होईल. असे असताना, तू जिवंत असताना आम्ही तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी कशी काय देऊ शकतो?' दुसऱ्यांदाही राष्ट्रपाल कुलपुत्राने... आणि तिसऱ्यांदाही राष्ट्रपाल कुलपुत्राने आपल्या मातापित्यांना असे म्हटले – 'आई-बाबा, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी ज्या प्रकारे समजतो, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ-उजळ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. माझी अशी इच्छा आहे की मी माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्येचा स्वीकार करावा. कृपया मला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी द्या.' तिसऱ्यांदाही राष्ट्रपाल कुलपुत्राच्या मातापित्यांनी राष्ट्रपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – 'प्रिय राष्ट्रपाल, तू आमचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. तू सुखात वाढला आहेस, सुखात संगोपन झालेला आहेस. प्रिय राष्ट्रपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची जाणीव नाही. तुझ्या मृत्यूनंतरही आमची इच्छा नसताना आमचा तुझ्याशी वियोग होईल. असे असताना, तू जिवंत असताना आम्ही तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या घेण्याची परवानगी कशी काय देऊ शकतो?' 296. Atha kho raṭṭhapālo kulaputto – ‘‘na maṃ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajji – ‘‘idheva me maraṇaṃ bhavissati pabbajjā vā’’ti. Atha kho raṭṭhapālo kulaputto ekampi bhattaṃ na bhuñji, dvepi bhattāni na bhuñji, tīṇipi bhattāni na bhuñji, cattāripi bhattāni na bhuñji, pañcapi bhattāni na bhuñji, chapi bhattāni na bhuñji, sattapi bhattāni na bhuñji. Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci, dukkhassa jānāsi. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma. Kiṃ pana mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca; bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu. Na taṃ mayaṃ anujānāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma. Kiṃ pana mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? Evaṃ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro [Pg.248] raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ…pe… dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma, kiṃ pana mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca; bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu. Na taṃ mayaṃ anujānāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma. Kiṃ pana mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi. २९६. त्यानंतर रठ्ठपाल कुलपुत्र – 'माझे आई-वडील मला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी देत नाहीत' असा विचार करून तिथेच उघड्या जमिनीवर आडवा पडला – 'इथेच माझा मृत्यू होईल किंवा मला प्रवृज्जा मिळेल.' त्यानंतर रठ्ठपाल कुलपुत्राने एक वेळचेही जेवण जेवले नाही, दोन वेळचेही जेवण जेवले नाही, तीन वेळचेही जेवण जेवले नाही, चार वेळचेही जेवण जेवले नाही, पाच वेळचेही जेवण जेवले नाही, सहा वेळचेही जेवण जेवले नाही, सात वेळचेही जेवण जेवले नाही. त्यानंतर रठ्ठपाल कुलपुत्राच्या आई-वडिलांनी रठ्ठपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – 'बाळ रठ्ठपाल, तू आमचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय, मनाला आनंद देणारा, सुखात वाढलेला आणि सुखात सांभाळलेला आहेस. बाळ रठ्ठपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची माहिती नाही. तुझ्या मृत्यूनेही आम्ही आमच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होऊ, मग आम्ही तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देऊ? उठ, बाळ रठ्ठपाल, खा, पी आणि आनंद कर; खात, पीत, आनंद घेत, कामभोगांचा उपभोग घेत आणि पुण्यकर्मे करत सुखी राहा. आम्ही तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी देत नाही. तुझ्या मृत्यूनेही आम्ही आमच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होऊ, मग आम्ही तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देऊ?' असे म्हटले असता, रठ्ठपाल कुलपुत्र शांत राहिला. दुसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्राच्या आई-वडिलांनी रठ्ठपाल कुलपुत्राला असेच म्हटले... दुसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्र शांत राहिला. तिसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्राच्या आई-वडिलांनी रठ्ठपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – 'बाळ रठ्ठपाल, तू आमचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय, मनाला आनंद देणारा, सुखात वाढलेला आणि सुखात सांभाळलेला आहेस. बाळ रठ्ठपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची माहिती नाही. तुझ्या मृत्यूनेही आम्ही आमच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होऊ, मग आम्ही तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देऊ? उठ, बाळ रठ्ठपाल, खा, पी आणि आनंद कर; खात, पीत, आनंद घेत, कामभोगांचा उपभोग घेत आणि पुण्यकर्मे करत सुखी राहा. आम्ही तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी देत नाही. तुझ्या मृत्यूनेही आम्ही आमच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होऊ, मग आम्ही तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देऊ?' तिसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्र शांत राहिला. 297. Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato. Na tvaṃ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi. Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti. Kiṃ pana te taṃ jīvantaṃ anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca; bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu. Na taṃ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti. Kiṃ pana te taṃ jīvantaṃ anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? Evaṃ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho… tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘tvaṃ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṃ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato, na tvaṃ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti. Kiṃ pana te taṃ jīvantaṃ anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya? Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni [Pg.249] karonto abhiramassu. Na taṃ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti. Kiṃ pana te taṃ jīvantaṃ anujānissanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti? Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi. २९७. त्यानंतर रठ्ठपाल कुलपुत्राचे मित्र जेथे रठ्ठपाल कुलपुत्र होता तेथे गेले; आणि जवळ जाऊन रठ्ठपाल कुलपुत्राला असे म्हणाले – 'मित्रा रठ्ठपाल, तू तुझ्या आई-वडिलांचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय, मनाला आनंद देणारा, सुखात वाढलेला आणि सुखात सांभाळलेला आहेस. मित्रा रठ्ठपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची माहिती नाही. तुझ्या मृत्यूनेही तुझे आई-वडील त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होतील. मग ते तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देतील? उठ, मित्रा रठ्ठपाल, खा, पी आणि आनंद कर; खात, पीत, आनंद घेत, कामभोगांचा उपभोग घेत आणि पुण्यकर्मे करत सुखी राहा. तुझे आई-वडील तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी देणार नाहीत. तुझ्या मृत्यूनेही तुझे आई-वडील त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होतील, मग ते तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देतील?' असे म्हटले असता, रठ्ठपाल कुलपुत्र शांत राहिला. दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्राच्या मित्रांनी रठ्ठपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – 'मित्रा रठ्ठपाल, तू तुझ्या आई-वडिलांचा एकुलता एक मुलगा आहेस, अत्यंत प्रिय, मनाला आनंद देणारा, सुखात वाढलेला आणि सुखात सांभाळलेला आहेस. मित्रा रठ्ठपाल, तुला कोणत्याही दुःखाची माहिती नाही. तुझ्या मृत्यूनेही तुझे आई-वडील त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होतील. मग ते तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देतील? उठ, मित्रा रठ्ठपाल, खा, पी आणि आनंद कर; खात, पीत, आनंद घेत, कामभोगांचा उपभोग घेत आणि पुण्यकर्मे करत सुखी राहा. तुझे आई-वडील तुला घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी देणार नाहीत. तुझ्या मृत्यूनेही तुझे आई-वडील त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तुझ्यापासून विभक्त होतील, मग ते तुला जिवंत असताना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवृज्जेची परवानगी कशी देतील?' तिसऱ्यांदाही रठ्ठपाल कुलपुत्र शांत राहिला. 298. Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro etadavocuṃ – ‘‘ammatātā, eso raṭṭhapālo kulaputto tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipanno – ‘idheva me maraṇaṃ bhavissati pabbajjā vā’ti. Sace tumhe raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ nānujānissatha agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya, tattheva maraṇaṃ āgamissati. Sace pana tumhe raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ anujānissatha agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya, pabbajitampi naṃ dakkhissatha. Sace raṭṭhapālo kulaputto nābhiramissati agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya, kā tassa aññā gati bhavissati? Idheva paccāgamissati. Anujānātha raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. ‘‘Anujānāma, tātā, raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Pabbajitena ca pana mātāpitaro uddassetabbā’’ti. Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, anuññātosi mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā’’ti. २९८. तेव्हा राष्ट्रपाल कुलपुत्राचे मित्र जेथे राष्ट्रपाल कुलपुत्राचे माता-पिता होते तेथे गेले; आणि तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी राष्ट्रपाल कुलपुत्राच्या माता-पित्यांना असे म्हटले – “माता-पिता हो, तो राष्ट्रपाल कुलपुत्र तेथेच उघड्या जमिनीवर पडला आहे आणि म्हणत आहे – ‘येथेच माझा मृत्यू होईल किंवा मला प्रव्रज्या मिळेल.’ जर तुम्ही राष्ट्रपाल कुलपुत्राला घराबाहेर पडण्यास आणि अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी दिली नाही, तर त्याचा तेथेच मृत्यू होईल. पण जर तुम्ही राष्ट्रपाल कुलपुत्राला घराबाहेर पडण्यास आणि अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी दिली, तर तुम्ही त्याला प्रव्रजित झालेले पाहाल. जर राष्ट्रपाल कुलपुत्राचे घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्येत मन रमले नाही, तर त्याची दुसरी काय गती असणार? तो येथेच परत येईल. म्हणून राष्ट्रपाल कुलपुत्राला घराबाहेर पडण्यास आणि अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी द्या.” “मुलांनो, आम्ही राष्ट्रपाल कुलपुत्राला घराबाहेर पडण्यास and अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी देतो. परंतु, प्रव्रजित झाल्यावर त्याने आपल्या माता-पित्यांना भेटायला आले पाहिजे.” तेव्हा राष्ट्रपाल कुलपुत्राचे मित्र जेथे राष्ट्रपाल कुलपुत्र होता तेथे गेले; आणि तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी राष्ट्रपाल कुलपुत्राला असे म्हटले – “उठ, मित्र राष्ट्रपाल! तुला तुझ्या माता-पित्यांनी घराबाहेर पडण्यास आणि अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी दिली आहे. परंतु, प्रव्रजित झाल्यावर तू तुझ्या माता-पित्यांना भेटायला आले पाहिजे.” 299. Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhahitvā balaṃ gāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘anuññāto ahaṃ, bhante, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Pabbājetu maṃ bhagavā’’ti. Alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato [Pg.250] santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Atha kho bhagavā acirūpasampanne āyasmante raṭṭhapāle aḍḍhamāsūpasampanne thullakoṭṭhike yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā raṭṭhapālo arahataṃ ahosi. २९९. त्यानंतर राष्ट्रपाल कुलपुत्र उठला आणि शक्ती मिळवून जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे पोहोचल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राष्ट्रपाल कुलपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, मला माझ्या माता-पित्यांनी घराबाहेर पडण्यास आणि अनगारिक प्रव्रज्या घेण्यास परवानगी दिली आहे. भगवान मला प्रव्रजित करोत.” राष्ट्रपाल कुलपुत्राला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळाली आणि उपसंपदाही मिळाली. त्यानंतर, आदरणीय राष्ट्रपाल यांना उपसंपदा मिळून फार काळ झाला नव्हता, केवळ अर्धा महिनाच झाला होता, तेव्हा भगवान थुल्लकोट्ठित येथे आपल्या इच्छेनुसार विहार करून सावत्थीकडे चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते सावत्थी येथे पोहोचले. तेथे भगवान सावत्थीमधील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्यानंतर आदरणीय राष्ट्रपाल एकटे, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, फार काळ न लागता – ज्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते सर्वोत्तम ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा करून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरू लागले. त्यांनी जाणले – ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या संसारात पुन्हा जन्म नाही.’ अशा प्रकारे आदरणीय राष्ट्रपाल अर्हंतांपैकी एक झाले. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, mātāpitaro uddassetuṃ, sace maṃ bhagavā anujānātī’’ti. Atha kho bhagavā āyasmato raṭṭhapālassa cetasā ceto paricca manasākāsi. Yathā bhagavā aññāsi – ‘‘abhabbo kho raṭṭhapālo kulaputto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitu’’nti, atha kho bhagavā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavoca – ‘‘yassadāni tvaṃ, raṭṭhapāla, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena thullakoṭṭhikaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena thullakoṭṭhiko tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā raṭṭhapālo thullakoṭṭhike viharati rañño korabyassa migacīre. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya thullakoṭṭhikaṃ piṇḍāya pāvisi. Thullakoṭṭhike sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena sakapitu nivesanaṃ tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa pitā majjhimāya dvārasālāya ullikhāpeti. Addasā kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna etadavoca – ‘‘imehi muṇḍakehi samaṇakehi amhākaṃ ekaputtako piyo manāpo pabbājito’’ti. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo [Pg.251] sakapitu nivesane neva dānaṃ alattha na paccakkhānaṃ; aññadatthu akkosameva alattha. Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī ābhidosikaṃ kummāsaṃ chaḍḍetukāmā hoti. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo taṃ ñātidāsiṃ etadavoca – ‘‘sacetaṃ, bhagini, chaḍḍanīyadhammaṃ, idha me patte ākirā’’ti. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī taṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ āyasmato raṭṭhapālassa patte ākirantī hatthānañca pādānañca sarassa ca nimittaṃ aggahesi. त्यानंतर आदरणीय राष्ट्रपाल जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे पोहोचल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आदरणीय राष्ट्रपाल यांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, जर भगवंतांची अनुमती असेल, तर मी माझ्या माता-पित्यांना भेटू इच्छितो.” तेव्हा भगवंतांनी आदरणीय राष्ट्रपाल यांच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेतले. जेव्हा भगवंतांना समजले की – “राष्ट्रपाल कुलपुत्र हा शिक्षा सोडून पुन्हा हीन गृहस्थ जीवनात परत जाण्यास असमर्थ आहे,” तेव्हा भगवान आदरणीय राष्ट्रपाल यांना म्हणाले – “राष्ट्रपाल, तुला आता जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार तू करू घोषित करू शकतोस.” त्यानंतर आदरणीय राष्ट्रपाल आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन करून प्रदक्षिणा घातली, आपले बिछाने आवरले आणि पात्र-चीवर घेऊन थुल्लकोट्ठितकडे चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते थुल्लकोट्ठित येथे पोहोचले. तेथे आदरणीय राष्ट्रपाल थुल्लकोट्ठित येथील राजा कोरव्य याच्या मिगचीर नावाच्या उद्यानात विहार करू लागले. त्यानंतर आदरणीय राष्ट्रपाल सकाळी पूर्वाह्नसमयी चीवर परिधान करून, पात्र-चीवर घेऊन थुल्लकोट्ठित येथे पिंडपातासाठी गेले. थुल्लकोट्ठितमध्ये घरोघरी सलगपणे पिंडपातासाठी फिरत असताना ते स्वतःच्या वडिलांच्या घरापाशी पोहोचले. त्या वेळी आदरणीय राष्ट्रपाल यांचे वडील मधल्या दरवाजाच्या दालनात बसून आपले केस व्यवस्थित करून घेत होते. आदरणीय राष्ट्रपाल यांच्या वडिलांनी आदरणीय राष्ट्रपाल यांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून ते म्हणाले – “या मुंडक श्रमणांनी आमच्या लाडक्या आणि एकुलत्या एक मुलाला प्रव्रजित केले.” तेव्हा आदरणीय राष्ट्रपाल यांना स्वतःच्या वडिलांच्या घरी ना भिक्षा मिळाली, ना नम्र नकार; उलट केवळ शिवीगाळच मिळाली. त्याच वेळी आदरणीय राष्ट्रपाल यांच्या एका नातेवाईकाची दासी शिळे झालेले जवचे अन्न फेकून देण्याच्या तयारीत होती. तेव्हा आदरणीय राष्ट्रपाल त्या दासीला म्हणाले – “भगिनी, जर ते अन्न फेकून देण्यासारखे असेल, तर ते माझ्या पात्रात टाक.” तेव्हा आदरणीय राष्ट्रपाल यांच्या त्या नातेवाईक दासीने ते शिळे अन्न आदरणीय राष्ट्रपाल यांच्या पात्रात टाकत असताना, त्यांच्या हातांचे, पायांचे आणि आवाजाचे वैशिष्ट्यपूर्ण खुणा ओळखल्या। 300. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī yenāyasmato raṭṭhapālassa mātā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca – ‘‘yaggheyye, jāneyyāsi – ‘ayyaputto raṭṭhapālo anuppatto’’’ti. ‘‘Sace, je, saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomī’’ti. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa mātā yenāyasmato raṭṭhapālassa pitā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa pitaraṃ etadavoca – ‘‘yagghe, gahapati, jāneyyāsi – ‘raṭṭhapālo kira kulaputto anuppatto’’’ti? Tena kho pana samayena āyasmā raṭṭhapālo taṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ nissāya paribhuñjati. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavoca – ‘‘atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi? Nanu, tāta raṭṭhapāla, sakaṃ gehaṃ gantabba’’nti? ‘‘Kuto no, gahapati, amhākaṃ gehaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ? Anagārā mayaṃ, gahapati. Agamamha kho te, gahapati, gehaṃ, tattha neva dānaṃ alatthamha na paccakkhānaṃ; aññadatthu akkosameva alatthamhā’’ti. ‘‘Ehi, tāta raṭṭhapāla, gharaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Alaṃ, gahapati, kataṃ me ajja bhattakiccaṃ’’. ‘‘Tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesi kho āyasmā raṭṭhapālo tuṇhībhāvena. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmato raṭṭhapālassa adhivāsanaṃ viditvā yena sakaṃ nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahantaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ kārāpetvā kilañjehi [Pg.252] paṭicchādetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā āmantesi – ‘‘etha tumhe, vadhuyo, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā tena alaṅkārena alaṅkarothā’’ti. ३००. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांची एक नातेवाईक दासी जिथे आयुष्यमान राष्ट्रपालांची माता होती तिथे गेली; तिथे जाऊन ती आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या मातेला म्हणाली – "बाईसाहेब, आपल्याला ठाऊक असो, आपले पुत्र राष्ट्रपाल परत आले आहेत." "अगं दासी, जर तू खरे बोलत असशील, तर मी तुला दास्यत्वातून मुक्त करेन." त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांची माता जिथे आयुष्यमान राष्ट्रपालांचे पिता होते तिथे गेली; तिथे जाऊन ती आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पित्याला म्हणाली – "गृहपती, आपल्याला ठाऊक असो, कुलपुत्र राष्ट्रपाल परत आले आहेत असे म्हणतात." त्या वेळी आयुष्यमान राष्ट्रपाल एका भिंतीचा आश्रय घेऊन आदल्या दिवशीचे शिळे कुळथाचे अन्न खात होते. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांचे पिता जिथे आयुष्यमान राष्ट्रपाल होते तिथे गेले; तिथे जाऊन ते आयुष्यमान राष्ट्रपालांना म्हणाले – "बाळ राष्ट्रपाल, हे काय? तू हे आदल्या दिवशीचे शिळे अन्न खात आहेस? बाळ राष्ट्रपाल, तू तुझ्या स्वतःच्या घरी जायला नको का?" "गृहपती, घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या घेतलेल्या आम्हांला घर कुठून असणार? गृहपती, आम्ही गृहहीन आहोत. गृहपती, आम्ही तुमच्या घरी गेलो होतो, पण तिथे आम्हांला ना भिक्षा मिळाली, ना सौम्य नकार; उलट आम्हांला केवळ शिवीगाळच मिळाली." "ये, बाळ राष्ट्रपाल, आपण घरी जाऊ या." "नको, गृहपती, आजचे माझे भोजन पूर्ण झाले आहे." "तर मग, बाळ राष्ट्रपाल, उद्याच्या भोजनाचे आमंत्रण स्वीकार." आयुष्यमान राष्ट्रपालांनी मौन बाळगून ते स्वीकारले. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पित्याने आयुष्यमान राष्ट्रपालांची संमती जाणून घेऊन, ते आपल्या घरी गेले; तिथे त्यांनी सोन्या-चांदीचा एक मोठा ढीग रचला आणि तो चटयांनी झाकून टाकला. मग त्यांनी आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पूर्वपत्नींना बोलावून म्हटले – "सुनांनो, या! पूर्वी ज्या शृंगाराने नटून तुम्ही कुलपुत्र राष्ट्रपालांना प्रिय आणि मनपसंत वाटत होतात, त्याच शृंगाराने स्वतःला सजवा." 301. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena sakapitu nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā taṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ vivarāpetvā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ te, tāta raṭṭhapāla, mātu mattikaṃ dhanaṃ, aññaṃ pettikaṃ, aññaṃ pitāmahaṃ. Sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge ca bhuñjituṃ puññāni ca kātuṃ. Ehi tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu puññāni ca karohī’’ti. ‘‘Sace me tvaṃ, gahapati, vacanaṃ kareyyāsi, imaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ sakaṭe āropetvā nibbāhāpetvā majjhegaṅgāya nadiyā sote opilāpeyyāsi. Taṃ kissa hetu? Ye uppajjissanti hi te, gahapati, tatonidānaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā paccekaṃ pādesu gahetvā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavocuṃ – ‘‘kīdisā nāma tā, ayyaputta, accharāyo yāsaṃ tvaṃ hetu brahmacariyaṃ carasī’’ti? ‘‘Na kho mayaṃ, bhaginī, accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carāmā’’ti. ‘‘Bhaginivādena no ayyaputto raṭṭhapālo samudācaratī’’ti tā tattheva mucchitā papatiṃsu. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pitaraṃ etadavoca – ‘‘sace, gahapati, bhojanaṃ dātabbaṃ, detha; mā no viheṭhethā’’ti. ‘‘Bhuñja, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. ३०१. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पित्याने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले आणि आयुष्यमान राष्ट्रपालांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – "बाळ राष्ट्रपाल, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे." त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांनी सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन ते आपल्या पित्याच्या घरी गेले; तिथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पित्याने तो सोन्या-चांदीचा ढीग उघडा केला आणि आयुष्यमान राष्ट्रपालांना म्हटले – "बाळ राष्ट्रपाल, हे तुझ्या आईचे स्त्रीधन आहे; दुसरे तुझ्या वडिलांचे आहे आणि आणखी दुसरे तुझ्या आजोबांचे आहे. बाळ राष्ट्रपाल, या संपत्तीचा उपभोग घेणे आणि पुण्यकर्मे करणे शक्य आहे. बाळ राष्ट्रपाल, तू परत ये, ही हीन गृहस्थस्थिती स्वीकारून संपत्तीचा उपभोग घे आणि पुण्यकर्मे कर." "गृहपती, जर तू माझे ऐकणार असशील, तर हा सोन्या-चांदीचा ढीग गाड्यांमध्ये भरून नेऊन गंगा नदीच्या प्रवाहाच्या मध्यभागी बुडवून टाक. ते कशासाठी? कारण, गृहपती, या संपत्तीमुळे तुला शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य सहन करावे लागेल." त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पूर्वपत्नींनी एकेक करून त्यांचे पाय धरले आणि आयुष्यमान राष्ट्रपालांना विचारले – "आर्यपुत्र, ज्या अप्सरांसाठी आपण हे ब्रह्मचर्य पाळत आहात, त्या अप्सरा कशा दिसतात?" "भगिनींनो, आम्ही अप्सरांच्या प्राप्तीसाठी ब्रह्मचर्य पाळत नाही." "आर्यपुत्र राष्ट्रपाल आम्हांला 'भगिनी' (बहीण) म्हणून संबोधित आहेत!" असे म्हणून त्या सर्व तिथेच मूर्च्छित होऊन पडल्या. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपाल आपल्या पित्याला म्हणाले – "गृहपती, जर भोजन द्यायचे असेल तर द्या; आम्हांला त्रास देऊ नका." "बाळ राष्ट्रपाल, भोजन कर, भोजन तयार आहे." त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पित्याने आयुष्यमान राष्ट्रपालांना स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त केले व आग्रहपूर्वक भोजन दिले. 302. Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhuttāvī onītapattapāṇī ṭhitakova imā gāthā abhāsi – ३०२. त्यानंतर भोजन करून आणि पात्रातून हात काढून घेतल्यानंतर, आयुष्यमान राष्ट्रपाल उभे राहूनच या गाथा म्हणाले – ‘‘Passa [Pg.253] cittīkataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ; Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti. "बघा या नटवलेल्या शरीराला, जे जखमांनी भरलेले आणि हाडांवर उभे आहे; जे नेहमी आजारी, अनेक कल्पनांनी वेढलेले आहे, ज्याला कोणतीही स्थिरता किंवा शाश्वतता नाही. ‘‘Passa cittīkataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca; Aṭṭhi tacena onaddhaṃ, saha vatthebhi sobhati. "बघा या मणी आणि कुंडलांनी सजवलेल्या रूपाला; हाडांचा सापळा केवळ त्वचेने वेढलेला आहे, जो केवळ कपड्यांमुळेच सुंदर दिसतो. ‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "लाखेच्या रंगाने रंगवलेले पाय आणि सुगंधी पावडर लावलेला चेहरा; हे केवळ मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला नाही. ‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "आठ अंबाड्यांनी सजवलेले केस आणि काजळ लावलेले डोळे; हे केवळ मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला नाही. ‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "नव्या काजळपेटीसारखे नटवलेले हे दुर्गंधीयुक्त शरीर सजवले आहे; हे केवळ मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला नाही. ‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vākaraṃ migo; Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake’’ti. "पारध्याने पाश टाकला होता, पण हरणाने त्या जाळ्यात पाय अडकवला नाही; चारा खाऊन आम्ही निघून जात आहोत, तर शिकारी मागे रडत-आक्रोश करत उरला आहे." Atha kho āyasmā raṭṭhapālo ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā yena rañño korabyassa migacīraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. त्यानंतर आयुष्यमान राष्ट्रपाल उभे राहूनच या गाथा म्हणून, जिथे राजा कोरव्याचे 'मिगचीर' उद्यान होते तिथे गेले; आणि तिथे जाऊन एका झाडाच्या मुळाशी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी बसले। 303. Atha kho rājā korabyo migavaṃ āmantesi – ‘‘sodhehi, samma migava, migacīraṃ uyyānabhūmiṃ; gacchāma subhūmiṃ dassanāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho migavo rañño korabyassa paṭissutvā migacīraṃ sodhento addasa āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ. Disvāna yena rājā korabyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ korabyaṃ etadavoca – ‘‘suddhaṃ kho te, deva, migacīraṃ. Atthi cettha raṭṭhapālo nāma kulaputto imasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto yassa tvaṃ abhiṇhaṃ kittayamāno ahosi, so aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno’’ti. ‘‘Tena hi, samma migava, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā. Tameva dāni mayaṃ bhavantaṃ raṭṭhapālaṃ payirupāsissāmā’’ti. Atha kho rājā korabyo ‘‘yaṃ tattha khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ taṃ sabbaṃ vissajjethā’’ti vatvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi thullakoṭṭhikamhā niyyāsi [Pg.254] mahaccarājānubhāvena āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ussaṭāya ussaṭāya parisāya yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā raṭṭhapālena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā korabyo āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavoca – ‘‘idha bhavaṃ raṭṭhapāla hatthatthare nisīdatū’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, nisīda tvaṃ; nisinno ahaṃ sake āsane’’ti. Nisīdi rājā korabyo paññatte āsane. Nisajja kho rājā korabyo āyasmantaṃ raṭṭhapālaṃ etadavoca – ३०३. त्यानंतर राजा कोरव्यने आपला उद्यानपाल मिगव याला बोलावून म्हटले – “मित्रा मिगव, मिगचीर उद्यानाची भूमी स्वच्छ कर; आपण एका सुंदर जागेचे दर्शन घेण्यासाठी उद्यानात जाऊ या.” “तसेच असो, महाराज!” असे म्हणून उद्यानपाल मिगवने राजा कोरव्यच्या आज्ञेचे पालन केले. मिगचीर उद्यान स्वच्छ करत असताना, त्याने एका झाडाच्या बुंध्याशी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी (दिवाविहार) बसलेल्या आयुष्यमान राष्ट्रपालांना पाहिले. त्यांना पाहून तो राजा कोरव्यकडे गेला आणि राजा कोरव्यला म्हणाला – “महाराज, आपले मिगचीर उद्यान स्वच्छ झाले आहे. आणि याच थुल्लकोट्ठित नगरातील श्रेष्ठ कुळाचे पुत्र, कुलपुत्र राष्ट्रपाल – ज्यांची आपण नेहमी प्रशंसा करत असता – ते तेथे एका झाडाच्या बुंध्याशी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी बसले आहेत.” “तर मग, मित्रा मिगव, आज उद्यानात जाण्याची काही गरज नाही. आता आपण त्या पूजनीय राष्ट्रपालांचीच सेवा-उपासना करण्यासाठी जाऊ या.” त्यानंतर राजा कोरव्यने “तेथे जे काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ (खादनीय व भोजनीय) तयार केले आहेत, ते सर्व वाटून टाका” असे सांगून, उत्तम उत्तम रथ जोडायला लावले. स्वतः एका उत्तम रथात बसून, इतर उत्तम रथांसह मोठ्या राजवैभवाने आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या दर्शनासाठी तो थुल्लकोट्ठितमधून निघाला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून, तो आपल्या प्रतिष्ठित अधिकार्यांच्या समुदायासह पायीच जेथे आयुष्यमान राष्ट्रपाल होते तेथे गेला. जवळ जाऊन त्याने आयुष्यमान राष्ट्रपालांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला राजा कोरव्य आयुष्यमान राष्ट्रपालांना म्हणाला – “पूजनीय राष्ट्रपाल, आपण या हत्तीच्या आसनावर (हत्थत्थर) बसावे.” “नको, महाराज! आपणच बसावे; मी माझ्या स्वतःच्या आसनावर बसलो आहे.” राजा कोरव्य तयार केलेल्या आसनावर बसला. बसल्यानंतर राजा कोरव्य आयुष्यमान राष्ट्रपालांना म्हणाला – 304. ‘‘Cattārimāni, bho raṭṭhapāla, pārijuññāni yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti. Katamāni cattāri? Jarāpārijuññaṃ, byādhipārijuññaṃ, bhogapārijuññaṃ, ñātipārijuññaṃ. Katamañca, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṃ? Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco jiṇṇo hoti vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto. Na kho pana mayā sukaraṃ anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So tena jarāpārijuññena samannāgato kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Idaṃ vuccati, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṃ. Bhavaṃ kho pana raṭṭhapālo etarahi daharo yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā. Taṃ bhoto raṭṭhapālassa jarāpārijuññaṃ natthi. Kiṃ bhavaṃ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito? ३०४. “हे राष्ट्रपाल, या जगात चार प्रकारच्या हानी (पारिजुञ्ञ - नाश/ऱ्हास) आहेत, ज्यांनी ग्रस्त होऊन काही लोक आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतात. त्या चार कोणत्या? वार्धक्यामुळे होणारी हानी (जरा-पारिजुञ्ञ), आजारपणामुळे होणारी हानी (व्याधि-पारिजुञ्ञ), संपत्तीची हानी (भोग-पारिजुञ्ञ) आणि नातेवाईकांची हानी (ज्ञाति-पारिजुञ्ञ). आणि हे राष्ट्रपाल, वार्धक्यामुळे होणारी हानी कोणती? हे राष्ट्रपाल, या जगात एखादा मनुष्य वृद्ध होतो, वयोवृद्ध होतो, म्हातारा होतो, आयुष्याच्या उत्तरार्धात पोहोचतो आणि शेवटच्या अवस्थेला प्राप्त होतो. तो असा विचार करतो – ‘मी आता वृद्ध, वयोवृद्ध, म्हातारा झालो आहे, आयुष्याच्या उत्तरार्धात पोहोचलो आहे आणि शेवटच्या अवस्थेला प्राप्त झालो आहे. आता माझ्यासाठी न मिळालेली संपत्ती मिळवणे किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करणे सोपे राहिलेले नाही. मग मी आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?’ तो वार्धक्याच्या त्या हानीने ग्रस्त होऊन, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. हे राष्ट्रपाल, याला वार्धक्यामुळे होणारी हानी म्हणतात. परंतु, पूजनीय राष्ट्रपाल तर आता तरुण आहेत, युवक आहेत, त्यांचे केस काळेभोर आहेत, ते सुंदर तारुण्याने आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्याने (प्रथम वय) युक्त आहेत. पूजनीय राष्ट्रपालांना वार्धक्याची अशी कोणतीही हानी झालेली नाही. मग पूजनीय राष्ट्रपालांनी असे काय जाणले, पाहिले किंवा ऐकले की ज्यामुळे आपण घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालात?” ‘‘Katamañca, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṃ? Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. So iti paṭisañcikkhati [Pg.255] – ‘ahaṃ khomhi etarahi ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Na kho pana mayā sukaraṃ anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So tena byādhipārijuññena samannāgato kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Idaṃ vuccati, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṃ. Bhavaṃ kho pana raṭṭhapālo etarahi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya. Taṃ bhoto raṭṭhapālassa byādhipārijuññaṃ natthi. Kiṃ bhavaṃ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito? “आणि हे राष्ट्रपाल, आजारपणामुळे होणारी हानी कोणती? हे राष्ट्रपाल, या जगात एखादा मनुष्य आजारी पडतो, दुःखी होतो आणि गंभीरपणे आजारी होतो. तो असा विचार करतो – ‘मी आता आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी आहे. आता माझ्यासाठी न मिळालेली संपत्ती मिळवणे किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करणे सोपे राहिलेले नाही. मग मी आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?’ तो आजारपणाच्या त्या हानीने ग्रस्त होऊन, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. हे राष्ट्रपाल, याला आजारपणामुळे होणारी हानी म्हणतात. परंतु, पूजनीय राष्ट्रपाल तर आता निरोगी आहेत, त्यांना कोणतीही पीडा नाही, त्यांची पचनशक्ती (गहणी/जठराग्नी) उत्तम आहे, जी फार थंडही नाही आणि फार उष्णही नाही, तर समतोल आहे. पूजनीय राष्ट्रपालांना आजारपणाची अशी कोणतीही हानी झालेली नाही. मग पूजनीय राष्ट्रपालांनी असे काय जाणले, पाहिले किंवा ऐकले की ज्यामुळे आपण घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालात?” ‘‘Katamañca, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṃ? Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Tassa te bhogā anupubbena parikkhayaṃ gacchanti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho pubbe aḍḍho ahosiṃ mahaddhano mahābhogo. Tassa me te bhogā anupubbena parikkhayaṃ gatā. Na kho pana mayā sukaraṃ anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So tena bhogapārijuññena samannāgato kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Idaṃ vuccati, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṃ. Bhavaṃ kho pana raṭṭhapālo imasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto. Taṃ bhoto raṭṭhapālassa bhogapārijuññaṃ natthi. Kiṃ bhavaṃ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito? “आणि हे राष्ट्रपाल, संपत्तीची हानी कोणती? हे राष्ट्रपाल, या जगात एखादा मनुष्य श्रीमंत असतो, महाधनी असतो, विपुल संपत्तीने युक्त असतो. हळूहळू त्याची ती संपत्ती नष्ट होऊ लागते. तो असा विचार करतो – ‘मी पूर्वी श्रीमंत होतो, महाधनी होतो, विपुल संपत्तीने युक्त होतो. माझी ती संपत्ती हळूहळू नष्ट झाली आहे. आता माझ्यासाठी न मिळालेली संपत्ती मिळवणे किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करणे सोपे राहिलेले नाही. मग मी आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?’ तो संपत्तीच्या त्या हानीने ग्रस्त होऊन, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. हे राष्ट्रपाल, याला संपत्तीची हानी म्हणतात. परंतु, पूजनीय राष्ट्रपाल तर याच थुल्लकोट्ठित नगरातील एका श्रेष्ठ कुळाचे पुत्र आहेत. पूजनीय राष्ट्रपालांना संपत्तीची अशी कोणतीही हानी झालेली नाही. मग पूजनीय राष्ट्रपालांनी असे काय जाणले, पाहिले किंवा ऐकले की ज्यामुळे आपण घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालात?” ‘‘Katamañca, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṃ? Idha, bho raṭṭhapāla, ekaccassa bahū honti mittāmaccā ñātisālohitā. Tassa te ñātakā anupubbena parikkhayaṃ gacchanti. So iti paṭisañcikkhati – ‘mamaṃ kho pubbe bahū ahesuṃ mittāmaccā ñātisālohitā. Tassa me te anupubbena parikkhayaṃ gatā. Na kho pana mayā sukaraṃ anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So [Pg.256] tena ñātipārijuññena samannāgato kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Idaṃ vuccati, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṃ. Bhoto kho pana raṭṭhapālassa imasmiṃyeva thullakoṭṭhike bahū mittāmaccā ñātisālohitā. Taṃ bhoto raṭṭhapālassa ñātipārijuññaṃ natthi. Kiṃ bhavaṃ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito? "हे राष्ट्रपाल, नातेवाईकांचा ऱ्हास म्हणजे काय? हे राष्ट्रपाल, या जगात एखाद्याचे अनेक मित्र, स्नेही आणि नातेवाईक-सगेसोयरे असतात. त्याचे ते नातेवाईक हळूहळू नष्ट होतात. तो असा विचार करतो – 'पूर्वी माझे अनेक मित्र, स्नेही आणि नातेवाईक-सगेसोयरे होते. माझे ते नातेवाईक हळूहळू नष्ट झाले आहेत. आता माझ्यासाठी न मिळालेली संपत्ती मिळवणे किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करणे सोपे राहिलेले नाही. मग मी डोक्याचे केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित का होऊ नये?' तो नातेवाईकांच्या त्या ऱ्हासाने युक्त होऊन, डोक्याचे केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित होतो. हे राष्ट्रपाल, याला नातेवाईकांचा ऱ्हास असे म्हणतात. परंतु, आपले, राष्ट्रपालांचे तर याच थुल्लकोट्ठित नगरात अनेक मित्र, स्नेही आणि नातेवाईक-सगेसोयरे आहेत. आपल्या बाबतीत नातेवाईकांचा असा कोणताही ऱ्हास झालेला नाही. मग आपण, राष्ट्रपाल, काय जाणून, काय पाहून किंवा काय ऐकून घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालात?" ‘‘Imāni kho, bho raṭṭhapāla, cattāri pārijuññāni, yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti. Tāni bhoto raṭṭhapālassa natthi. Kiṃ bhavaṃ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti? "हे राष्ट्रपाल, हेच ते चार प्रकारचे ऱ्हास आहेत, ज्यांनी युक्त होऊन या जगात काही लोक डोक्याचे केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित होतात. आपल्या बाबतीत, राष्ट्रपालांच्या बाबतीत, हे ऱ्हास घडलेले नाहीत. मग आपण, राष्ट्रपाल, काय जाणून, काय पाहून किंवा काय ऐकून घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालात?" 305. ‘‘Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṃ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Katame cattāro? ‘Upaniyyati loko addhuvo’ti kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. ‘Atāṇo loko anabhissaro’ti kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. ‘Assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīya’nti kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. ‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena catuttho dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Ime kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. ३०५. "महाराज, त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी चार धम्मोद्देश सांगितले आहेत, जे जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे. ते चार कोणते? 'हा लोक सतत पुढे वाहून नेला जात आहे, तो अनित्य आहे' – महाराज, हा त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेला पहिला धम्मोद्देश आहे, जो जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे. 'हा लोक त्राणरहित आहे, त्याला कोणी स्वामी नाही' – महाराज, हा त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेला दुसरा धम्मोद्देश आहे, जो जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे. 'हा लोक स्वतःच्या मालकीचा काहीही नसलेला आहे, सर्व काही सोडूनच पुढे जावे लागते' – महाराज, हा त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेला तिसरा धम्मोद्देश आहे, जो जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे. 'हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे' – महाराज, हा त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेला चौथा धम्मोद्देश आहे, जो जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे. महाराज, हेच ते त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी सांगितलेले चार धम्मोद्देश आहेत, जे जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे." 306. ‘‘‘Upaniyyati [Pg.257] loko addhuvo’ti – bhavaṃ raṭṭhapālo āha. Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti? ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, tvaṃ vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro’’ti? ‘‘Ahosiṃ ahaṃ, bho raṭṭhapāla, vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro. Appekadāhaṃ, bho raṭṭhapāla, iddhimāva maññe na attano balena samasamaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, evameva tvaṃ etarahi ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho raṭṭhapāla. Etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āsītiko me vayo vattati. Appekadāhaṃ, bho raṭṭhapāla, ‘idha pādaṃ karissāmī’ti aññeneva pādaṃ karomī’’ti. ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘upaniyyati loko addhuvo’ti, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṃ, bho raṭṭhapāla! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘upaniyyati loko addhuvo’ti. Upaniyyati hi, bho raṭṭhapāla, loko addhuvo. ३०६. "'हा लोक सतत पुढे वाहून नेला जात आहे, तो अनित्य आहे' – असे आपण, राष्ट्रपाल, म्हणालात. हे राष्ट्रपाल, या विधानाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?" "महाराज, आपल्याला काय वाटते? जेव्हा आपण वीस किंवा पंचवीस वर्षांचे होतात, तेव्हा आपण हत्ती चालवण्यात कुशल, घोडेस्वारीत कुशल, रथ चालवण्यात कुशल, धनुर्विद्येत कुशल, तलवारबाजीत कुशल, मांड्यांमध्ये आणि बाहूंमध्ये बलवान, सामर्थ्यवान, युद्धात निपुण होतात का?" "होय, राष्ट्रपाल, जेव्हा मी वीस किंवा पंचवीस वर्षांचा होतो, तेव्हा मी हत्ती चालवण्यात कुशल, घोडेस्वारीत कुशल, रथ चालवण्यात कुशल, धनुर्विद्येत कुशल, तलवारबाजीत कुशल, मांड्यांमध्ये आणि बाहूंमध्ये बलवान, सामर्थ्यवान आणि युद्धात निपुण होतो. हे राष्ट्रपाल, कधीकधी मला असे वाटायचे की माझ्यात काही अलौकिक शक्ती आहे आणि मला माझ्या ताकदीची बरोबरी करू शकेल असा कोणीही दिसत नव्हता." "महाराज, आपल्याला काय वाटते? आजही आपण तसेच मांड्यांमध्ये आणि बाहूंमध्ये बलवान, सामर्थ्यवान आणि युद्धात निपुण आहात का?" "असे मुळीच नाही, राष्ट्रपाल. आता मी वृद्ध झालो आहे, वयस्कर झालो आहे, म्हातारा झालो आहे, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलो आहे, माझे वय ऐंशी वर्षांचे झाले आहे. हे राष्ट्रपाल, कधीकधी मी विचार करतो की 'मी पाय येथे ठेवीन', पण पाय भलतीकडेच पडतो." "महाराज, याच गोष्टीचा संदर्भ घेऊन त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी म्हटले होते – 'हा लोक सतत पुढे वाहून नेला जात आहे, तो अनित्य आहे', जे जाणून, पाहून आणि ऐकून मी घरातून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो आहे." "आश्चर्य आहे, राष्ट्रपाल! अद्भुत आहे, राष्ट्रपाल! त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी किती सुंदर सांगितले आहे – 'हा लोक सतत पुढे वाहून नेला जात आहे, तो अनित्य आहे.' हे राष्ट्रपाल, खरोखरच हा लोक सतत पुढे वाहून नेला जात आहे, तो अनित्य आहे." ‘‘Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi assakāyāpi rathakāyāpi pattikāyāpi, amhākaṃ āpadāsu pariyodhāya vattissanti. ‘Atāṇo loko anabhissaro’ti – bhavaṃ raṭṭhapālo āha. Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti? ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, atthi te koci anusāyiko ābādho’’ti? ‘‘Atthi me, bho raṭṭhapāla, anusāyiko ābādho. Appekadā maṃ, bho raṭṭhapāla, mittāmaccā ñātisālohitā parivāretvā ṭhitā honti – ‘idāni rājā korabyo kālaṃ karissati, idāni rājā korabyo kālaṃ karissatī’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, labhasi tvaṃ [Pg.258] te mittāmacce ñātisālohite – ‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṃ vedanaṃ saṃvibhajatha, yathāhaṃ lahukatarikaṃ vedanaṃ vediyeyya’nti – udāhu tvaṃyeva taṃ vedanaṃ vediyasī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bho raṭṭhapāla, labhāmi te mittāmacce ñātisālohite – ‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṃ vedanaṃ saṃvibhajatha, yathāhaṃ lahukatarikaṃ vedanaṃ vediyeyya’nti. Atha kho ahameva taṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti. ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘atāṇo loko anabhissaro’ti, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṃ, bho raṭṭhapāla! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘atāṇo loko anabhissaro’ti. Atāṇo hi, bho raṭṭhapāla, loko anabhissaro. “हे रट्ठपाल, या राजकुलात हत्तीदळ, घोडेदळ, रथदळ आणि पायदळ आहे, जे आमच्यावर संकट आल्यास शत्रूचा प्रतिकार करतील. परंतु, ‘हा लोक त्राणरहित आणि आश्रयहीन आहे’ असे आपण, पूज्य रट्ठपाल म्हणालात. हे रट्ठपाल, या विधानाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? तुम्हाला एखादा जुनाट आजार आहे का?” “होय, हे रट्ठपाल, मला एक जुनाट आजार आहे. कधीकधी, हे रट्ठपाल, माझे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे मला वेढून उभे राहतात आणि विचार करतात - ‘आता राजा कोरव्य मरण पावेल, आता राजा कोरव्य मरण पावेल!’” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही तुमच्या त्या मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांना असे सांगू शकता का की - ‘या, माझे प्रिय मित्र, अमात्य आणि नातेवाईकांनो! तुम्ही सर्वजण मिळून माझ्या या वेदनेचा वाटा घ्या, जेणेकरून माझी वेदना हलकी होईल’? की तुम्हाला एकट्यालाच ती वेदना सहन करावी लागते?” “नाही, हे रट्ठपाल, मी माझ्या त्या मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांकडून तसे करून घेऊ शकत नाही. उलट मला एकट्यालाच ती वेदना सहन करावी लागते.” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी म्हटले आहे - ‘हा लोक त्राणरहित आणि आश्रयहीन आहे.’ हेच जाणून, पाहून आणि ऐकून मी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो आहे.” “आश्चर्य आहे, हे रट्ठपाल! अद्भुत आहे, हे रट्ठपाल! जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी किती सुभाषित केले आहे की - ‘हा लोक त्राणरहित आणि आश्रयहीन आहे.’ हे रट्ठपाल, खरोखरच हा लोक त्राणरहित आणि आश्रयहीन आहे.” ‘‘Saṃvijjati kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ bhūmigatañca vehāsagatañca. ‘Assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīya’nti – bhavaṃ raṭṭhapālo āha. Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti? ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yathā tvaṃ etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresi, lacchasi tvaṃ paratthāpi – ‘evamevāhaṃ imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti, udāhu aññe imaṃ bhogaṃ paṭipajjissanti, tvaṃ pana yathākammaṃ gamissasī’’ti? ‘‘Yathāhaṃ, bho raṭṭhapāla, etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremi, nāhaṃ lacchāmi paratthāpi – ‘evameva imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti. Atha kho aññe imaṃ bhogaṃ paṭipajjissanti; ahaṃ pana yathākammaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīya’nti, yamahaṃ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṃ, bho raṭṭhapāla! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīya’nti[Pg.259]. Assako hi, bho raṭṭhapāla, loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ. “हे रट्ठपाल, या राजकुलात भूमीत पुरलेले आणि वर ठेवलेले भरपूर सोने-नाणे आहे. परंतु, ‘हा लोक स्वतःच्या मालकीचा काहीही नसलेला आहे, सर्व काही सोडून जावे लागते’ असे आपण, पूज्य रट्ठपाल म्हणालात. हे रट्ठपाल, या विधानाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? ज्याप्रमाणे तुम्ही आता पाच कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन उपभोग घेत आहात, परलोकातही तुम्हाला असे मिळणे शक्य आहे का की - ‘मी परलोकातही याच पाच कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन उपभोग घेईन’? की इतर लोक या संपत्तीचा उपभोग घेतील आणि तुम्हाला मात्र तुमच्या कर्मानुसार जावे लागेल?” “हे रट्ठपाल, ज्याप्रमाणे मी आता पाच कामगुणांनी युक्त आणि संपन्न होऊन उपभोग घेत आहे, तसे मला परलोकात मिळणार नाही. उलट इतर लोक या संपत्तीचा उपभोग घेतील आणि मला मात्र माझ्या कर्मानुसार जावे लागेल.” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी म्हटले आहे - ‘हा लोक स्वतःच्या मालकीचा काहीही नसलेला आहे, सर्व काही सोडून जावे लागते.’ हेच जाणून, पाहून आणि ऐकून मी गृहत्याग करून अनगारिक झालो आहे.” “आश्चर्य आहे, हे रट्ठपाल! अद्भुत आहे, हे रट्ठपाल! जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी किती सुभाषित केले आहे की - ‘हा लोक स्वतःच्या मालकीचा काहीही नसलेला आहे, सर्व काही सोडून जावे लागते.’ हे रट्ठपाल, खरोखरच हा लोक स्वतःच्या मालकीचा काहीही नसलेला आहे, सर्व काही सोडून जावे लागते.” ‘‘‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti – bhavaṃ raṭṭhapālo āha. Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti? ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, phītaṃ kuruṃ ajjhāvasasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho raṭṭhapāla, phītaṃ kuruṃ ajjhāvasāmī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha puriso āgaccheyya puratthimāya disāya saddhāyiko paccayiko. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṃ āgacchāmi puratthimāya disāya? Tatthaddasaṃ mahantaṃ janapadaṃ iddhañceva phītañca bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā; bahu tattha dhanadhaññaṃ ; bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṃ akatañceva katañca; bahu tattha itthipariggaho. Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṃ. Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Tampi mayaṃ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha puriso āgaccheyya pacchimāya disāya… uttarāya disāya… dakkhiṇāya disāya… parasamuddato saddhāyiko paccayiko. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṃ āgacchāmi parasamuddato? Tatthaddasaṃ mahantaṃ janapadaṃ iddhañceva phītañca bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā; bahu tattha dhanadhaññaṃ; bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṃ akatañceva katañca; bahu tattha itthipariggaho. Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṃ. Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Tampi mayaṃ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā’’ti. ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti, yamahaṃ ñatvā ca disvā sutvā ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṃ, bho raṭṭhapāla! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti. Ūno hi, bho raṭṭhapāla, loko atitto taṇhādāso’’ti. “‘हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे’ असे आपण, पूज्य रट्ठपाल म्हणालात. हे रट्ठपाल, या विधानाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही समृद्ध कुरु देशावर राज्य करता ना?” “होय, हे रट्ठपाल, मी समृद्ध कुरु देशावर राज्य करतो.” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, येथे पूर्व दिशेकडून एक विश्वासू आणि खात्रीशीर माणूस आला. त्याने तुमच्याकडे येऊन असे म्हटले - ‘महाराज, आपल्याला ठाऊक असो, मी पूर्व दिशेकडून आलो आहे. तिथे मी एक मोठा, समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्ती असलेला आणि माणसांनी गजबजलेला देश पाहिला. तिथे भरपूर हत्तीदळ, घोडेदळ, रथदळ आणि पायदळ आहे; तिथे भरपूर धनधान्य आहे; तिथे भरपूर घडवलेले आणि न घडवलेले सोने-नाणे आहे; तिथे भरपूर स्त्रिया आहेत. आपल्या सध्याच्या सैन्याच्या बळावर तो देश जिंकणे शक्य आहे. महाराज, तो देश जिंकून घ्या.’ तर तुम्ही काय कराल?” “हे रट्ठपाल, आम्ही तो देशसुद्धा जिंकून त्यावर राज्य करू.” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, येथे पश्चिम दिशेकडून... उत्तर दिशेकडून... दक्षिण दिशेकडून... किंवा समुद्रापलीकडून एखादा विश्वासू आणि खात्रीशीर माणूस आला. त्याने तुमच्याकडे येऊन असे म्हटले - ‘महाराज, आपल्याला ठाऊक असो, मी समुद्रापलीकडून आलो आहे. तिथे मी एक मोठा, समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्ती असलेला आणि माणसांनी गजबजलेला देश पाहिला. तिथे भरपूर हत्तीदळ, घोडेदळ, रथदळ आणि पायदळ आहे; तिथे भरपूर धनधान्य आहे; तिथे भरपूर घडवलेले आणि न घडवलेले सोने-नाणे आहे; तिथे भरपूर स्त्रिया आहेत. आपल्या सध्याच्या सैन्याच्या बळावर तो देश जिंकणे शक्य आहे. महाराज, तो देश जिंकून घ्या.’ तर तुम्ही काय कराल?” “हे रट्ठपाल, आम्ही तो देशसुद्धा जिंकून त्यावर राज्य करू.” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी म्हटले आहे - ‘हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे.’ हेच जाणून, पाहून आणि ऐकून मी गृहत्याग करून अनगारिक झालो आहे.” “आश्चर्य आहे, हे रट्ठपाल! अद्भुत आहे, हे रट्ठपाल! जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी किती सुभाषित केले आहे की - ‘हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे.’ हे रट्ठपाल, खरोखरच हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे.” Idamavoca [Pg.260] āyasmā raṭṭhapālo. Idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca – आयुष्मान राष्ट्रपाल असे म्हणाले. हे बोलून त्यांनी पुढे हे देखील म्हटले – 307. ‘‘Passāmi loke sadhane manusse, ३०७. “मी या जगात धनवान लोकांना पाहतो, जे Laddhāna vittaṃ na dadanti mohā; Luddhā dhanaṃ sannicayaṃ karonti,Bhiyyova kāme abhipatthayanti. संपत्ती मिळवूनही मोहामुळे दान करत नाहीत; लोभी होऊन ते धनाचा संचय करतात आणि कामभोगांची अधिकाधिक इच्छा धरतात. ‘‘Rājā pasayhā pathaviṃ vijitvā,Sasāgarantaṃ mahimāvasanto ; Oraṃ samuddassa atittarūpo,Pāraṃ samuddassapi patthayetha. “राजा देखील बळाने पृथ्वी जिंकून, समुद्रापर्यंतच्या भूमीवर राज्य करत असूनही, समुद्राच्या या बाजूच्या राज्याने असंतुष्ट राहून समुद्रापलीकडच्या राज्याचीही इच्छा करतो. ‘‘Rājā ca aññe ca bahū manussā,Avītataṇhā maraṇaṃ upenti; Ūnāva hutvāna jahanti dehaṃ,Kāmehi lokamhi na hatthi titti. “राजे आणि इतर अनेक लोक तृष्णा न संपताच मृत्यूला प्राप्त होतात. ते अपूर्ण इच्छेनेच आपला देह त्यागतात; कारण या जगात कामभोगांनी कधीही तृप्ती होत नाही. ‘‘Kandanti naṃ ñātī pakiriya kese,Ahovatā no amarāti cāhu; Vatthena naṃ pārutaṃ nīharitvā,Citaṃ samādāya tatoḍahanti. “त्याचे नातेवाईक केस मोकळे सोडून रडतात आणि 'अरेरे! आमचा प्रियजन मरण पावला!' असे म्हणून शोक करतात. मग त्याला कपड्यात गुंडाळून बाहेर काढतात आणि चितेवर ठेवून जाळतात. ‘‘So ḍayhati sūlehi tujjamāno,Ekena vatthena pahāya bhoge; Na mīyamānassa bhavanti tāṇā,Ñātīdha mittā atha vā sahāyā. “तो आपले सर्व भोग सोडून, केवळ एका वस्त्रात गुंडाळलेला, सुळांनी टोचला जात चितेवर जळतो. मरणाऱ्या माणसाला त्याचे नातेवाईक, मित्र किंवा सोबती येथे वाचवू शकत नाहीत. ‘‘Dāyādakā tassa dhanaṃ haranti,Satto pana gacchati yena kammaṃ; Na mīyamānaṃ dhanamanveti kiñci,Puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṃ. “त्याचे वारसदार त्याचे धन वाटून घेतात, परंतु तो प्राणी स्वतःच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करतो. मरणाऱ्या व्यक्तीच्या मागे काहीही जात नाही – ना मुले, ना पत्नी, ना धन, ना राज्य. ‘‘Na [Pg.261] dīghamāyuṃ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṃ vihanti; Appaṃ hidaṃ jīvitamāhu dhīrā, asassataṃ vippariṇāmadhammaṃ. “धनाने दीर्घ आयुष्य मिळत नाही आणि संपत्तीने वृद्धत्वही दूर करता येत नाही. ज्ञानी लोक म्हणतात की हे जीवन अल्प आहे, अशाश्वत आहे आणि बदलणे हाच याचा स्वभाव आहे. ‘‘Aḍḍhā daliddā ca phusanti phassaṃ,Bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho; Bālo ca bālyā vadhitova seti,Dhīro ca na vedhati phassaphuṭṭho. “श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही मृत्यूचा स्पर्श होतो; मूर्ख आणि ज्ञानी दोघांनाही तो सारखाच स्पर्श करतो. परंतु मूर्ख माणूस आपल्या मूर्खपणामुळे भयभीत होऊन मृत्यूच्या शय्येवर पडतो, तर ज्ञानी माणूस मृत्यूचा स्पर्श झाला तरी थरथरत नाही. ‘‘Tasmā hi paññāva dhanena seyyo,Yāya vosānamidhādhigacchati; Abyositattā hi bhavābhavesu,Pāpāni kammāni karonti mohā. “म्हणूनच प्रज्ञा ही धनापेक्षा श्रेष्ठ आहे, जिच्याद्वारे या जगात अंतिम ध्येय (अर्हत्व) प्राप्त होते. परंतु जे अंतिम ध्येयापर्यंत पोहोचलेले नाहीत, ते मोहामुळे विविध जन्मांमध्ये पापकर्मे करत राहतात. ‘‘Upeti gabbhañca parañca lokaṃ,Saṃsāramāpajja paramparāya; Tassappapañño abhisaddahanto,Upeti gabbhañca parañca lokaṃ. “संसारात एकामागून एक जन्म घेत माणूस गर्भात आणि परलोकात जात राहतो. अल्प बुद्धीचा माणूस अशा अज्ञानी लोकांच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून स्वतःही गर्भात आणि परलोकात जात राहतो. ‘‘Coro yathā sandhimukhe gahito,Sakammunā haññati pāpadhammo; Evaṃ pajā pecca paramhi loke,Sakammunā haññati pāpadhammo. “ज्याप्रमाणे घरफोडी करताना पकडलेला पापी चोर स्वतःच्याच कर्मामुळे शिक्षा भोगतो, त्याचप्रमाणे पापी लोक मृत्यूनंतर परलोकात स्वतःच्याच दुष्कर्मामुळे पीडित होतात. ‘‘Kāmāhi citrā madhurā manoramā,Virūparūpena mathenti cittaṃ; Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā,Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja. “हे राजा, कामभोग हे विविध, मधुर आणि मनमोहक असतात; ते वेगवेगळ्या रूपांनी मनाला विचलित करतात. कामभोगांमधील हा दोष (आदीनव) पाहूनच मी प्रव्रज्या घेतली आहे. ‘‘Dumapphalāneva patanti māṇavā,Daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā; Etampi disvā pabbajitomhi rāja,Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo’’ti. “ज्याप्रमाणे झाडाची फळे गळून पडतात, त्याचप्रमाणे तरुण आणि वृद्ध लोकांचे शरीर नष्ट झाल्यावर ते मृत्यू पावतात. हे पाहूनच, हे राजा, मी प्रव्रजित झालो आहे; कारण संसारातून मुक्त करणारी श्रमणता (संन्यास) हीच सर्वश्रेष्ठ आहे.” Raṭṭhapālasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे राष्ट्रपाल सुत्त समाप्त झाले. 3. Maghadevasuttaṃ ३. मघादेव सुत्त 308. Evaṃ [Pg.262] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā mithilāyaṃ viharati maghadevaambavane. Atha kho bhagavā aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ko nu kho hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. Atha kho āyasmā ānando ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, imissāyeva mithilāyaṃ rājā ahosi maghadevo nāma dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā; dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassa. Atha kho, ānanda, rājā maghadevo bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena kappakaṃ āmantesi – ‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha me āroceyyāsī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa paccassosi. Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena rañño maghadevassa sirasmiṃ palitāni jātāni. Disvāna rājānaṃ maghadevaṃ etadavoca – ‘pātubhūtā kho devassa devadūtā, dissanti sirasmiṃ palitāni jātānī’ti. ‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṃ patiṭṭhāpehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā rañño maghadevassa añjalismiṃ patiṭṭhāpesi. ३०८. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान मिथिलेमध्ये मघादेवाच्या आंब्याच्या बागेत (मघादेव-अम्बवन) विहार करत होते. तेव्हा भगवान एका विशिष्ट ठिकाणी हसले (त्यांच्या मुखावर स्मितहास्य आले). तेव्हा आयुष्मान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण असावे, कोणता प्रसंग असावा? तथागत विनाकारण हसत नाहीत.' म्हणून आयुष्मान आनंदांनी आपले चीवर एका खांद्यावर केले आणि ज्या ठिकाणी भगवान होते, त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना विचारले – 'भंते, भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण आहे, कोणता प्रसंग आहे? तथागत विनाकारण हसत नाहीत.' 'आनंदा, पूर्वी याच मिथिलेमध्ये मघादेव नावाचे एक धार्मिक, धर्मराजे, धर्माचे पालन करणारे महान राजे होते. ते ब्राह्मण, गृहपती, नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये धर्माचे आचरण करत असत; आणि पंधरवड्यातील अष्टमी, चतुर्दशी व पौर्णिमेला उपोसथाचे व्रत पाळत असत. आनंदा, अनेक वर्षे, अनेक शतके आणि अनेक सहस्र वर्षांनंतर राजा मघादेवांनी आपल्या न्हाव्याला बोलावून म्हटले – 'मित्रा, जेव्हा तुला माझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसतील, तेव्हा मला सांग.' न्हाव्याने राजा मघादेवांना उत्तर दिले, 'होय, महाराज.' आनंदा, अनेक वर्षे, अनेक शतके आणि अनेक सहस्र वर्षांनंतर न्हाव्याला राजा मघादेवांच्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसले. ते पाहून त्याने राजा मघादेवांना म्हटले – 'महाराज, देवदूत प्रकट झाले आहेत; आपल्या डोक्यावर पांढरे केस दिसत आहेत.' 'तर मग मित्रा, ते पांढरे केस चिमट्याने व्यवस्थित उपटून माझ्या हातावर ठेव.' आनंदा, न्हाव्याने राजा मघादेवांच्या आज्ञेचे पालन करून ते पांढरे केस चिमट्याने व्यवस्थित उपटले आणि राजा मघादेवांच्या हातावर ठेवले.' 309. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā maghadevo kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘pātubhūtā kho me, tāta kumāra, devadūtā; dissanti sirasmiṃ palitāni jātāni; bhuttā kho pana me mānusakā kāmā; samayo dibbe kāme pariyesituṃ. Ehi [Pg.263] tvaṃ, tāta kumāra, imaṃ rajjaṃ paṭipajja. Ahaṃ pana kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyyāsi. Yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosi. Yasmiṃ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṃ antimapuriso hoti. Taṃ tāhaṃ, tāta kumāra, evaṃ vadāmi – yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosī’ti. Atha kho, ānanda, rājā maghadevo kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā imasmiṃyeva maghadevaambavane kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. ३०९. त्यानंतर, हे आनंदा, राजा मघदेवाने न्हाव्याला एक उत्तम गाव दान देऊन, आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला, राजकुमाराला बोलावून घेऊन असे सांगितले – ‘प्रिय कुमारा, माझ्यासाठी देवदूत (मृत्यूचे दूत) प्रकट झाले आहेत; माझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसत आहेत. मी मानवी कामभोगांचा उपभोग घेतला आहे; आता दिव्य कामभोगांचा शोध घेण्याची वेळ आली आहे. ये, प्रिय कुमारा, तू हे राज्य सांभाळ. मी मात्र माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण करीन. त्यामुळे, प्रिय कुमारा, जेव्हा तुलाही तुझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसतील, तेव्हा न्हाव्याला उत्तम गाव दान देऊन, तुझ्या ज्येष्ठ पुत्राला, राजकुमाराला राजधर्माचे उत्तम प्रकारे शिक्षण देऊन, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण कर. ज्यायोगे माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेले हे कल्याणकारी व्रत पुढे चालू राहील; तू माझ्या वंशातील अंतिम पुरुष ठरू नकोस. कारण, प्रिय कुमारा, ज्या पिढीमध्ये अशा कल्याणकारी व्रताचा खंड पडतो, तो पुरुष त्यांच्यातील अंतिम पुरुष ठरतो. म्हणूनच, प्रिय कुमारा, मी तुला असे सांगतो – माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेले हे कल्याणकारी व्रत तू पुढे चालू ठेव, तू माझ्या वंशातील अंतिम पुरुष ठरू नकोस.’ त्यानंतर, हे आनंदा, राजा मघदेवाने न्हाव्याला उत्तम गाव दान देऊन, आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला, राजकुमाराला राजधर्माचे उत्तम प्रकारे शिक्षण देऊन, याच मघदेव आम्रवनात केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण केली. ते मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहू लागले, तसेच दुसऱ्या, तसेच तिसऱ्या आणि तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली आणि सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून राहू लागले. ते करुणापूर्ण चित्ताने... मुदितापूर्ण चित्ताने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहू लागले, तसेच दुसऱ्या, तसेच तिसऱ्या आणि तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली आणि सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधरहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून राहू लागले. ‘‘Rājā kho panānanda, maghadevo caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṃ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṃyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṃ pabbajito brahmacariyamacari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi. हे आनंदा, राजा मघदेवाने चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे बाललीला खेळल्या, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे उपराजपद सांभाळले, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे राज्य केले आणि चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे याच मघदेव आम्रवनात घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होऊन ब्रह्मचर्याचे आचरण केले. त्यांनी चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, काया नष्ट झाल्यानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकात जन्म घेतला. 310. ‘‘Atha [Pg.264] kho rañño, ānanda, maghadevassa putto bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena kappakaṃ āmantesi – ‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha kho āroceyyāsī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa puttassa paccassosi. Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena rañño maghadevassa puttassa sirasmiṃ palitāni jātāni. Disvāna rañño maghadevassa puttaṃ etadavoca – ‘pātubhūtā kho devassa devadūtā; dissanti sirasmiṃ palitāni jātānī’ti. ‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṃ patiṭṭhāpehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa puttassa paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā rañño maghadevassa puttassa añjalismiṃ patiṭṭhāpesi. ३१०. त्यानंतर, हे आनंदा, राजा मघदेवाच्या पुत्राने अनेक वर्षे, अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे उलटून गेल्यावर आपल्या न्हाव्याला बोलावून सांगितले – ‘मित्रा न्हाव्या, जेव्हा तुला माझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसतील, तेव्हा मला नक्की सांग.’ ‘तसेच असो, महाराज,’ असे म्हणून, हे आनंदा, न्हाव्याने राजा मघदेवाच्या पुत्राला संमती दिली. हे आनंदा, अनेक वर्षे, अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे उलटून गेल्यावर न्हाव्याला राजा मघदेवाच्या पुत्राच्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसले. ते पाहून तो राजा मघदेवाच्या पुत्राला म्हणाला – ‘महाराज, देवदूत प्रकट झाले आहेत; आपल्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसत आहेत.’ ‘तसे असेल तर, मित्रा न्हाव्या, ते पांढरे केस चिमट्याने व्यवस्थित उपटून माझ्या हाताच्या ओंजळीत ठेव.’ ‘तसेच असो, महाराज,’ असे म्हणून, हे आनंदा, न्हाव्याने राजा मघदेवाच्या पुत्राच्या आज्ञेचे पालन केले आणि ते पांढरे केस चिमट्याने व्यवस्थित उपटून राजा मघदेवाच्या पुत्राच्या ओंजळीत ठेवले. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño maghadevassa putto kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘pātubhūtā kho, me, tāta kumāra, devadūtā; dissanti sirasmiṃ palitāni jātāni; bhuttā kho pana me mānusakā kāmā; samayo dibbe kāme pariyesituṃ. Ehi tvaṃ, tāta kumāra, imaṃ rajjaṃ paṭipajja. Ahaṃ pana kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyyāsi. Yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosi. Yasmiṃ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṃ antimapuriso hoti. Taṃ tāhaṃ, tāta kumāra, evaṃ vadāmi – yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosī’ti. Atha kho, ānanda, rañño maghadevassa putto kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā imasmiṃyeva maghadevaambavane kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni [Pg.265] vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. Rañño kho panānanda, maghadevassa putto caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṃ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṃyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṃ pabbajito brahmacariyamacari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi. त्यानंतर, हे आनंदा, राजा मघदेवाच्या पुत्राने न्हाव्याला एक उत्तम गाव देऊन आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला (राजकुमाराला) बोलावून घेतले आणि त्याला असे म्हटले – 'प्रिय कुमारा, माझ्यासाठी देवदूत प्रकट झाले आहेत; डोक्यावर पांढरे केस दिसू लागले आहेत. मी मानवी कामभोगांचा उपभोग घेतला आहे; आता दिव्य कामभोगांचा शोध घेण्याची वेळ आली आहे. प्रिय कुमारा, ये, तू हे राज्य सांभाळ. मी मात्र केस आणि दाढीचे मुंडण करून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण करीन. म्हणून, प्रिय कुमारा, जेव्हा तुलाही तुझ्या डोक्यावर पांढरे केस दिसतील, तेव्हा न्हाव्याला उत्तम गाव देऊन, आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला राज्याविषयी योग्य उपदेश देऊन, केस आणि दाढीचे मुंडण करून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण कर. मी प्रस्थापित केलेली ही कल्याणकारी परंपरा तू पुढे चालू ठेव, तू माझ्या वंशाचा अंतिम पुरुष ठरू नकोस. प्रिय कुमारा, ज्या पिढीत अशा कल्याणकारी परंपरेचा खंड पडतो, तो पुरुष त्या वंशाचा अंतिम पुरुष ठरतो. म्हणून, प्रिय कुमारा, मी तुला असे सांगतो – मी प्रस्थापित केलेली ही कल्याणकारी परंपरा तू पुढे चालू ठेव, तू माझ्या वंशाचा अंतिम पुरुष ठरू नकोस.' त्यानंतर, हे आनंदा, राजा मघदेवाच्या पुत्राने न्हाव्याला उत्तम गाव देऊन, आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला राज्याविषयी योग्य उपदेश देऊन, याच मघदेव आम्रवनात केस आणि दाढीचे मुंडण करून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण केली. तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहू लागला, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्व प्राण्यांना मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून राहू लागला. करुणेने युक्त चित्ताने... मुदितेने युक्त चित्ताने... उपेक्षेने युक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहू लागला, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्व प्राण्यांना मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा उपेक्षायुक्त चित्ताने व्यापून राहू लागला. हे आनंदा, राजा मघदेवाच्या पुत्राने चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे बाललीला केल्या, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे उपराज (युवराज) म्हणून कार्य केले, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे राज्य केले आणि चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे याच मघदेव आम्रवनात घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होऊन ब्रह्मचर्याचे आचरण केले. त्याने चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकात गमन केले। 311. ‘‘Rañño kho panānanda, maghadevassa puttapaputtakā tassa paramparā caturāsītirājasahassāni imasmiṃyeva maghadevaambavane kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃsu. Te mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihariṃsu, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṃsu. Karuṇāsahagatena cetasā… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihariṃsu, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṃsu. Caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṃ kīḷiṃsu, caturāsītivassasahassāni oparajjaṃ kāresuṃ, caturāsītivassasahassāni rajjaṃ kāresuṃ, caturāsītivassasahassāni imasmiṃyeva maghadevaambavane agārasmā [Pg.266] anagāriyaṃ pabbajitā brahmacariyamacariṃsu. Te cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpagā ahesuṃ. Nimi tesaṃ rājā pacchimako ahosi dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā; dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassa. ३११. हे आनंदा, राजा मघदेवाचे पुत्र, पौत्र आणि त्यांच्या परंपरेतील चौऱ्याऐंशी हजार राजांनी याच मघदेव आम्रवनात केस आणि दाढीचे मुंडण करून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण केली. त्यांनी मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार केला, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्व प्राण्यांना मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून विहार केला. करुणेने युक्त चित्ताने... मुदितेने युक्त चित्ताने... उपेक्षेने युक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार केला, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्व प्राण्यांना मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा उपेक्षायुक्त चित्ताने व्यापून विहार केला. त्यांनी चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे बाललीला केल्या, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे उपराज (युवराज) म्हणून कार्य केले, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे राज्य केले आणि चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे याच मघदेव आम्रवनात घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होऊन ब्रह्मचर्याचे आचरण केले. त्यांनी चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकात गमन केले. नेमि हा त्या राजांमधील अंतिम (शेवटचा) राजा होता, जो धार्मिक, धर्मराजा, धर्मात प्रतिष्ठित असलेला महान राजा होता; तो ब्राह्मण, गृहपती, नगरातील लोक आणि जनपदातील लोक यांच्यामध्ये धर्माचे आचरण करत असे; आणि तो पक्षाच्या (पंधरवड्याच्या) चौदाव्या, पंधराव्या व आठव्या दिवशी उपोसथ व्रत पाळत असे। 312. ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘lābhā vata, bho, videhānaṃ, suladdhaṃ vata, bho, videhānaṃ, yesaṃ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā; dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassā’ti. Atha kho, ānanda, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, nimiṃ rājānaṃ daṭṭhu’nti? ‘Icchāma mayaṃ, mārisa, nimiṃ rājānaṃ daṭṭhu’nti. Tena kho pana, ānanda, samayena nimi rājā tadahuposathe pannarase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato nisinno hoti. Atha kho, ānanda, sakko devānamindo – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – devesu tāvatiṃsesu antarahito nimissa rañño pamukhe pāturahosi. Atha kho, ānanda, sakko devānamindo nimiṃ rājānaṃ etadavoca – ‘lābhā te, mahārāja, suladdhaṃ te, mahārāja. Devā, mahārāja, tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ kittayamānarūpā sannisinnā – ‘‘lābhā vata, bho, videhānaṃ, suladdhaṃ vata, bho, videhānaṃ, yesaṃ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā; dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassā’’ti. Devā te, mahārāja, tāvatiṃsā dassanakāmā. Tassa te ahaṃ, mahārāja, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ pahiṇissāmi; abhiruheyyāsi, mahārāja, dibbaṃ yānaṃ avikampamāno’ti. Adhivāsesi kho, ānanda, nimi rājā tuṇhībhāvena. ३१२. “हे आनंदा, पूर्वीची गोष्ट आहे, तावतिंस स्वर्गातील देव सुधम्मा सभेत एकत्र जमले आणि बसले असताना त्यांच्यात हा संवाद सुरू झाला—'अहो, विदेह देशातील लोकांचे मोठे भाग्य आहे! अहो, विदेहवासीयांना मोठा लाभ झाला आहे, ज्यांचा राजा निमी हा धार्मिक, धम्मराजा, धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला महान राजा आहे. तो ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये धम्मानुसार आचरण करतो; आणि पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी उपोसथाचे व्रत पाळतो.' त्यानंतर, हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस स्वर्गातील देवांना संबोधित केले—'हे प्रिय देवहो, तुम्हाला राजा निमींना पाहण्याची इच्छा आहे का?' 'हे प्रिय सक्क, आम्हाला राजा निमींना पाहण्याची इच्छा आहे.' त्या वेळी, हे आनंदा, पंधराव्या दिवशीच्या उपोसथाच्या दिवशी राजा निमींनी डोक्यावरून स्नान केले होते, उपोसथ व्रत धारण केले होते आणि ते आपल्या श्रेष्ठ प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर बसले होते. त्यानंतर, हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क—ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे—तावतिंस देवांच्या मधून अंतर्धान पावला आणि राजा निमींच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर, हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क राजा निमींना म्हणाला—'हे महाराज, तुमचे मोठे भाग्य आहे! हे महाराज, तुम्हाला मोठा लाभ झाला आहे. हे महाराज, तावतिंस स्वर्गातील देव सुधम्मा सभेत एकत्र बसून तुमची प्रशंसा करत होते की: “अहो, विदेह देशातील लोकांचे मोठे भाग्य आहे! अहो, विदेहवासीयांना मोठा लाभ झाला आहे, ज्यांचा राजा निमी हा धार्मिक, धम्मराजा, धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला महान राजा आहे. तो ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये धम्मानुसार आचरण करतो; आणि पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी उपोसथाचे व्रत पाळतो.” हे महाराज, तावतिंस स्वर्गातील देव तुम्हाला पाहण्यास उत्सुक आहेत. हे महाराज, मी तुमच्यासाठी एक हजार उत्तम घोड्यांचा रथ पाठवीन. हे महाराज, तुम्ही कोणत्याही भीतीशिवाय या दिव्य रथावर आरूढ व्हावे.' हे आनंदा, राजा निमींनी मौन राहून आपली संमती दर्शवली।” 313. ‘‘Atha [Pg.267] kho, ānanda, sakko devānamindo nimissa rañño adhivāsanaṃ viditvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – nimissa rañño pamukhe antarahito devesu tāvatiṃsesu pāturahosi. Atha kho, ānanda, sakko devānamindo mātaliṃ saṅgāhakaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma mātali, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā nimiṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi – ayaṃ te, mahārāja, sahassayutto ājaññaratho sakkena devānamindena pesito; abhiruheyyāsi, mahārāja, dibbaṃ yānaṃ avikampamāno’ti. ‘Evaṃ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā nimiṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘ayaṃ te, mahārāja, sahassayutto ājaññaratho sakkena devānamindena pesito; abhiruha, mahārāja, dibbaṃ yānaṃ avikampamāno. Api ca, mahārāja, katamena taṃ nemi, yena vā pāpakammā pāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedenti, yena vā kalyāṇakammā kalyāṇakammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedentī’ti? ‘Ubhayeneva maṃ, mātali, nehī’ti. Sampavesesi kho, ānanda, mātali, saṅgāhako nimiṃ rājānaṃ sudhammaṃ sabhaṃ. Addasā kho, ānanda, sakko devānamindo nimiṃ rājānaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna nimiṃ rājānaṃ etadavoca – ‘ehi kho, mahārāja. Svāgataṃ, mahārāja. Devā te dassanakāmā, mahārāja, tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ kittayamānarūpā sannisinnā – ‘‘lābhā vata, bho, videhānaṃ, suladdhaṃ vata, bho, videhānaṃ, yesaṃ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā; dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassā’’ti. Devā te, mahārāja, tāvatiṃsā dassanakāmā. Abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā’ti. ‘Alaṃ, mārisa, tattheva maṃ mithilaṃ paṭinetu. Tathāhaṃ dhammaṃ carissāmi brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca; uposathañca upavasāmi cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassā’ti. ३१३. “त्यानंतर, हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क याने राजा निमींची संमती जाणून घेतली आणि—ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे—तो राजा निमींच्या समोरून अंतर्धान पावला आणि तावतिंस देवांमध्ये प्रकट झाला. त्यानंतर, हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क याने मातली सारथ्याला बोलावले आणि म्हटले—'ये, प्रिय मातली, एक हजार उत्तम घोड्यांचा रथ तयार कर आणि राजा निमींकडे जाऊन असे सांग: “हे महाराज, देवांचा राजा सक्क याने तुमच्यासाठी हा एक हजार घोड्यांचा रथ पाठवला आहे. हे महाराज, तुम्ही कोणत्याही भीतीशिवाय या दिव्य रथावर आरूढ व्हावे.”' 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून, हे आनंदा, मातली सारथ्याने देवांचा राजा सक्क याच्या आज्ञेचे पालन केले. त्याने एक हजार घोड्यांचा रथ तयार केला आणि राजा निमींकडे जाऊन म्हटले—'हे महाराज, देवांचा राजा सक्क याने तुमच्यासाठी हा एक हजार घोड्यांचा रथ पाठवला आहे. हे महाराज, तुम्ही कोणत्याही भीतीशिवाय या दिव्य रथावर आरूढ व्हा. परंतु, हे महाराज, मी तुम्हाला कोणत्या मार्गाने घेऊन जाऊ: ज्या मार्गाने पापी लोक त्यांच्या पापकर्मांचे फळ भोगतात, की ज्या मार्गाने पुण्यवान लोक त्यांच्या पुण्यकर्मांचे फळ भोगतात?' 'मातली, मला दोन्ही मार्गांनी घेऊन चल.' हे आनंदा, मातली सारथ्याने राजा निमींना सुधम्मा सभेत आणले. हे आनंदा, देवांचा राजा सक्क याने राजा निमींना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो म्हणाला—'यावे, महाराज! आपले स्वागत आहे, महाराज! हे महाराज, तावतिंस स्वर्गातील देव सुधम्मा सभेत एकत्र बसून तुमची प्रशंसा करत होते की: “अहो, विदेह देशातील लोकांचे मोठे भाग्य आहे! अहो, विदेहवासीयांना मोठा लाभ झाला आहे, ज्यांचा राजा निमी हा धार्मिक, धम्मराजा, धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला महान राजा आहे. तो ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये धम्मानुसार आचरण करतो; आणि पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी उपोसथाचे व्रत पाळतो.” हे महाराज, तावतिंस स्वर्गातील देव तुम्हाला पाहण्यास उत्सुक आहेत. हे महाराज, देवांच्या या दिव्य वैभवाचा आनंद घ्या.' 'पुरे झाले, प्रिय सक्क. मला परत मिथिलेमध्येच घेऊन चला. तिथे मी ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांमध्ये धम्मानुसार आचरण करेन; आणि पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी उपोसथाचे व्रत पाळेन.'” 314. ‘‘Atha kho, ānanda, sakko devānamindo mātaliṃ saṅgāhakaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma mātali, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā nimiṃ [Pg.268] rājānaṃ tattheva mithilaṃ paṭinehī’ti. ‘Evaṃ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā nimiṃ rājānaṃ tattheva mithilaṃ paṭinesi. Tatra sudaṃ, ānanda, nimi rājā dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca, uposathañca upavasati cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhamiñca pakkhassāti. Atha kho, ānanda, nimi rājā bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena kappakaṃ āmantesi – ‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha me āroceyyāsī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako nimissa rañño paccassosi. Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena nimissa rañño sirasmiṃ palitāni jātāni. Disvāna nimiṃ rājānaṃ etadavoca – ‘pātubhūtā kho devassa devadūtā; dissanti sirasmiṃ palitāni jātānī’ti. ‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṃ patiṭṭhāpehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, kappako nimissa rañño paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṃ saṇḍāsena uddharitvā nimissa rañño añjalismiṃ patiṭṭhāpesi. Atha kho, ānanda, nimi rājā kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘pātubhūtā kho me, tāta kumāra, devadūtā; dissanti sirasmiṃ palitāni jātāni; bhuttā kho pana me mānusakā kāmā; samayo dibbe kāme pariyesituṃ. Ehi tvaṃ, tāta kumāra, imaṃ rajjaṃ paṭipajja. Ahaṃ pana kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṃ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyyāsi. Yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosi. Yasmiṃ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṃ antimapuriso hoti. Taṃ tāhaṃ, tāta kumāra, evaṃ vadāmi – ‘yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṃ antimapuriso ahosī’ti. ३१४. त्यानंतर, आनंदा, देवांचा राजा सक्क याने मातली सारथ्याला बोलावले आणि म्हटले – 'मित्रा मातली, ये, हजार उत्कृष्ट जातीचे घोडे जोडलेला रथ तयार कर आणि राजा निमीला परत मिथिला नगरीत घेऊन जा.' 'तसेच असो, पूज्य महोदय,' असे म्हणून, आनंदा, मातली सारथ्याने देवांचा राजा सक्क याच्या आज्ञेचे पालन केले आणि हजार उत्कृष्ट घोडे जोडलेला रथ तयार करून राजा निमीला परत मिथिला नगरीत आणून सोडले. तेथे, आनंदा, राजा निमी ब्राह्मण आणि गृहस्थ, नगरातील आणि जनपदातील लोकांमध्ये धम्माचे आचरण करत असत आणि पंधरवड्याच्या चौदाव्या, पंधराव्या व आठव्या दिवशी उपोसथाचे व्रत पाळत असत. त्यानंतर, आनंदा, अनेक वर्षे, अनेक शतके आणि अनेक सहस्र वर्षे उलटून गेल्यावर राजा निमीने आपल्या न्हाव्याला बोलावून म्हटले – 'मित्रा न्हाव्या, जेव्हा तुला माझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसतील, तेव्हा मला सांग.' 'तसेच होईल, महाराज,' असे म्हणून, आनंदा, न्हाव्याने राजा निमीला संमती दिली. आनंदा, अनेक वर्षे, अनेक शतके आणि अनेक सहस्र वर्षे उलटून गेल्यावर न्हाव्याला राजा निमीच्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसले. ते पाहून त्याने राजा निमीला असे म्हटले – 'महाराज, आपले देवदूत (मृत्यूचे दूत) प्रकट झाले आहेत; आपल्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसत आहेत.' 'तर मग, मित्रा न्हाव्या, ते पांढरे केस चिमट्याने काळजीपूर्वक उपटून माझ्या ओंजळीत ठेव.' 'तसेच करतो, महाराज,' असे म्हणून, आनंदा, न्हाव्याने राजा निमीच्या सांगण्यावरून ते पांढरे केस चिमट्याने काळजीपूर्वक उपटले आणि राजा निमीच्या ओंजळीत ठेवले. त्यानंतर, आनंदा, राजा निमीने न्हाव्याला एक उत्तम गाव बक्षीस म्हणून दिले आणि आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला बोलावून घेऊन त्याला असे म्हटले – 'प्रिय पुत्रा, माझे देवदूत प्रकट झाले आहेत; डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसत आहेत. मी मानवी सुखांचा उपभोग घेतला आहे; आता दिव्य सुखांचा शोध घेण्याची वेळ आली आहे. प्रिय पुत्रा, ये आणि या राज्याचा कारभार सांभाळ. मी मात्र माझे केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेणार आहे. त्यामुळे, प्रिय पुत्रा, जेव्हा तुलाही तुझ्या डोक्यावर पांढरे केस उगवलेले दिसतील, तेव्हा न्हाव्याला उत्तम गाव बक्षीस देऊन, तुझ्या ज्येष्ठ पुत्राला राज्याचे उत्तम प्रकारे मार्गदर्शन करून, केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घे. माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेले हे कल्याणकारी व्रत तू पुढे चालू ठेव, माझ्या वंशातील तू अंतिम पुरुष ठरू नकोस. प्रिय पुत्रा, ज्या पिढीमध्ये अशा कल्याणकारी व्रताचा खंड पडतो, तो माणूस त्यांच्यातील अंतिम पुरुष ठरतो. म्हणूनच, प्रिय पुत्रा, मी तुला असे सांगतो – माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेले हे कल्याणकारी व्रत तू पुढे चालू ठेव, माझ्या वंशातील तू अंतिम पुरुष ठरू नकोस.' 315. ‘‘Atha [Pg.269] kho, ānanda, nimi rājā kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā imasmiṃyeva maghadevaambavane kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi. Nimi kho, panānanda, rājā caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṃ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṃyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṃ pabbajito brahmacariyamacari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi. Nimissa kho panānananda, rañño kaḷārajanako nāma putto ahosi. Na so agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. So taṃ kalyāṇaṃ vattaṃ samucchindi. So tesaṃ antimapuriso ahosi. ३१५. त्यानंतर, आनंदा, राजा निमीने न्हाव्याला उत्तम गाव बक्षीस दिले आणि आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला राज्याचे उत्तम प्रकारे मार्गदर्शन करून, याच मघदेव आंबराईत आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेतली. ते मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहिले, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, त्यांनी संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून निवास केला. त्यांनी करुणापूर्ण चित्ताने... मुदितापूर्ण चित्ताने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून निवास केला, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, त्यांनी संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून निवास केला. आनंदा, राजा निमीने चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे बालपणीचे खेळ खेळले, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे उपराजपद सांभाळले, चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे राज्य केले आणि चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे याच मघदेव आंबराईत घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेतल्यानंतर ब्रह्मचर्याचे आचरण केले. त्या चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ते ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. आनंदा, राजा निमीला 'काळारजनक' नावाचा पुत्र होता. त्याने घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेतली नाही. त्याने त्या कल्याणकारी व्रताचा खंड पाडला. तो त्यांच्यातील अंतिम पुरुष ठरला. 316. ‘‘Siyā kho pana te, ānanda, evamassa – ‘añño nūna tena samayena rājā maghadevo ahosi, yena taṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihita’nti. Na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena rājā maghadevo ahosiṃ. (Ahaṃ taṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihiniṃ,) mayā taṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ; pacchimā janatā anuppavattesi. Taṃ kho panānanda, kalyāṇaṃ vattaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā. Idaṃ kho panānanda, etarahi mayā kalyāṇaṃ vattaṃ [Pg.270] nihitaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamañcānanda, etarahi mayā kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Idaṃ kho, ānanda, etarahi mayā kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Taṃ vo ahaṃ, ānanda, evaṃ vadāmi – ‘yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyātha, mā kho me tumhe antimapurisā ahuvattha’. Yasmiṃ kho, ānanda, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṃ antimapuriso hoti. Taṃ vo ahaṃ, ānanda, evaṃ vadāmi – ‘yena me idaṃ kalyāṇaṃ vattaṃ nihitaṃ anuppavatteyyātha, mā kho me tumhe antimapurisā ahuvatthā’’’ti. ३१६. “हे आनंदा, कदाचित तुला असा विचार येईल – ‘त्या काळी राजा मघादेव कोणी दुसराच असावा, ज्याने ती कल्याणकारी प्रथा प्रस्थापित केली होती.’ परंतु, आनंदा, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. मीच त्या काळी राजा मघादेव होतो. मीच ती कल्याणकारी प्रथा प्रस्थापित केली होती आणि नंतरच्या पिढ्यांनी माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेल्या त्या कल्याणकारी प्रथेचे अनुकरण केले. परंतु, आनंदा, ती कल्याणकारी प्रथा वैराग्यासाठी (निर्वेदासाठी), अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) किंवा निर्वाणासाठी पूरक ठरत नाही, तर ती केवळ ब्रह्मलोकातील उत्पत्तीसाठीच कारणीभूत ठरते. परंतु, आनंदा, आता माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेली ही कल्याणकारी प्रथा पूर्ण वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक ठरते. आणि आनंदा, आता माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेली कोणती कल्याणकारी प्रथा पूर्ण वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक ठरते? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय; जसे की – सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. आनंदा, आता माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेली हीच ती कल्याणकारी प्रथा आहे, जी पूर्ण वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक ठरते. म्हणून, आनंदा, मी तुला असे सांगतो – ‘माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेल्या या कल्याणकारी प्रथेचे तुम्ही अनुकरण करा, माझ्या परंपरेतील शेवटचे पुरुष (अंतिम पुरुष) बनू नका.’ आनंदा, ज्या पिढीमध्ये अशा कल्याणकारी प्रथेचा खंड पडतो, त्या पिढीतील व्यक्ती ही त्यांच्यातील शेवटची व्यक्ती (अंतिम पुरुष) ठरते. म्हणून, आनंदा, मी तुला असे सांगतो – ‘माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेल्या या कल्याणकारी प्रथेचे तुम्ही अनुकरण करा, माझ्या परंपरेतील शेवटचे पुरुष बनू नका.’” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. भगवान असे म्हणाले. आयुष्मान आनंदांनी प्रसन्न चित्ताने भगवंतांच्या भाषणाचा आनंदपूर्वक स्वीकार केला. Maghadevasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे मघादेव सुत्त समाप्त झाले. 4. Madhurasuttaṃ ४. मधुर सुत्त 317. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno madhurāyaṃ viharati gundāvane. Assosi kho rājā mādhuro avantiputto – ‘‘samaṇo khalu, bho, kaccāno madhurāyaṃ viharati gundāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kaccānaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca’. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho rājā mādhuro avantiputto bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi madhurāya niyyāsi mahaccarājānubhāvena āyasmantaṃ mahākaccānaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.271] āyasmatā mahākaccānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā mādhuro avantiputto āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bho kaccāna, evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Idha bhavaṃ kaccāno kimakkhāyī’’ti? ‘‘Ghosoyeva kho eso, mahārāja, lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Tadamināpetaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghosoyeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ३१७. “असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्मान महाकात्यायन मधुरेतील गुंदावनात विहार करत होते. अवंतीपुत्र राजा माधुराने ऐकले – ‘श्रमण कात्यायन मधुरेतील गुंदावनात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय कात्यायनांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की – ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान, बहुश्रुत, सुवक्ते, प्रतिभावान, वृद्ध आणि अर्हत आहेत. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे कल्याणकारीच असते.’ तेव्हा अवंतीपुत्र राजा माधुराने उत्तम रथ तयार करवून घेतले, एका उत्तम रथावर आरूढ होऊन आणि इतर उत्तम रथांसह मोठ्या राजवैभवाने आयुष्मान महाकात्यायनांच्या दर्शनासाठी तो मधुरेहून निघाला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता संपेपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच आयुष्मान महाकात्यायनांकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने आयुष्मान महाकात्यायनांशी कुशल विचारपूस केली. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अवंतीपुत्र राजा माधुराने आयुष्मान महाकात्यायनांना असे विचारले – ‘हे कात्यायन, ब्राह्मण असे म्हणतात – ‘ब्राह्मण हाच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत; ब्राह्मण हाच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही; ब्राह्मणच ब्रह्माचे पुत्र, त्याचे औरस पुत्र, त्याच्या मुखातून जन्मलेले, ब्रह्मज, ब्रह्माने निर्माण केलेले आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत.’ यावर आपले काय मत आहे?’ ‘महाराज, जगात ही केवळ एक घोषणा (लोकप्रवाद) आहे की – ‘ब्राह्मण हाच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत; ब्राह्मण हाच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही; ब्राह्मणच ब्रह्माचे पुत्र, त्याचे औरस पुत्र, त्याच्या मुखातून जन्मलेले, ब्रह्मज, ब्रह्माने निर्माण केलेले आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत.’ महाराज, ही जगात केवळ एक घोषणाच आहे, हे पुढील कारणावरून समजून घेतले पाहिजे – ‘ब्राह्मण हाच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... पे... ब्रह्माचे वारसदार आहेत.’” 318. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, khattiyassa cepi ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā khattiyopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… brāhmaṇopissāssa… vessopissāssa… suddopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti? ‘‘Khattiyassa cepi, bho kaccāna, ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā khattiyopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… brāhmaṇopissāssa… vessopissāssa… suddopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti. ३१८. “महाराज, तुला काय वाटते? जर एखाद्या क्षत्रियाकडे धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याची समृद्धी झाली, तर दुसरा एखादा क्षत्रियही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का? तसेच एखादा ब्राह्मणही... एखादा वैश्यही... एखादा शूद्रही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का?” “होय, हे कात्यायन, जर एखाद्या क्षत्रियाकडे धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याची समृद्धी झाली, तर दुसरा एखादा क्षत्रियही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल. तसेच एखादा ब्राह्मणही... एखादा वैश्यही... एखादा शूद्रही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, brāhmaṇassa cepi ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā brāhmaṇopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… vessopissāssa… suddopissāssa … khattiyopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti? ‘‘Brāhmaṇassa cepi, bho kaccāna, ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā brāhmaṇopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… vessopissāssa… suddopissāssa [Pg.272]… khattiyopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti. “महाराज, तुला काय वाटते? जर एखाद्या ब्राह्मणाकडे धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याची समृद्धी झाली, तर दुसरा एखादा ब्राह्मणही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का? तसेच एखादा वैश्यही... एखादा शूद्रही... एखादा क्षत्रियही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का?” “होय, हे कात्यायन, जर एखाद्या ब्राह्मणाकडे धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याची समृद्धी झाली, तर दुसरा एखादा ब्राह्मणही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल. तसेच एखादा वैश्यही... एखादा शूद्रही... एखादा क्षत्रियही त्याच्या सेवेसाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञा पाळणारा, त्याच्या आवडीनुसार वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, vessassa cepi ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā vessopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… suddopissāssa… khattiyopissāssa… brāhmaṇopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti? ‘‘Vessassa cepi, bho kaccāna, ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā vessopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… suddopissāssa… khattiyopissāssa… brāhmaṇopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा वैश्य धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याने समृद्ध झाला, तर दुसरा वैश्यही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का? एखादा शूद्रही... एखादा क्षत्रियही... एखादा ब्राह्मणही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का?” “हे कच्चान, जर एखादा वैश्य धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याने समृद्ध झाला, तर दुसरा वैश्यही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल. एखादा शूद्रही... एखादा क्षत्रियही... एखादा ब्राह्मणही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, suddassa cepi ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā suddopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī… khattiyopissāssa… brāhmaṇopissāssa… vessopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti? ‘‘Suddassa cepi, bho kaccāna, ijjheyya dhanena vā dhaññena vā rajatena vā jātarūpena vā suddopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādīti… khattiyopissāssa… brāhmaṇopissāssa… vessopissāssa pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा शूद्र धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याने समृद्ध झाला, तर दुसरा शूद्रही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का? एखादा क्षत्रियही... एखादा ब्राह्मणही... एखादा वैश्यही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल का?” “हे कच्चान, जर एखादा शूद्र धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याने समृद्ध झाला, तर दुसरा शूद्रही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल. एखादा क्षत्रियही... एखादा ब्राह्मणही... एखादा वैश्यही त्याच्यासाठी आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, काय काम करू असे विचारणारा, त्याचे मन राखणारा आणि प्रिय बोलणारा होईल.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho kaccāna, evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti. Nesaṃ ettha kiñci nānākaraṇaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghoso yeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे आहे, तर हे चारही वर्ण समान ठरतात की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, निश्चितच जर असे आहे, तर हे चारही वर्ण अगदी समान आहेत. मला त्यांच्यामध्ये कोणताही फरक दिसत नाही.” “महाराज, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, जगात जी ही केवळ एक घोषणा आहे की—'ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत' (ती केवळ एक पोकळ घोषणाच आहे).” 319. ‘‘Taṃ [Pg.273] kiṃ maññasi, mahārāja, idhassa khattiyo pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Khattiyopi hi, bho kaccāna, pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Evaṃ me ettha hoti, evañca pana me etaṃ arahataṃ suta’’nti. ३१९. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा क्षत्रिय प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारा), अदिन्नादायी (चोरी करणारा), कामेसू मिच्छाचारी (कामभोगांत गैरवर्तन करणारा), मुसावादी (असत्य बोलणारा), पिसुणवाचो (चहाडी करणारा), फरुसवाचो (कठोर बोलणारा), संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारा), अभिज्झालू (लोभी), व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचा) आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी असलेला) असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, जर एखादा क्षत्रिय प्राणातिपाती, अदिन्नादायी, कामेसू मिच्छाचारी, मुसावादी, pisuṇavāco, फरुसवाचो, संफप्पलापी, अभिज्झालू, व्यापन्नचित्त आणि मिच्छादिट्ठी असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकातच उत्पन्न होईल. याविषयी माझे असेच मत आहे आणि मी अर्हतांकडूनही असेच ऐकले आहे.” ‘‘Sādhu sādhu, mahārāja! Sādhu kho te etaṃ, mahārāja, evaṃ hoti, sādhu ca pana te etaṃ arahataṃ sutaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idhassa brāhmaṇo…pe… idhassa vesso…pe… idhassa suddo pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Suddopi hi, bho kaccāna, pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Evaṃ me ettha hoti, evañca pana me etaṃ arahataṃ suta’’nti. “साधू, साधू, महाराज! महाराज, तुमचे हे मत अतिशय योग्य आहे आणि तुम्ही अर्हतांकडून जे ऐकले आहे तेही अतिशय योग्य आहे. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा ब्राह्मण... एखादा वैश्य... एखादा शूद्र प्राणातिपाती, अदिन्नादायी... मिथ्या दृष्टी असलेला असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, जर एखादा शूद्रही प्राणातिपाती, अदिन्नादायी... मिथ्या दृष्टी असलेला असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकातच उत्पन्न होईल. याविषयी माझे असेच मत आहे आणि मी अर्हतांकडूनही असेच ऐकले आहे.” ‘‘Sādhu sādhu, mahārāja! Sādhu kho te etaṃ, mahārāja, evaṃ hoti, sādhu ca pana te etaṃ arahataṃ sutaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho kaccāna, evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti. Nesaṃ ettha kiñci nānākaraṇaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghoso yeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. “साधू, साधू, महाराज! महाराज, तुमचे हे मत अतिशय योग्य आहे आणि तुम्ही अर्हतांकडून जे ऐकले आहे तेही अतिशय योग्य आहे. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे आहे, तर हे चारही वर्ण समान ठरतात की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, निश्चितच जर असे आहे, तर हे चारही वर्ण अगदी समान आहेत. मला त्यांच्यामध्ये कोणताही फरक दिसत नाही.” “महाराज, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, जगात जी ही केवळ एक घोषणा आहे की—'ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत' (ती केवळ एक पोकळ घोषणाच आहे).” 320. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idhassa khattiyo pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, pisuṇāya vācāya paṭivirato, pharusāya vācāya paṭivirato, samphappalāpā paṭivirato, anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhi [Pg.274] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Khattiyopi hi, bho kaccāna, pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, pisuṇāya vācāya paṭivirato, pharusāya vācāya paṭivirato, samphappalāpā paṭivirato, anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya. Evaṃ me ettha hoti, evañca pana me etaṃ arahataṃ suta’’nti. ३२०. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा क्षत्रिय प्राणातिपातापासून (जीवहत्येपासून) विरत असेल, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत असेल, कामेसू मिच्छाचारापासून (कामभोगांतील गैरवर्तनापासून) विरत असेल, मुसावादापासून (असत्यापासून) विरत असेल, पिसुणा वाचापासून (चहाडीपासून) विरत असेल, फरुसा वाचापासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत असेल, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरत असेल, अनभिज्झालू (लोभ नसलेला), अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाचा) आणि सम्मादिट्ठी (सम्यक दृष्टी असलेला) असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, जर एखादा क्षत्रिय प्राणातिपातापासून विरत असेल, अदिन्नादानापासून विरत असेल, कामेसू मिच्छाचारापासून विरत असेल, मुसावादापासून विरत असेल, पिसुणा वाचापासून विरत असेल, फरुसा वाचापासून विरत असेल, संफप्पलापापासून विरत असेल, अनभिज्झालू, अव्यापन्नचित्त आणि सम्मादिट्ठी असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकातच उत्पन्न होईल. याविषयी माझे असेच मत आहे आणि मी अर्हतांकडूनही असेच ऐकले आहे.” ‘‘Sādhu sādhu, mahārāja! Sādhu kho te etaṃ, mahārāja, evaṃ hoti, sādhu ca pana te etaṃ arahataṃ sutaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idhassa brāhmaṇo, idhassa vesso, idhassa suddo pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Suddopi hi, bho kaccāna, pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya. Evaṃ me ettha hoti, evañca pana me etaṃ arahataṃ suta’’nti. “साधू, साधू, महाराज! महाराज, तुमचे हे मत अतिशय योग्य आहे आणि तुम्ही अर्हतांकडून जे ऐकले आहे तेही अतिशय योग्य आहे. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर एखादा ब्राह्मण... एखादा वैश्य... एखादा शूद्र प्राणातिपातापासून विरत असेल, अदिन्नादानापासून विरत असेल... सम्यक दृष्टी असलेला असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “हे कच्चान, जर एखादा शूद्रही प्राणातिपातापासून विरत असेल, अदिन्नादानापासून विरत असेल... सम्यक दृष्टी असलेला असेल, तर तो शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकातच उत्पन्न होईल. याविषयी माझे असेच मत आहे आणि मी अर्हतांकडूनही असेच ऐकले आहे.” ‘‘Sādhu sādhu, mahārāja! Sādhu kho te etaṃ, mahārāja, evaṃ hoti, sādhu ca pana te etaṃ arahataṃ sutaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho kaccāna, evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti. Nesaṃ ettha kiñci nānākaraṇaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghoso yeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. “साधू, साधू, महाराज! महाराज, तुमचे हे मत अतिशय योग्य आहे, आणि तुम्ही अरहंतांकडून जे ऐकले आहे तेही उत्तम आहे. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर हे चारही वर्ण समान आहेत की नाहीत? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “नक्कीच, भन्ते कच्चान, जर असे असेल तर हे चारही वर्ण समानच आहेत. मला यामध्ये कोणताही फरक दिसून येत नाही.” “महाराज, यावरूनही हे समजून घेता येते की, जगात केवळ ही एक घोषणा आहे की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत...पे... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत.’” 321. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha khattiyo sandhiṃ vā chindeyya, nillopaṃ vā hareyya, ekāgārikaṃ vā kareyya, paripanthe vā tiṭṭheyya, paradāraṃ vā gaccheyya, tañce te purisā gahetvā dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, deva, coro āgucārī. Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Kinti [Pg.275] naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Ghāteyyāma vā, bho kaccāna, jāpeyyāma vā pabbājeyyāma vā yathāpaccayaṃ vā kareyyāma. Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bho kaccāna, pubbe ‘khattiyo’ti samaññā sāssa antarahitā; corotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti. ३२१. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, या जगात एखाद्या क्षत्रियाने घरफोडी केली, चोरी केली, दरोडा टाकला, महामार्गावर वाटमारी केली किंवा परस्त्रीगमन केले; आणि तुमच्या सैनिकांनी त्याला पकडून तुमच्यासमोर हजर केले आणि म्हटले—‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे. याला आपल्याला पाहिजे ती शिक्षा द्या.’ तर तुम्ही त्याच्याशी कसा व्यवहार कराल?” “भन्ते कच्चान, आम्ही त्याला मृत्युदंड देऊ, किंवा त्याला दंड करू, किंवा त्याला देशाबाहेर हद्दपार करू, या परिस्थितीनुसार योग्य ती कारवाई करू. याचे कारण काय? कारण, भन्ते कच्चान, त्याची पूर्वीची ‘क्षत्रिय’ ही ओळख आता नष्ट झाली आहे आणि तो केवळ एक ‘चोर’ म्हणूनच गणला जात आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha brāhmaṇo, idha vesso, idha suddo sandhiṃ vā chindeyya, nillopaṃ vā hareyya, ekāgārikaṃ vā kareyya, paripanthe vā tiṭṭheyya, paradāraṃ vā gaccheyya, tañce te purisā gahetvā dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, deva, coro āgucārī. Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Ghāteyyāma vā, bho kaccāna, jāpeyyāma vā pabbājeyyāma vā yathāpaccayaṃ vā kareyyāma. Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bho kaccāna, pubbe ‘suddo’ti samaññā sāssa antarahitā; corotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, या जगात एखाद्या ब्राह्मणाने, वैश्याने किंवा शूद्राने घरफोडी केली, चोरी केली, दरोडा टाकला, महामार्गावर वाटमारी केली किंवा परस्त्रीगमन केले; आणि तुमच्या सैनिकांनी त्याला पकडून तुमच्यासमोर हजर केले आणि म्हटले—‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे. याला आपल्याला पाहिजे ती शिक्षा द्या.’ तर तुम्ही त्याच्याशी कसा व्यवहार कराल?” “भन्ते कच्चान, आम्ही त्याला मृत्युदंड देऊ, किंवा त्याला दंड करू, किंवा त्याला देशाबाहेर हद्दपार करू, या परिस्थितीनुसार योग्य ती कारवाई करू. याचे कारण काय? कारण, भन्ते कच्चान, त्याची पूर्वीची ‘शूद्र’ ही ओळख आता नष्ट झाली आहे आणि तो केवळ एक ‘चोर’ म्हणूनच गणला जात आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho kaccāna, evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti. Nesaṃ ettha kiñci nānākaraṇaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghoso yeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर हे चारही वर्ण समान आहेत की नाहीत? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “नक्कीच, भन्ते कच्चान, जर असे असेल तर हे चारही वर्ण समानच आहेत. मला यामध्ये कोणताही फरक दिसून येत नाही.” “महाराज, यावरूनही हे समजून घेता येते की, जगात केवळ ही एक घोषणा आहे की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत...पे... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत.’” 322. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha khattiyo kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito assa virato pāṇātipātā, virato adinnādānā, virato musāvādā, rattūparato, ekabhattiko, brahmacārī, sīlavā, kalyāṇadhammo? Kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Abhivādeyyāma vā, bho kaccāna, paccuṭṭheyyāma vā āsanena vā nimanteyyāma abhinimanteyyāma vā naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikaṃ vā assa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāma. Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bho kaccāna, pubbe ‘khattiyo’ti samaññā sāssa antarahitā; samaṇotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti. ३२२. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, या जगात एखाद्या क्षत्रियाने आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) जीवन स्वीकारले; आणि तो प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहिला, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहिला, मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहिला, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहून दिवसातून एकदाच भोजन करणारा झाला, ब्रह्मचारी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी झाला; तर तुम्ही त्याच्याशी कसा व्यवहार कराल?” “भन्ते कच्चान, आम्ही त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित करू, किंवा त्यांना चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार यांसारख्या आवश्यक वस्तू अर्पण करू, तसेच त्यांच्यासाठी कायदेशीर संरक्षण, सुरक्षा आणि रक्षण यांची व्यवस्था करू. याचे कारण काय? कारण, भन्ते कच्चान, त्यांची पूर्वीची ‘क्षत्रिय’ ही ओळख आता नष्ट झाली आहे आणि ते केवळ एक ‘श्रमण’ म्हणूनच गणले जात आहेत.” ‘‘Taṃ [Pg.276] kiṃ maññasi, mahārāja, idha brāhmaṇo, idha vesso, idha suddo kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito assa virato pāṇātipātā, virato adinnādānā virato musāvādā, rattūparato, ekabhattiko, brahmacārī, sīlavā, kalyāṇadhammo? Kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Abhivādeyyāma vā, bho kaccāna, paccuṭṭheyyāma vā āsanena vā nimanteyyāma abhinimanteyyāma vā naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikaṃ vā assa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāma. Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bho kaccāna, pubbe ‘suddo’ti samaññā sāssa antarahitā; samaṇotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, या जगात एखाद्या ब्राह्मणाने, वैश्याने किंवा शूद्राने आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) जीवन स्वीकारले; आणि तो प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहिला, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहिला, मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहिला, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहून दिवसातून एकदाच भोजन करणारा झाला, ब्रह्मचारी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी झाला; तर तुम्ही त्याच्याशी कसा व्यवहार कराल?” “भन्ते कच्चान, आम्ही त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित करू, किंवा त्यांना चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार यांसारख्या आवश्यक वस्तू अर्पण करू, तसेच त्यांच्यासाठी कायदेशीर संरक्षण, सुरक्षा आणि रक्षण यांची व्यवस्था करू. याचे कारण काय? कारण, भन्ते कच्चान, त्यांची पूर्वीची ‘शूद्र’ ही ओळख आता नष्ट झाली आहे आणि ते केवळ एक ‘श्रमण’ म्हणूनच गणले जात आहेत.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho kaccāna, evaṃ sante, ime cattāro vaṇṇā samasamā honti. Nesaṃ ettha kiñci nānākaraṇaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, mahārāja, pariyāyena veditabbaṃ yathā ghoso yeveso lokasmiṃ – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’’’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर हे चारही वर्ण समान आहेत की नाहीत? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “नक्कीच, भन्ते कच्चान, जर असे असेल तर हे चारही वर्ण समानच आहेत. मला यामध्ये कोणताही फरक दिसून येत नाही.” “महाराज, यावरूनही हे समजून घेता येते की, जगात केवळ ही एक घोषणा आहे की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत; ब्राह्मणच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण शुद्ध होत नाहीत; ब्राह्मणच ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, जे त्याच्या मुखातून जन्मले आहेत, ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहेत, ब्रह्माने निर्माण केले आहेत आणि तेच ब्रह्माचे खरे वारसदार आहेत.’” 323. Evaṃ vutte, rājā mādhuro avantiputto āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho kaccāna, abhikkantaṃ, bho kaccāna! Seyyathāpi, bho kaccāna, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā kaccānena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ kaccānaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kaccāno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ‘‘Mā kho maṃ tvaṃ, mahārāja, saraṇaṃ agamāsi. Tameva tvaṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gaccha yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bho kaccāna, etarahi so [Pg.277] bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? ‘‘Parinibbuto kho, mahārāja, etarahi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ti. ‘‘Sacepi mayaṃ, bho kaccāna, suṇeyyāma taṃ bhagavantaṃ dasasu yojanesu, dasapi mayaṃ yojanāni gaccheyyāma taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Sacepi mayaṃ, bho kaccāna, suṇeyyāma taṃ bhagavantaṃ vīsatiyā yojanesu, tiṃsāya yojanesu, cattārīsāya yojanesu, paññāsāya yojanesu, paññāsampi mayaṃ yojanāni gaccheyyāma taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Yojanasate cepi mayaṃ bho kaccāna, suṇeyyāma taṃ bhagavantaṃ, yojanasatampi mayaṃ gaccheyyāma taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Yato ca, bho kaccāna, parinibbuto so bhagavā, parinibbutampi mayaṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kaccāno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ३२३. असे म्हटले असता, अवंतीचा राजा मधुरपुत्र आयुष्यमान महाकच्चानांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, आदरणीय कच्चान! अतिशय सुंदर, आदरणीय कच्चान! आदरणीय कच्चान, ज्याप्रमाणे उपडा केलेला घडा उताणा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय कच्चानांनी अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय कच्चानांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय कच्चानांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” “महाराज, तुम्ही मला शरण येऊ नका. ज्या भगवंतांना मी शरण गेलो आहे, त्याच भगवंतांना तुम्ही शरण जा.” “पण आदरणीय कच्चान, ते अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवान आता कोठे विहार करत आहेत?” “महाराज, ते अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवान आता परिनिर्वाण पावले आहेत.” “आदरणीय कच्चान, जर आम्ही ऐकले की ते भगवान दहा योजने अंतरावर आहेत, तर त्या अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी आम्ही दहा योजने सुद्धा जाऊ. आदरणीय कच्चान, जर आम्ही ऐकले की ते भगवान वीस योजनांवर, तीस योजनांवर, चाळीस योजनांवर किंवा पन्नास योजनांवर आहेत, तर त्या अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी आम्ही पन्नास योजने सुद्धा जाऊ. आदरणीय कच्चान, जर आम्ही ऐकले की ते भगवान शंभर योजनांवर आहेत, तर त्या अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी आम्ही शंभर योजने सुद्धा जाऊ. परंतु, आदरणीय कच्चान, आता ते भगवान परिनिर्वाण पावले असल्यामुळे, आम्ही त्या परिनिर्वाण पावलेल्या भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. आदरणीय कच्चानांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Madhurasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे मधुर सुत्त समाप्त झाले. 5. Bodhirājakumārasuttaṃ ५. बोधिराजकुमार सुत्त 324. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena bodhissa rājakumārassa kokanado nāma pāsādo acirakārito hoti anajjhāvuṭṭho samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Atha kho bodhi rājakumāro sañjikāputtaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vanda, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘bodhi, bhante, rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘adhivāsetu kira, bhante, bhagavā bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.278] nisinno kho sañjikāputto māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Evañca vadeti – ‘adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sañjikāputto māṇavo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā yena bodhi rājakumāro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘avocumha bhoto vacanena taṃ bhavantaṃ gotamaṃ – ‘bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Evañca vadeti – adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivuṭṭhañca pana samaṇena gotamenā’’ti. ३२४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान भग्ग देशात सुसुमारगिरी येथील भेसकळावनातील मृगदायात विहार करत होते. त्या वेळी बोधि राजकुमाराचा 'कोकनद' नावाचा प्रासाद नुकताच बांधून पूर्ण झाला होता, ज्यामध्ये अद्याप कोणताही श्रमण, ब्राह्मण किंवा कोणताही मनुष्य राहिला नव्हता. तेव्हा बोधि राजकुमाराने संजिकापुत्त नावाच्या तरुण माणवकाला बोलावले आणि म्हटले – “मित्रा संजिकापुत्त, तू जा, जिथे भगवान आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन कर आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचार – ‘भंते, बोधि राजकुमार भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे.’ आणि असेही सांग – ‘भंते, भगवंतांनी बोधि राजकुमाराच्या उद्याच्या भोजनाचा भिक्खू संघासह स्वीकार करावा.’” “होय, आदरणीय,” असे म्हणून संजिकापुत्त माणवकाने बोधि राजकुमाराला संमती दिली आणि जिथे भगवान होते तिथे तो गेला. तिथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या संजिकापुत्त माणवकाने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, बोधि राजकुमार आदरणीय गोतमांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे. आणि तो असेही म्हणत आहे – ‘आदरणीय गोतमांनी बोधि राजकुमाराच्या उद्याच्या भोजनाचा भिक्खू संघासह स्वीकार करावा.’” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर संजिकापुत्त माणवकाने भगवंतांची संमती जाणून घेतली आणि आसनावरून उठून तो जिथे बोधि राजकुमार होता तिथे गेला. तिथे जाऊन तो बोधि राजकुमाराला म्हणाला – “आम्ही आपल्या सांगण्यावरून त्या आदरणीय गोतमांना सांगितले की – ‘बोधि राजकुमार आदरणीय गोतमांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे. आणि तो असेही म्हणत आहे – आदरणीय गोतमांनी बोधि राजकुमाराच्या उद्याच्या भोजनाचा भिक्खू संघासह स्वीकार करावा.’ आणि श्रमण गोतमांनी याला संमती दिली आहे.” 325. Atha kho bodhi rājakumāro tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā, kokanadañca pāsādaṃ odātehi dussehi santharāpetvā yāva pacchimasopānakaḷevarā, sañjikāputtaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocehi – ‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’’nti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena bodhissa rājakumārassa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena bodhi rājakumāro bahidvārakoṭṭhake ṭhito hoti bhagavantaṃ āgamayamāno. Addasā kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna paccuggantvā bhagavantaṃ abhivādetvā purakkhatvā yena kokanado pāsādo tenupasaṅkami. Atha kho bhagavā pacchimaṃ sopānakaḷevaraṃ nissāya aṭṭhāsi. Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhiruhatu, bhante, bhagavā dussāni, abhiruhatu sugato dussāni; yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya [Pg.279] sukhāyā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhiruhatu, bhante, bhagavā. Dussāni, abhiruhatu sugato dussāni; yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ३२५. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर बोधी राजकुमारने आपल्या महालात उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले, आणि कोकनद प्रासादाच्या शेवटच्या पायरीपर्यंत पांढऱ्या वस्त्रांचे आच्छादन अंथरवून घेतले. मग त्याने संजिकापुत्त नावाच्या तरुणाला बोलावून म्हटले – “मित्रा संजिकापुत्ता, ये. जेथे भगवान आहेत तेथे जा आणि भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळव की, ‘भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.’” संजिकापुत्त तरुणाने बोधी राजकुमाराला “होय, स्वामी” असे उत्तर देऊन, जेथे भगवान होते तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून त्याने भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – “हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी वस्त्र परिधान केले आणि पात्र-चीवर घेऊन ते जेथे बोधी राजकुमाराचा महाल होता तेथे गेले. त्या वेळी बोधी राजकुमार भगवंतांची प्रतीक्षा करत बाहेरील प्रवेशद्वारापाशी उभा होता. बोधी राजकुमाराने भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो सामोरा गेला, भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्यांना पुढे करून जेथे कोकनद प्रासाद होता तेथे गेला. त्यानंतर भगवान शेवटच्या पायरीपाशी येऊन थांबले. तेव्हा बोधी राजकुमार भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी या वस्त्रांवर पाऊल ठेवावे, सुगतांनी या वस्त्रांवर पाऊल ठेवावे; जेणेकरून ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.” असे म्हटल्यावर भगवान मौन राहिले. दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही बोधी राजकुमाराने भगवंतांना तेच विनवले – “भंते, भगवंतांनी या वस्त्रांवर पाऊल ठेवावे, सुगतांनी या वस्त्रांवर पाऊल ठेवावे; जेणेकरून ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.” 326. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apalokesi. Atha kho āyasmā ānando bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘saṃharatu, rājakumāra, dussāni; na bhagavā celapaṭikaṃ akkamissati. Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī’’ti. Atha kho bodhi rājakumāro dussāni saṃharāpetvā uparikokanadapāsāde āsanāni paññapesi. Atha kho bhagavā kokanadaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho bodhi rājakumāro buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhante, evaṃ hoti – ‘na kho sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabba’’’nti. ३२६. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांकडे पाहिले. मग आयुष्यमान आनंद बोधी राजकुमाराला म्हणाले – “राजकुमारा, ही वस्त्रे काढून घे. भगवान या पांढऱ्या वस्त्रांवर पाऊल ठेवणार नाहीत. तथागत भावी पिढ्यांवर अनुकंपा करतात.” त्यानंतर बोधी राजकुमारने ती वस्त्रे काढून घेतली आणि कोकनद प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर आसने मांडली. मग भगवान कोकनद प्रासादावर चढून गेले आणि भिक्षुसंघासह मांडलेल्या आसनांवर विराजमान झाले. त्यानंतर बोधी राजकुमारने बुद्धप्रमुख भिक्षुसंघाला स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त व संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांचे भोजन झाले आणि त्यांनी पात्रातून आपला हात काढून घेतला, तेव्हा बोधी राजकुमारने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या बोधी राजकुमारने भगवंतांना म्हटले – “भंते, मला असे वाटते की – ‘सुखाने सुख प्राप्त होत नाही, तर दुःखानेच सुख प्राप्त होते.’” 327. ‘‘Mayhampi kho, rājakumāra, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘na kho sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabba’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso kālāma, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso [Pg.280] ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti; addhā āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ viharatī’ti. ३२७. “राजकुमारा, मलाही संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, जेव्हा मी केवळ एक अबुद्ध बोधिसत्व होतो, तेव्हा असाच विचार आला होता की – ‘सुखाने सुख प्राप्त होत नाही, तर दुःखानेच सुख प्राप्त होते.’ त्यानंतर, हे राजकुमारा, काही काळाने, मी तरुण असतानाच, माझे... केस काळेभोर असताना, तारुण्याच्या उमेदीत आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात असताना, माझे आई-वडील रडत असताना व त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू असताना, त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मी माझे केस व दाढी कापली, काषाय वस्त्रे परिधान केली आणि गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली. अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, काय कल्याणकारी आहे याचा शोध घेत, आणि अनुत्तर परम शांत पदाचा शोध घेत, मी जेथे आलाळ कालाळ होते तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी आलाळ कालाळांना म्हणालो – ‘मित्र कालाळ, मला या धम्म-विनयात ब्रह्मचर्य आचरण करण्याची इच्छा आहे.’ असे म्हटल्यावर, राजकुमारा, आलाळ कालाळ मला म्हणाले – ‘आयुष्यमानांनी येथे राहावे. हा धम्म असा आहे की, जेथे एखादा सुज्ञ पुरुष थोड्याच वेळात आपल्या गुरूंच्या सिद्धांताला स्वतःच्या अभिज्ञेने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून त्यात विहार करू शकतो.’ त्यानंतर, राजकुमारा, मी फार लवकर आणि वेगाने तो धम्म आत्मसात केला. त्यानंतर, राजकुमारा, केवळ ओठांच्या हालचालीने आणि पुनरुच्चार करण्यानेच मी ज्ञानवाद आणि स्थवीरवाद बोलू लागलो, आणि ‘मी जाणतो, मी पाहतो’ असा दावा करू लागलो; आणि माझ्याप्रमाणेच इतरही तसा दावा करत होते. तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘आलाळ कालाळ या धम्माची घोषणा केवळ श्रद्धेच्या बळावर करत नाहीत की, मी स्वतः अभिज्ञेने प्रत्यक्ष अनुभवून यात विहार करत आहे; तर निश्चितच आलाळ कालाळ हा धम्म जाणून आणि पाहून यात विहार करत आहेत.’” ‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti ? Evaṃ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ āḷāro kālāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho ahaṃ, āvuso, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yāhaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi, taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi, tamahaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā [Pg.281] upasampajja pavedemi. Iti yāhaṃ dhammaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi tamahaṃ dhammaṃ jānāmi. Iti yādiso ahaṃ, tādiso tuvaṃ; yādiso tuvaṃ tādiso ahaṃ. Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmā’ti. Iti kho, rājakumāra, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno (attano) antevāsiṃ maṃ samānaṃ attanā samasamaṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ. त्यानंतर, हे राजकुमारा, जेथे आळार कालाम होते, तेथे मी गेलो; आणि आळार कालाम यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणालो – 'आवुसो कालाम, तुम्ही कोणत्या मर्यादेपर्यंत या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित करता?' असे विचारल्यावर, हे राजकुमारा, आळार कालाम यांनी 'आकिंचञ्ञायतन' समाधी घोषित केली. तेव्हा, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'केवळ आळार कालाम यांच्याकडेच श्रद्धा आहे असे नाही, माझ्याकडेही श्रद्धा आहे; केवळ आळार कालाम यांच्याकडेच वीर्य...पे... सती... समाधी... प्रज्ञा आहे असे नाही, माझ्याकडेही प्रज्ञा आहे. मग मी का बरं आळार कालाम ज्या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित करतात, त्या धम्माच्या साक्षात्कारासाठी प्रयत्न करू नये?' त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी फार वेळ न लावता, अतिशय वेगाने तो धम्म स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरू लागलो. त्यानंतर, हे राजकुमारा, जेथे आळार कालाम होते, तेथे मी गेलो; आणि आळार कालाम यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणालो – 'आवुसो कालाम, तुम्ही याच मर्यादेपर्यंत या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून घोषित करता का?' (त्यावर ते म्हणाले) 'आवुसो, मी याच मर्यादेपर्यंत या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून घोषित करतो.' (मी म्हणालो) 'आवुसो, मीसुद्धा याच मर्यादेपर्यंत या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत आहे.' (ते म्हणाले) 'आवुसो, हा आमचा मोठा लाभ आहे! आवुसो, हे आमचे मोठे सुदैव आहे की आम्हाला तुमच्यासारखे आदरणीय सब्रह्मचारी पाहायला मिळाले! अशा प्रकारे, ज्या धम्माला मी स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून घोषित करतो, त्याच धम्माला तुम्ही स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत आहात. आणि ज्या धम्माला तुम्ही स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत आहात, त्याच धम्माला मी स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून घोषित करतो. अशा प्रकारे, जो धम्म मी जाणतो, तोच धम्म तुम्ही जाणता; जो धम्म तुम्ही जाणता, तोच धम्म मी जाणतो. अशा प्रकारे, जसा मी आहे, तसेच तुम्ही आहात; जसे तुम्ही आहात, तसाच मी आहे. या, आवुसो, आता आपण दोघे मिळून या समूहाचे नेतृत्व करू या.' अशा प्रकारे, हे राजकुमारा, आळार कालाम यांनी माझे आचार्य असूनही, आपला शिष्य असलेल्या मला स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान दिले आणि माझा थोर आदराने सत्कार केला. तेव्हा, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'हा धम्म निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी किंवा निर्वाणासाठी संवर्तत नाही; तो केवळ आकिंचञ्ञायतन भूमीत उत्पन्न होण्यापुरताच मर्यादित आहे.' म्हणून, हे राजकुमारा, मी त्या धम्मात समाधान न मानता, त्या धम्माविषयी विरक्त होऊन तेथून निघून गेलो। 328. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho rāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi; addhā rāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ vihāsī’ti. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho rāmasseva ahosi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi [Pg.282] paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ. ३२८. त्यानंतर, हे राजकुमारा, 'काय कुशल आहे' याचा शोध घेत आणि सर्वश्रेष्ठ, परम शांत अशा निर्वाणपदाचा शोध करत, जेथे रामपुत्र उदक होते, तेथे मी गेलो; आणि रामपुत्र उदक यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणालो – 'आवुसो, मला या धम्म-विनयात ब्रह्मचर्याचे आचरण करण्याची इच्छा आहे.' असे विचारल्यावर, हे राजकुमारा, रामपुत्र उदक मला म्हणाले – 'आयुष्यमानांनी येथेच राहावे. हा धम्म असा आहे की, जेथे एखादा सुज्ञ पुरुष फार वेळ न लावता, स्वतःच्या आचार्यांचा सिद्धांत स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरू शकतो.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी फार वेळ न लावता, अतिशय वेगाने तो धम्म शिकून घेतला. त्यानंतर, हे राजकुमारा, केवळ ओठ हलवण्यापुरते आणि बोलण्यापुरते मी 'ज्ञानवाद' सांगू शकत होतो आणि 'स्थविरवाद' जाणतो व पाहतो अशी प्रतिज्ञा करू शकत होतो; आणि माझ्याप्रमाणेच इतरही तशी प्रतिज्ञा करत होते. तेव्हा, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'राम यांनी या धम्माला केवळ श्रद्धेच्या बळावर स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित केले नव्हते; तर निश्चितच राम हे या धम्माला जाणून आणि पाहून विहरत होते.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, जेथे रामपुत्र उदक होते, तेथे मी गेलो; आणि रामपुत्र उदक यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणालो – 'आवुसो, राम यांनी कोणत्या मर्यादेपर्यंत या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित केले होते?' असे विचारल्यावर, हे राजकुमारा, रामपुत्र उदक यांनी 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' समाधी घोषित केली. तेव्हा, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'केवळ राम यांच्याकडेच श्रद्धा होती असे नाही, माझ्याकडेही श्रद्धा आहे; केवळ राम यांच्याकडेच वीर्य...पे... सती... समाधी... प्रज्ञा होती असे नाही, माझ्याकडेही प्रज्ञा आहे. मग मी का बरं राम ज्या धम्माला स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित करत होते, त्या धम्माच्या साक्षात्कारासाठी प्रयत्न करू नये?' त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी फार वेळ न लावता, अतिशय वेगाने तो धम्म स्वतः अभिज्ञेने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरू लागलो। ‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi taṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi taṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi. Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso rāmo ahosi. Ehi dāni, āvuso, tuvaṃ imaṃ gaṇaṃ pariharā’ti. Iti kho, rājakumāra, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne maṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ. “राजकुमारा, त्यानंतर मी रामपुत्र उदक जेथे होता तेथे गेलो; आणि जवळ जाऊन रामपुत्र उदकाला असे म्हणालो – ‘मित्रा, रामने (तुझ्या पित्याने) हा धर्म स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून एवढ्याच मर्यादेपर्यंत घोषित केला होता का?’ (त्याने उत्तर दिले) – ‘मित्रा, रामने हा धर्म स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून एवढ्याच मर्यादेपर्यंत घोषित केला होता.’ (मी म्हणालो) – ‘मित्रा, मीसुद्धा हा धर्म स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून एवढ्याच मर्यादेपर्यंत अनुभवत आहे.’ (तो म्हणाला) – ‘मित्रा, हा आपला लाभ आहे, मित्रा, हे आपले मोठे भाग्य आहे की आपल्यासारखा आदरणीय सब्रह्मचारी आम्हाला पाहायला मिळाला. अशा प्रकारे, जो धर्म रामने स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून घोषित केला होता, तोच धर्म तू स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून अनुभवत आहेस. आणि जो धर्म तू स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून अनुभवत आहेस, तोच धर्म रामने स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून घोषित केला होता. अशा प्रकारे, जो धर्म रामला ज्ञात होता, तो तुला माहीत आहे; जो धर्म तुला माहीत आहे, तो रामला ज्ञात होता. अशा प्रकारे, जसा राम होता तसा तू आहेस, आणि जसा तू आहेस तसा राम होता. तर मित्रा, ये आणि आता तू या संघाचे (गणाचे) नेतृत्व कर.’ राजकुमारा, अशा प्रकारे माझा सब्रह्मचारी असलेल्या रामपुत्र उदकाने मला स्वतःच्या गुरूच्या स्थानी बसवले आणि माझी अत्यंत उच्च आदराने पूजा केली. राजकुमारा, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘हा धर्म वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, विशेष ज्ञानासाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक नाही; तो केवळ नेवसंज्ञानासंज्ञायतन लोकामध्ये पुनर्जन्म मिळवून देण्यापुरताच मर्यादित आहे.’ म्हणून राजकुमारा, मी त्या धर्माने संतुष्ट न होता, त्या धर्माविषयी विरक्त होऊन तेथून निघून गेलो.” 329. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno, magadhesu anupubbena cārikaṃ caramāno, yena uruvelā senānigamo tadavasariṃ. Tatthaddasaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ, pāsādikañca vanasaṇḍaṃ, nadīñca sandantiṃ setakaṃ supatitthaṃ, ramaṇīyaṃ samantā ca gocaragāmaṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ramaṇīyo vata, bho, bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadiñca sandantiṃ setakā supatitthā[Pg.283], ramaṇīyā samantā ca gocaragāmo. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, tattheva nisīdiṃ – ‘alamidaṃ padhānāyā’ti. Apissu maṃ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā. ३२९. “राजकुमारा, अशा प्रकारे मी ‘कल्याण काय आहे’ याचा शोध घेत, अनुत्तर अशा परम शांत पदाच्या (निर्वाणाच्या) शोधात मगध देशामध्ये क्रमशः चारिका (भ्रमण) करत करत उरुवेला येथील सेनानी गावाजवळ पोहोचलो. तेथे मला एक रमणीय भूभाग, प्रसन्न करणारी वनराई, स्वच्छ व सुंदर घाट असलेली आणि संथ वाहणारी नदी आणि सभोवताली भिक्षेसाठी सुलभ असलेले गाव दिसले. राजकुमारा, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘अहाहा! हा भूभाग किती रमणीय आहे, ही वनराई किती प्रसन्न करणारी आहे, ही नदी स्वच्छ पाण्याने युक्त व सुंदर घाटांची असून संथ वाहत आहे आणि सभोवताली भिक्षेसाठी गावही जवळ आहे. साधना करू इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रासाठी हे स्थान खरोखरच साधनेसाठी योग्य आहे.’ राजकुमारा, म्हणून मी ‘हे स्थान साधनेसाठी योग्य आहे’ असा विचार करून तेथेच बसलो. राजकुमारा, तेव्हा माझ्या बुद्धीमध्ये पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या अशा तीन आश्चर्यकारक उपमा स्फुरल्या.” ‘‘Seyyathāpi, rājakumāra, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bhante. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ tañca pana udake nikkhittaṃ, yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. “राजकुमारा, समजा जसे एखादे ओले आणि सद्रव लाकूड पाण्यात पडलेले असेल. आणि एखादा माणूस उत्तरारणी घेऊन येईल आणि विचार करेल – ‘मी अग्नी प्रज्वलित करीन, तेज प्रकट करीन.’ राजकुमारा, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यात पडलेले ते ओले आणि सद्रव लाकूड उत्तरारणीने घासून अग्नी प्रज्वलित करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?” “नाही, भंते! असे होऊ शकत नाही. त्याचे कारण काय? कारण, भंते, ते लाकूड ओले आणि सद्रव आहे आणि ते पाण्यात पडलेले आहे. तो माणूस केवळ थकवा आणि त्रासाचाच धनी होईल.” “त्याचप्रमाणे, राजकुमारा, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून दूर न राहता राहतात, आणि ज्यांच्या मनात कामभोगांविषयी कामच्छंद, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा आणि कामपरिळाह अंतर्मनातून पूर्णपणे नष्ट झालेला नसतो, शांत झालेला नसतो; असे ते श्रमण-ब्राह्मण जर तीव्र प्रयत्नांमुळे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात. आणि जर ते श्रमण-ब्राह्मण तीव्र प्रयत्नांमुळे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थच ठरतात. राजकुमारा, ही पहिली आश्चर्यकारक उपमा मला स्फुरली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती.” 330. ‘‘Aparāpi kho maṃ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, rājakumāra, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya[Pg.284], tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bhante. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṃ, yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. ३३०. “राजकुमारा, मला दुसरीही एक आश्चर्यकारक उपमा स्फुरली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती. समजा जसे एखादे ओले आणि सद्रव लाकूड पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले असेल. आणि एखादा माणूस उत्तरारणी घेऊन येईल आणि विचार करेल – ‘मी अग्नी प्रज्वलित करीन, तेज प्रकट करीन.’ राजकुमारा, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले ते ओले आणि सद्रव लाकूड उत्तरारणीने घासून अग्नी प्रज्वलित करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?” “नाही, भंते! असे होऊ शकत नाही. त्याचे कारण काय? कारण, भंते, जरी ते लाकूड पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले असले, तरी ते ओले आणि सद्रव आहे. तो माणूस केवळ थकवा आणि त्रासाचाच धनी होईल.” “त्याचप्रमाणे, राजकुमारा, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून दूर राहतात, परंतु ज्यांच्या मनात कामभोगांविषयी कामच्छंद, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा आणि कामपरिळाह अंतर्मनातून पूर्णपणे नष्ट झालेला नसतो, शांत झालेला नसतो; असे ते श्रमण-ब्राह्मण जर तीव्र प्रयत्नांमुळे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात. आणि जर ते श्रमण-ब्राह्मण तीव्र प्रयत्नांमुळे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थच ठरतात. राजकुमारा, ही दुसरी आश्चर्यकारक उपमा मला स्फुरली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती.” 331. ‘‘Aparāpi kho maṃ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, rājakumāra, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, tañca pana ārakā udakā thale nikkhitta’’nti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ suppahīno hoti suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā [Pg.285] vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Imā kho maṃ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā. ३३१. “हे राजकुमार, माझ्या मनात पूर्वी कधीही न ऐकलेली, एक अत्यंत आश्चर्यकारक तिसरी उपमा स्फुरली. जसे की, हे राजकुमार, पाण्याचा अंश नसलेले, सुकलेले लाकूड पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले असावे. त्यानंतर एखादा माणूस उत्तरारणी घेऊन तिथे येईल आणि विचार करेल – ‘मी अग्नी निर्माण करीन, तेज प्रकट करीन.’ हे राजकुमार, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेल्या त्या सुकलेल्या, पाण्याचा अंश नसलेल्या लाकडावर उत्तरारणी घासून अग्नी निर्माण करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?” “होय, भन्ते.” “ते कशामुळे?” “कारण, भन्ते, ते लाकूड सुकलेले आणि पाण्याचा अंश नसलेले आहे, आणि ते पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले आहे.” “त्याचप्रमाणे, हे राजकुमार, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून दूर राहतात, आणि त्यांच्यातील कामभोगांविषयीची कामेच्छा (कामच्छंद), कामस्नेह (आसक्ती), काममूर्च्छा (भ्रम), कामपिपासा (तृष्णा) आणि कामपरिळाह (दाह) हा त्यांच्या अंतर्मनातून पूर्णपणे नष्ट झालेला असतो, शांत झालेला असतो. जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे निर्माण होणाऱ्या तीव्र, कटू, अत्यंत वेदनादायक आणि दुःखद वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास पात्र ठरतात. आणि जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे निर्माण होणाऱ्या अशा तीव्र, कटू, अत्यंत वेदनादायक आणि दुःखद वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास पात्र ठरतात. हे राजकुमार, माझ्या मनात पूर्वी कधीही न ऐकलेली, ही अत्यंत आश्चर्यकारक तिसरी उपमा स्फुरली. हे राजकुमार, माझ्या मनात पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या या तीन अत्यंत आश्चर्यकारक उपमा स्फुरल्या.” 332. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇheyyaṃ abhinippīḷeyyaṃ abhisantāpeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhāmi abhinippīḷemi abhisantāpemi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso dubbalataraṃ purisaṃ sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya; evameva kho me, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. ३३२. “हे राजकुमार, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘का नको मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला स्पर्श करून, चित्ताने चित्ताचे दमन करावे, त्याला पिडा द्यावी आणि तापवावे?’ त्यानंतर, हे राजकुमार, मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला स्पर्श करून, चित्ताने चित्ताचे दमन करू लागलो, त्याला पिडा देऊ लागलो आणि तापवू लागलो. हे राजकुमार, जेव्हा मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला स्पर्श करून, चित्ताने चित्ताचे दमन करत होतो, त्याला पिडा देत होतो आणि तापवत होतो, तेव्हा माझ्या काखेतून घामाच्या धारा वाहू लागल्या. जसे की, हे राजकुमार, एखाद्या बलवान माणसाने एखाद्या दुर्बल माणसाला डोक्याने किंवा खांद्याने पकडून दाबून टाकावे, त्याला पिडा द्यावी आणि तापवावे; त्याचप्रमाणे, हे राजकुमार, जेव्हा मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला स्पर्श करून, चित्ताने चित्ताचे दमन करत होतो, त्याला पिडा देत होतो आणि तापवत होतो, तेव्हा माझ्या काखेतून घामाच्या धारा वाहू लागल्या. हे राजकुमार, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ होता, अजिबात खचलेला नव्हता; माझी स्मृती जागृत होती, अजिबात विसरलेली नव्हती; परंतु, त्या अत्यंत कठीण आणि दुःखदायक तपश्चर्येमुळे, सततच्या कठोर प्रयत्नांनी पीडित झालेले माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते.” 333. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo hoti, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā [Pg.286] sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. ३३३. “हे राजकुमार, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘का नको मी श्वासोच्छ्वास विरहित (अप्राणक) ध्यानाचा अभ्यास करावा?’ त्यानंतर, हे राजकुमार, मी तोंड आणि नाकातून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड आणि नाकातून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा माझ्या कानांच्या छिद्रांतून बाहेर पडणाऱ्या हवेचा अत्यंत तीव्र आवाज येऊ लागला. ज्याप्रमाणे लोहाराचा भाता फुंकताना अत्यंत तीव्र आवाज येतो, त्याचप्रमाणे, हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड आणि नाकातून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा माझ्या कानांच्या छिद्रांतून बाहेर पडणाऱ्या हवेचा अत्यंत तीव्र आवाज येऊ लागला. हे राजकुमार, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ होता, अजिबात खचलेला नव्हता; माझी स्मृती जागृत होती, अजिबात विसरलेली नव्हती; परंतु, त्या अत्यंत कठीण आणि दुःखदायक तपश्चर्येमुळे, सततच्या कठोर प्रयत्नांनी पीडित झालेले माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते.” ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. “हे राजकुमार, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘का नको मी श्वासोच्छ्वास विरहित (अप्राणक) ध्यानाचा अभ्यास करावा?’ त्यानंतर, हे राजकुमार, मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा अत्यंत तीव्र वायू माझ्या मस्तकावर आघात करू लागला. जसे की, हे राजकुमार, एखाद्या बलवान माणसाने धारदार शस्त्राने मस्तकावर प्रहार करावा, त्याचप्रमाणे, हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा अत्यंत तीव्र वायू माझ्या मस्तकावर आघात करू लागला. हे राजकुमार, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ होता, अजिबात खचलेला नव्हता; माझी स्मृती जागृत होती, अजिबात विसरलेली नव्हती; परंतु, त्या अत्यंत कठीण आणि दुःखदायक तपश्चर्येमुळे, सततच्या कठोर प्रयत्नांनी पीडित झालेले माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते.” ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. “हे राजकुमार, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘का नको मी श्वासोच्छ्वास विरहित (अप्राणक) ध्यानाचा अभ्यास करावा?’ त्यानंतर, हे राजकुमार, मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा माझ्या डोक्यात अत्यंत तीव्र वेदना होऊ लागल्या. जसे की, हे राजकुमार, एखाद्या बलवान माणसाने मजबूत चामड्याच्या पट्ट्याने डोके घट्ट बांधावे, त्याचप्रमाणे, हे राजकुमार, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कानांतून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला, तेव्हा माझ्या डोक्यात अत्यंत तीव्र वेदना होऊ लागल्या. हे राजकुमार, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ होता, अजिबात खचलेला नव्हता; माझी स्मृती जागृत होती, अजिबात विसरलेली नव्हती; परंतु, त्या अत्यंत कठीण आणि दुःखदायक तपश्चर्येमुळे, सततच्या कठोर प्रयत्नांनी पीडित झालेले माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते.” ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Seyyathāpi, rājakumāra, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā, vātā kucchiṃ parikantanti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी श्वासोच्छ्वास नसलेल्या (अप्राणक) ध्यानाचाच अभ्यास करावा का?' राजकुमारा, तेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. राजकुमारा, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखला, तेव्हा अत्यंत तीव्र वायू माझ्या पोटात कापू लागला. राजकुमारा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कसाई किंवा त्याचा शिकाऊ साहाय्यक धारदार सुरीने गाईचे पोट कापतो, त्याचप्रमाणे राजकुमारा, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखला, तेव्हा अत्यंत तीव्र वायू माझ्या पोटात कापू लागला. राजकुमारा, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ आणि न डगमगणारा होता, माझी स्मृती जागृत आणि अखंड होती; परंतु त्या अत्यंत कठीण तपश्चर्येमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते, कारण मी त्या दुःखद तपश्चर्येने पीडित होतो. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu [Pg.287] adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Seyyathāpi, rājakumāra, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी श्वासोच्छ्वास नसलेल्या (अप्राणक) ध्यानाचाच अभ्यास करावा का?' राजकुमारा, तेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. राजकुमारा, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखला, तेव्हा माझ्या शरीरात अत्यंत तीव्र जळजळ (दाह) होऊ लागली. राजकुमारा, ज्याप्रमाणे दोन बलवान पुरुष एखाद्या दुर्बल पुरुषाला वेगवेगळ्या हातांनी पकडून धगधगत्या कोळशाच्या खड्ड्यावर भाजतात किंवा चहूबाजूंनी शेकतात, त्याचप्रमाणे राजकुमारा, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांमधून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखला, तेव्हा माझ्या शरीरात अत्यंत तीव्र जळजळ (दाह) होऊ लागली. राजकुमारा, माझा वीर्य (प्रयत्न) दृढ आणि न डगमगणारा होता, माझी स्मृती जागृत आणि अखंड होती; परंतु त्या अत्यंत कठीण तपश्चर्येमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते, कारण मी त्या दुःखद तपश्चर्येने पीडित होतो. ‘‘Apissu maṃ, rājakumāra, devatā disvā evamāhaṃsu – ‘kālaṅkato samaṇo gotamo’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, api ca kālaṅkarotī’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, nāpi kālaṅkaroti. Arahaṃ samaṇo gotamo. Vihārotveva so arahato evarūpo hotī’ti. राजकुमारा, मला पाहून काही देवता असे म्हणाल्या – 'श्रमण गौतम मरण पावले आहेत.' काही देवता म्हणाल्या – 'श्रमण गौतम मरण पावलेले नाहीत, परंतु ते मरणाच्या दारात आहेत (मरणोन्मुख आहेत).' तर काही देवता म्हणाल्या – 'श्रमण गौतम मरण पावलेले नाहीत आणि ते मरणाच्या दारातही नाहीत. श्रमण गौतम हे अर्हत झाले आहेत. अर्हतांचे विहार करणे (राहणे) असेच असते.' 334. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyya’nti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā [Pg.288] etadavocuṃ – ‘mā kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji. Sace kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṃ dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāressāma, tāya tvaṃ yāpessasī’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṃ paṭijāneyyaṃ. Imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāreyyuṃ, tāya cāhaṃ yāpeyyaṃ, taṃ mamassa musā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, tā devatā paccācikkhāmi. ‘Hala’nti vadāmi. ३३४. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी पूर्णपणे अन्नत्याग करून साधना करावी का?' राजकुमारा, तेव्हा काही देवता माझ्याकडे आल्या आणि म्हणाल्या – 'हे पूजनीय, आपण पूर्णपणे अन्नत्याग करू नका. जर आपण पूर्णपणे अन्नत्याग केलात, तर आम्ही आपल्या रोमछिद्रांमधून दिव्य ओज (देवतांचे अन्न) शरीरात प्रवेश करवू, ज्याच्या आधारे आपण जिवंत राहू शकाल.' राजकुमारा, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला – 'जर मी पूर्णपणे उपवास करत असल्याचा दावा केला आणि या देवता माझ्या रोमछिद्रांमधून दिव्य ओज शरीरात प्रवेश करवत राहिल्या, आणि मी त्यावरच जिवंत राहिलो, तर तो माझा खोटेपणा (असत्य) ठरेल.' राजकुमारा, म्हणून मी त्या देवतांना नकार दिला आणि म्हणालो – 'नको, याची आवश्यकता नाही.' ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsa’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāresiṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsaṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhārayato pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsaṃ, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho [Pg.289] ahaṃ, rājakumāra, ‘udaracchaviṃ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmī’ti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi. Yāvassu me, rājakumāra, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, rājakumāra, ‘vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, rājakumāra, imameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya. Apissu maṃ, rājakumāra, manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kāḷo samaṇo gotamo’ti, ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti. Yāvassu me, rājakumāra, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी अगदी थोडे थोडे अन्न ग्रहण करावे का? जसे की मुगाचे कढण, कुळथाचे कढण, मटारचे कढण किंवा हरभऱ्याचे कढण ओंजळभर घ्यावे.' राजकुमारा, त्यानुसार मी अगदी थोडे थोडे अन्न ग्रहण करू लागलो; जसे की मुगाचे कढण, कुळथाचे कढण, मटारचे कढण किंवा हरभऱ्याचे कढण ओंजळभर घेऊ लागलो. राजकुमारा, जेव्हा मी इतके थोडे अन्न ग्रहण करत होतो, तेव्हा माझे शरीर अत्यंत कृश झाले. त्या अल्प आहारामुळे माझे अवयव ऐंशी वर्षांच्या बांबूच्या पेरांसारखे किंवा काळ्या बांबूच्या पेरांसारखे दिसू लागले. त्या अल्प आहारामुळे माझे नितंब उंटाच्या पावलाच्या ठशासारखे झाले. त्या अल्प आहारामुळे माझा पाठीचा कणा मण्यांच्या माळेसारखा उंचसखल दिसू लागला. त्या अल्प आहारामुळे माझ्या बरगड्या, एखाद्या जुन्या मोडकळीस आलेल्या छपराच्या वाशांप्रमाणे विस्कळीत आणि वर-खाली झालेल्या दिसू लागल्या. त्या अल्प आहारामुळे, खोल विहिरीतील पाण्याचे प्रतिबिंब जसे खोलवर गेलेले दिसते, तसेच माझ्या डोळ्यांच्या खोबणीत माझे डोळे खोलवर गेलेले दिसू लागले. त्या अल्प आहारामुळे, ज्याप्रमाणे कोवळा कडू भोपळा उन्हात आणि वाऱ्यात सुकवून आकसून जातो, त्याचप्रमाणे माझ्या डोक्याची त्वचा आकसून आणि सुकवून गेली. राजकुमारा, जेव्हा मी 'पोटाच्या त्वचेला स्पर्श करावा' असा विचार करून हात लावत असे, तेव्हा माझ्या हाती पाठीचा कणाच लागत असे; आणि जेव्हा मी 'पाठीच्या कण्याला स्पर्श करावा' असा विचार करत असे, तेव्हा माझ्या हाती पोटाची त्वचाच लागत असे. राजकुमारा, त्या अल्प आहारामुळे माझी पोटाची त्वचा पाठीच्या कण्याला चिकटून गेली होती. राजकुमारा, त्या अल्प आहारामुळे जेव्हा मी 'मल-मूत्र विसर्जन करावे' या विचाराने जात असे, तेव्हा मी तिथेच पालथा कोसळत असे. राजकुमारा, त्या अल्प आहारामुळे जेव्हा मी शरीराला थोडा आराम देण्यासाठी हाताने माझे अवयव कुरवाळत असे, तेव्हा मुळे कुजलेल्या केसांप्रमाणे माझ्या शरीरावरील केस गळून पडत असत. राजकुमारा, मला पाहून लोक म्हणत – 'श्रमण गौतम काळे पडले आहेत.' काही लोक म्हणत – 'श्रमण गौतम काळे पडलेले नाहीत, तर ते सावळ्या रंगाचे झाले आहेत.' तर काही लोक म्हणत – 'श्रमण गौतम काळेही नाहीत आणि सावळेही नाहीत, तर त्यांच्या त्वचेचा रंग माशाच्या पाठीसारखा (किंवा तांबूस-तपकिरी) झाला आहे.' राजकुमारा, पूर्वी माझा जो वर्ण अत्यंत स्वच्छ, उजळ आणि तेजस्वी होता, तो त्या अल्प आहारामुळे पूर्णपणे नष्ट झाला होता. 335. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayiṃsu, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘abhijānāmi kho panāhaṃ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā; siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, satānusāri viññāṇaṃ ahosi – ‘eseva maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi [Pg.290] dhammehī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti. ३३५. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'भूतकाळात ज्या काही श्रमण किंवा ब्राह्मणांनी स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे निर्माण झालेल्या तीव्र, कटू, अत्यंत वेदनादायक आणि दुःखद संवेदना अनुभवल्या असतील, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत, हीच त्यांची पराकाष्ठा होती. भविष्यातही जे श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे निर्माण झालेल्या तीव्र, कटू, अत्यंत वेदनादायक आणि दुःखद संवेदना अनुभवतील, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत, हीच त्यांची पराकाष्ठा असेल. आणि वर्तमानातही जे श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे निर्माण झालेल्या तीव्र, कटू, अत्यंत वेदनादायक आणि दुःखद संवेदना अनुभवत आहेत, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत, हीच त्यांची पराकाष्ठा आहे. परंतु, मी या अत्यंत कठोर आणि दुष्कर तपश्चर्येने मानवी क्षमतेपलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन प्राप्त करू शकलो नाही. मग बोधी (सत्य प्राप्ती) साठी दुसरा काही मार्ग असू शकेल का?' राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मला आठवते की, माझे पिता शाक्य राजा यांच्या शेतातील कामाच्या वेळी, जांभळाच्या झाडाच्या थंड सावलीत बसून, मी कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे पहिले ध्यान (प्रथम ध्यान) प्राप्त करून विहरत होतो. हाच बोधीचा मार्ग असू शकेल का?' राजकुमारा, त्यानंतर माझ्या स्मृतीला अनुसरून मला असे ज्ञान झाले – 'हाच बोधीचा मार्ग आहे.' राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी त्या सुखाला का बरे घाबरावे, जे सुख कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून प्राप्त होते?' राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी त्या सुखाला मुळीच घाबरत नाही, जे सुख कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून प्राप्त होते.' ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho taṃ sukaraṃ sukhaṃ adhigantuṃ evaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyena. Yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ odanakummāsa’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ. Tena kho pana maṃ, rājakumāra, samayena pañcavaggiyā bhikkhū paccupaṭṭhitā honti – ‘yaṃ kho samaṇo gotamo dhammaṃ adhigamissati taṃ no ārocessatī’ti. Yato kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ, atha me te pañcavaggiyā bhikkhū nibbijja pakkamiṃsu – ‘bāhulliko samaṇo gotamo padhānavibbhanto, āvatto bāhullāyā’ti. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'अशा प्रकारे अत्यंत कृश झालेल्या शरीराने ते सुख प्राप्त करणे सोपे नाही. त्यामुळे मी भात आणि सातूच्या पिठाचा बनवलेला स्थूल आहार ग्रहण केला तर बरे होईल.' राजकुमारा, मग मी भात आणि सातूच्या पिठाचा बनवलेला स्थूल आहार ग्रहण केला. राजकुमारा, त्या वेळी पंचवर्गीय भिक्खू माझी सेवा करत होते, या विचाराने की – 'श्रमण गौतम जो धर्म प्राप्त करतील, तो आम्हाला सांगतील.' राजकुमारा, जेव्हा मी भात आणि सातूच्या पिठाचा बनवलेला स्थूल आहार ग्रहण केला, तेव्हा ते पंचवर्गीय भिक्खू निराश होऊन मला सोडून निघून गेले – 'श्रमण गौतम विलासी बनले आहेत, त्यांनी साधना सोडून दिली आहे आणि ते विलासी जीवनाकडे वळले आहेत' असा विचार करून. 336. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretvā balaṃ gahetvā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. ३३६. राजकुमारा, मग मी तो स्थूल आहार ग्रहण करून आणि शक्ती मिळवून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... (पे)... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरत राहिलो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून विहरत राहिलो. जेव्हा माझे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले झाले, तेव्हा मी पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) चित्त वळवले. मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू लागलो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... (पे)... अशा प्रकारे सविस्तर माहिती आणि वैशिष्ट्यांसह मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण केले. राजकुमारा, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात मला ही पहिली विद्या प्राप्त झाली, अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला – जसे की एका अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी साधकाच्या बाबतीत घडते. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi [Pg.291] …pe… ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. जेव्हा माझे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले झाले, तेव्हा मी प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) ज्ञानासाठी चित्त वळवले. मी मानवी दृष्टीपलीकडच्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहिले; हीन, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले आणि दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहिले आणि ते आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करत असल्याचे जाणले... (पे)... राजकुमारा, रात्रीच्या मध्यम प्रहरात मला ही दुसरी विद्या प्राप्त झाली, अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला – जसे की एका अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी साधकाच्या बाबतीत घडते. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ…pe… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. जेव्हा माझे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले झाले, तेव्हा मी आसवांच्या (चित्तातील मळांच्या) क्षयाच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवले. मी 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणले... (पे)... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणले; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणले... (पे)... 'ही आसव निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणले. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या माझे चित्त कामासवापासून मुक्त झाले, भवासवापासून मुक्त झाले आणि अविद्यासवापासून मुक्त झाले. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान झाले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे मी जाणले. राजकुमारा, रात्रीच्या अंतिम प्रहरात मला ही तिसरी विद्या प्राप्त झाली, अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला – जसे की एका अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी साधकाच्या बाबतीत घडते. 337. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ – idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ – yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. Apissu maṃ, rājakumāra, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – ३३७. राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी प्राप्त केलेला हा धर्म अत्यंत गंभीर, पाहण्यास कठीण, समजण्यास कठीण, शांत, उत्कृष्ट, केवळ तर्काने न समजणारा, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच समजणारा असा आहे. परंतु ही प्रजा कामभोगांमध्ये रमणारी, कामभोगांमध्ये मग्न असणारी आणि कामभोगांमध्येच आनंद मानणारी आहे. कामभोगांमध्ये रमणाऱ्या, मग्न असणाऱ्या आणि आनंद मानणाऱ्या या प्रजेसाठी हे तत्त्व समजणे अत्यंत कठीण आहे, जे म्हणजे – इदप्पच्चयता-पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद). तसेच हे तत्त्व समजणेही अत्यंत कठीण आहे, जे म्हणजे – सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण. जर मी या धर्माचा उपदेश केला आणि इतरांना तो समजला नाही, तर तो केवळ माझा थकवा आणि माझा त्रास ठरेल.' राजकुमारा, याशिवाय माझ्या मनात पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या अशा अत्यंत आश्चर्यकारक गाथा स्फुरल्या – ‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. ‘मी अत्यंत कष्टाने प्राप्त केलेला हा धर्म आता प्रकट करणे योग्य नाही; कारण राग (आसक्ती) आणि द्वेषाने ग्रासलेल्या लोकांना हा धर्म सहजपणे समजणार नाही.’ ‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ ti. अविद्येच्या अंधकार समूहाने वेढलेले आणि रागाने आसक्त झालेले लोक या संसाराच्या प्रवाहाविरुद्ध जाणाऱ्या, सूक्ष्म, गंभीर, दुर्बोध आणि अतिसूक्ष्म अशा धर्माला पाहू शकणार नाहीत. ‘‘Itiha [Pg.292] me, rājakumāra, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ namati no dhammadesanāya. हे राजकुमारा, अशा प्रकारे विचार करत असताना माझे चित्त धम्म उपदेश करण्याकडे न वळता, उदासीन राहण्याकडेच वळत होते. 338. ‘‘Atha kho, rājakumāra, brahmuno sahampatissa mama cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata, bho, loko; vinassati vata, bho, loko. Yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati no dhammadesanāyā’ti. Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ. Santi sattā apparajakkhajātikā assavanatāya dhammassa parihāyanti; bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Idamavoca, rājakumāra, brahmā sahampati; idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca – ३३८. तेव्हा, हे राजकुमारा, ब्रह्मा सहम्पतीने माझ्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून विचार केला—'अरेरे, हा संसार नष्ट होणार! अरेरे, हा संसार पूर्णपणे नष्ट होणार! कारण पूजनीय, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचे चित्त धम्म उपदेश करण्याकडे न वळता उदासीन राहण्याकडे वळत आहे.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, जसा एखादा बलवान मनुष्य आपली दुमडलेली बाहू पसरवतो किंवा पसरवलेली बाहू दुमडतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मा सहम्पती ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून माझ्यासमोर प्रकट झाले. त्यानंतर, हे राजकुमारा, ब्रह्मा सहम्पतीने आपले उपरणे एका खांद्यावर करून, मी जेथे होतो त्या दिशेने हात जोडून मला असे म्हटले—'भंते, भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा, सुगतांनी धम्माचा उपदेश करावा. जगात असेही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांत क्लेशांची धूळ फार कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे. ते धम्म समजून घेणारे बनतील.' हे राजकुमारा, ब्रह्मा सहम्पतीने हे म्हटले. हे बोलून त्यांनी पुढे असेही म्हटले— ‘Pāturahosi magadhesu pubbe,Dhammo asuddho samalehi cintito; Apāpuretaṃ amatassa dvāraṃ,Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ. 'पूर्वी मगध देशात मलयुक्त अशा पंथप्रमुखांनी कल्पिलेला अशुद्ध धम्म प्रकट झाला होता. आपण त्या अमृताचे (निर्वाणाचे) द्वार उघडावे. त्या निर्मळ (बुद्धांनी) उत्तम प्रकारे जाणलेला धम्म लोकांना ऐकू द्या.' ‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,Yathāpi passe janataṃ samantato; Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,Pāsādamāruyha samantacakkhu. 'ज्याप्रमाणे पर्वताच्या खडकाळ शिखरावर उभा असलेला मनुष्य सभोवतालच्या सर्व लोकांना पाहू शकतो, त्याचप्रमाणे हे सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान), हे समंतचक्षु (सर्व बाजूंनी पाहणारे बुद्ध), आपण धम्ममयी प्रासादावर आरूढ व्हावे.' ‘Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ; Uṭṭhehi vīra, vijitasaṅgāma,Satthavāha aṇaṇa, vicara loke; Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’ti. 'स्वतः शोकमुक्त होऊन, जन्म आणि जरेने पीडित असलेल्या आणि शोकात बुडालेल्या या लोकसमूहाकडे पाहावे. हे वीर, संग्राम जिंकणाऱ्या, सार्थवाह (मार्गदर्शक), ऋणमुक्त भगवंता, उठा आणि जगात विचरण करा. भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा, धम्म समजून घेणारे लोक नक्कीच मिळतील.' 339. ‘‘Atha [Pg.293] khvāhaṃ, rājakumāra, brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, rājakumāra, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena, evameva kho ahaṃ, rājakumāra, buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasaṃ satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, brahmānaṃ sahampatiṃ gāthāya paccabhāsiṃ – ३३९. त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी ब्रह्माची ती प्रार्थना जाणून आणि प्राण्यांविषयीच्या करुणेपोटी बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहिले. हे राजकुमारा, बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहत असताना मला असे प्राणी दिसले ज्यांच्या डोळ्यांत क्लेशांची धूळ कमी आहे, काहींच्या डोळ्यांत धूळ जास्त आहे; काही तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले, काही मंद इंद्रिये असलेले; काही चांगल्या स्वभावाचे, काही वाईट स्वभावाचे; काही सहज शिकू शकणारे, काही कठीणतेने शिकू शकणारे; आणि काही परलोकातील दोषांना भय मानून राहणारे, तर काही परलोकातील दोषांना भय न मानणारे. ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावात काही कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याबाहेर न येता पाण्याच्या आतच बुडून राहून विकसित होतात; काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या पातळीवर येऊन राहतात; तर काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याबाहेर वर येऊन उभी राहतात आणि त्यांना पाण्याचा स्पर्श होत नाही. त्याचप्रमाणे, हे राजकुमारा, मी बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहत असताना मला असे प्राणी दिसले ज्यांच्या डोळ्यांत क्लेशांची धूळ कमी आहे, काहींच्या डोळ्यांत धूळ जास्त आहे; काही तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले, काही मंद इंद्रिये असलेले; काही चांगल्या स्वभावाचे, काही वाईट स्वभावाचे; काही सहज शिकू शकणारे, काही कठीणतेने शिकू शकणारे; आणि काही परलोकातील दोषांना भय मानून राहणारे, तर काही परलोकातील दोषांना भय न मानणारे. त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी ब्रह्मा सहम्पतीला गाथेने उत्तर दिले— ‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’ti. 'हे ब्रह्मा, जे ऐकण्यास उत्सुक आहेत त्यांच्यासाठी अमृताचे (निर्वाणाचे) द्वार उघडले गेले आहे, त्यांनी आपली श्रद्धा प्रकट करावी. मानवांमध्ये क्लेश निर्माण होईल या भीतीने मी यापूर्वी माझ्याद्वारे जाणलेल्या या उत्तम धम्माचा उपदेश केला नव्हता.' 340. ‘‘Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’ti maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. ३४०. त्यानंतर, हे राजकुमारा, 'भगवंतांनी मला धम्म उपदेशासाठी अनुमती दिली आहे' असे समजून ब्रह्मा सहम्पतीने मला अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते तेथेच अंतर्धान पावले. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ayaṃ kho āḷāro kālāmo paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ āḷārassa kālāmassa [Pg.294] paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; so imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘sattāhakālaṅkato, bhante, āḷāro kālāmo’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘mahājāniyo kho āḷāro kālāmo. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ayaṃ kho udako rāmaputto paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ udakassa rāmaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; so imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘abhidosakālaṅkato, bhante, udako rāmaputto’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘abhidosakālaṅkato udako rāmaputto’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘mahājāniyo kho udako rāmaputto. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti. त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला—'मी सर्वात आधी कोणाला धम्माचा उपदेश करावा? कोण हा धम्म लवकर समजून घेऊ शकेल?' त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला—'हा आळार कालाम पंडित, चतुर, बुद्धिमान आहे आणि बऱ्याच काळापासून त्याच्या डोळ्यांत क्लेशांची धूळ खूप कमी आहे. मी सर्वात आधी आळार कालामाला धम्माचा उपदेश केला तर किती बरे होईल! तो हा धम्म लवकरच समजून घेईल.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, एका देवतेने माझ्याकडे येऊन मला सांगितले—'भंते, आळार कालामाचा मृत्यू होऊन सात दिवस झाले आहेत.' आणि मलाही ज्ञान आणि दर्शन प्राप्त झाले की—'आळार कालामाचा मृत्यू होऊन सात दिवस झाले आहेत.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला—'आळार कालामाचे मोठे नुकसान झाले आहे. जर त्याने हा धम्म ऐकला असता, तर तो तो लवकरच समजून शकला असता.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात पुन्हा असा विचार आला—'मी सर्वात आधी कोणाला धम्माचा उपदेश करावा? कोण हा धम्म लवकर समजून घेऊ शकेल?' त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला—'हा रामपुत्र उदक पंडित, चतुर, बुद्धिमान आहे आणि बऱ्याच काळापासून त्याच्या डोळ्यांत क्लेशांची धूळ खूप कमी आहे. मी सर्वात आधी रामपुत्र उदकाला धम्माचा उपदेश केला तर किती बरे होईल! तो हा धम्म लवकरच समजून घेईल.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, एका देवतेने माझ्याकडे येऊन मला सांगितले—'भंते, रामपुत्र उदकाचा काल रात्री मृत्यू झाला आहे.' आणि मलाही ज्ञान आणि दर्शन प्राप्त झाले की—'रामपुत्र उदकाचा काल रात्री मृत्यू झाला आहे.' त्यानंतर, हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला—'रामपुत्र उदकाचे मोठे नुकसान झाले आहे. जर त्याने हा धम्म ऐकला असता, तर तो तो लवकरच समजून शकला असता.' 341. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘bahukārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu. Yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kahaṃ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantī’ti. Addasaṃ khvāhaṃ, rājakumāra, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena pañcavaggiye bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharante isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, uruvelāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena bārāṇasī tena cārikaṃ pakkamiṃ. ३४१. हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी सर्वात आधी कोणाला धम्माचा उपदेश करावा? कोण हा धम्म वेगाने समजून घेऊ शकेल?' हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'पंचवर्गीय भिक्खू माझ्यासाठी अत्यंत उपकारी आहेत, ज्यांनी मी ध्यान-साधनेत मग्न असताना माझी सेवा केली होती. मी सर्वात आधी पंचवर्गीय भिक्खूंनाच धम्माचा उपदेश करावा हे योग्य होईल.' हे राजकुमारा, माझ्या मनात असा विचार आला – 'सध्या पंचवर्गीय भिक्खू कोठे विहार करत आहेत?' हे राजकुमारा, मी मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी पंचवर्गीय भिक्खूंना बाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदाय (हरिणवन) मध्ये विहार करताना पाहिले. त्यानंतर, हे राजकुमारा, मी उरुवेला येथे इच्छेनुसार विहार करून, बाराणसीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघालो। ‘‘Addasā kho maṃ, rājakumāra, upako ājīvako antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ addhānamaggappaṭipannaṃ. Disvāna maṃ etadavoca – ‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito? Ko vā te satthā? Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’ti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, upakaṃ ājīvakaṃ gāthāhi ajjhabhāsiṃ – हे राजकुमारा, गया आणि बोधिवृक्ष यांच्या दरम्यानच्या महामार्गावरून जात असताना, उपक नावाच्या आजीवकाने मला पाहिले. मला पाहून तो म्हणाला – 'हे आवुसो (मित्रा), तुझी इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत, तुझा वर्ण शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. हे आवुसो, तू कोणाच्या उद्देशाने प्रव्रजित झाला आहेस? तुझा शास्ता (गुरू) कोण आहे? किंवा तू कोणाच्या धम्माचे अनुसरण करतोस?' असे विचारले असता, हे राजकुमारा, मी उपक आजीवकाला गाथांद्वारे असे उत्तर दिले – ‘Sabbābhibhū [Pg.295] sabbavidūhamasmi,Sabbesu dhammesu anūpalitto; Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto,Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. मी सर्व काही जिंकणारा (सर्वाभिभू) आणि सर्व काही जाणणारा (सर्वविदू) आहे. सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) मी अलिप्त आहे. मी सर्व काही त्यागले आहे आणि तृष्णेचा क्षय झाल्यामुळे (निर्वाण प्राप्त करून) मुक्त झालो आहे. स्वतःच परम ज्ञान (अभिज्ञा) प्राप्त केल्यावर, मी कोणाला माझा गुरू म्हणावे? ‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati; Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo. माझा कोणीही आचार्य (गुरू) नाही, माझ्यासारखा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही. देवलोकासह या संपूर्ण जगात माझ्या तोडीचा कोणीही नाही। ‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. कारण मीच या जगात अर्हत आहे, मीच सर्वश्रेष्ठ शास्ता (गुरू) आहे. मी एकटाच सम्यक्संबुद्ध आहे, मी शांत (शीतीभूत) आणि निवृत्त (निर्वाण प्राप्त) झालो आहे। ‘Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, gacchāmi kāsinaṃ puraṃ; Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’nti. धम्मचक्काचे प्रवर्तन करण्यासाठी मी कासींच्या नगराकडे (बाराणसीकडे) जात आहे. या अंधकारमय (अज्ञानी) जगात मी अमृताचा (धम्माचा) नगारा वाजवीन। ‘Yathā kho tvaṃ, āvuso, paṭijānāsi arahasi anantajino’ti. हे आवुसो, तू जसा दावा करतोस, त्यावरून तू 'अनंतजिन' (अनंत विजयी) असण्यास पात्र आहेस। ‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ; Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhamupaka jino’ti. हे उपक, ज्यांनी आसवांचा (विकारांचा) क्षय केला आहे, ते माझ्यासारखेच 'जिन' (विजयी) असतात. मी सर्व पापी अकुशल धर्मांवर (विचारांवर) विजय मिळवला आहे, म्हणूनच मी 'जिन' आहे। ‘‘Evaṃ vutte, rājakumāra, upako ājīvako ‘hupeyyapāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkāmi. हे राजकुमारा, असे म्हटले असता, उपक आजीवकाने 'हे आवुसो, कदाचित असेच असेल' असे म्हणून डोके हलवले आणि दुसरा मार्ग धरून तो निघून गेला। 342. ‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, anupubbena cārikaṃ caramāno yena bārāṇasī isipatanaṃ migadāyo yena pañcavaggiyā bhikkhū tenupasaṅkamiṃ. Addasaṃsu kho maṃ, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū dūratova āgacchantaṃ. Disvāna aññamaññaṃ saṇṭhapesuṃ – ‘ayaṃ kho, āvuso, samaṇo gotamo āgacchati bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya. So neva abhivādetabbo, na paccuṭṭhātabbo, nāssa pattacīvaraṃ paṭiggahetabbaṃ; api ca kho āsanaṃ ṭhapetabbaṃ – sace so ākaṅkhissati nisīdissatī’ti. Yathā yathā kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū upasaṅkamiṃ, tathā tathā pañcavaggiyā bhikkhū nāsakkhiṃsu sakāya katikāya saṇṭhātuṃ. Appekacce maṃ paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahesuṃ. Appekacce āsanaṃ paññapesuṃ. Appekacce pādodakaṃ upaṭṭhapesuṃ. Api ca kho maṃ nāmena ca āvusovādena [Pg.296] ca samudācaranti. Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘mā, bhikkhave, tathāgataṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaratha ; arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Evaṃ vutte, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Dutiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Dutiyampi kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti[Pg.297]. Tatiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘abhijānātha me no tumhe, bhikkhave, ito pubbe evarūpaṃ pabhāvitameta’nti ? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. ३४२. “त्यानंतर, राजकुमारा, मी अनुक्रमाने चारिका (भ्रमण) करत जेथे वाराणसीतील इसिपतन मिगदाय (ऋषिपतन मृगदाय) होते आणि जेथे पंचवर्गीय भिक्खू होते, तेथे पोहोचलो. राजकुमारा, पंचवर्गीय भिक्खूंनी मला दुरूनच येत असताना पाहिले. पाहून त्यांनी आपापसात असा करार केला – ‘मित्रांनो, हा श्रमण गौतम येत आहे, जो विलासी बनला आहे, साधनेपासून भ्रष्ट झाला आहे आणि विलासी जीवनाकडे परतला आहे. त्याला वंदन करू नये, त्याच्या स्वागतासाठी उभे राहू नये, त्याचे पात्र व चीवर स्वीकारू नये; परंतु त्याच्यासाठी आसन ठेवावे – जर त्याची इच्छा असेल तर तो बसेल.’ राजकुमारा, जसजसा मी त्या पंचवर्गीय भिक्खूंच्या जवळ गेलो, तसतसे ते पंचवर्गीय भिक्खू आपल्या करारावर ठाम राहू शकले नाहीत. काहींनी सामोरे येऊन माझे पात्र व चीवर स्वीकारले. काहींनी आसन मांडले. काहींनी पाय धुण्यासाठी पाणी आणून ठेवले. तरीही ते मला नावाने आणि ‘आवुसो’ (मित्रा) असे म्हणून संबोधित होते. असे म्हटल्यावर, राजकुमारा, मी त्या पंचवर्गीय भिक्खूंना असे म्हणालो – ‘भिक्खूंनो, तथागतांना नावाने किंवा ‘आवुसो’ म्हणून संबोधित करू नका. भिक्खूंनो, तथागत हे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत. भिक्खूंनो, कान देऊन ऐका. अमृताची (निर्वाणाची) प्राप्ती झाली आहे. मी उपदेश करतो, मी धम्माची देशना करतो. माझ्या उपदेशानुसार आचरण केल्यास, ज्या उद्देशासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय तुम्ही लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहराल.’ असे म्हटल्यावर, राजकुमारा, पंचवर्गीय भिक्खू मला म्हणाले – ‘आवुसो गौतम, त्या आचरणाने, त्या प्रतिपदेने आणि त्या दुष्कर तपश्चर्येने देखील तुम्हाला मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष प्राप्त झाले नाही; मग आता विलासी बनलेले, साधनेपासून भ्रष्ट झालेले आणि विलासी जीवनाकडे परतलेले तुम्ही मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष कसे काय प्राप्त कराल?’ असे म्हटल्यावर, राजकुमारा, मी पंचवर्गीय भिक्खूंना म्हणालो – ‘भिक्खूंनो, तथागत विलासी बनलेले नाहीत, साधनेपासून भ्रष्ट झालेले नाहीत आणि विलासी जीवनाकडे परतलेले नाहीत. भिक्खूंनो, तथागत हे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत. भिक्खूंनो, कान देऊन ऐका. अमृताची प्राप्ती झाली आहे. मी उपदेश करतो, मी धम्माची देशना करतो. माझ्या उपदेशानुसार आचरण केल्यास, ज्या उद्देशासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय तुम्ही लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहराल.’ दुसऱ्यांदाही, राजकुमारा, पंचवर्गीय भिक्खूंनी मला तसेच म्हटले – ‘आवुसो गौतम, त्या आचरणाने, त्या प्रतिपदेने आणि त्या दुष्कर तपश्चर्येने देखील तुम्हाला मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष प्राप्त झाले नाही; मग आता विलासी बनलेले, साधनेपासून भ्रष्ट झालेले आणि विलासी जीवनाकडे परतलेले तुम्ही मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष कसे काय प्राप्त कराल?’ दुसऱ्यांदाही मी, राजकुमारा, पंचवर्गीय भिक्खूंना म्हणालो – ‘भिक्खूंनो, तथागत विलासी बनलेले नाहीत, साधनेपासून भ्रष्ट झालेले नाहीत आणि विलासी जीवनाकडे परतलेले नाहीत. भिक्खूंनो, तथागत हे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत. भिक्खूंनो, कान देऊन ऐका. अमृताची प्राप्ती झाली आहे. मी उपदेश करतो, मी धम्माची देशना करतो. माझ्या उपदेशानुसार आचरण केल्यास, ज्या उद्देशासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय तुम्ही लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहराल.’ तिसऱ्यांदाही, राजकुमारा, पंचवर्गीय भिक्खूंनी मला तसेच म्हटले – ‘आवुसो गौतम, त्या आचरणाने, त्या प्रतिपदेने आणि त्या दुष्कर तपश्चर्येने देखील तुम्हाला मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष प्राप्त झाले नाही; मग आता विलासी बनलेले, साधनेपासून भ्रष्ट झालेले आणि विलासी जीवनाकडे परतलेले तुम्ही मानवी धर्मापलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन विशेष कसे काय प्राप्त कराल?’ असे म्हटल्यावर, राजकुमारा, मी पंचवर्गीय भिक्खूंना म्हणालो – ‘भिक्खूंनो, तुम्हाला आठवते का, मी यापूर्वी कधी अशा प्रकारे बोललो आहे का?’ ते म्हणाले – ‘नाही, भन्ते!’ ‘भिक्खूंनो, तथागत हे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत. भिक्खूंनो, कान देऊन ऐका. अमृताची प्राप्ती झाली आहे. मी उपदेश करतो, मी धम्माची देशना करतो. माझ्या उपदेशानुसार आचरण केल्यास, ज्या उद्देशासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय तुम्ही लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहराल.’ ‘‘Asakkhiṃ kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetuṃ. Dvepi sudaṃ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi. Tayo bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ tayo bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti, tena chabbaggiyā yāpema. Tayopi sudaṃ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi, dve bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ dve bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti tena chabbaggiyā yāpema. “राजकुमारा, मी पंचवर्गीय भिक्खूंना (माझे बुद्धत्व) पटवून देण्यास समर्थ झालो. राजकुमारा, मी दोन भिक्खूंना उपदेश करत असे, तेव्हा तीन भिक्खू भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) जात असत. ते तीन भिक्खू भिक्षेहून जे अन्न घेऊन येत, त्यावर आम्ही सहा जण उदरनिर्वाह करत असू. राजकुमारा, जेव्हा मी तीन भिक्खूंना उपदेश करत असे, तेव्हा दोन भिक्खू भिक्षेसाठी जात असत. ते दोन भिक्खू भिक्षेहून जे अन्न घेऊन येत, त्यावर आम्ही सहा जण उदरनिर्वाह करत असू.” 343. ‘‘Atha kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihariṃsū’’ti. Evaṃ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kīva cirena nu kho, bhante, bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’’ti? ‘‘Tena hi, rājakumāra, taṃyevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, kusalo tvaṃ hatthārūḷhe aṅkusagayhe sippe’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, kusalo ahaṃ hatthārūḷhe aṅkusagayhe sippe’’ti[Pg.298]. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, idha puriso āgaccheyya – ‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ jānāti; tassāhaṃ santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkhissāmī’ti. So cassa assaddho; yāvatakaṃ saddhena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa bahvābādho; yāvatakaṃ appābādhena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa saṭho māyāvī; yāvatakaṃ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa kusīto; yāvatakaṃ āraddhavīriyena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa duppañño; yāvatakaṃ paññavatā pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyyā’’ti? ‘‘Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso na mama santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī’’ti! ३४३. त्यानंतर, राजकुमारा, माझ्याकडून अशा प्रकारे उपदेशिले आणि अनुशासित केले जात असताना, पंचवर्गीय भिक्खूंनी फार काळ न लागताच – ज्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) अवस्थेत प्रव्रजित होतात, त्या सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून ते विहरले. असे म्हटले असता, बोधी राजकुमार भगवंतांना म्हणाला – 'भंते, तथागतांसारखे विनायक (मार्गदर्शक) लाभल्यावर, एखादा भिक्खू किती काळात – ज्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक अवस्थेत प्रव्रजित होतात, त्या सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरेल?' भगवंत म्हणाले – 'तर मग, राजकुमारा, मी तुलाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल, तसे तू त्याचे उत्तर दे. तुला काय वाटते, राजकुमारा? तू हत्तीवर आरूढ होण्याच्या आणि अंकुश धरण्याच्या कलेत कुशल आहेस का?' 'होय, भंते, मी हत्तीवर आरूढ होण्याच्या आणि अंकुश धरण्याच्या कलेत कुशल आहे.' 'तुला काय वाटते, राजकुमारा? समजा एखादा माणूस येथे आला आणि त्याने विचार केला: "बोधी राजकुमार हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला जाणतात; मी त्यांच्याकडे या कलेचे शिक्षण घेईन." पण जर तो अश्रद्ध असेल, तर श्रद्धेने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करू शकणार नाही. जर तो खूप आजारी असेल, तर निरोगीपणाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करू शकणार नाही. जर तो कपटी आणि मायावी असेल, तर निष्कपट आणि अढोंगीपणाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करू शकणार नाही. जर तो आळशी असेल, तर वीर्यवान माणसाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करू शकणार नाही. जर तो दुप्रज्ञ असेल, तर प्रज्ञावंताने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करू शकणार नाही. तुला काय वाटते, राजकुमारा? तो माणूस तुझ्याकडे हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला शिकू शकेल का?' 'भंते, यातील एका जरी अवगुणाने युक्त असलेला तो माणूस माझ्याकडे हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला शिकू शकणार नाही, मग पाचही अवगुणांनी युक्त असलेल्या माणसाविषयी काय सांगावे!' 344. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, idha puriso āgaccheyya – ‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ jānāti; tassāhaṃ santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkhissāmī’ti. So cassa saddho; yāvatakaṃ saddhena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa appābādho; yāvatakaṃ appābādhena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa asaṭho amāyāvī; yāvatakaṃ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa āraddhavīriyo; yāvatakaṃ āraddhavīriyena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa paññavā; yāvatakaṃ paññavatā pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyyā’’ti? ‘‘Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso mama santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī’’ti! ‘‘Evameva kho, rājakumāra, pañcimāni padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca? Idha, rājakumāra, bhikkhu saddho hoti; saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti; appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari [Pg.299] vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho, rājakumāra, pañca padhāniyaṅgāni. ३४४. तुला काय वाटते, राजकुमारा? समजा एखादा माणूस येथे आला आणि त्याने विचार केला: "बोधी राजकुमार हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला जाणतात; मी त्यांच्याकडे या कलेचे शिक्षण घेईन." आणि तो जर श्रद्धावान असेल, तर श्रद्धेने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करेल. जर तो निरोगी असेल, तर निरोगीपणाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करेल. जर तो निष्कपट आणि अढोंगी असेल, तर निष्कपट व अढोंगीपणाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करेल. जर तो वीर्यवान असेल, तर वीर्यवानाने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करेल. जर तो प्रज्ञावान असेल, तर प्रज्ञावंताने जे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते तो प्राप्त करेल. तुला काय वाटते, राजकुमारा? तो माणूस तुझ्याकडे हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला शिकू शकेल का?' 'भंते, यातील एका जरी गुणाने युक्त असलेला तो माणूस माझ्याकडे हत्तीवर आरूढ होण्याची आणि अंकुश धरण्याची कला शिकू शकेल, मग पाचही गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाविषयी काय सांगावे!' 'त्याचप्रमाणे, राजकुमारा, साधनेची ही पाच अंगे आहेत. ती पाच कोणती? येथे, राजकुमारा, भिक्खू श्रद्धावान असतो; तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो: "ते भगवंत असे आहेत - अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवंत;" तो निरोगी आणि व्याधीमुक्त असतो. त्याची पचनशक्ती समतोल असते - जी फार थंडही नसते आणि फार उष्णही नसते, तर मध्यम असते आणि साधनेचे कष्ट सहन करण्यास सक्षम असते; तो निष्कपट आणि अढोंगी असतो; शास्त्यांकडे किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांकडे स्वतःला जसा आहे तसाच प्रामाणिकपणे प्रकट करतो; तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील राहतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली धुरा सोडून देत नाही; तो प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, जी प्रज्ञा आर्य, वेधक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणारी असते. राजकुमारा, हीच साधनेची पाच अंगे आहेत.' 345. ‘‘Imehi, rājakumāra, pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta vassāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta vassāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya chabbassāni… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, ekaṃ vassaṃ. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta māsāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta māsāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya cha māsāni… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni… dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, aḍḍhamāso. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta rattindivāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta rattindivāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā [Pg.300] upasampajja vihareyya cha rattindivāni… pañca rattindivāni… cattāri rattindivāni… tīṇi rattindivāni… dve rattindivāni… ekaṃ rattindivaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, eko rattindivo. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissatī’’ti. Evaṃ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā! Yatra hi nāma sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissatī’’ti! ३४५. “राजकुमारा, प्रयत्नांच्या (साधनेच्या) या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवृज्जेचा स्वीकार करतात, त्या ब्रह्मचर्याच्या सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येयाला (अर्हत्त्वाला) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक (विशेष ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू शकेल — सात वर्षांत. सात वर्षे तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा तो विहरू शकेल — सहा वर्षांत... पाच वर्षांत... चार वर्षांत... तीन वर्षांत... दोन वर्षांत... एक वर्षात. एक वर्ष तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा तो विहरू शकेल — सात महिन्यांत. सात महिने तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा तो विहरू शकेल — सहा महिन्यांत... पाच महिन्यांत... चार महिन्यांत... तीन महिन्यांत... दोन महिन्यांत... एक महिन्यात... अर्ध्या महिन्यात. अर्धा महिना तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा तो विहरू शकेल — सात दिवस आणि रात्रीत. सात दिवस आणि रात्री तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा तो विहरू शकेल — सहा दिवस आणि रात्रीत... पाच दिवस आणि रात्रीत... चार दिवस आणि रात्रीत... तीन दिवस आणि रात्रीत... दोन दिवस आणि रात्रीत... एक दिवस आणि रात्रीत. एक दिवस आणि रात्र तर राहू दे, राजकुमारा! प्रयत्नांच्या या पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू जेव्हा मार्गदर्शक अशा तथागतांना प्राप्त करतो, तेव्हा संध्याकाळी उपदेश केला असता तो सकाळी विशेष गुणाची (अर्हत्त्वाची) प्राप्ती करेल, आणि सकाळी उपदेश केला असता संध्याकाळी विशेष गुणाची प्राप्ती करेल.” असे म्हटले असता, बोधी राजकुमाराने भगवंतांना असे म्हटले — “अहो बुद्ध! अहो धम्म! अहो, धम्माचे काय हे सुविख्यात व्याख्यान! कारण संध्याकाळी उपदेश केला असता सकाळी विशेष गुणाची प्राप्ती होते, आणि सकाळी उपदेश केला असता संध्याकाळी विशेष गुणाची प्राप्ती होते!” 346. Evaṃ vutte, sañjikāputto māṇavo bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ bodhi – ‘aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā’ti ca vadeti ; atha ca pana na taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, samma sañjikāputta, avaca; mā hevaṃ, samma sañjikāputta, avaca. Sammukhā metaṃ, samma sañjikāputta, ayyāya sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ’’. ‘‘Ekamidaṃ, samma sañjikāputta, samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho me ayyā kucchimatī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho me ayyā bhagavantaṃ etadavoca – ‘yo me ayaṃ, bhante, kucchigato kumārako vā kumārikā vā so bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ taṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’nti. Ekamidaṃ, samma sañjikāputta, samayaṃ bhagavā idheva bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho maṃ dhāti aṅkena haritvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho maṃ dhāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, bhante, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ taṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’nti. Esāhaṃ, samma sañjikāputta, tatiyakampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ३४६. असे म्हटले असता, संजिकापुत्त नावाचा तरुण बोधी राजकुमाराला म्हणाला — “हे आदरणीय बोधी तर केवळ असेच म्हणतात — ‘अहो बुद्ध! अहो धम्म! अहो, धम्माचे काय हे सुविख्यात व्याख्यान!’ परंतु ते त्या आदरणीय गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात नाहीत.” “मित्रा संजिकापुत्ता, असे बोलू नकोस! मित्रा संजिकापुत्ता, असे बोलू नकोस! मित्रा संजिकापुत्ता, मी हे माझ्या मातेच्या मुखातून प्रत्यक्ष ऐकले आहे आणि प्रत्यक्ष स्वीकारले आहे. मित्रा संजिकापुत्ता, एके काळी भगवंत कौशाम्बी येथील घोषिताराम विहारात राहत होते. तेव्हा माझी माता गरोदर असताना जेथे भगवंत होते तेथे गेली; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या माझ्या मातेने भगवंतांना असे म्हटले — ‘भन्ते, माझ्या गर्भात असलेला हा बालक किंवा बालिका भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी त्याला/तिला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक/उपासिका म्हणून स्वीकारावे.’ मित्रा संजिकापुत्ता, दुसऱ्या एका प्रसंगी भगवंत येथेच भग्ग देशात, सुसुमारगिरी येथील भेसकळावनातील मृगदायात राहत होते. तेव्हा माझ्या दाईने मला कडेवर घेऊन जेथे भगवंत होते तेथे आणले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेल्या माझ्या दाईने भगवंतांना असे म्हटले — ‘भन्ते, हा बोधी राजकुमार भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी याला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.’ आणि आता, मित्रा संजिकापुत्ता, मी तिसऱ्यांदाही भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Bodhirājakumārasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे बोधिराजकुमारसुत्त समाप्त झाले. 6. Aṅgulimālasuttaṃ ६. अंगुलिमालसुत्त 347. Evaṃ [Pg.301] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa vijite coro aṅgulimālo nāma hoti luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. Tena gāmāpi agāmā katā, nigamāpi anigamā katā, janapadāpi ajanapadā katā. So manusse vadhitvā vadhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena coro aṅgulimālo tenaddhānamaggaṃ paṭipajji. Addasāsuṃ kho gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino bhagavantaṃ yena coro aṅgulimālo tenaddhānamaggapaṭipannaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā, samaṇa, etaṃ maggaṃ paṭipajji. Etasmiṃ, samaṇa, magge coro aṅgulimālo nāma luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. Tena gāmāpi agāmā katā, nigamāpi anigamā katā, janapadāpi ajanapadā katā. So manusse vadhitvā vadhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti. Etañhi, samaṇa, maggaṃ dasapi purisā vīsampi purisā tiṃsampi purisā cattārīsampi purisā paññāsampi purisā saṅkaritvā saṅkaritvā paṭipajjanti. Tepi corassa aṅgulimālassa hatthatthaṃ gacchantī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhībhūto agamāsi. Dutiyampi kho gopālakā…pe… tatiyampi kho gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā, samaṇa, etaṃ maggaṃ paṭipajji, etasmiṃ samaṇa magge coro aṅgulimālo nāma luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu, tena gāmāpi agāmā katā, nigamāpi anigamā katā, janapadāpi ajanapadā katā. So manusse vadhitvā vadhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti. Etañhi samaṇa maggaṃ dasapi purisā vīsampi purisā tiṃsampi purisā cattārīsampi purisā paññāsampi purisā saṅkaritvā saṅkaritvā paṭipajjanti. Tepi corassa aṅgulimālassa hatthatthaṃ gacchantī’’ti. ३४७. असे मी ऐकले आहे - एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या राज्यात अंगुलिमाळ नावाचा एक दरोडेखोर (चोर) राहत होता. तो क्रूर, रक्ताळलेल्या हातांचा, हिंसा व मारहाणीत मग्न असलेला आणि प्राणिमात्रांविषयी दया नसलेला होता. त्याने गावांना उजाड केले होते, नगरांना उजाड केले होते आणि जनपदांनाही जनशून्य केले होते. तो माणसांची हत्या करून करून त्यांच्या बोटांची माळ (गळ्यात) परिधान करत असे. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी (चीवर) परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर, आपले आसन आवरून आणि पात्र व चीवर घेऊन भगवान ज्या मार्गाने चोर अंगुलिमाळ राहत होता, त्या मार्गाने चालू लागले. गोपाळ, पशुपालक, शेतकरी आणि वाटसरूंनी भगवंतांना चोर अंगुलिमाळ राहत असलेल्या मार्गाने जाताना पाहिले. भगवंतांना पाहून ते म्हणाले, 'हे श्रमणा! या मार्गाने जाऊ नका. हे श्रमणा, या मार्गावर अंगुलिमाळ नावाचा क्रूर, रक्ताळलेल्या हातांचा, हिंसा व मारहाणीत मग्न असलेला आणि प्राणिमात्रांविषयी दया नसलेला चोर राहतो. त्याने गावांना उजाड केले आहे, नगरांना उजाड केले आहे आणि जनपदांनाही जनशून्य केले आहे. तो माणसांची हत्या करून करून त्यांच्या बोटांची माळ परिधान करतो. हे श्रमणा, या मार्गावरून दहा, वीस, तीस, चाळीस किंवा पन्नास पुरुषसुद्धा एकत्र संघटित होऊन जातात; तरीही ते चोर अंगुलिमाळच्या हाती पडून विनाशाला प्राप्त होतात.' असे म्हटले असता, भगवान शांत राहून पुढेच चालत राहिले. दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही गोपाळ, पशुपालक, शेतकरी आणि वाटसरूंनी भगवंतांना हेच सांगितले. 348. Atha [Pg.302] kho bhagavā tuṇhībhūto agamāsi. Addasā kho coro aṅgulimālo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Imañhi maggaṃ dasapi purisā vīsampi purisā tiṃsampi purisā cattārīsampi purisā paññāsampi purisā saṅkaritvā saṅkaritvā paṭipajjanti. Tepi mama hatthatthaṃ gacchanti. Atha ca panāyaṃ samaṇo eko adutiyo pasayha maññe āgacchati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ jīvitā voropeyya’’nti. Atha kho coro aṅgulimālo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā coro aṅgulimālo bhagavantaṃ pakatiyā gacchantaṃ sabbathāmena gacchanto na sakkoti sampāpuṇituṃ. Atha kho corassa aṅgulimālassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Ahañhi pubbe hatthimpi dhāvantaṃ anupatitvā gaṇhāmi, assampi dhāvantaṃ anupatitvā gaṇhāmi, rathampi dhāvantaṃ anupatitvā gaṇhāmi, migampi dhāvantaṃ anupatitvā gaṇhāmi; atha ca panāhaṃ imaṃ samaṇaṃ pakatiyā gacchantaṃ sabbathāmena gacchanto na sakkomi sampāpuṇitu’’nti! Ṭhitova bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭha, tiṭṭha, samaṇā’’ti. ‘‘Ṭhito ahaṃ, aṅgulimāla, tvañca tiṭṭhā’’ti. Atha kho corassa aṅgulimālassa etadahosi – ‘‘ime kho samaṇā sakyaputtiyā saccavādino saccapaṭiññā. Atha panāyaṃ samaṇo gacchaṃ yevāha – ‘ṭhito ahaṃ, aṅgulimāla, tvañca tiṭṭhā’ti. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ puccheyya’’nti. ३४८. त्यानंतर भगवान शांत राहून पुढेच चालत राहिले. चोर अंगुलिमाळने भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात विचार आला, 'अरे, किती हे आश्चर्य! किती हा चमत्कार! या मार्गावरून दहा, वीस, तीस, चाळीस किंवा पन्नास पुरुषसुद्धा एकत्र संघटित होऊन जातात, तरीही ते माझ्या हाती पडून विनाशाला प्राप्त होतात. परंतु हा श्रमण कोणताही सोबती नसताना एकटाच धैर्याने येत आहे. मी या श्रमणाचा प्राण का घेऊ नये?' त्यानंतर चोर अंगुलिमाळने तलवार व ढाल घेतली, धनुष्य व बाणाचा भाता पाठीवर बांधला आणि तो भगवंतांच्या मागे मागे धावू लागला. त्या वेळी भगवंतांनी अशा प्रकारचा ऋद्धि-अभिसंस्कार (चमत्कार) दाखवला की, भगवान आपल्या नैसर्गिक गतीने चालत असतानाही, चोर अंगुलिमाळ आपल्या पूर्ण शक्तीनिशी धावूनही त्यांच्यापर्यंत पोहोचू शकत नव्हता. तेव्हा चोर अंगुलिमाळच्या मनात विचार आला, 'अरे, किती हे आश्चर्य! किती हा चमत्कार! पूर्वी मी धावणाऱ्या हत्तीलाही मागे धावून पकडत असे, धावणाऱ्या घोड्यालाही मागे धावून पकडत असे, धावणाऱ्या रथालाही मागे धावून पकडत असे, धावणाऱ्या हरणालाही मागे धावून पकडत असे; परंतु आता मी पूर्ण शक्तीनिशी धावत असूनही, आपल्या नैसर्गिक गतीने चालणाऱ्या या श्रमणापर्यंत पोहोचू शकत नाही!' तो थांबला आणि थांबूनच भगवंतांना म्हणाला, 'थांब, थांब, हे श्रमणा!' 'अंगुलिमाळ, मी तर थांबलो आहे, तूही थांब!' तेव्हा चोर अंगुलिमाळच्या मनात विचार आला, 'हे शाक्यपुत्रीय श्रमण नेहमी सत्य बोलणारे आणि सत्याची प्रतिज्ञा पाळणारे असतात. परंतु हा श्रमण चालत असतानाच म्हणत आहे - 'अंगुलिमाळ, मी तर थांबलो आहे, तूही थांब.' मी या श्रमणाला याचे कारण का विचारू नये?' 349. Atha kho coro aṅgulimālo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ३४९. त्यानंतर चोर अंगुलिमाळने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले - ‘‘Gacchaṃ vadesi samaṇa ṭhitomhi,Mamañca brūsi ṭhitamaṭṭhitoti; Pucchāmi taṃ samaṇa etamatthaṃ,Kathaṃ ṭhito tvaṃ ahamaṭṭhitomhī’’ti. “हे श्रमणा! तू चालत असतानाही म्हणतोस की 'मी थांबलो आहे', आणि थांबलेल्या मला म्हणतोस की 'तू थांबलेला नाहीस'; हे श्रमणा, मी तुला याचा अर्थ विचारतो, तू कसा थांबला आहेस आणि मी कसा थांबलेला नाही?” ‘‘Ṭhito [Pg.303] ahaṃ aṅgulimāla sabbadā,Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ; Tuvañca pāṇesu asaññatosi,Tasmā ṭhitohaṃ tuvamaṭṭhitosī’’ti. “अंगुलिमाळा, सर्व प्राणिमात्रांविषयी हिंसेचा (दंडाचा) त्याग करून, मी सदैव (अहिंसेमध्ये) स्थिर (थांबलेला) आहे; परंतु तू प्राणिमात्रांच्या बाबतीत असंयत (हिंसक) आहेस, म्हणून मी थांबलो आहे आणि तू थांबलेला नाहीस.” ‘‘Cirassaṃ vata me mahito mahesī,Mahāvanaṃ pāpuṇi saccavādī ; Sohaṃ carissāmi pahāya pāpaṃ,Sutvāna gāthaṃ tava dhammayuttaṃ’’. “खरोखर, दीर्घकाळानंतर पूजनीय, महान ऋषी, सत्यवादी (बुद्ध) माझ्या कल्याणासाठी या महावनात आले आहेत; तुमची ही धम्मयुक्त गाथा ऐकून, मी पापाचा त्याग करून सदाचाराचे आचरण करीन.” Itveva coro asimāvudhañca,Sobbhe papāte narake akiri; Avandi coro sugatassa pāde,Tattheva naṃ pabbajjaṃ ayāci. असे बोलून त्या चोराने आपली तलवार आणि शस्त्रे दरीमध्ये, कड्यावरून खोल दरीत फेकून दिली; त्या चोराने सुगतांच्या (बुद्धांच्या) चरणांना वंदन केले, आणि तेथेच त्यांच्याकडे प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली. Buddho ca kho kāruṇiko mahesi,Yo satthā lokassa sadevakassa; ‘Tamehi bhikkhū’ti tadā avoca,Eseva tassa ahu bhikkhubhāvoti. तेव्हा देव आणि मनुष्यांसह संपूर्ण जगाचे शास्ता (गुरू), कारुणिक महान ऋषी बुद्धांनी त्याला म्हटले, 'ये भिक्खू!' (एहि भिक्खू); आणि हाच त्याचा भिक्खूभाव (भिक्खू म्हणून दीक्षा) ठरला. 350. Atha kho bhagavā āyasmatā aṅgulimālena pacchāsamaṇena yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa antepuradvāre mahājanakāyo sannipatitvā uccāsaddo mahāsaddo hoti – ‘‘coro te, deva, vijite aṅgulimālo nāma luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. Tena gāmāpi agāmā katā, nigamāpi anigamā katā, janapadāpi ajanapadā katā. So manusse vadhitvā vadhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti. Taṃ devo paṭisedhetū’’ti. ३५०. त्यानंतर भगवान आयुष्यमान अंगुलिमाळांना आपले अनुचर (मागे चालणारे भिक्खू) बनवून श्रावस्तीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. क्रमशः चारिका करत ते श्रावस्तीला पोहोचले. तेथे भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत राहिले. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या राजवाड्याच्या दारापाशी लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र जमला होता आणि ते मोठ्याने ओरडून गोंधळ घालत होते - 'महाराज! आपल्या राज्यात अंगुलिमाळ नावाचा एक क्रूर, रक्ताळलेल्या हातांचा, हिंसा व मारहाणीत मग्न असलेला आणि प्राणिमात्रांविषयी दया नसलेला चोर आहे. त्याने गावांना उजाड केले आहे, नगरांना उजाड केले आहे आणि जनपदांनाही जनशून्य केले आहे. तो माणसांची हत्या करून करून त्यांच्या बोटांची माळ परिधान करतो. महाराजांनी त्याचा बंदोबस्त करावा!' Atha [Pg.304] kho rājā pasenadi kosalo pañcamattehi assasatehi sāvatthiyā nikkhami divā divassa. Yena ārāmo tena pāvisi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kiṃ nu te, mahārāja, rājā vā māgadho seniyo bimbisāro kupito vesālikā vā licchavī aññe vā paṭirājāno’’ti? ‘‘Na kho me, bhante, rājā māgadho seniyo bimbisāro kupito, nāpi vesālikā licchavī, nāpi aññe paṭirājāno. Coro me, bhante, vijite aṅgulimālo nāma luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. Tena gāmāpi agāmā katā, nigamāpi anigamā katā, janapadāpi ajanapadā katā. So manusse vadhitvā vadhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti. Tāhaṃ, bhante, paṭisedhissāmī’’ti. ‘‘Sace pana tvaṃ, mahārāja, aṅgulimālaṃ passeyyāsi kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ, virataṃ pāṇātipātā, virataṃ adinnādānā, virataṃ musāvādā, ekabhattikaṃ, brahmacāriṃ, sīlavantaṃ, kalyāṇadhammaṃ, kinti naṃ kareyyāsī’’ti? ‘‘Abhivādeyyāma vā, bhante, paccuṭṭheyyāma vā āsanena vā nimanteyyāma, abhinimanteyyāma vā naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikaṃ vā assa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāma. Kuto panassa, bhante, dussīlassa pāpadhammassa evarūpo sīlasaṃyamo bhavissatī’’ti? त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित भरदुपारी सुमारे पाचशे घोड्यांच्या दलासह श्रावस्तीतून निघाला. जेथे विहार (आराम) होता, तेथे त्याने प्रवेश केला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून उतरून तो पायीच जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजितला भगवान म्हणाले – "महाराज, काय मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार तुमच्यावर क्रुद्ध झाला आहे, की वैशालीचे लिच्छवी, की इतर शत्रू राजे?" "नाही, भंते, माझ्यावर मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार क्रुद्ध झालेला नाही, वैशालीचे लिच्छवीही नाही आणि इतर शत्रू राजेही नाही. भंते, माझ्या राज्यात अंगुलिमाल नावाचा एक क्रूर, रक्ताने माखलेले हात असलेला, हत्या व मारहाणीत मग्न असलेला, प्राणिमात्रांविषयी दया नसलेला दरोडेखोर आहे. त्याने गावांचे उजाड रान केले आहे, नगरांचे उजाड रान केले आहे, जनपदांचे उजाड रान केले आहे. तो माणसांची हत्या करून करून त्यांच्या बोटांची माळ धारण करतो. भंते, मी त्याला रोखण्यासाठी (त्याचा बंदोबस्त करण्यासाठी) निघालो आहे." "पण महाराज, जर तुम्ही अंगुलिमालला केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेले पाहिले; जे प्राणातिपातापासून अलिप्त आहेत, अदत्तादानापासून अलिप्त आहेत, मृषावादापासून अलिप्त आहेत, दिवसातून एकदाच भोजन करणारे, ब्रह्मचारी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी आहेत; तर तुम्ही त्यांच्याशी कसे वागाल?" "भंते, आम्ही त्यांना अभिवादन करू, किंवा त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, किंवा त्यांना आसनावर बसण्यासाठी निमंत्रित करू, किंवा त्यांना चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि औषधोपचार व आजारपणातील आवश्यक वस्तू देऊन निमंत्रित करू, किंवा त्यांच्यासाठी धर्मानुसार सुरक्षा, संरक्षण आणि रक्षण यांची व्यवस्था करू. परंतु भंते, अशा दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीच्या माणसामध्ये असा शीलसंयम कसा बरं निर्माण होऊ शकेल?" Tena kho pana samayena āyasmā aṅgulimālo bhagavato avidūre nisinno hoti. Atha kho bhagavā dakkhiṇaṃ bāhuṃ paggahetvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘eso, mahārāja, aṅgulimālo’’ti. Atha kho rañño pasenadissa kosalassa ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso. Atha kho bhagavā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhītaṃ saṃviggaṃ lomahaṭṭhajātaṃ viditvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, natthi te ito bhaya’’nti. Atha kho rañño pasenadissa kosalassa yaṃ ahosi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā so paṭippassambhi. Atha kho rājā pasenadi kosalo yenāyasmā aṅgulimālo [Pg.305] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ aṅgulimālaṃ etadavoca – ‘‘ayyo no, bhante, aṅgulimālo’’ti? ‘‘Evaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kathaṃgotto ayyassa pitā, kathaṃgottā mātā’’ti? ‘‘Gaggo kho, mahārāja, pitā, mantāṇī mātā’’ti. ‘‘Abhiramatu, bhante, ayyo gaggo mantāṇiputto. Ahamayyassa gaggassa mantāṇiputtassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. त्या वेळी आयुष्यमान अंगुलिमाल भगवंतांच्या जवळच बसलेले होते. तेव्हा भगवंतांनी आपला उजवा हात पुढे करून कोसलचा राजा प्रसेनजितला म्हटले – "महाराज, हेच ते अंगुलिमाल आहेत." तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजितला अत्यंत भय वाटले, तो थरथर कापू लागला आणि त्याच्या अंगावर काटा उभा राहिला. तेव्हा भगवंतांनी कोसलचा राजा प्रसेनजितला भयभीत, घाबरलेला आणि रोमांचित झालेला पाहून त्याला म्हटले – "घाबरू नका, महाराज! तुम्हाला यांच्यापासून काहीही भय नाही." तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजितचे जे भय, थरकाप आणि अंगावर आलेला काटा होता, तो शांत झाला. त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे आयुष्यमान अंगुलिमाल होते तेथे गेला; जवळ जाऊन आयुष्यमान अंगुलिमाल यांना म्हणाला – "भंते, आपणच आमचे पूज्य अंगुलिमाल आहात का?" "होय, महाराज," (आयुष्यमान अंगुलिमाल म्हणाले). "भंते, आपल्या वडिलांचे गोत्र कोणते आणि आपल्या मातेचे गोत्र कोणते?" "महाराज, माझे वडील गग्ग गोत्राचे आहेत आणि माता मंताणी गोत्राची आहे." "भंते, गग्गपुत्र मंताणीपुत्र पूज्य अंगुलिमाल (येथे) सुखाने विहार करोत. मी पूज्य गग्गपुत्र मंताणीपुत्रांसाठी चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि औषधोपचार व आजारपणातील आवश्यक वस्तू पुरवण्याची काळजी घेईन." 351. Tena kho pana samayena āyasmā aṅgulimālo āraññiko hoti piṇḍapātiko paṃsukūliko tecīvariko. Atha kho āyasmā aṅgulimālo rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, mahārāja, paripuṇṇaṃ me cīvara’’nti. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā adantānaṃ dametā, asantānaṃ sametā, aparinibbutānaṃ parinibbāpetā. Yañhi mayaṃ, bhante, nāsakkhimhā daṇḍenapi satthenapi dametuṃ so bhagavatā adaṇḍena asattheneva danto. Handa ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ३५१. त्या वेळी आयुष्यमान अंगुलिमाल हे आरण्यक (अरण्यात राहणारे), पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारे), पांसुकुलिक (चिंध्यांपासून बनवलेले चीवर नेसणारे) आणि तेचीवरिक (केवळ तीनच चीवरे बाळगणारे) होते. तेव्हा आयुष्यमान अंगुलिमाल कोसलचा राजा प्रसेनजितला म्हणाले – "महाराज, पुरे झाले. माझ्याजवळ पुरेशी चीवरे आहेत." त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाला – "भंते, आश्चर्य आहे! भंते, अद्भुत आहे! भंते, भगवंत हे अदमितांना (न सुधारलेल्यांना) दमित करणारे, अशांतांना शांत करणारे आणि जे परिनिर्वृत (मुक्त) झालेले नाहीत त्यांना परिनिर्वाण मिळवून देणारे आहेत. भंते, ज्याला आम्ही दंडाने (लाठीने) किंवा शस्त्रानेही दमित करू शकलो नाही, त्याला भगवंतांनी दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय दमित केले आहे. भंते, आता आम्ही निघतो; आम्हाला पुष्कळ कामे आहेत, अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत." "महाराज, आता तुम्हाला योग्य वाटेल ते करा (तुम्ही जाऊ शकता)." त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि निघून गेला. Atha kho āyasmā aṅgulimālo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho āyasmā aṅgulimālo sāvatthiyaṃ sapadānaṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ itthiṃ mūḷhagabbhaṃ vighātagabbhaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘kilissanti vata, bho, sattā; kilissanti vata, bho, sattā’’ti! Atha kho āyasmā aṅgulimālo sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā aṅgulimālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ [Pg.306] piṇḍāya pāvisiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhante, sāvatthiyaṃ sapadānaṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ itthiṃ mūḷhagabbhaṃ vighātagabbhaṃ’’. Disvāna mayhaṃ etadahosi – ‘‘kilissanti vata, bho, sattā; kilissanti vata, bho, sattā’’ti! त्यानंतर आयुष्यमान अंगुलिमाल सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये घरोघरी भिक्षेसाठी फिरत असताना आयुष्यमान अंगुलिमाल यांनी एका स्त्रीला पाहिले, जी प्रसूती वेदनेने व्याकुळ झाली होती आणि जिची प्रसूती अडकली होती (गर्भ अडकलेली आणि अत्यंत वेदनेत असलेली). तिला पाहून त्यांच्या मनात विचार आला – "अरेरे! प्राणी किती कष्ट भोगत आहेत! प्राणी किती कष्ट भोगत आहेत!" त्यानंतर आयुष्यमान अंगुलिमाल श्रावस्तीमध्ये भिक्षा मागून, दुपारच्या भोजनानंतर भिक्षेवरून परतल्यावर जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान अंगुलिमाल भगवंतांना म्हणाले – "भंते, आज सकाळी मी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी गेलो होतो. भंते, श्रावस्तीमध्ये घरोघरी भिक्षेसाठी फिरत असताना मी एका स्त्रीला पाहिले, जी प्रसूती वेदनेने व्याकुळ झाली होती आणि जिची प्रसूती अडकली होती. तिला पाहून माझ्या मनात विचार आला – 'अरेरे! प्राणी किती कष्ट भोगत आहेत! प्राणी किती कष्ट भोगत आहेत!'" ‘‘Tena hi tvaṃ, aṅgulimāla, yena sā itthī tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā taṃ itthiṃ evaṃ vadehi – ‘yatohaṃ, bhagini, jāto nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā, tena saccena sotthi te hotu, sotthi gabbhassā’’’ti. "अंगुलिमाल, असे असेल तर तू त्या स्त्रीपाशी जा आणि तिला असे सांग – 'भगिनी, जेव्हापासून माझा जन्म झाला आहे, तेव्हापासून मी जाणूनबुजून कोणत्याही प्राण्याचा जीव घेतल्याचे मला आठवत नाही. या सत्याच्या बळावर तुझे कल्याण होवो आणि तुझ्या गर्भाचे कल्याण होवो!'" ‘‘So hi nūna me, bhante, sampajānamusāvādo bhavissati. Mayā hi, bhante, bahū sañcicca pāṇā jīvitā voropitā’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, aṅgulimāla, yena sā itthī tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā taṃ itthiṃ evaṃ vadehi – ‘yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā, tena saccena sotthi te hotu, sotthi gabbhassā’’’ti. "भंते! माझ्याकडून तर हे जाणूनबुजून खोटे बोलणे होईल; कारण भंते, मी जाणूनबुजून अनेक प्राण्यांचे प्राण घेतले आहेत." "असे असेल तर अंगुलिमाला, तू जिथे ती स्त्री आहे तिथे जा आणि तिथे जाऊन त्या स्त्रीला असे म्हण: 'बहिणी, जेव्हापासून माझा आर्य कुळात जन्म झाला आहे, तेव्हापासून मी जाणूनबुजून कोणत्याही प्राण्याचे प्राण घेतल्याचे मला आठवत नाही. या सत्याच्या प्रभावाने तुझे कल्याण होवो आणि तुझ्या गर्भाचेही कल्याण होवो!'" ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā aṅgulimālo bhagavato paṭissutvā yena sā itthī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ itthiṃ etadavoca – ‘‘yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā, tena saccena sotthi te hotu, sotthi gabbhassā’’ti. Atha khvāssā itthiyā sotthi ahosi, sotthi gabbhassa. "होय, भंते," असे म्हणून आयुष्यमान अंगुलिमालाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि तो त्या स्त्रीपाशी गेला. तिथे जाऊन त्याने त्या स्त्रीला असे म्हटले: "बहिणी, जेव्हापासून माझा आर्य कुळात जन्म झाला आहे, तेव्हापासून मी जाणूनबुजून कोणत्याही प्राण्याचे प्राण घेतल्याचे मला आठवत नाही. या सत्याच्या प्रभावाने तुझे कल्याण होवो आणि तुझ्या गर्भाचेही कल्याण होवो!" तेव्हा त्या स्त्रीचे कल्याण झाले आणि तिच्या गर्भाचेही कल्याण झाले. Atha kho āyasmā aṅgulimālo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā aṅgulimālo arahataṃ ahosi. त्यानंतर आयुष्यमान अंगुलिमाल एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरू लागला. लवकरच—ज्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतात—त्या सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय त्याने याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने साक्षात करून प्राप्त केले. "जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही," असे त्याने जाणले. आणि आयुष्यमान अंगुलिमाल अर्हतांपैकी एक झाला. 352. Atha kho āyasmā aṅgulimālo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena aññenapi leḍḍu khitto āyasmato aṅgulimālassa kāye nipatati, aññenapi [Pg.307] daṇḍo khitto āyasmato aṅgulimālassa kāye nipatati, aññenapi sakkharā khittā āyasmato aṅgulimālassa kāye nipatati. Atha kho āyasmā aṅgulimālo bhinnena sīsena, lohitena gaḷantena, bhinnena pattena, vipphālitāya saṅghāṭiyā yena bhagavā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ aṅgulimālaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ aṅgulimālaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsehi tvaṃ, brāhmaṇa, adhivāsehi tvaṃ, brāhmaṇa. Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni niraye pacceyyāsi tassa tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākaṃ diṭṭheva dhamme paṭisaṃvedesī’’ti. Atha kho āyasmā aṅgulimālo rahogato paṭisallīno vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedi; tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – ३५२. त्यानंतर आयुष्यमान अंगुलिमाल सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी शिरला. त्या वेळी, कोणीतरी फेकलेला मातीचा ढेकूळ आयुष्यमान अंगुलिमालाच्या शरीरावर येऊन पडला, तर कोणीतरी फेकलेली काठी त्याच्या शरीरावर पडली, आणि कोणीतरी फेकलेला खापर त्याच्या शरीरावर पडला. तेव्हा आयुष्यमान अंगुलिमाल फुटलेल्या डोक्याने, वाहत्या रक्ताने, फुटलेल्या पात्राने आणि फाटलेल्या संघातने जिथे भगवंत होते तिथे गेला. भगवंतांनी आयुष्यमान अंगुलिमालाला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून भगवंत म्हणाले: "सहन कर, ब्राह्मणा! सहन कर, ब्राह्मणा! ज्या कर्माच्या विपाकामुळे तुला अनेक वर्षे, अनेक शतके किंवा अनेक सहस्र वर्षे नरकात यातना भोगाव्या लागल्या असत्या, त्या कर्माचा विपाक तू याच जन्मात भोगत आहेस." त्यानंतर आयुष्यमान अंगुलिमाल एकांतात ध्यानस्थ बसून विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेऊ लागला. त्या वेळी त्याने हे उदान काढले— ‘‘Yo pubbeva pamajjitvā, pacchā so nappamajjati; Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā. "जो पूर्वी प्रमाद करत होता, परंतु नंतर अप्रमत्त बनतो; तो या जगाला तसाच प्रकाशित करतो, जसा ढगांतून मुक्त झालेला चंद्र." ‘‘Yassa pāpaṃ kataṃ kammaṃ, kusalena pidhīyati ; Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā. "ज्याचे केलेले पाप कर्म कुशल कर्माने झाकले जाते; तो या जगाला तसाच प्रकाशित करतो, जसा ढगांतून मुक्त झालेला चंद्र." ‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane; Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā. "जो तरुण भिक्खू बुद्ध शासनात स्वतःला समर्पित करतो; तो या जगाला तसाच प्रकाशित करतो, जसा ढगांतून मुक्त झालेला चंद्र." ‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantu,Disā hi me yuñjantu buddhasāsane; Disā hi me te manujā bhajantu,Ye dhammamevādapayanti santo. "माझे शत्रू धम्म उपदेश ऐकोत, माझे शत्रू बुद्ध शासनात स्वतःला जोडून घेवोत; माझे शत्रू त्या सज्जन माणसांची संगत करोत, जे इतरांना धम्माचा मार्ग दाखवतात." ‘‘Disā hi me khantivādānaṃ, avirodhappasaṃsīnaṃ; Suṇantu dhammaṃ kālena, tañca anuvidhīyantu. "माझे शत्रू क्षमाशीलतेचा उपदेश करणाऱ्या आणि मैत्रीची प्रशंसा करणाऱ्या सज्जनांचा धम्म वेळोवेळी ऐकोत आणि त्यानुसार आचरण करोत." ‘‘Na hi jātu so mamaṃ hiṃse, aññaṃ vā pana kiñci naṃ ; Pappuyya paramaṃ santiṃ, rakkheyya tasathāvare. "त्यांनी कधीही माझी किंवा इतर कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये; परम शांतीला प्राप्त करून त्यांनी सर्व सजीव व निर्जीव प्राण्यांचे रक्षण करावे." ‘‘Udakañhi [Pg.308] nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ; Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā. "पाणी वाहून नेणारे पाण्याचा प्रवाह वळवतात, बाण बनवणारे बाण सरळ करतात, सुतार लाकूड सरळ करतात; उसीप्रमाणे ज्ञानी लोक स्वतःचे दमन करतात." ‘‘Daṇḍeneke damayanti, aṅkusehi kasāhi ca; Adaṇḍena asatthena, ahaṃ dantomhi tādinā. "काही लोक प्राण्यांना काठीने, अंकुशाने किंवा चाबकाने काबूत आणतात; परंतु मला त्या महाकारुणिक भगवंतांनी कोणत्याही दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय संयमित केले आहे." ‘‘Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato; Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñci naṃ. "पूर्वी हिंसक असतानाही माझे नाव 'अहिंसक' होते; परंतु आज मी खऱ्या अर्थाने 'अहिंसक' या नावाचा झालो आहे, कारण मी आता कोणाचीही हिंसा करत नाही." ‘‘Coro ahaṃ pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto; Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ. "पूर्वी मी 'अंगुलिमाल' या नावाने प्रसिद्ध असलेला दरोडेखोर होतो; संसाराच्या महापुरात वाहून जात असताना, मी बुद्धांना शरण गेलो." ‘‘Lohitapāṇi pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto; Saraṇagamanaṃ passa, bhavanetti samūhatā. "पूर्वी माझे हात रक्ताने माखलेले होते आणि मी 'अंगुलिमाल' म्हणून प्रसिद्ध होतो; पण आता माझे शरण जाणे पहा, माझ्या अस्तित्वाची तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे." ‘‘Tādisaṃ kammaṃ katvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ; Phuṭṭho kammavipākena, aṇaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ. "दुर्गतीकडे नेणारी अनेक पापकर्मे करूनही, आता त्या कर्माच्या विपाकातून मुक्त होऊन, मी ऋणातून मुक्त होऊन भोजन ग्रहण करत आहे." ‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā; Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati. "मूर्ख आणि बुद्धिहीन लोक प्रमादात मग्न राहतात; परंतु बुद्धिमान मनुष्य अप्रमादाचे एखाद्या मौल्यवान धनाप्रमाणे रक्षण करतो." ‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmarati santhavaṃ; Appamatto hi jhāyanto, pappoti vipulaṃ sukhaṃ. "प्रमादाच्या आहारी जाऊ नका, कामभोगांच्या आसक्तीत पडू नका; कारण जागरूक राहून ध्यान करणारा मनुष्य असीम सुखाला प्राप्त करतो." ‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, nayidaṃ dummantitaṃ mama; Saṃvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamaṃ. "माझे येणे सुस्वागत होते, ते चुकीचे नव्हते, माझा तो निर्णय अयोग्य नव्हता; उत्तम प्रकारे विभागलेल्या धम्मांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहे, ते मी प्राप्त केले आहे." ‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, nayidaṃ dummantitaṃ mama; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. "माझे येणे सुस्वागत होते, ते चुकीचे नव्हते, माझा तो निर्णय अयोग्य नव्हता; मी त्रिविद्या प्राप्त केली आहे आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे." Aṅgulimālasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. "सहावे अंगुलिमाल सुत्त समाप्त झाले." 7. Piyajātikasuttaṃ ७. "पियजातिक सुत्त" 353. Evaṃ [Pg.309] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa gahapatissa ekaputtako piyo manāpo kālaṅkato hoti. Tassa kālaṃkiriyāya neva kammantā paṭibhanti na bhattaṃ paṭibhāti. So āḷāhanaṃ gantvā kandati – ‘‘kahaṃ, ekaputtaka, kahaṃ, ekaputtakā’’ti! Atha kho so gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘na kho te, gahapati, sake citte ṭhitassa indriyāni, atthi te indriyānaṃ aññathatta’’nti. ‘‘Kiñhi me, bhante, indriyānaṃ nāññathattaṃ bhavissati; mayhañhi, bhante, ekaputto piyo manāpo kālaṅkato. Tassa kālaṃkiriyāya neva kammantā paṭibhanti, na bhattaṃ paṭibhāti. Sohaṃ āḷāhanaṃ gantvā kandāmi – ‘kahaṃ, ekaputtaka, kahaṃ, ekaputtakā’’’ti! ‘‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati ! Piyajātikā hi, gahapati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’’ti. ‘‘Kassa kho nāmetaṃ, bhante, evaṃ bhavissati – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti? Piyajātikā hi kho, bhante, ānandasomanassā piyappabhavikā’’ti. Atha kho so gahapati bhagavato bhāsitaṃ anabhinanditvā paṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. ३५३. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एका गृहपतीचा प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा मरण पावला होता. त्याच्या मृत्यूमुळे त्याला ना कामात रस वाटत होता, ना जेवणाची इच्छा होत होती. तो स्मशानात जाऊन रडत असे – 'माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस? माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस?' त्यानंतर तो गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या गृहपतीला भगवान म्हणाले – 'गृहपती, तुझ्या स्वतःच्या मनावर ताबा असलेल्या माणसासारखी तुझी इंद्रिये दिसत नाहीत. तुझी इंद्रिये विचलित झाली आहेत.' 'भंते, माझी इंद्रिये विचलित का होणार नाहीत? कारण, भंते, माझा प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा मरण पावला आहे. त्याच्या मृत्यूमुळे मला ना कामात रस वाटत आहे, ना जेवणाची इच्छा होत आहे. तो मी स्मशानात जाऊन रडत आहे – माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस? माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस!' 'असेच आहे, गृहपती, असेच आहे! गृहपती, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात.' 'भंते, असे कोणाला वाटेल की – शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात? भंते, आनंद आणि सोमनस्य हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात.' त्यानंतर तो गृहपती भगवंतांच्या भाषणावर अप्रसन्न होऊन, त्याचा निषेध करून, आसनावरून उठून निघून गेला. 354. Tena kho pana samayena sambahulā akkhadhuttā bhagavato avidūre akkhehi dibbanti. Atha kho so gahapati yena te akkhadhuttā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā akkhadhutte etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhonto, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho maṃ, bhonto, samaṇo gotamo etadavoca – ‘na kho te, gahapati, sake citte ṭhitassa indriyāni, atthi te indriyānaṃ aññathatta’nti. Evaṃ vutte, ahaṃ, bhonto, samaṇaṃ gotamaṃ etadavocaṃ – ‘kiñhi me, bhante, indriyānaṃ nāññathattaṃ bhavissati; mayhañhi, bhante, ekaputtako piyo manāpo kālaṅkato. Tassa kālaṃkiriyāya neva kammantā paṭibhanti, na bhattaṃ paṭibhāti[Pg.310]. Sohaṃ āḷāhanaṃ gantvā kandāmi – kahaṃ, ekaputtaka, kahaṃ, ekaputtakā’ti! ‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Piyajātikā hi, gahapati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. ‘Kassa kho nāmetaṃ, bhante, evaṃ bhavissati – piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā? Piyajātikā hi kho, bhante, ānandasomanassā piyappabhavikā’ti. Atha khvāhaṃ, bhonto, samaṇassa gotamassa bhāsitaṃ anabhinanditvā paṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkami’’nti. ‘‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Piyajātikā hi, gahapati, ānandasomanassā piyappabhavikā’’ti. Atha kho so gahapati ‘‘sameti me akkhadhuttehī’’ti pakkāmi. Atha kho idaṃ kathāvatthu anupubbena rājantepuraṃ pāvisi. ३५४. त्या वेळी अनेक जुगारी भगवंतांपासून काही अंतरावर फाशांनी खेळत होते. त्यानंतर तो गृहपती जेथे ते जुगारी होते तेथे गेला; तिथे जाऊन तो जुगार्यांना म्हणाला – 'सज्जनहो, मी नुकताच जेथे श्रमण गोतम होते तेथे गेलो होतो; तिथे जाऊन श्रमण गोतमांना अभिवादन करून एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसलेल्या मला श्रमण गोतम म्हणाले – गृहपती, तुझ्या स्वतःच्या मनावर ताबा असलेल्या माणसासारखी तुझी इंद्रिये दिसत नाहीत. तुझी इंद्रिये विचलित झाली आहेत. असे विचारल्यावर, सज्जनहो, मी श्रमण गोतमांना म्हणालो – भंते, माझी इंद्रिये विचलित का होणार नाहीत? कारण, भंते, माझा प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा मरण पावला आहे. त्याच्या मृत्यूमुळे मला ना कामात रस वाटत आहे, ना जेवणाची इच्छा होत आहे. तो मी स्मशानात जाऊन रडत आहे – माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस? माझ्या एकुलत्या एक मुला, तू कुठे आहेस! (त्यावर ते म्हणाले) असेच आहे, गृहपती, असेच आहे! गृहपती, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात. (मी म्हणालो) भंते, असे कोणाला वाटेल की – शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात? भंते, आनंद आणि सोमनस्य हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात. त्यानंतर, सज्जनहो, मी श्रमण गोतमांच्या भाषणावर अप्रसन्न होऊन, त्याचा निषेध करून, आसनावरून उठून निघून आलो.' 'असेच आहे, गृहपती, असेच आहे! गृहपती, आनंद आणि सोमनस्य हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात,' (असे त्या जुगार्यांनी म्हटले). त्यानंतर तो गृहपती 'माझे मत जुगार्यांच्या मताशी जुळते आहे' असे म्हणून निघून गेला. त्यानंतर ही चर्चा हळूहळू राजवाड्यात पोहोचली. 355. Atha kho rājā pasenadi kosalo mallikaṃ deviṃ āmantesi – ‘‘idaṃ te, mallike, samaṇena gotamena bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’’’ti. ‘‘Sacetaṃ, mahārāja, bhagavatā bhāsitaṃ, evameta’’nti. ‘‘Evameva panāyaṃ mallikā yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati taṃ tadevassa abbhanumodati’’. ‘‘Sacetaṃ, mahārāja, bhagavatā bhāsitaṃ evametanti. Seyyathāpi nāma, yaññadeva ācariyo antevāsissa bhāsati taṃ tadevassa antevāsī abbhanumodati – ‘evametaṃ, ācariya, evametaṃ, ācariyā’’’ti. ‘‘Evameva kho tvaṃ, mallike, yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati taṃ tadevassa abbhanumodasi’’. ‘‘Sacetaṃ, mahārāja, bhagavatā bhāsitaṃ evameta’’nti. ‘‘Carapi, re mallike, vinassā’’ti. Atha kho mallikā devī nāḷijaṅghaṃ brāhmaṇaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘mallikā, bhante, devī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘bhāsitā nu kho, bhante, bhagavatā esā vācā – piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. Yathā te bhagavā byākaroti taṃ sādhukaṃ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi tathāgatā vitathaṃ bhaṇantī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhotī’’ti kho nāḷijaṅgho brāhmaṇo mallikāya deviyā paṭissutvā yena bhagavā [Pg.311] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nāḷijaṅgho brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mallikā, bho gotama, devī bhoto gotamassa pāde sirasā vandati; appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘bhāsitā nu kho, bhante, bhagavatā esā vācā – piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’’’ti. ३५५. त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित याने मल्लिका देवीला बोलावून म्हटले – 'मल्लिके, तुझ्या श्रमण गोतमांनी असे म्हटले आहे – शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात.' 'महाराज, जर हे भगवंतांनी म्हटले असेल, तर ते असेच असणार.' 'श्रमण गोतम जे काही बोलतात, मल्लिका त्याचेच समर्थन करते की – महाराज, जर हे भगवंतांनी म्हटले असेल, तर ते असेच असणार. जसे एखादा शिष्य त्याचा आचार्य जे काही बोलतो, त्याचेच समर्थन करतो की – असेच आहे, आचार्य, असेच आहे, आचार्य!; तसेच, मल्लिके, श्रमण गोतम जे काही बोलतात, तू त्याचेच समर्थन करतेस की – महाराज, जर हे भगवंतांनी म्हटले असेल, तर ते असेच असणार. निघून जा, मल्लिके, इथून चालती हो!' त्यानंतर मल्लिका देवीने नाळिजंघ ब्राह्मणाला बोलावून म्हटले – 'ब्राह्मणा, तू ये, जेथे भगवान आहेत तेथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन कर आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचार – भंते, मल्लिका देवी भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे. आणि असेही विचार – भंते, भगवंतांनी खरोखरच असे वचन म्हटले आहे का – शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात? भगवान तुला जसे उत्तर देतील, ते नीट लक्षात ठेवून मला सांग. कारण तथागत कधीही असत्य बोलत नाहीत.' 'तसेच असो, देवी,' असे म्हणून नाळिजंघ ब्राह्मण मल्लिका देवीच्या सांगण्यावरून जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला नाळिजंघ ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – 'हे गोतम, मल्लिका देवी आपल्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे; आपल्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे; आणि असे विचारत आहे – भंते, भगवंतांनी खरोखरच असे वचन म्हटले आहे का – शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच उत्पन्न होतात, प्रिय व्यक्तींमधूनच उद्भवतात?' 356. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa! Piyajātikā hi, brāhmaṇa, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikāti. Tadamināpetaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā. Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā mātā kālamakāsi. Sā tassā kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me mātaraṃ addassatha, api me mātaraṃ addassathā’ti? Imināpi kho etaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikāti. ३५६. “हे ब्राह्मणा, हे असेच आहे, हे ब्राह्मणा, हे असेच आहे! कारण हे ब्राह्मणा, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दोमनस्य (मानसिक क्लेश) आणि उपायास (हताशपणा) हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते. हे ब्राह्मणा, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते, हे या प्रकारेही समजून घेतले पाहिजे. हे ब्राह्मणा, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच श्रावस्तीमध्ये एका स्त्रीची आई मरण पावली. तिच्या आईच्या मृत्यूमुळे ती वेडी झाली, तिचे चित्त विचलित झाले. ती एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन लोकांना विचारू लागली—‘तुम्ही माझ्या आईला पाहिले का? तुम्ही माझ्या आईला पाहिले का?’ हे ब्राह्मणा, या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे की, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā pitā kālamakāsi… bhātā kālamakāsi… bhaginī kālamakāsi… putto kālamakāsi… dhītā kālamakāsi… sāmiko kālamakāsi. Sā tassa kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me sāmikaṃ addassatha, api me sāmikaṃ addassathā’ti? Imināpi kho etaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikāti. “हे ब्राह्मणा, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच श्रावस्तीमध्ये एका स्त्रीचे वडील मरण पावले... भाऊ मरण पावला... बहीण मरण पावली... मुलगा मरण पावला... मुलगी मरण पावली... पती मरण पावला. तिच्या पतीच्या मृत्यूमुळे ती वेडी झाली, तिचे चित्त विचलित झाले. ती एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन लोकांना विचारू लागली—‘तुम्ही माझ्या पतीला पाहिले का? तुम्ही माझ्या पतीला पाहिले का?’ हे ब्राह्मणा, या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे की, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa mātā kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me mātaraṃ addassatha, api me mātaraṃ addassathā’ti[Pg.312]? Imināpi kho etaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikāti. “हे ब्राह्मणा, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच श्रावस्तीमध्ये एका पुरुषाची आई मरण पावली. त्याच्या आईच्या मृत्यूमुळे तो वेडा झाला, त्याचे चित्त विचलित झाले. तो एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन लोकांना विचारू लागला—‘तुम्ही माझ्या आईला पाहिले का? तुम्ही माझ्या आईला पाहिले का?’ हे ब्राह्मणा, या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे की, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa pitā kālamakāsi… bhātā kālamakāsi… bhaginī kālamakāsi… putto kālamakāsi… dhītā kālamakāsi… pajāpati kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me pajāpatiṃ addassatha, api me pajāpatiṃ addassathā’ti? Imināpi kho etaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikāti. “हे ब्राह्मणा, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच श्रावस्तीमध्ये एका पुरुषाचे वडील मरण पावले... भाऊ मरण पावला... बहीण मरण पावली... मुलगा मरण पावला... मुलगी मरण पावली... पत्नी मरण पावली. त्याच्या पत्नीच्या मृत्यूमुळे तो वेडा झाला, त्याचे चित्त विचलित झाले. तो एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन लोकांना विचारू लागला—‘तुम्ही माझ्या पत्नीला पाहिले का? तुम्ही माझ्या पत्नीला पाहिले का?’ हे ब्राह्मणा, या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे की, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarā itthī ñātikulaṃ agamāsi. Tassā te ñātakā sāmikaṃ acchinditvā aññassa dātukāmā. Sā ca taṃ na icchati. Atha kho sā itthī sāmikaṃ etadavoca – ‘ime, maṃ, ayyaputta, ñātakā tvaṃ acchinditvā aññassa dātukāmā. Ahañca taṃ na icchāmī’ti. Atha kho so puriso taṃ itthiṃ dvidhā chetvā attānaṃ upphālesi – ‘ubho pecca bhavissāmā’ti. Imināpi kho etaṃ, brāhmaṇa, pariyāyena veditabbaṃ yathā piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’’ti. “हे ब्राह्मणा, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच श्रावस्तीमध्ये एक स्त्री आपल्या नातेवाइकांच्या घरी गेली. तिच्या त्या नातेवाइकांनी तिला तिच्या पतीपासून वेगळे करून दुसऱ्या पुरुषाला देण्याची इच्छा केली. परंतु तिची त्या दुसऱ्या पुरुषाशी लग्न करण्याची इच्छा नव्हती. तेव्हा त्या स्त्रीने आपल्या पतीला असे म्हटले—‘हे आर्यपुत्र, हे माझे नातेवाईक मला तुमच्यापासून वेगळे करून दुसऱ्या पुरुषाला देऊ इच्छितात. परंतु माझी तशी मुळीच इच्छा नाही.’ तेव्हा त्या पुरुषाने त्या स्त्रीचे दोन तुकडे केले आणि ‘आपण दोघे मृत्यूनंतर परलोकात एकत्र असू’ असा विचार करून स्वतःचेही पोट फाडले. हे ब्राह्मणा, या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे की, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.” 357. Atha kho nāḷijaṅgho brāhmaṇo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā yena mallikā devī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ mallikāya deviyā ārocesi. Atha kho mallikā devī yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, piyā te vajirī kumārī’’ti? ‘‘Evaṃ, mallike, piyā me vajirī kumārī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, vajiriyā te kumāriyā vipariṇāmaññathābhāvā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Vajiriyā me, mallike, kumāriyā vipariṇāmaññathābhāvā jīvitassapi siyā [Pg.313] aññathattaṃ, kiṃ pana me na uppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. ३५७. त्यानंतर नाळिजंघ ब्राह्मण भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन व स्वागत करून आपल्या आसनावरून उठला आणि जेथे मल्लिका देवी होती तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांसोबत झालेला सर्व संवाद त्याने मल्लिका देवीला सांगितला. त्यानंतर मल्लिका देवी जेथे कोसलचा राजा प्रसेनजित होता तेथे गेली आणि राजा प्रसेनजितला म्हणाली— “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? राजकुमारी वजिरी तुम्हाला प्रिय आहे ना?” “होय मल्लिका, राजकुमारी वजिरी मला प्रिय आहे.” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर राजकुमारी वजिरीच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव (मृत्यू किंवा विपरीत बदल) घडला, तर तुमच्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतील का?” “मल्लिका, माझ्या राजकुमारी वजिरीच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव घडला, तर माझ्या स्वतःच्या जीविताचाही अन्यथाभाव होईल (माझे जगणेच कठीण होईल), मग माझ्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास का बरे उत्पन्न होणार नाहीत?” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, सर्व काही जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी असे म्हटले आहे की— ‘शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, piyā te vāsabhā khattiyā’’ti? ‘‘Evaṃ, mallike, piyā me vāsabhā khattiyā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, vāsabhāya te khattiyāya vipariṇāmaññathābhāvā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Vāsabhāya me, mallike, khattiyāya vipariṇāmaññathābhāvā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me na uppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? क्षत्रिय वासभा तुम्हाला प्रिय आहे ना?” “होय मल्लिका, क्षत्रिय वासभा मला प्रिय आहे.” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर क्षत्रिय वासभाच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव (मृत्यू किंवा विपरीत बदल) घडला, तर तुमच्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतील का?” “मल्लिका, माझ्या क्षत्रिय वासभाच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव घडला, तर माझ्या स्वतःच्या जीविताचाही अन्यथाभाव होईल (माझे जगणेच कठीण होईल), मग माझ्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास का बरे उत्पन्न होणार नाहीत?” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, सर्व काही जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी असे म्हटले आहे की— ‘शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, piyo te viṭaṭūbho senāpatī’’ti? ‘‘Evaṃ, mallike, piyo me viṭaṭūbho senāpatī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, viṭaṭūbhassa te senāpatissa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Viṭaṭūbhassa me, mallike, senāpatissa vipariṇāmaññathābhāvā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me na uppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? सेनापती विडूढभ तुम्हाला प्रिय आहे ना?” “होय मल्लिका, सेनापती विडूढभ मला प्रिय आहे.” “महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर सेनापती विडूढभच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव (मृत्यू किंवा विपरीत बदल) घडला, तर तुमच्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतील का?” “मल्लिका, माझ्या सेनापती विडूढभच्या बाबतीत विपरिणाम आणि अन्यथाभाव घडला, तर माझ्या स्वतःच्या जीविताचाही अन्यथाभाव होईल (माझे जगणेच कठीण होईल), मग माझ्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास का बरे उत्पन्न होणार नाहीत?” “महाराज, हेच ते कारण मनात ठेवून, सर्व काही जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी असे म्हटले आहे की— ‘शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्ती हेच त्यांचे उगमस्थान असते.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, piyā te aha’’nti? ‘‘Evaṃ, mallike, piyā mesi tva’’nti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, mayhaṃ te vipariṇāmaññathābhāvā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Tuyhañhi me, mallike, vipariṇāmaññathābhāvā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me na uppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’ti. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते, मी तुम्हाला प्रिय आहे का?" "होय, मल्लिका, तू मला प्रिय आहेस." "महाराज, तुम्हाला काय वाटते, माझ्यामध्ये बदल किंवा मृत्यू झाल्यामुळे तुमच्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतील का?" "मल्लिका, तुझ्यामध्ये बदल किंवा मृत्यू झाल्यामुळे माझ्या स्वतःच्या जीवनातही बदल घडून येईल, मग माझ्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास का बरे उत्पन्न होणार नाहीत?" "महाराज, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी याच गोष्टीचा संदर्भ देऊन असे म्हटले आहे – 'शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय व्यक्तींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय व्यक्तींमुळेच उत्पन्न होतात.'" ‘‘Taṃ [Pg.314] kiṃ maññasi, mahārāja, piyā te kāsikosalā’’ti? ‘‘Evaṃ, mallike, piyā me kāsikosalā. Kāsikosalānaṃ, mallike, ānubhāvena kāsikacandanaṃ paccanubhoma, mālāgandhavilepanaṃ dhāremā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, kāsikosalānaṃ te vipariṇāmaññathābhāvā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Kāsikosalānañhi, mallike, vipariṇāmaññathābhāvā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me na uppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Idaṃ kho taṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṃ – ‘piyajātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhavikā’’’ti. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते, काशी आणि कोसल देश तुम्हाला प्रिय आहेत का?" "होय, मल्लिका, काशी आणि कोसल देश मला प्रिय आहेत. मल्लिका, काशी आणि कोसल देशांच्या प्रभावामुळेच आपण काशीचे चंदन वापरतो आणि पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व विलेपन धारण करतो." "महाराज, तुम्हाला काय वाटते, काशी आणि कोसल देशांमध्ये बदल किंवा विनाश झाल्यामुळे तुमच्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतील का?" "मल्लिका, काशी आणि कोसल देशांमध्ये बदल किंवा विनाश झाल्यामुळे माझ्या स्वतःच्या जीवनातही बदल घडून येईल, मग माझ्या मनात शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास का बरे उत्पन्न होणार नाहीत?" "महाराज, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी याच गोष्टीचा संदर्भ देऊन असे म्हटले आहे – 'शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास हे प्रिय गोष्टींपासूनच जन्माला येतात, प्रिय गोष्टींमुळेच उत्पन्न होतात.'" ‘‘Acchariyaṃ, mallike, abbhutaṃ, mallike! Yāvañca so bhagavā paññāya ativijjha maññe passati. Ehi, mallike, ācamehī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa, namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa, namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. "आश्चर्य आहे, मल्लिका! अद्भुत आहे, मल्लिका! ते भगवंत आपल्या प्रज्ञेने किती खोलवर भेदून पाहतात! ये, मल्लिका, मला आचमनासाठी पाणी दे." त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित आपल्या आसनावरून उठला, आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि ज्या दिशेला भगवंत होते त्या दिशेला हात जोडून नमस्कार करत तीन वेळा हा उद्गार (उदान) काढला – "त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो!" Piyajātikasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. प्रियजातिक सुत्त समाप्त, सातवे. 8. Bāhitikasuttaṃ ८. बाहितिक सुत्त 358. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena pubbārāmo migāramātupāsādo tenupasaṅkami divāvihārāya. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo ekapuṇḍarīkaṃ nāgaṃ abhiruhitvā sāvatthiyā niyyāti divā divassa. Addasā kho rājā pasenadi kosalo āyasmantaṃ ānandaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sirivaḍḍhaṃ mahāmattaṃ āmantesi – ‘‘āyasmā no eso, samma sirivaḍḍha, ānando’’ti[Pg.315]. ‘‘Evaṃ, mahārāja, āyasmā eso ānando’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yenāyasmā ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena āyasmato ānandassa pāde sirasā vandāhi – ‘rājā, bhante, pasenadi kosalo āyasmato ānandassa pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadehi – ‘sace kira, bhante, āyasmato ānandassa na kiñci accāyikaṃ karaṇīyaṃ, āgametu kira, bhante, āyasmā ānando muhuttaṃ anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho so puriso āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bhante, pasenadi kosalo āyasmato ānandassa pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘sace kira, bhante, āyasmato ānandassa na kiñci accāyikaṃ karaṇīyaṃ, āgametu kira, bhante, āyasmā ānando muhuttaṃ anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā ānando tuṇhībhāvena. Atha kho rājā pasenadi kosalo yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā nāgā paccorohitvā pattikova yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā pasenadi kosalo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sace, bhante, āyasmato ānandassa na kiñci accāyikaṃ karaṇīyaṃ, sādhu, bhante, āyasmā ānando yena aciravatiyā nadiyā tīraṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā ānando tuṇhībhāvena. ३५८. "असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, दुपारच्या भोजनानंतर भिक्षेहून परतल्यावर ते दिवसाच्या विहारासाठी पूर्वाराम येथील मृगारमाता प्रासादाकडे गेले. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित 'एकपुंडरीक' नावाच्या हत्तीवर आरूढ होऊन भरदुपारी श्रावस्तीमधून बाहेर पडत होता. राजा प्रसेनजितने आयुष्यमान आनंदांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने सिरिवड्ढ महामात्राला विचारले, 'मित्रा सिरिवड्ढ, हे आयुष्यमान आनंद आहेत ना?' 'होय, महाराज, हे आयुष्यमान आनंदच आहेत.' त्यानंतर राजा प्रसेनजितने एका सेवकाला बोलावले आणि म्हटले, 'इकडे ये, माणसा. जेथे आयुष्यमान आनंद आहेत तेथे जा आणि माझ्या वतीने आयुष्यमान आनंदांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन कर आणि सांग – भंते, कोसलचा राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे. आणि असेही सांग – भंते, जर आयुष्यमान आनंदांना काही तातडीचे काम नसेल, तर कृपया आयुष्यमान आनंदांनी अनुकंपा करून क्षणभर थांबावे.' 'होय, महाराज,' असे म्हणून त्या सेवकाने राजा प्रसेनजितच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तो जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून तो सेवक आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला, 'भंते, कोसलचा राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि असे सांगत आहे – भंते, जर आयुष्यमान आनंदांना काही तातडीचे काम नसेल, तर कृपया आयुष्यमान आनंदांनी अनुकंपा करून क्षणभर थांबावे.' आयुष्यमान आनंदांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर राजा प्रसेनजित हत्तीवरून जेथपर्यंत जाता येणे शक्य होते तेथपर्यंत गेला, मग हत्तीवरून खाली उतरून पायीच जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला, 'भंते, जर आयुष्यमान आनंदांना काही तातडीचे काम नसेल, तर कृपया आयुष्यमान आनंदांनी अनुकंपा करून अचिरावती नदीच्या तीरावर जावे.' आयुष्यमान आनंदांनी मौन बाळगून संमती दिली." 359. Atha kho āyasmā ānando yena aciravatiyā nadiyā tīraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Atha kho rājā pasenadi kosalo yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā nāgā paccorohitvā pattikova yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā pasenadi kosalo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, āyasmā [Pg.316] ānando hatthatthare nisīdatū’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja. Nisīda tvaṃ; nisinno ahaṃ sake āsane’’ti. Nisīdi kho rājā pasenadi kosalo paññatte āsane. Nisajja kho rājā pasenadi kosalo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante ānanda, so bhagavā tathārūpaṃ kāyasamācāraṃ samācareyya, yvāssa kāyasamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehī’’ti ? ‘‘Na kho, mahārāja, so bhagavā tathārūpaṃ kāyasamācāraṃ samācareyya, yvāssa kāyasamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. ३५९. "त्यानंतर आयुष्यमान आनंद अचिरावती नदीच्या तीरावर गेले. तेथे जाऊन ते एका झाडाच्या मुळाशी तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर राजा प्रसेनजित हत्तीवरून जेथपर्यंत जाता येणे शक्य होते तेथपर्यंत गेला, मग हत्तीवरून खाली उतरून पायीच जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला, 'भंते, आयुष्यमान आनंदांनी या हत्तीच्या पाठीवरील आसनावर बसावे.' 'नको, महाराज. तुम्ही बसा; मी माझ्या स्वतःच्या आसनावर बसलो आहे.' राजा प्रसेनजित तयार केलेल्या आसनावर बसला. बसल्यानंतर राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला, 'भंते आनंद, काय ते भगवान अशा प्रकारच्या शारीरिक आचरणाचे आचरण करतील का, जे शारीरिक आचरण श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे निंदनीय ठरेल?' 'महाराज, ते भगवान अशा प्रकारच्या शारीरिक आचरणाचे आचरण कधीच करणार नाहीत, जे शारीरिक आचरण सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे निंदनीय ठरेल.'" ‘‘Kiṃ pana, bhante ānanda, so bhagavā tathārūpaṃ vacīsamācāraṃ…pe… manosamācāraṃ samācareyya, yvāssa manosamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehī’’ti ? ‘‘Na kho, mahārāja, so bhagavā tathārūpaṃ manosamācāraṃ samācareyya, yvāssa manosamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. “पण भन्ते आनंद, ते भगवान अशा प्रकारच्या वाणीच्या आचरणाचे... (पे)... मनाच्या आचरणाचे आचरण करतील का, ज्या मनाच्या आचरणासाठी श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून त्यांच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकेल?” “महाराज, ते भगवान अशा प्रकारच्या मनाच्या आचरणाचे कधीही आचरण करणार नाहीत, ज्या मनाच्या आचरणासाठी सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून त्यांच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकेल.” ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yañhi mayaṃ, bhante, nāsakkhimhā pañhena paripūretuṃ taṃ, bhante, āyasmatā ānandena pañhassa veyyākaraṇena paripūritaṃ. Ye te, bhante, bālā abyattā ananuvicca apariyogāhetvā paresaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā bhāsanti, na mayaṃ taṃ sārato paccāgacchāma; ye pana te, bhante, paṇḍitā viyattā medhāvino anuvicca pariyogāhetvā paresaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā bhāsanti, mayaṃ taṃ sārato paccāgacchāma’’. “आश्चर्य आहे, भन्ते! अद्भुत आहे, भन्ते! कारण भन्ते, जे आम्ही प्रश्नाद्वारे पूर्ण करण्यास असमर्थ होतो, ते भन्ते, आयुष्यमान आनंदांनी प्रश्नाचे उत्तर देऊन पूर्ण केले आहे. भन्ते, जे अज्ञानी, अकुशल लोक विनाचौकशी व विनापरीक्षण इतरांची प्रशंसा किंवा निंदा करतात, त्यांच्या बोलण्याला आम्ही महत्त्व देत नाही; परंतु भन्ते, जे पंडित, चतुर आणि बुद्धिमान लोक चौकशी करून व परीक्षण करून इतरांची प्रशंसा किंवा निंदा करतात, त्यांच्या बोलण्याला आम्ही महत्त्व देतो.” 360. ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, kāyasamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro akusalo’’. ३६०. “पण भन्ते आनंद, सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप घेण्याजोगा शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार अकुशल आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro akusalo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro sāvajjo’’. “पण भन्ते, अकुशल शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार सदोष आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro sāvajjo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro sabyābajjho’’. “पण भन्ते, सदोष शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार पीडादायक आहे.” ‘‘Katamo [Pg.317] pana, bhante, kāyasamācāro sabyābajjho’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro dukkhavipāko’’. “पण भन्ते, पीडादायक शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, ज्या शारीरिक आचाराचा परिणाम दुःखद असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro dukkhavipāko’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati tassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; evarūpo kho, mahārāja, kāyasamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. “पण भन्ते, दुःखद परिणाम देणारा शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, आणि ज्यामुळे अकुशल धर्मांची वृद्धी होते व कुशल धर्म नष्ट होतात; महाराज, अशा प्रकारचा शारीरिक आचार सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप घेण्याजोगा असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, vacīsamācāro…pe… manosamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro akusalo’’. “पण भन्ते आनंद, सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप घेण्याजोगा वाणीचा आचार... (पे)... मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार अकुशल आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro akusalo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro sāvajjo’’. “पण भन्ते, अकुशल मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार सदोष आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro sāvajjo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro sabyābajjho’’. “पण भन्ते, सदोष मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार पीडादायक आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro sabyābajjho’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro dukkhavipāko’’. “पण भन्ते, पीडादायक मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, ज्या मनाच्या आचाराचा परिणाम दुःखद असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro dukkhavipāko’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati tassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; evarūpo kho, mahārāja, manosamācāro opārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. “पण भन्ते, दुःखद परिणाम देणारा मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो, आणि ज्यामुळे अकुशल धर्मांची वृद्धी होते व कुशल धर्म नष्ट होतात; महाराज, अशा प्रकारचा मनाचा आचार सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप घेण्याजोगा असतो.” ‘‘Kiṃ nu kho, bhante ānanda, so bhagavā sabbesaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇetī’’ti? ‘‘Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgato’’ti. “पण भन्ते आनंद, ते भगवान सर्वच अकुशल धर्मांच्या त्यागाची प्रशंसा करतात का?” “महाराज, तथागतांनी सर्व अकुशल धर्मांचा त्याग केला आहे आणि ते कुशल धर्मांनी युक्त आहेत.” 361. ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, kāyasamācāro anopārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro kusalo’’. ३६१. “पण भन्ते आनंद, सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप न घेण्याजोगा शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार कुशल आहे.” ‘‘Katamo [Pg.318] pana, bhante, kāyasamācāro kusalo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’. “पण भन्ते, कुशल शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार निर्दोष आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro anavajjo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro abyābajjho’’. “पण भन्ते, निर्दोष शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो शारीरिक आचार पीडारहित आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro abyābajjho’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro sukhavipāko’’. “पण भन्ते, पीडारहित शारीरिक आचार कोणता आहे?” “महाराज, ज्या शारीरिक आचाराचा परिणाम सुखद असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro sukhavipāko’’? “पण भन्ते, सुखद परिणाम देणारा शारीरिक आचार कोणता आहे?” ‘‘Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati tassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti; evarūpo kho, mahārāja, kāyasamācāro anopārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. “महाराज, जो शारीरिक आचार स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, आणि ज्यामुळे अकुशल धर्म नष्ट होतात व कुशल धर्मांची वृद्धी होते; महाराज, अशा प्रकारचा शारीरिक आचार सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप न घेण्याजोगा असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, vacīsamācāro…pe… manosamācāro anopārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro kusalo’’. “पण भन्ते आनंद, सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप न घेण्याजोगा वाणीचा आचार... (पे)... मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार कुशल आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro kusalo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro anavajjo’’. “पण भन्ते, कुशल मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार निर्दोष आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro anavajjo’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro abyābajjho’’. “पण भन्ते, निर्दोष मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार पीडारहित आहे.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro abyābajjho’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro sukhavipāko’’. “पण भन्ते, पीडारहित मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, ज्या मनाच्या आचाराचा परिणाम सुखद असतो.” ‘‘Katamo pana, bhante, manosamācāro sukhavipāko’’? ‘‘Yo kho, mahārāja, manosamācāro nevattabyābādhāyapi saṃvattati, na parabyābādhāyapi saṃvattati, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattati. Tassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. Evarūpo kho, mahārāja, manosamācāro anopārambho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti. “पण भन्ते, सुखद परिणाम देणारा मनाचा आचार कोणता आहे?” “महाराज, जो मनाचा आचार स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाही, आणि ज्यामुळे अकुशल धर्म नष्ट होतात व कुशल धर्मांची वृद्धी होते. महाराज, अशा प्रकारचा मनाचा आचार सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांकडून आक्षेप न घेण्याजोगा असतो.” ‘‘Kiṃ pana, bhante ānanda, so bhagavā sabbesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti? ‘‘Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgato’’ti. “पण भन्ते आनंद, ते भगवान सर्वच कुशल धर्मांच्या प्राप्तीची प्रशंसा करतात का?” “महाराज, तथागतांनी सर्व अकुशल धर्मांचा त्याग केला आहे आणि ते कुशल धर्मांनी युक्त आहेत.” 362. ‘‘Acchariyaṃ[Pg.319], bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, āyasmatā ānandena. Iminā ca mayaṃ, bhante, āyasmato ānandassa subhāsitena attamanābhiraddhā. Evaṃ attamanābhiraddhā ca mayaṃ, bhante, āyasmato ānandassa subhāsitena. Sace, bhante, āyasmato ānandassa hatthiratanaṃ kappeyya, hatthiratanampi mayaṃ āyasmato ānandassa dadeyyāma. Sace, bhante, āyasmato ānandassa assaratanaṃ kappeyya, assaratanampi mayaṃ āyasmato ānandassa dadeyyāma. Sace, bhante, āyasmato ānandassa gāmavaraṃ kappeyya, gāmavarampi mayaṃ āyasmato ānandassa dadeyyāma. Api ca, bhante, mayampetaṃ jānāma – ‘netaṃ āyasmato ānandassa kappatī’ti. Ayaṃ me, bhante, bāhitikā raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena vatthanāḷiyā pakkhipitvā pahitā soḷasasamā āyāmena, aṭṭhasamā vitthārena. Taṃ, bhante, āyasmā ānando paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, paripuṇṇaṃ me ticīvara’’nti. ३६२. “आश्चर्य आहे, भन्ते! अद्भुत आहे, भन्ते! आयुष्यमान आनंदांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे, भन्ते! भन्ते, आयुष्यमान आनंदांच्या या सुभाषिताने आम्ही अत्यंत संतुष्ट व आनंदित झालो आहोत. होय भन्ते, आयुष्यमान आनंदांच्या या सुभाषिताने आम्ही अत्यंत संतुष्ट व आनंदित झालो आहोत. भन्ते, जर आयुष्यमान आनंदांना हत्ती-रत्न कल्पत (योग्य) असते, तर आम्ही आयुष्यमान आनंदांना हत्ती-रत्नही दिले असते. भन्ते, जर आयुष्यमान आनंदांना अश्व-रत्न कल्पत असते, तर आम्ही आयुष्यमान आनंदांना अश्व-रत्नही दिले असते. भन्ते, जर आयुष्यमान आनंदांना श्रेष्ठ गाव कल्पत असते, तर आम्ही आयुष्यमान आनंदांना श्रेष्ठ गावही दिले असते. परंतु, भन्ते, आम्हाला हे ठाऊक आहे की—'हे आयुष्यमान आनंदांना कल्पत नाही.' भन्ते, हे माझे 'बाहितिक' वस्त्र आहे, जे मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याने वस्त्राच्या नळीत ठेवून पाठवले आहे; हे लांबीला सोळा हात आणि रुंदीला आठ हात आहे. भन्ते, आयुष्यमान आनंदांनी माझ्यावर अनुकंपा करून याचा स्वीकार करावा.” “नको, महाराज, माझे त्रिचीवर पूर्ण आहे.” ‘‘Ayaṃ, bhante, aciravatī nadī diṭṭhā āyasmatā ceva ānandena amhehi ca. Yadā uparipabbate mahāmegho abhippavuṭṭho hoti, athāyaṃ aciravatī nadī ubhato kūlāni saṃvissandantī gacchati; evameva kho, bhante, āyasmā ānando imāya bāhitikāya attano ticīvaraṃ karissati. Yaṃ panāyasmato ānandassa purāṇaṃ ticīvaraṃ taṃ sabrahmacārīhi saṃvibhajissati. Evāyaṃ amhākaṃ dakkhiṇā saṃvissandantī maññe gamissati. Paṭiggaṇhātu, bhante, āyasmā ānando bāhitika’’nti. Paṭiggahesi kho āyasmā ānando bāhitikaṃ. “भन्ते, ही अचिरवती नदी आयुष्यमान आनंदांनी आणि आम्ही दोघांनीही पाहिली आहे. जेव्हा पर्वतावर मोठा पाऊस पडतो, तेव्हा ही अचिरवती नदी दोन्ही काठ ओलांडून ओसंडून वाहू लागते; त्याचप्रमाणे, भन्ते, आयुष्यमान आनंद या बाहितिक वस्त्रापासून स्वतःसाठी त्रिचीवर बनवतील. आणि आयुष्यमान आनंदांचे जे जुने त्रिचीवर आहे, ते ते आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये वाटून देतील. अशा प्रकारे आमचे हे दान ओसंडून वाहिल्यासारखे होईल. भन्ते, आयुष्यमान आनंदांनी या बाहितिक वस्त्राचा स्वीकार करावा.” आयुष्यमान आनंदांनी त्या बाहितिक वस्त्राचा स्वीकार केला. Atha kho rājā pasenadi kosalo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bhante ānanda, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo āyasmato ānandassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला—“भन्ते आनंद, आता आम्ही निघतो; आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “महाराज, आता तुम्हाला जसा योग्य वेळ वाटेल (त्याप्रमाणे करावे).” त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित आयुष्यमान आनंदांच्या भाषणाची प्रशंसा व अनुमोदन करून, आसनावरून उठला आणि आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन व प्रदक्षिणा करून निघून गेला. 363. Atha [Pg.320] kho āyasmā ānando acirapakkantassa rañño pasenadissa kosalassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando yāvatako ahosi raññā pasenadinā kosalena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Tañca bāhitikaṃ bhagavato pādāsi. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘lābhā, bhikkhave, rañño pasenadissa kosalassa, suladdhalābhā, bhikkhave, rañño pasenadissa kosalassa; yaṃ rājā pasenadi kosalo labhati ānandaṃ dassanāya, labhati payirupāsanāyā’’ti. ३६३. त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित निघून गेल्यावर लगेचच आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्यासोबत झालेला सर्व संभाषण भगवंतांना सांगितले. आणि ते बाहितिक वस्त्र भगवंतांना अर्पण केले. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले—“भिक्खूंनो, कोसलचा राजा प्रसेनजित हा भाग्यवान आहे; भिक्खूंनो, कोसलच्या राजा प्रसेनजितला मोठा लाभ झाला आहे, कारण राजा प्रसेनजितला आनंदांचे दर्शन घेण्याची आणि त्यांची सेवा करण्याची संधी मिळाली आहे.” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. ते भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाने आनंदित झाले आणि त्यांनी त्याची प्रशंसा केली. Bāhitikasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे बाहितिक सुत्त समाप्त झाले. 9. Dhammacetiyasuttaṃ ९. धम्मचेतिय सुत्त 364. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati medāḷupaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo nagarakaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṃ kārāyanaṃ āmantesi – ‘‘yojehi, samma kārāyana, bhadrāni bhadrāni yānāni, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi – ‘‘yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni. Yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā niyyāsi mahaccā rājānubhāvena. Yena ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Addasā kho rājā pasenadi kosalo ārāme jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno [Pg.321] rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. Disvāna bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘‘imāni kho tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṃ mayaṃ taṃ bhagavantaṃ payirupāsāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ३६४. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान शाक्यांच्या देशात 'मेदाळुप' नावाच्या शाक्यांच्या नगरात विहार करत होते. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित काही कामानिमित्त 'नगरक' नावाच्या नगरात आला होता. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित याने दीर्घ कारायन याला बोलावले आणि म्हटले—“मित्रा कारायन, उत्तम उत्तम रथ तयार कर, आपण उद्यानाची सुंदर भूमी पाहण्यासाठी जाऊया.” “तसेच असो, देवा,” असे म्हणून दीर्घ कारायनाने कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या आज्ञेचे पालन करून उत्तम उत्तम रथ तयार केले आणि राजा प्रसेनजितला कळवले—“देवा, आपल्यासाठी उत्तम उत्तम रथ तयार आहेत. आता आपल्याला जसा योग्य वेळ वाटेल (त्याप्रमाणे करावे).” त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित एका उत्तम रथावर आरूढ झाला आणि इतर उत्तम रथांसह मोठ्या राजेशाही थाटात नगरक नगरातून बाहेर पडला. जेथे आराम (उद्यान) होते, तेथे तो गेला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता संपेपर्यंत रथाने जाऊन, तो रथातून खाली उतरला आणि पायीच आरामात प्रवेश केला. आरामात पायी फिरत असताना आणि फेरफटका मारत असताना, राजा प्रसेनजितने वृक्षांची अशी मुळे पाहिली जी अत्यंत रमणीय, प्रसन्न करणारी, शांत, कोलाहल नसलेली, जनसमुदायापासून दूर, एकांतात राहण्यास योग्य आणि ध्यानासाठी अनुकूल होती. ती पाहून त्याला भगवंतांची आठवण झाली—“ही तीच वृक्षांची मुळे आहेत जी रमणीय, प्रसन्न करणारी, शांत, कोलाहल नसलेली, जनसमुदायापासून दूर, एकांतात राहण्यास योग्य आणि ध्यानासाठी अनुकूल आहेत, जेथे आम्ही त्या अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध भगवंतांची सेवा करत असू.” 365. Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṃ kārāyanaṃ āmantesi – ‘‘imāni kho, samma kārāyana, tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṃ mayaṃ taṃ bhagavantaṃ payirupāsāma arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Kahaṃ nu kho, samma kārāyana, etarahi so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, medāḷupaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti. ‘‘Kīvadūre pana, samma kārāyana, nagarakamhā medāḷupaṃ nāma sakyānaṃ nigamo hotī’’ti? ‘‘Na dūre, mahārāja; tīṇi yojanāni; sakkā divasāvasesena gantu’’nti. ‘‘Tena hi, samma kārāyana, yojehi bhadrāni bhadrāni yānāni, gamissāma mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi – ‘‘yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni. Yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā yena medāḷupaṃ nāma sakyānaṃ nigamo tena pāyāsi. Teneva divasāvasesena medāḷupaṃ nāma sakyānaṃ nigamaṃ sampāpuṇi. Yena ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. ३६५. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदीने दीघ कारायानाला बोलावले आणि म्हटले – “मित्रा कारायाना, ही ती वृक्षमूले आहेत जी अत्यंत रमणीय, प्रसन्न, शांत, कोलाहलमुक्त, मानवी वर्दळीपासून दूर, निर्जन आणि एकांतात ध्यान करण्यासाठी योग्य आहेत, जिथे आपण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांची सेवा-उपासना करत असतो. मित्रा कारायाना, सध्या ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोठे विहार करत आहेत?” “महाराज, शाक्यांचे ‘मेदाळुप’ नावाचे एक नगर आहे. तिथे सध्या ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विहार करत आहेत.” “पण मित्रा कारायाना, नगरकपासून मेदाळुप हे शाक्यांचे नगर किती अंतरावर आहे?” “महाराज, फार दूर नाही; तीन योजने आहे. दिवसाच्या उरलेल्या भागात तिथे पोहोचणे शक्य आहे.” “तर मग मित्रा कारायाना, उत्तम उत्तम रथ तयार कर. आपण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाऊ.” “जी आज्ञा, महाराज!” असे म्हणून दीघ कारायानाने कोसलचा राजा पसेनदीच्या आज्ञेचे पालन केले आणि उत्तम उत्तम रथ तयार करून घेऊन कोसलचा राजा पसेनदीला कळवले – “महाराज, आपल्यासाठी उत्तम उत्तम रथ तयार आहेत. आता आपल्याला जसे योग्य वाटेल तसे करावे.” त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी एका उत्तम रथावर आरूढ झाला आणि इतर उत्तम रथांसह नगरकवरून शाक्यांचे नगर मेदाळुपच्या दिशेने निघाला. दिवसाचा उर्वरित भाग असतानाच तो शाक्यांच्या मेदाळुप नगरात पोहोचला. जिथे आराम होता, तिकडे तो गेला. रथ जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच आरामात शिरला. 366. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, etarahi [Pg.322] so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Eso, mahārāja, vihāro saṃvutadvāro. Tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭehi. Vivarissati bhagavā te dvāra’’nti. Atha kho rājā pasenadi kosalo tattheva khaggañca uṇhīsañca dīghassa kārāyanassa pādāsi. Atha kho dīghassa kārāyanassa etadahosi – ‘‘rahāyati kho dāni rājā, idheva dāni mayā ṭhātabba’’nti. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena so vihāro saṃvutadvāro tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṃ. Atha kho rājā pasenadi kosalo vihāraṃ pavisitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo; rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo’’ti. ३६६. त्या वेळी अनेक भिक्खू उघड्या जागेत चंक्रमण करत होते. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी त्या भिक्खूंकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला – “भंते, सध्या ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोठे विहार करत आहेत? आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे दर्शन घेण्यास उत्सुक आहोत.” “महाराज, हा तो बंद दरवाजा असलेला विहार आहे. तिथे शांतपणे, घाई न करता जा, ओसरीत प्रवेश करून, खोकून दरवाजा वाजवा. भगवान तुमच्यासाठी दरवाजा उघडतील.” त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदीने तिथेच आपली तलवार आणि मुकुट दीघ कारायानाकडे सोपवले. तेव्हा दीघ कारायानाच्या मनात विचार आला – “आता राजा गुप्त चर्चा करणार आहे, मला आता इथेच थांबावे लागेल.” त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी त्या बंद दरवाजा असलेल्या विहाराकडे शांतपणे गेला आणि घाई न करता ओसरीत प्रवेश करून, खोकून त्याने दरवाजा वाजवला. भगवंतांनी दरवाजा उघडला. त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदीने विहारात प्रवेश केला आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून तो वंदन करू लागला. तो भगवंतांच्या चरणांचे मुखाने चुंबन घेऊ लागला, हातांनी त्यांचे पाय कुरवाळू लागला आणि आपले नाव सांगू लागला – “भंते, मी कोसलचा राजा पसेनदी आहे; भंते, मी कोसलचा राजा पसेनदी आहे.” 367. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja, atthavasaṃ sampassamāno imasmiṃ sarīre evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karosi, mittūpahāraṃ upadaṃsesī’’ti? ‘‘Atthi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo – ‘hoti sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. Idhāhaṃ, bhante, passāmi eke samaṇabrāhmaṇe pariyantakataṃ brahmacariyaṃ carante dasapi vassāni, vīsampi vassāni, tiṃsampi vassāni, cattārīsampi vassāni. Te aparena samayena sunhātā suvilittā kappitakesamassū pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti. Idha panāhaṃ, bhante, bhikkhū passāmi yāvajīvaṃ āpāṇakoṭikaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carante. Na kho panāhaṃ, bhante, ito bahiddhā aññaṃ evaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ samanupassāmi. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti. ३६७. “महाराज, कोणता हेतू पाहून तू या शरीराप्रती असा परम आदरभाव व्यक्त करत आहेस आणि इतके प्रेम व आदरांजली अर्पण करत आहेस?” “भंते, भगवंतांच्या बाबतीत माझा धम्मानुसार असा निष्कर्ष आहे की – ‘भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.’ भंते, मी इथे काही श्रमण-ब्राह्मणांना पाहतो जे दहा वर्षे, वीस वर्षे, तीस वर्षे किंवा चाळीस वर्षे मर्यादित काळासाठी ब्रह्मचर्य पाळतात. परंतु नंतरच्या काळात ते स्वच्छ स्नान करून, सुगंधी द्रव्ये लावून, केस व दाढी व्यवस्थित करून, पाच कामगुणांनी युक्त होऊन विलासी जीवन जगताना दिसतात. पण भंते, मी इथे भिक्खूंना आयुष्यभर, प्राण असेपर्यंत परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळताना पाहतो. भंते, या शासनाबाहेर मला इतर कुठेही असे परिपूर्ण आणि शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणारे दिसत नाहीत. भंते, भगवंतांच्या बाबतीत माझा धम्मानुसार हाच निष्कर्ष आहे की – ‘भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.’” 368. ‘‘Puna caparaṃ, bhante, rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatayopi gahapatīhi [Pg.323] vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Idha panāhaṃ, bhante, bhikkhū passāmi samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassante viharante. Na kho panāhaṃ, bhante, ito bahiddhā aññaṃ evaṃ samaggaṃ parisaṃ samanupassāmi. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३६८. “शिवाय भंते, राजे सुद्धा राजांशी भांडतात, क्षत्रिय क्षत्रियांशी भांडतात, ब्राह्मण ब्राह्मणांशी भांडतात, गृहपती गृहपतींशी भांडतात; आई मुलाशी भांडते, मुलगा आईशी भांडतो, वडील मुलाशी भांडतात, मुलगा वडिलांशी भांडतो, भाऊ बहिणीशी भांडतो, बहीण भावाशी भांडते, मित्र मित्राशी भांडतो. पण भंते, मी इथे भिक्खूंना एकोप्याने, आनंदाने, न भांडता, दूध आणि पाण्यासारखे एकरूप होऊन, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहार करताना पाहतो. भंते, या शासनाबाहेर मला इतर कुठेही अशी एकजूट असलेली परिषद पाहायला मिळत नाही. भंते, भगवंतांच्या बाबतीत माझा धम्मानुसार हाच निष्कर्ष आहे की – ‘भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.’” 369. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhante, ārāmena ārāmaṃ, uyyānena uyyānaṃ anucaṅkamāmi anuvicarāmi. Sohaṃ tattha passāmi eke samaṇabrāhmaṇe kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, na viya maññe cakkhuṃ bandhante janassa dassanāya. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘addhā ime āyasmanto anabhiratā vā brahmacariyaṃ caranti, atthi vā tesaṃ kiñci pāpaṃ kammaṃ kataṃ paṭicchannaṃ; tathā hi ime āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṃ bandhanti janassa dassanāyā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘kiṃ nu kho tumhe āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṃ bandhatha janassa dassanāyā’ti? Te evamāhaṃsu – ‘bandhukarogo no, mahārājā’ti. Idha panāhaṃ, bhante, bhikkhū passāmi haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe pīṇindriye appossukke pannalome paradattavutte migabhūtena cetasā viharante. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānanti; tathā hi ime āyasmanto haṭṭhapahaṭṭhā udaggudaggā abhiratarūpā pīṇindriyā appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharantī’ti. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३६९. शिवाय, भन्ते, मी एका आरामातून दुसऱ्या आरामात, एका उद्यानातून दुसऱ्या उद्यानात फिरत असतो. तेथे मी काही श्रमण आणि ब्राह्मणांना पाहतो जे कृश, रुक्ष, निस्तेज, पिवळसर पडलेले आणि शरीरावर शिरा स्पष्ट दिसणारे असतात; जणू काही ते लोकांच्या दृष्टीला आकर्षित करत नाहीत. भन्ते, माझ्या मनात असा विचार आला—'नक्कीच हे आयुष्यमान असंतोषाने ब्रह्मचर्य पाळत असावेत किंवा त्यांनी काही पापकृत्य करून ते लपवले असावे; म्हणूनच हे आयुष्यमान कृश, रुक्ष, निस्तेज, पिवळसर पडलेले आणि शरीरावर शिरा स्पष्ट दिसणारे आहेत, जणू काही ते लोकांच्या दृष्टीला आकर्षित करत नाहीत.' मी त्यांच्याजवळ जाऊन विचारले—'आयुष्यमान हो, तुम्ही असे कृश, रुक्ष, निस्तेज, पिवळसर पडलेले आणि शरीरावर शिरा स्पष्ट दिसणारे का आहात, जणू काही तुम्ही लोकांच्या दृष्टीला आकर्षित करत नाही?' त्यांनी मला उत्तर दिले—'महाराज, हा आमचा कौटुंबिक आजार आहे.' परंतु येथे, भन्ते, मी भिक्खूंना पाहतो जे अत्यंत प्रसन्न, प्रफुल्लित, अत्यंत आनंदी, इंद्रिये टवटवीत असलेले, चिंतामुक्त, शांत आणि अहंकाररहित, इतरांनी दिलेल्या दानावर जगणारे आणि हरिणासारख्या मुक्त मनाने विहरण करणारे आहेत. भन्ते, माझ्या मनात असा विचार आला—'नक्कीच हे आयुष्यमान भगवंतांच्या शासनात पूर्वीपेक्षा उत्तरोत्तर उच्च विशेष जाणतात; म्हणूनच हे आयुष्यमान अत्यंत प्रसन्न, प्रफुल्लित, अत्यंत आनंदी, इंद्रिये टवटवीत असलेले, चिंतामुक्त, शांत, इतरांनी दिलेल्या दानावर जगणारे आणि हरिणासारख्या मुक्त मनाने विहरण करत आहेत.' भन्ते, भगवंतांविषयी धम्मानुसार माझा हा निष्कर्ष निघतो—'भगवंत सम्यक सम्बुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.' 370. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto; pahomi ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ[Pg.324]. Tassa mayhaṃ, bhante, aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṃ opātenti. Sohaṃ na labhāmi – ‘mā me bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṃ opātetha, kathāpariyosānaṃ me bhonto āgamentū’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, antarantarā kathaṃ opātenti. Idha panāhaṃ, bhante, bhikkhū passāmi; yasmiṃ samaye bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti, neva tasmiṃ samaye bhagavato sāvakānaṃ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā. Bhūtapubbaṃ, bhante, bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṃ deseti. Tatraññataro bhagavato sāvako ukkāsi. Tamenaṃ aññataro sabrahmacārī jaṇṇukena ghaṭṭesi – ‘appasaddo āyasmā hotu, māyasmā saddamakāsi; satthā no bhagavā dhammaṃ desetī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Adaṇḍena vata kira, bho, asatthena evaṃ suvinītā parisā bhavissatī’ti! Na kho panāhaṃ, bhante, ito bahiddhā aññaṃ evaṃ suvinītaṃ parisaṃ samanupassāmi. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३७०. शिवाय, भन्ते, मी एक अभिषिक्त क्षत्रिय राजा आहे; मी वध करण्यास पात्र असलेल्याला मृत्युदंड देण्यास, दंड करण्यास पात्र असलेल्याला दंड करण्यास आणि हद्दपार करण्यास पात्र असलेल्याला हद्दपार करण्यास समर्थ आहे. परंतु, भन्ते, जेव्हा मी न्यायसभेत बसलेला असतो, तेव्हा लोक मध्येच माझे बोलणे तोडतात. मी त्यांना म्हणतो—'सज्जनहो, मी न्यायसभेत बसलो असताना मध्येच माझे बोलणे तोडू नका; माझे बोलणे पूर्ण होईपर्यंत वाट पाहा,' तरीही मला तशी संधी मिळत नाही. भन्ते, ते माझ्या बोलण्यात मध्येच व्यत्यय आणतातच. परंतु येथे, भन्ते, मी भिक्खूंना पाहतो; जेव्हा भगवंत शेकडो लोकांच्या सभेत धम्मदेशना देत असतात, तेव्हा भगवंतांच्या श्रावकांमध्ये शिंकण्याचा किंवा खोकण्याचा आवाजही येत नाही. भन्ते, पूर्वीची गोष्ट आहे, भगवंत शेकडो लोकांच्या सभेत धम्मदेशना देत होते. तेथे भगवंतांच्या एका श्रावकाने घसा खाकरला. तेव्हा त्याच्या एका सहधर्माचाऱ्याने त्याला गुडघ्याने स्पर्श करून सुचवले—'आयुष्यमान, शांत राहा, आवाज करू नका; आपले शास्ता भगवंत धम्मदेशना देत आहेत.' भन्ते, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला—'किती आश्चर्यकारक! किती अद्भुत! कोणत्याही दंडाशिवाय, कोणत्याही शस्त्राशिवाय ही सभा किती सुविनीत आहे!' भन्ते, या शासनाबाहेर मला अशी सुविनीत सभा इतर कोठेही पाहायला मिळत नाही. भन्ते, भगवंतांविषयी धम्मानुसार माझा हा निष्कर्ष निघतो—'भगवंत सम्यक सम्बुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.' 371. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhante, passāmi idhekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osarissatī’ti. Te pañhaṃ abhisaṅkharonti – ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma. Evaṃ ce no puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma; evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evampissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo’ti. Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti. Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva bhagavantaṃ pañhaṃ pucchanti, kuto vādaṃ āropessanti? Aññadatthu bhagavato sāvakā sampajjanti. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho [Pg.325] bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३७१. शिवाय, भन्ते, मी येथे काही चतुर, परमतांचे खंडन करण्यात निपुण आणि केसाचा वेध घेणाऱ्या धनुर्धरांसारख्या बुद्धिमान क्षत्रिय पंडितांना पाहतो. ते आपल्या बुद्धीच्या बळावर इतरांच्या मतांचे जणू काही खंडन करत फिरतात. जेव्हा ते ऐकतात की—'श्रमण गौतम अमुक नावाच्या गावात किंवा नगरात येत आहेत,' तेव्हा ते प्रश्न तयार करतात—'आम्ही श्रमण गौतमांकडे जाऊन त्यांना हा प्रश्न विचारू. जर त्यांनी आमच्या प्रश्नाचे असे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्या मताचे असे खंडन करू; आणि जर त्यांनी तसे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्या मताचे तसे खंडन करू.' जेव्हा ते ऐकतात की—'श्रमण गौतम अमुक गावात किंवा नगरात आले आहेत,' तेव्हा ते भगवंत जेथे आहेत तेथे जातात. भगवंत त्यांना धम्मकथेने उपदेश करतात, धम्मात प्रवृत्त करतात, उत्साहित करतात आणि आनंदित करतात. भगवंतांच्या धम्मकथेने उपदेशित, प्रवृत्त, उत्साहित आणि आनंदित झाल्यावर ते भगवंतांना प्रश्न विचारण्याचे तर दूरच, उलट त्यांच्या मताचे खंडन कसे करणार? उलट, ते भगवंतांचे श्रावक बनतात. भन्ते, भगवंतांविषयी धम्मानुसार माझा हा निष्कर्ष निघतो—'भगवंत सम्यक सम्बुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे.' 372. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhante, passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite…pe… gahapatipaṇḍite…pe… samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osarissatī’ti. Te pañhaṃ abhisaṅkharonti – ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma. Evaṃ ce no puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma; evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evampissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo’ti. Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti. Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva bhagavantaṃ pañhaṃ pucchanti, kuto vādaṃ āropessanti? Aññadatthu bhagavantaṃyeva okāsaṃ yācanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Te bhagavā pabbājeti. Te tathāpabbajitā samānā ekā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Te evamāhaṃsu – ‘manaṃ vata, bho, anassāma; manaṃ vata, bho, panassāma’. Mayañhi pubbe assamaṇāva samānā samaṇāmhāti paṭijānimhā, abrāhmaṇāva samānā brāhmaṇāmhāti paṭijānimhā, anarahantova samānā arahantāmhāti paṭijānimhā. ‘Idāni khomha samaṇā, idāni khomha brāhmaṇā, idāni khomha arahanto’ti. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३७२. “पुन्हा आणखी, भन्ते, मी येथे काही विद्वान ब्राह्मणांना... गृहपतींना... श्रमणांना पाहतो, जे अत्यंत निपुण, परमतांचे खंडन करण्यात कुशल आणि केसाचा वेध घेणाऱ्या धनुर्धरांसारखे (सूक्ष्म बुद्धीचे) आहेत. ते आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या चुकीच्या मतांचे जणू काही तुकडे करत फिरतात. ते ऐकतात की, ‘अहो, श्रमण गौतम अमुक एका गावात किंवा नगरात येणार आहेत.’ ते प्रश्न तयार करतात की, ‘आम्ही श्रमण गौतमांकडे जाऊन त्यांना हा प्रश्न विचारू. जर विचारल्यावर त्यांनी असे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर असा आक्षेप घेऊ; आणि जर त्यांनी तसे उत्तर दिले, तर आम्ही त्यांच्यावर तसा आक्षेप घेऊ.’ ते ऐकतात की, ‘अहो, श्रमण गौतम अमुक एका गावात किंवा नगरात आले आहेत.’ ते जेथे भगवान आहेत तेथे जातात. भगवान त्यांना धम्म उपदेशाने सत्य दर्शवतात, धम्मात प्रवृत्त करतात, उत्साहित करतात आणि आनंदित करतात. भगवंतांच्या धम्म उपदेशाने प्रेरित, प्रवृत्त, उत्साहित आणि आनंदित झालेले ते लोक भगवंतांना प्रश्न विचारण्याचे तर दूरच, मग आक्षेप कसा घेणार? उलट, ते भगवंतांकडेच गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेण्यासाठी परवानगी मागतात. भगवान त्यांना प्रव्रज्या देतात. अशा प्रकारे प्रव्रजित होऊन, एकांतात राहून, अप्रमादी (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन साधना करत असताना, ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या स्वीकारतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय ते लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने जाणून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरतात. ते असे म्हणतात, ‘अहो, आम्ही तर नष्टच झालो असतो! अहो, आम्ही तर पूर्णपणे उद्ध्वस्तच झालो असतो! कारण पूर्वी आम्ही श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवून घेत होतो, ब्राह्मण नसतानाही स्वतःला ब्राह्मण म्हणवून घेत होतो, आणि अर्हत नसतानाही स्वतःला अर्हत म्हणवून घेत होतो. पण आता खरोखरच आम्ही श्रमण झालो आहोत, आता आम्ही ब्राह्मण झालो आहोत, आता आम्ही अर्हत झालो आहोत.’ भन्ते, भगवंतांविषयी धम्मानुसार माझा हा निष्कर्ष आणखी दृढ होतो की: ‘भगवान सम्यक संबुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म सुविख्यातपणे प्ररूपित केला आहे, आणि भगवंतांचा श्रावकसंघ सन्मार्गावर चालणारा आहे.’” 373. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṃ nesaṃ jīvikāya dātā, yasassa āhattā; atha [Pg.326] ca pana no tathā mayi nipaccakāraṃ karonti yathā bhagavati. Bhūtapubbāhaṃ, bhante, senaṃ abbhuyyāto samāno ime ca isidattapurāṇā thapatayo vīmaṃsamāno aññatarasmiṃ sambādhe āvasathe vāsaṃ upagacchiṃ. Atha kho, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā tato sīsaṃ katvā maṃ pādato karitvā nipajjiṃsu. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṃ nesaṃ jīvikāya dātā, yasassa āhattā; atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṃ karonti yathā bhagavati. Addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantī’ti. Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. ३७३. “पुन्हा आणखी, भन्ते, हे इसिदत्त आणि पुराण नावाचे वास्तूविशारद (सुतार) माझे अन्न खातात, माझ्या वाहनांचा वापर करतात; मी त्यांना उपजीविका देणारा आणि कीर्ती मिळवून देणारा आहे. तरीही, ते माझ्याशी तसा आदर दाखवत नाहीत जसा ते भगवंतांविषयी दाखवतात. भन्ते, पूर्वीची गोष्ट आहे, जेव्हा मी सैन्यासह मोहिमेवर निघालो होतो, तेव्हा या इसिदत्त आणि पुराण सुतारांची परीक्षा घेण्यासाठी मी एका अरुंद निवासस्थानात मुक्काम केला. तेव्हा, भन्ते, या इसिदत्त आणि पुराण सुतारांनी रात्रीचा बराचसा वेळ धम्मचर्चेत घालवला आणि ज्या दिशेला भगवान राहत होते त्या दिशेला आपले डोके करून आणि माझ्याकडे पाय करून ते झोपले. तेव्हा, भन्ते, माझ्या मनात असा विचार आला: ‘आश्चर्य आहे! अद्भुत आहे! हे इसिदत्त आणि पुराण सुतार माझे अन्न खातात, माझ्या वाहनांचा वापर करतात; मी त्यांना उपजीविका देणारा आणि कीर्ती मिळवून देणारा आहे. तरीही, ते माझ्याशी तसा आदर दाखवत नाहीत जसा ते भगवंतांविषयी दाखवतात. नक्कीच या आयुष्यमानांना भगवंतांच्या शासनात पूर्वीपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि विशेष ज्ञान प्राप्त झाले असावे.’ भन्ते, भगवंतांविषयी धम्मानुसार माझा हा निष्कर्ष आणखी दृढ होतो की: ‘भगवान सम्यक संबुद्ध आहेत, भगवंतांनी धम्म सुविख्यातपणे प्ररूपित केला आहे, आणि भगवंतांचा श्रावकसंघ सन्मार्गावर चालणारा आहे.’” 374. ‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhagavāpi khattiyo, ahampi khattiyo; bhagavāpi kosalo, ahampi kosalo; bhagavāpi āsītiko, ahampi āsītiko. Yampi, bhante, bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, bhagavāpi kosalo ahampi kosalo, bhagavāpi āsītiko ahampi āsītiko; imināvārahāmevāhaṃ, bhante, bhagavati paramanipaccakāraṃ kātuṃ, mittūpahāraṃ upadaṃsetuṃ. Handa, ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño pasenadissa kosalassa bhikkhū āmantesi – ‘‘eso, bhikkhave, rājā pasenadi kosalo dhammacetiyāni bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto. Uggaṇhatha, bhikkhave, dhammacetiyāni; pariyāpuṇātha, bhikkhave, dhammacetiyāni; dhāretha, bhikkhave, dhammacetiyāni. Atthasaṃhitāni, bhikkhave, dhammacetiyāni ādibrahmacariyakānī’’ti. ३७४. “पुन्हा आणखी, भन्ते, भगवानही क्षत्रिय आहेत आणि मीही क्षत्रिय आहे; भगवानही कोसल देशाचे आहेत आणि मीही कोसल देशाचा आहे; भगवानही ऐंशी वर्षांचे आहेत आणि मीही ऐंशी वर्षांचा आहे. भन्ते, भगवानही क्षत्रिय आहेत आणि मीही क्षत्रिय आहे, भगवानही कोसल देशाचे आहेत आणि मीही कोसल देशाचा आहे, भगवानही ऐंशी वर्षांचे आहेत आणि मीही ऐंशी वर्षांचा आहे; या कारणांमुळेही, भन्ते, मी भगवंतांविषयी परम आदर व्यक्त करण्यास आणि मैत्रीपूर्ण आदरभाव दर्शवण्यास पूर्णपणे पात्र आहे. भन्ते, आता आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “भगवान म्हणाले, ‘महाराज, आता तुम्हाला जशी वेळ योग्य वाटेल (तसे तुम्ही करू शकता).’” “त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि निघून गेला. त्यानंतर, कोसलचा राजा प्रसेनजित निघून गेल्यावर लगेचच भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले: ‘भिक्खूंनो, हा कोसलचा राजा प्रसेनजित धम्माप्रती आदर व्यक्त करणारे शब्द (धम्मचेतिये) बोलून आसनावरून उठून निघून गेला आहे. भिक्खूंनो, हे धम्मचेतिये शिकून घ्या; भिक्खूंनो, हे धम्मचेतिये आत्मसात करा; भिक्खूंनो, हे धम्मचेतिये स्मरणात ठेवा. भिक्खूंनो, हे धम्मचेतिये कल्याणकारी आहेत आणि ते श्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचा पाया आहेत.’” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. भगवंतांच्या भाषणाने संतुष्ट होऊन त्या भिक्खूंनी त्यांच्या वचनांचे मनापासून स्वागत केले. Dhammacetiyasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. नववे धम्मचेतिय सुत्त समाप्त झाले. 10. Kaṇṇakatthalasuttaṃ १०. कण्णकत्थल सुत्त 375. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruññāyaṃ viharati kaṇṇakatthale migadāye. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo uruññaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘rājā, bhante, pasenadi kosalo bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘ajja kira, bhante, rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bhante, pasenadi kosalo bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘ajja kira bhante, rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. Assosuṃ kho somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī – ‘‘ajja kira rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhattābhihāre upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘‘tena hi, mahārāja, amhākampi vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘somā ca, bhante, bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’’ti. ३७५. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान उरुञ्ञा येथील कण्णकत्थल मृगदायात विहार करत होते. त्या वेळी कोसलचा राजा पसेनदी काही विशिष्ट कामानिमित्त उरुञ्ञा येथे आलेला होता. तेव्हा कोसलराज पसेनदीने एका माणसाला बोलावून म्हटले – 'हे माणसा, तू जा, जिथे भगवान आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन कर आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारपूस कर – भन्ते, कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहे. आणि असेही सांग – भन्ते, आज कोसलचा राजा पसेनदी सकाळचा आहार घेतल्यावर, दुपारच्या जेवणानंतर भगवंतांच्या दर्शनासाठी येईल.' 'तसे असो, देवा' असे कोसलराज पसेनदीला उत्तर देऊन तो माणूस जिथे भगवान होते तिथे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो माणूस भगवंतांना म्हणाला – 'भन्ते, कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहे; आणि असे सांगत आहे – भन्ते, आज कोसलचा राजा पसेनदी सकाळचा आहार घेतल्यावर, दुपारच्या जेवणानंतर भगवंतांच्या दर्शनासाठी येईल.' सोमा आणि सकुला या भगिनींनी ऐकले – 'आज कोसलचा राजा पसेनदी सकाळचा आहार घेतल्यावर, दुपारच्या जेवणानंतर भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाईल.' तेव्हा सोमा आणि सकुला या भगिनी कोसलराज पसेनदी भोजनगृहात असताना त्याच्याकडे गेल्या आणि म्हणाल्या – 'महाराज, तर मग आमच्या वतीनेही भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करा आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारा – भन्ते, सोमा आणि सकुला या भगिनी भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहेत आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहेत.' 376. Atha kho rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo [Pg.328] bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘somā ca, bhante, bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, mahārāja, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī aññaṃ dūtaṃ nālatthu’’nti? ‘‘Assosuṃ kho, bhante, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī – ‘ajja kira rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’ti. Atha kho, bhante, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī maṃ bhattābhihāre upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘tena hi, mahārāja, amhākampi vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’’ti. ‘‘Sukhiniyo hontu tā, mahārāja, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī’’ti. ३७६. त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी सकाळचा आहार घेतल्यावर, दुपारच्या जेवणानंतर जिथे भगवान होते तिथे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला कोसलराज पसेनदी भगवंतांना म्हणाला – 'भन्ते, सोमा आणि सकुला या भगिनी भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहेत आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहेत.' 'पण महाराज, सोमा आणि सकुला या भगिनींना दुसरा कोणी दूत मिळाला नाही का?' 'भन्ते, सोमा आणि सकुला या भगिनींनी ऐकले होते – आज कोसलचा राजा पसेनदी सकाळचा आहार घेतल्यावर, दुपारच्या जेवणानंतर भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाईल. तेव्हा, भन्ते, सोमा आणि सकुला या भगिनी मी भोजनगृहात असताना माझ्याकडे आल्या आणि म्हणाल्या – महाराज, तर मग आमच्या वतीनेही भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करा आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारा – सोमा आणि सकुला या भगिनी भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहेत आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शरीराच्या हलक्या हालचालीबद्दल, बळाबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहेत.' 'महाराज, सोमा आणि सकुला या भगिनी सुखी होवोत!' 377. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, samaṇo gotamo evamāha – ‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānissati, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo evamāha – natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānissati, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti; kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti? ‘‘Ye te, mahārāja, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo evamāha – natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānissati, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti; na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā abhūtenā’’ti. ३७७. त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांना म्हणाला – 'भन्ते, मी असे ऐकले आहे की श्रमण गौतम असे म्हणतात – असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी असेल, जो संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करू शकेल; अशी शक्यता नाही. भन्ते, जे लोक असे म्हणतात – श्रमण गौतम असे म्हणतात की असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी असेल, जो संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करू शकेल, अशी शक्यता नाही; भन्ते, ते भगवंतांच्या बोलण्याचे अचूक वर्णन करत आहेत का? ते भगवंतांवर खोटा आरोप तर करत नाहीत ना? ते धर्माला अनुसरूनच स्पष्टीकरण देत आहेत ना? आणि त्यांच्या विधानांवरून कोणताही आक्षेप घेण्याजोगा निंदनीय मुद्दा उपस्थित होत नाही ना?' 'महाराज, जे असे म्हणतात – श्रमण गौतम असे म्हणतात की असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी असेल, जो संपूर्ण ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करू शकेल, अशी शक्यता नाही; ते माझ्या बोलण्याचे अचूक वर्णन करत नाहीत. उलट, ते माझ्यावर असत्य आणि खोटा आरोप करत आहेत.' 378. Atha kho rājā pasenadi kosalo viṭaṭūbhaṃ senāpatiṃ āmantesi – ‘‘ko nu kho, senāpati, imaṃ kathāvatthuṃ rājantepure abbhudāhāsī’’ti? ‘‘Sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ[Pg.329], ambho purisa, mama vacanena sañjayaṃ brāhmaṇaṃ ākāsagottaṃ āmantehi – ‘rājā taṃ, bhante, pasenadi kosalo āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā yena sañjayo brāhmaṇo ākāsagotto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sañjayaṃ brāhmaṇaṃ ākāsagottaṃ etadavoca – ‘‘rājā taṃ, bhante, pasenadi kosalo āmantetī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘siyā nu kho, bhante, bhagavatā aññadeva kiñci sandhāya bhāsitaṃ, tañca jano aññathāpi paccāgaccheyya. Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā abhijānāti vācaṃ bhāsitā’’ti? ‘‘Evaṃ kho ahaṃ, mahārāja, abhijānāmi vācaṃ bhāsitā – ‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṃ ñassati, sabbaṃ dakkhiti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’’ti. ‘‘Heturūpaṃ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṃ, bhante, bhagavā āha – ‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṃ ñassati, sabbaṃ dakkhiti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’’ti. ‘‘Cattārome, bhante, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Imesaṃ nu kho, bhante, catunnaṃ vaṇṇānaṃ siyā viseso siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Cattārome, mahārāja, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Imesaṃ kho, mahārāja, catunnaṃ vaṇṇānaṃ dve vaṇṇā aggamakkhāyanti – khattiyā ca brāhmaṇā ca – yadidaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānī’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ diṭṭhadhammikaṃ pucchāmi; samparāyikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ pucchāmi. Cattārome, bhante, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Imesaṃ nu kho, bhante, catunnaṃ vaṇṇānaṃ siyā viseso siyā nānākaraṇa’’nti? ३७८. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदीने सेनापती विडूडभला विचारले, "सेनापती, राजवाड्यात ही चर्चा कोणी सुरू केली?" "महाराज, आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मणाने," (सेनापतीने उत्तर दिले). तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी एका सेवकाला म्हणाला, "हे माणसा, इकडे ये. माझ्या वतीने आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मणाला सांग की, 'भन्ते, कोसलचा राजा पसेनदी आपल्याला बोलवत आहेत.'" "जी आज्ञा, महाराज," असे राजा पसेनदी कोसलला उत्तर देऊन तो सेवक जेथे आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मण होता तेथे गेला. तिथे पोहोचून त्याने आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मणाला म्हटले, "भन्ते, कोसलचा राजा पसेनदी आपल्याला बोलवत आहेत." त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांना म्हणाला, "भन्ते, असे असू शकते का की भगवंतांनी एखाद्या विशिष्ट संदर्भाने काहीतरी सांगितले असेल आणि लोकांनी त्याचा वेगळाच अर्थ घेतला असेल? भन्ते, भगवंतांना आपले ते विधान कशा प्रकारे आठवते?" "महाराज, मी ते विधान अशा प्रकारे केल्याचे मला आठवते: 'असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो एकाच वेळी सर्व काही जाणू शकेल, सर्व काही पाहू शकेल; हे शक्य नाही.'" "भन्ते, भगवंतांनी अत्यंत सकारण आणि तर्कसंगत सांगितले आहे; भन्ते, भगवंतांनी सकारण सांगितले आहे की—'असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो एकाच वेळी सर्व काही जाणू शकेल, सर्व काही पाहू शकेल; हे शक्य नाही.'" "भन्ते, हे चार वर्ण आहेत—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. भन्ते, या चार वर्णांमध्ये काही विशेष फरक किंवा भिन्नता आहे का?" "महाराज, हे चार वर्ण आहेत—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. परंतु महाराज, या चार वर्णांपैकी क्षत्रिय आणि ब्राह्मण हे दोन वर्ण श्रेष्ठ मानले जातात; कारण लोक त्यांना अभिवादन करतात, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहतात, हात जोडतात आणि त्यांच्याप्रती आदरयुक्त सेवा करतात." "भन्ते, मी भगवंतांना या इहलोकातील (सध्याच्या जन्मातील) फरकाविषयी विचारत नाही; भन्ते, मी भगवंतांना परलोकातील (पुढील जन्मातील) फरकाविषयी विचारत आहे. भन्ते, हे चार वर्ण आहेत—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. भन्ते, या चार वर्णांमध्ये (परलोकाच्या दृष्टीने) काही विशेष फरक किंवा भिन्नता आहे का?" 379. ‘‘Pañcimāni, mahārāja, padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca? Idha, mahārāja, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti; appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.330] pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā – imāni kho, mahārāja, pañca padhāniyaṅgāni. Cattārome, mahārāja, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā; ettha pana nesaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Cattārome, bhante, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā; ettha pana nesaṃ, bhante, siyā viseso siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Ettha kho nesāhaṃ, mahārāja, padhānavemattataṃ vadāmi. Seyyathāpissu, mahārāja, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, ye te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, api nu te dantāva dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ, dantāva dantabhūmiṃ sampāpuṇeyyu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Ye pana te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā, api nu te adantāva dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ, adantāva dantabhūmiṃ sampāpuṇeyyuṃ, seyyathāpi te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, mahārāja, yaṃ taṃ saddhena pattabbaṃ appābādhena asaṭhena amāyāvinā āraddhavīriyena paññavatā taṃ vata assaddho bahvābādho saṭho māyāvī kusīto duppañño pāpuṇissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. ३७९. "महाराज, प्रयत्नांची (साधनेची) ही पाच अंगे (पधानियंगे) आहेत. कोणती पाच? महाराज, या शासनात भिक्खू श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या संबोधीवर श्रद्धा ठेवतो की—'ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत'; तो निरोगी आणि व्याधीमुक्त असतो, त्याची पचनशक्ती (जठराग्नी) समतोल असते—जी फार थंडही नसते आणि फार उष्णही नसते, तर मध्यम असून साधना सहन करण्यास योग्य असते; तो निष्कपट आणि मायावी नसलेला (प्रामाणिक) असतो, तो शास्ता (बुद्ध) किंवा सुज्ञ सब्रह्मचारी यांच्यासमोर स्वतःला जसा आहे तसाच प्रामाणिकपणे प्रकट करतो; तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील राहतो, तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो; तो प्रज्ञावान असतो, उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, जी प्रज्ञा आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणारी असते. महाराज, ही प्रयत्नांची पाच अंगे आहेत. महाराज, हे चार वर्ण आहेत—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. जर ते या पाच साधना-अंगांनी युक्त असतील, तर ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल." "भन्ते, हे चार वर्ण आहेत—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. जर ते या पाच साधना-अंगांनी युक्त असतील, तर भन्ते, या बाबतीत त्यांच्यामध्ये काही विशेष फरक किंवा भिन्नता असेल का?" "महाराज, या बाबतीत मी त्यांच्या प्रयत्नांमधील फरक (प्रधानवेमत्तता) सांगतो. महाराज, समजा दोन शिकवलेले, सुशिक्षित आणि पूर्णपणे पाळलेले हत्ती, घोडे किंवा बैल आहेत; आणि दोन न शिकवलेले, न पाळलेले हत्ती, घोडे किंवा बैल आहेत. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जे दोन हत्ती, घोडे किंवा बैल चांगल्या प्रकारे शिकवलेले आणि पाळलेले आहेत, ते पाळलेले असल्यामुळेच पाळलेल्या प्राण्यांचे वर्तन करतील का आणि पाळलेल्या प्राण्यांच्या स्थितीला प्राप्त होतील का?" "होय, भन्ते." "पण जे दोन हत्ती, घोडे किंवा बैल न शिकवलेले आणि न पाळलेले आहेत, ते न पाळलेले असतानाच पाळलेल्या प्राण्यांचे वर्तन करू शकतील का आणि पाळलेल्या प्राण्यांच्या स्थितीला प्राप्त होऊ शकतील का, जसे ते दोन चांगल्या प्रकारे शिकवलेले आणि पाळलेले हत्ती, घोडे किंवा बैल प्राप्त झाले आहेत?" "नाही, भन्ते, हे शक्य नाही." "तसेच, महाराज, जे स्थान (किंवा फळ) श्रद्धावान, निरोगी, निष्कपट, प्रामाणिक, वीर्यवान (प्रयत्नशील) आणि प्रज्ञावान व्यक्तीद्वारे प्राप्त केले जाऊ शकते, ते स्थान अश्रद्ध, अत्यंत आजारी, कपटी, मायावी, आळशी आणि प्रज्ञाहीन व्यक्ती प्राप्त करू शकेल—असे कधीही घडू शकत नाही." 380. ‘‘Heturūpaṃ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṃ, bhante, bhagavā āha. Cattārome, bhante, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā te cassu sammappadhānā; ettha pana nesaṃ, bhante, siyā viseso siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Ettha kho nesāhaṃ, mahārāja, na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi – yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ. Seyyathāpi, mahārāja, puriso sukkhaṃ sākakaṭṭhaṃ ādāya aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya[Pg.331]; athāparo puriso sukkhaṃ sālakaṭṭhaṃ ādāya aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya; athāparo puriso sukkhaṃ ambakaṭṭhaṃ ādāya aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya; athāparo puriso sukkhaṃ udumbarakaṭṭhaṃ ādāya aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, siyā nu kho tesaṃ aggīnaṃ nānādāruto abhinibbattānaṃ kiñci nānākaraṇaṃ acciyā vā acciṃ, vaṇṇena vā vaṇṇaṃ, ābhāya vā ābha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, mahārāja, yaṃ taṃ tejaṃ vīriyā nimmathitaṃ padhānābhinibbattaṃ, nāhaṃ tattha kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi – yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. ‘‘Heturūpaṃ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṃ, bhante, bhagavā āha. Kiṃ pana, bhante, atthi devā’’ti? ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja, evaṃ vadesi – ‘kiṃ pana, bhante, atthi devā’’’ti? ‘‘Yadi vā te, bhante, devā āgantāro itthattaṃ yadi vā anāgantāro itthattaṃ’’? ‘‘Ye te, mahārāja, devā sabyābajjhā te devā āgantāro itthattaṃ, ye te devā abyābajjhā te devā anāgantāro itthatta’’nti. ३८०. “भन्ते, भगवंतांनी सकारण सत्य सांगितले आहे; भन्ते, भगवंतांनी सकारण सत्य सांगितले आहे. भन्ते, हे चार वर्ण आहेत – क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र. जर ते या पाच प्रधानियंगांनी (प्रयत्नांच्या अंगांनी) युक्त असतील आणि त्यांचे प्रयत्न योग्य असतील, तर भन्ते, या बाबतीत त्यांच्यामध्ये काही विशेष किंवा काही फरक असेल का?” “महाराज, या बाबतीत मी त्यांच्यामध्ये कोणताही फरक मानत नाही – म्हणजेच एकाच्या विमुक्तीत आणि दुसऱ्याच्या विमुक्तीत. महाराज, जसे एखाद्या माणसाने सुके शाक (सागवानाचे) लाकूड घेऊन अग्नी प्रज्वलित केला आणि तेज निर्माण केले; नंतर दुसऱ्या माणसाने सुके साल लाकूड घेऊन अग्नी प्रज्वलित केला आणि तेज निर्माण केले; नंतर तिसऱ्या माणसाने सुके आंब्याचे लाकूड घेऊन अग्नी प्रज्वलित केला आणि तेज निर्माण केले; आणि नंतर चौथ्या माणसाने सुके उंबराचे लाकूड घेऊन अग्नी प्रज्वलित केला आणि तेज निर्माण केले. तुला काय वाटते महाराज, वेगवेगळ्या लाकडांपासून प्रज्वलित झालेल्या त्या अग्नींमध्ये, त्यांच्या ज्वाळांमध्ये, त्यांच्या रंगात किंवा त्यांच्या प्रकाशात काही फरक असेल का?” “नाही, भन्ते.” “त्याचप्रमाणे महाराज, जे तेज वीर्याने (उत्साहाने) मंथन करून आणि प्रयत्नाने प्रज्वलित केले जाते, त्या बाबतीत मी विमुक्ती विमुक्तीमध्ये कोणताही फरक मानत नाही.” “भन्ते, भगवंतांनी सकारण सत्य सांगितले आहे; भन्ते, भगवंतांनी सकारण सत्य सांगितले आहे. पण भन्ते, देव असतात का?” “पण महाराज, तू असे का विचारत आहेस – ‘पण भन्ते, देव असतात का?’” “भन्ते, ते देव या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म घेतात की पुन्हा जन्म घेत नाहीत?” “महाराज, जे देव व्यापादयुक्त (मानसिक दुःखाने युक्त) आहेत, ते या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म घेतात; आणि जे देव व्यापादमुक्त (मानसिक दुःखापासून मुक्त) आहेत, ते या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म घेत नाहीत.” 381. Evaṃ vutte, viṭṭūbho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ye te, bhante, devā sabyābajjhā āgantāro itthattaṃ te devā, ye te devā abyābajjhā anāgantāro itthattaṃ te deve tamhā ṭhānā cāvessanti vā pabbājessanti vā’’ti? ३८१. असे म्हटले असता, सेनापती विडूढभने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, जे देव व्यापादयुक्त आहेत आणि या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म घेणारे आहेत, ते देव व्यापादमुक्त असलेल्या आणि या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म न घेणाऱ्या देवांना त्यांच्या स्थानावरून च्युत करू शकतात का किंवा तेथून हाकलून देऊ शकतात का?” Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho viṭaṭūbho senāpati rañño pasenadissa kosalassa putto; ahaṃ bhagavato putto. Ayaṃ kho kālo yaṃ putto puttena manteyyā’’ti. Atha kho āyasmā ānando viṭaṭūbhaṃ senāpatiṃ āmantesi – ‘‘tena hi, senāpati, taṃ yevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, senāpati, yāvatā rañño pasenadissa kosalassa vijitaṃ yattha ca rājā pasenadi kosalo issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, pahoti tattha rājā pasenadi kosalo samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puññavantaṃ vā apuññavantaṃ vā brahmacariyavantaṃ vā abrahmacariyavantaṃ vā tamhā ṭhānā cāvetuṃ vā pabbājetuṃ vā’’ti? ‘‘Yāvatā, bho, rañño pasenadissa kosalassa vijitaṃ yattha ca rājā pasenadi kosalo issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, pahoti tattha rājā pasenadi kosalo [Pg.332] samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puññavantaṃ vā apuññavantaṃ vā brahmacariyavantaṃ vā abrahmacariyavantaṃ vā tamhā ṭhānā cāvetuṃ vā pabbājetuṃ vā’’ti. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – “हा सेनापती विडूढभ कोसलचा राजा प्रसेनजित यांचा मुलगा आहे; आणि मी भगवंतांचा मुलगा आहे. एका मुलाने दुसऱ्या मुलाशी संवाद साधण्याची हीच योग्य वेळ आहे.” मग आयुष्यमान आनंदांनी सेनापती विडूढभला संबोधित केले – “तर मग सेनापती, मी तुलाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो; तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. तुला काय वाटते सेनापती, कोसलचा राजा प्रसेनजित याचे जितके राज्य आहे आणि ज्या राज्यावर राजा प्रसेनजित कोसलचे आधिपत्य व सार्वभौमत्व आहे, तेथे राजा प्रसेनजित कोसल एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला, पुण्यवानाला किंवा अपुण्यवानाला, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्याला किंवा ब्रह्मचर्य न पाळणाऱ्याला त्याच्या स्थानावरून च्युत करण्यास किंवा हाकलून देण्यास समर्थ आहे का?” “महोदय, कोसलचा राजा प्रसेनजित याचे जितके राज्य आहे आणि ज्या राज्यावर राजा प्रसेनजित कोसलचे आधिपत्य व सार्वभौमत्व आहे, तेथे राजा प्रसेनजित कोसल एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला, पुण्यवानाला किंवा अपुण्यवानाला, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्याला किंवा ब्रह्मचर्य न पाळणाऱ्याला त्याच्या स्थानावरून च्युत करण्यास किंवा हाकलून देण्यास समर्थ आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, senāpati, yāvatā rañño pasenadissa kosalassa avijitaṃ yattha ca rājā pasenadi kosalo na issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tattha pahoti rājā pasenadi kosalo samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puññavantaṃ vā apuññavantaṃ vā brahmacariyavantaṃ vā abrahmacariyavantaṃ vā tamhā ṭhānā cāvetuṃ vā pabbājetuṃ vā’’ti? ‘‘Yāvatā, bho, rañño pasenadissa kosalassa avijitaṃ yattha ca rājā pasenadi kosalo na issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, na tattha pahoti rājā pasenadi kosalo samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puññavantaṃ vā apuññavantaṃ vā brahmacariyavantaṃ vā abrahmacariyavantaṃ vā tamhā ṭhānā cāvetuṃ vā pabbājetuṃ vā’’ti. “तुला काय वाटते सेनापती, कोसलचा राजा प्रसेनजित याचे जे राज्य नाही आणि ज्या प्रदेशावर राजा प्रसेनजित कोसलचे आधिपत्य व सार्वभौमत्व नाही, तेथे राजा प्रसेनजित कोसल एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला, पुण्यवानाला किंवा अपुण्यवानाला, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्याला किंवा ब्रह्मचर्य न पाळणाऱ्याला त्याच्या स्थानावरून च्युत करण्यास किंवा हाकलून देण्यास समर्थ आहे का?” “नाही महोदय, कोसलचा राजा प्रसेनजित याचे जे राज्य नाही आणि ज्या प्रदेशावर राजा प्रसेनजित कोसलचे आधिपत्य व सार्वभौमत्व नाही, तेथे राजा प्रसेनजित कोसल एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला, पुण्यवानाला किंवा अपुण्यवानाला, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्याला किंवा ब्रह्मचर्य न पाळणाऱ्याला त्याच्या स्थानावरून च्युत करण्यास किंवा हाकलून देण्यास समर्थ नाही.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, senāpati, sutā te devā tāvatiṃsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho. Sutā me devā tāvatiṃsā. Idhāpi bhotā raññā pasenadinā kosalena sutā devā tāvatiṃsā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, senāpati, pahoti rājā pasenadi kosalo deve tāvatiṃse tamhā ṭhānā cāvetuṃ vā pabbājetuṃ vā’’ti? ‘‘Dassanampi, bho, rājā pasenadi kosalo deve tāvatiṃse nappahoti, kuto pana tamhā ṭhānā cāvessati vā pabbājessati vā’’ti? ‘‘Evameva kho, senāpati, ye te devā sabyābajjhā āgantāro itthattaṃ te devā, ye te devā abyābajjhā anāgantāro itthattaṃ te deve dassanāyapi nappahonti; kuto pana tamhā ṭhānā cāvessanti vā pabbājessanti vā’’ti? “तुला काय वाटते सेनापती, तू तावतिंस देवांबद्दल ऐकले आहेस का?” “होय महोदय, मी तावतिंस देवांबद्दल ऐकले आहे. येथे पूजनीय राजा प्रसेनजित कोसल यांनीही तावतिंस देवांबद्दल ऐकले आहे.” “तुला काय वाटते सेनापती, राजा प्रसेनजित कोसल तावतिंस देवांना त्यांच्या स्थानावरून च्युत करण्यास किंवा हाकलून देण्यास समर्थ आहे का?” “महोदय, राजा प्रसेनजित कोसल तावतिंस देवांना पाहण्यासही समर्थ नाही, मग त्यांना त्यांच्या स्थानावरून च्युत करणे किंवा हाकलून देणे तर दूरच राहिले!” “त्याचप्रमाणे सेनापती, जे देव व्यापादयुक्त आहेत आणि या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म घेणारे आहेत, ते देव व्यापादमुक्त असलेल्या आणि या मनुष्यलोकात पुन्हा जन्म न घेणाऱ्या देवांना पाहण्यासही समर्थ नाहीत; मग त्यांना त्यांच्या स्थानावरून च्युत करणे किंवा हाकलून देणे तर दूरच राहिले!” 382. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘konāmo ayaṃ, bhante, bhikkhū’’ti? ‘‘Ānando nāma, mahārājā’’ti. ‘‘Ānando vata, bho, ānandarūpo vata, bho! Heturūpaṃ, bhante, āyasmā ānando āha; saheturūpaṃ, bhante, āyasmā ānando āha. Kiṃ pana, bhante, atthi brahmā’’ti? ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja, evaṃ vadesi – ‘kiṃ pana, bhante, atthi brahmā’’’ti? ‘‘Yadi vā so, bhante, brahmā āgantā itthattaṃ, yadi vā anāgantā itthatta’’nti? ‘‘Yo so, mahārāja, brahmā sabyābajjho so brahmā āgantā itthattaṃ, yo so brahmā abyābajjho so brahmā anāgantā itthatta’’nti. Atha kho aññataro puriso rājānaṃ pasenadiṃ [Pg.333] kosalaṃ etadavoca – ‘‘sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto āgato’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo sañjayaṃ brāhmaṇaṃ ākāsagottaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, brāhmaṇa, imaṃ kathāvatthuṃ rājantepure abbhudāhāsī’’ti? ‘‘Viṭaṭūbho, mahārāja, senāpatī’’ti. Viṭaṭūbho senāpati evamāha – ‘‘sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto’’ti. Atha kho aññataro puriso rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘yānakālo, mahārājā’’ti. ३८२. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांना असे म्हणाला – "भंते, या भिक्खूंचे नाव काय आहे?" "महाराज, यांचे नाव आनंद आहे." "भंते, आयुष्यमान आनंद खरोखरच आनंददायक आहेत, त्यांचे रूपही आनंददायक आहे! भंते, आयुष्यमान आनंद यांनी जे सांगितले ते सकारण आहे; भंते, आयुष्यमान आनंद यांनी जे सांगितले ते कारणासहित आहे. पण भंते, ब्रह्मा अस्तित्वात आहे का?" "पण महाराज, तुम्ही असे का विचारता – 'पण भंते, ब्रह्मा अस्तित्वात आहे का'?" "भंते, तो ब्रह्मा या मनुष्यलोकात परत येतो की परत येत नाही?" "महाराज, जो ब्रह्मा व्यापादयुक्त (द्वेषयुक्त) आहे, तो ब्रह्मा या मनुष्यलोकात परत येतो; आणि जो ब्रह्मा व्यापादमुक्त (द्वेषरहित) आहे, तो ब्रह्मा या मनुष्यलोकात परत येत नाही." तेव्हा एका सेवकाने कोसलचा राजा प्रसेनजित याला असे सांगितले – "महाराज, आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मण आले आहेत." तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित संजय आकाशगोत्र ब्राह्मणाला म्हणाला – "ब्राह्मणा, राजवाड्यात ही चर्चा कोणी सुरू केली?" "महाराज, सेनापती विडूढभाने." सेनापती विडूढभ म्हणाला – "महाराज, आकाशगोत्रीय संजय ब्राह्मणाने." तेव्हा एका सेवकाने कोसलचा राजा प्रसेनजित याला सांगितले – "महाराज, निघण्याची वेळ झाली आहे." Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sabbaññutaṃ mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ apucchimhā, sabbaññutaṃ bhagavā byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā. Cātuvaṇṇisuddhiṃ mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ apucchimhā, cātuvaṇṇisuddhiṃ bhagavā byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā. Adhideve mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ apucchimhā, adhideve bhagavā byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā. Adhibrahmānaṃ mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ apucchimhā, adhibrahmānaṃ bhagavā byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā. Yaṃ yadeva ca mayaṃ bhagavantaṃ apucchimhā taṃ tadeva bhagavā byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā. Handa, ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांना असे म्हणाला – "भंते, आम्ही भगवंतांना सर्वज्ञतेबद्दल विचारले, भगवंतांनी सर्वज्ञतेचे स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले, त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत. भंते, आम्ही भगवंतांना चार वर्णांच्या शुद्धतेबद्दल विचारले, भगवंतांनी चार वर्णांच्या शुद्धतेचे स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले, त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत. भंते, आम्ही भगवंतांना देवांबद्दल विचारले, भगवंतांनी देवांबद्दल स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले, त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत. भंते, आम्ही भगवंतांना ब्रह्मांबद्दल विचारले, भगवंतांनी ब्रह्मांबद्दल स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले, त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत. आम्ही भगवंतांना जे जे विचारले, त्या त्या सर्वांचे भगवंतांनी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले, त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत. भंते, आता आम्ही निघतो; आम्हाला बरीच कामे व कर्तव्ये आहेत." "महाराज, आता तुम्हाला जशी योग्य वेळ वाटेल (तसे करा)." तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांच्या भाषणाची प्रशंसा करून, आनंद व्यक्त करून, आसनावरून उठला आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा करून निघून गेला. Kaṇṇakatthalasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे कण्णकत्थल सुत्त समाप्त झाले. Rājavaggo niṭṭhito catuttho. चौथा राजवग्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Ghaṭikāro raṭṭhapālo, maghadevo madhuriyaṃ; Bodhi aṅgulimālo ca, piyajātaṃ bāhitikaṃ; Dhammacetiyasuttañca, dasamaṃ kaṇṇakatthalaṃ. घटीकार, रट्ठपाल, मघदेव, मधुरिय; बोधि, अंगुलिमाल, पियजात, बाहितिक; धम्मचेतिय सुत्त आणि दहावे कण्णकत्थल. 5. Brāhmaṇavaggo ५. ब्राह्मणवग्ग 1. Brahmāyusuttaṃ १. ब्रह्मायु सुत्त 383. Evaṃ [Pg.334] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā videhesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Tena kho pana samayena brahmāyu brāhmaṇo mithilāyaṃ paṭivasati jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto, vīsavassasatiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Assosi kho brahmāyu brāhmaṇo – ‘‘samaṇo khalu bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito videhesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. ३८३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विदेह देशात चारिका करत होते. त्या वेळी ब्रह्मायु नावाचा ब्राह्मण मिथिला नगरीत राहत होता. तो वृद्ध, वयोवृद्ध, म्हातारा, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात पोहोचलेला आणि वयाने १२० वर्षांचा होता. तो तीन वेदांचा पारंगत, निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (काव्यशास्त्र), अक्षराप्रभेद (उच्चारणशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास या ग्रंथांचा ज्ञाता, पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण होता. ब्रह्मायु ब्राह्मणाने असे ऐकले – "शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले श्रमण गौतम पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विदेह देशात चारिका करत फिरत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असा धम्म उपदेशितात, जो अर्थपूर्ण आणि सुव्यंजित आहे; ते पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी आहे." 384. Tena kho pana samayena brahmāyussa brāhmaṇassa uttaro nāma māṇavo antevāsī hoti tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uttaraṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta uttara, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito videhesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ [Pg.335] hotī’ti. Ehi tvaṃ, tāta uttara, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ jānāhi yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā; yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso. Tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāmā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā; yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso’’ti. ‘‘Āgatāni kho, tāta uttara, amhākaṃ mantesu dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti, seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Ahaṃ kho pana, tāta uttara, mantānaṃ dātā; tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti. ३८४. त्या वेळी ब्रह्मायू ब्राह्मणाचा 'उत्तर' नावाचा एक तरुण विद्यार्थी (अन्तेवासी) होता, जो तीन वेदांमध्ये पारंगत होता. तो निघण्डु (शब्दकोश), केटुभ (अलंकारशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास या ग्रंथांचा ज्ञाता होता. तो पदांचा वाचक, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) तसेच महापुरुषांच्या लक्षणांच्या शास्त्रामध्ये पूर्णपणे निपुण होता. त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मणाने उत्तर नावाच्या तरुण शिष्याला बोलावून म्हटले – 'प्रिय उत्तर, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम हे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विदेह देशामध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध आहेत... (पे)... अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' प्रिय उत्तर, तू जा, जिथे श्रमण गौतम आहेत तिथे जा; आणि श्रमण गौतमांच्या जवळ जाऊन हे जाणून घे की, पूजनीय गौतमांबद्दल जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; ते पूजनीय गौतम तसे आहेत की वेगळे आहेत. जेणेकरून आपण त्या पूजनीय गौतमांबद्दल प्रत्यक्ष जाणून घेऊ शकू.' (उत्तर म्हणाला) 'पण पूज्य गुरुवर्य, मी त्या पूजनीय गौतमांबद्दल हे कसे जाणून घेऊ शकेन की, त्यांच्याबद्दल जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; ते पूजनीय गौतम तसे आहेत की वेगळे आहेत?' (ब्रह्मायू म्हणाला) 'प्रिय उत्तर, आमच्या वेद मंत्रांमध्ये महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे सांगितली गेली आहेत. ज्या महापुरुषाकडे ही लक्षणे असतात, त्यांच्यासाठी केवळ दोनच गती (मार्ग) शक्य असतात, तिसरी नाही. जर ते गृहस्थाश्रमात राहिले, तर ते धार्मिक, धर्मराजे, चारही दिशांवर विजय मिळवणारे, देशात स्थैर्य आणणारे, सात रत्नांनी युक्त असे चक्रवर्ती सम्राट बनतात. त्यांच्याकडे ही सात रत्ने असतात, जसे की – चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न (सल्लागार रत्न). त्यांना एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा पराभव करणारे पुत्र असतात. ते या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर कोणत्याही दंडाशिवाय, शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माच्या आधारे विजय मिळवून राज्य करतात. परंतु, जर त्यांनी घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर ते अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध बनतात आणि जगातील अज्ञानाचा पडदा दूर करतात. प्रिय उत्तर, मी या मंत्रांचा दाता (शिकवणारा) आहे आणि तू या मंत्रांचा प्रतिग्रहीता (शिकणारा) आहेस.' 385. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho uttaro māṇavo brahmāyussa brāhmaṇassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā videhesu yena bhagavā tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uttaro māṇavo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho uttaro māṇavo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yebhuyyena thapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya ca. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ uttaro māṇavo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni[Pg.336], yebhuyyena thapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa uttaro māṇavo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi ; ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi; kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho uttarassa māṇavassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ anubandheyyaṃ, iriyāpathamassa passeyya’’nti. Atha kho uttaro māṇavo sattamāsāni bhagavantaṃ anubandhi chāyāva anapāyinī. ३८५. 'तसेच असो, गुरुवर्य,' असे म्हणून उत्तर नावाच्या तरुण शिष्याने ब्रह्मायू ब्राह्मणाच्या शब्दांचा आदर केला. तो आपल्या आसनावरून उठला, ब्रह्मायू ब्राह्मणाला अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि विदेह देशात जिथे भगवान बुद्ध होते, तिथे जाण्यासाठी निघाला. क्रमशः प्रवास करत तो भगवंतांच्या जवळ पोहोचला. तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उत्तर शिष्याने भगवंतांच्या शरीरावरील महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांचे निरीक्षण करण्यास सुरुवात केली. उत्तर शिष्याला भगवंतांच्या शरीरावर बत्तीसपैकी बहुतेक सर्व लक्षणे दिसली, फक्त दोन लक्षणे सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याच्या मनात शंका व संभ्रम होता, तो निर्णय घेऊ शकत नव्हता आणि त्याचे मन शांत होत नव्हते – ते म्हणजे, कोशात झाकलेले जननेंद्रिय (कोसोहित वत्थगुय्ह) आणि जिभेची विशालता (पहुतजिव्हता). तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला – 'हा उत्तर तरुण माझ्या शरीरावरील बत्तीस महापुरुष लक्षणांपैकी बहुतेक सर्व लक्षणे पाहत आहे, फक्त दोन सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याच्या मनात शंका व संभ्रम आहे, तो निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचे मन शांत होत नाही – ते म्हणजे, कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि जिभेची विशालता.' त्यानंतर भगवंतांनी अशी ऋद्धी (प्रातिहार्य) प्रकट केली, ज्यामुळे उत्तर शिष्याला भगवंतांचे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय स्पष्ट दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना आणि दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला आणि आपल्या जिभेने संपूर्ण कपाळ झाकून घेतले. तेव्हा उत्तर शिष्याच्या मनात विचार आला – 'श्रमण गौतम खरोखरच महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहेत. मी श्रमण गौतमांच्या मागे मागे जाऊन त्यांच्या उठण्या-बसण्याच्या व चालण्याच्या पद्धतीचे (इरियापथाचे) निरीक्षण केले पाहिजे.' त्यानंतर उत्तर शिष्याने सात महिन्यांपर्यंत सावलीप्रमाणे भगवंतांचा पाठपुरावा केला, तो त्यांच्यापासून कधीही दूर गेला नाही. 386. Atha kho uttaro māṇavo sattannaṃ māsānaṃ accayena videhesu yena mithilā tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena mithilā yena brahmāyu brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uttaraṃ māṇavaṃ brahmāyu brāhmaṇo etadavoca – ‘‘kacci, tāta uttara, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato, no aññathā? Kacci pana so bhavaṃ gotamo tādiso, no aññādiso’’ti? ‘‘Tathā santaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saddo abbhuggato, no aññathā; tādisova so bhavaṃ gotamo, no aññādiso. Samannāgato ca so bhavaṃ gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi. ३८६. त्यानंतर सात महिन्यांनंतर उत्तर शिष्याने विदेह देशातील मिथिला नगरीकडे, जिथे ब्रह्मायू ब्राह्मण राहत होते, प्रस्थान केले. क्रमशः प्रवास करत तो मिथिला नगरीत ब्रह्मायू ब्राह्मणाच्या जवळ पोहोचला. तिथे पोहोचून त्याने ब्रह्मायू ब्राह्मणाला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उत्तर शिष्याला ब्रह्मायू ब्राह्मणाने विचारले – 'प्रिय उत्तर, पूजनीय गौतमांबद्दल जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की काही वेगळे आहेत? ते पूजनीय गौतम तसे आहेत की अन्य प्रकारचे आहेत?' (उत्तर म्हणाला) 'पूज्य गुरुवर्य, पूजनीय गौतमांबद्दल जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत, वेगळे नाहीत. ते पूजनीय गौतम अगदी तसेच आहेत, अन्य प्रकारचे नाहीत. आणि ते पूजनीय गौतम महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत.' ‘‘Suppatiṭṭhitapādo kho pana bhavaṃ gotamo; idampi tassa bhoto gotamassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. पूजनीय गौतम हे समतोलपणे जमिनीवर पाय ठेवणारे (सुप्रतिष्ठित पाद) आहेत; हे देखील त्या पूजनीय गौतम महापुरुषाचे एक महापुरुष लक्षण आहे. ‘‘Heṭṭhā kho pana tassa bhoto gotamassa pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni… त्या पूजनीय गौतमांच्या दोन्ही पायांच्या तळव्यांवर हजार आरे, कडा (नेमी) आणि मध्यभाग (नाभी) यांनी युक्त असलेली, सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी चक्रचिन्हे आहेत... ‘‘Āyatapaṇhi [Pg.337] kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम लांब टाचांनी (आयतपण्ही) युक्त आहेत... ‘‘Dīghaṅguli kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम लांब हातापायांच्या बोटांनी (दीर्घअंगुली) युक्त आहेत... ‘‘Mudutalunahatthapādo kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम अत्यंत मऊ आणि कोमल हातापायांचे तळवे (मृदुतरुणहस्तपाद) असलेले आहेत... ‘‘Jālahatthapādo kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम जाळीदार हातापायांचे तळवे (जालहस्तपाद) असलेले आहेत... ‘‘Ussaṅkhapādo kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम उंच घोटे (उत्संगपाद) असलेले आहेत... ‘‘Eṇijaṅgho kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम हरिणाच्या पायांसारख्या सुडौल मांड्या व पोटऱ्या (एणिजंघ) असलेले आहेत... ‘‘Ṭhitako kho pana so bhavaṃ gotamo anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati… ते पूजनीय गौतम न वाकता सरळ उभे राहून आपल्या दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी आपल्या गुडघ्यांना स्पर्श करू शकतात व कुरवाळू शकतात... ‘‘Kosohitavatthaguyho kho pana so bhavaṃ gotamo… ते पूजनीय गौतम कोशात झाकलेले जननेंद्रिय (कोसोहितवत्थगुय्ह) असलेले आहेत... ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kho pana so bhavaṃ gotamo kañcanasannibhattaco… ते आदरणीय गौतम सुवर्णवर्णीय आहेत, त्यांच्या त्वचेला सोन्यासारखी चकाकी आहे. ‘‘Sukhumacchavi kho pana so bhavaṃ gotamo. Sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati… ते आदरणीय गौतम सुकुमार त्वचा असलेले आहेत. त्यांच्या त्वचेच्या सुकुमारतेमुळे त्यांच्या शरीराला धूळ आणि मळ चिकटत नाही. ‘‘Ekekalomo kho pana so bhavaṃ gotamo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni… त्या आदरणीय गौतमांच्या शरीरावरील रोम (केस) एकेकटे उगवलेले आहेत; प्रत्येक रोमकूपात एकेकच रोम उगवलेला आहे. ‘‘Uddhaggalomo kho pana so bhavaṃ gotamo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni… ते आदरणीय गौतम ऊर्ध्वगामी रोम असलेले आहेत; वरच्या देशाने वळलेले हे रोम गडद निळे, काजळाच्या रंगासारखे, कुरळे आणि उजवीकडे वळलेले आहेत. ‘‘Brahmujugatto kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे शरीर ब्रह्माप्रमाणे सरळ व सुडौल आहे. ‘‘Sattussado kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे शरीर सात ठिकाणी (दोन्ही हातांचे तळवे, दोन्ही पायांचे तळवे, दोन्ही खांदे आणि मान) मांसल व भरलेले आहे. ‘‘Sīhapubbaddhakāyo kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे शरीर सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे भव्य व भरलेले आहे. ‘‘Citantaraṃso kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांच्या दोन्ही खांद्यांमधील भाग मांसल व सपाट आहे. ‘‘Nigrodhaparimaṇḍalo kho pana so bhavaṃ gotamo; yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo tāvatakvassa kāyo… ते आदरणीय गौतम वडाच्या झाडासारखे परिमंडळ शरीर असलेले आहेत; त्यांच्या शरीराची उंची जेवढी आहे, तेवढाच त्यांच्या दोन्ही पसरलेल्या हातांचा विस्तार आहे, आणि जेवढा त्यांच्या पसरलेल्या हातांचा विस्तार आहे, तेवढीच त्यांच्या शरीराची उंची आहे. ‘‘Samavaṭṭakkhandho kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचा गळा गोल व सुबक आहे. ‘‘Rasaggasaggī kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांची रससंवेदना अत्यंत उत्कृष्ट आहे. ‘‘Sīhahanu [Pg.338] kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचा जबडा सिंहाच्या जबड्यासारखा मजबूत व सुबक आहे. ‘‘Cattālīsadanto kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांना चाळीस दात आहेत. ‘‘Samadanto kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे दात अत्यंत समान व ओळीत आहेत. ‘‘Aviraḷadanto kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांच्या दातांमध्ये कोणतीही विरळता (फटी) नाही. ‘‘Susukkadāṭho kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे सुळे अत्यंत शुभ्र व चमकदार आहेत. ‘‘Pahūtajivho kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांची जीभ लांब आणि विस्तीर्ण आहे. ‘‘Brahmassaro kho pana so bhavaṃ gotamo karavikabhāṇī… त्या आदरणीय गौतमांचा आवाज ब्रह्मासारखा गंभीर आणि मधुर आहे, आणि ते कलविंक पक्षासारखे सुमधुर बोलणारे आहेत. ‘‘Abhinīlanetto kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांचे डोळे अत्यंत गडद निळे आहेत. ‘‘Gopakhumo kho pana so bhavaṃ gotamo… त्या आदरणीय गौतमांच्या पापण्या गायीच्या वासराच्या पापण्यांसारख्या सुंदर व दाट आहेत. ‘‘Uṇṇā kho panassa bhoto gotamassa bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā… त्या आदरणीय गौतमांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये पांढरीशुभ्र, मऊ कापसासारखी 'उर्णा' उगवलेली आहे. ‘‘Uṇhīsasīso kho pana so bhavaṃ gotamo; idampi tassa bhoto gotamassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. त्या आदरणीय गौतमांचे मस्तक मुकुट किंवा पगडी घातल्यासारखे गोलाकार व सुंदर आहे; हे देखील त्या आदरणीय गौतमांचे महापुरुषलक्षण आहे. ‘‘Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato. हे महाशय, ते आदरणीय गौतम या बत्तीस महापुरुषलक्षणांनी युक्त आहेत. 387. ‘‘Gacchanto kho pana so bhavaṃ gotamo dakkhiṇeneva pādena paṭhamaṃ pakkamati. So nātidūre pādaṃ uddharati, nāccāsanne pādaṃ nikkhipati; so nātisīghaṃ gacchati, nātisaṇikaṃ gacchati; na ca adduvena adduvaṃ saṅghaṭṭento gacchati, na ca gopphakena gopphakaṃ saṅghaṭṭento gacchati. So gacchanto na satthiṃ unnāmeti, na satthiṃ onāmeti; na satthiṃ sannāmeti, na satthiṃ vināmeti. Gacchato kho pana tassa bhoto gotamassa adharakāyova iñjati, na ca kāyabalena gacchati. Apalokento kho pana so bhavaṃ gotamo sabbakāyeneva apaloketi; so na uddhaṃ ulloketi, na adho oloketi; na ca vipekkhamāno gacchati, yugamattañca pekkhati; tato cassa uttari anāvaṭaṃ ñāṇadassanaṃ bhavati. So antaragharaṃ pavisanto na kāyaṃ unnāmeti[Pg.339], na kāyaṃ onāmeti; na kāyaṃ sannāmeti, na kāyaṃ vināmeti. So nātidūre nāccāsanne āsanassa parivattati, na ca pāṇinā ālambitvā āsane nisīdati, na ca āsanasmiṃ kāyaṃ pakkhipati. So antaraghare nisinno samāno na hatthakukkuccaṃ āpajjati, na pādakukkuccaṃ āpajjati; na adduvena adduvaṃ āropetvā nisīdati; na ca gopphakena gopphakaṃ āropetvā nisīdati; na ca pāṇinā hanukaṃ upadahitvā nisīdati. So antaraghare nisinno samāno na chambhati na kampati na vedhati na paritassati. So achambhī akampī avedhī aparitassī vigatalomahaṃso. Vivekavatto ca so bhavaṃ gotamo antaraghare nisinno hoti. So pattodakaṃ paṭiggaṇhanto na pattaṃ unnāmeti, na pattaṃ onāmeti; na pattaṃ sannāmeti, na pattaṃ vināmeti. So pattodakaṃ paṭiggaṇhāti nātithokaṃ nātibahuṃ. So na khulukhulukārakaṃ pattaṃ dhovati, na samparivattakaṃ pattaṃ dhovati, na pattaṃ bhūmiyaṃ nikkhipitvā hatthe dhovati; hatthesu dhotesu patto dhoto hoti, patte dhote hatthā dhotā honti. So pattodakaṃ chaḍḍeti nātidūre nāccāsanne, na ca vicchaḍḍayamāno. So odanaṃ paṭiggaṇhanto na pattaṃ unnāmeti, na pattaṃ onāmeti; na pattaṃ sannāmeti, na pattaṃ vināmeti. So odanaṃ paṭiggaṇhāti nātithokaṃ nātibahuṃ. Byañjanaṃ kho pana bhavaṃ gotamo byañjanamattāya āhāreti, na ca byañjanena ālopaṃ atināmeti. Dvattikkhattuṃ kho bhavaṃ gotamo mukhe ālopaṃ samparivattetvā ajjhoharati; na cassa kāci odanamiñjā asambhinnā kāyaṃ pavisati, na cassa kāci odanamiñjā mukhe avasiṭṭhā hoti; athāparaṃ ālopaṃ upanāmeti. Rasapaṭisaṃvedī kho pana so bhavaṃ gotamo āhāraṃ āhāreti, no ca rasarāgapaṭisaṃvedī. ३८७. चालताना ते आदरणीय गौतम प्रथम उजवे पाऊल पुढे टाकतात. ते आपले पाऊल फार दूर टाकत नाहीत आणि फार जवळही ठेवत नाहीत; ते फार वेगाने चालत नाहीत आणि फार हळूहळूही चालत नाहीत; चालताना त्यांचे गुडघे एकमेकांना घासून चालत नाहीत, आणि त्यांचे घोटेही एकमेकांना घासून चालत नाहीत. चालताना ते आपल्या मांड्या वर उचलत नाहीत किंवा खाली झुकवत नाहीत, तसेच त्या एकमेकांकडे वळवत नाहीत किंवा बाहेरच्या बाजूला वळवत नाहीत. चालताना त्या आदरणीय गौतमांच्या शरीराचा केवळ खालचा भागच हलतो, आणि ते शरीरावर कोणताही अतिरिक्त ताण न देता सहजतेने चालतात. वळून पाहताना ते आदरणीय गौतम केवळ मान न फिरवता संपूर्ण शरीराने वळून पाहतात. ते वर आकाशाकडे पाहत नाहीत, खाली जमिनीकडे पाहत नाहीत, आणि इकडेतिकडे पाहत चालत नाहीत; ते केवळ एका जू (सुमारे चार हात) अंतरापर्यंत समोर पाहतात; आणि त्या पलीकडे त्यांचे ज्ञान व दर्शन अनावृत असते. घरामध्ये प्रवेश करताना ते आपले शरीर वर उचलत नाहीत किंवा खाली झुकवत नाहीत, तसेच ते पुढे वाकवत नाहीत किंवा मागे झुकवत नाहीत. ते आसनाच्या फार दूर किंवा फार जवळ न जाता वळतात; आसनावर बसताना हाताचा आधार घेऊन बसत नाहीत, आणि आसनावर आपले शरीर झोकून देत नाहीत. घरामध्ये बसलेले असताना ते हातांची निरर्थक हालचाल करत नाहीत, पायांची निरर्थक हालचाल करत नाहीत; ते गुडघ्यावर गुडघा ठेवून बसत नाहीत, घोट्यावर घोटा ठेवून बसत नाहीत, आणि हनुवटीला हात लावून बसत नाहीत. घरामध्ये बसलेले असताना ते घाबरत नाहीत, थरथरत नाहीत, कापत नाहीत आणि व्याकुळ होत नाहीत. ते निर्भय, अकंपित, शांत, अव्याकुळ आणि रोमांचरहित असतात. ते आदरणीय गौतम घरामध्ये एकांतप्रिय चित्ताने बसलेले असतात. पात्रात पाणी घेताना ते पात्र वर उचलत नाहीत किंवा खाली झुकवत नाहीत, तसेच ते पुढे किंवा मागे कलते करत नाहीत. ते पात्रात फार कमी किंवा फार जास्त पाणी घेत नाहीत. ते पात्राचा 'खळ-खळ' असा आवाज न करता ते धुतात, पात्र गोल-गोल फिरवून धुतात नाही, आणि पात्र जमिनीवर ठेवून हात धुवत नाहीत; हात धुतले की पात्र धुतले जाते आणि पात्र धुतले की हात धुतले जातात. ते पात्रातील पाणी फार दूर किंवा फार जवळ फेकत नाहीत, आणि ते पाणी इकडेतिकडे विखरून टाकत नाहीत. भात स्वीकारताना ते पात्र वर उचलत नाहीत किंवा खाली झुकवत नाहीत, तसेच ते पुढे किंवा मागे कलते करत नाहीत. ते फार कमी किंवा फार जास्त भात स्वीकारत नाहीत. ते आदरणीय गौतम योग्य प्रमाणातच व्यंजने घेतात आणि व्यंजनांमुळे घासाचे प्रमाण बिघडू देत नाहीत. ते आदरणीय गौतम तोंडात घेतलेला घास दोन-तीन वेळा फिरवून चावून गिळतात; भाताचा कोणताही कण न चावता त्यांच्या शरीरात जात नाही, आणि भाताचा कोणताही कण त्यांच्या तोंडात शिल्लक राहत नाही; त्यानंतरच ते दुसरा घास घेतात. ते आदरणीय गौतम केवळ चवीचा अनुभव घेत अन्न ग्रहण करतात, परंतु चवीच्या आसक्तीने ग्रस्त होऊन अन्न ग्रहण करत नाहीत. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgataṃ kho pana so bhavaṃ gotamo āhāraṃ āhāreti – neva davāya, na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya – ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti[Pg.340]. So bhuttāvī pattodakaṃ paṭiggaṇhanto na pattaṃ unnāmeti, na pattaṃ onāmeti; na pattaṃ sannāmeti, na pattaṃ vināmeti. So pattodakaṃ paṭiggaṇhāti nātithokaṃ nātibahuṃ. So na khulukhulukārakaṃ pattaṃ dhovati, na samparivattakaṃ pattaṃ dhovati, na pattaṃ bhūmiyaṃ nikkhipitvā hatthe dhovati; hatthesu dhotesu patto dhoto hoti, patte dhote hatthā dhotā honti. So pattodakaṃ chaḍḍeti nātidūre nāccāsanne, na ca vicchaḍḍayamāno. So bhuttāvī na pattaṃ bhūmiyaṃ nikkhipati nātidūre nāccāsanne, na ca anatthiko pattena hoti, na ca ativelānurakkhī pattasmiṃ. So bhuttāvī muhuttaṃ tuṇhī nisīdati, na ca anumodanassa kālamatināmeti. So bhuttāvī anumodati, na taṃ bhattaṃ garahati, na aññaṃ bhattaṃ paṭikaṅkhati; aññadatthu dhammiyā kathāya taṃ parisaṃ sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. So taṃ parisaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkamati. So nātisīghaṃ gacchati, nātisaṇikaṃ gacchati, na ca muccitukāmo gacchati; na ca tassa bhoto gotamassa kāye cīvaraṃ accukkaṭṭhaṃ hoti na ca accokkaṭṭhaṃ, na ca kāyasmiṃ allīnaṃ na ca kāyasmā apakaṭṭhaṃ; na ca tassa bhoto gotamassa kāyamhā vāto cīvaraṃ apavahati; na ca tassa bhoto gotamassa kāye rajojallaṃ upalimpati. So ārāmagato nisīdati paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhāleti; na ca so bhavaṃ gotamo pādamaṇḍanānuyogamanuyutto viharati. So pāde pakkhāletvā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So neva attabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti; attahitaparahitaubhayahitasabbalokahitameva so bhavaṃ gotamo cintento nisinno hoti. So ārāmagato parisati dhammaṃ deseti, na taṃ parisaṃ ussādeti, na taṃ parisaṃ apasādeti; aññadatthu dhammiyā kathāya taṃ parisaṃ sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. ते आदरणीय गौतम आठ अंगांनी (वैशिष्ट्यांनी) युक्त असलेल्या आहाराचे सेवन करतात – मौजमजेसाठी नाही, मदोन्मत्त होण्यासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभिकरणासाठी नाही, अंगसौष्ठवासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, त्याच्या रक्षणासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याच्या पालनाला साहाय्य करण्यासाठी. ते असा विचार करतात: 'या प्रकारे मी जुन्या वेदना (भूक) नष्ट करीन आणि नवीन वेदना (अति जेवणामुळे होणारा त्रास) उत्पन्न होऊ देणार नाही; माझी जीवनयात्रा सुकर होईल, मी निर्दोष राहीन आणि सुखात विहरेन.' भोजन झाल्यावर पात्राचे पाणी (हात धुण्यासाठी) स्वीकारताना ते आदरणीय गौतम आपले पात्र वर उचलत नाहीत, खाली झुकवत नाहीत, आतल्या बाजूला झुकवत नाहीत किंवा बाहेरच्या बाजूलाही झुकवत नाहीत. ते पात्राचे पाणी अगदी योग्य प्रमाणात स्वीकारतात – खूप कमीही नाही आणि खूप जास्तही नाही. ते पात्राला 'खुलु-खुलु' असा आवाज करत धुवत नाहीत, पात्र गोल-गोल फिरवून धुवत नाहीत, आणि पात्र जमिनीवर ठेवून आपले हात धुवत नाहीत; जेव्हा त्यांचे हात धुतले जातात तेव्हा पात्रही धुतले जाते, आणि जेव्हा पात्र धुतले जाते तेव्हा त्यांचे हातही धुतले जातात. ते पात्राचे पाणी फार दूरही फेकत नाहीत आणि अगदी जवळही फेकत नाहीत, तसेच ते पाणी इकडेतिकडे शिंपडत (पसरवत) नाहीत. भोजन झाल्यावर ते आपले पात्र जमिनीवर फार दूरही ठेवत नाहीत आणि अगदी जवळही ठेवत नाहीत; ते पात्राविषयी निष्काळजीही नसतात आणि त्याची अति-काळजीही घेत नाहीत. भोजन झाल्यावर ते काही काळ शांत बसतात, परंतु धम्म-अनुमोदनाची (आशीर्वादाची) वेळ टळू देत नाहीत. भोजन झाल्यावर ते अनुमोदन करतात; ते त्या भोजनाची निंदा करत नाहीत आणि दुसऱ्या भोजनाची इच्छाही करत नाहीत. उलट, ते धम्मचर्चेद्वारे त्या परिषदेला (उपस्थितांना) धम्माचे दर्शन घडवतात, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करतात, त्यांना उत्साहित करतात आणि आनंदित करतात. धम्मचर्चेद्वारे त्या परिषदेला धम्माचे दर्शन घडवून, प्रवृत्त करून, उत्साहित करून आणि आनंदित करून ते आपल्या आसनावरून उठून निघून जातात. ते फार वेगाने चालत नाहीत, फार हळूही चालत नाहीत, आणि तिथून सुटून पळू इच्छिणाऱ्यासारखेही चालत नाहीत. त्या आदरणीय गौतमांच्या शरीरावरील चीवर (वस्त्र) फार वर चढलेले नसते आणि फार खाली घसरलेलेही नसते; ते शरीराला चिकटलेले नसते आणि शरीरापासून फार दूरही नसते. वारा त्या आदरणीय गौतमांच्या शरीरावरून चीवर उडवून नेत नाही. त्या आदरणीय गौतमांच्या शरीराला धूळ आणि मळ चिकटत नाही. आरामात (विहारात) पोहोचल्यावर ते तयार केलेल्या आसनावर बसतात. बसल्यावर ते आपले पाय धुतात; परंतु ते आदरणीय गौतम पायांच्या सुशोभिकरणात मग्न होऊन विहरत नाहीत. आपले पाय धुवून ते मांडी घालून (पद्मासन किंवा पल्यंकासन करून), शरीर ताठ ठेवून आणि समोर स्मृती (जागरूकता) प्रस्थापित करून बसतात. ते स्वतःला त्रास देण्याचा विचार करत नाहीत, इतरांना त्रास देण्याचा विचार करत नाहीत, आणि दोघांनाही त्रास देण्याचा विचार करत नाहीत; ते आदरणीय गौतम स्वतःचे हित, इतरांचे हित, दोघांचे हित आणि संपूर्ण जगाचे हित यांचाच विचार करत बसलेले असतात. आरामात आल्यावर ते परिषदेला धम्मोपदेश करतात. ते त्या परिषदेची अति-प्रशंसा करत नाहीत आणि त्यांची निंदाही करत नाहीत; उलट, ते धम्मचर्चेद्वारे त्या परिषदेला धम्माचे दर्शन घडवतात, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करतात, त्यांना उत्साहित करतात आणि आनंदित करतात. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato kho panassa bhoto gotamassa mukhato ghoso niccharati – vissaṭṭho ca, viññeyyo ca, mañju ca, savanīyo ca, bindu ca, avisārī ca, gambhīro ca, ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana so bhavaṃ [Pg.341] gotamo sarena viññāpeti, na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Te tena bhotā gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā uṭṭhāyāsanā pakkamanti avalokayamānāyeva avijahitattā. Addasāma kho mayaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ gacchantaṃ, addasāma ṭhitaṃ, addasāma antaragharaṃ pavisantaṃ, addasāma antaraghare nisinnaṃ tuṇhībhūtaṃ, addasāma antaraghare bhuñjantaṃ, addasāma bhuttāviṃ nisinnaṃ tuṇhībhūtaṃ, addasāma bhuttāviṃ anumodantaṃ, addasāma ārāmaṃ gacchantaṃ, addasāma ārāmagataṃ nisinnaṃ tuṇhībhūtaṃ, addasāma ārāmagataṃ parisati dhammaṃ desentaṃ. Ediso ca ediso ca so bhavaṃ gotamo, tato ca bhiyyo’’ti. त्या आदरणीय गौतमांच्या मुखातून आठ गुणांनी युक्त असलेला स्वर बाहेर पडतो – तो स्पष्ट असतो, सहज समजणारा असतो, मधुर असतो, ऐकण्यास सुखद असतो, एकसंध असतो, न विखुरणारा असतो, गंभीर असतो आणि नादमय असतो. ते आदरणीय गौतम परिषदेच्या आकारानुसार आपल्या स्वराने धम्माचे आकलन करून देतात, परंतु त्यांचा आवाज परिषदेच्या मर्यादेबाहेर जात नाही. त्या आदरणीय गौतमांनी धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित केलेले, प्रवृत्त केलेले, उत्साहित केलेले आणि आनंदित केलेले ते लोक आपल्या आसनांवरून उठून निघून जातात, परंतु त्यांच्यावरील श्रद्धेमुळे ते केवळ त्यांच्याकडेच पाहत पाहत मागे वळून वळून पाहत जातात. हे महाशय, आम्ही त्या आदरणीय गौतमांना चालताना पाहिले आहे, उभे राहिलेले पाहिले आहे, गावात प्रवेश करताना पाहिले आहे, गावात शांत बसलेले पाहिले आहे, गावात भोजन करताना पाहिले आहे, भोजन झाल्यावर शांत बसलेले पाहिले आहे, भोजन झाल्यावर अनुमोदन करताना पाहिले आहे, आरामाकडे (विहाराकडे) जाताना पाहिले आहे, आरामात पोहोचून शांत बसलेले पाहिले आहे, आणि आरामात परिषदेला धम्मोपदेश करताना पाहिले आहे. ते आदरणीय गौतम असे आणि अशाच दिव्य गुणांचे आहेत, किंबहुना यापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत. 388. Evaṃ vutte, brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udāneti – ३८८. असे म्हटले असता, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने आपल्या आसनावरून उठून, आपले उत्तरासंग (खांद्यावरील वस्त्र) एका खांद्यावर केले आणि ज्या दिशेला भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून (अंजली करून) तीन वेळा हा उद्गार काढला – ‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. “त्या पूजनीय, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांना माझा नमस्कार असो.” ‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. “त्या पूजनीय, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांना माझा नमस्कार असो.” ‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. “त्या पूजनीय, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांना माझा नमस्कार असो.” ‘‘Appeva nāma mayaṃ kadāci karahaci tena bhotā gotamena samāgaccheyyāma? Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo’’ti! “कदाचित कधीतरी आमची त्या आदरणीय गौतमांशी भेट होईल का? कदाचित त्यांच्याशी आमची काही चर्चा (संभाषण) होऊ शकेल का?” 389. Atha kho bhagavā videhesu anupubbena cārikaṃ caramāno yena mithilā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā mithilāyaṃ viharati maghadevambavane. Assosuṃ kho mithileyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito videhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi mithilaṃ anuppatto, mithilāyaṃ viharati maghadevambavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ [Pg.342] pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. ३८९. त्यानंतर भगवान विदेह देशामध्ये क्रमशः चारिका (धम्मयात्रा) करत करत मिथिला नगरीत पोहोचले. तिथे भगवान मिथिला येथील मघादेव आंब्याच्या वनात (मघदेव आंबराईत) विहरत होते. मिथिला येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी असे ऐकले – 'अहो, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रवज्जित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम विदेह देशामध्ये चारिका करत करत, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह मिथिला नगरीत आले आहेत आणि ते मिथिला येथील मघादेव आंबराईत विहरत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवंत आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मांसह या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसह या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याणकारी (मधात कल्याणकारी) आणि पर्यवसान-कल्याणकारी (शेवटी कल्याणकारी) असा, अर्थयुक्त आणि सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त असलेला धम्म उपदेशितात; आणि संपूर्णपणे परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा प्रकाश पसरवतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' Atha kho mithileyyakā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. त्यानंतर मिथिलेतील ब्राह्मण आणि गृहपती जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर काही जणांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले आणि आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून एका बाजूला बसले; काही जणांनी जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांच्या समोर आपले नाव आणि गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. 390. Assosi kho brahmāyu brāhmaṇo – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito mithilaṃ anuppatto, mithilāyaṃ viharati maghadevambavane’’ti. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo sambahulehi sāvakehi saddhiṃ yena maghadevambavanaṃ tenupasaṅkami. Atha kho brahmāyuno brāhmaṇassa avidūre ambavanassa etadahosi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ yohaṃ pubbe appaṭisaṃvidito samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkameyya’’nti. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘brahmāyu, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘brahmāyu, bho gotama, brāhmaṇo jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto, vīsavassasatiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Yāvatā, bho, brāhmaṇagahapatikā mithilāyaṃ paṭivasanti, brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ bhogehi; brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ mantehi; brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ āyunā ceva yasasā ca. So bhoto gotamassa dassanakāmo’’’ti. ३९०. ब्रह्मायू ब्राह्मणाने ऐकले – 'शाक्यपुत्र श्रमण गौतम, ज्यांनी शाक्य कुळातून गृहत्याग केला आहे, ते मिथिलेमध्ये आले आहेत आणि मिथिलेतील मघदेव आंबराईत राहत आहेत.' तेव्हा ब्रह्मायू ब्राह्मण आपल्या अनेक शिष्यांसह मघदेव आंबराईकडे गेला. आंबराईच्या जवळ पोहोचल्यावर ब्रह्मायू ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मी आधी कोणतीही पूर्वसूचना न देता श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणे मला योग्य वाटत नाही.' मग ब्रह्मायू ब्राह्मणाने एका तरुण शिष्याला बोलावले आणि म्हटले – 'हे तरुणा, तू जा, जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे जा. तेथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण गौतमांना त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, व्याधीमुक्ततेबद्दल, शारीरिक हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचार – 'हे गौतम, ब्रह्मायू ब्राह्मण आपल्याला निरोगीपणा, व्याधीमुक्तता, शारीरिक हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत.' आणि असेही सांग – 'हे गौतम, ब्रह्मायू ब्राह्मण वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आणि वयाने १२० वर्षांचे आहेत. ते तीन वेदांचे पारंगत असून निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (अलंकारशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह वेदांचे ज्ञाते आहेत. ते पदपाठ जाणणारे, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण आहेत. मिथिलेमध्ये जेवढे ब्राह्मण आणि गृहपती राहतात, त्या सर्वांमध्ये ब्रह्मायू ब्राह्मण संपत्तीच्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ मानले जातात; मंत्रांच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ मानले जातात; आणि आयुष्य व कीर्तीच्या बाबतीतही सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. ते आदरणीय गौतमांचे दर्शन घेण्यास उत्सुक आहेत.'' ‘‘Evaṃ[Pg.343], bho’’ti kho so māṇavako brahmāyussa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho so māṇavako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brahmāyu, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘brahmāyu, bho gotama, brāhmaṇo jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto, vīsavassasatiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Yāvatā, bho, brāhmaṇagahapatikā mithilāyaṃ paṭivasanti, brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ bhogehi; brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ mantehi; brahmāyu tesaṃ brāhmaṇo aggamakkhāyati – yadidaṃ āyunā ceva yasasā ca. So bhoto gotamassa dassanakāmo’’’ti. ‘‘Yassadāni, māṇava, brahmāyu brāhmaṇo kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho so māṇavako yena brahmāyu brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘katāvakāso khomhi bhavatā samaṇena gotamena. Yassadāni bhavaṃ kālaṃ maññatī’’ti. 'तसेच असो, महोदय,' असे म्हणून त्या तरुण शिष्याने ब्रह्मायू ब्राह्मणाच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून तो तरुण भगवंतांना म्हणाला – 'हे गौतम, ब्रह्मायू ब्राह्मण आपल्याला निरोगीपणा, व्याधीमुक्तता, शारीरिक हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत; आणि असे सांगत आहेत – 'हे गौतम, ब्रह्मायू ब्राह्मण वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आणि वयाने १२० वर्षांचे आहेत. ते तीन वेदांचे पारंगत असून निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह वेदांचे ज्ञाते आहेत. ते पदपाठ जाणणारे, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण आहेत. मिथिलेमध्ये जेवढे ब्राह्मण आणि गृहपती राहतात, त्या सर्वांमध्ये ब्रह्मायू ब्राह्मण संपत्तीच्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ मानले जातात; मंत्रांच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ मानले जातात; आणि आयुष्य व कीर्तीच्या बाबतीतही सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. ते आदरणीय गौतमांचे दर्शन घेण्यास उत्सुक आहेत.' (भगवंतांनी उत्तर दिले) 'हे तरुणा, आता ब्रह्मायू ब्राह्मणांना जशी वेळ योग्य वाटेल तसे त्यांनी करावे.' त्यानंतर तो तरुण जेथे ब्रह्मायू ब्राह्मण होते तेथे गेला आणि त्यांना म्हणाला – 'श्रमण गौतमांनी आपल्याला परवानगी दिली आहे. आता आपल्याला जशी वेळ योग्य वाटेल तसे आपण करावे.' 391. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami. Addasā kho sā parisā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna oramiya okāsamakāsi yathā taṃ ñātassa yasassino. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo taṃ parisaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, bho! Nisīdatha tumhe sake āsane. Idhāhaṃ samaṇassa gotamassa santike nisīdissāmī’’ti. ३९१. त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथील जनसमुदायाने ब्रह्मायू ब्राह्मणाला दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून, एका प्रसिद्ध आणि कीर्तिमान व्यक्तीला जशी जागा दिली जाते, तशी लोकांनी बाजूला होऊन त्यांना जागा करून दिली. तेव्हा ब्रह्मायू ब्राह्मणाने त्या जनसमुदायाला म्हटले – 'असो, महोदयांनो! तुम्ही आपापल्या आसनांवर बसा. मी येथे श्रमण गौतमांच्या जवळच बसेन.' Atha kho brahmāyu brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho brahmāyu brāhmaṇo bhagavato [Pg.344] kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho brahmāyu brāhmaṇo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya ca. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या ब्रह्मायू ब्राह्मणाने भगवंतांच्या शरीरावरील महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे शोधण्यास सुरुवात केली. ब्रह्मायू ब्राह्मणाला भगवंतांच्या शरीरावर दोन लक्षणे सोडून इतर सर्व बत्तीस महापुरुष लक्षणे प्रामुख्याने दिसून आली. दोन महापुरुष लक्षणांबाबत त्याच्या मनात शंका व संभ्रम होता, तो निर्णय घेऊ शकत नव्हता आणि त्याचे मन समाधानी होत नव्हते – ती दोन लक्षणे म्हणजे: कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि विशाल जीभ. त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथांमध्ये विचारले – ‘‘Ye me dvattiṃsāti sutā, mahāpurisalakkhaṇā; Duve tesaṃ na passāmi, bhoto kāyasmiṃ gotama. 'हे गौतम, महापुरुषांची जी बत्तीस लक्षणे मी ऐकली आहेत, त्यांपैकी दोन लक्षणे मला आपल्या शरीरावर दिसत नाहीत. ‘‘Kacci kosohitaṃ bhoto, vatthaguyhaṃ naruttama; Nārīsamānasavhayā, kacci jivhā na dassakā. हे नरश्रेष्ठ, आपले जननेंद्रिय कोशात झाकलेले आहे का? आणि स्त्रीवाचक नावाने ओळखली जाणारी आपली जीभ आम्हाला दिसत नाही का? ‘‘Kacci pahūtajivhosi, yathā taṃ jāniyāmase; Ninnāmayetaṃ pahūtaṃ, kaṅkhaṃ vinaya no ise. आपली जीभ खरोखरच विशाल आहे का, जेणेकरून आम्हाला ते कळावे? हे ऋषी, ती विशाल जीभ थोडी बाहेर काढून दाखवा आणि आमची शंका दूर करा. ‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca; Katāvakāsā pucchāma, yaṃ kiñci abhipatthita’’nti. या जन्मातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, आम्हाला विचारण्याची परवानगी मिळाली असल्याने, आम्ही आमच्या मनात असलेली कोणतीही शंका विचारत आहोत.' 392. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ brahmāyu brāhmaṇo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa brahmāyu brāhmaṇo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi; ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi; kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho bhagavā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ gāthāhi paccabhāsi – ३९२. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – "हा ब्रह्मायू ब्राह्मण माझ्या शरीरावरील महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांशी पाहत आहे, केवळ दोन लक्षणे सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल तो साशंक आहे, संभ्रमात आहे, निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचा विश्वास बसत नाही – ती म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि जिभेची विशालता." तेव्हा भगवंतांनी अशी ऋद्धी प्रकट केली, ज्यामुळे ब्रह्मायू ब्राह्मणाला भगवंतांचे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले; दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले; आणि आपल्या जिभेने संपूर्ण कपाळ झाकून टाकले. त्यानंतर भगवंतांनी ब्रह्मायू ब्राह्मणाला गाथांद्वारे उत्तर दिले – ‘‘Ye te dvattiṃsāti sutā, mahāpurisalakkhaṇā; Sabbe te mama kāyasmiṃ, mā te kaṅkhāhu brāhmaṇa. “हे ब्राह्मणा, महापुरुषाची जी बत्तीस लक्षणे तू ऐकली आहेस, ती सर्व माझ्या शरीरावर विद्यमान आहेत. याविषयी तुझ्या मनात कोणतीही शंका नसावी. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ; Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇa. “जे जाणण्यायोग्य होते ते मी प्रत्यक्ष जाणले आहे, ज्याचा विकास करायचा होता तो मी केला आहे, आणि जे त्यागण्यायोग्य होते त्याचा मी त्याग केला आहे; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी बुद्ध आहे. ‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya[Pg.345], samparāyasukhāya ca; Katāvakāso pucchassu, yaṃ kiñci abhipatthita’’nti. “याच जन्मातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, तुला परवानगी दिली आहे; तुला जे काही विचारण्याची इच्छा असेल, ते सर्व तू खुशाल विचार.” 393. Atha kho brahmāyussa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘katāvakāso khomhi samaṇena gotamena. Kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ puccheyyaṃ – ‘diṭṭhadhammikaṃ vā atthaṃ samparāyikaṃ vā’’’ti. Atha kho brahmāyussa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘kusalo kho ahaṃ diṭṭhadhammikānaṃ atthānaṃ. Aññepi maṃ diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ pucchanti. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ samparāyikaṃyeva atthaṃ puccheyya’’nti. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – ३९३. तेव्हा ब्रह्मायू ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – "श्रमण गोतमांनी मला परवानगी दिली आहे. मग मी श्रमण गोतमांना इहलोकातील हिताविषयी विचारावे की परलोकातील हिताविषयी?" पुन्हा त्याच्या मनात विचार आला – "मी स्वतः इहलोकातील हिताच्या गोष्टींमध्ये निपुण आहे आणि इतर लोकही मला इहलोकातील हिताविषयीच विचारतात. मग मी श्रमण गोतमांना केवळ परलोकातील हिताविषयीच का विचारू नये?" त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथांद्वारे विचारले – ‘‘Kathaṃ kho brāhmaṇo hoti, kathaṃ bhavati vedagū; Tevijjo bho kathaṃ hoti, sotthiyo kinti vuccati. “हे गोतम, माणूस खरा ब्राह्मण कसा होतो? तो 'वेदगू' कसा होतो? तो 'तेविज्जो' कसा होतो? आणि त्याला 'सोत्थिय' असे का म्हटले जाते? ‘‘Arahaṃ bho kathaṃ hoti, kathaṃ bhavati kevalī; Muni ca bho kathaṃ hoti, buddho kinti pavuccatī’’ti. “हे गोतम, माणूस 'अर्हत' कसा होतो? तो 'केवली' कसा होतो? तो 'मुनी' कसा होतो? आणि त्याला 'बुद्ध' असे का म्हटले जाते?” 394. Atha kho bhagavā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ gāthāhi paccabhāsi – ३९४. तेव्हा भगवंतांनी ब्रह्मायू ब्राह्मणाला गाथांद्वारे उत्तर दिले – ‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito muni. “जो आपल्या पूर्वजन्मांना जाणतो, स्वर्ग आणि अपाय (दुर्गती) पाहतो, आणि जो जन्माच्या क्षयाला प्राप्त झाला आहे, असा अभिज्ञेने परिपूर्ण झालेला पुरुष 'मुनी' होय. ‘‘Cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehi sabbaso; Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī; Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccatī’’ti. “जो आपले चित्त सर्व प्रकारे रागापासून मुक्त व विशुद्ध असल्याचे जाणतो, ज्याने जन्म आणि मृत्यू नष्ट केले आहेत, जो ब्रह्मचर्यात पूर्णत्व प्राप्त आहे, आणि जो सर्व धर्मांच्या पार गेला आहे, अशा पुरुषाला 'बुद्ध' म्हटले जाते.” Evaṃ vutte, brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo; brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’ti. Atha kho sā parisā acchariyabbhutacittajātā ahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Yatra hi nāmāyaṃ brahmāyu brāhmaṇo ñāto yasassī evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karissatī’’ti. Atha kho bhagavā brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, brāhmaṇa, uṭṭhaha nisīda tvaṃ sake āsane yato te mayi cittaṃ pasanna’’nti. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhahitvā sake āsane nisīdi. असे म्हटले असता, ब्रह्मायू ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, आपले उपरणे एका खांद्यावर करून त्याने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून प्रणिपात केला. तो भगवंतांच्या चरणांचे मुखाने चुंबन घेऊ लागला आणि हातांनी ते कुरवाळू लागला, आणि आपले नाव सांगू लागला – “हे गोतम, मी ब्रह्मायू ब्राह्मण आहे; हे गोतम, मी ब्रह्मायू ब्राह्मण आहे.” तेव्हा तेथील जनसमुदाय अत्यंत आश्चर्यचकित व विस्मित झाला आणि म्हणाला – “किती आश्चर्य! किती अद्भुत! हा प्रसिद्ध आणि कीर्तिमान ब्रह्मायू ब्राह्मण श्रमण गोतमांप्रती इतका परम आदर व नम्रता व्यक्त करत आहे!” तेव्हा भगवंत ब्रह्मायू ब्राह्मणाला म्हणाले – “बस झाले ब्राह्मणा, उठ आणि तुझ्या स्वतःच्या आसनावर बस, कारण तुझे चित्त माझ्यावर प्रसन्न झाले आहे.” त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मण उठून आपल्या आसनावर बसला. 395. Atha [Pg.346] kho bhagavā brahmāyussa brāhmaṇassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ, sīlakathaṃ, saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi brahmāyuṃ brāhmaṇaṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva brahmāyussa brāhmaṇassa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Adhivāsetu ca me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ३९५. त्यानंतर भगवंतांनी ब्रह्मायू ब्राह्मणाला अनुक्रमिक उपदेश केला; जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; त्यांनी कामभोगांमधील दोष, अधोगती व मलीनता आणि नैष्क्रम्याचे फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की ब्रह्मायू ब्राह्मणाचे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांचा जो मुख्य व विशिष्ट धम्म उपदेश आहे, तो प्रकट केला – दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे ब्रह्मायू ब्राह्मणाला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज आणि विमल धम्मचक्षू प्राप्त झाला – “जे काही उत्पन्न होणारे आहे, ते सर्व नष्ट होणारे आहे.” त्यानंतर धम्म पाहिल्यामुळे, धम्माप्रत पोहोचल्यामुळे, धम्म जाणल्यामुळे, धम्मामध्ये प्रवेश केल्यामुळे, शंकांचे निरसन झाल्यामुळे, संभ्रम दूर झाल्यामुळे, आत्मविश्वासाला प्राप्त झाल्यामुळे आणि शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहिल्यामुळे, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “अतिशय सुंदर, हे गोतम! अतिशय सुंदर, हे गोतम! ज्याप्रमाणे एखादी पालथी घातलेली वस्तू सुलट करून ठेवावी, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील म्हणून अंधारात तेलाचा दिवा लावावा; त्याचप्रमाणे आदरणीय गोतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आणि आदरणीय गोतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. भगवंतांची संमती जाणून ब्रह्मायू ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गोतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena brahmāyussa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena videhesu cārikaṃ pakkāmi. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo acirapakkantassa bhagavato kālamakāsi. Atha kho sambahulā [Pg.347] bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘brahmāyu, bhante, brāhmaṇo kālaṅkato. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, brahmāyu brāhmaṇo paccapādi dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi. Brahmāyu, bhikkhave, brāhmaṇo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā’’ti. त्यानंतर भगवान सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन जेथे ब्रह्मायू ब्राह्मणाचे निवासस्थान होते तेथे गेले. तेथे जाऊन ते भिक्खू संघासह तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर ब्रह्मायू ब्राह्मणाने सात दिवस बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर विदेह देशात चारिकेसाठी निघाले. भगवान निघून गेल्यावर लवकरच ब्रह्मायू ब्राह्मणाचा मृत्यू झाला. त्यानंतर अनेक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे विचारले – 'भंते, ब्रह्मायू ब्राह्मणाचा काळ झाला (मृत्यू झाला). त्याची गती काय आहे? त्याचा परलोक कोणता?' 'भिक्खूंनो, ब्रह्मायू ब्राह्मण पंडित होता. त्याने धम्मानुसार आचरण केले आणि धम्माच्या बाबतीत मला त्रास दिला नाही. भिक्खूंनो, ब्रह्मायू ब्राह्मण पाच कनिष्ठ (ओरंभागीय) संयोजनांच्या क्षयामुळे ओपपातिक (शुद्धावास लोकात उत्पन्न होणारा) झाला आहे. तो तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करेल आणि त्या लोकातून परत न येणारा (अनावत्तीधर्मी) होईल.' Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या उपदेशाचे मनापासून स्वागत केले. Brahmāyusuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले ब्रह्मायू सुत्त समाप्त झाले. 2. Selasuttaṃ २. सेल सुत्त 396. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅguttarāpesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi yena āpaṇaṃ nāma aṅguttarāpānaṃ nigamo tadavasari. Assosi kho keṇiyo jaṭilo – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅguttarāpesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi āpaṇaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. ३९६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान अंगुत्तराप देशात चारिका करत असताना, साडेबाराशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'आपण' नावाच्या अंगुत्तरापांच्या नगरात पोहोचले. केणिय जटिलाने (जटाधारी तपस्व्याने) असे ऐकले – 'अहो, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम अंगुत्तराप देशात चारिका करत असताना साडेबाराशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'आपण' नगरात आले आहेत. त्या श्रमण गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, देव-मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असा, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त धम्माचा उपदेश करतात आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' Atha kho keṇiyo jaṭilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā [Pg.348] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘mahā kho, keṇiya, bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’’ti. Dutiyampi kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi kho, bho gotama, mahā bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, ahañca brāhmaṇesu abhippasanno; adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘mahā kho, keṇiya, bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’’ti. Tatiyampi kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi kho, bho gotama, mahā bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, ahañca brāhmaṇesu abhippasanno; adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā yena sako assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mittāmacce ñātisālohite āmantesi – ‘‘suṇantu me bhonto, mittāmaccā ñātisālohitā; samaṇo me gotamo nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Yena me kāyaveyyāvaṭikaṃ kareyyāthā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho keṇiyassa jaṭilassa mittāmaccā ñātisālohitā keṇiyassa jaṭilassa paṭissutvā appekacce uddhanāni khaṇanti, appekacce kaṭṭhāni phālenti, appekacce bhājanāni dhovanti, appekacce udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpenti, appekacce āsanāni paññapenti. Keṇiyo pana jaṭilo sāmaṃyeva maṇḍalamālaṃ paṭiyādeti. त्यानंतर केणिय जटिल जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केणिय जटिलाला भगवंतांनी धम्मचर्चेद्वारे मार्गदर्शन केले, प्रोत्साहित केले, उत्तेजित केले आणि हर्षित केले. भगवंतांच्या धम्म उपदेशाने मार्गदर्शित, प्रोत्साहित, उत्तेजित आणि हर्षित झालेल्या केणिय जटिलाने भगवंतांना असे म्हटले – 'श्रमण गोतमांनी उद्याच्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह माझे आमंत्रण स्वीकारावे.' असे म्हटल्यावर भगवान केणिय जटिलाला म्हणाले – 'केणिया, भिक्खू संघ खूप मोठा आहे, त्यात साडेबाराशे भिक्खू आहेत, आणि तू तर ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारा आहेस.' दुसऱ्यांदाही केणिय जटिलाने भगवंतांना म्हटले – 'श्रमण गोतमा, जरी भिक्खू संघ मोठा असला आणि त्यात साडेबाराशे भिक्खू असले, आणि जरी मी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारा असलो, तरीही श्रमण गोतमांनी उद्याच्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह माझे आमंत्रण यावे.' दुसऱ्यांदाही भगवान केणिय जटिलाला म्हणाले – 'केणिया, भिक्खू संघ खूप मोठा आहे, त्यात साडेबाराशे भिक्खू आहेत, आणि तू तर ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारा आहेस.' तिसऱ्यांदाही केणिय जटिलाने भगवंतांना म्हटले – 'श्रमण गोतमा, जरी भिक्खू संघ मोठा असला आणि त्यात साडेबाराशे भिक्खू असले, आणि जरी मी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारा असलो, तरीही श्रमण गोतमांनी उद्याच्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह माझे आमंत्रण स्वीकारावे.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर केणिय जटिलाने भगवंतांची संमती जाणून घेतली आणि तो आसनावरून उठून आपल्या आश्रमात गेला. तेथे जाऊन त्याने आपले मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे यांना बोलावून म्हटले – 'माझे मित्र, अमात्य आणि नातेवाईकांनो, माझे ऐका. मी श्रमण गोतमांना भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आहे. त्यामुळे तुम्ही मला शारीरिक कामात मदत करावी.' 'तसेच असो, महोदय,' असे म्हणून केणिय जटिलाच्या मित्रांनी आणि नातेवाईकांनी त्याचे ऐकले आणि काही जण चुलीसाठी खड्डे खणू लागले, काही जण लाकडे फोडू लागले, काही जण भांडी धुवू लागले, काही जण पाण्याचे मोठे रांजण ठेवू लागले, तर काही जण आसने मांडू लागले. केणिय जटिलाने स्वतः मंडप (मंडळमाळ) तयार केला. 397. Tena kho pana samayena selo brāhmaṇo āpaṇe paṭivasati tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ[Pg.349], padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, tīṇi ca māṇavakasatāni mante vāceti. Tena kho pana samayena keṇiyo jaṭilo sele brāhmaṇe abhippasanno hoti. Atha kho selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi parivuto jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena keṇiyassa jaṭilassa assamo tenupasaṅkami. Addasā kho selo brāhmaṇo keṇiyassa jaṭilassa assame appekacce uddhanāni khaṇante, appekacce kaṭṭhāni phālente, appekacce bhājanāni dhovante, appekacce udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpente, appekacce āsanāni paññapente, keṇiyaṃ pana jaṭilaṃ sāmaṃyeva maṇḍalamālaṃ paṭiyādentaṃ. Disvāna keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu bhoto keṇiyassa āvāho vā bhavissati vivāho vā bhavissati mahāyañño vā paccupaṭṭhito, rājā vā māgadho seniyo bimbisāro nimantito svātanāya saddhiṃ balakāyenā’’ti? ‘‘Na me, bho sela, āvāho bhavissati napi vivāho bhavissati napi rājā māgadho seniyo bimbisāro nimantito svātanāya saddhiṃ balakāyena; api ca kho me mahāyañño paccupaṭṭhito. Atthi, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅguttarāpesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi āpaṇaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So me nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ३९७. त्या वेळी सेल नावाचा ब्राह्मण आपणा नगरात राहत होता. तो निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (काव्यशास्त्र), अक्षरांचे प्रभेद (व्याकरण व ध्वनीशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत होता. तो पदांचा जाणकार (पदको), व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निष्णात होता; आणि तो तीनशे तरुण ब्राह्मणांना वेदांचे मंत्र शिकवत असे. त्या वेळी केणिय नावाचा जटिला (जटाधारी तपस्वी) सेल ब्राह्मणावर अत्यंत प्रसन्न होता. त्यानंतर सेल ब्राह्मण आपल्या तीनशे शिष्यांसह जंघाविहार (पायांनी चालत फिरणे) करत करत जेथे केणिय जटिलाचा आश्रम होता, तेथे गेला. सेल ब्राह्मणाने केणिय जटिलाच्या आश्रमात पाहिले की, काही लोक चुली खणत आहेत, काही लाकडे फोडत आहेत, काही भांडी धुवत आहेत, काही पाण्याचे रांजण मांडत आहेत, काही आसने व्यवस्थापित करत आहेत, तर केणिय जटिला स्वतःच मंडळमाळ (वर्तुळाकार मंडप) तयार करत आहे. हे पाहून त्याने केणिय जटिलाला विचारले, "काय आदरणीय केणियांच्या घरी विवाहाचा प्रसंग आहे? की काही महायज्ञाची तयारी सुरू आहे? की मगधचा राजा सेणिय बिंबिसार याला त्याच्या सैन्यासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आहे?" "हे सेल, माझ्याकडे विवाहाचा कोणताही प्रसंग नाही, ना मगधचा राजा सेणिय बिंबिसार याला सैन्यासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आहे. तर माझ्याकडे एका महायज्ञाची तयारी सुरू आहे. शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम हे अंगुत्तरप देशात चारिका (धम्मयात्रा) करत करत साडेबाराशे (१२५०) भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह आपणा नगरात आले आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी थोर कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत.' त्यांना मी उद्याच्या भोजनासाठी भिक्खूसंघासह आमंत्रित केले आहे." ‘‘Buddhoti – bho keṇiya, vadesi’’? “हे केणिय, आपण 'बुद्ध' असे म्हणालात का?” ‘‘Buddhoti – bho sela, vadāmi’’. “हे सेल, मी 'बुद्ध' असेच म्हणतो.” ‘‘Buddhoti – bho keṇiya, vadesi’’? “हे केणिय, आपण 'बुद्ध' असे म्हणालात का?” ‘‘Buddhoti – bho sela, vadāmī’’ti. “हे सेल, मी 'बुद्ध' असेच म्हणतो.” 398. Atha kho selassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ – yadidaṃ ‘buddho’ti. Āgatāni kho panamhākaṃ mantesu dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa [Pg.350] dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti, seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado’’. ३९८. त्यानंतर सेल ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला, “या जगात 'बुद्ध' हा शब्द ऐकायला मिळणेही अत्यंत दुर्मिळ आहे. आमच्या मंत्रांमध्ये महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे सांगितली आहेत. ज्या महापुरुषाच्या अंगी ही लक्षणे असतात, त्यांच्यासाठी केवळ दोनच गती असतात, तिसरी नाही. जर त्यांनी गृहस्थाश्रमात वास्तव्य केले, तर ते चक्रवर्ती राजा होतात—धार्मिक, धम्मराजे, चारही दिशांचे विजेते, प्रजेला स्थिरता देणारे आणि सप्तरत्नांनी संपन्न. त्यांच्याकडे ही सप्तरत्ने असतात, ती म्हणजे: चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न. त्यांना एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा पराभव करणारे पुत्र असतात. ते या समुद्रापर्यंतच्या पृथ्वीवर दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माने विजय मिळवून राज्य करतात. परंतु, जर त्यांनी घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होतात आणि जगातील अज्ञानाचा पडदा दूर करतात.” ‘‘Kahaṃ pana, bho keṇiya, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? Evaṃ vutte, keṇiyo jaṭilo dakkhiṇaṃ bāhuṃ paggahetvā selaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘yenesā, bho sela, nīlavanarājī’’ti. Atha kho selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami. Atha kho selo brāhmaṇo te māṇavake āmantesi – ‘‘appasaddā bhonto āgacchantu pade padaṃ nikkhipantā; durāsadā hi te bhagavanto sīhāva ekacarā. Yadā cāhaṃ, bho, samaṇena gotamena saddhiṃ manteyyaṃ, mā me bhonto antarantarā kathaṃ opātetha. Kathāpariyosānaṃ me bhavanto āgamentū’’ti. Atha kho selo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho selo brāhmaṇo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. “हे केणिय, ते पूजनीय गोतम, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध सध्या कोठे विहार करत आहेत?” असे विचारले असता, केणिय जटिलाने आपला उजवा हात वर करून सेल ब्राह्मणाला सांगितले, “हे सेल, ती जी निळसर वनराई दिसत आहे, तिथे ते राहत आहेत.” त्यानंतर सेल ब्राह्मण आपल्या तीनशे शिष्यांसह जेथे भगवान होते, तेथे गेला. जाताना सेल ब्राह्मणाने आपल्या शिष्यांना सांगितले, “मित्रांनो, शांतपणे, पावले जपून टाकत या. कारण ते भगवान सिंहाप्रमाणे एकाकी विहार करणारे असून त्यांच्याजवळ जाणे कठीण असते. आणि जेव्हा मी श्रमण गोतमांशी चर्चा करत असेन, तेव्हा तुम्ही मध्येच बोलून व्यत्यय आणू नका. माझे बोलणे पूर्ण होईपर्यंत तुम्ही वाट पाहा.” त्यानंतर सेल ब्राह्मण जेथे भगवान होते, तेथे गेला. जवळ जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सेल ब्राह्मणाने भगवंतांच्या शरीरावरील महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे शोधण्यास सुरुवात केली. Addasā kho selo brāhmaṇo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya ca. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ selo brāhmaṇo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite [Pg.351] ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā addasa selo brāhmaṇo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi; ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi; kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho selassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no aparipuṇṇehi; no ca kho naṃ jānāmi buddho vā no vā. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’ti. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. सेल ब्राह्मणाला भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस पैकी बहुतेक सर्व लक्षणे दिसली, फक्त दोन लक्षणे सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका व संभ्रम होता, तो निर्णय घेऊ शकत नव्हता आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नव्हते—ती म्हणजे, कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जीभ. तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला, “हा सेल ब्राह्मण माझ्या शरीरावरील बत्तीस महापुरुष लक्षणांपैकी बहुतेक सर्व लक्षणे पाहत आहे, फक्त दोन सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका व संभ्रम आहे, तो निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही—ती म्हणजे, कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जीभ.” त्यानंतर भगवंतांनी अशी ऋद्धी प्रकट केली, ज्यामुळे सेल ब्राह्मणाला भगवंतांचे कोशाच्छादित जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले; दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले; आणि संपूर्ण कपाळ आपल्या जिभेने झाकून टाकले. तेव्हा सेल ब्राह्मणाच्या मनात विचार आला, “श्रमण गोतम हे महापुरुषाच्या पूर्ण बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत. परंतु, तरीही ते बुद्ध आहेत की नाही, हे मला माहीत नाही. मी वृद्ध, ज्येष्ठ ब्राह्मणांकडून आणि गुरुपरंपरेकडून असे ऐकले आहे की—'जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असतात, ते स्वतःच्या गुणांची प्रशंसा केली असता स्वतःला प्रकट करतात.' मग मी श्रमण गोतमांच्या समोरच योग्य गाथांनी त्यांची स्तुती का करू नये?” 399. Atha kho selo brāhmaṇo bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – ३९९. त्यानंतर सेल ब्राह्मणाने भगवंतांच्या समोरच योग्य गाथांनी त्यांची स्तुती केली— ‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano; Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā. हे भगवंत! आपण परिपूर्ण शरीर असलेले, अत्यंत कांतीमान, सुगठित शरीराचे आणि दर्शनीय आहात. आपला वर्ण सुवर्णासारखा आहे, आपले सुळे अत्यंत पांढरे शुभ्र आहेत आणि आपण महान वीर्यवान आहात. ‘‘Narassa hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā; Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā. उत्कृष्ट कुळात जन्मलेल्या महापुरुषाची जी काही लक्षणे असतात, ती सर्व महापुरुष लक्षणे आपल्या शरीरावर विद्यमान आहेत. ‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā; Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi. प्रसन्न नेत्र, सुंदर मुख, विशाल व सरळ शरीर आणि प्रतापी व्यक्तिमत्त्व असलेले आपण या श्रमण संघाच्या मध्यभागी सूर्यासारखे तळपत आहात. ‘‘Kalyāṇadassano bhikkhu, kañcanasannibhattaco; Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino. हे भिक्खू! आपले दर्शन अत्यंत कल्याणकारी आहे, आपली त्वचा सोन्यासारखी चमकणारी आहे. अशा उत्तम वर्णाचे असूनही आपल्याला या श्रमणभावाचा (प्रव्रज्येचा) काय उपयोग? ‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho; Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro. आपण चक्रवर्ती राजा, रथांमध्ये श्रेष्ठ (योद्धा), चारही दिशांवर विजय मिळवणारे आणि जम्बुद्वीपाचे स्वामी होण्यास योग्य आहात. ‘‘Khattiyā bhogirājāno, anuyantā bhavantu te; Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotama’’. क्षत्रिय आणि वैभवशाली राजे आपले अनुयायी बनोत. हे गोतमा! आपण राजांचेही राजे आणि मानवांचे स्वामी बनून राज्य करावे. ‘‘Rājāhamasmi [Pg.352] selāti, dhammarājā anuttaro; Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiyaṃ’’. भगवान म्हणाले, “हे सेल! मी राजा आहे, पण मी अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) धम्मराज आहे. मी धम्माने चक्र फिरवतो, असे चक्र जे कोणाकडूनही थांबवले जाऊ शकत नाही.” ‘‘Sambuddho paṭijānāsi, dhammarājā anuttaro; ‘Dhammena cakkaṃ vattemi’, iti bhāsasi gotama. सेल म्हणाला, “हे गोतमा! आपण स्वतःला सम्यक संबुद्ध आणि अनुत्तर धम्मराज म्हणवून घेता आणि ‘मी धम्माने चक्र फिरवतो’ असे सांगता. ‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo; Ko te tamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattitaṃ’’. आपले सेनापती कोण आहेत? शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) मार्गावर चालणारे आपले ते श्रावक कोण आहेत, जे आपल्याद्वारे फिरवलेल्या या धम्मचक्राला पुढे चालवतात?” ‘‘Mayā pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā dhammacakkaṃ anuttaraṃ; Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgataṃ. भगवान म्हणाले, “हे सेल! माझ्याद्वारे फिरवलेले हे अनुत्तर धम्मचक्र, तथागतांच्या पावलावर पाऊल ठेवून जन्मलेला (अनुजात) सारिपुत्त पुढे चालवतो. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ; Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇa. हे ब्राह्मणा! जे जाणण्यासारखे (अभिज्ञेय) होते ते मी जाणले आहे, ज्याची भावना (विकास) करायची होती ती मी केली आहे, आणि जे त्यागण्यासारखे (प्रहातव्य) होते त्याचा मी त्याग केला आहे; म्हणूनच मी बुद्ध आहे. ‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuccassu brāhmaṇa; Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso. हे ब्राह्मणा! माझ्याविषयीची तुझी शंका दूर कर आणि माझ्यावर श्रद्धा ठेव. सम्यक संबुद्धांचे दर्शन वारंवार होणे अत्यंत दुर्लभ असते. ‘‘Yesaṃ ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso; Sohaṃ brāhmaṇa sambuddho, sallakatto anuttaro. ज्यांचे या जगात वारंवार प्रकट होणे खरोखरच दुर्लभ आहे, तोच मी, हे ब्राह्मणा! शल्यचिकित्सकाप्रमाणे (राग-द्वेषादी शल्य उपटून टाकणारा) अनुत्तर सम्यक संबुद्ध आहे. ‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano; Sabbāmitte vasī katvā, modāmi akutobhayo’’. मी ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ), अतुलनीय आणि मारसेनेचा मर्दन करणारा आहे. सर्व शत्रूंना वश करून मी कोणत्याही भयाशिवाय आनंदात विहरत आहे.” ‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā; Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane. सेल आपल्या शिष्यांना म्हणाला, “हे महोदय! हे चक्षुमान (ज्ञानचक्षू असलेले भगवंत) जसे बोलत आहेत ते ऐका. हे शल्यहर्ता, महावीर्यवान भगवंत वनात सिंहाने गर्जना करावी तशी गर्जना करत आहेत. ‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ; Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko. अशा ब्रह्मभूत, अतुलनीय आणि मारसेनेचा पराभव करणाऱ्या भगवंतांना पाहून कोण बरं प्रसन्न होणार नाही? अगदी कनिष्ठ कुळात जन्मलेला मनुष्यही त्यांच्यावर प्रसन्न होईल. ‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu; Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’. ज्याला माझ्यासोबत यायचे आहे त्याने यावे, आणि ज्याची इच्छा नसेल तो जाऊ शकतो. मी तर येथेच या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या (बुद्धांच्या) चरणी प्रव्रज्या ग्रहण करणार आहे.” ‘‘Etañce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsanaṃ ; Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike’’. शिष्य म्हणाले, “जर आपल्यासारख्या आदरणीय गुरूंना हे सम्यक संबुद्धांचे शासन आवडले असेल, तर आम्हीही या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या चरणी प्रव्रज्या ग्रहण करू.” ‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā; Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’. सेल म्हणाला, “हे भगवंत! हे तीनशे ब्राह्मण हात जोडून प्रार्थना करत आहेत की, आम्ही आपल्या चरणी ब्रह्मचर्याचे पालन करू इच्छितो.” ‘‘Svākkhātaṃ [Pg.353] brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā sandiṭṭhikamakālikaṃ; Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’ti. भगवान म्हणाले, “हे सेल! हे ब्रह्मचर्य सुविख्यात (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेले), संदिट्ठिक (याच जन्मात फळ देणारे) आणि अकालिक (तात्काळ फळ देणारे) आहे. येथे अप्रमादाने (जागरूकतेने) साधना करणाऱ्याची प्रव्रज्या कधीही निष्फळ ठरत नाही.” Alattha kho selo brāhmaṇo sapariso bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. त्यानंतर सेल ब्राह्मणाने आपल्या अनुयायांसह भगवंतांच्या चरणी प्रव्रज्या प्राप्त केली आणि उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) मिळवली. 400. Atha kho keṇiyo jaṭilo tassā rattiyā accayena sake assame paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena keṇiyassa jaṭilassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho keṇiyo jaṭilo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi, sampavāresi. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavā imāhi gāthāhi anumodi – ४००. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर केणिय जटिलाने आपल्या आश्रमात उत्तम प्रकारचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गोतमा! वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” मग भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन जेथे केणिय जटिलाचा आश्रम होता तेथे गमन केले. तेथे पोहोचून ते भिक्खू संघासह तयार केलेल्या आसनांवर विराजमान झाले. त्यानंतर केणिय जटिलाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी तृप्त केले आणि आग्रहपूर्वक भोजन वाढले. भोजन संपवून भगवंतांनी पात्रातून हात बाहेर काढल्यावर, केणिय जटिलाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केणिय जटिलाला भगवंतांनी या गाथांद्वारे अनुमोदना दिली – ‘‘Aggihuttamukhā yaññā, sāvittī chandaso mukhaṃ; Rājā mukhaṃ manussānaṃ, nadīnaṃ sāgaro mukhaṃ. “यज्ञांमध्ये अग्निहोत्र हा मुख्य आहे, छंदांमध्ये (वेदांच्या मंत्रांमध्ये) सावित्री (गायत्री) मुख्य आहे, मनुष्यांमध्ये राजा मुख्य आहे आणि नद्यांमध्ये सागर मुख्य आहे. ‘‘Nakkhattānaṃ mukhaṃ cando, ādicco tapataṃ mukhaṃ; Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukha’’nti. नक्षत्रांमध्ये चंद्र मुख्य आहे, प्रकाशणाऱ्यांमध्ये सूर्य मुख्य आहे; आणि पुण्याची इच्छा करणाऱ्या व दान देणाऱ्यांसाठी संघ हाच सर्वश्रेष्ठ (मुख्य) आहे.” Atha kho bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. त्यानंतर भगवंतांनी केणिय जटिलाला या गाथांद्वारे अनुमोदना देऊन आसनावरून उठून तेथून प्रस्थान केले. Atha kho āyasmā selo sapariso eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā selo sapariso arahataṃ ahosi. Atha kho āyasmā selo sapariso yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर आयुष्यमान सेल आपल्या अनुयायांसह एकांतात, अप्रमादाने, उद्योगी व दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) अंतिम फळ (अर्हत्व) याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून त्यात प्रतिष्ठित झाले. त्यांनी जाणले – ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही.’ अशा प्रकारे आयुष्यमान सेल आपल्या अनुयायांसह अर्हतांपैकी एक झाले. त्यानंतर आयुष्यमान सेल आपल्या अनुयायांसह जेथे भगवंत होते तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी आपले चिवर एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांना हात जोडून नमस्कार करत या गाथांद्वारे संबोधित केले – ‘‘Yaṃ [Pg.354] taṃ saraṇamāgamma, ito aṭṭhami cakkhumā; Sattarattena bhagavā, dantamha tava sāsane. “हे चक्षुमान भगवंत! आम्ही आपल्या चरणी शरण आलो त्याला आज आठवा दिवस आहे. हे भगवंत! या सात रात्रींमध्ये आम्ही आपल्या शासनात पूर्णपणे दमित (विनीत) झालो आहोत. ‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni; Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ. आपण बुद्ध आहात, आपण शास्ता (गुरू) आहात, आपण मारविजेते मुनी आहात. आपण सर्व अनुशायांचा (सुप्त क्लेशांचा) छेद करून स्वतः तरून गेला आहात आणि या प्रजेला (लोकांना) तारत आहात. ‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā; Sīhova anupādāno, pahīnabhayabheravo. आपण सर्व उपाधी पार केल्या आहेत, आपले सर्व आसव नष्ट झाले आहेत. आपण उपादानरहित (आसक्तीरहित) असून सिंहाप्रमाणे भय व भीतीपासून मुक्त आहात. ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā; Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti. हे वीर! हे तीनशे भिक्खू हात जोडून उभे आहेत. आपले चरण पुढे करा, हे अर्हत (नाग) आपल्या शास्त्यांच्या चरणांचे वंदन करोत.” Selasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे सेलसुत्त समाप्त झाले. 3. Assalāyanasuttaṃ ३. अस्सलायन सुत्त 401. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṃ brāhmaṇānaṃ pañcamattāni brāhmaṇasatāni sāvatthiyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Atha kho tesaṃ brāhmaṇānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo cātuvaṇṇiṃ suddhiṃ paññapeti. Ko nu kho pahoti samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti? Tena kho pana samayena assalāyano nāma māṇavo sāvatthiyaṃ paṭivasati daharo, vuttasiro, soḷasavassuddesiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Atha kho tesaṃ brāhmaṇānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho assalāyano māṇavo sāvatthiyaṃ paṭivasati daharo, vuttasiro, soḷasavassuddesiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū…pe… anavayo. So kho pahoti samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti. ४०१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतील सुमारे पाचशे ब्राह्मण काही विशिष्ट कामासाठी श्रावस्ती येथे राहत होते. तेव्हा त्या ब्राह्मणांच्या मनात असा विचार आला – 'हा श्रमण गौतम चारही वर्णांच्या शुद्धीची प्रज्ञापना करतो. या विषयावर श्रमण गौतमाशी वादविवाद करण्यास कोण समर्थ असेल बरे?' त्या वेळी अस्सलायन नावाचा एक तरुण श्रावस्ती येथे राहत होता. तो तरुण होता, मुंडित मस्तक असलेला, वयाने सुमारे सोळा वर्षांचा, निघंटु (कोशशास्त्र), केटुभ (काव्यशास्त्र), अक्षरप्रभेद (ध्वनिशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत, पदांचा जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण होता. तेव्हा त्या ब्राह्मणांच्या मनात असा विचार आला – 'हा अस्सलायन तरुण श्रावस्ती येथे राहतो. तो तरुण आहे, मुंडित मस्तक असलेला, वयाने सुमारे सोळा वर्षांचा, तिन्ही वेदांचा पारंगत... आणि महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण आहे. तो श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यास समर्थ आहे.' Atha kho te brāhmaṇā yena assalāyano māṇavo tenupaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā assalāyanaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘ayaṃ, bho assalāyana[Pg.355], samaṇo gotamo cātuvaṇṇiṃ suddhiṃ paññapeti. Etu bhavaṃ assalāyano samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetū’’ti. त्यानंतर ते ब्राह्मण जेथे अस्सलायन तरुण होता तेथे गेले; आणि अस्सलायन तरुणाजवळ जाऊन त्याला म्हणाले – 'हे अस्सलायन, हा श्रमण गौतम चारही वर्णांच्या शुद्धीची प्रज्ञापना करतो. आपण अस्सलायन यांनी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यासाठी चलावे.' Evaṃ vutte, assalāyano māṇavo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo dhammavādī; dhammavādino ca pana duppaṭimantiyā bhavanti. Nāhaṃ sakkomi samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti. Dutiyampi kho te brāhmaṇā assalāyanaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘ayaṃ, bho assalāyana, samaṇo gotamo cātuvaṇṇiṃ suddhiṃ paññapeti. Etu bhavaṃ assalāyano samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu. Caritaṃ kho pana bhotā assalāyanena paribbājaka’’nti. Dutiyampi kho assalāyano māṇavo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo dhammavādī; dhammavādino ca pana duppaṭimantiyā bhavanti. Nāhaṃ sakkomi samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti. Tatiyampi kho te brāhmaṇā assalāyanaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘ayaṃ, bho assalāyana, samaṇo gotamo cātuvaṇṇiṃ suddhiṃ paññapeti. Etu bhavaṃ assalāyano samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu. Caritaṃ kho pana bhotā assalāyanena paribbājakaṃ. Mā bhavaṃ assalāyano ayuddhaparājitaṃ parājayī’’ti. असे म्हटले असता, अस्सलायन तरुण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – 'हे महाशयांनो, श्रमण गौतम हे खरोखर धर्मवादी (सत्य बोलणारे) आहेत; आणि धर्मवादी लोकांशी वादविवाद करणे कठीण असते. मी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यास समर्थ नाही.' दुसऱ्यांदाही ते ब्राह्मण अस्सलायन तरुणाला म्हणाले – 'हे अस्सलायन, हा श्रमण गौतम चारही वर्णांच्या शुद्धीची प्रज्ञापना करतो. आपण अस्सलायन यांनी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यासाठी चलावे. आपण परिव्राजकांचे आचरणही पूर्ण केले आहे.' दुसऱ्यांदाही अस्सलायन तरुण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – 'हे महाशयांनो, श्रमण गौतम हे खरोखर धर्मवादी आहेत; आणि धर्मवादी लोकांशी वादविवाद करणे कठीण असते. मी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यास समर्थ नाही.' तिसऱ्यांदाही ते ब्राह्मण अस्सलायन तरुणाला म्हणाले – 'हे अस्सलायन, हा श्रमण गौतम चारही वर्णांच्या शुद्धीची प्रज्ञापना करतो. आपण अस्सलायन यांनी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यासाठी चलावे. आपण परिव्राजकांचे आचरण पूर्ण केले आहे. आपण अस्सलायन यांनी युद्ध न खेळताच पराभव पत्करू नये.' Evaṃ vutte, assalāyano māṇavo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘addhā kho ahaṃ bhavanto na labhāmi. Samaṇo khalu, bho, gotamo dhammavādī; dhammavādino ca pana duppaṭimantiyā bhavanti. Nāhaṃ sakkomi samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetunti. Api cāhaṃ bhavantānaṃ vacanena gamissāmī’’ti. असे म्हटले असता, अस्सलायन तरुण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – 'नक्कीच, मी आपणा महाशयांना समजावू शकत नाही. श्रमण गौतम हे खरोखर धर्मवादी आहेत; आणि धर्मवादी लोकांशी वादविवाद करणे कठीण असते. मी श्रमण गौतमाशी या विषयावर वादविवाद करण्यास समर्थ नाही. तरीही, आपल्या सांगण्यावरून मी जाईन.' 402. Atha kho assalāyano māṇavo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho assalāyano māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇova sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā [Pg.356] orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? ‘‘Dissanti kho pana, assalāyana, brāhmaṇānaṃ brāhmaṇiyo utuniyopi gabbhiniyopi vijāyamānāpi pāyamānāpi. Te ca brāhmaṇiyonijāva samānā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’’’ti. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०२. त्यानंतर अस्सलायन तरुण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासोबत जेथे भगवान होते तेथे गेला; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्याने त्यांच्याशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अस्सलायन तरुणाने भगवंतांना विचारले – 'हे गौतम, ब्राह्मण असे म्हणतात – "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत; ब्राह्मणच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही; ब्राह्मणच ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, त्याच्या मुखातून जन्मलेले, ब्रह्मज, ब्रह्मनिर्मित आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत." यावर आपण गौतम काय म्हणता?' 'पण अस्सलायन, ब्राह्मणांच्या ब्राह्मण स्त्रिया ऋतुमती होणाऱ्या, गर्भवती होणाऱ्या, प्रसूती होणाऱ्या आणि स्तनपान देणाऱ्या दिसतात ना? आणि तरीही ते ब्राह्मण स्त्रियांच्या योनीतून जन्मलेले असूनही असे म्हणतात – "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत"?' 'जरी आपण गौतम असे म्हणत असलात, तरीही ब्राह्मणांचे याविषयी असेच मत आहे की – "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत."' 403. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, sutaṃ te – ‘yonakambojesu aññesu ca paccantimesu janapadesu dveva vaṇṇā – ayyo ceva dāso ca; ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bho, sutaṃ taṃ me – ‘yonakambojesu aññesu ca paccantimesu janapadesu dveva vaṇṇā – ayyo ceva dāso ca; ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’’ti. ‘‘Ettha, assalāyana, brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०३. 'यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? तू असे ऐकले आहेस का की – "योन आणि कंबोज देशांमध्ये आणि इतर सीमावर्ती जनपदांमध्ये दोनच वर्ण आहेत – स्वामी आणि दास; स्वामी असलेला दास होतो आणि दास असलेला स्वामी होतो"?' 'होय, हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की – "योन आणि कंबोज देशांमध्ये आणि इतर सीमावर्ती जनपदांमध्ये दोनच वर्ण आहेत – स्वामी आणि दास; स्वामी असलेला दास होतो आणि दास असलेला स्वामी होतो."' 'असे असताना, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता आधार आहे, ज्याच्या जोरावर ते असे म्हणतात की – "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत"?' 'जरी आपण गौतम असे म्हणत असलात, तरीही ब्राह्मणांचे याविषयी असेच मत आहे की – "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत."' 404. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, khattiyova nu kho pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, no brāhmaṇo? Vessova nu kho…pe… suddova nu kho pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, no brāhmaṇo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Khattiyopi hi, bho [Pg.357] gotama, pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Brāhmaṇopi hi, bho gotama…pe… vessopi hi, bho gotama…pe… suddopi hi, bho gotama…pe… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pāṇātipātino adinnādāyino kāmesumicchācārino musāvādino pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpino abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyu’’nti. ‘‘Ettha, assalāyana, brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०४. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? केवळ क्षत्रियच प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारा), अदिन्नादायी (चोरी करणारा), कामेसुमिच्छाचारी (कामभोगांत गैरवर्तन करणारा), मुसावादी (असत्य बोलणारा), पिसुणवाचो (चहाडी करणारा), फरुसवाचो (कठोर बोलणारा), सम्फप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारा), अभिझ्झालू (लोभी), ब्यापन्नचित्तो (द्वेषयुक्त मनाचा) आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी असणारा) होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल, ब्राह्मण नाही का? वैश्यच... किंवा शूद्रच प्राणातिपाती, अदिन्नादायी, कामेसुमिच्छाचारी, मुसावादी, पिसुणवाचो, फरुसवाचो, सम्फप्पलापी, अभिझ्झालू, ब्यापन्नचित्तो आणि मिच्छादिट्ठी होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल, ब्राह्मण नाही का?” “असे नाही, हे गौतम! कारण हे गौतम, क्षत्रिय सुद्धा प्राणातिपाती, अदिन्नादायी, कामेसुमिच्छाचारी, मुसावादी, पिसुणवाचो, फरुसवाचो, सम्फप्पलापी, अभिझ्झालू, ब्यापन्नचित्तो आणि मिच्छादिट्ठी होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होऊ शकतो. ब्राह्मण सुद्धा, हे गौतम... वैश्य सुद्धा, हे गौतम... शूद्र सुद्धा, हे गौतम... हे गौतम, चारही वर्णांचे सर्वच लोक प्राणातिपाती, अदिन्नादायी, कामेसुमिच्छाचारी, मुसावादी, पिसुणवाचो, फरुसवाचो, सम्फप्पलापी, अभिझ्झालू, ब्यापन्नचित्तो आणि मिच्छादिट्ठी होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होऊ शकतात.” “असे असताना, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता विश्वास आहे, ज्यामुळे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’?” “जरी पूज्य गौतम असे म्हणतात, तरीही ब्राह्मण याविषयी असेच मानतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’.” 405. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, brāhmaṇova nu kho pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, no khattiyo no vesso, no suddo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama! Khattiyopi hi, bho gotama, pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya. Brāhmaṇopi hi, bho gotama…pe… vessopi hi, bho gotama…pe… suddopi hi, bho gotama…pe… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyu’’nti. ‘‘Ettha, assalāyana[Pg.358], brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०५. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? केवळ ब्राह्मणच प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, पिसुणा वाचा (चहाडी) पासून विरत, फरुसा वाचा (कठोर बोलणे) पासून विरत, सम्फप्पलापा (व्यर्थ बडबड) पासून विरत, अनभिझ्झालू (लोभरहित), अब्यापन्नचित्तो (द्वेषरहित मनाचा) आणि सम्मादिट्ठी (सम्यक् दृष्टी असणारा) होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल; क्षत्रिय नाही, वैश्य नाही, शूद्र नाही का?” “असे नाही, हे गौतम! कारण हे गौतम, क्षत्रिय सुद्धा प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, पिसुणा वाचापासून विरत, फरुसा वाचापासून विरत, सम्फप्पलापापासून विरत, अनभिझ्झालू, अब्यापन्नचित्तो आणि सम्मादिट्ठी होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होऊ शकतो. ब्राह्मण सुद्धा, हे गौतम... वैश्य सुद्धा, हे गौतम... शूद्र सुद्धा, हे गौतम... हे गौतम, चारही वर्णांचे सर्वच लोक प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, पिसुणा वाचापासून विरत, फरुसा वाचापासून विरत, सम्फप्पलापापासून विरत, अनभिझ्झालू, अब्यापन्नचित्तो आणि सम्मादिट्ठी होऊन शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होऊ शकतात.” “असे असताना, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता विश्वास आहे, ज्यामुळे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’?” “जरी पूज्य गौतम असे म्हणतात, तरीही ब्राह्मण याविषयी असेच मानतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’.” 406. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, brāhmaṇova nu kho pahoti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ, no khattiyo, no vesso no suddo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama! Khattiyopi hi, bho gotama, pahoti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ; brāhmaṇopi hi, bho gotama… vessopi hi, bho gotama… suddopi hi, bho gotama… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pahonti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetu’’nti. ‘‘Ettha, assalāyana, brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०६. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? केवळ ब्राह्मणच या प्रदेशात वैररहित, व्यापादरहित मैत्रीचित्त विकसित करण्यास समर्थ आहे; क्षत्रिय नाही, वैश्य नाही, शूद्र नाही का?” “असे नाही, हे गौतम! कारण हे गौतम, क्षत्रिय सुद्धा या प्रदेशात वैररहित, व्यापादरहित मैत्रीचित्त विकसित करण्यास समर्थ आहे; ब्राह्मण सुद्धा, हे गौतम... वैश्य सुद्धा, हे गौतम... शूद्र सुद्धा, हे गौतम... हे गौतम, चारही वर्णांचे सर्वच लोक या प्रदेशात वैररहित, व्यापादरहित मैत्रीचित्त विकसित करण्यास समर्थ आहेत.” “असे असताना, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता विश्वास आहे, ज्यामुळे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’?” “जरी पूज्य गौतम असे म्हणतात, तरीही ब्राह्मण याविषयी असेच मानतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’.” 407. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, brāhmaṇova nu kho pahoti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetuṃ, no khattiyo, no vesso, no suddo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama! Khattiyopi hi, bho gotama, pahoti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetuṃ, brāhmaṇopi hi, bho gotama… vessopi hi, bho gotama… suddopi hi, bho gotama… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pahonti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetu’’nti. ‘‘Ettha, assalāyana, brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. ४०७. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? केवळ ब्राह्मणच स्नानाचे साहित्य घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहे; क्षत्रिय नाही, वैश्य नाही, शूद्र नाही का?” “असे नाही, हे गौतम! कारण हे गौतम, क्षत्रिय सुद्धा स्नानाचे साहित्य घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहे; ब्राह्मण सुद्धा, हे गौतम... वैश्य सुद्धा, हे गौतम... शूद्र सुद्धा, हे गौतम... हे गौतम, चारही वर्णांचे सर्वच लोक स्नानाचे साहित्य घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहेत.” “असे असताना, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता विश्वास आहे, ज्यामुळे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’?” “जरी पूज्य गौतम असे म्हणतात, तरीही ब्राह्मण याविषयी असेच मानतात की—‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत’.” 408. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, idha rājā khattiyo muddhāvasitto nānājaccānaṃ purisānaṃ purisasataṃ sannipāteyya – ‘āyantu bhonto ye [Pg.359] tattha khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannā, sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya, aggiṃ abhinibbattentu, tejo pātukarontu. Āyantu pana bhonto ye tattha caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannā, sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya, aggiṃ abhinibbattentu, tejo pātukarontū’ti. ४०८. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एखाद्या अभिषिक्त क्षत्रिय राजाने वेगवेगळ्या जातींच्या शंभर लोकांना एकत्र बोलावले आणि त्यांना सांगितले— ‘यावे, महाशय! जे कोणी येथे क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजन्य कुळात जन्मलेले आहेत, त्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठ यांपैकी एका लाकडाची उत्तरारणी घेऊन अग्नी प्रज्वलित करावा, तेज प्रकट करावे. आणि जे कोणी येथे चंडाल कुळात, निषाद कुळात, वेणू कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कुस कुळात जन्मलेले आहेत, त्यांनी कुत्र्यांच्या पिण्याच्या पात्राची, डुकरांच्या खाण्याच्या पात्राची, परटाच्या पात्राची किंवा एरंडाच्या लाकडाची उत्तरारणी घेऊन अग्नी प्रज्वलित करावा, तेज प्रकट करावे.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, yo evaṃ nu kho so khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannehi sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto, tejo pātukato, so eva nu khvāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca, tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ; yo pana so caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannehi sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto, tejo pātukato svāssa aggi na ceva accimā na ca vaṇṇavā na ca pabhassaro, na ca tena sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama! Yopi hi so, bho gotama, khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannehi sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto, tejo pātukato svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca, tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ; yopi so caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannehi sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto, tejo pātukato, svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca, tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ. Sabbopi hi, bho gotama, aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca, sabbenapi sakkā [Pg.360] agginā aggikaraṇīyaṃ kātu’’nti. ‘‘Ettha, assalāyana, brāhmaṇānaṃ kiṃ balaṃ, ko assāso yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’’’ti? ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ gotamo evamāha, atha khvettha brāhmaṇā evametaṃ maññanti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’’ti. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? जो अग्नी क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजन्य कुळात जन्मलेल्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठाची उत्तरारणी घेऊन प्रज्वलित केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तोच अग्नी केवळ ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असेल का? आणि त्याच अग्नीने अग्नीची कार्ये करणे शक्य होईल का? आणि जो अग्नी चंडाल कुळात, निषाद कुळात, वेणू कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कुस कुळात जन्मलेल्यांनी कुत्र्यांच्या पिण्याच्या पात्राची, डुकरांच्या खाण्याच्या पात्राची, परटाच्या पात्राची किंवा एरंडाच्या लाकडाची उत्तरारणी घेऊन प्रज्वलित केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नी ज्वाला नसलेला, तेजस्वी नसलेला आणि प्रकाश नसलेला असेल का? आणि त्या अग्नीने अग्नीची कार्ये करणे शक्य होणार नाही का?” “असे मुळीच नाही, भो गोतम! कारण, भो गोतम, जो अग्नी क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजन्य कुळात जन्मलेल्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठाची उत्तरारणी घेऊन प्रज्वलित केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नीसुद्धा ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असेल आणि त्या अग्नीने अग्नीची कार्ये करणे शक्य होईल. तसेच, जो अग्नी चंडाल कुळात, निषाद कुळात, वेणू कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कुस कुळात जन्मलेल्यांनी कुत्र्यांच्या पिण्याच्या पात्राची, डुकरांच्या खाण्याच्या पात्राची, परटाच्या पात्राची किंवा एरंडाच्या लाकडाची उत्तरारणी घेऊन प्रज्वलित केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नीसुद्धा ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असेल आणि त्या अग्नीनेही अग्नीची कार्ये करणे शक्य होईल. कारण, भो गोतम, सर्वच अग्नी ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असतो आणि सर्वच अग्नीने अग्नीची कार्ये करणे शक्य असते.” “असे असेल तर, अस्सलायन, ब्राह्मणांचे काय बळ आहे, कोणता आधार आहे, ज्याच्या बळावर ब्राह्मण असे म्हणतात की— ‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत; ब्राह्मणच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही; ब्राह्मणच ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, मुखातून जन्मलेले, ब्रह्मज, ब्रह्मानिर्मित आणि ब्रह्माचे दायाद आहेत’?” “जरी आपण, भो गोतम, असे म्हणत असलात, तरीही ब्राह्मण याविषयी असेच मानतात की— ‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत... (तसेच)... ब्रह्माचे दायाद आहेत.’” 409. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha; yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, siyā so mātupi sadiso pitupi sadiso, ‘khattiyo’tipi vattabbo ‘brāhmaṇo’tipi vattabbo’’ti? ‘‘Yo so, bho gotama, khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, siyā so mātupi sadiso pitupi sadiso, ‘khattiyo’tipi vattabbo ‘brāhmaṇo’tipi vattabbo’’ti. ४०९. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एखाद्या क्षत्रिय कुमाराने ब्राह्मण कन्येशी संभोग केला आणि त्यांच्या सहवासातून मुलगा जन्माला आला. तो क्षत्रिय कुमार आणि ब्राह्मण कन्येचा मुलगा जो आईसारखाही आहे आणि वडिलांसारखाही आहे, त्याला ‘क्षत्रिय’ म्हणावे की ‘ब्राह्मण’ म्हणावे?” “भो गोतम, जो क्षत्रिय कुमार आणि ब्राह्मण कन्येचा मुलगा जन्माला आला आहे, जो आईसारखाही आहे आणि वडिलांसारखाही आहे, त्याला ‘क्षत्रिय’ असेही म्हटले पाहिजे आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले पाहिजे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha; yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, siyā so mātupi sadiso pitupi sadiso, ‘khattiyo’tipi vattabbo ‘brāhmaṇo’tipi vattabbo’’ti? ‘‘Yo so, bho gotama, brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, siyā so mātupi sadiso pitupi sadiso, ‘khattiyo’tipi vattabbo ‘brāhmaṇo’tipi vattabbo’’ti. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एखाद्या ब्राह्मण कुमाराने क्षत्रिय कन्येशी संभोग केला आणि त्यांच्या सहवासातून मुलगा जन्माला आला. तो ब्राह्मण कुमार आणि क्षत्रिय कन्येचा मुलगा जो आईसारखाही आहे आणि वडिलांसारखाही आहे, त्याला ‘क्षत्रिय’ म्हणावे की ‘ब्राह्मण’ म्हणावे?” “भो गोतम, जो ब्राह्मण कुमार आणि क्षत्रिय कन्येचा मुलगा जन्माला आला आहे, जो आईसारखाही आहे आणि वडिलांसारखाही आहे, त्याला ‘क्षत्रिय’ असेही म्हटले पाहिजे आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले पाहिजे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana idha vaḷavaṃ gadrabhena sampayojeyyuṃ, tesaṃ sampayogamanvāya kisoro jāyetha; yo so vaḷavāya gadrabhena kisoro uppanno, siyā so mātupi sadiso pitupi sadiso, ‘asso’tipi vattabbo ‘gadrabho’tipi vattabbo’’ti? ‘‘Kuṇḍañhi so, bho gotama, assataro hoti. Idaṃ hissa, bho gotama, nānākaraṇaṃ [Pg.361] passāmi; amutra ca panesānaṃ na kiñci nānākaraṇaṃ passāmī’’ti. “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एका घोडीचा गाढवाशी संयोग घडवून आणला आणि त्यांच्या संयोगातून शिंगरू जन्माला आले. घोडी आणि गाढवापासून जन्माला आलेले ते शिंगरू जे आईसारखेही आहे आणि वडिलांसारखेही आहे, त्याला ‘घोडा’ म्हणावे की ‘गाढव’ म्हणावे?” “भो गोतम, तो तर एक खेचर होईल, जो दोन्हीपेक्षा वेगळा असतो. भो गोतम, या बाबतीत मला हा फरक दिसून येतो; परंतु आधीच्या दोन्ही प्रकरणांमध्ये मला त्यांच्यात काहीही फरक दिसून येत नाही.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, idhāssu dve māṇavakā bhātaro saudariyā, eko ajjhāyako upanīto eko anajjhāyako anupanīto. Kamettha brāhmaṇā paṭhamaṃ bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Yo so, bho gotama, māṇavako ajjhāyako upanīto tamettha brāhmaṇā paṭhamaṃ bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā. Kiñhi, bho gotama, anajjhāyake anupanīte dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti? “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एकाच आईच्या पोटी जन्मलेले दोन सख्खे भाऊ आहेत. त्यांपैकी एक देशाचा अभ्यास करणारा व उपनयन झालेला आहे, तर दुसरा वेदांचा अभ्यास न करणारा व उपनयन न झालेला आहे. अशा वेळी ब्राह्मण त्या दोघांपैकी कोणाला श्राद्धाच्या भोजनात, स्थालीपाकात, यज्ञात किंवा पाहुणचारात प्रथम भोजन देतील?” “भो गोतम, जो तरुण वेदांचा अभ्यास करणारा आणि उपनयन झालेला आहे, त्यालाच ब्राह्मण श्राद्धाच्या भोजनात, स्थालीपाकात, यज्ञात किंवा पाहुणचारात प्रथम भोजन देतील. कारण, भो गोतम, जो वेदांचा अभ्यास न करणारा आणि उपनयन न झालेला आहे, त्याला दिलेल्या दानाचे मोठे फळ कसे बरे मिळेल?” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assalāyana, idhāssu dve māṇavakā bhātaro saudariyā, eko ajjhāyako upanīto dussīlo pāpadhammo, eko anajjhāyako anupanīto sīlavā kalyāṇadhammo. Kamettha brāhmaṇā paṭhamaṃ bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Yo so, bho gotama, māṇavako anajjhāyako anupanīto sīlavā kalyāṇadhammo tamettha brāhmaṇā paṭhamaṃ bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā. Kiñhi, bho gotama, dussīle pāpadhamme dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti? “यावर तुला काय वाटते, अस्सलायन? समजा, येथे एकाच आईच्या पोटी जन्मलेले दोन सख्खे भाऊ आहेत. त्यांपैकी एक वेदांचा अभ्यास करणारा व उपनयन झालेला आहे, परंतु तो दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीचा आहे; तर दुसरा वेदांचा अभ्यास न करणारा व उपनयन न झालेला आहे, परंतु तो शीलवान आणि सदाचारी आहे. अशा वेळी ब्राह्मण त्या दोघांपैकी कोणाला श्राद्धाच्या भोजनात, स्थालीपाकात, यज्ञात किंवा पाहुणचारात प्रथम भोजन देतील?” “भो गोतम, जो तरुण वेदांचा अभ्यास न करणारा आणि उपनयन न झालेला आहे, परंतु शीलवान व सदाचारी आहे, त्यालाच ब्राह्मण श्राद्धाच्या भोजनात, स्थालीपाकात, यज्ञात किंवा पाहुणचारात प्रथम भोजन देतील. कारण, भो गोतम, जो दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीचा आहे, त्याला दिलेल्या दानाचे मोठे फळ कसे बरे मिळेल?” ‘‘Pubbe kho tvaṃ, assalāyana, jātiṃ agamāsi; jātiṃ gantvā mante agamāsi; mante gantvā tape agamāsi; tape gantvā cātuvaṇṇiṃ suddhiṃ paccāgato, yamahaṃ paññapemī’’ti. Evaṃ vutte, assalāyano māṇavo tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi. "हे अस्सलायन, पूर्वी तू जन्माचा आश्रय घेतलास; जन्माचा आश्रय घेऊन तू मंत्रांचा आश्रय घेतलास; मंत्रांचा आश्रय घेऊन तू तपाचा आश्रय घेतलास; आणि तपाचा आश्रय घेऊन तू पुन्हा त्याच चार वर्णांच्या शुद्धीवर येऊन पोहोचलास, जी मी प्रतिपादन करतो." असे म्हटले असता, अस्सलायन तरुण शांत, खिन्न, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर होऊन बसला. 410. Atha kho bhagavā assalāyanaṃ māṇavaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā assalāyanaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, assalāyana, sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantānaṃ evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’ti. Assosi kho[Pg.362], assalāyana, asito devalo isi – ‘sattannaṃ kira brāhmaṇisīnaṃ araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantānaṃ evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’ti. Atha kho, assalāyana, asito devalo isi kesamassuṃ kappetvā mañjiṭṭhavaṇṇāni dussāni nivāsetvā paṭaliyo upāhanā āruhitvā jātarūpamayaṃ daṇḍaṃ gahetvā sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ patthaṇḍile pāturahosi. Atha kho, assalāyana, asito devalo isi sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ patthaṇḍile caṅkamamāno evamāha – ‘handa, ko nu kho ime bhavanto brāhmaṇisayo gatā ; handa, ko nu kho ime bhavanto brāhmaṇisayo gatā’ti? Atha kho, assalāyana, sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ etadahosi – ‘ko nāyaṃ gāmaṇḍalarūpo viya sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ patthaṇḍile caṅkamamāno evamāha – ‘handa, ko nu kho ime bhavanto brāhmaṇisayo gatā; handa, ko nu kho ime bhavanto brāhmaṇisayo gatāti? Handa, naṃ abhisapāmā’ti. Atha kho, assalāyana, satta brāhmaṇisayo asitaṃ devalaṃ isiṃ abhisapiṃsu – ‘bhasmā, vasala, hohi; bhasmā, vasala, hohī’ti. Yathā yathā kho, assalāyana, satta brāhmaṇisayo asitaṃ devalaṃ isiṃ abhisapiṃsu tathā tathā asito devalo isi abhirūpataro ceva hoti dassanīyataro ca pāsādikataro ca. Atha kho, assalāyana, sattannaṃ brāhmaṇisīnaṃ etadahosi – ‘moghaṃ vata no tapo, aphalaṃ brahmacariyaṃ. Mayañhi pubbe yaṃ abhisapāma – bhasmā, vasala, hohi; bhasmā, vasala, hohīti bhasmāva bhavati ekacco. Imaṃ pana mayaṃ yathā yathā abhisapāma tathā tathā abhirūpataro ceva hoti dassanīyataro ca pāsādikataro cā’ti. ‘Na bhavantānaṃ moghaṃ tapo, nāphalaṃ brahmacariyaṃ. Iṅgha bhavanto, yo mayi manopadoso taṃ pajahathā’ti. ‘Yo bhavati manopadoso taṃ pajahāma. Ko nu bhavaṃ hotī’ti? ‘Suto nu bhavataṃ – asito devalo isī’ti? ‘Evaṃ, bho’. ‘So khvāhaṃ, bho, homī’ti. Atha kho, assalāyana, satta brāhmaṇisayo asitaṃ devalaṃ isiṃ abhivādetuṃ upakkamiṃsu. ४१०. तेव्हा भगवान बुद्धांनी अस्सलायन तरुणाला शांत, खिन्न, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर झालेले पाहून अस्सलायन तरुणाला असे म्हटले – "हे अस्सलायन, पूर्वीची गोष्ट आहे, सात ब्राह्मण ऋषी अरण्यातील पर्णकुटीत एकत्र येऊन विचारमंथन करत असताना त्यांच्या मनात अशी पापी दृष्टी उत्पन्न झाली – 'ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत.' हे अस्सलायन, असित देवल ऋषींनी ऐकले की – 'सात ब्राह्मण ऋषी अरण्यातील पर्णकुटीत एकत्र येऊन विचारमंथन करत असताना त्यांच्या मनात अशी पापी दृष्टी उत्पन्न झाली आहे की – ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे... ते ब्रह्माचे वारसदार आहेत.' तेव्हा, हे अस्सलायन, असित देवल ऋषींनी आपले केस व दाढी व्यवस्थित केली, तांबूस रंगाची वस्त्रे परिधान केली, जाड पादत्राणे घातली आणि सोन्याची काठी हातात घेऊन ते त्या सात ब्राह्मण ऋषींच्या अंगणात प्रकट झाले. त्यानंतर, हे अस्सलायन, असित देवल ऋषी त्या सात ब्राह्मण ऋषींच्या अंगणात येरझाऱ्या घालत असे म्हणाले – 'अहो, हे पूजनीय ब्राह्मण ऋषी कुठे गेले आहेत? अहो, हे पूजनीय ब्राह्मण ऋषी कुठे गेले आहेत?' तेव्हा, हे अस्सलायन, त्या सात ब्राह्मण ऋषींच्या मनात असा विचार आला – 'हा कोण गावगुंडासारखा आमच्या अंगणात येरझाऱ्या घालत असे म्हणत आहे की – अहो, हे पूजनीय ब्राह्मण ऋषी कुठे गेले आहेत? अहो, हे पूजनीय ब्राह्मण ऋषी कुठे गेले आहेत? चला, आपण याला शाप देऊया!' मग, हे अस्सलायन, त्या सात ब्राह्मण ऋषींनी असित देवल ऋषींना असा शाप दिला – 'हे नीचा, तू भस्म हो! हे नीचा, तू भस्म हो!' परंतु, हे अस्सलायन, जसेजसे ते सात ब्राह्मण ऋषी असित देवल ऋषींना शाप देत गेले, तसतसे असित देवल ऋषी अधिकच देखणे, दर्शनीय आणि प्रसन्न दिसू लागले. तेव्हा, हे अस्सलायन, त्या सात ब्राह्मण ऋषींच्या मनात असा विचार आला – 'अरेरे! आमचे तप व्यर्थ गेले, आमचे ब्रह्मचर्य निष्फळ ठरले. कारण पूर्वी आम्ही ज्याला असा शाप देत असू की – हे नीचा, तू भस्म हो; हे नीचा, तू भस्म हो, तो लगेच भस्म होत असे. परंतु या व्यक्तीला आम्ही जसेजसे शाप देत आहोत, तसतसा हा अधिकच देखणा, दर्शनीय आणि प्रसन्न होत चालला आहे.' (तेव्हा असित देवल ऋषी म्हणाले) – 'तुमचे तप व्यर्थ गेलेले नाही, तुमचे ब्रह्मचर्य निष्फळ ठरलेले नाही. अहो पूजनीय ऋषींनो, माझ्याबद्दल तुमच्या मनात जो द्वेष आहे, त्याचा तुम्ही त्याग करा.' (ते म्हणाले) – 'आमच्या मनात जो द्वेष आहे, त्याचा आम्ही त्याग करतो. पण आपण कोण आहात?' (ते म्हणाले) – 'तुम्ही असित देवल ऋषींविषयी ऐकले आहे का?' – 'होय, महाशय.' – 'तो मीच आहे, महाशय.' तेव्हा, हे अस्सलायन, ते सात ब्राह्मण ऋषी असित देवल ऋषींना अभिवादन करू लागले. 411. ‘‘Atha [Pg.363] kho, assalāyana, asito devalo isi satta brāhmaṇisayo etadavoca – ‘sutaṃ metaṃ, bho, sattannaṃ kira brāhmaṇisīnaṃ araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantānaṃ evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇho añño vaṇṇo; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. ‘Evaṃ, bho’. ४११. "तेव्हा, हे अस्सलायन, असित देवल ऋषींनी त्या सात ब्राह्मण ऋषींना असे म्हटले – 'अहो महाशय, मी असे ऐकले आहे की, सात ब्राह्मण ऋषी अरण्यातील पर्णकुटीत एकत्र येऊन विचारमंथन करत असताना त्यांच्या मनात अशी पापी दृष्टी उत्पन्न झाली आहे की – ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण कनिष्ठ आहेत; ब्राह्मणच शुभ्र वर्ण आहे, इतर वर्ण कृष्ण (काळे) आहेत; ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही; ब्राह्मणच ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, जे त्याच्या मुखातून जन्मले आहेत, ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहेत, ब्रह्माने निर्माण केले आहेत आणि ब्रह्माचे वारसदार आहेत.' (त्यांनी उत्तर दिले) – 'होय, महाशय, हे खरे आहे.'" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – yā janikā mātā brāhmaṇaṃyeva agamāsi, no abrāhmaṇa’nti? ‘No hidaṃ, bho’. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे ठाऊक आहे का की, ज्या जन्मदात्या मातेने तुम्हाला जन्म दिला, ती केवळ ब्राह्मण पुरुषाशीच संबंध ठेवत असे, अब्राह्मण पुरुषाशी कधीही नाही?’ – ‘नाही, महाशय, आम्हाला हे ठाऊक नाही.’" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – yā janikāmātu mātā yāva sattamā mātumātāmahayugā brāhmaṇaṃyeva agamāsi, no abrāhmaṇa’nti? ‘No hidaṃ, bho’. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे ठाऊक आहे का की, तुमच्या जन्मदात्या मातेची माता, अशा सातव्या पिढीपर्यंतच्या मातृकुळातील मातांनी केवळ ब्राह्मण पुरुषांशीच संबंध ठेवला, अब्राह्मण पुरुषांशी कधीही नाही?’ – ‘नाही, महाशय, आम्हाला हे ठाऊक नाही.’" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – yo janako pitā brāhmaṇiṃyeva agamāsi, no abrāhmaṇi’nti? ‘No hidaṃ, bho’. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे ठाऊक आहे का की, ज्या जन्मदात्या पित्याने तुम्हाला जन्म दिला, त्याने केवळ ब्राह्मण स्त्रीशीच संबंध ठेवला, अब्राह्मण स्त्रीशी कधीही नाही?’ – ‘नाही, महाशय, आम्हाला हे ठाऊक नाही.’" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – yo janakapitu pitā yāva sattamā pitupitāmahayugā brāhmaṇiṃyeva agamāsi, no abrāhmaṇi’nti? ‘No hidaṃ, bho’. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे ठाऊक आहे का की, तुमच्या जन्मदात्या पित्याचा पिता, अशा सातव्या पिढीपर्यंतच्या पितृकुळातील पूर्वजांनी केवळ ब्राह्मण स्त्रियांशीच संबंध ठेवला, अब्राह्मण स्त्रियांशी कधीही नाही?’ – ‘नाही, महाशय, आम्हाला हे ठाऊक नाही.’" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – yathā gabbhassa avakkanti hotī’ti ? ‘Jānāma mayaṃ, bho – yathā gabbhassa avakkanti hoti. Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti; evaṃ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’ti. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे ठाऊक आहे का की, गर्भाची उत्पत्ती (गर्भधारणा) कशी होते?’ – ‘होय महाशय, आम्हाला ठाऊक आहे की गर्भाची उत्पत्ती कशी होते. येथे माता-पिता एकत्र येतात, माता ऋतुमती असते आणि गंधर्व (उत्पन्न होणारा जीव) उपस्थित असतो; अशा प्रकारे या तिन्हींच्या संयोगाने गर्भाची उत्पत्ती होते.’" ‘‘‘Jānanti pana bhonto – taggha, so gandhabbo khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā’ti? ‘Na mayaṃ, bho, jānāma – taggha so gandhabbo khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā’ti. ‘Evaṃ sante, bho, jānātha – ke tumhe hothā’ti? ‘Evaṃ sante, bho, na mayaṃ jānāma [Pg.364] – ke mayaṃ homā’ti. Te hi nāma, assalāyana, satta brāhmaṇisayo asitena devalena isinā sake jātivāde samanuyuñjīyamānā samanuggāhīyamānā samanubhāsīyamānā na sampāyissanti; kiṃ pana tvaṃ etarahi mayā sakasmiṃ jātivāde samanuyuñjīyamāno samanuggāhīyamāno samanubhāsīyamāno sampāyissasi, yesaṃ tvaṃ sācariyako na puṇṇo dabbigāho’’ti. "‘पण पूजनीय ऋषींना हे निश्चितपणे ठाऊक आहे का की, तो गंधर्व क्षत्रिय आहे, ब्राह्मण आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे?’ – ‘नाही महाशय, आम्हाला हे निश्चितपणे ठाऊक नाही की तो गंधर्व क्षत्रिय आहे, ब्राह्मण आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे.’ – ‘असे असताना, अहो महाशय, मग तुम्ही स्वतः कोण आहात हे तुम्हाला ठाऊक आहे का?’ – ‘असे असताना, महाशय, आम्ही स्वतः कोण आहोत हे आम्हाला ठाऊक नाही.’ हे अस्सलायन, ते सात ब्राह्मण ऋषी सुद्धा जेव्हा असित देवल ऋषींनी त्यांच्या स्वतःच्या जन्मवादाबद्दल (जातीवादाबद्दल) विचारले, चौकशी केली आणि उलटतपासणी केली, तेव्हा त्याचे समर्थन करू शकले नाहीत; मग तू आता माझ्याद्वारे तुझ्या स्वतःच्या जन्मवादाबद्दल विचारले असता, चौकशी केली असता आणि उलटतपासणी केली असता त्याचे समर्थन कसे करू शकशील? तू आणि तुझे आचार्य तर त्यांच्या पळी (चमचा) पकडणाऱ्या 'पुण्ण' नावाच्या सेवकाच्या तोडीचेही नाही आहात." Evaṃ vutte, assalāyano māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, अस्सलायन तरुण भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम!... आजपासून मला भगवंत गौतमांनी आजीवन शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." Assalāyanasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे अस्सलायन सुत्त समाप्त झाले. 4. Ghoṭamukhasuttaṃ ४. घोटमुख सुत्त 412. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā udeno bārāṇasiyaṃ viharati khemiyambavane. Tena kho pana samayena ghoṭamukho brāhmaṇo bārāṇasiṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Atha kho ghoṭamukho brāhmaṇo jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena khemiyambavanaṃ tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena āyasmā udeno abbhokāse caṅkamati. Atha kho ghoṭamukho brāhmaṇo yenāyasmā udeno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā udenena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā āyasmantaṃ udenaṃ caṅkamantaṃ anucaṅkamamāno evamāha – ‘‘ambho samaṇa, ‘natthi dhammiko paribbajo’ – evaṃ me ettha hoti. Tañca kho bhavantarūpānaṃ vā adassanā, yo vā panettha dhammo’’ti. ४१२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान उदेन वाराणसी येथील खेमिय आम्बवनात विहार करत होते. त्या वेळी घोटमुख नावाचा ब्राह्मण काही कामासाठी वाराणसीला आलेला होता. त्यानंतर घोटमुख ब्राह्मण पायी फिरत फिरत, फेरफटका मारत जेथे खेमिय आम्बवन होते, तेथे आला. त्या वेळी आयुष्यमान उदेन खुल्या जागेत चंक्रमण करत होते. तेव्हा घोटमुख ब्राह्मण जेथे आयुष्यमान उदेन होते, तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान उदेनांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व स्मरणीय संभाषण संपवून, चंक्रमण करत असलेल्या आयुष्यमान उदेनांच्या मागे मागे चंक्रमण करत तो म्हणाला – “हे श्रमण, ‘धर्माचे आचरण करणारा कोणीही परिव्राजक नाही’ – असे माझे याविषयी मत आहे. आणि हे आपल्यासारख्या पूजनीय व्यक्तींच्या दर्शनाचा अभाव असल्यामुळे किंवा येथील धर्माचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे असावे.” Evaṃ vutte, āyasmā udeno caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Ghoṭamukhopi kho brāhmaṇo caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho ghoṭamukhaṃ brāhmaṇaṃ āyasmā udeno etadavoca – ‘‘saṃvijjanti kho, brāhmaṇa, āsanāni. Sace ākaṅkhasi, nisīdā’’ti. ‘‘Etadeva kho pana mayaṃ [Pg.365] bhoto udenassa āgamayamānā (na) nisīdāma. Kathañhi nāma mādiso pubbe animantito āsane nisīditabbaṃ maññeyyā’’ti? Atha kho ghoṭamukho brāhmaṇo aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho ghoṭamukho brāhmaṇo āyasmantaṃ udenaṃ etadavoca – ‘‘ambho samaṇa, ‘natthi dhammiko paribbajo’ – evaṃ me ettha hoti. Tañca kho bhavantarūpānaṃ vā adassanā, yo vā panettha dhammo’’ti. ‘‘Sace kho pana me tvaṃ, brāhmaṇa, anuññeyyaṃ anujāneyyāsi, paṭikkositabbañca paṭikkoseyyāsi; yassa ca pana me bhāsitassa atthaṃ na jāneyyāsi, mamaṃyeva tattha uttari paṭipuccheyyāsi – ‘idaṃ, bho udena, kathaṃ, imassa kvattho’ti? Evaṃ katvā siyā no ettha kathāsallāpo’’ti. ‘‘Anuññeyyaṃ khvāhaṃ bhoto udenassa anujānissāmi, paṭikkositabbañca paṭikkosissāmi; yassa ca panāhaṃ bhoto udenassa bhāsitassa atthaṃ na jānissāmi, bhavantaṃyeva tattha udenaṃ uttari paṭipucchissāmi – ‘idaṃ, bho udena, kathaṃ, imassa kvattho’ti? Evaṃ katvā hotu no ettha kathāsallāpo’’ti. असे म्हटल्यावर, आयुष्यमान उदेन चंक्रमणावरून उतरून विहारात गेले आणि तयार केलेल्या आसनावर बसले. घोटमुख ब्राह्मणही चंक्रमणावरून उतरून विहारात गेला आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे असलेल्या घोटमुख ब्राह्मणाला आयुष्यमान उदेन म्हणाले – “ब्राह्मणा, आसने उपलब्ध आहेत. तुझी इच्छा असल्यास बैस.” “आम्ही तर आदरणीय उदेनांच्या याच आमंत्रणाची वाट पाहत होतो, म्हणून बसलो नव्हतो. कारण माझ्यासारख्या माणसाने आधी आमंत्रित केल्याशिवाय आसनावर बसणे कसे बरे योग्य मानले असते?” त्यानंतर घोटमुख ब्राह्मणाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला घोटमुख ब्राह्मण आयुष्यमान उदेनांना म्हणाला – “हे श्रमण, ‘धर्माचे आचरण करणारा कोणीही परिव्राजक नाही’ – असे माझे याविषयी मत आहे. आणि हे आपल्यासारख्या पूजनीय व्यक्तींच्या दर्शनाचा अभाव असल्यामुळे किंवा येथील धर्माचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे असावे.” “ब्राह्मणा, जर मी जे संमत करण्याजोगे आहे ते तू संमत करशील, जे नाकारण्याजोगे आहे ते नाकारशील; आणि माझ्या बोलण्याचा अर्थ जर तुला समजला नाही, तर तू मलाच पुढे विचारशील की – ‘हे उदेन, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय?’ तर अशा प्रकारे आपल्यात संभाषण होऊ शकते.” “आदरणीय उदेनांचे जे संमत करण्याजोगे असेल ते मी संमत करेन, जे नाकारण्याजोगे असेल ते नाकारेन; आणि आदरणीय उदेनांच्या बोलण्याचा अर्थ जर मला समजला नाही, तर मी आदरणीय उदेनांनाच पुढे विचारत जाईन की – ‘हे उदेन, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय?’ अशा प्रकारे आपल्यात संभाषण होऊ द्या.” 413. ‘‘Cattārome, brāhmaṇa, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, brāhmaṇa, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Imesaṃ, brāhmaṇa, catunnaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo cittaṃ ārādhetī’’ti? ४१३. “ब्राह्मणा, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? येथे, ब्राह्मणा, एखादी व्यक्ती स्वतःला छळणारी असते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. येथे दुसरी एखादी व्यक्ती, ब्राह्मणा, इतरांना छळणारी असते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. येथे तिसरी एखादी व्यक्ती, ब्राह्मणा, स्वतःलाही छळणारी असते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, तसेच इतरांनाही छळणारी असते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते. येथे चौथी एखादी व्यक्ती, ब्राह्मणा, स्वतःलाही छळत नाही आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते, तसेच इतरांनाही छळत नाही आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते. ती स्वतःला न छळणारी, इतरांना न छळणारी व्यक्ती याच जन्मात तृष्णाविरहित, शांत, शीतळ झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि ब्रह्मभूत आत्म्याने विहार करते. ब्राह्मणा, या चार व्यक्तींपैकी कोणत्या व्यक्तीमुळे तुझे मन प्रसन्न होते?” ‘‘Yvāyaṃ, bho udena, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto ayaṃ me puggalo cittaṃ nārādheti; yopāyaṃ, bho udena, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto ayampi me puggalo cittaṃ nārādheti; yopāyaṃ, bho udena, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto [Pg.366] parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto ayampi me puggalo cittaṃ nārādheti; yo ca kho ayaṃ, bho udena, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Ayameva me puggalo cittaṃ ārādhetī’’ti. “हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःला छळणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही; हे उदेन, जी व्यक्ती इतरांना छळणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती व्यक्तीही माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही; हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःलाही छळणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, तसेच इतरांनाही छळणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती व्यक्तीही माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही; परंतु, हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःलाही छळत नाही आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते, तसेच इतरांनाही छळत नाही आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते; ती स्वतःला न छळणारी, इतरांना न छळणारी व्यक्ती याच जन्मात तृष्णाविरहित, शांत, शीतळ झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि ब्रह्मभूत आत्म्याने विहार करते. हीच व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करते.” ‘‘Kasmā pana te, brāhmaṇa, ime tayo puggalā cittaṃ nārādhentī’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bho udena, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto so attānaṃ sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti; iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bho udena, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto so paraṃ sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti; iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yopāyaṃ, bho udena, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto so attānañca parañca sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ ātāpeti paritāpeti; iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ nārādheti. Yo ca kho ayaṃ, bho udena, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati, so attānañca parañca sukhakāmaṃ dukkhapaṭikkūlaṃ neva ātāpeti na paritāpeti; iminā me ayaṃ puggalo cittaṃ ārādhetī’’ti. “पण ब्राह्मणा, या तीन व्यक्ती तुझ्या मनाला का प्रसन्न करत नाहीत?” “हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःला छळणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःलाच ताप देते, क्लेश देते; या कारणामुळे ही व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. हे उदेन, जी व्यक्ती इतरांना छळणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या इतरांना ताप देते, क्लेश देते; या कारणामुळे ही व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःलाही छळणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, तसेच इतरांनाही छळणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असते, ती सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःला आणि इतरांनाही ताप देते, क्लेश देते; या कारणामुळे ही व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करत नाही. परंतु, हे उदेन, जी व्यक्ती स्वतःलाही छळत नाही आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते, तसेच इतरांनाही छळत नाही आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते; ती स्वतःला न छळणारी, इतरांना न छळणारी व्यक्ती याच जन्मात तृष्णाविरहित, शांत, शीतळ झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि ब्रह्मभूत आत्म्याने विहार करते. ती सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या स्वतःला किंवा इतरांना ताप देत नाही, क्लेश देत नाही; या कारणामुळे ही व्यक्ती माझ्या मनाला प्रसन्न करते.” 414. ‘‘Dvemā, brāhmaṇa, parisā. Katamā dve? Idha, brāhmaṇa, ekaccā parisā sārattarattā maṇikuṇḍalesu puttabhariyaṃ pariyesati, dāsidāsaṃ pariyesati, khettavatthuṃ pariyesati, jātarūparajataṃ pariyesati. ४१४. “ब्राह्मणा, या दोन प्रकारच्या सभा आहेत. कोणत्या दोन? येथे, ब्राह्मणा, एक सभा अशी आहे जी मणी आणि कुंडलांमध्ये अत्यंत आसक्त असते, आणि ती मुले-पत्नी, दासी-दास, शेतजमीन आणि सोने-चांदी मिळवण्याचा प्रयत्न करते.” ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekaccā parisā asārattarattā maṇikuṇḍalesu puttabhariyaṃ pahāya, dāsidāsaṃ pahāya, khettavatthuṃ pahāya, jātarūparajataṃ pahāya, agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Svāyaṃ, brāhmaṇa, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto [Pg.367] nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Idha katamaṃ tvaṃ, brāhmaṇa, puggalaṃ katamāya parisāya bahulaṃ samanupassasi – yā cāyaṃ parisā sārattarattā maṇikuṇḍalesu puttabhariyaṃ pariyesati dāsidāsaṃ pariyesati khettavatthuṃ pariyesati jātarūparajataṃ pariyesati, yā cāyaṃ parisā asārattarattā maṇikuṇḍalesu puttabhariyaṃ pahāya dāsidāsaṃ pahāya khettavatthuṃ pahāya jātarūparajataṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti? “परंतु हे ब्राह्मणा, या जगात असाही एक जनसमुदाय आहे, जो मणी-कुंडलांमध्ये (अलंकारांमध्ये) आसक्त नसतो; आणि तो मुले-पत्नी, दासी-दास, शेतजमीन व सोने-चांदी यांचा त्याग करून, गृहत्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतो. हे ब्राह्मणा, असा व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारा नसतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, तसेच तो इतरांना क्लेश देणारा नसतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो. तो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देणारा, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि स्वतः ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ) बनून सुखाचा अनुभव घेत विहरतो. हे ब्राह्मणा, या दोन प्रकारच्या जनसमुदायांपैकी कोणत्या जनसमुदायात तू अशा व्यक्तीला बहुतांश वेळा पाहतोस — जो जनसमुदाय मणी-कुंडलांमध्ये आसक्त असून मुले-पत्नी, दासी-दास, शेतजमीन व सोने-चांदी मिळवण्याचा प्रयत्न करतो; की जो जनसमुदाय मणी-कुंडलांमध्ये आसक्त नसून मुले-पत्नी, दासी-दास, शेतजमीन व सोने-चांदी यांचा त्याग करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो?” ‘‘Yvāyaṃ, bho udena, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati; imāhaṃ puggalaṃ yāyaṃ parisā asārattarattā maṇikuṇḍalesu puttabhariyaṃ pahāya dāsidāsaṃ pahāya khettavatthuṃ pahāya jātarūparajataṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā imissaṃ parisāyaṃ bahulaṃ samanupassāmī’’ti. “हे आदरणीय उदेन, जो व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारा नसतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, तसेच तो इतरांना क्लेश देणारा नसतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो; जो स्वतःला किंवा इतरांना क्लेश न देणारा, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला आणि स्वतः ब्रह्मभूत बनून सुखाचा अनुभव घेत विहरतो; अशा व्यक्तीला मी बहुतांश वेळा त्याच जनसमुदायात पाहतो, जो मणी-कुंडलांमध्ये आसक्त नसून मुले-पत्नी, दासी-दास, शेतजमीन व सोने-चांदी यांचा त्याग करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो.” ‘‘Idāneva kho pana te, brāhmaṇa, bhāsitaṃ – ‘mayaṃ evaṃ ājānāma – ambho samaṇa, natthi dhammiko paribbajo, evaṃ me ettha hoti. Tañca kho bhavantarūpānaṃ vā adassanā, yo vā panettha dhammo’’’ti. ‘‘Addhā mesā, bho udena, sānuggahā vācā bhāsitā. ‘Atthi dhammiko paribbajo’ – evaṃ me ettha hoti. Evañca pana maṃ bhavaṃ udeno dhāretu. Ye ca me bhotā udenena cattāro puggalā saṃkhittena vuttā vitthārena avibhattā, sādhu me bhavaṃ, udeno ime cattāro puggale vitthārena vibhajatu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho ghoṭamukho brāhmaṇo āyasmato udenassa paccassosi. Āyasmā udeno etadavoca – “पण हे ब्राह्मणा, आत्ताच आम्ही तुला असे म्हणताना ऐकले होते की: ‘हे श्रमणा, धर्माचे आचरण करणारा कोणताही परिव्राजक अस्तित्वात नाही, असे माझे मत आहे. आणि हे कदाचित आपल्यासारख्या आदरणीय व्यक्तींचे दर्शन न झाल्यामुळे किंवा येथील धर्माचे ज्ञान न मिळाल्यामुळे असावे.’” “नक्कीच, हे आदरणीय उदेन, मी ते शब्द सकारण (सयुक्तिक) बोललो होतो. ‘धर्माचे आचरण करणारे परिव्राजक आहेत’ — असेच माझे आता मत आहे. आणि आदरणीय उदेन यांनी मला असेच मानले पाहिजे. आदरणीय उदेन यांनी ज्या चार प्रकारच्या व्यक्तींविषयी संक्षेपात सांगितले आहे, परंतु त्यांचे सविस्तर वर्गीकरण केलेले नाही, तर आदरणीय उदेन यांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्या चार प्रकारच्या व्यक्तींचे सविस्तर वर्णन करावे, हीच माझी विनंती आहे.” “तसे असेल तर, हे ब्राह्मणा, नीट ऐक आणि लक्षपूर्वक मनन कर, मी सांगेन.” “होय, आदरणीय महोदय,” असे म्हणून घोटमुख ब्राह्मणाने आयुष्यमान उदेन यांना प्रतिसाद दिला. आयुष्यमान उदेन यांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले — 415. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, brāhmaṇa, ekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya[Pg.368], na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ na maṃsaṃ, na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti – iti evarūpaṃ addhamāsikaṃ pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti; kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti; sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati – iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, puggalo attantapo attaparitāpanānuyogamanuyutto. ४१५. “हे ब्राह्मणा, कोणता व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारा (तपवणारा) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा असतो? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा व्यक्ती नग्न राहतो, आचारमुक्त असतो, जेवणानंतर आपले हात चाटतो, ‘या’ असे म्हटल्यावर येत नाही, ‘थांबा’ असे म्हटल्यावर थांबत नाही. तो स्वतःसाठी आणलेले अन्न, स्वतःसाठी तयार केलेले अन्न किंवा भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारत नाही. तो भांड्याच्या तोंडातून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, टोपलीच्या तोंडातून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; उंबरठ्याच्या पलीकडून, काठीच्या पलीकडून, मुसळाच्या पलीकडून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; दोन व्यक्ती एकत्र जेवत असताना दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; गर्भवती स्त्रीकडून, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीकडून, पुरुषांच्या घोळक्यात असलेल्या स्त्रीकडून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; अन्न गोळा करण्याच्या ठिकाणाहून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही; जेथे कुत्रा वाट पाहत उभा असेल किंवा जेथे माश्या घोंघावत असतील तेथील अन्न स्वीकारत नाही. तो मासे खात नाही, मांस खात नाही, मद्य, सुरा किंवा तांदळाची पेज पीत नाही. तो एकाच घरातून एकच घास घेतो, किंवा दोन घरांतून दोन घास घेतो... (तसेच) सात घरांतून सात घास घेतो. तो एकाच लहान पात्रातील अन्नावर जगतो, किंवा दोन पात्रांतील अन्नावर जगतो... किंवा सात पात्रांतील अन्नावर जगतो. तो दिवसातून एकदाच अन्न ग्रहण करतो, किंवा दोन दिवसांतून एकदा... किंवा सात दिवसांतून एकदा; अशा प्रकारे तो पंधरवड्यापर्यंतच्या अंतराने अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत विहरतो. तो केवळ पालेभाज्या खाणारा, किंवा सावा धान्य खाणारा, किंवा रानटी तांदूळ खाणारा, किंवा चामड्याचे तुकडे खाणारा, या शेवाळ खाणारा, किंवा तांदळाचा कोंडा खाणारा, किंवा खरवडलेले अन्न खाणारा, किंवा पेंढ खाणारा, किंवा गवत खाणारा, किंवा शेण खाणारा असतो; तो जंगलातील कंदमुळे आणि फळांवर जगतो, किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खातो. तो तागाचे कपडे परिधान करतो, किंवा तागाचे मिश्रित कपडे परिधान करतो, किंवा प्रेताची वस्त्रे परिधान करतो, किंवा पांशुुकुल परिधान करतो, किंवा झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतो, किंवा हरणाचे चामडे परिधान करतो, किंवा हरणाच्या चामड्याच्या पट्ट्या परिधान करतो, किंवा कुशा गवताचे कपडे परिधान करतो, किंवा वल्कले परिधान करतो, किंवा लाकडाच्या फळ्यांचे कपडे परिधान करतो, किंवा मानवी केसांची घोंगडी परिधान करतो, किंवा प्राण्यांच्या केसांची घोंगडी परिधान करतो, किंवा घुबडाच्या पंखांचे कपडे परिधान करतो. तो आपले केसं आणि दाढी उपटणारा असतो, केस आणि दाढी उपटण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो. तो सतत उभा राहणारा असतो, आसनाचा त्याग करतो. तो उकिडवे बसणारा असतो, उकिडवे बसण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो काट्यांच्या अंथरुणावर निजणारा असतो, काट्यांवर आपले अंथरुम घालतो. तो संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या अभ्यासात मग्न राहतो — अशा प्रकारे तो विविध मार्गांनी आपल्या शरीराला क्लेश देण्याच्या आणि तापवण्याच्या अभ्यासात मग्न राहून विहरतो. हे ब्राह्मणा, या व्यक्तीला स्वतःला क्लेश देणारा आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा व्यक्ती म्हटले जाते.” 416. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, brāhmaṇa, ekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko – ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, puggalo parantapo paraparitāpanānuyogamanuyutto. ४१६. “आणि हे ब्राह्मणा, कोणता व्यक्ती इतरांना क्लेश देणारा (तपवणारा) आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा असतो? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा व्यक्ती मेंढ्या मारणारा (खाटीक), डुकरे मारणारा, पक्षी मारणारा (पारधी), शिकारी, हिंस्रक, कोळी (मासे मारणारा), चोर, चोरांना मारणारा (जल्लाद), गायी मारणारा (खाटीक), तुरुंग रक्षक किंवा इतर कोणतेही क्रूर कृत्य करणारा असतो. हे ब्राह्मणा, या व्यक्तीला इतरांना क्लेश देणारा आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारा व्यक्ती म्हटले जाते.” 417. ‘‘Katamo [Pg.369] ca, brāhmaṇa, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, brāhmaṇa, ekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto, brāhmaṇo vā mahāsālo. So puratthimena nagarassa navaṃ santhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā magavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno navaṃ santhāgāraṃ pavisati saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissāya gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti, yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti, yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti, yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati, avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya’, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, ettakā assā haññantu yaññatthāya, ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’ti. Yepissa te honti ‘dāsā’ti vā ‘pessā’ti vā ‘kammakarā’ti vā tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, puggalo attantapo ca attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. ४१७. हे ब्राह्मणा, कोणती व्यक्ती स्वतःला क्लेश देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी, आणि दुसऱ्याला क्लेश देणारी व दुसऱ्याला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी असते? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती क्षत्रिय अभिषिक्त राजा असते किंवा महाशाल (श्रीमंत) ब्राह्मण असते. तो नगराच्या पूर्व दिशेला एक नवीन यज्ञशाळा बांधून, केस व दाढी-मिशा काढून, काळवीटाचे चामडे पांघरून, शरीराला तुपाने माखून, हरणाच्या शिंगाने पाठीला खाजवत, आपल्या पट्टराणीसह आणि पुरोहित ब्राह्मणासह त्या नवीन यज्ञशाळेत प्रवेश करतो. तो तिथे कोणत्याही अंथरुणाशिवाय, ओल्या शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर झोपतो. एकाच रंगाचे वासरू असलेल्या एका गाईच्या पहिल्या सडातून जे दूध निघते, त्यावर राजा जगतो; दुसऱ्या सडातून जे दूध निघते, त्यावर पट्टराणी जगते; तिसऱ्या सडातून जे दूध निघते, त्यावर पुरोहित ब्राह्मण जगतो; चौथ्या सडातून जे दूध निघते, त्याने तो अग्नीमध्ये आहुती देतो; आणि उरलेल्या दुधावर वासरू जगते. तो असा आदेश देतो – 'यज्ञासाठी इतके बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतके खोंड मारले जावेत, यज्ञासाठी इतक्या कालवडी मारल्या जाव्यात, यज्ञासाठी इतके बोकड मारले जावेत, यज्ञासाठी इतकी मेंढरे मारली जावीत, यज्ञासाठी इतके घोडे मारले जावेत, यज्ञाचे खांब बनवण्यासाठी इतकी झाडे तोडली जावीत, यज्ञभूमीवर पसरवण्यासाठी इतका दर्भ कापला जावा.' त्याचे जे दास, सेवक किंवा कामगार असतात, तेही दंडाच्या भयाने व त्रासाने भयभीत होऊन, डोळ्यात अश्रू आणून, रडत-रडत कामे करतात. हे ब्राह्मणा, या व्यक्तीला स्वतःला क्लेश देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी, आणि दुसऱ्याला क्लेश देणारी व दुसऱ्याला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी व्यक्ती असे म्हणतात. 418. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto; so anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati? Idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ [Pg.370] pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. ४१८. हे ब्राह्मणा, कोणती व्यक्ती स्वतःला क्लेश न देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसणारी, आणि दुसऱ्याला क्लेश न देणारी व दुसऱ्याला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसणारी असते; जी स्वतःला व दुसऱ्याला क्लेश न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी होऊन श्रेष्ठ अशा आत्मभावाने विहरते? हे ब्राह्मणा, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला, देव आणि मनुष्यांसहित स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून प्रगट करतात. ते आदि-कल्याणकारक, मध्य-कल्याणकारक आणि अंत-कल्याणकारक अशा अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त धर्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धर्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धर्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. तो त्या श्रद्धेने युक्त होऊन असा विचार करतो – 'गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या हा मोकळा आकाशमार्ग आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी केस व दाढी-मिशा काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?' काही काळानंतर तो थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केसमश्रू काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. तो अशा प्रकारे प्रव्रजित होऊन, भिक्खूंच्या शिक्षा आणि आजीविकेशी युक्त होऊन, प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. तो दंड आणि शस्त्रे बाजूला ठेवून, लज्जाशील, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून विहरतो. ‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī. Athenena sucibhūtena attanā viharati. तो अदत्तादान सोडून अदत्तादानापासून अलिप्त राहतो. तो केवळ दिलेलेच स्वीकारतो, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवतो. तो चोरी न करता शुद्ध मनाने विहरतो. ‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. तो अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी होतो, अब्रह्मचर्यापासून दूर राहतो आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून अलिप्त राहतो. ‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. तो मृषावाद सोडून मृषावादापासून अलिप्त राहतो. तो सत्य बोलणारा, सत्याशी बांधील असणारा, दृढ, विश्वासू आणि जगाला न फसवणारा असतो. ‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. तो चहाडी सोडून चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो इथले ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे सांगत नाही, किंवा तिथले ऐकून यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, एकोपा असलेल्यांना प्रोत्साहन देणारा, ऐक्यात रमणारा, ऐक्यात आनंद मानणारा, ऐक्याची आवड असणारा आणि ऐक्य निर्माण करणारीच वाणी बोलणारा असतो. ‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. तो कठोर बोलणे सोडून कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन आनंदित करणारी असते, तशीच वाणी तो बोलणारा असतो. ‘‘Samphappalāpaṃ [Pg.371] pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. तो व्यर्थ बडबड सोडून व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहतो. तो योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, अर्थपूर्ण बोलणारा, धर्मानुसार बोलणारा, विनयानुसार बोलणारा असतो. तो योग्य वेळी, संदर्भासहित, मर्यादित आणि हितकारक अशी मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलणारा असतो. ‘‘So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti. तो बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दिवसातून एकदाच भोजन करतो, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त राहतो आणि अवेळी भोजन करण्यापासून निवृत्त राहतो. तो नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून अलिप्त राहतो. तो माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये लावणे, विलेपन करणे, शृंगार करणे आणि विभूषित होण्यापासून अलिप्त राहतो. तो उच्च आणि भव्य आसनांचा वापर करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका यांचा स्वीकार करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दासी आणि दास यांचा स्वीकार करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दूतगिरी करणे, निरोप पोहोचवणे आणि मध्यस्थी करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खोट्या मापाने तोलणे, खोट्या नाण्यांचा वापर करणे आणि खोट्या मापाने मोजणे या फसवणुकीपासून अलिप्त राहतो. तो लाच घेणे, फसवणूक करणे, कपट करणे आणि कुटिलता यांपासून अलिप्त राहतो. तो अंगच्छेद करणे, वध करणे, बंधनात टाकणे, दरोडा घालणे, लूटमार करणे आणि बळजबरीने हिरावून घेणे यांपासून अलिप्त राहतो. ‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti, evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. तो शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपले सर्व साहित्य सोबत घेऊनच जातो. ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी जेथे जेथे उडतो, तेथे तेथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासहच उडतो; त्याचप्रमाणे तो भिक्षू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपले साहित्य सोबत घेऊनच जातो. या श्रेष्ठ शीलस्कंधाने युक्त असलेला तो भिक्षू स्वतःच्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो. 419. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāyana na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ [Pg.372] manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. ४१९. तो डोळ्यांनी रूप पाहून बाह्य रूप मनात साठवून घेत नाही आणि त्यांचे अवयव किंवा हावभाव मनात साठवून घेत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो चक्षुरिंद्रियाच्या संयमासाठी प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियावर संयम मिळवतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने विचार जाणून घेऊन तो बाह्य रूप मनात साठवून घेत नाही आणि त्यांचे अवयव किंवा हावभाव मनात साठवून घेत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो मनेंद्रियाच्या संयमासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियावर संयम मिळवतो. या श्रेष्ठ इंद्रियसंयमाने युक्त असलेला तो भिक्षू स्वतःच्या अंतःकरणात विशुद्ध सुख अनुभवतो. ‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. तो पुढे जाताना आणि मागे वळताना सजगतेने कृती करतो; समोर पाहताना आणि आजूबाजूला पाहताना सजगतेने कृती करतो; हात-पाय आखडताना आणि पसरताना सजगतेने कृती करतो; संघात, पात्र आणि चीवर धारण करताना सजगतेने कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना सजगतेने कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे होताना, बोलताना आणि मौन बाळगताना सजगतेने कृती करतो. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thīnamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. तो या श्रेष्ठ शीलस्कंधाने युक्त होऊन, (या श्रेष्ठ संतोषाने युक्त होऊन,) या श्रेष्ठ इंद्रियसंयमाने युक्त होऊन आणि या श्रेष्ठ स्मृति-संपजन्याने युक्त होऊन एकांत स्थळाचा आश्रय घेतो; जसे की अरण्य, वृक्षाची सावली, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, घनदाट जंगल, मोकळे मैदान किंवा गवताची गंजी. तो भोजनानंतर पिंडपातावरून परत आल्यावर मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो जगातील अभिज्झा सोडून देऊन लोभरहित चित्ताने विहार करतो, अभिज्झापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद सोडून देऊन अद्वेषी चित्ताने सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची इच्छा करत विहार करतो, व्यापादापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थिनमिद्ध सोडून देऊन आळसरहित होऊन, प्रकाशाची संज्ञा ठेवून, स्मृती आणि सजगतेने युक्त होऊन विहार करतो, थिनमिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्च सोडून देऊन, शांत चित्ताने अंतःकरणात विहार करतो, उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकिच्छा सोडून देऊन, शंकेच्या पलीकडे गेलेला होऊन, कुशल धर्मांविषयी संशयरहित होऊन विहार करतो, विचिकिच्छापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti[Pg.373], yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. तो चित्ताला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहार करतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे, अंतःकरणात प्रसन्नता आणणारे, चित्ताची एकाग्रता वाढवणारे, वितर्करहित, विचाररहित आणि समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहार करतो. प्रीतीचाही त्याग केल्यामुळे तो उपेक्षक राहतो, स्मृती आणि सजगतेने युक्त होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात की— 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे'— असे तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहार करतो. सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्स आणि दोमनस्स नष्ट झाल्यामुळे, सुखही नाही आणि दुःखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीची अत्यंत शुद्धता असणारे चौथे ध्यान प्राप्त करून विहार करतो. 420. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi, anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto; so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto; so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ४२०. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, दोषमुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो भिक्खू पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – 'त्या अमूक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो; तिथून च्युत होऊन मी अमूक ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो; तिथून च्युत होऊन मी इथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो आकारासह आणि उद्देशासह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā…pe… ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā…pe… ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, दोषमुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीपलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत, सुवर्ण, दुर्वर्ण, सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो – 'अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित्राने युक्त होते, वचीदुश्चरित्राने युक्त होते, मनोदुश्चरित्राने युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी असणारे होते आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. किंवा, हे प्राणी कायसुचरित्राने युक्त होते, वचीसुचरित्राने युक्त होते, मनोसुचरित्राने युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यग्दृष्टी असणारे होते आणि सम्यग्दृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीपलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत, सुवर्ण, दुर्वर्ण, सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो. ‘‘So [Pg.374] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, दोषमुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या त्याचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासून मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो. ‘‘Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī’’ti. हे ब्राह्मणा, अशा व्यक्तीला स्वतःला पीडा न देणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसलेली, तसेच इतरांना पीडा न देणारी आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसलेली व्यक्ती म्हटले जाते. ती स्वतःला पीडा न देणारी, इतरांना पीडा न देणारी, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि श्रेष्ठ बनलेल्या चित्ताने विहरण करणारी असते. 421. Evaṃ vutte, ghoṭamukho brāhmaṇo āyasmantaṃ udenaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho udena, abhikkantaṃ, bho udena! Seyyathāpi, bho udena, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evamevaṃ bhotā udenena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ udenaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ udeno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ‘‘Mā kho maṃ tvaṃ, brāhmaṇa, saraṇaṃ agamāsi. Tameva bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāhi yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bho udena, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? ‘‘Parinibbuto kho, brāhmaṇa, etarahi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ti. ४२१. असे म्हटले असता, घोटमुख ब्राह्मणाने आयुष्यमान उदेनांना असे म्हटले – 'अतिशय सुंदर, आदरणीय उदेन! अतिशय सुंदर, आदरणीय उदेन! हे आदरणीय उदेन, ज्याप्रमाणे एखादी उपडी ठेवलेली वस्तू सुलट करून ठेवावी, किंवा झाकलेली वस्तू उघडून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील – त्याचप्रमाणे आदरणीय उदेनांनी अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय उदेनांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय उदेनांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' 'हे ब्राह्मणा, तू मला शरण येऊ नकोस. ज्या भगवंतांना मी शरण गेलो आहे, त्याच भगवंतांना तू शरण जा.' 'परंतु, हे आदरणीय उदेन, ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आदरणीय गोतम सध्या कुठे विहरत आहेत?' 'हे ब्राह्मणा, ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान आता परिनिर्वाण पावले आहेत.' ‘‘Sacepi mayaṃ, bho udena, suṇeyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dasasu yojanesu, dasapi mayaṃ yojanāni gaccheyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya [Pg.375] arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Sacepi mayaṃ, bho udena, suṇeyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vīsatiyā yojanesu… tiṃsāya yojanesu… cattārīsāya yojanesu… paññāsāya yojanesu, paññāsampi mayaṃ yojanāni gaccheyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Yojanasate cepi mayaṃ, bho udena, suṇeyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ, yojanasatampi mayaṃ gaccheyyāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. ‘हे आदरणीय उदेन, जर आम्ही ऐकले की ते आदरणीय गोतम दहा योजनांच्या अंतरावर आहेत, तर आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी दहा योजने अंतर पार करून गेलो असतो. हे आदरणीय उदेन, जर आम्ही ऐकले की ते आदरणीय गोतम वीस योजनांच्या अंतरावर... तीस योजनांच्या अंतरावर... चाळीस योजनांच्या अंतरावर... पन्नास योजनांच्या अंतरावर आहेत, तर आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी पन्नास योजने अंतर पार करून गेलो असतो. हे आदरणीय उदेन, जर आम्ही ऐकले की ते आदरणीय गोतम शंभर योजनांच्या अंतरावर आहेत, तर आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी शंभर योजने अंतर पार करून गेलो असतो.’ ‘‘Yato ca kho, bho udena, parinibbuto so bhavaṃ gotamo, parinibbutampi mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ udeno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Atthi ca me, bho udena, aṅgarājā devasikaṃ niccabhikkhaṃ dadāti, tato ahaṃ bhoto udenassa ekaṃ niccabhikkhaṃ dadāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana te, brāhmaṇa, aṅgarājā devasikaṃ niccabhikkhaṃ dadātī’’ti? ‘‘Pañca, bho udena, kahāpaṇasatānī’’ti. ‘‘Na kho no, brāhmaṇa, kappati jātarūparajataṃ paṭiggahetu’’nti. ‘‘Sace taṃ bhoto udenassa na kappati vihāraṃ bhoto udenassa kārāpessāmī’’ti. ‘‘Sace kho me tvaṃ, brāhmaṇa, vihāraṃ, kārāpetukāmo, pāṭaliputte saṅghassa upaṭṭhānasālaṃ kārāpehī’’ti. ‘‘Imināpāhaṃ bhoto udenassa bhiyyosomattāya attamano abhiraddho yaṃ maṃ bhavaṃ udeno saṅghe dāne samādapeti. Esāhaṃ, bho udena, etissā ca niccabhikkhāya aparāya ca niccabhikkhāya pāṭaliputte saṅghassa upaṭṭhānasālaṃ kārāpessāmī’’ti. Atha kho ghoṭamukho brāhmaṇo etissā ca niccabhikkhāya aparāya ca niccabhikkhāya pāṭaliputte saṅghassa upaṭṭhānasālaṃ kārāpesi. Sā etarahi ‘ghoṭamukhī’ti vuccatīti. "हे आदरणीय उदेन, जरी ते आदरणीय गौतम परिनिर्वाण पावले आहेत, तरीही आम्ही त्या परिनिर्वाण पावलेल्या आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय उदेन यांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. हे आदरणीय उदेन, अंग देशाचे राजे मला रोज नियमित दान देतात, त्यातून मी आदरणीय उदेन यांना एक नियमित दान देऊ इच्छितो." "ब्राह्मणा, अंग देशाचे राजे तुला रोज किती नियमित दान देतात?" "हे आदरणीय उदेन, पाचशे कहापण." "ब्राह्मणा, आमच्यासाठी सोने आणि चांदी स्वीकारणे कल्पत (योग्य) नाही." "जर आदरणीय उदेन यांच्यासाठी ते कल्पत नसेल, तर मी आदरणीय उदेन यांच्यासाठी एक विहार बांधून घेईन." "ब्राह्मणा, जर तुला माझ्यासाठी विहार बांधण्याची इच्छा असेल, तर पाटलीपुत्र येथे संघासाठी एक उपस्थानशाळा (सभागृह) बांधून घे." "याने मी आदरणीय उदेन यांच्यावर अधिकच प्रसन्न व संतुष्ट झालो आहे की आदरणीय उदेन मला संघामध्ये दान देण्यास प्रवृत्त करत आहेत. हे आदरणीय उदेन, मी या नियमित दानातून आणि दुसऱ्या एका नियमित दानातून पाटलीपुत्र येथे संघासाठी उपस्थानशाळा बांधून घेईन." त्यानंतर घोटमुख ब्राह्मणाने त्या नियमित दानातून आणि दुसऱ्या एका नियमित दानातून पाटलीपुत्र येथे संघासाठी उपस्थानशाळा बांधून घेतली. ती आजकाल 'घोटमुखी' या नावाने ओळखली जाते. Ghoṭamukhasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे घोटमुख सुत्त समाप्त झाले. 5. Caṅkīsuttaṃ ५. चंकी सुत्त 422. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena opāsādaṃ nāma kosalānaṃ [Pg.376] brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā opāsāde viharati uttarena opāsādaṃ devavane sālavane. Tena kho pana samayena caṅkī brāhmaṇo opāsādaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Assosuṃ kho opāsādakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ opāsādaṃ anuppatto, opāsāde viharati uttarena opāsādaṃ devavane sālavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. ४२२. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान कोसल देशामध्ये भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना ओपासाद नावाच्या कोसलांच्या ब्राह्मण ग्रामात पोहोचले. तेथे भगवान ओपासादच्या उत्तरेला असलेल्या देववन नावाच्या सालवनात विहार करत होते. त्या वेळी चंकी नावाचा ब्राह्मण ओपासादवर राज्य करत होता, जे विपुल लोकवस्ती असलेले, गवत, लाकूड व पाण्याने समृद्ध असलेले, धान्याने परिपूर्ण असलेले, कोसलचा राजा पसेनदी याने दिलेले राजभोग्य, राजदाय आणि ब्रह्मदेय (शाही देणगी) होते. ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपतींनी ऐकले – 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम कोसल देशामध्ये भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह चारिका करत ओपासाद येथे आले आहेत आणि ओपासादच्या उत्तरेला असलेल्या देववन नावाच्या सालवनात विहार करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरिसदम्मसारथी, शास्ता देवमनुस्सानं, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते या देव, मार आणि ब्रह्मासहित लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) जाणून व साक्षात करून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त धम्माचा उपदेश करतात आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' 423. Atha kho opāsādakā brāhmaṇagahapatikā opāsādā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena devavanaṃ sālavanaṃ. Tena kho pana samayena caṅkī brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato. Addasā kho caṅkī brāhmaṇo opāsādake brāhmaṇagahapatike opāsādā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte uttarena mukhaṃ yena devavanaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, opāsādakā brāhmaṇagahapatikā opāsādā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena devavanaṃ sālavana’’nti? ‘‘Atthi, bho caṅkī, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ opāsādaṃ anuppatto, opāsāde viharati uttarena opāsādaṃ devavane sālavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ [Pg.377] gotamaṃ dassanāya gacchantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena opāsādakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā opāsādake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘caṅkī, bho, brāhmaṇo evamāha – āgamentu kira bhonto, caṅkīpi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khatto caṅkissa brāhmaṇassa paṭissutvā yena opāsādakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā opāsādake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘caṅkī, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhonto, caṅkīpi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ४२३. त्यानंतर ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपती ओपासादहून बाहेर पडून, झुंडीच्या झुंडीने व समूहाने एकत्र येऊन, उत्तरेकडे देववन नावाच्या सालवनाकडे जाऊ लागले. त्या वेळी चंकी ब्राह्मण आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी गेला होता. चंकी ब्राह्मणाने ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपतींना ओपासादहून बाहेर पडून, झुंडीच्या झुंडीने व समूहाने एकत्र येऊन, उत्तरेकडे देववन नावाच्या सालवनाकडे जाताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या अमात्याला (मंत्र्याला) विचारले – 'हे अमात्या, ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपती ओपासादहून बाहेर पडून, झुंडीच्या झुंडीने व समूहाने एकत्र येऊन, उत्तरेकडे देववन नावाच्या सालवनाकडे का जात आहेत?' 'हे आदरणीय चंकी, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम कोसल देशामध्ये भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह चारिका करत ओपासाद येथे आले आहेत आणि ओपासादच्या उत्तरेला असलेल्या देववन नावाच्या सालवनात विहार करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरिसदम्मसारथी, शास्ता देवमनुस्सानं, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते सर्वजण त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जात आहेत.' 'असे असेल तर, हे अमात्या, तू ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – 'हे महाशयांनो, चंकी ब्राह्मण असे म्हणतात: कृपया थोडा वेळ थांबा, चंकी ब्राह्मणसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.'' 'तसेच असो, आदरणीय महोदय,' असे म्हणून त्या अमात्याने चंकी ब्राह्मणाचे ऐकले आणि तो ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपतींकडे गेला. तेथे जाऊन तो ओपासाद येथील ब्राह्मण गृहपतींना म्हणाला – 'हे महाशयांनो, चंकी ब्राह्मण असे म्हणतात: कृपया थोडा वेळ थांबा, चंकी ब्राह्मणसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.'' 424. Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṃ brāhmaṇānaṃ pañcamattāni brāhmaṇasatāni opāsāde paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘caṅkī kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena caṅkī brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā caṅkiṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ caṅkī samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti. ‘‘Mā bhavaṃ caṅkī samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ caṅkī samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ caṅkiṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Bhavañhi caṅkī ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ caṅkī ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ caṅkī samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ caṅkiṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Bhavañhi caṅkī aḍḍho mahaddhano mahābhogo…pe… bhavañhi caṅkī tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… bhavañhi caṅkī abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato [Pg.378] brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… bhavañhi caṅkī sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… bhavañhi caṅkī kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… bhavañhi caṅkī bahūnaṃ ācariyapācariyo, tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti…pe… bhavañhi caṅkī rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… bhavañhi caṅkī brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… bhavañhi caṅkī opāsādaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ caṅkī opāsādaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ caṅkī samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ caṅkiṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti. ४२४. त्या वेळी विविध देशांतून आलेले सुमारे पाचशे ब्राह्मण काही विशिष्ट कामासाठी ओपासाद येथे राहत होते. त्या ब्राह्मणांनी ऐकले की, “असे म्हणतात की चंकी ब्राह्मण श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत.” तेव्हा ते ब्राह्मण जेथे चंकी ब्राह्मण होते तेथे गेले आणि चंकी ब्राह्मणाला असे म्हणाले, “हे खरे आहे का की, आदरणीय चंकी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत?” “होय मित्रांनो, माझा असा विचार आहे की, ‘मी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाईन.’” “आदरणीय चंकींनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ नये. आदरणीय चंकींनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमांनीच आदरणीय चंकींच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे. कारण आदरणीय चंकी हे माता आणि पिता दोन्ही बाजूंनी उच्चकुलीन आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही. ज्याअर्थी आदरणीय चंकी हे माता आणि पिता दोन्ही बाजूंनी उच्चकुलीन आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही, या कारणास्तव आदरणीय चंकींनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; तर श्रमण गोतमांनीच आदरणीय चंकींच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे. कारण आदरणीय चंकी हे श्रीमंत, अफाट संपत्ती आणि प्रचंड ऐश्वर्य असलेले आहेत... आदरणीय चंकी हे निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार (ध्वनीशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत आहेत; ते पदांचे वाचक, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत... आदरणीय चंकी हे देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर वर्ण असलेले, ब्रह्मदेवासारखा वर्ण व शरीर लाभलेले आणि भव्य व्यक्तिमत्त्व असलेले आहेत... आदरणीय चंकी हे शीलवान आहेत, वृद्धींगत शीलाने युक्त आहेत, आणि श्रेष्ठ शीलाने संपन्न आहेत... आदरणीय चंकी हे मधुर बोलणारे, सुस्पष्ट उच्चार करणारे, सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजवून सांगणाऱ्या वाणीने युक्त आहेत... आदरणीय चंकी हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत, ते तीनशे तरुण ब्राह्मणांना वेदांचे अध्यापन करतात... आदरणीय चंकी हे कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्याकडून सत्कृत, आदरणीय, मानित, पूजित आणि पूजनीय मानले गेले आहेत... आदरणीय चंकी हे पोक्खरसाती ब्राह्मणाकडून सत्कृत, आदरणीय, मानित, पूजित आणि पूजनीय मानले गेले आहेत... आदरणीय चंकी हे ओपासाद या समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड आणि पाणी असलेल्या, धान्याने समृद्ध, राजाच्या उपभोगाच्या आणि कोसलचा राजा प्रसेनजित याने त्यांना राजदान व ब्रह्मदेय (करमुक्त जमीन) म्हणून दिलेल्या प्रदेशावर राज्य करतात. ज्याअर्थी आदरणीय चंकी हे ओपासाद या समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड आणि पाणी असलेल्या, धान्याने समृद्ध, राजाच्या उपभोगाच्या आणि कोसलचा राजा प्रसेनजित याने त्यांना राजदान व ब्रह्मदेय म्हणून दिलेल्या प्रदेशावर राज्य करतात, या कारणास्तव आदरणीय चंकींनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; तर श्रमण गोतमांनीच आदरणीय चंकींच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.” 425. Evaṃ vutte, caṅkī brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘tena hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; natveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi, bho, samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ [Pg.379] mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalena sīlena samannāgato…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnā khattiyakulā…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā saṃpucchituṃ āgacchanti…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputtadāro pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputtadāro pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputtadāro pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… samaṇo khalu, bho, gotamo opāsādaṃ anuppatto opāsāde viharati uttarena opāsādaṃ devavane sālavane. Ye kho te samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakkhettaṃ āgacchanti, atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā. Yampi samaṇo gotamo opāsādaṃ anuppatto [Pg.380] opāsāde viharati uttarena opāsādaṃ devavane sālavane, atithimhākaṃ samaṇo gotamo. Atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo. Imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo; aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo. Ekamekenapi tena aṅgena samannāgato na arahati, so, bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitunti. Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti. ४२५. असे म्हटले असता, चंकी ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – "तर मग, हे गृहस्थांनो, माझेही ऐका, की आपण स्वतःच त्या श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे कसे योग्य आहे; आणि ते पूजनीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येथे येणे मुळीच योग्य नाही. हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उत्तम कुळात जन्माला आलेले आहेत. सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृवंश आणि पितृवंश परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही. हे गृहस्थांनो, ज्याअर्थी श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उत्तम कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची वंशपरंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही, या कारणास्तव ते पूजनीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही; तर आपण स्वतःच त्या पूजनीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे. हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे जमिनीखाली पुरलेले आणि वर साठवलेले विपुल सोने-नाणे सोडून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे तरुण वयातच, काळेभोर केस असताना, तारुण्याच्या ऐन उमेदीत, प्रथम वयातच घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे त्यांच्या माता-पित्यांची इच्छा नसताना, ते अश्रू ढाळत रडत असताना, आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, परम वर्णसौंदर्याने युक्त, ब्रह्मवर्णी, भव्य शरीरयष्टीचे आणि पाहताच क्षणी आदरयुक्त प्रभाव पाडणारे आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे शीलवान आहेत, श्रेष्ठ शील आणि कल्याणकारी शीलाने युक्त आहेत, ते उत्तम शीलाने संपन्न आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे मधुर भाषी आहेत, त्यांची वाणी सुस्पष्ट आणि शिष्टसंमत आहे, ती दोषरहित, स्पष्ट आणि अर्थ समजावून सांगणारी आहे... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कामरागापासून मुक्त आणि चंचलतेपासून रहित आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कर्मवादी आणि क्रियावादी आहेत, ते ब्राह्मण प्रजेचे कल्याण इच्छिणारे आणि निष्पाप आचरण पुढे ठेवणारे आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे उच्च कुळातून, शुद्ध क्षत्रिय कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत श्रीमंत, विपुल धन आणि ऐश्वर्य असलेल्या समृद्ध कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारण्यासाठी आणि शंकांचे निरसन करण्यासाठी लोक दूरवरच्या देशांतून आणि प्रांतांतून येतात... हे गृहस्थांनो, हजारो देवतांनी श्रमण गोतमांना आयुष्यभरासाठी शरण घेतले आहे... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत'... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे महापुरुषाच्या बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहेत... हे गृहस्थांनो, मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार याने आपल्या पत्नी व पुत्रांसह श्रमण गोतमांना आयुष्यभरासाठी शरण घेतले आहे... हे गृहस्थांनो, कोसलचा राजा प्रसेनजित याने आपल्या पत्नी व पुत्रांसह श्रमण गोतमांना आयुष्यभरासाठी शरण घेतले आहे... हे गृहस्थांनो, पोखर साती ब्राह्मणाने आपल्या पत्नी व पुत्रांसह श्रमण गोतमांना आयुष्यभरासाठी शरण घेतले आहे... हे गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे ओपासाद येथे आलेले असून ओपासादच्या उत्तरेला असलेल्या देववनातील सालवनात विहार करत आहेत. जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आपल्या गावाच्या हद्दीत येतात, ते आपले अतिथी असतात. आणि अतिथींचा आपण आदर-सत्कार केला पाहिजे, त्यांचा सन्मान केला पाहिजे, त्यांना मान दिला पाहिजे आणि त्यांची पूजा केली पाहिजे. ज्याअर्थी श्रमण गोतम हे ओपासाद येथे आलेले असून ओपासादच्या उत्तरेला असलेल्या देववनातील सालवनात विहार करत आहेत, त्याअर्थी श्रमण गोतम हे आपले अतिथी आहेत. आणि अतिथींचा आपण आदर-सत्कार केला पाहिजे, त्यांचा सन्मान केला पाहिजे, त्यांना मान दिला पाहिजे आणि त्यांची पूजा केली पाहिजे. या कारणास्तव ते पूजनीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही; तर आपण स्वतःच त्या पूजनीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे. हे गृहस्थांनो, मला त्या पूजनीय गोतमांचे एवढेच गुण माहीत आहेत, परंतु ते पूजनीय गोतम केवळ एवढ्याच गुणांचे धनी नाहीत; तर ते पूजनीय गोतम अपरिमित गुणांनी संपन्न आहेत. त्या गुणांपैकी केवळ एका जरी गुणाने युक्त असले, तरी ते पूजनीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही; तर आपण स्वतःच त्या पूजनीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे. तर मग, हे गृहस्थांनो, आपण सर्वजण मिळून त्या श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ या." 426. Atha kho caṅkī brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Tena kho pana samayena bhagavā vuddhehi vuddhehi brāhmaṇehi saddhiṃ kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā nisinno hoti. Tena kho pana samayena kāpaṭiko nāma māṇavo daharo vuttasiro soḷasavassuddesiko jātiyā, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. So vuddhānaṃ vuddhānaṃ brāhmaṇānaṃ bhagavatā saddhiṃ mantayamānānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha kho bhagavā kāpaṭikaṃ māṇavaṃ apasādeti – ‘‘māyasmā bhāradvājo vuddhānaṃ vuddhānaṃ brāhmaṇānaṃ mantayamānānaṃ antarantarā kathaṃ opātetu. Kathāpariyosānaṃ āyasmā bhāradvājo āgametū’’ti. Evaṃ vutte, caṅkī brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā bhavaṃ gotamo kāpaṭikaṃ māṇavaṃ apasādesi. Kulaputto ca kāpaṭiko māṇavo, bahussuto ca kāpaṭiko māṇavo, paṇḍito ca kāpaṭiko māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca kāpaṭiko māṇavo, pahoti ca kāpaṭiko māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti. Atha kho bhagavato [Pg.381] etadahosi – ‘‘addhā kho kāpaṭikassa māṇavassa tevijjake pāvacane kathā bhavissati. Tathā hi naṃ brāhmaṇā saṃpurekkharontī’’ti. Atha kho kāpaṭikassa māṇavassa etadahosi – ‘‘yadā me samaṇo gotamo cakkhuṃ upasaṃharissati, athāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti. Atha kho bhagavā kāpaṭikassa māṇavassa cetasā cetoparivitakkamaññāya yena kāpaṭiko māṇavo tena cakkhūni upasaṃhāsi. ४२६. त्यानंतर चंकी ब्राह्मण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासोबत जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. त्या वेळी भगवान अतिशय ज्येष्ठ ब्राह्मणांसोबत काही संस्मरणीय संभाषण संपवून बसलेले होते. त्या वेळी कापटिक नावाचा एक तरुण ब्राह्मण कुमार, ज्याचे डोके नुकतेच मुंडण केलेले होते, वयाने सुमारे सोळा वर्षांचा होता, तो निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (काव्यशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तीन वेदांचा पारंगत होता. तो पदांचा जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण होता, त्या सभेत बसलेला होता. जेव्हा ते ज्येष्ठ ब्राह्मण भगवंतांसोबत चर्चा करत होते, तेव्हा तो वारंवार त्यांच्या संभाषणात व्यत्यय आणत होता. तेव्हा भगवंतांनी कापटिक कुमाराला हटकले – “आयुष्यमान भारद्वाजाने ज्येष्ठ ब्राह्मणांच्या संभाषणात मध्येच व्यत्यय आणू नये. आयुष्यमान भारद्वाजाने संभाषण संपेपर्यंत वाट पाहावी.” असे म्हटले असता, चंकी ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “पूजनीय गोतमांनी कापटिक कुमाराला हटकू नये. कापटिक कुमार हा कुलीन पुत्र आहे, तो बहुश्रुत आहे, तो बुद्धिमान आहे, त्याचे वक्तृत्व उत्तम आहे आणि तो पूजनीय गोतमांसोबत या विषयावर चर्चा करण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे.” तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – “नक्कीच, कापटिक कुमाराला तीन वेदांच्या शास्त्राचे उत्तम ज्ञान असणार, म्हणूनच हे ब्राह्मण त्याला एवढा मान देत आहेत.” तेव्हा कापटिक कुमाराच्या मनात विचार आला – “जेव्हा श्रमण गोतम माझ्याकडे पाहतील, तेव्हा मी त्यांना प्रश्न विचारीन.” तेव्हा भगवंतांनी कापटिक कुमाराच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन कापटिक कुमाराकडे आपली दृष्टी वळवली. 427. Atha kho kāpaṭikassa māṇavassa etadahosi – ‘‘samannāharati kho maṃ samaṇo gotamo. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyya’’nti. Atha kho kāpaṭiko māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yadidaṃ, bho gotama, brāhmaṇānaṃ porāṇaṃ mantapadaṃ itihitihaparamparāya piṭakasampadāya, tattha ca brāhmaṇā ekaṃsena niṭṭhaṃ gacchanti – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? ‘‘Kiṃ pana, bhāradvāja, atthi koci brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi yo evamāha – ‘ahametaṃ jānāmi, ahametaṃ passāmi. Idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Kiṃ pana, bhāradvāja, atthi koci brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, ekācariyapācariyopi, yāva sattamā ācariyamahayugāpi, yo evamāha – ‘ahametaṃ jānāmi, ahametaṃ passāmi. Idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Kiṃ pana, bhāradvāja, yepi te brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma. Idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ४२७. तेव्हा कापटिक कुमाराच्या मनात विचार आला – “श्रमण गोतम माझ्याकडे लक्ष देत आहेत. मग मी श्रमण गोतमांना प्रश्न का विचारू नये?” त्यानंतर कापटिक कुमार भगवंतांना म्हणाला – “हे गोतम, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन मंत्रपद (वेदवचन) आहे, जे मौखिक परंपरेने आणि ग्रंथसंग्रहाच्या रूपाने चालत आलेले आहे, त्याबाबत ब्राह्मण ठामपणे असा निष्कर्ष काढतात की – ‘हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.’ याविषयी पूजनीय गोतमांचे काय म्हणणे आहे?” “पण भारद्वाज, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण आहे का, जो असे म्हणतो – ‘मी हे जाणतो, मी हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’?” “नाही, हे गोतम.” “पण भारद्वाज, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही आचार्य, किंवा आचार्यांचे आचार्य, अगदी सातव्या पिढीपर्यंतचे आचार्य आहेत का, जे असे म्हणतात – ‘मी हे जाणतो, मी हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’?” “नाही, हे गोतम.” “पण भारद्वाज, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे प्राचीन मंत्रपद आजचे ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, त्यांनी म्हटलेल्याचे पुनरुच्चारण करतात आणि त्यांनी शिकवलेले पुन्हा शिकवतात – जसे की अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गी, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु – त्या प्राचीन ऋषींनी तरी असे म्हटले होते का की – ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’?” “नाही, हे गोतम.” ‘‘Iti kira, bhāradvāja, natthi koci brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi yo evamāha – ‘ahametaṃ jānāmi, ahametaṃ passāmi. Idameva saccaṃ, moghamañña’nti; natthi koci brāhmaṇānaṃ ekācariyopi ekācariyapācariyopi, yāva sattamā ācariyamahayugāpi, yo evamāha – ‘ahametaṃ [Pg.382] jānāmi, ahametaṃ passāmi. Idameva saccaṃ, moghamañña’nti; yepi te brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma. Idameva saccaṃ, moghamañña’nti. “अशा प्रकारे, भारद्वाज, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण नाही जो असे म्हणतो – ‘मी हे जाणतो, मी हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’; तसेच ब्राह्मणांमध्ये असा एकही आचार्य किंवा आचार्यांचे आचार्य, अगदी सातव्या पिढीपर्यंतचे आचार्य नाहीत, जे असे म्हणतात – ‘मी हे जाणतो, मी हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’; आणि ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे प्राचीन मंत्रपद आजचे ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, त्यांनी म्हटलेल्याचे पुनरुच्चारण करतात आणि त्यांनी शिकवलेले पुन्हा शिकवतात – जसे की अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गी, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु – त्या प्राचीन ऋषींनी देखील असे म्हटले नव्हते की – ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो; हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’.” 428. ‘‘Seyyathāpi, bhāradvāja, andhaveṇi paramparāsaṃsattā purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passati; evameva kho, bhāradvāja, andhaveṇūpamaṃ maññe brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ sampajjati – purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passati. Taṃ kiṃ maññasi, bhāradvāja, nanu evaṃ sante brāhmaṇānaṃ amūlikā saddhā sampajjatī’’ti? ‘‘Na khvettha, bho gotama, brāhmaṇā saddhāyeva payirupāsanti, anussavāpettha brāhmaṇā payirupāsantī’’ti. ‘‘Pubbeva kho tvaṃ, bhāradvāja, saddhaṃ agamāsi, anussavaṃ idāni vadesi. Pañca kho ime, bhāradvāja, dhammā diṭṭheva dhamme dvedhā vipākā. Katame pañca? Saddhā, ruci, anussavo, ākāraparivitakko, diṭṭhinijjhānakkhanti – ime kho, bhāradvāja, pañca dhammā diṭṭheva dhamme dvedhā vipākā. Api ca, bhāradvāja, susaddahitaṃyeva hoti, tañca hoti rittaṃ tucchaṃ musā; no cepi susaddahitaṃ hoti, tañca hoti bhūtaṃ tacchaṃ anaññathā. Api ca, bhāradvāja, surucitaṃyeva hoti…pe… svānussutaṃyeva hoti…pe… suparivitakkitaṃyeva hoti…pe… sunijjhāyitaṃyeva hoti, tañca hoti rittaṃ tucchaṃ musā; no cepi sunijjhāyitaṃ hoti, tañca hoti bhūtaṃ tacchaṃ anaññathā. Saccamanurakkhatā, bhāradvāja, viññunā purisena nālamettha ekaṃsena niṭṭhaṃ gantuṃ – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti. ४२८. “हे भारद्वाज, जसे काही अंधांची रांग एकमेकांना धरून चालत असेल, ज्यात सर्वात पुढचाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि सर्वात मागचाही पाहत नाही; तसेच, भारद्वाज, मला वाटते की ब्राह्मणांचे हे बोलणे अंधांच्या रांगेसारखेच ठरते – जिथे सर्वात पुढचाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि सर्वात मागचाही पाहत नाही. भारद्वाज, तुला काय वाटते? असे असताना ब्राह्मणांची श्रद्धा ही आधारहीन ठरत नाही का?” “हे गौतम, येथे ब्राह्मण केवळ श्रद्धेमुळेच उपासना करत नाहीत, तर ते अनुश्रवामुळे (ऐकीव परंपरेमुळे) देखील उपासना करतात.” “भारद्वाज, आधी तू श्रद्धेचा आधार घेतला होतास, आणि आता तू अनुश्रवाविषयी बोलत आहेस. भारद्वाज, हे पाच धर्म या प्रत्यक्ष जीवनात दोन प्रकारे फलदायी ठरू शकतात. कोणते पाच? श्रद्धा, रुची, अनुश्रव, आकारपरिवितर्क (तार्किक विचार) आणि दिट्ठिनिज्झानक्खंति (मताचे चिंतन करून स्वीकार करणे) – भारद्वाज, हे पाच धर्म या प्रत्यक्ष जीवनात दोन प्रकारे फलदायी ठरू शकतात. शिवाय, भारद्वाज, एखादी गोष्ट पूर्णपणे श्रद्धापूर्वक स्वीकारलेली असू शकते, तरीही ती असत्य, पोकळ आणि खोटी असू शकते; आणि दुसरीकडे, एखादी गोष्ट पूर्णपणे श्रद्धापूर्वक स्वीकारलेली नसू शकते, तरीही ती खरी, वास्तविक आणि अचूक असू शकते. तसेच, भारद्वाज, एखादी गोष्ट पूर्णपणे आवडलेली असू शकते... चांगल्या प्रकारे ऐकलेली असू शकते... चांगल्या प्रकारे तर्क केलेली असू शकते... चांगल्या प्रकारे चिंतन केलेली असू शकते, तरीही ती असत्य, पोकळ आणि खोटी असू शकते; आणि दुसरीकडे, एखादी गोष्ट चांगल्या प्रकारे चिंतन केलेली नसू शकते, तरीही ती खरी, वास्तविक आणि अचूक असू शकते. भारद्वाज, सत्याचे रक्षण करणाऱ्या सुज्ञ माणसाने 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा एकांतिक निष्कर्षावर पोहोचणे योग्य नाही।” 429. ‘‘Kittāvatā pana, bho gotama, saccānurakkhaṇā hoti, kittāvatā saccamanurakkhati? Saccānurakkhaṇaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Saddhā cepi, bhāradvāja, purisassa hoti; ‘evaṃ me saddhā’ti – iti vadaṃ saccamanurakkhati, natveva tāva ekaṃsena niṭṭhaṃ gacchati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti [Pg.383] ( ). Ruci cepi, bhāradvāja, purisassa hoti…pe… anussavo cepi, bhāradvāja, purisassa hoti…pe… ākāraparivitakko cepi, bhāradvāja, purisassa hoti…pe… diṭṭhinijjhānakkhanti cepi, bhāradvāja, purisassa hoti; ‘evaṃ me diṭṭhinijjhānakkhantī’ti – iti vadaṃ saccamanurakkhati, natveva tāva ekaṃsena niṭṭhaṃ gacchati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti. Ettāvatā kho, bhāradvāja, saccānurakkhaṇā hoti, ettāvatā saccamanurakkhati, ettāvatā ca mayaṃ saccānurakkhaṇaṃ paññapema; na tveva tāva saccānubodho hotī’’ti. ४२९. “परंतु, हे गौतम, सत्याचे रक्षण कशा प्रकारे होते? मनुष्य सत्याचे रक्षण कसे करतो? आम्ही आदरणीय गौतमांना सत्याच्या रक्षणाविषयी विचारत आहोत.” “भारद्वाज, जर एखाद्या व्यक्तीची श्रद्धा असेल, आणि तो ‘माझी श्रद्धा अशी आहे’ असे म्हणत असेल, तर तो सत्याचे रक्षण करतो; परंतु तो ‘हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’ अशा एकांतिक निष्कर्षावर पोहोचत नाही. भारद्वाज, अशा प्रकारे सत्याचे रक्षण होते; अशा प्रकारे तो सत्याचे रक्षण करतो; अशा प्रकारे आम्ही सत्याच्या रक्षणाचे वर्णन करतो. परंतु अजून सत्याचा साक्षात्कार (सच्चानुबोध) झालेला नसतो. भारद्वाज, जर एखाद्या व्यक्तीची रुची असेल... जर एखाद्या व्यक्तीचा अनुश्रव असेल... जर एखाद्या व्यक्तीचा आकारपरिवितर्क असेल... जर एखाद्या व्यक्तीची दिट्ठिनिज्झानक्खंति असेल, आणि तो ‘माझी दिट्ठिनिज्झानक्खंति अशी आहे’ असे म्हणत असेल, तर तो सत्याचे रक्षण करतो; परंतु तो ‘हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’ अशा एकांतिक निष्कर्षावर पोहोचत नाही. भारद्वाज, अशा प्रकारे देखील सत्याचे रक्षण होते; अशा प्रकारे तो सत्याचे रक्षण करतो; अशा प्रकारे आम्ही सत्याच्या रक्षणाचे वर्णन करतो. परंतु अजून सत्याचा साक्षात्कार झालेला नसतो।” 430. ‘‘Ettāvatā, bho gotama, saccānurakkhaṇā hoti, ettāvatā saccamanurakkhati, ettāvatā ca mayaṃ saccānurakkhaṇaṃ pekkhāma. Kittāvatā pana, bho gotama, saccānubodho hoti, kittāvatā saccamanubujjhati? Saccānubodhaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā tīsu dhammesu samannesati – lobhanīyesu dhammesu, dosanīyesu dhammesu, mohanīyesu dhammesu. Atthi nu kho imassāyasmato tathārūpā lobhanīyā dhammā yathārūpehi lobhanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘natthi kho imassāyasmato tathārūpā lobhanīyā dhammā yathārūpehi lobhanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Tathārūpo kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathārūpo vacīsamācāro yathā taṃ aluddhassa. Yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho [Pg.384] santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo; na so dhammo sudesiyo luddhenā’’’ti. ४३०. “हे गौतम, अशा प्रकारे सत्याचे रक्षण होते, अशा प्रकारे मनुष्य सत्याचे रक्षण करतो आणि अशा प्रकारे आम्ही सत्याचे रक्षण पाहतो. परंतु, हे गौतम, सत्याचा साक्षात्कार (सच्चानुबोध) कशा प्रकारे होतो? मनुष्य सत्याचा साक्षात्कार कसा करतो? आम्ही आदरणीय गौतमांना सत्याच्या साक्षात्काराविषयी विचारत आहोत.” “भारद्वाज, येथे एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन राहत असतो. मग एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्या भिक्खूंकडे जातो आणि तीन गोष्टींच्या बाबतीत त्यांची तपासणी करतो – लोभ उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टी (लोभनीय धर्म), द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टी (द्वेषणीय धर्म) आणि मोह उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टी (मोहनीय धर्म): ‘या आदरणीय भिक्खूंच्या मनात लोभ उत्पन्न करणाऱ्या अशा काही गोष्टी आहेत का, ज्यांच्या प्रभावाखाली येऊन, सत्य माहीत नसतानाही ते “मला माहीत आहे” असे म्हणतील, किंवा सत्य पाहत नसतानाही “मी पाहत आहे” असे म्हणतील, किंवा इतरांना अशा कृत्यांसाठी प्रवृत्त करतील जे त्यांच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल?’ त्यांची तपासणी करताना त्याला समजते: ‘या आदरणीय भिक्खूंच्या मनात लोभ उत्पन्न करणाऱ्या अशा कोणत्याही गोष्टी नाहीत, ज्यांच्या प्रभावाखाली येऊन, सत्य माहीत नसतानाही ते “मला माहीत आहे” असे म्हणतील, किंवा सत्य पाहत नसतानाही “मी पाहत आहे” असे म्हणतील, किंवा इतरांना अशा कृत्यांसाठी प्रवृत्त करतील जे त्यांच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल. या आदरणीय भिक्खूंचे शारीरिक आणि वाचिक वर्तन लोभरहित माणसासारखेच आहे. आणि हे आदरणीय भिक्खू ज्या धम्माचा उपदेश करतात, तो धम्म गंभीर, समजण्यास कठीण, आकलन करण्यास कठीण, शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काने न समजणारा, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच अनुभवता येणारा असा आहे; लोभी माणसाला अशा धम्माचा उपदेश करणे सोपे नाही.’” 431. ‘‘Yato naṃ samannesamāno visuddhaṃ lobhanīyehi dhammehi samanupassati tato naṃ uttari samannesati dosanīyesu dhammesu. Atthi nu kho imassāyasmato tathārūpā dosanīyā dhammā yathārūpehi dosanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘natthi kho imassāyasmato tathārūpā dosanīyā dhammā yathārūpehi dosanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Tathārūpo kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathārūpo vacīsamācāro yathā taṃ aduṭṭhassa. Yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo; na so dhammo sudesiyo duṭṭhenā’’’ti. ४३१. “जेव्हा त्यांची तपासणी करताना त्याला दिसते की ते लोभ उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींपासून पूर्णपणे शुद्ध आहेत, तेव्हा तो पुढे जाऊन द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींच्या (द्वेषणीय धर्म) बाबतीत त्यांची तपासणी करतो: ‘या आदरणीय भिक्खूंच्या मनात द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या अशा काही गोष्टी आहेत का, ज्यांच्या प्रभावाखाली येऊन, सत्य माहीत नसतानाही ते “मला माहीत आहे” असे म्हणतील, किंवा सत्य पाहत नसतानाही “मी पाहत आहे” असे म्हणतील, किंवा इतरांना अशा कृत्यांसाठी प्रवृत्त करतील जे त्यांच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल?’ त्यांची तपासणी करताना त्याला समजते: ‘या आदरणीय भिक्खूंच्या मनात द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या अशा कोणत्याही गोष्टी नाहीत, ज्यांच्या प्रभावाखाली येऊन, सत्य माहीत नसतानाही ते “मला माहीत आहे” असे म्हणतील, किंवा सत्य पाहत नसतानाही “मी पाहत आहे” असे म्हणतील, किंवा इतरांना अशा कृत्यांसाठी प्रवृत्त करतील जे त्यांच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल. या आदरणीय भिक्खूंचे शारीरिक आणि वाचिक वर्तन द्वेषरहित माणसासारखेच आहे. आणि हे आदरणीय भिक्खू ज्या धम्माचा उपदेश करतात, तो धम्म गंभीर, समजण्यास कठीण, आकलन करण्यास कठीण, शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काने न समजणारा, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच अनुभवता येणारा असा आहे; द्वेषयुक्त माणसाला अशा धम्माचा उपदेश करणे सोपे नाही.’” 432. ‘‘Yato naṃ samannesamāno visuddhaṃ dosanīyehi dhammehi samanupassati, tato naṃ uttari samannesati mohanīyesu dhammesu. Atthi nu kho imassāyasmato tathārūpā mohanīyā dhammā yathārūpehi mohanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘natthi kho imassāyasmato tathārūpā mohanīyā dhammā yathārūpehi mohanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṃ vā vadeyya – jānāmīti, apassaṃ vā vadeyya – passāmīti, paraṃ vā tadatthāya samādapeyya yaṃ paresaṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Tathārūpo kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathārūpo vacīsamācāro yathā taṃ amūḷhassa. Yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto [Pg.385] atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo; na so dhammo sudesiyo mūḷhenā’’’ti. ४३२. जेव्हा तपासणी करणारा त्याला द्वेषयुक्त धर्मांपासून शुद्ध पाहतो, तेव्हा तो पुढे जाऊन त्याची मोहयुक्त धर्मांच्या बाबतीत तपासणी करतो: 'या आयुष्यमानांच्या ठिकाणी असे काही मोहयुक्त धर्म आहेत का, ज्यांच्यामुळे त्यांचे चित्त ग्रस्त होऊन ते न जाणताही म्हणतील - 'मी जाणतो', किंवा न पाहताही म्हणतील - 'मी पाहतो', किंवा दुसऱ्यालाही अशा गोष्टीसाठी प्रवृत्त करतील जी दीर्घकाळापर्यंत त्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल?' त्याची तपासणी करताना त्याला असे समजते: 'या आयुष्यमानांच्या ठिकाणी असे कोणतेही मोहयुक्त धर्म नाहीत, ज्यांच्यामुळे त्यांचे चित्त ग्रस्त होऊन ते न जाणताही म्हणतील - 'मी जाणतो', किंवा न पाहताही म्हणतील - 'मी पाहतो', किंवा दुसऱ्यालाही अशा गोष्टीसाठी प्रवृत्त करतील जी दीर्घकाळापर्यंत त्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल. या आयुष्यमानांचे शारीरिक आचरण आणि वाचिक आचरण असेच आहे जसे एखाद्या मोहरहित (अमूढ) व्यक्तीचे असते. शिवाय, हे आयुष्यमान ज्या धर्माचा उपदेश करतात, तो धर्म गंभीर आहे, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे, दुरनुबोध (समजण्यास कठीण) आहे, शांत आहे, प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचा) आहे, निपुण आहे आणि पंडितांनाच वेदनीय (अनुभवता येण्याजोगा) आहे; हा धर्म एखाद्या मोहाने ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीद्वारे चांगल्या प्रकारे उपदेशिला जाऊ शकत नाही.' ‘‘Yato naṃ samannesamāno visuddhaṃ mohanīyehi dhammehi samanupassati; atha tamhi saddhaṃ niveseti, saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, sutvā dhammaṃ dhāreti, dhatānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahitvā tuleti, tulayitvā padahati, pahitatto samāno kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti paññāya ca naṃ ativijjha passati. Ettāvatā kho, bhāradvāja, saccānubodho hoti, ettāvatā saccamanubujjhati, ettāvatā ca mayaṃ saccānubodhaṃ paññapema; na tveva tāva saccānuppatti hotī’’ti. जेव्हा तपासणी करणारा त्याला मोहयुक्त धर्मांपासून शुद्ध पाहतो, तेव्हा तो त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवतो. श्रद्धा उत्पन्न झाल्यावर तो त्यांच्याजवळ जातो; जवळ गेल्यावर तो त्यांची सेवा-उपासना करतो; सेवा-उपासना करताना तो कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो); कान दिल्यावर तो धर्म ऐकतो; धर्म ऐकल्यानंतर तो तो धारण करतो; धारण केलेल्या धर्मांच्या अर्थाची तो परीक्षा करतो; अर्थाची परीक्षा करत असताना त्याला ते धर्म चिंतनासाठी अनुकूल वाटतात; धर्मांचे चिंतन करण्याची क्षमता निर्माण झाल्यावर त्याच्यात छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो; छंद उत्पन्न झाल्यावर तो उत्साह दाखवतो; उत्साह दाखवल्यावर तो तुलना करतो; तुलना केल्यावर तो प्रयत्न (प्रधान) करतो; दृढनिश्चयी होऊन तो कायेने परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. हे भारद्वाज, एवढ्यानेच सत्याचा बोध (सत्यानुबोध) होतो, एवढ्यानेच मनुष्य सत्य जाणतो आणि एवढ्यालाच आम्ही सत्याचा बोध असे म्हणतो; परंतु अजून सत्याची प्राप्ती (सत्यानुपत्ती) झालेली नसते. 433. ‘‘Ettāvattā, bho gotama, saccānubodho hoti, ettāvatā saccamanubujjhati, ettāvatā ca mayaṃ saccānubodhaṃ pekkhāma. Kittāvatā pana, bho gotama, saccānuppatti hoti, kittāvatā saccamanupāpuṇāti? Saccānuppattiṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Tesaṃye, bhāradvāja, dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ saccānuppatti hoti. Ettāvatā kho, bhāradvāja, saccānuppatti hoti, ettāvatā saccamanupāpuṇāti, ettāvatā ca mayaṃ saccānuppattiṃ paññapemā’’ti. ४३३. हे गौतम, एवढ्यानेच सत्याचा बोध होतो, एवढ्यानेच मनुष्य सत्य जाणतो आणि एवढ्यालाच आम्ही सत्याचा बोध मानतो. परंतु, हे गौतम, किती मर्यादेने सत्याची प्राप्ती (सत्यानुपत्ती) होते, किती मर्यादेने मनुष्य सत्याप्रत पोहोचतो? आम्ही आदरणीय गौतमांना सत्याच्या प्राप्तीबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, त्याच धर्मांचे सेवन केल्याने, त्यांची भावना केल्याने आणि त्यांचा वारंवार सराव (बहुलीकर्म) केल्याने सत्याची प्राप्ती होते. हे भारद्वाज, एवढ्यानेच सत्याची प्राप्ती होते, एवढ्यानेच मनुष्य सत्याप्रत पोहोचतो आणि एवढ्यालाच आम्ही सत्याची प्राप्ती असे म्हणतो. 434. ‘‘Ettāvatā, bho gotama, saccānuppatti hoti, ettāvatā saccamanupāpuṇāti, ettāvatā ca mayaṃ saccānuppattiṃ pekkhāma. Saccānuppattiyā pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Saccānuppattiyā bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Saccānuppattiyā kho, bhāradvāja, padhānaṃ bahukāraṃ. No cetaṃ padaheyya, nayidaṃ saccamanupāpuṇeyya. Yasmā ca kho padahati tasmā saccamanupāpuṇāti. Tasmā saccānuppattiyā padhānaṃ bahukāra’’nti. ४३४. हे गौतम, एवढ्यानेच सत्याची प्राप्ती होते, एवढ्यानेच मनुष्य सत्याप्रत पोहोचतो आणि एवढ्यालाच आम्ही सत्याची प्राप्ती मानतो. परंतु, हे गौतम, सत्याच्या प्राप्तीसाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना सत्याच्या प्राप्तीसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, सत्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न (प्रधान) हा सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी प्रयत्न केला नाही, तर तो सत्याप्रत पोहोचू शकणार नाही. परंतु, जो प्रयत्न करतो, म्हणूनच तो सत्याप्रत पोहोचतो. म्हणूनच, सत्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न हा सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Padhānassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Padhānassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Padhānassa kho, bhāradvāja, tulanā [Pg.386] bahukārā. No cetaṃ tuleyya, nayidaṃ padaheyya. Yasmā ca kho tuleti tasmā padahati. Tasmā padhānassa tulanā bahukārā’’ti. परंतु, हे गौतम, प्रयत्नासाठी (प्रधानासाठी) कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना प्रयत्नासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, प्रयत्नासाठी तुलना (मूल्यमापन) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी तुलना केली नाही, तर तो प्रयत्न करणार नाही. परंतु, जो तुलना करतो, म्हणूनच तो प्रयत्न करतो. म्हणूनच, प्रयत्नासाठी तुलना सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Tulanāya pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Tulanāya bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Tulanāya kho, bhāradvāja, ussāho bahukāro. No cetaṃ ussaheyya, nayidaṃ tuleyya. Yasmā ca kho ussahati tasmā tuleti. Tasmā tulanāya ussāho bahukāro’’ti. परंतु, हे गौतम, तुलनेसाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना तुलनेसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, तुलनेसाठी उत्साह सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी उत्साह दाखवला नाही, तर तो तुलना करणार नाही. परंतु, जो उत्साह दाखवतो, म्हणूनच तो तुलना करतो. म्हणूनच, तुलनेसाठी उत्साह सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Ussāhassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Ussāhassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Ussāhassa kho, bhāradvāja, chando bahukāro. No cetaṃ chando jāyetha, nayidaṃ ussaheyya. Yasmā ca kho chando jāyati tasmā ussahati. Tasmā ussāhassa chando bahukāro’’ti. परंतु, हे गौतम, उत्साहासाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना उत्साहासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, उत्साहासाठी छंद (इच्छा) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर छंद उत्पन्न झाला नाही, तर मनुष्य उत्साह दाखवणार नाही. परंतु, जेव्हा छंद उत्पन्न होतो, म्हणूनच तो उत्साह दाखवतो. म्हणूनच, उत्साहासाठी छंद सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Chandassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Chandassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Chandassa kho, bhāradvāja, dhammanijjhānakkhanti bahukārā. No cete dhammā nijjhānaṃ khameyyuṃ, nayidaṃ chando jāyetha. Yasmā ca kho dhammā nijjhānaṃ khamanti tasmā chando jāyati. Tasmā chandassa dhammanijjhānakkhanti bahukārā’’ti. परंतु, हे गौतम, छंदासाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना छंदासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, छंदासाठी धर्मांचे चिंतन करण्याची क्षमता (धम्मनिज्झानक्खंती) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर ते धर्म चिंतनासाठी अनुकूल वाटले नाहीत, तर छंद उत्पन्न होणार नाही. परंतु, जेव्हा ते धर्म चिंतनासाठी अनुकूल वाटतात, म्हणूनच छंद उत्पन्न होतो. म्हणूनच, छंदासाठी धर्मांचे चिंतन करण्याची क्षमता सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Dhammanijjhānakkhantiyā pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Dhammanijjhānakkhantiyā bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Dhammanijjhānakkhantiyā kho, bhāradvāja, atthūpaparikkhā bahukārā. No cetaṃ atthaṃ upaparikkheyya, nayidaṃ dhammā nijjhānaṃ khameyyuṃ. Yasmā ca kho atthaṃ upaparikkhati tasmā dhammā nijjhānaṃ khamanti. Tasmā dhammanijjhānakkhantiyā atthūpaparikkhā bahukārā’’ti. परंतु, हे गौतम, धर्मांचे चिंतन करण्याच्या क्षमतेसाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना धर्मांचे चिंतन करण्याच्या क्षमतेसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, धर्मांचे चिंतन करण्याच्या क्षमतेसाठी अर्थाची परीक्षा (अर्थोपपरीक्षा) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी अर्थाची परीक्षा केली नाही, तर ते धर्म चिंतनासाठी अनुकूल वाटणार नाहीत. परंतु, जो अर्थाची परीक्षा करतो, म्हणूनच ते धर्म चिंतनासाठी अनुकूल वाटतात. म्हणूनच, धर्मांचे चिंतन करण्याच्या क्षमतेसाठी अर्थाची परीक्षा सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Atthūpaparikkhāya pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Atthūpaparikkhāya bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Atthūpaparikkhāya kho, bhāradvāja, dhammadhāraṇā bahukārā. No cetaṃ dhammaṃ dhāreyya, nayidaṃ atthaṃ upaparikkheyya. Yasmā ca kho dhammaṃ dhāreti tasmā atthaṃ upaparikkhati. Tasmā atthūpaparikkhāya dhammadhāraṇā bahukārā’’ti. परंतु, हे गौतम, अर्थाच्या परीक्षेसाठी कोणता धर्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? आम्ही आदरणीय गौतमांना अर्थाच्या परीक्षेसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धर्माबद्दल विचारत आहोत. हे भारद्वाज, अर्थाच्या परीक्षेसाठी धर्म धारण करणे (धम्मधारणा) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी धर्म धारण केला नाही, तर तो अर्थाची परीक्षा करू शकणार नाही. परंतु, जो धर्म धारण करतो, म्हणूनच तो अर्थाची परीक्षा करतो. म्हणूनच, अर्थाच्या परीक्षेसाठी धर्म धारण करणे सर्वात जास्त उपकारक आहे. ‘‘Dhammadhāraṇāya pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Dhammadhāraṇāya bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Dhammadhāraṇāya [Pg.387] kho, bhāradvāja, dhammassavanaṃ bahukāraṃ. No cetaṃ dhammaṃ suṇeyya, nayidaṃ dhammaṃ dhāreyya. Yasmā ca kho dhammaṃ suṇāti tasmā dhammaṃ dhāreti. Tasmā dhammadhāraṇāya dhammassavanaṃ bahukāra’’nti. “पण हे गौतम, धम्म धारण करण्यासाठी कोणता धम्म सर्वात जास्त उपकारक आहे? धम्म धारण करण्यासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या धम्माविषयी आम्ही पूजनीय गौतमांना विचारत आहोत.” “भारद्वाज, धम्म धारण करण्यासाठी धम्मश्रवण सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी धम्म ऐकला नाही, तर तो धम्म धारण करू शकणार नाही; परंतु जेव्हा तो धम्म ऐकतो, तेव्हा तो धम्म धारण करतो. म्हणूनच, धम्म धारण करण्यासाठी धम्मश्रवण सर्वात जास्त उपकारक आहे.” ‘‘Dhammassavanassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Dhammassavanassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Dhammassavanassa kho, bhāradvāja, sotāvadhānaṃ bahukāraṃ. No cetaṃ sotaṃ odaheyya, nayidaṃ dhammaṃ suṇeyya. Yasmā ca kho sotaṃ odahati tasmā dhammaṃ suṇāti. Tasmā dhammassavanassa sotāvadhānaṃ bahukāra’’nti. “पण हे गौतम, धम्मश्रवणासाठी कोणती गोष्ट सर्वात जास्त उपकारक आहे? धम्मश्रवणासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी आम्ही पूजनीय गौतमांना विचारत आहोत.” “भारद्वाज, धम्मश्रवणासाठी कान देणे (लक्षपूर्वक ऐकणे) सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी कान दिले नाहीत, तर तो धम्म ऐकू शकणार नाही; परंतु जेव्हा तो कान देतो, तेव्हा तो धम्म ऐकतो. म्हणूनच, धम्मश्रवणासाठी कान देणे सर्वात जास्त उपकारक आहे.” ‘‘Sotāvadhānassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Sotāvadhānassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sotāvadhānassa kho, bhāradvāja, payirupāsanā bahukārā. No cetaṃ payirupāseyya, nayidaṃ sotaṃ odaheyya. Yasmā ca kho payirupāsati tasmā sotaṃ odahati. Tasmā sotāvadhānassa payirupāsanā bahukārā’’ti. “पण हे गौतम, कान देण्यासाठी कोणती गोष्ट सर्वात जास्त उपकारक आहे? कान देण्यासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी आम्ही पूजनीय गौतमांना विचारत आहोत.” “भारद्वाज, कान देण्यासाठी सेवा-शुश्रूषा सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी सेवा-शुश्रूषा केली नाही, तर तो कान देणार नाही; परंतु जेव्हा तो सेवा-शुश्रूषा करतो, तेव्हा तो कान देतो. म्हणूनच, कान देण्यासाठी सेवा-शुश्रूषा सर्वात जास्त उपकारक आहे.” ‘‘Payirupāsanāya pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Payirupāsanāya bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Payirupāsanāya kho, bhāradvāja, upasaṅkamanaṃ bahukāraṃ. No cetaṃ upasaṅkameyya, nayidaṃ payirupāseyya. Yasmā ca kho upasaṅkamati tasmā payirupāsati. Tasmā payirupāsanāya upasaṅkamanaṃ bahukāra’’nti. “पण हे गौतम, सेवा-शुश्रूषेसाठी कोणती गोष्ट सर्वात जास्त उपकारक आहे? सेवा-शुश्रूषेसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी आम्ही पूजनीय गौतमांना विचारत आहोत.” “भारद्वाज, सेवा-शुश्रूषेसाठी जवळ जाणे सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर कोणी जवळ गेला नाही, तर तो सेवा-शुश्रूषा करणार नाही; परंतु जेव्हा तो जवळ जातो, तेव्हा तो सेवा-शुश्रूषा करतो. म्हणूनच, सेवा-शुश्रूषेसाठी जवळ जाणे सर्वात जास्त उपकारक आहे.” ‘‘Upasaṅkamanassa pana, bho gotama, katamo dhammo bahukāro? Upasaṅkamanassa bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Upasaṅkamanassa kho, bhāradvāja, saddhā bahukārā. No cetaṃ saddhā jāyetha, nayidaṃ upasaṅkameyya. Yasmā ca kho saddhā jāyati tasmā upasaṅkamati. Tasmā upasaṅkamanassa saddhā bahukārā’’ti. “पण हे गौतम, जवळ जाण्यासाठी कोणती गोष्ट सर्वात जास्त उपकारक आहे? जवळ जाण्यासाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी आम्ही पूजनीय गौतमांना विचारत आहोत.” “भारद्वाज, जवळ जाण्यासाठी श्रद्धा सर्वात जास्त उपकारक आहे. जर श्रद्धा उत्पन्न झाली नाही, तर कोणी जवळ जाणार नाही; परंतु जेव्हा श्रद्धा उत्पन्न होते, तेव्हा तो जवळ जातो. म्हणूनच, जवळ जाण्यासाठी श्रद्धा सर्वात जास्त उपकारक आहे.” 435. ‘‘Saccānurakkhaṇaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ apucchimha, saccānurakkhaṇaṃ bhavaṃ gotamo byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca tena camha attamanā. Saccānubodhaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ apucchimha, saccānubodhaṃ bhavaṃ gotamo byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca tena camha attamanā. Saccānuppattiṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ apucchimha, saccānuppattiṃ bhavaṃ gotamo byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca tena camha attamanā[Pg.388]. Saccānuppattiyā bahukāraṃ dhammaṃ mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ apucchimha, saccānuppattiyā bahukāraṃ dhammaṃ bhavaṃ gotamo byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca tena camha attamanā. Yaṃyadeva ca mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ apucchimha taṃtadeva bhavaṃ gotamo byākāsi; tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca tena camha attamanā. Mayañhi, bho gotama, pubbe evaṃ jānāma – ‘ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, ke ca dhammassa aññātāro’ti? Ajanesi vata me bhavaṃ gotamo samaṇesu samaṇapemaṃ, samaṇesu samaṇapasādaṃ, samaṇesu samaṇagāravaṃ. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ४३५. “आम्ही पूजनीय गौतमांना सत्याच्या रक्षणाविषयी विचारले आणि पूजनीय गौतमांनी सत्याच्या रक्षणाविषयी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले देखील, आणि त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत. आम्ही पूजनीय गौतमांना सत्यबोधनाविषयी (सत्याच्या साक्षात्काराविषयी) विचारले आणि पूजनीय गौतमांनी सत्यबोधनाविषयी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले देखील, आणि त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत. आम्ही पूजनीय गौतमांना सत्याच्या प्राप्तीविषयी विचारले आणि पूजनीय गौतमांनी सत्याच्या प्राप्तीविषयी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले देखील, आणि त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत. आम्ही पूजनीय गौतमांना सत्याच्या प्राप्तीसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी विचारले आणि पूजनीय गौतमांनी सत्याच्या प्राप्तीसाठी सर्वात जास्त उपकारक असलेल्या गोष्टीविषयी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले देखील, आणि त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत. आम्ही पूजनीय गौतमांना जे जे काही विचारले, त्या त्या सर्वांचे पूजनीय गौतमांनी स्पष्टीकरण दिले; ते आम्हाला आवडले आणि पटले देखील, आणि त्यामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत. हे गौतम, पूर्वी आम्ही असे समजत होतो की—‘हे मुंडण केलेले, हीन दर्जाचे, काळे, ब्रह्मदेवाच्या पायापासून उत्पन्न झालेले श्रमण कोण आणि त्यांना धम्माचे ज्ञान काय असणार?’ परंतु पूजनीय गौतमांनी माझ्या मनात श्रमणांविषयी प्रेम, श्रमणांविषयी श्रद्धा आणि श्रमणांविषयी आदर निर्माण केला आहे. अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून पूजनीय गौतमांनी मला आजीवन शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Caṅkīsuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. “चङ्की सुत्त समाप्त (पाचवे).” 6. Esukārīsuttaṃ ६. “एसुकारी सुत्त” 436. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho esukārī brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho esukārī brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bho gotama, catasso pāricariyā paññapenti – brāhmaṇassa pāricariyaṃ paññapenti, khattiyassa pāricariyaṃ paññapenti, vessassa pāricariyaṃ paññapenti, suddassa pāricariyaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā brāhmaṇassa pāricariyaṃ paññapenti – ‘brāhmaṇo vā brāhmaṇaṃ paricareyya, khattiyo vā brāhmaṇaṃ paricareyya, vesso vā brāhmaṇaṃ paricareyya, suddo vā brāhmaṇaṃ paricareyyā’ti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā brāhmaṇassa pāricariyaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā khattiyassa pāricariyaṃ paññapenti – ‘khattiyo vā khattiyaṃ paricareyya, vesso vā khattiyaṃ paricareyya, suddo vā khattiyaṃ paricareyyā’ti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā khattiyassa pāricariyaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā vessassa pāricariyaṃ paññapenti – ‘vesso vā vessaṃ paricareyya, suddo vā vessaṃ paricareyyā’ti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā vessassa pāricariyaṃ paññapenti[Pg.389]. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā suddassa pāricariyaṃ paññapenti – ‘suddova suddaṃ paricareyya. Ko panañño suddaṃ paricarissatī’ti? Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā suddassa pāricariyaṃ paññapenti. Brāhmaṇā, bho gotama, imā catasso pāricariyā paññapenti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? ४३६. “असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा एसुकारी ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; आणि भगवानांजवळ जाऊन त्याने भगवानांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या एसुकारी ब्राह्मणाने भगवानांना असे म्हटले—‘हे गौतम, ब्राह्मण चार प्रकारच्या सेवा (परिचर्या) सांगतात—ते ब्राह्मणाची सेवा सांगतात, क्षत्रियाची सेवा सांगतात, वैश्याची सेवा सांगतात आणि शूद्राची सेवा सांगतात. हे गौतम, त्यापैकी ब्राह्मण ब्राह्मणाची सेवा अशी सांगतात—ब्राह्मणाने ब्राह्मणाची सेवा करावी, क्षत्रियाने ब्राह्मणाची सेवा करावी, वैश्याने ब्राह्मणाची सेवा करावी किंवा शूद्राने ब्राह्मणाची सेवा करावी. हे गौतम, ब्राह्मण ब्राह्मणाची सेवा अशी सांगतात. हे गौतम, त्यापैकी ब्राह्मण क्षत्रियाची सेवा अशी सांगतात—क्षत्रियाने क्षत्रियाची सेवा करावी, वैश्याने क्षत्रियाची सेवा करावी किंवा शूद्राने क्षत्रियाची सेवा करावी. हे गौतम, ब्राह्मण क्षत्रियाची सेवा अशी सांगतात. हे गौतम, त्यापैकी ब्राह्मण वैश्याची सेवा अशी सांगतात—वैश्याने वैश्याची सेवा करावी किंवा शूद्राने वैश्याची सेवा करावी. हे गौतम, ब्राह्मण वैश्याची सेवा अशी सांगतात. हे गौतम, त्यापैकी ब्राह्मण शूद्राची सेवा अशी सांगतात—केवळ शूद्रानेच शूद्राची सेवा करावी. दुसरा कोण शूद्राची सेवा करणार? हे गौतम, ब्राह्मण शूद्राची सेवा अशी सांगतात. हे गौतम, ब्राह्मण या चार प्रकारच्या सेवा सांगतात. यावर पूजनीय गौतम काय म्हणतात?’ ” 437. ‘‘Kiṃ pana, brāhmaṇa, sabbo loko brāhmaṇānaṃ etadabbhanujānāti – ‘imā catasso pāricariyā paññapentū’’’ti ? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, puriso daliddo assako anāḷhiyo. Tassa akāmassa bilaṃ olaggeyyuṃ – ‘idaṃ te, ambho purisa, maṃsaṃ khāditabbaṃ, mūlañca anuppadātabba’nti. Evameva kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā appaṭiññāya tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ, atha ca panimā catasso pāricariyā paññapenti. Nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘sabbaṃ paricaritabba’nti vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘sabbaṃ na paricaritabba’nti vadāmi. Yaṃ hissa, brāhmaṇa, paricarato pāricariyāhetu pāpiyo assa na seyyo, nāhaṃ taṃ ‘paricaritabba’nti vadāmi; yañca khvāssa, brāhmaṇa, paricarato pāricariyāhetu seyyo assa na pāpiyo tamahaṃ ‘paricaritabba’nti vadāmi. Khattiyaṃ cepi, brāhmaṇa, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yaṃ vā te paricarato pāricariyāhetu pāpiyo assa na seyyo, yaṃ vā te paricarato pāricariyāhetu seyyo assa na pāpiyo; kamettha paricareyyāsī’ti, khattiyopi hi, brāhmaṇa, sammā byākaramāno evaṃ byākareyya – ‘yañhi me paricarato pāricariyāhetu pāpiyo assa na seyyo, nāhaṃ taṃ paricareyyaṃ; yañca kho me paricarato pāricariyāhetu seyyo assa na pāpiyo tamahaṃ paricareyya’nti. Brāhmaṇaṃ cepi, brāhmaṇa…pe… vessaṃ cepi, brāhmaṇa…pe… suddaṃ cepi, brāhmaṇa, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yaṃ vā te paricarato pāricariyāhetu pāpiyo assa na seyyo, yaṃ vā te paricarato pāricariyāhetu seyyo assa na pāpiyo; kamettha paricareyyāsī’ti, suddopi hi, brāhmaṇa, sammā byākaramāno evaṃ byākareyya – ‘yañhi me paricarato pāricariyāhetu pāpiyo assa na seyyo, nāhaṃ taṃ paricareyyaṃ; yañca kho me paricarato pāricariyāhetu seyyo assa na pāpiyo tamahaṃ paricareyya’nti. Nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uccākulīnatā seyyaṃso’ti vadāmi, na panāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uccākulīnatā pāpiyaṃso’ti [Pg.390] vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uḷāravaṇṇatā seyyaṃso’ti vadāmi, na panāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uḷāravaṇṇatā pāpiyaṃso’ti vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uḷārabhogatā seyyaṃso’ti vadāmi, na panāhaṃ, brāhmaṇa, ‘uḷārabhogatā pāpiyaṃso’ti vadāmi. ४३७. “पण ब्राह्मणा, सर्व जग ब्राह्मणांच्या या विधानाला मान्यता देते का - ‘या चार प्रकारच्या सेवा (परिचर्या) त्यांनी विहित कराव्यात’?” “नाही, आदरणीय गोतमा.” “ब्राह्मणा, जसे एखादा गरीब, निर्धन, दरिद्री माणूस असेल. त्याच्या इच्छेविरुद्ध त्याच्या दारात मांसाचा तुकडा टांगला जावा आणि त्याला सांगावे - ‘हे माणसा, तुला हे मांस खावेच लागेल आणि त्याचे मूल्यही दिले पाहिजे.’ त्याचप्रमाणे, ब्राह्मणा, इतर श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या संमतीशिवाय, ब्राह्मण या चार प्रकारच्या सेवा विहित करतात. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की, ‘सर्वांचीच सेवा केली पाहिजे’; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की, ‘कोणाचीच सेवा करू नये.’ कारण ब्राह्मणा, ज्याची सेवा केल्याने सेवेच्या कारणाने मनुष्य अधिक वाईट बनतो, चांगला बनत नाही, त्याची सेवा ‘केली पाहिजे’ असे मी म्हणत नाही. आणि ब्राह्मणा, ज्याची सेवा केल्याने सेवेच्या कारणाने मनुष्य अधिक चांगला बनतो, वाईट बनत नाही, त्याची सेवा ‘केली पाहिजे’ असे मी म्हणतो. ब्राह्मणा, जर एखाद्या क्षत्रियाला असे विचारले गेले - ‘ज्याची सेवा केल्याने तू अधिक वाईट बनशील, चांगला नाही; किंवा ज्याची सेवा केल्याने तू अधिक चांगला बनशील, वाईट नाही; या दोघांपैकी तू कोणाची सेवा करशील?’ तर ब्राह्मणा, तो क्षत्रिय योग्य उत्तर देताना असेच उत्तर देईल - ‘ज्याची सेवा केल्याने मी अधिक वाईट बनेन, चांगला नाही, त्याची मी सेवा करणार नाही; आणि ज्याची सेवा केल्याने मी अधिक चांगला बनेन, वाईट नाही, त्याचीच मी सेवा करेन.’ ब्राह्मणा, जर एखाद्या ब्राह्मणाला... वैश्याला... किंवा शूद्राला असे विचारले गेले - ‘ज्याची सेवा केल्याने तू अधिक वाईट बनशील, चांगला नाही; किंवा ज्याची सेवा केल्याने तू अधिक चांगला बनशील, वाईट नाही; या दोघांपैकी तू कोणाची सेवा करशील?’ तर ब्राह्मणा, तो शूद्रही योग्य उत्तर देताना असेच उत्तर देईल - ‘ज्याची सेवा केल्याने मी अधिक वाईट बनेन, चांगला नाही, त्याची मी सेवा करणार नाही; आणि ज्याची सेवा केल्याने मी अधिक चांगला बनेन, वाईट नाही, त्याचीच मी सेवा करेन.’ ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की, ‘उच्च कुळात जन्म घेतल्यानेच माणूस श्रेष्ठ होतो’, आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की, ‘उच्च कुळात जन्म घेतल्याने माणूस कनिष्ठ होतो’. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की, ‘उत्कृष्ट रूप-सौंदर्यामुळे माणूस श्रेष्ठ होतो’, आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की, ‘उत्कृष्ट रूप-सौंदर्यामुळे माणूस कनिष्ठ होतो’. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की, ‘विपुल संपत्तीमुळे माणूस श्रेष्ठ होतो’, आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की, ‘विपुल संपत्तीमुळे माणूस कनिष्ठ होतो’.” 438. ‘‘Uccākulīnopi hi, brāhmaṇa, idhekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇāvāco hoti, pharusāvāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti. Tasmā ‘na uccākulīnatā seyyaṃso’ti vadāmi. Uccākulīnopi hi, brāhmaṇa, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti. Tasmā ‘na uccākulīnatā pāpiyaṃso’ti vadāmi. ४३८. “कारण ब्राह्मणा, या जगात एखादा उच्च कुळातील माणूसही प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) असतो, अदिन्नादायी (चोरी करणारा) असतो, कामेसू मिच्छाचारी (कामोपभोगात गैरवर्तन करणारा) असतो, मुसावादी (असत्य बोलणारा) असतो, पिसुणावाचो (चहाडी करणारा) असतो, फरुसावाचो (कठोर बोलणारा) असतो, संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारा) असतो, अभिज्झालू (लोभी) असतो, व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचा) असतो आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी असणारा) असतो. म्हणून मी म्हणत नाही की, ‘उच्च कुळात जन्म घेतल्यानेच माणूस श्रेष्ठ होतो.’ परंतु ब्राह्मणा, या जगात एखादा उच्च कुळातील माणूसही प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत असतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (कामोपभोगातील गैरवर्तनापासून) विरत असतो, मुसावादापासून (असत्यापासून) विरत असतो, पिसुणावाचेपासून (चहाडीपासून) विरत असतो, फरुसावाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत असतो, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरत असतो, अनभिज्झालू (अलोभी) असतो, अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाचा) असतो आणि सम्मादिट्ठी (सम्यक दृष्टी असणारा) असतो. म्हणून मी म्हणत नाही की, ‘उच्च कुळात जन्म घेतल्याने माणूस कनिष्ठ होतो.’” 439. ‘‘Uḷāravaṇṇopi hi, brāhmaṇa…pe… uḷārabhogopi hi, brāhmaṇa, idhekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti. Tasmā ‘na uḷārabhogatā seyyaṃso’ti vadāmi. Uḷārabhogopi hi, brāhmaṇa, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti. Tasmā ‘na uḷārabhogatā pāpiyaṃso’ti vadāmi. Nāhaṃ, brāhmaṇa, ‘sabbaṃ paricaritabba’nti vadāmi, na panāhaṃ, brāhmaṇa, ‘sabbaṃ na paricaritabba’nti vadāmi. Yaṃ hissa, brāhmaṇa, paricarato pāricariyāhetu saddhā vaḍḍhati, sīlaṃ vaḍḍhati, sutaṃ vaḍḍhati, cāgo vaḍḍhati, paññā vaḍḍhati, tamahaṃ ‘paricaritabba’nti (vadāmi. Yaṃ hissa, brāhmaṇa, paricarato pāricariyāhetu na saddhā vaḍḍhati, na sīlaṃ vaḍḍhati, na sutaṃ vaḍḍhati, na cāgo vaḍḍhati, na paññā vaḍḍhati, nāhaṃ taṃ ‘paricaritabba’nti) vadāmī’’ti. ४३९. “कारण ब्राह्मणा, एखादा उत्कृष्ट रूप-सौंदर्य असलेला माणूसही... तसेच ब्राह्मणा, एखादा विपुल संपत्ती असलेला माणूसही या जगात प्राणातिपाती असतो... आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी असणारा) असतो. म्हणून मी म्हणत नाही की, ‘विपुल संपत्तीमुळे माणूस श्रेष्ठ होतो.’ परंतु ब्राह्मणा, एखादा विपुल संपत्ती असलेला माणूसही या जगात प्राणातिपातापासून विरत असतो... आणि सम्मादिट्ठी (सम्यक दृष्टी असणारा) असतो. म्हणून मी म्हणत नाही की, ‘विपुल संपत्तीमुळे माणूस कनिष्ठ होतो.’ ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की, ‘सर्वांचीच सेवा केली पाहिजे’; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की, ‘कोणाचीच सेवा करू नये.’ कारण ब्राह्मणा, ज्याची सेवा केल्याने सेवेच्या कारणाने श्रद्धा वाढते, शील वाढते, श्रुत (ज्ञान) वाढते, त्याग (दानशीलता) वाढतो, प्रज्ञा वाढते, त्याची सेवा ‘केली पाहिजे’ असे मी म्हणतो. आणि ब्राह्मणा, ज्याची सेवा केल्याने सेवेच्या कारणाने श्रद्धा वाढत नाही, शील वाढत नाही, श्रुत वाढत नाही, त्याग वाढत नाही, प्रज्ञा वाढत नाही, त्याची सेवा ‘केली पाहिजे’ असे मी म्हणत नाही.” 440. Evaṃ vutte, esukārī brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bho gotama, cattāri dhanāni paññapenti – brāhmaṇassa sandhanaṃ paññapenti, khattiyassa sandhanaṃ paññapenti, vessassa sandhanaṃ paññapenti, suddassa [Pg.391] sandhanaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā brāhmaṇassa sandhanaṃ paññapenti bhikkhācariyaṃ; bhikkhācariyañca pana brāhmaṇo sandhanaṃ atimaññamāno akiccakārī hoti gopova adinnaṃ ādiyamānoti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā brāhmaṇassa sandhanaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā khattiyassa sandhanaṃ paññapenti dhanukalāpaṃ; dhanukalāpañca pana khattiyo sandhanaṃ atimaññamāno akiccakārī hoti gopova adinnaṃ ādiyamānoti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā khattiyassa sandhanaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā vessassa sandhanaṃ paññapenti kasigorakkhaṃ; kasigorakkhañca pana vesso sandhanaṃ atimaññamāno akiccakārī hoti gopova adinnaṃ ādiyamānoti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā vessassa sandhanaṃ paññapenti. Tatridaṃ, bho gotama, brāhmaṇā suddassa sandhanaṃ paññapenti asitabyābhaṅgiṃ; asitabyābhaṅgiñca pana suddo sandhanaṃ atimaññamāno akiccakārī hoti gopova adinnaṃ ādiyamānoti. Idaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā suddassa sandhanaṃ paññapenti. Brāhmaṇā, bho gotama, imāni cattāri dhanāni paññapenti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? ४४०. असे म्हटले असता, एसुकारी ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, ब्राह्मण चार प्रकारची संपत्ती (धन) प्रस्थापित करतात – ते ब्राह्मणाची स्वतःची संपत्ती प्रस्थापित करतात, क्षत्रियाची स्वतःची संपत्ती प्रस्थापित करतात, वैश्याची स्वतःची संपत्ती प्रस्थापित करतात आणि शूद्राची स्वतःची संपत्ती प्रस्थापित करतात. त्यात, हे गौतम, ब्राह्मण ब्राह्मणाची स्वतःची संपत्ती म्हणून 'भिक्षाचर्या' (भिक्षेसाठी फिरणे) प्रस्थापित करतात. परंतु, जर एखादा ब्राह्मण आपल्या स्वतःच्या संपत्तीचा म्हणजेच भिक्षाचर्येचा अवमान करतो, तर तो आपले कर्तव्य न करणारा (अकर्तव्यकारी) ठरतो, जणू काही एखादा गुराखी न दिलेली वस्तू (चोरी करून) घेतो. हे गौतम, हीच ब्राह्मणाची स्वतःची संपत्ती आहे जी ब्राह्मण प्रस्थापित करतात. त्यात, हे गौतम, ब्राह्मण क्षत्रियाची स्वतःची संपत्ती म्हणून 'धनुष्य आणि बाणाचा भाता' प्रस्थापित करतात. परंतु, जर एखादा क्षत्रिय आपल्या स्वतःच्या संपत्तीचा म्हणजेच धनुष्य आणि बाणाच्या भात्याचा अवमान करतो, तर तो आपले कर्तव्य न करणारा ठरतो, जणू काही एखादा गुराखी न दिलेली वस्तू घेतो. हे गौतम, हीच क्षत्रियाची स्वतःची संपत्ती आहे जी ब्राह्मण प्रस्थापित करतात. त्यात, हे गौतम, ब्राह्मण वैश्याची स्वतःची संपत्ती म्हणून 'शेती आणि गोरक्षण' प्रस्थापित करतात. परंतु, जर एखादा वैश्य आपल्या स्वतःच्या संपत्तीचा म्हणजेच शेती आणि गोरक्षणाचा अवमान करतो, तर तो आपले कर्तव्य न करणारा ठरतो, जणू काही एखादा गुराखी न दिलेली वस्तू घेतो. हे गौतम, हीच वैश्याची स्वतःची संपत्ती आहे जी ब्राह्मण प्रस्थापित करतात. त्यात, हे गौतम, ब्राह्मण शूद्राची स्वतःची संपत्ती म्हणून 'विळा आणि कावड' (गवत कापण्याचा विळा आणि ओझे वाहण्याची कावड) प्रस्थापित करतात. परंतु, जर एखादा शूद्र आपल्या स्वतःच्या संपत्तीचा म्हणजेच विळा आणि कावडीचा अवमान करतो, तर तो आपले कर्तव्य न करणारा ठरतो, जणू काही एखादा गुराखी न दिलेली वस्तू घेतो. हे गौतम, हीच शूद्राची स्वतःची संपत्ती आहे जी ब्राह्मण प्रस्थापित करतात. हे गौतम, ब्राह्मण या चार प्रकारच्या संपत्ती प्रस्थापित करतात. यावर आदरणीय गौतम काय म्हणतात?” 441. ‘‘Kiṃ pana, brāhmaṇa, sabbo loko brāhmaṇānaṃ etadabbhanujānāti – ‘imāni cattāri dhanāni paññapentū’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, puriso daliddo assako anāḷhiyo. Tassa akāmassa bilaṃ olaggeyyuṃ – ‘idaṃ te, ambho purisa, maṃsaṃ khāditabbaṃ, mūlañca anuppadātabba’nti. Evameva kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā appaṭiññāya tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ, atha ca panimāni cattāri dhanāni paññapenti. Ariyaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, lokuttaraṃ dhammaṃ purisassa sandhanaṃ paññapemi. Porāṇaṃ kho panassa mātāpettikaṃ kulavaṃsaṃ anussarato yattha yattheva attabhāvassa abhinibbatti hoti tena teneva saṅkhyaṃ gacchati. Khattiyakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘khattiyo’tveva saṅkhyaṃ gacchati; brāhmaṇakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘brāhmaṇo’tveva saṅkhyaṃ gacchati; vessakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘vesso’tveva saṅkhyaṃ gacchati; suddakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘suddo’tveva [Pg.392] saṅkhyaṃ gacchati. Seyyathāpi, brāhmaṇa, yaṃyadeva paccayaṃ paṭicca aggi jalati tena teneva saṅkhyaṃ gacchati. Kaṭṭhañce paṭicca aggi jalati ‘kaṭṭhaggi’tveva saṅkhyaṃ gacchati; sakalikañce paṭicca aggi jalati ‘sakalikaggi’tveva saṅkhyaṃ gacchati; tiṇañce paṭicca aggi jalati ‘tiṇaggi’tveva saṅkhyaṃ gacchati; gomayañce paṭicca aggi jalati ‘gomayaggi’tveva saṅkhyaṃ gacchati. Evameva kho ahaṃ, brāhmaṇa, ariyaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ purisassa sandhanaṃ paññapemi. Porāṇaṃ kho panassa mātāpettikaṃ kulavaṃsaṃ anussarato yattha yattheva attabhāvassa abhinibbatti hoti tena teneva saṅkhyaṃ gacchati. ४४१. “पण ब्राह्मणा, काय सर्व जग ब्राह्मणांच्या या प्रस्थापनेला मान्यता देते की – ‘त्यांनी या चार प्रकारच्या संपत्ती प्रस्थापित कराव्यात’?” “नाही, हे गौतम, असे मुळीच नाही.” “ब्राह्मणा, जसे एखादा गरीब, निर्धन आणि कफल्लक माणूस असावा. त्याच्या इच्छेविरुद्ध त्याच्या गळ्यात मांसाचा तुकडा बांधला जावा आणि त्याला म्हणावे – ‘हे माणसा, हे मांस तुला खावेच लागेल आणि याची किंमतही द्यावी लागेल.’ अगदी तसेच, ब्राह्मणा, त्या श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या संमतीशिवाय (त्यांनी कबूल न करताही), ब्राह्मण या चार प्रकारच्या संपत्ती प्रस्थापित करतात. ब्राह्मणा, मी तर आर्य लोकोत्तर धम्मालाच माणसाची खरी स्वतःची संपत्ती मानतो. परंतु, जुन्या माता-पित्यांच्या कुळपरंपरेचे स्मरण करत असताना, ज्या ज्या कुळात व्यक्तीचा पुनर्जन्म (अत्तभाव-उत्पत्ती) होतो, त्यानुसारच त्याची गणना केली जाते. जर क्षत्रिय कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘क्षत्रिय’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर ब्राह्मण कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘ब्राह्मण’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर वैश्य कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘वैश्य’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर शूद्र कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘शूद्र’ म्हणूनच ओळखले जाते. ब्राह्मणा, जसे ज्या ज्या इंधनाचा (साधनाचा) आश्रय घेऊन अग्नी पेटतो, त्यानुसारच त्याची गणना केली जाते. जर लाकडाचा आश्रय घेऊन अग्नी पेटला, तर त्याला ‘लाकडाचा अग्नी’ (काष्ठाग्नी) म्हटले जाते; जर लाकडाच्या छिलक्यांचा (चिपळ्यांचा) आश्रय घेऊन अग्नी पेटला, तर त्याला ‘छिलक्यांचा अग्नी’ म्हटले जाते; जर गवताचा आश्रय घेऊन अग्नी पेटला, तर त्याला ‘गवताचा अग्नी’ (तृणाग्नी) म्हटले जाते; जर शेणाचा आश्रय घेऊन अग्नी पेटला, तर त्याला ‘शेणाचा अग्नी’ (गोमयाग्नी) म्हटले जाते. अगदी तसेच, ब्राह्मणा, मी आर्य लोकोत्तर धम्मालाच माणसाची खरी स्वतःची संपत्ती मानतो. परंतु, जुन्या माता-पित्यांच्या कुळपरंपरेचे स्मरण करत असताना, ज्या ज्या कुळात व्यक्तीचा पुनर्जन्म होतो, त्यानुसारच त्याची गणना केली जाते.” ‘‘Khattiyakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘khattiyo’tveva saṅkhyaṃ gacchati; brāhmaṇakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘brāhmaṇo’tveva saṅkhyaṃ gacchati; vessakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘vesso’tveva saṅkhyaṃ gacchati; suddakule ce attabhāvassa abhinibbatti hoti ‘suddo’tveva saṅkhyaṃ gacchati. “जर क्षत्रिय कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘क्षत्रिय’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर ब्राह्मण कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘ब्राह्मण’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर वैश्य कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘वैश्य’ म्हणूनच ओळखले जाते; जर शूद्र कुळात जन्म झाला, तर त्याला ‘शूद्र’ म्हणूनच ओळखले जाते.” ‘‘Khattiyakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर क्षत्रिय कुळातील कोणी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) होतो, आणि तो तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहतो, अब्रह्मचर्यापासून (अब्रह्मचर्य वर्तनापासून) अलिप्त राहतो, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, पिसुणाय वाचेपासून (चहाडी करण्यापासून) अलिप्त राहतो, फरुसाय वाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त राहतो, लोभरहित (अनभिध्यालू) असतो, द्वेषरहित चित्ताचा असतो, सम्यक दृष्टी असणारा असतो, तर तो योग्य, कुशल धम्माचे आचरण करणारा (आराधक) ठरतो.” ‘‘Brāhmaṇakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर ब्राह्मण कुळातील कोणी गृहत्याग करून अनगारिक होतो, आणि तो तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असणारा असतो, तर तो योग्य, कुशल धम्माचे आचरण करणारा ठरतो.” ‘‘Vessakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर वैश्य कुळातील कोणी गृहत्याग करून अनगारिक होतो, आणि तो तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असणारा असतो, तर तो योग्य, कुशल धम्माचे आचरण करणारा ठरतो.” ‘‘Suddakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर शूद्र कुळातील कोणी गृहत्याग करून अनगारिक होतो, आणि तो तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असणारा असतो, तर तो योग्य, कुशल धम्माचे आचरण करणारा ठरतो.” 442. ‘‘Taṃ [Pg.393] kiṃ maññasi, brāhmaṇa, brāhmaṇova nu kho pahoti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ, no khattiyo no vesso no suddo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Khattiyopi hi, bho gotama, pahoti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ; brāhmaṇopi hi, bho gotama… vessopi hi, bho gotama… suddopi hi, bho gotama… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pahonti asmiṃ padese averaṃ abyābajjhaṃ mettacittaṃ bhāvetu’’nti. ‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, khattiyakulā cepi agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. ४४२. “ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? केवळ ब्राह्मणच या प्रदेशात वैररहित आणि व्यापादरहित (द्वेषरहित) मैत्रीभावाची भावना करण्यास समर्थ आहे का, क्षत्रिय नाही, वैश्य नाही, शूद्र नाही का?” “असे नाही, हे गौतमा. कारण हे गौतमा, क्षत्रिय देखील या प्रदेशात वैररहित आणि व्यापादरहित मैत्रीभावाची भावना करण्यास समर्थ आहे; ब्राह्मण देखील, हे गौतमा... वैश्य देखील, हे गौतमा... शूद्र देखील, हे गौतमा... हे गौतमा, चारही वर्णांचे लोक या प्रदेशात वैररहित आणि व्यापादरहित मैत्रीभावाची भावना करण्यास समर्थ आहेत.” “तसेच, ब्राह्मणा, जर क्षत्रिय कुळातील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो.” ‘‘Brāhmaṇakulā cepi, brāhmaṇa… vessakulā cepi, brāhmaṇa… suddakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर ब्राह्मण कुळातील देखील... वैश्य कुळातील देखील... शूद्र कुळातील देखील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो.” 443. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, brāhmaṇova nu kho pahoti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetuṃ, no khattiyo no vesso no suddo’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Khattiyopi hi, bho gotama, pahoti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetuṃ; brāhmaṇopi hi, bho gotama… vessopi hi, bho gotama … suddopi hi, bho gotama… sabbepi hi, bho gotama, cattāro vaṇṇā pahonti sottisināniṃ ādāya nadiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetu’’nti. ‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, khattiyakulā cepi agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. ४४३. “ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? केवळ ब्राह्मणच स्नानचूर्ण घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहे का, क्षत्रिय नाही, वैश्य नाही, शूद्र नाही का?” “असे नाही, हे गौतमा. कारण हे गौतमा, क्षत्रिय देखील स्नानचूर्ण घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहे; ब्राह्मण देखील, हे गौतमा... वैश्य देखील, हे गौतमा... शूद्र देखील, हे गौतमा... हे गौतमा, चारही वर्णांचे लोक स्नानचूर्ण घेऊन नदीवर जाऊन धूळ आणि मळ धुवून टाकण्यास समर्थ आहेत.” “तसेच, ब्राह्मणा, जर क्षत्रिय कुळातील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो.” ‘‘Brāhmaṇakulā cepi, brāhmaṇa… vessakulā cepi, brāhmaṇa… suddakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. “ब्राह्मणा, जर ब्राह्मण कुळातील देखील... वैश्य कुळातील देखील... शूद्र कुळातील देखील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो.” 444. ‘‘Taṃ [Pg.394] kiṃ maññasi, brāhmaṇa, idha rājā khattiyo muddhāvasitto nānājaccānaṃ purisānaṃ purisasataṃ sannipāteyya – ‘āyantu bhonto ye tattha khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannā sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggiṃ abhinibbattentu, tejo pātukarontu; āyantu pana bhonto ye tattha caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannā sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggiṃ abhinibbattentu, tejo pātukarontū’’’ti? ४४४. “ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? समजा, येथे एका अभिषिक्त क्षत्रिय राजाने वेगवेगळ्या जातींच्या शंभर पुरुषांना एकत्र बोलावले आणि सांगितले—‘यावे महाशयांनो! जे कोणी क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजघराण्यात जन्मलेले आहेत, त्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठाची उत्तरारणी घेऊन अग्नी उत्पन्न करावा, तेज प्रकट करावे. आणि यावे महाशयांनो! जे कोणी चांडाळ कुळात, पारधी कुळात, बांबू कामगार कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कस कुळात जन्मलेले आहेत, त्यांनी कुत्र्याच्या पात्राचे, डुकराच्या पात्राचे, धोब्याच्या पात्राचे किंवा एरंडाचे लाकूड घेऊन उत्तरारणीद्वारे अग्नी उत्पन्न करावा, तेज प्रकट करावे’?” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, yo evaṃ nu kho so khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannehi sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto tejo pātukato so eva nu khvāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ; yo pana so caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannehi sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto tejo pātukato svāssa aggi na ceva accimā na ca vaṇṇavā na ca pabhassaro na ca tena sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Yopi hi so, bho gotama, khattiyakulā brāhmaṇakulā rājaññakulā uppannehi sākassa vā sālassa vā salaḷassa vā candanassa vā padumakassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto tejo pātukato svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ; yopi so caṇḍālakulā nesādakulā venakulā rathakārakulā pukkusakulā uppannehi sāpānadoṇiyā vā sūkaradoṇiyā vā rajakadoṇiyā vā eraṇḍakaṭṭhassa vā uttarāraṇiṃ ādāya aggi abhinibbatto tejo pātukato svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca tena ca sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātuṃ. Sabbopi hi, bho gotama, aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro ca sabbenapi sakkā agginā aggikaraṇīyaṃ kātu’’nti. “ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? जो अग्नी क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजघराण्यात जन्मलेल्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठाची उत्तरारणी घेऊन उत्पन्न केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तोच अग्नी केवळ ज्वालायुक्त, वर्णयुक्त आणि प्रकाशमान असेल का, आणि त्याच अग्नीने अग्नीचे कार्य करणे शक्य होईल का? आणि जो अग्नी चांडाळ कुळात, पारधी कुळात, बांबू कामगार कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कस कुळात जन्मलेल्यांनी कुत्र्याच्या पात्राचे, डुकराच्या पात्राचे, धोब्याच्या पात्राचे किंवा एरंडाचे लाकूड घेऊन उत्तरारणीद्वारे उत्पन्न केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नी ज्वाला नसलेला, वर्ण नसलेला, प्रकाश नसलेला असेल का, आणि त्या अग्नीने अग्नीचे कार्य करणे शक्य होणार नाही का?” “असे नाही, हे गौतमा. कारण हे गौतमा, जो अग्नी क्षत्रिय कुळात, ब्राह्मण कुळात किंवा राजघराण्यात जन्मलेल्यांनी सागवान, साल, देवदार, चंदन किंवा पद्मकाष्ठाची उत्तरारणी घेऊन उत्पन्न केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नी देखील ज्वालायुक्त, वर्णयुक्त आणि प्रकाशमान असेल आणि त्या अग्नीने अग्नीचे कार्य करणे शक्य होईल. आणि जो अग्नी चांडाळ कुळात, पारधी कुळात, बांबू कामगार कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कस कुळात जन्मलेल्यांनी कुत्र्याच्या पात्राचे, डुकराच्या पात्राचे, धोब्याच्या पात्राचे किंवा एरंडाचे लाकूड घेऊन उत्तरारणीद्वारे उत्पन्न केला आहे आणि तेज प्रकट केले आहे, तो अग्नी देखील ज्वालायुक्त, वर्णयुक्त आणि प्रकाशमान असेल आणि त्या अग्नीने अग्नीचे कार्य करणे शक्य होईल. कारण हे गौतमा, प्रत्येक अग्नी हा ज्वालायुक्त, वर्णयुक्त आणि प्रकाशमान असतोच, आणि कोणत्याही अग्नीने अग्नीचे कार्य करणे शक्य असते.” ‘‘Evameva [Pg.395] kho, brāhmaṇa, khattiyakulā cepi agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. Brāhmaṇakulā cepi, brāhmaṇa… vessakulā cepi, brāhmaṇa… suddakulā cepi, brāhmaṇa, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti, ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. “तसेच, ब्राह्मणा, जर क्षत्रिय कुळातील देखील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो. ब्राह्मणा, जर ब्राह्मण कुळातील देखील... वैश्य कुळातील देखील... शूद्र कुळातील देखील कोणी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतो, आणि तो तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो, अदित्नादानापासून अलिप्त राहतो, अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहतो, मुसावादापासून अलिप्त राहतो, पिसुणा वाचा (चुगली करण्यापासून) अलिप्त राहतो, फरुसा वाचा (कठोर बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त राहतो, अनभिध्यालू (लोभरहित) होतो, अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित चित्त असलेला) होतो, सम्यक दृष्टी असलेला होतो, तो योग्य मार्गाचे आणि कुशल धम्माचे आराधन करणारा होतो.” Evaṃ vutte, esukārī brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, एसुकारी ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला—“अतिशय सुंदर, हे गौतमा! अतिशय सुंदर, हे गौतमा!... आजपासून मला आदरणीय गौतमांनी आपला असा उपासक मानावे, ज्याने आयुष्यभर शरण गमन केले आहे.” Esukārīsuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे एसुकारी सुत्त समाप्त झाले. 7. Dhanañjānisuttaṃ ७. धनंजानी सुत्त 445. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Atha kho aññataro bhikkhu rājagahe vassaṃvuṭṭho yena dakkhiṇāgiri yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ bhikkhuṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘kaccāvuso, bhagavā arogo ca balavā cā’’ti? ‘‘Arogo cāvuso, bhagavā balavā cā’’ti. ‘‘Kacci panāvuso, bhikkhusaṅgho arogo ca balavā cā’’ti? ‘‘Bhikkhusaṅghopi kho, āvuso, arogo ca balavā cā’’ti. ‘‘Ettha, āvuso, taṇḍulapālidvārāya dhanañjāni nāma brāhmaṇo atthi. Kaccāvuso[Pg.396], dhanañjāni brāhmaṇo arogo ca balavā cā’’ti? ‘‘Dhanañjānipi kho, āvuso, brāhmaṇo arogo ca balavā cā’’ti. ‘‘Kacci panāvuso, dhanañjāni brāhmaṇo appamatto’’ti? ‘‘Kuto panāvuso, dhanañjānissa brāhmaṇassa appamādo? Dhanañjāni, āvuso, brāhmaṇo rājānaṃ nissāya brāhmaṇagahapatike vilumpati, brāhmaṇagahapatike nissāya rājānaṃ vilumpati. Yāpissa bhariyā saddhā saddhakulā ānītā sāpi kālaṅkatā; aññāssa bhariyā assaddhā assaddhakulā ānītā’’. ‘‘Dussutaṃ vatāvuso, assumha, dussutaṃ vatāvuso, assumha; ye mayaṃ dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ pamattaṃ assumha. Appeva ca nāma mayaṃ kadāci karahaci dhanañjāninā brāhmaṇena saddhiṃ samāgaccheyyāma, appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo’’ti? ४४५. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृहात वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याच्या ठिकाणी) येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त मोठ्या भिक्खू संघासह दक्खिणागिरी येथे चारिका करत होते. तेव्हा राजगृहात वर्षावास पूर्ण केलेले एक भिक्खू जेथे दक्खिणागिरी होती आणि जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते, तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूला आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – 'मित्रा, भगवान निरोगी आणि बलवान आहेत ना?' 'मित्रा, भगवान निरोगी आणि बलवान आहेत.' 'पण मित्रा, भिक्खू संघ निरोगी आणि बलवान आहे ना?' 'मित्रा, भिक्खू संघही निरोगी आणि बलवान आहे.' 'मित्रा, येथे तंडुलपालि दाराजवळ धनंजानी नावाचा एक ब्राह्मण राहतो. मित्रा, धनंजानी ब्राह्मण निरोगी आणि बलवान आहे ना?' 'मित्रा, धनंजानी ब्राह्मणही निरोगी आणि बलवान आहे.' 'पण मित्रा, धनंजानी ब्राह्मण अप्रमत्त आहे ना?' 'मित्रा, धनंजानी ब्राह्मणाला अप्रमाद कोठून असणार? मित्रा, धनंजानी ब्राह्मण राजाचा आश्रय घेऊन ब्राह्मण व गृहपतींना लुटतो, आणि ब्राह्मण व गृहपतींचा आश्रय घेऊन राजाला लुटतो. त्याची जी श्रद्धावान आणि श्रद्धावान कुळातील पत्नी होती, ती मरण पावली आहे; आणि त्याने दुसरी अश्रद्धावान आणि अश्रद्धावान कुळातील पत्नी आणली आहे.' 'मित्रा, आम्ही खरोखरच वाईट बातमी ऐकली! मित्रा, आम्ही खरोखरच वाईट बातमी ऐकली की धनंजानी ब्राह्मण प्रमत्त झाला आहे. कदाचित कधीतरी आमची धनंजानी ब्राह्मणाशी भेट होईल आणि काही संभाषण होईल.' 446. Atha kho āyasmā sāriputto dakkhiṇāgirismiṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena rājagahaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena dhanañjāni brāhmaṇo bahinagare gāvo goṭṭhe duhāpeti. Atha kho āyasmā sāriputto rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena dhanañjāni brāhmaṇo tenupasaṅkami. Addasā kho dhanañjāni brāhmaṇo āyasmantaṃ sāriputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘ito, bho sāriputta, payo, pīyataṃ tāva bhattassa kālo bhavissatī’’ti. ‘‘Alaṃ, brāhmaṇa. Kataṃ me ajja bhattakiccaṃ. Amukasmiṃ me rukkhamūle divāvihāro bhavissati. Tattha āgaccheyyāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho dhanañjāni brāhmaṇo āyasmato sāriputtassa paccassosi. Atha kho dhanañjāni brāhmaṇo pacchābhattaṃ bhuttapātarāso yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘kaccāsi, dhanañjāni, appamatto’’ti? ‘‘Kuto, bho sāriputta, amhākaṃ appamādo yesaṃ no mātāpitaro [Pg.397] posetabbā, puttadāro posetabbo, dāsakammakarā posetabbā, mittāmaccānaṃ mittāmaccakaraṇīyaṃ kātabbaṃ, ñātisālohitānaṃ ñātisālohitakaraṇīyaṃ kātabbaṃ, atithīnaṃ atithikaraṇīyaṃ kātabbaṃ, pubbapetānaṃ pubbapetakaraṇīyaṃ kātabbaṃ, devatānaṃ devatākaraṇīyaṃ kātabbaṃ, rañño rājakaraṇīyaṃ kātabbaṃ, ayampi kāyo pīṇetabbo brūhetabbo’’ti? ४४६. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त दक्खिणागिरी येथे इच्छेनुसार विहार करून राजगृहाच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते राजगृहाला पोहोचले. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त राजगृहात वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त सकाळी पूर्वाह्न समयाला चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. त्या वेळी धनंजानी ब्राह्मण शहराबाहेर गोठ्यात गाईंचे दूध काढवून घेत होता. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त राजगृहात पिंडपातासाठी फिरून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परतल्यावर जेथे धनंजानी ब्राह्मण होता तेथे गेले. धनंजानी ब्राह्मणाने आयुष्यमान सारिपुत्त यांना दुरूनच येताना पाहिले. पाहून तो जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेला. जवळ जाऊन तो आयुष्यमान सारिपुत्त यांना म्हणाला – 'हे सारिपुत्त, हे ताजे दूध प्या, तोपर्यंत भोजनाची वेळ होईल.' 'नको ब्राह्मणा, माझे आजचे भोजन झाले आहे. मी अमुक एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाचा विहार करेन. तू तेथे ये.' 'ठीक आहे, महाशया,' असे म्हणून धनंजानी ब्राह्मणाने आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्या शब्दाला संमती दिली. त्यानंतर धनंजानी ब्राह्मण भोजनोत्तर सकाळचे जेवण झाल्यावर जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या धनंजानी ब्राह्मणाला आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – 'धनंजानी, तू अप्रमत्त आहेस ना?' 'हे सारिपुत्त, आम्हाला अप्रमाद कोठून असणार? आम्हाला माता-पित्यांचे पालनपोषण करावे लागते, पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करावे लागते, दास व कामगारांचे पालनपोषण करावे लागते, मित्र व सहकाऱ्यांविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, नातेवाईक व सगेसोयऱ्यांविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, अतिथींविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, पूर्वजांविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, देवतांविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, राजाविषयीचे कर्तव्य करावे लागते, आणि या शरीरालाही तृप्त व पुष्ट करावे लागते.' 447. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco mātāpitūnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho mātāpitūnaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, mātāpitaro vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. ४४७. यावर तुला काय वाटते, धनंजानी? समजा, या जगात एखादा माणूस आपल्या माता-पित्यांच्या कारणास्तव अधर्माचरण आणि विषम आचरण करतो, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणामुळे नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेतात. तर त्याला असे म्हणता येईल का की, 'मी माझ्या माता-पित्यांच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून नरकपालांनो, मला नरकात नेऊ नका'? किंवा त्याचे माता-पिता तरी असे म्हणू शकतील का की, 'याने आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून नरकपालांनो, याला नरकात नेऊ नका'?' 'नाही, सारिपुत्त. उलट नरकपाल त्याला आक्रोश करत असतानाच नरकात फेकून देतील.' ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco puttadārassa hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho puttadārassa hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, puttadāro vā panassa labheyya ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. यावर तुला काय वाटते, धनंजानी? समजा, या जगात एखादा माणूस आपल्या पत्नी व मुलांच्या कारणास्तव अधर्माचरण आणि विषम आचरण करतो, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणामुळे नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेतात. तर त्याला असे म्हणता येईल का की, 'मी माझ्या पत्नी व मुलांच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून नरकपालांनो, मला नरकात नेऊ नका'? किंवा त्याची पत्नी व मुले तरी असे म्हणू शकतील का की, 'याने आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून नरकपालांनो, याला नरकात नेऊ नका'?' 'नाही, सारिपुत्त. उलट नरकपाल त्याला आक्रोश करत असतानाच नरकात फेकून देतील.' ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco dāsakammakaraporisassa hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho dāsakammakaraporisassa hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, dāsakammakaraporisā vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या दास, सेवक आणि कामगारांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या दास, सेवक आणि कामगारांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्याचे ते दास, सेवक आणि कामगार असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco mittāmaccānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ [Pg.398] nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho mittāmaccānaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, mittāmaccā vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्याचे ते मित्र आणि सहकारी असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco ñātisālohitānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho ñātisālohitānaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, ñātisālohitā vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्याचे ते नातेवाईक आणि सगेसोयरे असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco atithīnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho atithīnaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, atithī vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या अतिथींच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या अतिथींच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्याचे ते अतिथी असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco pubbapetānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho pubbapetānaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, pubbapetā vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या दिवंगत पूर्वजांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या दिवंगत पूर्वजांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्याचे ते दिवंगत पूर्वज असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ [Pg.399] kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco devatānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho devatānaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, devatā vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य देवतांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी देवतांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा त्या देवता असे म्हणू शकतील का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco rañño hetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho rañño hetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, rājā vā panassa labheyya ‘eso kho amhākaṃ hetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य राजाच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी राजाच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा तो राजा असे म्हणू शकेल का की, ‘यांनी आमच्या कारणास्तव अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, यांना नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, idhekacco kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu adhammacārī visamacārī assa, tamenaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu nirayaṃ nirayapālā upakaḍḍheyyuṃ. Labheyya nu kho so ‘ahaṃ kho kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu adhammacārī visamacārī ahosiṃ, mā maṃ nirayaṃ nirayapālā’ti, pare vā panassa labheyyuṃ ‘eso kho kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu adhammacārī visamacārī ahosi, mā naṃ nirayaṃ nirayapālā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho sāriputta. Atha kho naṃ vikkandantaṃyeva niraye nirayapālā pakkhipeyyuṃ’’. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जर या जगात एखादा मनुष्य आपल्या शरीराचे पोषण आणि संवर्धन करण्यासाठी अधर्माचारी व विषमचारी बनला, आणि त्या अधर्माचरण व विषम आचरणाच्या कारणास्तव नरकपाल त्याला नरकात ओढून नेत असतील, तर त्याला असे म्हणता येईल का की, ‘मी माझ्या शरीराचे पोषण आणि संवर्धन करण्यासाठी अधर्माचारी व विषमचारी झालो होतो, म्हणून हे नरकपालांनो, मला नरकात ओढू नका’? किंवा इतर लोक असे म्हणू शकतील का की, ‘याने आपल्या शरीराचे पोषण आणि संवर्धन करण्यासाठी अधर्माचरण व विषम आचरण केले होते, म्हणून हे नरकपालांनो, याला नरकात ओढू नका’?” “नाही, आदरणीय सारिपुत्त! उलट, तो आक्रोश करत असतानाच नरकपाल त्याला नरकात फेकून देतील.” 448. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā mātāpitūnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā mātāpitūnaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, mātāpitūnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, mātāpitūnaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā [Pg.400] kammantā, yehi sakkā mātāpitaro ceva posetuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. ४४८. “हे धनंजानी, तुला काय वाटते? जो आपल्या आई-वडिलांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनतो, किंवा जो आपल्या आई-वडिलांच्या कारणास्तव धर्माचारी व समचारी बनतो; या दोघांपैकी कोण श्रेष्ठ आहे?” “आदरणीय सारिपुत्त, जो आपल्या आई-वडिलांच्या कारणास्तव अधर्माचारी व विषमचारी बनतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो आपल्या आई-वडिलांच्या कारणास्तव धर्माचारी व समचारी बनतो, तोच यात श्रेष्ठ आहे. कारण आदरणीय सारिपुत्त, अधर्माचरण आणि विषम आचरणापेक्षा धर्माचरण आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “हे धनंजानी, इतरही अशी धार्मिक (धर्माला सुसंगत) कामे आहेत, ज्यांच्याद्वारे आई-वडिलांचे पालनपोषण करणेही शक्य आहे, आणि कोणतेही पापकर्म न करता पुण्याचा मार्ग आचरणात आणणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā puttadārassa hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā puttadārassa hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, puttadārassa hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, puttadārassa hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā yehi sakkā puttadārañceva posetuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी आपल्या पत्नी आणि मुलांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी आपल्या पत्नी आणि मुलांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी आपल्या पत्नी आणि मुलांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी आपल्या पत्नी आणि मुलांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे पत्नी आणि मुलांचे पालनपोषण करणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā dāsakammakaraporisassa hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā dāsakammakaraporisassa hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, dāsakammakaraporisassa hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, dāsakammakaraporisassa hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā dāsakammakaraporise ceva posetuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी आपल्या दास, मजूर आणि सेवकांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी आपल्या दास, मजूर आणि सेवकांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी आपल्या दास, मजूर आणि सेवकांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी आपल्या दास, मजूर आणि सेवकांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे दास, मजूर आणि सेवकांचे पालनपोषण करणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā mittāmaccānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā mittāmaccānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, mittāmaccānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, mittāmaccānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā mittāmaccānañceva mittāmaccakaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी आपल्या मित्रांसाठी आणि सोबत्यांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी आपल्या मित्रांसाठी आणि सोबत्यांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी आपल्या मित्रांसाठी आणि सोबत्यांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी आपल्या मित्रांसाठी आणि सोबत्यांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे मित्रांचे आणि सोबत्यांचे कर्तव्य पार पाडणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ [Pg.401] kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā ñātisālohitānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā ñātisālohitānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, ñātisālohitānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, ñātisālohitānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā ñātisālohitānañceva ñātisālohitakaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी आपल्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी आपल्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी आपल्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी आपल्या नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे नातेवाईक आणि सगेसोयऱ्यांचे कर्तव्य पार पाडणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā atithīnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā atithīnaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, atithīnaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, atithīnaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā atithīnañceva atithikaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी अतिथींसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी अतिथींसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी अतिथींसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी अतिथींसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे अतिथींचे कर्तव्य पार पाडणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā pubbapetānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā pubbapetānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, pubbapetānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, pubbapetānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā pubbapetānañceva pubbapetakaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी दिवंगत पूर्वजांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी दिवंगत पूर्वजांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी दिवंगत पूर्वजांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी दिवंगत पूर्वजांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे दिवंगत पूर्वजांचे कर्तव्य पार पाडणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā devatānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā devatānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ [Pg.402] seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, devatānaṃ hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, devatānaṃ hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā devatānañceva devatākaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. “धनंजानी, तुला काय वाटते? जो कोणी देवतांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, किंवा जो कोणी देवतांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे?” “हे आदरणीय सारिपुत्त, जो कोणी देवतांसाठी अधम्माचे व विषमतेचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो कोणी देवतांसाठी धम्माचे व समतेचे आचरण करतो, तोच या दोघांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे आदरणीय सारिपुत्त, अधम्म आणि विषम आचरणापेक्षा धम्म आणि सम आचरण श्रेष्ठ आहे.” “धनंजानी, इतरही अशी सकारण धम्मसंगत कर्मे आहेत, ज्यांच्याद्वारे देवतांचे कर्तव्य पार पाडणे शक्य आहे, आणि कोणतेही पाप कर्म न करता पुण्यमय मार्गाचे आचरण करणेही शक्य आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā rañño hetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā rañño hetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, rañño hetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, rañño hetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā rañño ceva rājakaraṇīyaṃ kātuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjituṃ. धणञ्जानी, तुला काय वाटते? जो कोणी राजाच्या कारणाने अधम्मचारी (अधर्माने वागणारा) आणि विसमचारी (विषमतेने वागणारा) असेल, किंवा जो कोणी राजाच्या कारणाने धम्मचारी (धर्माने वागणारा) आणि समचारी (समतेने वागणारा) असेल; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे? हे सारिपुत्त, जो राजाच्या कारणाने अधम्मचारी आणि विसमचारी असेल, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो राजाच्या कारणाने धम्मचारी आणि समचारी असेल, तोच श्रेष्ठ आहे. हे सारिपुत्त, अधम्मचर्या आणि विसमचर्येपेक्षा धम्मचर्या आणि समचर्या श्रेष्ठ आहे. धणञ्जानी, इतरही अशी कारणयुक्त धार्मिक कर्तव्ये आहेत, ज्यांच्याद्वारे राजाची राजकर्तव्येही पार पाडता येतात, कोणतेही पापकर्मही करावे लागत नाही आणि पुण्याचा मार्ग (पुण्य प्रतिपदा) आचरता येतो. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, yo vā kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu adhammacārī visamacārī assa, yo vā kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu dhammacārī samacārī assa; katamaṃ seyyo’’ti? ‘‘Yo hi, bho sāriputta, kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu adhammacārī visamacārī assa, na taṃ seyyo; yo ca kho, bho sāriputta, kāyassa pīṇanāhetu brūhanāhetu dhammacārī samacārī assa, tadevettha seyyo. Adhammacariyāvisamacariyāhi, bho sāriputta, dhammacariyāsamacariyā seyyo’’ti. ‘‘Atthi kho, dhanañjāni, aññesaṃ hetukā dhammikā kammantā, yehi sakkā kāyañceva pīṇetuṃ brūhetuṃ, na ca pāpakammaṃ kātuṃ, puññañca paṭipadaṃ paṭipajjitu’’nti. धणञ्जानी, तुला काय वाटते? जो शरीराच्या तृप्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी अधम्मचारी आणि विसमचारी असेल, किंवा जो शरीराच्या तृप्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी धम्मचारी आणि समचारी असेल; या दोघांमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे? हे सारिपुत्त, जो शरीराच्या तृप्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी अधम्मचारी आणि विसमचारी असेल, तो श्रेष्ठ नाही; परंतु जो शरीराच्या तृप्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी धम्मचारी आणि समचारी असेल, तोच श्रेष्ठ आहे. हे सारिपुत्त, अधम्मचर्या आणि विसमचर्येपेक्षा धम्मचर्या आणि समचर्या श्रेष्ठ आहे. धणञ्जानी, इतरही अशी कारणयुक्त धार्मिक कर्तव्ये आहेत, ज्यांच्याद्वारे शरीराची तृप्ती आणि वृद्धीही करता येते, कोणतेही पापकर्मही करावे लागत नाही आणि पुण्याचा मार्ग आचरता येतो. 449. Atha kho dhanañjāni brāhmaṇo āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho dhanañjāni brāhmaṇo aparena samayena ābādhiko ahosi dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho dhanañjāni brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ āmantesi [Pg.403] – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi – ‘dhanañjāni, bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Yena cāyasmā sāriputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandāhi – ‘dhanañjāni, bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira, bhante, āyasmā sāriputto yena dhanañjānissa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso dhanañjānissa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dhanañjāni, bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Yena cāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘dhanañjāni, bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandati, evañca vadeti – ‘sādhu kira, bhante, āyasmā sāriputto yena dhanañjānissa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā sāriputto tuṇhībhāvena. ४४९. त्यानंतर धणञ्जानी ब्राह्मण आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून व त्याचे अनुमोदन करून आसनावरून उठून निघून गेला. त्यानंतर काही काळाने धणञ्जानी ब्राह्मण आजारी पडला, दुःखी झाला आणि गंभीरपणे आजारी झाला. तेव्हा धणञ्जानी ब्राह्मणाने एका माणसाला बोलावले आणि म्हटले – "हे माणसा, तू जा, जिथे भगवान आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन कर आणि सांग – 'भन्ते, धणञ्जानी ब्राह्मण आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे.' आणि जिथे आयुष्यमान सारिपुत्त आहेत तिथेही जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन कर आणि सांग – 'भन्ते, धणञ्जानी ब्राह्मण आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे.' आणि असेही सांग – 'भन्ते, जर आयुष्यमान सारिपुत्त अनुकंपा करून धणञ्जानी ब्राह्मणाच्या घरी येतील तर फार चांगले होईल.'" "होय, भन्ते," असे म्हणून त्या माणसाने धणञ्जानी ब्राह्मणाचे ऐकले आणि तो जिथे भगवान होते तिथे गेला. तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या माणसाने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, धणञ्जानी ब्राह्मण आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे." त्यानंतर तो जिथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तिथे गेला; तिथे जाऊन आयुष्यमान सारिपुत्तांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या माणसाने आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले – "भन्ते, धणञ्जानी ब्राह्मण आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि असे म्हणत आहे – 'भन्ते, जर आयुष्यमान सारिपुत्त अनुकंपा करून धणञ्जानी ब्राह्मणाच्या घरी येतील तर फार चांगले होईल.'" आयुष्यमान सारिपुत्तांनी मौन बाळगून त्याची विनंती स्वीकारली. 450. Atha kho āyasmā sāriputto nivāsetvā pattacīvaramādāya yena dhanañjānissa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho āyasmā sāriputto dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘kacci te, dhanañjāni, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ? Kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti? Paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti? ‘‘Na me, bho sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti. Abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bho sāriputta, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya; evameva kho[Pg.404], bho sāriputta, adhimattā vātā muddhani ca ūhananti. Na me, bho sāriputta, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti. Abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bho sāriputta, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho, bho sāriputta, adhimattā sīse sīsavedanā. Na me, bho sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti. Abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bho sāriputta, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya; evameva kho, bho sāriputta, adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Na me, bho sāriputta, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti. Abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bho sāriputta, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ; evameva kho, bho sāriputta, adhimatto kāyasmiṃ ḍāho. Na me, bho sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti. Abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti. ४५०. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त (चीवर) परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन जिथे धणञ्जानी ब्राह्मणाचे घर होते तिथे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर आयुष्यमान सारिपुत्तांनी धणञ्जानी ब्राह्मणाला असे म्हटले – "धणञ्जानी, तुला सहन करण्याजोगे आहे का? तुझा काळ सुखात जात आहे का? तुझ्या दुःखद वेदना कमी होत आहेत की वाढत आहेत? वेदना कमी होत असल्याचे जाणवत आहे की वाढत असल्याचे?" "हे सारिपुत्त, मला सहन करण्याजोगे नाही, माझा काळ सुखात जात नाही. माझ्या तीव्र दुःखद वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत. त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही. हे सारिपुत्त, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस तीक्ष्ण शस्त्राने डोके चिरून टाकेल, त्याचप्रमाणे माझ्या डोक्यात तीव्र वायूचे झटके मारत आहेत. हे सारिपुत्त, मला सहन करण्याजोगे नाही, माझा काळ सुखात जात नाही. माझ्या तीव्र दुःखद वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत. त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही. हे सारिपुत्त, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस मजबूत चामड्याच्या पट्ट्याने डोक्याला घट्ट शिरोवेष्टन बांधून टाकेल, त्याचप्रमाणे माझ्या डोक्यात अत्यंत तीव्र वेदना होत आहेत. हे सारिपुत्त, मला सहन करण्याजोगे नाही, माझा काळ सुखात जात नाही. माझ्या तीव्र दुःखद वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत. त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही. हे सारिपुत्त, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कसाई किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तीक्ष्ण सुऱ्याने गाईचे पोट कापून टाकेल, त्याचप्रमाणे माझ्या पोटात तीव्र वायू कापल्यासारख्या वेदना करत आहेत. हे सारिपुत्त, मला सहन करण्याजोगे नाही, माझा काळ सुखात जात नाही. माझ्या तीव्र दुःखद वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत. त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही. हे सारिपुत्त, ज्याप्रमाणे दोन बलवान माणसे एखाद्या दुर्बल माणसाला दोन्ही हातांनी पकडून धगधगत्या निखाऱ्यांच्या कुंडात भाजून काढतील, त्याचप्रमाणे माझ्या शरीरात तीव्र दाह (जळजळ) होत आहे. हे सारिपुत्त, मला सहन करण्याजोगे नाही, माझा काळ सुखात जात नाही. माझ्या तीव्र दुःखद वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत. त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही." 451. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – nirayo vā tiracchānayoni vā’’ti? ‘‘Nirayā, bho sāriputta, tiracchānayoni seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – tiracchānayoni vā pettivisayo vā’’ti? ‘‘Tiracchānayoniyā, bho sāriputta, pettivisayo seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – pettivisayo vā manussā vā’’ti? ‘‘Pettivisayā, bho sāriputta, manussā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – manussā vā cātumahārājikā vā devā’’ti? ‘‘Manussehi[Pg.405], bho sāriputta, cātumahārājikā devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – cātumahārājikā vā devā tāvatiṃsā vā devā’’ti? ‘‘Cātumahārājikehi, bho sāriputta, devehi tāvatiṃsā devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – tāvatiṃsā vā devā yāmā vā devā’’ti? ‘‘Tāvatiṃsehi, bho sāriputta, devehi yāmā devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – yāmā vā devā tusitā vā devā’’ti? ‘‘Yāmehi, bho sāriputta, devehi tusitā devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – tusitā vā devā nimmānaratī vā devā’’ti? ‘‘Tusitehi, bho sāriputta, devehi nimmānaratī devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo – nimmānaratī vā devā paranimmitavasavattī vā devā’’ti? ‘‘Nimmānaratīhi, bho sāriputta, devehi paranimmitavasavattī devā seyyo’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, dhanañjāni, katamaṃ seyyo paranimmitavasavattī vā devā brahmaloko vā’’ti? ‘‘‘Brahmaloko’ti – bhavaṃ sāriputto āha; ‘brahmaloko’ti – bhavaṃ sāriputto āhā’’ti. ४५१. “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – नरक की प्राणीयोन?” “हे सारिपुत्त, नरकापेक्षा प्राणीयोन श्रेष्ठ आहे.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – प्राणीयोन की प्रेतलोक?” “हे सारिपुत्त, प्राणियोनीपेक्षा प्रेतलोक श्रेष्ठ आहे.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – प्रेतलोक की मनुष्यलोक?” “हे सारिपुत्त, प्रेतलोकापेक्षा मनुष्यलोक श्रेष्ठ आहे.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – मनुष्यलोक की चातुमहाराजिक देव?” “हे सारिपुत्त, मनुष्यांपेक्षा चातुमहाराजिक देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – चातुमहाराजिक देव की तावतिंस देव?” “हे सारिपुत्त, चातुमहाराजिक देवांपेक्षा तावतिंस देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – तावतिंस देव की याम देव?” “हे सारिपुत्त, तावतिंस देवांपेक्षा याम देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – याम देव की तुसित देव?” “हे सारिपुत्त, याम देवांपेक्षा तुसित देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – तुसित देव की निम्मानरती देव?” “हे सारिपुत्त, तुसित देवांपेक्षा निम्मानरती देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – निम्मानरती देव की परनिम्मितवसवत्ती देव?” “हे सारिपुत्त, निम्मानरती देवांपेक्षा परनिम्मितवसवत्ती देव श्रेष्ठ आहेत.” “तुला काय वाटते, धनंजानी? कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे – परनिम्मितवसवत्ती देव की ब्रह्मलोक?” “‘ब्रह्मलोक’ – आदरणीय सारिपुत्त म्हणाले; ‘ब्रह्मलोक’ – आदरणीय सारिपुत्त म्हणाले.” Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘ime kho brāhmaṇā brahmalokādhimuttā. Yaṃnūnāhaṃ dhanañjānissa brāhmaṇassa brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ deseyya’’nti. ‘‘Brahmānaṃ te, dhanañjāni, sahabyatāya maggaṃ desessāmi; taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho dhanañjāni brāhmaṇo āyasmato sāriputtassa paccassosi. Āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘katamo ca, dhanañjāni, brahmānaṃ sahabyatāya maggo? Idha, dhanañjāni, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Ayaṃ kho, dhanañjāni, brahmānaṃ sahabyatāya maggo’’. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार आला – “हे ब्राह्मण ब्रह्मलोकाभिमुख असतात. मी ब्राह्मण धनंजानीला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग का शिकवू नये?” (त्यानंतर ते म्हणाले:) “धनंजानी, मी तुला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग शिकवतो. तो नीट ऐक, चांगल्या प्रकारे मनात धारण कर, मी सांगतो.” “होय, आदरणीय,” असे ब्राह्मण धनंजानीने आयुष्यमान सारिपुत्तांना उत्तर दिले. आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – “आणि धनंजानी, ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग कोणता आहे? येथे, धनंजानी, भिक्खू मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली आणि सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. धनंजानी, हाच ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे.” 452. ‘‘Puna caparaṃ, dhanañjāni, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Ayaṃ kho, dhanañjāni, brahmānaṃ sahabyatāya maggo’’ti. Tena hi, bho sāriputta, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi – ‘dhanañjāni[Pg.406], bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Atha kho āyasmā sāriputto dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ sati uttarikaraṇīye hīne brahmaloke patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho dhanañjāni brāhmaṇo acirapakkante āyasmante sāriputte kālamakāsi, brahmalokañca upapajji. ४५२. “पुन्हा आणखी, धनंजानी, भिक्खू करुणापूर्ण चित्ताने... (तसेच) मुदितापूर्ण चित्ताने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली आणि सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. धनंजानी, हासुद्धा ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे.” “तसे असेल तर, हे सारिपुत्त, माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करा – ‘भंते, ब्राह्मण धनंजानी आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे.’” त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त, ब्राह्मण धनंजानीसाठी अजूनही उच्च आध्यात्मिक कर्तव्य शिल्लक असताना, त्याला कनिष्ठ अशा ब्रह्मलोकात प्रस्थापित करून, आसनावरून उठून निघून गेले. आयुष्यमान सारिपुत्त निघून गेल्यानंतर लवकरच ब्राह्मण धनंजानीचा मृत्यू झाला आणि तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला. 453. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘eso, bhikkhave, sāriputto dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ sati uttarikaraṇīye hīne brahmaloke patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dhanañjāni, bhante, brāhmaṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ sāriputta dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ sati uttarikaraṇīye hīne brahmaloke patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti? ‘‘Mayhaṃ kho, bhante, evaṃ ahosi – ‘ime kho brāhmaṇā brahmalokādhimuttā, yaṃnūnāhaṃ dhanañjānissa brāhmaṇassa brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ deseyya’nti. ‘‘Kālaṅkatoca, sāriputta, dhanañjāni brāhmaṇo, brahmalokañca upapanno’’ti. ४५३. तेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, हा सारिपुत्त, ब्राह्मण धनंजानीसाठी अजूनही उच्च आध्यात्मिक कर्तव्य शिल्लक असताना, त्याला कनिष्ठ अशा ब्रह्मलोकात प्रस्थापित करून, आसनावरून उठून निघून गेला आहे.” त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, ब्राह्मण धनंजानी आजारी आहे, दुःखी आहे आणि गंभीरपणे आजारी आहे. तो भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे.” “पण सारिपुत्त, ब्राह्मण धनंजानीसाठी अजूनही उच्च आध्यात्मिक कर्तव्य शिल्लक असताना, तू त्याला कनिष्ठ अशा ब्रह्मलोकात प्रस्थापित करून, आसनावरून उठून का निघून आलास?” “भंते, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘हे ब्राह्मण ब्रह्मलोकाभिमुख असतात. मी ब्राह्मण धनंजानीला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग का शिकवू नये?’” “सारिपुत्त, ब्राह्मण धनंजानीचा मृत्यू झाला आहे आणि तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला आहे.” Dhanañjānisuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. सातवे धनंजानी सुत्त समाप्त झाले. 8. Vāseṭṭhasuttaṃ ८. वासेठ्ठ सुत्त 454. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā icchānaṅgale paṭivasanti, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo, tārukkho brāhmaṇo, pokkharasāti brāhmaṇo, jāṇussoṇi brāhmaṇo, todeyyo brāhmaṇo, aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājānaṃ māṇavānaṃ jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ ayamantarākathā [Pg.407] udapādi – ‘‘kathaṃ, bho, brāhmaṇo hotī’’ti? Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘‘yato kho, bho, ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena – ettāvatā kho, bho, brāhmaṇo hotī’’ti. Vāseṭṭho māṇavo evamāha – ‘‘yato kho, bho, sīlavā ca hoti vattasampanno ca – ettāvatā kho, bho, brāhmaṇo hotī’’ti. Neva kho asakkhi bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ, na pana asakkhi vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ. Atha kho vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ kho, bho bhāradvāja, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Āyāma, bho bhāradvāja, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ etamatthaṃ pucchissāma. Yathā no samaṇo gotamo byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhassa māṇavassa paccassosi. ४५४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान इच्छानंगल येथील इच्छानंगल वनखंडात (अरण्यवासात) विहार करत होते. त्या वेळी अनेक प्रसिद्ध आणि श्रीमंत ब्राह्मण महाशाल इच्छानंगल येथे राहत होते, जसे की – चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाती ब्राह्मण, जाणुस्सोणि ब्राह्मण, तोदेय्य ब्राह्मण आणि इतर प्रसिद्ध ब्राह्मण महाशाल. त्यानंतर, वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण (माणव) पाय मोकळे करण्यासाठी फिरत असताना आणि इकडेतिकडे फेऱ्या मारत असताना त्यांच्यात हा संवाद सुरू झाला – 'हे मित्रा, माणूस ब्राह्मण कसा होतो?' भारद्वाज तरुण म्हणाला – 'मित्रा, जेव्हा एखादा मनुष्य आई आणि वडील या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सात पिढ्यांपर्यंत ज्याची मातृवंश आणि पितृवंश परंपरा शुद्ध असते, आणि जन्माच्या बाबतीत ज्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही, इतक्याच गोष्टीने माणूस ब्राह्मण होतो.' वासेठ्ठ तरुण म्हणाला – 'मित्रा, जेव्हा एखादा मनुष्य शीलवान आणि सदाचारी (व्रतसंपन्न) असतो, तेव्हा तो ब्राह्मण होतो.' परंतु भारद्वाज तरुण वासेठ्ठ तरुणाला पटवून देऊ शकला नाही, आणि वासेठ्ठ तरुणही भारद्वाज तरुणाला पटवून देऊ शकला नाही. तेव्हा वासेठ्ठ तरुणाने भारद्वाज तरुणाला उद्देशून म्हटले – 'हे मित्रा भारद्वाज, हे शाक्यपुत्र श्रमण गोतम, जे शाक्य कुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत, ते इच्छानंगल येथील इच्छानंगल वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु), बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' चला मित्रा भारद्वाज, आपण श्रमण गोतमांकडे जाऊ या आणि त्यांना याविषयी विचारू या. श्रमण गोतम आपल्याला जसे उत्तर देतील, तसे आपण ते लक्षात ठेवू या.' 'ठीक आहे, मित्रा,' असे म्हणून भारद्वाज तरुणाने वासेठ्ठ तरुणाच्या बोलण्याला संमती दिली. 455. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – ४५५. त्यानंतर वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या वासेठ्ठ तरुणाने भगवंतांना गाथांमध्ये पुढीलप्रमाणे विचारले – ‘‘Anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho; Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo. “आम्ही दोघेही तीन वेदांचे ज्ञाते (त्रैविद्य) म्हणून आमच्या आचार्यांकडून मान्यताप्राप्त आहोत आणि स्वतःही तसा दावा करतो. मी पोक्खरसातींचा मुख्य शिष्य आहे आणि हा तरुण तारुक्खांचा मुख्य शिष्य आहे. ‘‘Tevijjānaṃ yadakkhātaṃ, tatra kevalinosmase; Padakasmā veyyākaraṇā, jappe ācariyasādisā; Tesaṃ no jātivādasmiṃ, vivādo atthi gotama. “तीन वेदांच्या ज्ञात्यांनी जे काही सांगितले आहे, त्या संपूर्ण ज्ञानात आम्ही पारंगत आहोत. पदपाठ, व्याकरण आणि प्रवचनात आम्ही आमच्या आचार्यांसारखेच आहोत. हे गोतम, आमच्यामध्ये जन्माच्या (जातीच्या) सिद्धांतावरून वाद निर्माण झाला आहे. ‘‘Jātiyā [Pg.408] brāhmaṇo hoti, bhāradvājo iti bhāsati; Ahañca kammunā brūmi, evaṃ jānāhi cakkhuma. “भारद्वाज म्हणतो की माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो, तर मी म्हणतो की तो त्याच्या कर्माने ब्राह्मण होतो. हे ज्ञानचक्षू असलेल्या भगवंता, आमचा हा वाद आपण समजून घ्यावा. ‘‘Te na sakkoma ñāpetuṃ, aññamaññaṃ mayaṃ ubho; Bhavantaṃ puṭṭhumāgamā, sambuddhaṃ iti vissutaṃ. “आम्ही दोघे एकमेकांना पटवून देण्यास असमर्थ ठरलो आहोत. म्हणून आम्ही आपणास विचारण्यासाठी आलो आहोत, जे 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत. ‘‘Candaṃ yathā khayātītaṃ, pecca pañjalikā janā; Vandamānā namassanti, lokasmiṃ gotamaṃ. “ज्याप्रमाणे लोक पौर्णिमेच्या पूर्ण चंद्राजवळ जाऊन हात जोडून त्याला नमस्कार करतात, उसीप्रमाणे या जगात लोक गोतमांकडे येऊन हात जोडून त्यांना वंदन करतात आणि आदर व्यक्त करतात. ‘‘Cakkhuṃ loke samuppannaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ; Jātiyā brāhmaṇo hoti, udāhu bhavati kammunā ; Ajānataṃ no pabrūhi, yathā jānemu brāhmaṇa’’nti. “जगात ज्ञानचक्षू म्हणून प्रकट झालेल्या गोतमांना आम्ही विचारतो: माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो की कर्माने? आम्हाला याविषयी माहिती नाही, तरी आम्हाला समजेल अशा रीतीने ब्राह्मणाचे खरे लक्षण सांगावे.” 456. ४५६. ‘‘Tesaṃ vo ahaṃ byakkhissaṃ, (vāseṭṭhāti bhagavā)Anupubbaṃ yathātathaṃ; Jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ, aññamaññāhi jātiyo. “भगवान म्हणाले – 'हे वासेठ्ठ, मी तुम्हा दोघांना प्राण्यांच्या जातींचे (उत्पत्तीचे) वर्गीकरण क्रमाने आणि जसे आहे तसे स्पष्ट करून सांगतो; कारण प्राण्यांचे जन्म (जाती) एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Tiṇarukkhepi jānātha, na cāpi paṭijānare; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “गवत आणि वृक्ष यांनाही पाहा, जरी त्यांना स्वतःची जाणीव नसली, तरी त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात; कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Tato kīṭe paṭaṅge ca, yāva kunthakipillike; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “त्यानंतर कीटक, पतंग आणि अगदी लहान मुंग्यांपर्यंतचे जीव पाहा; त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात, कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Catuppadepi jānātha, khuddake ca mahallake; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “तसेच लहान आणि मोठे चार पायांचे प्राणी (चौपाय) पाहा; त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात, कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Pādudarepi jānātha, urage dīghapiṭṭhike; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “ज्यांचे पोट हेच पाय आहेत अशा लांब पाठीच्या सर्पादी प्राण्यांना पाहा; त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात, कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Tato macchepi jānātha, udake vārigocare; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “त्यानंतर पाण्यात राहणाऱ्या आणि जलविहार करणाऱ्या माशांना पाहा; त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात, कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Tato pakkhīpi jānātha, pattayāne vihaṅgame; Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo. “त्यानंतर पंखांच्या साहाय्याने आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांना पाहा; त्यांच्या जन्मानुसार त्यांची विशिष्ट लक्षणे असतात, कारण त्यांचे जन्म एकमेकांपासून भिन्न असतात. ‘‘Yathā etāsu jātīsu, liṅgaṃ jātimayaṃ puthu; Evaṃ natthi manussesu, liṅgaṃ jātimayaṃ puthu. “ज्याप्रमाणे या इतर प्राण्यांच्या जन्मामध्ये जन्मानुसार वेगवेगळी विशिष्ट शारीरिक लक्षणे असतात, तशी मानवांमध्ये जन्मानुसार वेगवेगळी विशिष्ट शारीरिक लक्षणे नसतात. ‘‘Na [Pg.409] kesehi na sīsehi, na kaṇṇehi na akkhīhi; Na mukhena na nāsāya, na oṭṭhehi bhamūhi vā. “केसांमुळे नाही, डोक्यामुळे नाही, कानांमुळे नाही, डोळ्यांमुळे नाही, तोंडामुळे नाही, नाकामुळे नाही, ओठांमुळे नाही किंवा भुवयांमुळेही नाही (मानवांमध्ये जन्माधारित फरक नसतो). ‘‘Na gīvāya na aṃsehi, na udarena na piṭṭhiyā; Na soṇiyā na urasā, na sambādhe na methune. “गळ्यामुळे नाही, खांद्यांमुळे नाही, पोटामुळे नाही, पाठीमुळे नाही, नितंबामुळे नाही, छातीमुळे नाही, गुप्तांगांमुळे नाही किंवा संभोगाच्या पद्धतीमुळेही नाही. ‘‘Na hatthehi na pādehi, naṅgulīhi nakhehi vā; Na jaṅghāhi na ūrūhi, na vaṇṇena sarena vā; Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisu. “हातांमुळे नाही, पायांमुळे नाही, बोटांमुळे किंवा नखांमुळे नाही, पोटऱ्यांमुळे नाही, मांड्यांमुळे नाही, रंगाने किंवा आवाजानेही नाही; इतर प्राण्यांच्या जातींप्रमाणे मानवांमध्ये जन्मावर आधारित कोणतीही विशिष्ट शारीरिक लक्षणे नसतात. 457. ४५७. ‘‘Paccattañca sarīresu, manussesvetaṃ na vijjati; Vokārañca manussesu, samaññāya pavuccati. “मानवी शरीरांमध्ये स्वतःहून असा कोणताही जन्माधारित भेद आढळत नाही. मानवांमध्ये जे काही भेद केले जातात, ते केवळ व्यावहारिक संज्ञा (नावे) आहेत. ‘‘Yo hi koci manussesu, gorakkhaṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, kassako so na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी शेती करून किंवा पशुपालन करून आपली उपजीविका करतो, त्याला 'शेतकरी' (कृषक) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, puthusippena jīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, sippiko so na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी विविध प्रकारच्या हस्तकला किंवा कौशल्यांवर आपली उपजीविका करतो, त्याला 'कारागीर' (शिल्पी) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी व्यापार करून आपली उपजीविका करतो, त्याला 'व्यापारी' (वाणिज्य) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, parapessena jīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, pessako so na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी इतरांची सेवा किंवा चाकरी करून आपली उपजीविका करतो, त्याला 'सेवक' (प्रेषक) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, adinnaṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, coro eso na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी न दिलेली वस्तू घेऊन (चोरी करून) आपली उपजीविका करतो, त्याला 'चोर' म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, issatthaṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, yodhājīvo na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी धनुर्विद्या किंवा शस्त्रास्त्रांच्या बळावर आपली उपजीविका करतो, त्याला 'सैनिक' (योद्धा) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, porohiccena jīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, yājako so na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी पौरोहित्य किंवा यज्ञ करून आपली उपजीविका करतो, त्याला 'याजक' (पुजारी) म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Yo hi koci manussesu, gāmaṃ raṭṭhañca bhuñjati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, rājā eso na brāhmaṇo. “हे वासेठ्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी गाव किंवा राष्ट्रावर शासन करतो, त्याला 'राजा' म्हटले जाते, 'ब्राह्मण' नाही. ‘‘Na [Pg.410] cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhavaṃ; Bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano; Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. “केवळ विशिष्ट कुळात जन्मल्यामुळे किंवा ब्राह्मणीच्या गर्भातून जन्मल्यामुळे मी कोणाला 'ब्राह्मण' म्हणत नाही. जर तो आसक्तीने युक्त (सकिंचन) असेल, तर तो केवळ 'भोवादी' (दुसऱ्यांना 'भो' किंवा 'महाशय' म्हणणारा) ठरतो. जो सर्व आसक्तींपासून मुक्त (अकिंचन) आहे आणि कशाचेही ग्रहण करत नाही (अनादान), त्यालाच मी 'ब्राह्मण' म्हणतो. 458. ४५८. ‘‘Sabbasaṃyojanaṃ chetvā, yo ve na paritassati; Saṅgātigaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. “ज्याने सर्व संयोजने (बंधने) तोडून टाकली आहेत, जो खरोखरच कधीही भयभीत किंवा विचलित होत नाही, जो सर्व आसक्तींच्या पलीकडे गेला आहे आणि क्लेशांपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, त्यालाच मी 'ब्राह्मण' म्हणतो. ‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, sandānaṃ sahanukkamaṃ; Ukkhittapalighaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याने (क्रोधरूपी) चामड्याची वादी आणि (तृष्णारूपी) दोरी तोडून टाकली आहे, जिच्यासोबत अनुशययुक्त (६२ प्रकारची) मिथ्यादृष्टीही नष्ट केली आहे, ज्याने अविद्यारूपी अडसर (कवाड) फेकून दिला आहे, अशा त्या बुद्ध (जागृत) पुरुषाला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati; Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो मनुष्य क्रोधाशिवाय शिवीगाळ, मारहाण आणि बंधन सहन करतो, ज्याचे क्षमा हेच बल आहे आणि क्षमारूपी सैन्याने जो युक्त आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Akkodhanaṃ vatavantaṃ, sīlavantaṃ anussadaṃ; Dantaṃ antimasārīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो अक्रोधक (क्रोध न करणारा), व्रत पाळणारा (धुतांग पाळणारा), शीलवान, तृष्णारहित, इंद्रियांवर ताबा मिळवलेला आणि ज्याने अंतिम शरीर धारण केले आहे (ज्याचा हा शेवटचा जन्म आहे), त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Vāripokkharapatteva, āraggeriva sāsapo; Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावर पाणी आणि सुईच्या टोकावर मोहरीच्या दाण्यासारखा टिकत नाही (लिप्त होत नाही), त्याप्रमाणे जो कामभोगांमध्ये लिप्त होत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yo dukkhassa pajānāti, idheva khayamattano; Pannabhāraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो याच जन्मात आपल्या दुःखाचा क्षय (नाश) जाणतो, ज्याने आपला भार (स्कंधांचा भार) खाली उतरवून ठेवला आहे आणि जो क्लेशांपासून मुक्त झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Gambhīrapaññaṃ medhāviṃ, maggāmaggassa kovidaṃ; Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो गंभीर प्रज्ञा असलेला, बुद्धिमान, मार्ग आणि अमार्ग (योग्य व अयोग्य मार्ग) जाणण्यात कुशल आहे आणि ज्याने परम अर्थ (निर्वाण) प्राप्त केला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Asaṃsaṭṭhaṃ gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ; Anokasārimappicchaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो गृहस्थ आणि गृहत्यागी (भिक्खू) या दोन्ही प्रकारच्या लोकांशी अलिप्त राहतो, जो घर नसलेला (अनाश्रित) आणि अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला) आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Nidhāya daṇḍaṃ bhūtesu, tasesu thāvaresu ca; Yo na hanti na ghāteti, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याने भ्यालेल्या (त्रस) आणि स्थिर (स्थावर) अशा सर्व प्राण्यांवरील हिंसा (दंड) सोडून दिली आहे, जो स्वतः कोणाची हत्या करत नाही आणि इतरांकडूनही करवून घेत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Aviruddhaṃ viruddhesu, attadaṇḍesu nibbutaṃ; Sādānesu anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो विरोध करणाऱ्यांमध्ये अविरोधक (शांत) राहतो, हातात शस्त्र घेतलेल्यांमध्ये शांत (शस्त्ररहित) राहतो आणि आसक्ती असणाऱ्यांमध्ये अनासक्त राहतो, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yassa rāgo ca doso ca, māno makkho ca ohito; Sāsaporiva āraggā, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याचा राग, द्वेष, मान (अभिमान) आणि मख (गुणवैरीपणा) सुईच्या टोकावरून मोहरीच्या दाण्यासारखा गळून पडला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." 459. ४५९. ‘‘Akakkasaṃ [Pg.411] viññāpaniṃ, giraṃ saccaṃ udīraye; Yāya nābhisajje kiñci, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो कोणालाही न दुखावणारी, मधुर (अकर्कश), अर्थपूर्ण आणि सत्य वाणी बोलतो, ज्याच्या वाणीने कोणालाही राग येत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yo ca dīghaṃ va rassaṃ vā, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ; Loke adinnaṃ nādeti, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो या जगात लांब किंवा आखूड, लहान किंवा मोठे, चांगले किंवा वाईट, न दिलेली कोणतीही वस्तू घेत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Āsā yassa na vijjanti, asmiṃ loke paramhi ca; Nirāsāsaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याला या लोकात किंवा परलोकात कोणतीही आकांक्षा (तृष्णा) उरलेली नाही, जो आकांक्षारहित आणि क्लेशांपासून मुक्त आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yassālayā na vijjanti, aññāya akathaṃkathiṃ; Amatogadhaṃ anuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याला कोणतीही आसक्ती (आलय) उरलेली नाही, जो सत्य जाणून संशयरहित झाला आहे आणि ज्याने अमृततुल्य निर्वाण प्राप्त केले आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yodhapuññañca pāpañca, ubho saṅgaṃ upaccagā; Asokaṃ virajaṃ suddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याने या जगात पुण्य आणि पाप या दोन्ही प्रकारच्या आसक्तींवर मात केली आहे, जो शोकरहित, रागरहित (धुळीशिवाय) आणि शुद्ध आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Candaṃ va vimalaṃ suddhaṃ, vippasannaṃ anāvilaṃ; Nandībhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो चंद्रासारखा डागविरहित, शुद्ध, अत्यंत प्रसन्न आणि निर्मळ आहे, ज्याची तृष्णा आणि भव (पुनर्जन्म) नष्ट झाले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yo imaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā; Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī; Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो हा दुर्गम मार्ग, संसार आणि मोहाचा चिखल पार करून पलीकडे गेला आहे, ज्याने चार ओघ पार केले आहेत, जो ध्यानमग्न, तृष्णारहित आणि संशयरहित आहे, आणि जो कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) शांत (निर्वाण प्राप्त) झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yodhakāme pahantvāna, anāgāro paribbaje; Kāmabhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो या जगात कामभोगांचा त्याग करून, गृहहीन होऊन प्रव्रजित झाला आहे, ज्याचे काम आणि भव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yodhataṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje; Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो या जगात तृष्णेचा त्याग करून, गृहहीन होऊन प्रव्रजित झाला आहे, ज्याची तृष्णा आणि भव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, dibbaṃ yogaṃ upaccagā; Sabbayogavisaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याने मानवी बंधनांचा त्याग केला आहे आणि जो दिव्य (स्वर्गीय) बंधनांच्याही पलीकडे गेला आहे, जो सर्व प्रकारच्या बंधनांपासून मुक्त झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Hitvā ratiñca aratiṃ, sītībhūtaṃ nirūpadhiṃ; Sabbalokābhibhuṃ vīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याने आसक्ती (रती) आणि अनासक्ती (अरती) या दोन्हींचा त्याग केला आहे, जो शांत (शीतीभूत) आणि उपाधिरहित झाला आहे, अशा संपूर्ण जगावर विजय मिळवणाऱ्या वीर पुरुषाला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso; Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो प्राण्यांचे मरण (च्युती) आणि जन्म (उत्पत्ती) सर्व प्रकारे जाणतो, जो अनासक्त, सुगत (निर्वाण प्राप्त) आणि बुद्ध (जागृत) आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā; Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याची गती (पुनर्जन्म) देव, गंधर्व किंवा मनुष्य जाणू शकत नाहीत, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हंत पुरुषाला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Yassa [Pg.412] pure ca pacchā ca, majjhe ca natthi kiñcanaṃ; Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "ज्याला भूतकाळात (पूर्वी), भविष्यात (नंतर) आणि वर्तमानात (मध्ये) कोणतीही आसक्ती (किंचन) उरलेली नाही, जो अकिंचन (आसक्तीरहित) आणि अनादान (ग्रहण न करणारा) आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ; Anejaṃ nhātakaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो वृषभासारखा श्रेष्ठ, वीर, महर्षी (शीलवान), विजयी, तृष्णारहित, क्लेश धुवून टाकलेला (न्हातक) आणि बुद्ध (जागृत) आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." ‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. "जो आपले पूर्वजन्म जाणतो, स्वर्ग आणि नरक (अपाय) पाहतो, आणि ज्याने जन्माचा क्षय (निर्वाण) प्राप्त केला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो." 460. ४६०. ‘‘Samaññā hesā lokasmiṃ, nāmagottaṃ pakappitaṃ; Sammuccā samudāgataṃ, tattha tattha pakappitaṃ. "या जगात नाव आणि गोत्र ही केवळ संज्ञा (नाव) आहेत, जी कल्पिलेली आहेत. लोकव्यवहारातून ती निर्माण झाली आहेत आणि वेगवेगळ्या प्रसंगी (जन्म इत्यादी वेळी) नातेवाईकांनी ती कल्पून ठेवली आहेत." ‘‘Dīgharattānusayitaṃ, diṭṭhigatamajānataṃ; Ajānantā no pabrunti, jātiyā hoti brāhmaṇo. "हे न जाणणाऱ्या अज्ञानी लोकांच्या मनात दीर्घकाळापासून ही मिथ्यादृष्टी घर करून राहिली आहे. ते न जाणता आम्हाला सांगतात की, 'माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो.'" ‘‘Na jaccā brāhmaṇo hoti, na jaccā hoti abrāhmaṇo ; Kammunā brāhmaṇo hoti, kammunā hoti abrāhmaṇo. "माणूस जन्माने ब्राह्मण होत नाही, आणि जन्माने अब्राह्मणही होत नाही. कर्मानेच (आपल्या कृतीनेच) माणूस ब्राह्मण होतो आणि कर्मानेच अब्राह्मण होतो." ‘‘Kassako kammunā hoti, sippiko hoti kammunā; Vāṇijo kammunā hoti, pessako hoti kammunā. "आपल्या कर्मानेच माणूस शेतकरी होतो, कर्मानेच तो कारागीर होतो, कर्मानेच तो व्यापारी होतो आणि कर्मानेच तो सेवक होतो." ‘‘Coropi kammunā hoti, yodhājīvopi kammunā; Yājako kammunā hoti, rājāpi hoti kammunā. "आपल्या कर्मानेच माणूस चोर होतो, कर्मानेच तो सैनिक होतो, कर्मानेच तो पुरोहित होतो आणि कर्मानेच तो राजा होतो." ‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, kammaṃ passanti paṇḍitā; Paṭiccasamuppādadassā, kammavipākakovidā. "प्रतीत्यसमुत्पाद पाहणारे आणि कर्म व कर्माच्या विपाकात (फळात) कुशल असणारे पंडित या कर्माला जसे आहे तसे (यथाभूत) पाहतात." ‘‘Kammunā vattati loko, kammunā vattati pajā; Kammanibandhanā sattā, rathassāṇīva yāyato. "कर्मामुळेच हे जग चालते, कर्मामुळेच ही प्रजा (प्राणी) चालते. ज्याप्रमाणे धावणाऱ्या रथाचे चाक कण्याला (आस) बांधलेले असते, त्याप्रमाणे प्राणी कर्माने बांधलेले असतात." ‘‘Tapena brahmacariyena, saṃyamena damena ca; Etena brāhmaṇo hoti, etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ. "तप, ब्रह्मचर्य, संयम आणि इंद्रियदमन या कर्मांमुळेच माणूस ब्राह्मण होतो. हेच सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मणत्व आहे." ‘‘Tīhi vijjāhi sampanno, santo khīṇapunabbhavo; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, brahmā sakko vijānata’’nti. "हे वासेठ्ठ! जो तीन विद्यांनी (त्रिविद्या) संपन्न आहे, शांत आहे आणि ज्याचा पुनर्जन्म नष्ट झाला आहे, त्याला जाणणाऱ्यांसाठी तू 'ब्रह्मा' आणि 'शक्र' (इंद्र) समज." 461. Evaṃ [Pg.413] vutte, vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gate’’ti. ४६१. "असे म्हटले असता, वासेठ्ठ आणि भारद्वाज या तरुण ब्राह्मणांनी भगवंतांना म्हटले— 'अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे पालथा घातलेला घडा सुल्टा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा— जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसतील— त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. आदरणीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून जन्मभर शरण आलेले उपासक म्हणून स्वीकारावे.'" Vāseṭṭhasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. "आठवे वासेठ्ठ सुत्त समाप्त झाले." 9. Subhasuttaṃ ९. "सुभ सुत्त" 462. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena subho māṇavo todeyyaputto sāvatthiyaṃ paṭivasati aññatarassa gahapatissa nivesane kenacideva karaṇīyena. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yassa gahapatissa nivesane paṭivasati taṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, gahapati – ‘avivittā sāvatthī arahantehī’ti. Kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāmā’’ti? ‘‘Ayaṃ, bhante, bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Taṃ, bhante, bhagavantaṃ payirupāsassū’’ti. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto tassa gahapatissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘gahaṭṭho ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ, na pabbajito ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusala’nti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? ४६२. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी तोदेय्याचा मुलगा सुभ नावाचा तरुण (माणव) काही कामानिमित्त श्रावस्तीमधील एका गृहपतीच्या घरी राहत होता. तेव्हा तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव ज्या गृहपतीच्या घरी राहत होता, त्या गृहपतीला म्हणाला – 'गृहपती, मी असे ऐकले आहे की, श्रावस्ती ही अर्हतांनी रहित नाही. आज आपण कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाची उपासना करावी?' 'भंते, हे भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत आहेत. भंते, आपण त्या भगवंतांची उपासना करावी.' त्यानंतर तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव त्या गृहपतीचे ऐकून जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव भगवंतांना म्हणाला – 'हे गौतम, ब्राह्मण असे म्हणतात – गृहस्थच योग्य, कुशल धर्माची आराधना करू शकतो, प्रव्रजित योग्य, कुशल धर्माची आराधना करू शकत नाही. यावर पूजनीय गौतम काय म्हणतात?' 463. ‘‘Vibhajjavādo kho ahamettha, māṇava; nāhamettha ekaṃsavādo. Gihissa vāhaṃ, māṇava, pabbajitassa vā micchāpaṭipattiṃ na vaṇṇemi. Gihī vā [Pg.414] hi, māṇava, pabbajito vā micchāpaṭipanno micchāpaṭipattādhikaraṇahetu na ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ. Gihissa vāhaṃ, māṇava, pabbajitassa vā sammāpaṭipattiṃ vaṇṇemi. Gihī vā hi, māṇava, pabbajito vā sammāpaṭipanno sammāpaṭipattādhikaraṇahetu ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusala’’nti. ४६३. ‘हे माणव, या बाबतीत मी विभज्जवादी (विश्लेषण करून बोलणारा) आहे; मी या बाबतीत एकांशवादी (एकतर्फी बोलणारा) नाही. हे माणव, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, मी त्यांच्या चुकीच्या आचरणाची (मिथ्या प्रतिपत्तीची) प्रशंसा करत नाही. कारण, हे माणव, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, जर तो चुकीचे आचरण करत असेल, तर चुकीच्या आचरणामुळे तो योग्य, कुशल धर्माची आराधना करू शकत नाही. हे माणव, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, मी त्यांच्या योग्य आचरणाची (सम्यक प्रतिपत्तीची) प्रशंसा करतो. कारण, हे माणव, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, जर तो योग्य आचरण करत असेल, तर योग्य आचरणामुळे तो योग्य, कुशल धर्माची आराधना करू शकतो.’ ‘‘Brāhmaṇā, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘mahaṭṭhamidaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ gharāvāsakammaṭṭhānaṃ mahapphalaṃ hoti; appaṭṭhamidaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ pabbajjā kammaṭṭhānaṃ appaphalaṃ hotī’ti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti. ‘हे गौतम, ब्राह्मण असे म्हणतात – हे गृहस्थाश्रमाचे काम खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असल्याने महाफळ देणारे असते; तर हे प्रव्रज्येचे काम कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असल्याने अल्पफळ देणारे असते. यावर पूजनीय गौतम काय म्हणतात?’ ‘‘Etthāpi kho ahaṃ, māṇava, vibhajjavādo; nāhamettha ekaṃsavādo. Atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti; atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti; atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti; atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti. Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti? Kasi kho, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti. Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti? Kasiyeva kho, māṇava, kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti. Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti? Vaṇijjā kho, māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti. Katamañca māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti? Vaṇijjāyeva kho, māṇava, kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti. ‘हे माणव, या बाबतीतही मी विभज्जवादीच आहे; मी या बाबतीत एकांशवादी नाही. हे माणव, असे काही काम असते जे खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असूनही, जर ते बिघडले, तर अल्पफळ देणारे ठरते. हे माणव, असे काही काम असते जे खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले, तर महाफळ देणारे ठरते. हे माणव, असे काही काम असते जे कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते बिघडले, तर अल्पफळ देणारे ठरते. हे माणव, असे काही काम असते जे कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले, तर महाफळ देणारे ठरते. आणि हे माणव, खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे कोणते काम बिघडल्यास अल्पफळ देणारे ठरते? हे माणव, शेती हे असे काम आहे जे खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असूनही, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते. आणि हे माणव, खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे कोणते काम नीट पार पडल्यास महाफळ देणारे ठरते? हे माणव, शेती हेच असे काम आहे जे खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते. आणि हे माणव, कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे कोणते काम बिघडल्यास अल्पफळ देणारे ठरते? हे माणव, व्यापार हे असे काम आहे जे कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते. आणि हे माणव, कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे कोणते काम नीट पार पडल्यास महाफळ देणारे ठरते? हे माणव, व्यापार हेच असे काम आहे जे कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते.’ 464. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, kasi kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti; evameva kho, māṇava, gharāvāsakammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipajjamānaṃ [Pg.415] appaphalaṃ hoti. Seyyathāpi, māṇava, kasiyeva kammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti; evameva kho, māṇava, gharāvāsakammaṭṭhānaṃ mahaṭṭhaṃ mahākiccaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti. Seyyathāpi, māṇava, vaṇijjā kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti; evameva kho, māṇava, pabbajjā kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti. Seyyathāpi, māṇava, vaṇijjāyeva kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hoti; evameva kho, māṇava, pabbajjā kammaṭṭhānaṃ appaṭṭhaṃ appakiccaṃ appādhikaraṇaṃ appasamārambhaṃ sampajjamānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti. ४६४. ‘ज्याप्रमाणे, हे माणव, शेतीचे काम खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असूनही, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते; त्याचप्रमाणे, हे माणव, गृहस्थाश्रमाचे काम खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असूनही, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते. ज्याप्रमाणे, हे माणव, शेतीचेच काम खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते; त्याचप्रमाणे, हे माणव, गृहस्थाश्रमाचे काम खूप मोठे उद्दिष्ट, खूप कर्तव्ये, खूप जबाबदाऱ्या आणि खूप मोठे प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते. ज्याप्रमाणे, हे माणव, व्यापाराचे काम कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते; त्याचप्रमाणे, हे माणव, प्रव्रज्येचे काम कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते बिघडले तर अल्पफळ देणारे ठरते. ज्याप्रमाणे, हे माणव, व्यापाराचेच काम कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते; त्याचप्रमाणे, हे माणव, प्रव्रज्येचे काम कमी उद्दिष्ट, कमी कर्तव्ये, कमी जबाबदाऱ्या आणि कमी प्रयत्न असणारे असून, जर ते नीट पार पडले तर महाफळ देणारे ठरते.’ ‘‘Brāhmaṇā, bho gotama, pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāyā’’ti. ‘‘Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya – sace te agaru – sādhu te pañca dhamme imasmiṃ parisati bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bho gotama, garu yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, māṇava, bhāsassū’’ti. ‘‘Saccaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā paṭhamaṃ dhammaṃ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya. Tapaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā dutiyaṃ dhammaṃ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya. Brahmacariyaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā tatiyaṃ dhammaṃ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya. Ajjhenaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā catutthaṃ dhammaṃ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya. Cāgaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā pañcamaṃ dhammaṃ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya. Brāhmaṇā, bho gotama, ime pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāyāti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti? "हे गौतम, पुण्य कर्म करण्यासाठी आणि कुशलाची प्राप्ती करण्यासाठी ब्राह्मण पाच धर्म प्रस्थापित करतात." "हे तरुणा, जर तुला काही अडचण नसेल, तर ब्राह्मणांनी पुण्य कर्म करण्यासाठी आणि कुशलाची प्राप्ती करण्यासाठी प्रस्थापित केलेले ते पाच धर्म या परिषदेत सांग." "हे गौतम, जेथे आपण किंवा आपल्यासारखे पूजनीय लोक बसलेले आहेत, तेथे सांगण्यात मला काहीच अडचण नाही." "तर मग, हे तरुणा, सांग." "हे गौतम, पुण्य कर्म करण्यासाठी आणि कुशलाची प्राप्ती करण्यासाठी ब्राह्मण 'सत्य' हा पहिला धर्म प्रस्थापित करतात. हे गौतम, 'तप' हा दुसरा धर्म प्रस्थापित करतात. हे गौतम, 'ब्रह्मचर्य' हा तिसरा धर्म प्रस्थापित करतात. हे गौतम, 'अध्ययन' हा चौथा धर्म प्रस्थापित करतात. हे गौतम, 'त्याग' हा पाचवा धर्म प्रस्थापित करतात. हे गौतम, ब्राह्मण पुण्य कर्म करण्यासाठी आणि कुशलाची प्राप्ती करण्यासाठी हे पाच धर्म प्रस्थापित करतात. यावर पूजनीय गौतम काय म्हणतात?" 465. ‘‘Kiṃ pana, māṇava, atthi koci brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi yo evamāha – ‘ahaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā vipākaṃ pavedemī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Kiṃ pana, māṇava, atthi koci brāhmaṇānaṃ ekācariyopi ekācariyapācariyopi yāva sattamā ācariyamahayugāpi yo evamāha – ‘ahaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā [Pg.416] vipākaṃ pavedemī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Kiṃ pana, māṇava, yepi te brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi evamāhaṃsu – ‘mayaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā vipākaṃ pavedemā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ४६५. "पण हे तरुणा, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण आहे का, जो असे म्हणतो की—'मी स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'?" "नाही, हे गौतम." "पण हे तरुणा, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही आचार्य किंवा आचार्यांचे आचार्य, अगदी सातव्या पिढीपर्यंतचे गुरु आहेत का, जे असे म्हणतात की—'मी स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'?" "नाही, हे गौतम." "पण हे तरुणा, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रपदांचे—जे पूर्वी गायले गेले, सांगितले गेले आणि संकलित केले गेले—आजचे ब्राह्मण अनुकरण करून गायन करतात, पुनरुच्चार करतात, सांगितलेल्याचे पुन्हा कथन करतात आणि शिकवलेल्याचे पुन्हा अध्यापन करतात; जसे की—अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनी तरी असे म्हटले होते का की—'आम्ही स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'?" "नाही, हे गौतम." ‘‘Iti kira, māṇava, natthi koci brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi yo evamāha – ‘ahaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā vipākaṃ pavedemī’ti; natthi koci brāhmaṇānaṃ ekācariyopi ekācariyapācariyopi yāva sattamā ācariyamahayugāpi yo evamāha – ‘ahaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā vipākaṃ pavedemī’ti; yepi te brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu. Tepi na evamāhaṃsu – ‘mayaṃ imesaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā vipākaṃ pavedemā’ti. "अशा प्रकारे, हे तरुणा, ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण नाही जो असे म्हणतो की—'मी स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'; ब्राह्मणांमध्ये असा एकही आचार्य किंवा आचार्यांचे आचार्य, अगदी सातव्या पिढीपर्यंतचे गुरु नाहीत, जे असे म्हणतात की—'मी स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'; आणि ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रपदांचे आजचे ब्राह्मण अनुकरण करून गायन करतात, पुनरुच्चार करतात, सांगितलेल्याचे पुन्हा कथन करतात आणि शिकवलेल्याचे पुन्हा अध्यापन करतात; जसे की—अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीही असे म्हटले नव्हते की—'आम्ही स्वतः या पाच धर्मांचे अभिज्ञा द्वारे साक्षात्करण करून त्यांच्या विपाकाची घोषणा करतो'." ‘‘Seyyathāpi, māṇava, andhaveṇi paramparāsaṃsattā purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passati; evameva kho, māṇava, andhaveṇūpamaṃ maññe brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ sampajjati – purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passatī’’ti. "हे तरुणा, हे अगदी तशाच प्रकारे आहे, जसे की एकमेकांचा हात धरून चालणाऱ्या अंधांची रांग असावी, ज्यामध्ये सर्वात पुढच्यालाही दिसत नाही, मधल्यालाही दिसत नाही आणि सर्वात शेवटच्यालाही दिसत नाही. त्याचप्रमाणे, हे तरुणा, ब्राह्मणांचे हे बोलणे मला अंधांच्या रांगेसारखेच वाटते—जिथे सर्वात पुढच्यालाही दिसत नाही, मधल्यालाही दिसत नाही आणि सर्वात शेवटच्यालाही दिसत नाही." 466. Evaṃ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavatā andhaveṇūpamena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṃyeva khuṃsento bhagavantaṃyeva vambhento bhagavantaṃyeva vadamāno – ‘samaṇo gotamo pāpito bhavissatī’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇo, bho gotama, pokkharasāti opamañño subhagavaniko evamāha – ‘evameva [Pg.417] panidhekacce samaṇabrāhmaṇā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ paṭijānanti. Tesamidaṃ bhāsitaṃ hassakaṃyeva sampajjati, nāmakaṃyeva sampajjati, rittakaṃyeva sampajjati, tucchakaṃyeva sampajjati. Kathañhi nāma manussabhūto uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’’ti? ४६६. असे म्हटले असता, तोदेय्याचा पुत्र सुभ माणव, भगवंतांनी दिलेल्या अंधांच्या रांगेच्या उपमेमुळे संतप्त व अप्रसन्न झाला. भगवंतांचीच निंदा करत, भगवंतांचाच उपहास करत आणि भगवंतांवरच आक्षेप घेत—'श्रमण गौतम पराभूत होतील' असा विचार करून तो भगवंतांना म्हणाला— "हे गौतम, उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती असे म्हणतो— 'या जगात काही श्रमण आणि ब्राह्मण मानवी मर्यादांच्या पलीकडच्या (उत्तरिमनुस्सधम्म), आर्यांना शोभेल अशा विशेष ज्ञान आणि दर्शनाचा दावा करतात. त्यांचे हे बोलणे केवळ हास्यास्पद, केवळ शाब्दिक, निरर्थक आणि पोकळ ठरते. कारण मनुष्य असूनही कोणी मानवी मर्यादांच्या पलीकडचे, आर्यांना शोभेल असे विशेष ज्ञान आणि दर्शन कसे काय जाणू शकेल, पाहू शकेल किंवा साक्षात्कृत करू शकेल? हे शक्यच नाही.'" ‘‘Kiṃ pana, māṇava, brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko sabbesaṃyeva samaṇabrāhmaṇānaṃ cetasā ceto paricca pajānātī’’ti? ‘‘Sakāyapi hi, bho gotama, puṇṇikāya dāsiyā brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko cetasā ceto paricca na pajānāti, kuto pana sabbesaṃyeva samaṇabrāhmaṇānaṃ cetasā ceto paricca pajānissatī’’ti? "पण हे तरुणा, उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेतो का?" "हे गौतम, उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती स्वतःची दासी पुण्णिका हिच्याही मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेऊ शकत नाही, मग तो सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने कसा काय जाणून घेणार?" ‘‘Seyyathāpi, māṇava, jaccandho puriso na passeyya kaṇhasukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakarūpāni, na passeyya candimasūriye. So evaṃ vadeyya – ‘natthi kaṇhasukkāni rūpāni, natthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī; natthi nīlakāni rūpāni, natthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; natthi pītakāni rūpāni, natthi pītakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; natthi lohitakāni rūpāni, natthi lohitakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; natthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, natthi mañjiṭṭhakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; natthi samavisamaṃ, natthi samavisamassa dassāvī; natthi tārakarūpāni, natthi tārakarūpānaṃ dassāvī; natthi candimasūriyā, natthi candimasūriyānaṃ dassāvī. Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi; tasmā taṃ natthī’ti. Sammā nu kho so, māṇava, vadamāno vadeyyā’’ti? “माणवा, समजा एखादा जन्मांध मनुष्य असेल, ज्याला काळे व पांढरे रंग दिसत नसतील, निळे रंग दिसत नसतील, पिवळे रंग दिसत नसतील, लाल रंग दिसत नसतील, मंजिष्ठ (किरमिजी) रंग दिसत नसतील, उंच-सखल जागा दिसत नसेल, ताऱ्यांचे रूप दिसत नसेल आणि चंद्र-सूर्य दिसत नसतील. त्याने असे म्हणावे— ‘काळे व पांढरे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि काळे-पांढरे रंग पाहणाराही कोणी नाही; निळे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि निळे रंग पाहणाराही कोणी नाही; पिवळे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि पिवळे रंग पाहणाराही कोणी नाही; लाल रंग अस्तित्वात नाहीत आणि लाल रंग पाहणाराही कोणी नाही; मंजिष्ठ रंग अस्तित्वात नाहीत आणि मंजिष्ठ रंग पाहणाराही कोणी नाही; उंच-सखल असे काही नाही आणि ते पाहणाराही कोणी नाही; ताऱ्यांचे रूप अस्तित्वात नाही आणि ते पाहणाराही कोणी नाही; चंद्र-सूर्य अस्तित्वात नाहीत आणि चंद्र-सूर्य पाहणाराही कोणी नाही. मी हे जाणत नाही, मी हे पाहत नाही, म्हणून हे अस्तित्वातच नाही.’ तर माणवा, असे बोलणारा तो मनुष्य योग्य बोलत आहे का?” ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Atthi kaṇhasukkāni rūpāni, atthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī; atthi nīlakāni rūpāni, atthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; atthi pītakāni rūpāni, atthi pītakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; atthi lohitakāni rūpāni, atthi lohitakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; atthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, atthi mañjiṭṭhakānaṃ rūpānaṃ dassāvī; atthi samavisamaṃ, atthi samavisamassa dassāvī; atthi tārakarūpāni, atthi tārakarūpānaṃ dassāvī[Pg.418]; atthi candimasūriyā, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī. ‘Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi; tasmā taṃ natthī’ti; na hi so, bho gotama, sammā vadamāno vadeyyā’’ti. “असे नाही, हे गोतमा. काळे व पांढरे रंग अस्तित्वात आहेत आणि काळे-पांढरे रंग पाहणारेही आहेत; निळे रंग अस्तित्वात आहेत आणि निळे रंग पाहणारेही आहेत; पिवळे रंग अस्तित्वात आहेत आणि पिवळे रंग पाहणारेही आहेत; लाल रंग अस्तित्वात आहेत आणि लाल रंग पाहणारेही आहेत; मंजिष्ठ रंग अस्तित्वात आहेत आणि मंजिष्ठ रंग पाहणारेही आहेत; उंच-सखल जागा अस्तित्वात आहे आणि ती पाहणारेही आहेत; ताऱ्यांचे रूप अस्तित्वात आहे आणि ते पाहणारेही आहेत; चंद्र-सूर्य अस्तित्वात आहेत आणि चंद्र-सूर्य पाहणारेही आहेत. ‘मी हे जाणत नाही, मी हे पाहत नाही, म्हणून हे अस्तित्वातच नाही’ असे म्हणणारा तो मनुष्य, हे गोतमा, योग्य बोलत नाही.” ‘‘Evameva kho, māṇava, brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko andho acakkhuko. So vata uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati’’. “त्याचप्रमाणे, माणवा, उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती हा अंध आणि दृष्टिहीन आहे. तो मानवी धर्मापलीकडील, आर्यांना योग्य अशा विशेष ज्ञान-दर्शनाला जाणेल, पाहील किंवा त्याचा साक्षात करेल—असे घडणे शक्य नाही.” 467. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māṇava, ye te kosalakā brāhmaṇamahāsālā, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo tārukkho brāhmaṇo pokkharasāti brāhmaṇo jāṇussoṇi brāhmaṇo pitā ca te todeyyo, katamā nesaṃ seyyo, yaṃ vā te sammuccā vācaṃ bhāseyyuṃ yaṃ vā asammuccā’’ti? ‘‘Sammuccā, bho gotama’’. ४६७. “तुला काय वाटते, माणवा? कोसल देशातील जे प्रतिष्ठित आणि श्रीमंत ब्राह्मण आहेत, जसे की— चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाती ब्राह्मण, जाणुस्सोणी ब्राह्मण आणि तुझे वडील तोदेय्य ब्राह्मण; त्यांनी लोकसंकेतानुसार बोलणे अधिक श्रेयस्कर आहे की लोकसंकेताच्या विरुद्ध बोलणे?” “हे गोतमा, लोकसंकेतानुसार बोलणे अधिक श्रेयस्कर आहे.” ‘‘Katamā nesaṃ seyyo, yaṃ vā te mantā vācaṃ bhāseyyuṃ yaṃ vā amantā’’ti? ‘‘Mantā, bho gotama’’. “त्यांच्यासाठी कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे—त्यांनी विचारपूर्वक बोलणे की विचार न करता बोलणे?” “हे गोतमा, विचारपूर्वक बोलणे अधिक श्रेयस्कर आहे.” ‘‘Katamā nesaṃ seyyo, yaṃ vā te paṭisaṅkhāya vācaṃ bhāseyyuṃ yaṃ vā appaṭisaṅkhāyā’’ti? ‘‘Paṭisaṅkhāya, bho gotama’’. “त्यांच्यासाठी कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे—त्यांनी चिंतन करून बोलणे की चिंतन न करता बोलणे?” “हे गोतमा, चिंतन करून बोलणे अधिक श्रेयस्कर आहे.” ‘‘Katamā nesaṃ seyyo, yaṃ vā te atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāseyyuṃ yaṃ vā anatthasaṃhita’’nti? ‘‘Atthasaṃhitaṃ, bho gotama’’. “त्यांच्यासाठी कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे—त्यांनी हितकारक बोलणे की अहितकारक बोलणे?” “हे गोतमा, हितकारक बोलणे अधिक श्रेयस्कर आहे.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māṇava, yadi evaṃ sante, brāhmaṇena pokkharasātinā opamaññena subhagavanikena sammuccā vācā bhāsitā asammuccā’’ti ? ‘‘Asammuccā, bho gotama’’. “तुला काय वाटते, माणवा? जर असे आहे, तर उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेल्या ब्राह्मण पोक्खरसातीने जे विधान केले आहे, ते लोकसंकेतानुसार आहे की लोकसंकेताच्या विरुद्ध आहे?” “हे गोतमा, ते लोकसंकेताच्या विरुद्ध आहे.” ‘‘Mantā vācā bhāsitā amantā vā’’ti? ‘‘Amantā, bho gotama’’. “ते विधान विचारपूर्वक केले गेले आहे की विचार न करता?” “हे गोतमा, विचार न करता.” ‘‘Paṭisaṅkhāya vācā bhāsitā appaṭisaṅkhāyā’’ti? ‘‘Appaṭisaṅkhāya, bho gotama’’. विचार करून हे बोलले गेले की विचार न करता? विचार न करता, भो गोतमा. ‘‘Atthasaṃhitā vācā bhāsitā anatthasaṃhitā’’ti? ‘‘Anatthasaṃhitā, bho gotama’’. हे बोलणे हितकारक होते की अहितकारक? अहितकारक, भो गोतमा. ‘‘Pañca [Pg.419] kho ime, māṇava, nīvaraṇā. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thīnamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ – ime kho, māṇava, pañca nīvaraṇā. Imehi kho māṇava, pañcahi nīvaraṇehi brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko āvuto nivuto ophuṭo pariyonaddho. So vata uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “हे तरुणा, हे पाच नीवरण (अडथळे) आहेत. कोणते पाच? कामच्छंद नीवरण, व्यापाद नीवरण, थीनमिद्ध नीवरण, उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरण आणि विचिकित्सा नीवरण – हेच ते, तरुणा, पाच नीवरण आहेत. या पाच नीवरणांनी ओपमञ्ञ गोत्राचा, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती हा अवरुद्ध, प्रतिबंधित, आच्छादित आणि वेढलेला आहे. तो मनुष्यधर्माच्या पलीकडील श्रेष्ठ अशा आर्य ज्ञानदर्शनविशेषाला जाणेल, पाहील किंवा त्याचा साक्षात करेल, हे कदापि शक्य नाही.” 468. ‘‘Pañca kho ime, māṇava, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhā viññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, māṇava, pañca kāmaguṇā. Imehi kho, māṇava, pañcahi kāmaguṇehi brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko gathito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. So vata uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “माणवा, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येण्याजोगे रूप, जे इष्ट, मनोहर, मनपसंत, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे असतात; कानांनी जाणता येण्याजोगे शब्द... नाकाने जाणता येण्याजोगे गंध... जिभेने जाणता येण्याजोगे रस... शरीराने जाणता येण्याजोगे स्पर्श, जे इष्ट, मनोहर, मनपसंत, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि आसक्ती निर्माण करणारे असतात—माणवा, हे पाच कामगुण आहेत. उपमन्यू गोत्रातील, सुभगवनाचा स्वामी असलेला ब्राह्मण पोक्खरसाती या पाच कामगुणांमध्ये गुंतलेला, मोहित झालेला, आसक्त झालेला, त्यांच्यातील दोष न पाहणारा आणि त्यांच्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान नसलेला होऊन त्यांचा उपभोग घेतो. तो मानवी धर्मापलीकडील, आर्यांना योग्य अशा विशेष ज्ञान-दर्शनाला जाणेल, पाहील किंवा त्याचा साक्षात करेल—असे घडणे शक्य नाही.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māṇava, yaṃ vā tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca aggiṃ jāleyya yaṃ vā nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṃ aggiṃ jāleyya, katamo nu khvāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro cā’’ti? ‘‘Sace taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṃ aggiṃ jāletuṃ, svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro cā’’ti. ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, māṇava, anavakāso yaṃ nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṃ aggiṃ jāleyya aññatra iddhimatā. Seyyathāpi, māṇava, tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca aggi jalati tathūpamāhaṃ, māṇava, imaṃ pītiṃ vadāmi yāyaṃ pīti pañca kāmaguṇe paṭicca. Seyyathāpi, māṇava, nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalati tathūpamāhaṃ, māṇava, imaṃ pītiṃ vadāmi yāyaṃ pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi. “तुला काय वाटते, माणवा? गवत आणि लाकूड यांसारख्या इंधनावर अवलंबून पेटवलेला अग्नी आणि गवत व लाकूड यांसारख्या इंधनाशिवाय पेटवलेला अग्नी; या दोन्हीपैकी कोणता अग्नी अधिक ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असेल?” “हे गोतमा, जर गवत आणि लाकूड यांसारख्या इंधनाशिवाय अग्नी पेटवणे शक्य असेल, तर तोच अग्नी अधिक ज्वालायुक्त, तेजस्वी आणि प्रकाशमान असेल.” “माणवा, ऋद्धीमान व्यक्तीशिवाय, गवत आणि लाकूड यांसारख्या इंधनाशिवाय अग्नी पेटवणे अशक्य आहे, तशी कोणतीही शक्यता नाही. माणवा, ज्याप्रमाणे गवत आणि लाकूड या इंधनावर अवलंबून अग्नी पेटतो, त्याचप्रमाणे पाच कामगुणांवर अवलंबून निर्माण होणाऱ्या प्रीतीला मी मानतो. आणि माणवा, ज्याप्रमाणे गवत व लाकूड या इंधनाशिवाय अग्नी पेटतो, त्याचप्रमाणे कामभोगांपासून अलिप्त राहून आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून निर्माण होणाऱ्या प्रीतीला मी मानतो.” ‘‘Katamā ca, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi? Idha, māṇava, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi [Pg.420] dhammehi. Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi. “हे माणवा, कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय असणारी प्रीती कोणती? येथे, हे माणवा, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे माणवा, ही देखील कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय असणारी प्रीती आहे. पुन्हा, हे माणवा, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे माणवा, ही देखील कामभोगांशिवाय आणि अकुशल धर्मांशिवाय असणारी प्रीती आहे.” 469. ‘‘Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, katamettha brāhmaṇā dhammaṃ mahapphalataraṃ paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāyā’’ti? ‘‘Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, cāgamettha brāhmaṇā dhammaṃ mahapphalataraṃ paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāyā’’ti. ४६९. “हे माणवा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, त्यांपैकी कोणत्या धर्माला ते पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी सर्वाधिक फलदायी मानतात?” “हे गोतमा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, त्यांपैकी ‘त्याग’ (दान) या धर्माला ते पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी सर्वाधिक फलदायी मानतात.” ‘‘Taṃ ki maññasi, māṇava, idha aññatarassa brāhmaṇassa mahāyañño paccupaṭṭhito assa. Atha dve brāhmaṇā āgaccheyyuṃ – ‘itthannāmassa brāhmaṇassa mahāyaññaṃ anubhavissāmā’ti. Tatrekassa brāhmaṇassa evamassa – ‘aho vata! Ahameva labheyyaṃ bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, na añño brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍa’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, māṇava, vijjati yaṃ añño brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, na so brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ. ‘Añño brāhmaṇo labhati bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, nāhaṃ labhāmi bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍa’nti – iti so kupito hoti anattamano. Imassa pana, māṇava, brāhmaṇā kiṃ vipākaṃ paññapentī’’ti? ‘‘Na khvettha, bho gotama, brāhmaṇā evaṃ dānaṃ denti – ‘iminā paro kupito hotu anattamano’ti. Atha khvettha brāhmaṇā anukampājātikaṃyeva dānaṃ dentī’’ti. ‘‘Evaṃ sante, kho, māṇava, brāhmaṇānaṃ idaṃ chaṭṭhaṃ puññakiriyavatthu hoti – yadidaṃ anukampājātika’’nti. ‘‘Evaṃ sante, bho gotama, brāhmaṇānaṃ idaṃ chaṭṭhaṃ puññakiriyavatthu hoti – yadidaṃ anukampājātika’’nti. “हे माणवा, तुला काय वाटते? समजा, येथे एका ब्राह्मणाने मोठा यज्ञ आयोजित केला आहे. तेव्हा दोन ब्राह्मण तेथे ‘अमुक नावाच्या ब्राह्मणाच्या महायज्ञाचा लाभ घेऊया’ असा विचार करून आले. त्यांपैकी एका ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला— ‘अरे वा! भोजनगृहात मलाच सर्वोत्तम आसन, सर्वोत्तम पाणी आणि सर्वोत्तम भोजन मिळावे; इतर कोणत्याही ब्राह्मणाला भोजनगृहात सर्वोत्तम आसन, सर्वोत्तम पाणी आणि सर्वोत्तम भोजन मिळू नये!’ परंतु, हे माणवा, अशी शक्यता असते की दुसऱ्या ब्राह्मणाला भोजनगृहात सर्वोत्तम आसन, सर्वोत्तम पाणी आणि सर्वोत्तम भोजन मिळते आणि त्या पहिल्या ब्राह्मणाला ते मिळत नाही. ‘दुसऱ्या ब्राह्मणाला भोजनगृहात सर्वोत्तम आसन, सर्वोत्तम पाणी आणि सर्वोत्तम भोजन मिळाले, पण मला मिळाले नाही’— या विचाराने तो क्रुद्ध आणि अप्रसन्न होतो. तर हे माणवा, ब्राह्मण या गोष्टीचे काय फळ सांगतात?” “हे गोतमा, ब्राह्मण अशा प्रकारे दान देत नाहीत की— ‘या दानामुळे दुसरा क्रुद्ध आणि अप्रसन्न व्हावा.’ तर ब्राह्मण येथे केवळ अनुकंपापूर्वक दान देतात.” “असे असेल तर, हे माणवा, ब्राह्मणांचे हे सहावे पुण्यक्रियावस्तू ठरते— म्हणजेच अनुकंपा.” “असे असेल तर, हे गोतमा, ब्राह्मणांचे हे सहावे पुण्यक्रियावस्तू ठरते— म्हणजेच अनुकंपा.” ‘‘Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, ime tvaṃ pañca dhamme kattha bahulaṃ samanupassasi – gahaṭṭhesu vā pabbajitesu vā’’ti? ‘‘Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, imāhaṃ pañca dhamme pabbajitesu [Pg.421] bahulaṃ samanupassāmi appaṃ gahaṭṭhesu. Gahaṭṭho hi, bho gotama, mahaṭṭho mahākicco mahādhikaraṇo mahāsamārambho, na satataṃ samitaṃ saccavādī hoti; pabbajito kho pana, bho gotama, appaṭṭho appakicco appādhikaraṇo appasamārambho, satataṃ samitaṃ saccavādī hoti. Gahaṭṭho hi, bho gotama, mahaṭṭho mahākicco mahādhikaraṇo mahāsamārambho na satataṃ samitaṃ tapassī hoti… brahmacārī hoti… sajjhāyabahulo hoti… cāgabahulo hoti; pabbajito kho pana, bho gotama, appaṭṭho appakicco appādhikaraṇo appasamārambho satataṃ samitaṃ tapassī hoti… brahmacārī hoti… sajjhāyabahulo hoti… cāgabahulo hoti. Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, imāhaṃ pañca dhamme pabbajitesu bahulaṃ samanupassāmi appaṃ gahaṭṭhesū’’ti. “हे माणवा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, ते पाच धर्म तू कोणामध्ये अधिक प्रमाणात पाहतोस— गृहस्थांमध्ये की गृहत्यागी (प्रव्रजित) लोकांमध्ये?” “हे गोतमा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, ते पाच धर्म मी गृहत्यागी लोकांमध्ये अधिक प्रमाणात पाहतो आणि गृहस्थांमध्ये फार कमी पाहतो. कारण, हे गोतमा, गृहस्थाला खूप मोठी कामे, मोठी कर्तव्ये, मोठे व्याप आणि मोठे उद्योग असतात; तो सतत आणि नेहमी सत्य बोलणारा नसतो; परंतु, हे गोतमा, गृहत्यागी व्यक्तीला कमी कामे, कमी कर्तव्ये, कमी व्याप आणि कमी उद्योग असतात, तो सतत आणि नेहमी सत्य बोलणारा असतो. कारण, हे गोतमा, गृहस्थाला खूप मोठी कामे, मोठी कर्तव्ये, मोठे व्याप आणि मोठे उद्योग असतात, तो सतत आणि नेहमी तपस्वी नसतो... ब्रह्मचारी नसतो... स्वाध्याय करणारा नसतो... दानशूर नसतो; परंतु, हे गोतमा, गृहत्यागी व्यक्तीला कमी कामे, कमी कर्तव्ये, कमी व्याप आणि कमी उद्योग असतात, तो सतत आणि नेहमी तपस्वी असतो... ब्रह्मचारी असतो... स्वाध्याय करणारा असतो... दानशूर असतो. हे गोतमा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, ते पाच धर्म मी गृहत्यागी लोकांमध्ये अधिक प्रमाणात पाहतो आणि गृहस्थांमध्ये फार कमी पाहतो.” ‘‘Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya cittassāhaṃ ete parikkhāre vadāmi – yadidaṃ cittaṃ averaṃ abyābajjhaṃ tassa bhāvanāya. Idha, māṇava, bhikkhu saccavādī hoti. So ‘saccavādīmhī’ti labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Yaṃ taṃ kusalūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, cittassāhaṃ etaṃ parikkhāraṃ vadāmi – yadidaṃ cittaṃ averaṃ abyābajjhaṃ tassa bhāvanāya. Idha, māṇava, bhikkhu tapassī hoti…pe… brahmacārī hoti…pe… sajjhāyabahulo hoti…pe… cāgabahulo hoti. So ‘cāgabahulomhī’ti labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Yaṃ taṃ kusalūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, cittassāhaṃ etaṃ parikkhāraṃ vadāmi – yadidaṃ cittaṃ averaṃ abyābajjhaṃ tassa bhāvanāya. Ye te māṇava, brāhmaṇā, pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, cittassāhaṃ ete parikkhāre vadāmi – yadidaṃ cittaṃ averaṃ abyābajjhaṃ tassa bhāvanāyā’’ti. “हे माणवा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, त्यांना मी चित्ताचे साहित्य (साधन) म्हणतो— जे चित्त वैररहित आणि व्यापादरहित बनवण्यासाठी आणि त्याच्या भावनेसाठी उपयुक्त आहे. येथे, हे माणवा, भिक्खू सत्य बोलणारा असतो. तो ‘मी सत्य बोलणारा आहे’ या विचाराने अर्थाचे ज्ञान प्राप्त करतो, धम्माचे ज्ञान प्राप्त करतो आणि धम्माशी संबंधित आनंद प्राप्त करतो. कुशलाशी संबंधित असणाऱ्या त्या आनंदाला मी चित्ताचे साहित्य म्हणतो— जे चित्त वैररहित आणि व्यापादरहित बनवण्यासाठी आणि त्याच्या भावनेसाठी उपयुक्त आहे. येथे, हे माणवा, भिक्खू तपस्वी असतो... ब्रह्मचारी असतो... स्वाध्याय करणारा असतो... दानशूर असतो. तो ‘मी दानशूर आहे’ या विचाराने अर्थाचे ज्ञान प्राप्त करतो, धम्माचे ज्ञान प्राप्त करतो आणि धम्माशी संबंधित आनंद प्राप्त करतो. कुशलाशी संबंधित असणाऱ्या त्या आनंदाला मी चित्ताचे साहित्य म्हणतो— जे चित्त वैररहित आणि व्यापादरहित बनवण्यासाठी आणि त्याच्या भावनेसाठी उपयुक्त आहे. हे माणवा, ब्राह्मणांनी पुण्याच्या संचयनासाठी आणि कुशलाच्या आराधनेसाठी जे पाच धर्म प्रस्थापित केले आहेत, त्यांना मी चित्ताचे साहित्य म्हणतो— जे चित्त वैररहित आणि व्यापादरहित बनवण्यासाठी आणि त्याच्या भावनेसाठी उपयुक्त आहे.” 470. Evaṃ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ jānātī’’’ti. ४७०. असे म्हटले असता, तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव भगवंतांना म्हणाला— “हे गोतमा, मी असे ऐकले आहे की— ‘श्रमण गोतम ब्रह्माच्या सहवासाचा (ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याचा) मार्ग जाणतात.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, māṇava, āsanne ito naḷakāragāmo, na yito dūre naḷakāragāmo’’ti? “हे माणवा, तुला काय वाटते? येथून नळकारगाम जवळच आहे ना, येथून नळकारगाम दूर नाही ना?” ‘‘Evaṃ, bho, āsanne ito naḷakāragāmo[Pg.422], na yito dūre naḷakāragāmo’’ti. “होय, गोतमा, येथून नळकारगाम जवळच आहे, येथून नळकारगाम दूर नाही.” ‘‘Taṃ, kiṃ maññasi māṇava, idhassa puriso naḷakāragāme jātavaddho ; tamenaṃ naḷakāragāmato tāvadeva avasaṭaṃ naḷakāragāmassa maggaṃ puccheyyuṃ; siyā nu kho, māṇava, tassa purisassa naḷakāragāme jātavaddhassa naḷakāragāmassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā’’ti? “हे माणवा, तुला काय वाटते? समजा, एखादा माणूस नळकारगाममध्येच जन्मलेला आणि वाढलेला असेल; आणि तो नळकारगाममधून नुकताच बाहेर पडला असताना त्याला कोणी नळकारगामच्या मार्गाविषयी विचारले; तर हे माणवा, नळकारगाममध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या त्या माणसाला नळकारगामचा मार्ग विचारला असता, उत्तर देण्यात काही संकोच किंवा विलंब होईल का?” ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “नाही, हे गोतमा, असे मुळीच होणार नाही.” ‘‘Taṃ kissa hetu’’? “ते कशामुळे?” ‘‘Amu hi, bho gotama, puriso naḷakāragāme jātavaddho. Tassa sabbāneva naḷakāragāmassa maggāni suviditānī’’ti. ‘‘Siyā nu kho, māṇava, tassa purisassa naḷakāragāme jātavaddhassa naḷakāragāmassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vāti, na tveva tathāgatassa brahmalokaṃ vā brahmalokagāminiṃ vā paṭipadaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā. Brahmānañcāhaṃ, māṇava, pajānāmi brahmalokañca brahmalokagāminiñca paṭipadaṃ; yathāpaṭipanno ca brahmalokaṃ upapanno tañca pajānāmī’’ti. "हे गौतम, तो माणूस नळकारगामात जन्मलेला व वाढलेला आहे. त्याला नळकारगामाचे सर्व मार्ग चांगले ठाऊक आहेत." "हे माणव, नळकारगामात जन्मलेल्या व वाढलेल्या त्या माणसाला नळकारगामाच्या मार्गाविषयी विचारले असता, उत्तर देण्यास कदाचित थोडा वेळ किंवा संकोच वाटू शकेल; परंतु तथागताला ब्रह्मलोक किंवा ब्रह्मलोकाकडे नेणाऱ्या मार्गाविषयी (प्रतिपदेविषयी) विचारले असता, कधीही वेळ किंवा संकोच वाटणार नाही. हे माणव, मी ब्रह्मालाही जाणतो, ब्रह्मलोकालाही जाणतो आणि ब्रह्मलोकाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेलाही जाणतो; आणि ज्या मार्गाने आचरण करून मनुष्य ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, तो मार्गही मी जाणतो." ‘‘Sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetī’ti. Sādhu me bhavaṃ gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetū’’ti. "हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की—'श्रमण गौतम ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग शिकवतात.' हे उत्तम होईल जर आदरणीय गौतम मला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग शिकवतील." ‘‘Tena hi, māṇava, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – "तर मग, हे माणव, ऐक, नीट मनन कर, मी सांगेन." "होय, महाराज," असे म्हणून तोदेय्यपुत्र सुभ माणवाने भगवंतांचे म्हणणे स्वीकारले. भगवंत म्हणाले— 471. ‘‘Katamo ca, māṇava, brahmānaṃ sahabyatāya maggo? Idha, māṇava, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Evaṃ bhāvitāya kho, māṇava, mettāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Seyyathāpi, māṇava, balavā saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā viññāpeyya ; evameva kho, māṇava…pe… evaṃ bhāvitāya kho, māṇava, mettāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayampi kho, māṇava, brahmānaṃ sahabyatāya maggo. ‘‘Puna [Pg.423] caparaṃ, māṇava, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Evaṃ bhāvitāya kho, māṇava, upekkhāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Seyyathāpi, māṇava, balavā saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā viññāpeyya; evameva kho, māṇava…pe… evaṃ bhāvitāya kho, māṇava, upekkhāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayampi kho, māṇava, brahmānaṃ sahabyatāya maggo’’ti. ४७१. "आणि हे माणव, ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग कोणता? येथे, हे माणव, भिक्खू मैत्रीपूर्ण (मेत्तासहगत) चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, या संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून राहतो. हे माणव, अशा प्रकारे मैत्रीची चेतोविमुक्ती भाविली असता, जे कोणतेही मर्यादित कर्म असते, ते तेथे शिल्लक राहत नाही, ते तेथे टिकून राहत नाही. ज्याप्रमाणे, हे माणव, एखादा बलवान शंख वाजवणारा अगदी थोड्या कष्टाने चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, हे माणव... अशा प्रकारे मैत्रीची चेतोविमुक्ती भाविली असता, जे कोणतेही मर्यादित कर्म असते, ते तेथे शिल्लक राहत नाही, ते तेथे टिकून राहत नाही. हे माणव, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे. पुन्हा पुढे, हे माणव, भिक्खू करुणासहगत चित्ताने... मुदितासहगत चित्ताने... उपेक्षासहगत चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, या संपूर्ण जगाला विपुल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून राहतो. हे माणव, अशा प्रकारे उपेक्षेची चेतोविमुक्ती भाविली असता, जे कोणतेही मर्यादित कर्म असते, ते तेथे शिल्लक राहत नाही, ते तेथे टिकून राहत नाही. ज्याप्रमाणे, हे माणव, एखादा बलवान शंख वाजवणारा अगदी थोड्या कष्टाने चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, हे माणव... अशा प्रकारे उपेक्षेची चेतोविमुक्ती भाविली असता, जे कोणतेही मर्यादित कर्म असते, ते तेथे शिल्लक राहत नाही, ते तेथे टिकून राहत नाही. हे माणव, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे." 472. Evaṃ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Handa, ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, māṇava, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ४७२. असे म्हटले असता, तोदेय्यपुत्र सुभ माणव भगवंतांना म्हणाला— "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे, हे गौतम, उपडा ठेवलेला घडा उताणा करावा, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा—जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील—त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आता, हे गौतम, आम्ही निघतो; आम्हाला पुष्कळ कामे आहेत, पुष्कळ कर्तव्ये आहेत." "हे माणव, आता तुला जशी वेळ योग्य वाटेल (तसे तू करू शकतोस)." त्यानंतर तोदेय्यपुत्र सुभ माणव भगवंतांच्या भाषणाची प्रशंसा व अनुमोदन करून, आसनावरून उठला आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. Tena kho pana samayena jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetena vaḷavābhirathena sāvatthiyā niyyāti divā divassa. Addasā kho jāṇussoṇi brāhmaṇo subhaṃ māṇavaṃ todeyyaputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna subhaṃ māṇavaṃ todeyyaputtaṃ etadavoca – ‘‘handa, kuto nu bhavaṃ bhāradvājo āgacchati divā divassā’’ti? ‘‘Ito hi kho ahaṃ, bho[Pg.424], āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhavaṃ bhāradvājo, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ paṇḍito maññeti’’? ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi? Sopi nūnassa tādisova yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyā’’ti. ‘‘Uḷārāya khalu, bhavaṃ bhāradvājo, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’ti. ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmi? Pasatthapasatthova so bhavaṃ gotamo seṭṭho devamanussānaṃ. Ye cime, bho, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya; cittassete samaṇo gotamo parikkhāre vadeti – yadidaṃ cittaṃ averaṃ abyābajjhaṃ tassa bhāvanāyā’’ti. त्या वेळी जाणुरसोणी ब्राह्मण पांढऱ्या घोड्यांच्या संपूर्ण पांढऱ्या रथातून भरदुपारी सावत्थीहून बाहेर पडत होता. जाणुरसोणी ब्राह्मणाने तोदेय्यपुत्र सुभ माणवाला लांबून येताना पाहिले. त्याला पाहून तो तोदेय्यपुत्र सुभ माणवाला म्हणाला— "अहो भारद्वाज, आपण भरदुपारी कोठून येत आहात?" "अहो, मी श्रमण गौतमांच्या जवळून येत आहे." "आपल्याला काय वाटते, आदरणीय भारद्वाज, श्रमण गौतमांची प्रज्ञा आणि बुद्धिमत्ता कशी आहे? ते प्रज्ञावान आहेत असे आपल्याला वाटते का?" "अहो, मी कोण आणि श्रमण गौतमांच्या प्रज्ञेची क्षमता जाणणारा मी कोण? जो श्रमण गौतमांच्या प्रज्ञेची क्षमता जाणू शकेल, तो नक्कीच त्यांच्यासारखाच असावा." "आदरणीय भारद्वाज तर श्रमण गौतमांची फार मोठी प्रशंसा करत आहेत!" "अहो, मी कोण आणि श्रमण गौतमांची प्रशंसा करणारा मी कोण? ते आदरणीय गौतम तर प्रशंसितांकडूनही प्रशंसित आहेत, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. अहो, ब्राह्मण पुण्यकर्म करण्यासाठी आणि कुशलाची प्राप्ती करण्यासाठी ज्या पाच धर्मांची प्रज्ञापना करतात; श्रमण गौतम त्यांना चित्ताचे परिष्कार म्हणतात—जेणेकरून चित्त वैररहित आणि व्यापादरहित व्हावे आणि त्याची भावना व्हावी." Evaṃ vutte, jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetā vaḷavābhirathā orohitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā udānaṃ udānesi – ‘‘lābhā rañño pasenadissa kosalassa, suladdhalābhā rañño pasenadissa kosalassa yassa vijite tathāgato viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti. असे म्हटले असता, जाणुरसोणी ब्राह्मण पांढऱ्या घोड्यांच्या संपूर्ण पांढऱ्या रथातून खाली उतरला, आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर करून, ज्या दिशेला भगवंत होते त्या दिशेला हात जोडून नमस्कार करत हा उद्गार काढला— "कोसलचा राजा पसेनदी याला मोठा लाभ झाला आहे! कोसलच्या राजा पसेनदीला सुदुर्लभ लाभ झाला आहे, ज्याच्या राज्यात तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध विहरत आहेत!" Subhasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. नववे सुभसुत्त समाप्त झाले. 10. Saṅgāravasuttaṃ १०. संगारव सुत्त 473. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena dhanañjānī nāma brāhmaṇī cañcalikappe paṭivasati abhippasannā buddhe ca dhamme ca saṅghe ca. Atha kho dhanañjānī brāhmaṇī upakkhalitvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. ४७३. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान मोठ्या भिक्खू संघासोबत कोसल देशामध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करत होते. त्या वेळी धनंजानी नावाची एक ब्राह्मण स्त्री चंचलिकाप्प येथे राहत होती, जी बुद्ध, धम्म आणि संघावर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारी (अभिप्रसन्न) होती. एकदा धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीचा पाय घसरला आणि तिने तीन वेळा हा उदान (हर्षोद्गार) काढला – 'त्या भगवंताला, अर्हंताला, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो. त्या भगवंताला, अर्हंताला, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो. त्या भगवंताला, अर्हंताला, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.' Tena kho pana samayena saṅgāravo nāma māṇavo cañcalikappe paṭivasati tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ[Pg.425], padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Assosi kho saṅgāravo māṇavo dhanañjāniyā brāhmaṇiyā evaṃ vācaṃ bhāsamānāya. Sutvā dhanañjāniṃ brāhmaṇiṃ etadavoca – ‘‘avabhūtāva ayaṃ dhanañjānī brāhmaṇī, parabhūtāva ayaṃ dhanañjānī brāhmaṇī, vijjamānānaṃ (tevijjānaṃ) brāhmaṇānaṃ, atha ca pana tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsissatī’’ti. ‘‘Na hi pana tvaṃ, tāta bhadramukha, tassa bhagavato sīlapaññāṇaṃ jānāsi. Sace tvaṃ, tāta bhadramukha, tassa bhagavato sīlapaññāṇaṃ jāneyyāsi, na tvaṃ, tāta bhadramukha, taṃ bhagavantaṃ akkositabbaṃ paribhāsitabbaṃ maññeyyāsī’’ti. ‘‘Tena hi, bhoti, yadā samaṇo gotamo cañcalikappaṃ anuppatto hoti atha me āroceyyāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhadramukhā’’ti kho dhanañjānī brāhmaṇī saṅgāravassa māṇavassa paccassosi. त्या वेळी संगारव नावाचा एक तरुण ब्राह्मण (माणव) चंचलिकाप्प येथे राहत होता. तो तीन वेदांचा पारंगत होता, ज्यामध्ये निघंडु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरप्रभेद (उच्चारशास्त्र) आणि पाचवे इतिहास यांचा समावेश होता; तो पदांचा जाणकार (पदको), व्याकरणकार (वैयाकरण) आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण होता. संगारव ब्राह्मणाने धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीचे हे उद्गार ऐकले. ऐकल्यानंतर तो धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीला म्हणाला – 'ही धनंजानी ब्राह्मण स्त्री खरोखरच भ्रष्ट झाली आहे, ही धनंजानी ब्राह्मण स्त्री खरोखरच पतित झाली आहे, कारण विद्वान (त्रैविद्य) ब्राह्मण हयात असतानाही ती त्या मुंडक (बोडक्या) श्रमणकाच्या (श्रमण गौतमाच्या) गुणांचे कौतुक करत आहे!' त्यावर धनंजानी म्हणाली, 'प्रिय भद्रमुख (सौम्य चेहऱ्याच्या तरुणा), तू त्या भगवंतांचे शील आणि प्रज्ञा जाणत नाहीस. प्रिय भद्रमुख, जर तू त्या भगवंतांचे शील आणि प्रज्ञा जाणली असतीस, तर तू त्या भगवंतांना शिवीगाळ किंवा निंदा करण्यायोग्य मानले नसतेस.' संगारव म्हणाला, 'तर मग आदरणीय बाई, जेव्हा श्रमण गौतम चंचलिकाप्प येथे येतील, तेव्हा मला नक्की सांगा.' 'ठीक आहे, प्रिय भद्रमुख,' असे म्हणून धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीने संगारव ब्राह्मणाला संमती दिली. Atha kho bhagavā kosalesu anupubbena cārikaṃ caramāno yena cañcalikappaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā cañcalikappe viharati todeyyānaṃ brāhmaṇānaṃ ambavane. Assosi kho dhanañjānī brāhmaṇī – ‘‘bhagavā kira cañcalikappaṃ anuppatto, cañcalikappe viharati todeyyānaṃ brāhmaṇānaṃ ambavane’’ti. Atha kho dhanañjānī brāhmaṇī yena saṅgāravo māṇavo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā saṅgāravaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, tāta bhadramukha, so bhagavā cañcalikappaṃ anuppatto, cañcalikappe viharati todeyyānaṃ brāhmaṇānaṃ ambavane. Yassadāni, tāta bhadramukha, kālaṃ maññasī’’ti. त्यानंतर भगवान कोसल देशामध्ये क्रमशः चारिका करत चंचलिकाप्प येथे पोहोचले. तेथे भगवान चंचलिकाप्प येथील तोदेय्य ब्राह्मणांच्या आंबराईत (आम्रवनात) राहत होते. धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीने ऐकले – 'भगवान चंचलिकाप्प येथे आले आहेत आणि ते तोदेय्य ब्राह्मणांच्या आंबराईत राहत आहेत.' तेव्हा धनंजानी ब्राह्मण स्त्री संगारव ब्राह्मणाकडे गेली आणि त्याला म्हणाली – 'प्रिय भद्रमुख, ते भगवान चंचलिकाप्प येथे आले आहेत आणि तोदेय्य ब्राह्मणांच्या आंबराईत राहत आहेत. प्रिय भद्रमुख, आता जाण्याची जी वेळ तुला योग्य वाटेल, त्याप्रमाणे तू कर.' 474. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho saṅgāravo māṇavo dhanañjāniyā brāhmaṇiyā paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘santi kho, bho gotama, eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti. Tatra, bho gotama, ye [Pg.426] te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti, tesaṃ bhavaṃ gotamo katamo’’ti? ‘‘Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattānaṃ, ādibrahmacariyaṃ paṭijānantānampi kho ahaṃ, bhāradvāja, vemattaṃ vadāmi. Santi, bhāradvāja, eke samaṇabrāhmaṇā anussavikā. Te anussavena diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti; seyyathāpi brāhmaṇā tevijjā. Santi pana, bhāradvāja, eke samaṇabrāhmaṇā kevalaṃ saddhāmattakena diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti; seyyathāpi takkī vīmaṃsī. Santi, bhāradvāja, eke samaṇabrāhmaṇā pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃyeva dhammaṃ abhiññāya diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti. Tatra, bhāradvāja, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃyeva dhammaṃ abhiññāya diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti, tesāhamasmi. Tadamināpetaṃ, bhāradvāja, pariyāyena veditabbaṃ, yathā ye te samaṇabrāhmaṇā pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃyeva dhammaṃ abhiññāya diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā, ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti, tesāhamasmi. ४७४. संगारव ब्राह्मणाने धनंजानी ब्राह्मण स्त्रीला 'ठीक आहे, बाई' असे उत्तर दिले आणि तो भगवंतांकडे गेला. तेथे पोहोचल्यावर त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या संगारव ब्राह्मणाने भगवंतांना विचारले – 'हे गौतम, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे या प्रत्यक्ष जीवनातच (दृष्टधर्मात) विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) अंतिम ध्येयाला (निर्वाणाला) पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याच्या (पवित्र जीवनाच्या) पायाची घोषणा करतात. हे गौतम, या श्रमण आणि ब्राह्मणांमध्ये आपण कुठे आहात?' भगवंतांनी उत्तर दिले, 'भारद्वाज, जे श्रमण आणि ब्राह्मण या प्रत्यक्ष जीवनातच विशेष ज्ञानाने अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याच्या पायाची घोषणा करतात, त्यांच्यामध्ये मी भिन्नता (विविधता) मानतो. भारद्वाज, काही श्रमण आणि ब्राह्मण हे केवळ ऐकीव परंपरेवर (अनुश्रुतीवर) विश्वास ठेवणारे असतात. ते ऐकीव परंपरेच्या आधारे या प्रत्यक्ष जीवनातच विशेष ज्ञानाने अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याची घोषणा करतात; जसे की त्रैविद्य (तीन वेद जाणणारे) ब्राह्मण. भारद्वाज, काही श्रमण आणि ब्राह्मण केवळ श्रद्धेच्या बळावर या प्रत्यक्ष जीवनातच विशेष ज्ञानाने अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याची घोषणा करतात; जसे की तर्क करणारे (तार्किक) आणि विचार करणारे (मीमांसक). भारद्वाज, काही श्रमण आणि ब्राह्मण पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्माला स्वतःच विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, या प्रत्यक्ष जीवनातच अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याची घोषणा करतात. भारद्वाज, जे श्रमण आणि ब्राह्मण पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्माला स्वतःच विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, या प्रत्यक्ष जीवनातच अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याची घोषणा करतात, त्यांच्यापैकी मी एक आहे. भारद्वाज, मी त्यांच्यापैकी एक कसा आहे, हे या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे, ज्या प्रकारे जे श्रमण आणि ब्राह्मण पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्माला स्वतःच विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, या प्रत्यक्ष जीवनातच अंतिम ध्येयाला पोहोचल्याचा दावा करतात आणि ब्रह्मचर्याची घोषणा करतात, त्यांच्यापैकी मी एक आहे.' 475. ‘‘Idha me, bhāradvāja, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso kālāma, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, bhāradvāja, āḷāro kālāmo maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā. Tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ [Pg.427] abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, bhāradvāja, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ‘ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi, passāmī’ti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti; addhā āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ viharatī’ti. ४७५. हे भारद्वाज, संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, मी अजून अनुत्तर संबोधी प्राप्त न केलेला केवळ बोधिसत्त्व असतानाच माझ्या मनात असा विचार आला – 'गृहस्थाश्रम संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या हा मोकळा आकाश आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ अशा या ब्रह्मचर्याचे आचरण करणे सोपे नाही. मग मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?' त्यानंतर, हे भारद्वाज, काही काळाने मी तरुण असतानाच, माझे केस काळेभोर असताना, उत्तम तारुण्याने युक्त अशा पहिल्या वयात, माझे आई-वडील रडत असताना व त्यांचे चेहरे अश्रूंनी भरलेले असताना, त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालो. अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, 'कल्याण काय आहे' याचा शोध घेत, अनुत्तर परम शांत पदाचा (निर्वाणाचा) शोध घेत, मी जेथे आळार कालाम होते तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी आळार कालामांना असे म्हणालो – 'हे आवुसो कालाम, मला या धम्म-विनयात ब्रह्मचर्याचे आचरण करण्याची इच्छा आहे.' असे म्हटल्यावर, हे भारद्वाज, आळार कालाम मला म्हणाले – 'आयुष्मान येथे राहावे. हा धम्म असा आहे की जेथे एखादा बुद्धिमान मनुष्य थोड्याच वेळात आपल्या गुरूंच्या सिद्धांताला स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू शकतो.' त्यानंतर, हे भारद्वाज, मी फार लवकर आणि वेगाने तो धम्म शिकून घेतला. त्यानंतर, हे भारद्वाज, केवळ ओठांच्या हालचालीने आणि पाठांतराने मी 'मी ज्ञानवादी आहे, मी थेरवाद जाणतो आणि पाहतो' असा दावा करू लागलो, आणि माझ्याप्रमाणेच इतरही तसा दावा करत होते. तेव्हा, हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'आळार कालाम हा धम्म केवळ श्रद्धेच्या बळावर 'मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत आहे' असे सांगत नाहीत; तर नक्कीच आळार कालाम हा धम्म जाणून आणि पाहून विहरत आहेत.' ‘‘Atha khvāhaṃ, bhāradvāja, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, bhāradvāja, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ āḷāro kālāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ. Atha khvāhaṃ, bhāradvāja, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho ahaṃ, āvuso, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yāhaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi tamahaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi. Iti yāhaṃ dhammaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi tamahaṃ dhammaṃ jānāmi[Pg.428]. Iti yādiso ahaṃ tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso ahaṃ. Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmā’ti. Iti kho, bhāradvāja, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno attano antevāsiṃ maṃ samānaṃ attanā samasamaṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ. त्यानंतर, हे भारद्वाज, मी जेथे आळार कालाम होते तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी आळार कालामांना विचारले – 'हे आवुसो कालाम, तुम्ही कोणत्या मर्यादेपर्यंत हा धम्म स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित करता?' असे विचारल्यावर, हे भारद्वाज, आळार कालामांनी आकिंचन्यायतन घोषित केले. तेव्हा, हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'केवळ आळार कालामांकडेच श्रद्धा आहे असे नाही, माझ्याकडेही श्रद्धा आहे; केवळ आळार कालामांकडेच वीर्य... पे... स्मृती... समाधी... प्रज्ञा आहे असे नाही, माझ्याकडेही प्रज्ञा आहे. मग ज्या धम्माला आळार कालाम स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित करतात, तो धम्म साक्षात करण्यासाठी मी का प्रयत्न करू नये?' त्यानंतर, हे भारद्वाज, मी फार लवकर आणि वेगाने तो धम्म स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू लागलो. त्यानंतर, हे भारद्वाज, मी पुन्हा आळार कालामांकडे गेलो आणि त्यांना विचारले – 'हे आवुसो कालाम, तुम्ही याच मर्यादेपर्यंत हा धम्म स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून घोषित करता का?' तेव्हा ते म्हणाले, 'होय आवुसो, मी याच मर्यादेपर्यंत हा धम्म स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून घोषित करतो.' मी म्हणालो, 'मीसुद्धा, हे आवुसो, याच मर्यादेपर्यंत हा धम्म स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत आहे.' ते म्हणाले, 'हे आपल्यासाठी लाभाचे आहे, आवुसो, हे आपल्यासाठी सुदैवाचे आहे की आम्हाला आपल्यासारखे आयुष्मान सब्रह्मचारी लाभले आहेत. अशा प्रकारे, ज्या धम्माला मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून घोषित करतो, तोच धम्म तुम्ही स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत आहात; आणि ज्या धम्मात तुम्ही विहरत आहात, तोच धम्म मी घोषित करत आहे. अशा प्रकारे, जो धम्म मी जाणतो तो तुम्ही जाणता, आणि जो धम्म तुम्ही जाणता तो मी जाणतो. अशा प्रकारे, जसा मी आहे तसे तुम्ही आहात, आणि जसे तुम्ही आहात तसा मी आहे. या आवुसो, आता आपण दोघे मिळून या गणाचे (संघाचे) नेतृत्व करूया.' अशा प्रकारे, हे भारद्वाज, माझे आचार्य असलेल्या आळार कालामांनी मला त्यांचा शिष्य असूनही स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान दिले आणि माझा अत्यंत आदरपूर्वक सत्कार केला. तेव्हा, हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'हा धम्म वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी किंवा निर्वाणासाठी उपकारक ठरत नाही; तो केवळ आकिंचन्यायतनात जन्म घेण्यापुरताच मर्यादित आहे.' त्यामुळे, हे भारद्वाज, मी त्या धम्माचा स्वीकार न करता, त्या धम्माविषयी विरक्त होऊन तेथून निघून गेलो। 476. ‘‘So kho ahaṃ, bhāradvāja, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, bhāradvāja, udako rāmaputto maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā. Tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, bhāradvāja, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ‘ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi, passāmī’ti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho rāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi; addhā rāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ vihāsī’ti. Atha khvāhaṃ, bhāradvāja, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, bhāradvāja, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho rāmasseva ahosi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja [Pg.429] viharāmīti pavedesi tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ. ४७६. “हे भारद्वाज! तो मी, 'कल्याण काय आहे' याचा शोध घेत, अनुत्तर आणि परम शांत अशा निर्वाणपदाचा शोध करत, जेथे रामपुत्र उदक होते, तेथे गेलो. तेथे पोहोचून मी रामपुत्र उदकांना असे म्हणालो – 'मित्रा, मला या धम्म-विनयात ब्रह्मचर्य आचरण करण्याची इच्छा आहे.' असे म्हटल्यावर, हे भारद्वाज, रामपुत्र उदक मला म्हणाले – 'आयुष्यमानांनी येथे राहावे. हा धम्म असा आहे की, जेथे एखादा सुज्ञ पुरुष फार काळ न लावता, आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताला स्वतःच विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरू शकतो.' हे भारद्वाज, त्यानंतर मी फार काळ न लावता, अत्यंत वेगाने तो धम्म आत्मसात केला. हे भारद्वाज, केवळ ओठ हलवण्यापुरते आणि बोलण्यापुरतेच मी 'मी ज्ञानाचा दावा करतो' आणि 'मी सिद्धांताचा दावा करतो, मी जाणतो व पाहतो' अशी प्रतिज्ञा करत होतो, आणि इतरही तसाच दावा करत होते. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'रामांनी हा धम्म केवळ श्रद्धेच्या बळावर 'मी स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरत आहे' असे घोषित केले नव्हते; तर नक्कीच ते हा धम्म जाणत आणि पाहत विहरत होते.' मग हे भारद्वाज, जेथे रामपुत्र उदक होते, तेथे मी गेलो आणि रामपुत्र उदकांना विचारले – 'मित्रा, रामांनी हा धम्म स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरत असल्याचे कोणत्या मर्यादेपर्यंत घोषित केले आहे?' असे विचारल्यावर, हे भारद्वाज, रामपुत्र उदकांनी 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' समापत्ती घोषित केली. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'केवळ रामांकडेच श्रद्धा नव्हती, माझ्याकडेही श्रद्धा आहे; केवळ रामांकडेच वीर्य... स्मृती... समाधी... प्रज्ञा नव्हती, माझ्याकडेही प्रज्ञा आहे. मग रामांनी ज्या धम्माला स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरत असल्याचे घोषित केले आहे, त्या धम्माच्या साक्षात्कारासाठी मी प्रयत्न का करू नये?' हे भारद्वाज, मी फार काळ न लावता, अत्यंत वेगाने तो धम्म स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरू लागलो.” ‘‘Atha khvāhaṃ, bhāradvāja, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi taṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi taṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi. Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso rāmo ahosi. Ehi dāni, āvuso, tuvaṃ imaṃ gaṇaṃ pariharā’ti. Iti kho, bhāradvāja, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne maṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ. “त्यानंतर हे भारद्वाज, जेथे रामपुत्र उदक होते, तेथे मी गेलो आणि रामपुत्र उदकांना विचारले – 'मित्रा, रामांनी हा धम्म स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून इतक्याच मर्यादेपर्यंत घोषित केला आहे काय?' (त्यावर ते म्हणाले) 'मित्रा, रामांनी हा धम्म स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून इतक्याच मर्यादेपर्यंत घोषित केला आहे.' (मी म्हणालो) 'मित्रा, मीसुद्धा हा धम्म स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून इतक्याच मर्यादेपर्यंत विहरत आहे.' (ते म्हणाले) 'मित्रा, हा आमचा लाभ आहे, आमचे मोठे भाग्य आहे की आम्हाला तुमच्यासारखे आदरणीय सब्रह्मचारी पाहायला मिळाले. अशा प्रकारे, रामांनी ज्या धम्माला स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून घोषित केले होते, त्याच धम्माला तुम्ही स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरत आहात; आणि ज्या धम्माला तुम्ही स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून विहरत आहात, तोच धम्म रामांनी स्वतः विशेष ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून, प्राप्त करून घोषित केला होता. अशा प्रकारे, जो धम्म रामांनी जाणला होता, तो तुम्ही जाणता; आणि जो धम्म तुम्ही जाणता, तो रामांनी जाणला होता. जसे राम होते, तसेच तुम्ही आहात; आणि जसे तुम्ही आहात, तसेच राम होते. मित्रा, या, आता तुम्ही या संघाचे नेतृत्व करा.' हे भारद्वाज, अशा प्रकारे माझा सब्रह्मचारी असलेल्या रामपुत्र उदकांनी मला आचार्यांच्या स्थानी बसवले आणि माझी थोर पूजेने पूजा केली. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'हा धम्म वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञासाठी, संबोधीसाठी किंवा निर्वाणासाठी उपकारक ठरत नाही; तर तो केवळ 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' भूमीत जन्म घेण्यापुरताच मर्यादित आहे.' हे भारद्वाज, म्हणून मी त्या धम्मावर संतुष्ट न होता, त्या धम्माविषयी विरक्त होऊन तेथून निघून गेलो.” 477. ‘‘So kho ahaṃ, bhāradvāja, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikaṃ caramāno yena uruveḷā senānigamo tadavasariṃ. Tatthaddasaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ, pāsādikañca vanasaṇḍaṃ, nadiñca sandantiṃ setakaṃ supatitthaṃ ramaṇīyaṃ, samantā ca gocaragāmaṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘ramaṇīyo vata, bho, bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadī ca sandati setakā supatitthā ramaṇīyā, samantā ca gocaragāmo. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’ti[Pg.430]. So kho ahaṃ, bhāradvāja, tattheva nisīdiṃ – ‘alamidaṃ padhānāyā’ti. Apissu maṃ, bhāradvāja, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā. ४७७. “हे भारद्वाज, तो मी, 'कल्याण काय आहे' याचा शोध घेत, अनुत्तर आणि परम शांत अशा निर्वाणपदाचा शोध करत, मगध देशात क्रमशः चारिका करत करत जेथे उरुवेळा येथील सेनानिगम होते, तेथे पोहोचलो. तेथे मला एक रमणीय भूभाग, मन प्रसन्न करणारे वन, संथ वाहणारी स्वच्छ व सुंदर घाटांची रमणीय नदी आणि सभोवताली भिक्षेसाठी गोचरग्राम दिसले. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'अहा! हा भूभाग किती रमणीय आहे, हे वन किती प्रसन्न करणारे आहे, ही नदी किती स्वच्छ व सुंदर घाटांची असून संथ वाहत आहे आणि सभोवताली भिक्षेसाठी गोचरग्रामही आहे. साधना करू इच्छिणाऱ्या कुलपुत्राला साधनेसाठी हे खरोखरच योग्य स्थान आहे.' हे भारद्वाज, 'साधनेसाठी हे योग्य स्थान आहे' असा विचार करून मी तेथेच बसलो. हे भारद्वाज, तेव्हा माझ्या मनात पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या तीन अद्भुत उपमा स्फुरल्या.” ‘‘Seyyathāpi, bhāradvāja, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, bhāradvāja, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bho gotama, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, tañca pana udake nikkhittaṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhāradvāja, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti na suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No capi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, bhāradvāja, paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. "हे भारद्वाज, समजा जसे काही पाण्यात टाकलेले ओले व रसयुक्त लाकूड आहे. नंतर एखादा माणूस मंथन-काष्ठ घेऊन येईल आणि विचार करेल - 'मी अग्नी उत्पन्न करीन, तेज प्रकट करीन.' भारद्वाज, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यात टाकलेले ते ओले व रसयुक्त लाकूड मंथन-काष्ठ घेऊन घासताना अग्नी उत्पन्न करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?" "नाही, हे गोतमा. त्याचे कारण काय? कारण, हे गोतमा, ते लाकूड ओले व रसयुक्त आहे आणि ते पाण्यात टाकलेले आहे. तो माणूस केवळ थकवा आणि त्रासाचाच धनी होईल." "त्याचप्रमाणे, हे भारद्वाज, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून अलिप्त न राहता विहार करतात, आणि त्यांच्या मनात कामभोगांविषयी जो कामच्छंद, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा आणि कामपरिळाह असतो, तो त्यांच्या अंतर्मनातून चांगल्या प्रकारे नष्ट झालेला नसतो आणि चांगल्या प्रकारे शांत झालेला नसतो; जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत. आणि जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत. हे भारद्वाज, ही पहिली आश्चर्यकारक उपमा मला सुचली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती." 478. ‘‘Aparāpi kho maṃ, bhāradvāja, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, bhāradvāja, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, bhāradvāja, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bho gotama, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa [Pg.431] bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhāradvāja, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti na suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, bhāradvāja, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. ४७८. "हे भारद्वाज, मला दुसरी एक आश्चर्यकारक उपमा सुचली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती. हे भारद्वाज, समजा जसे काही पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले ओले व रसयुक्त लाकूड आहे. नंतर एखादा माणूस मंथन-काष्ठ घेऊन येईल आणि विचार करेल - 'मी अग्नी उत्पन्न करीन, तेज प्रकट करीन.' भारद्वाज, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले ते ओले व रसयुक्त लाकूड मंथन-काष्ठ घेऊन घासताना अग्नी उत्पन्न करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?" "नाही, हे गोतमा. त्याचे कारण काय? कारण, हे गोतमा, ते लाकूड ओले व रसयुक्त आहे, जरी ते पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले असले तरी. तो माणूस केवळ थकवा आणि त्रासाचाच धनी होईल." "त्याचप्रमाणे, हे भारद्वाज, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून अलिप्त राहून विहार करतात, परंतु त्यांच्या मनात कामभोगांविषयी जो कामच्छंद, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा आणि कामपरिळाह असतो, तो त्यांच्या अंतर्मनातून चांगल्या प्रकारे नष्ट झालेला नसतो आणि चांगल्या प्रकारे शांत झालेला नसतो; जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत. आणि जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत. हे भारद्वाज, ही दुसरी आश्चर्यकारक उपमा मला सुचली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती." 479. ‘‘Aparāpi kho maṃ, bhāradvāja, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, bhāradvāja, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, bhāradvāja, api nu so puriso amuṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘Evaṃ bho gotama. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bho gotama, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, tañca pana ārakā udakā thale nikkhitta’’nti. ‘‘Evameva kho, bhāradvāja, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ suppahīno hoti suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, bhāradvāja, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Imā kho maṃ, bhāradvāja, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā. ४७९. "हे भारद्वाज, मला तिसरी एक आश्चर्यकारक उपमा सुचली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती. हे भारद्वाज, समजा जसे काही पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले सुके व नीरस लाकूड आहे. नंतर एखादा माणूस मंथन-काष्ठ घेऊन येईल आणि विचार करेल - 'मी अग्नी उत्पन्न करीन, तेज प्रकट करीन.' भारद्वाज, तुला काय वाटते? तो माणूस पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले ते सुके व नीरस लाकूड मंथन-काष्ठ घेऊन घासताना अग्नी उत्पन्न करू शकेल का, तेज प्रकट करू शकेल का?" "होय, हे गोतमा. त्याचे कारण काय? कारण, हे गोतमा, ते लाकूड सुके व नीरस आहे आणि ते पाण्यापासून दूर कोरड्या जमिनीवर ठेवलेले आहे." "त्याचप्रमाणे, हे भारद्वाज, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शरीराने आणि मनाने कामभोगांपासून अलिप्त राहून विहार करतात, आणि त्यांच्या मनात कामभोगांविषयी जो कामच्छंद, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा आणि कामपरिळाह असतो, तो त्यांच्या अंतर्मनातून चांगल्या प्रकारे नष्ट झालेला असतो आणि चांगल्या प्रकारे शांत झालेला असतो; जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत असले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत. आणि जरी ते आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण प्रयत्नांमुळे उद्भवणाऱ्या तीव्र, कठोर, कटू आणि दुःखद वेदना सहन करत नसले, तरीही ते ज्ञान, दर्शन आणि अनुत्तर संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत. हे भारद्वाज, ही तिसरी आश्चर्यकारक उपमा मला सुचली, जी पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती. हे भारद्वाज, या तीन आश्चर्यकारक उपमा मला सुचल्या, ज्या पूर्वी कधीही ऐकल्या नव्हत्या." 480. ‘‘Tassa [Pg.432] mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇheyyaṃ abhinippīḷeyyaṃ abhisantāpeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhāmi abhinippīḷemi abhisantāpemi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Seyyathāpi, bhāradvāja, balavā puriso dubbalataraṃ purisaṃ sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya, evameva kho me, bhāradvāja, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā; sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. ४८०. "हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला - 'मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला भिडवून, चित्ताने चित्ताचे दमन करावे, त्याला पिडा द्यावी, त्याला तापवावे.' हे भारद्वाज, मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला भिडवून, चित्ताने चित्ताचे दमन केले, त्याला पिडा दिली, त्याला तापवले. हे भारद्वाज, जेव्हा मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला भिडवून, चित्ताने चित्ताचे दमन करत होतो, त्याला पिडा देत होतो, त्याला तापवत होतो, तेव्हा माझ्या काखेतून घामाच्या धारा वाहू लागल्या. हे भारद्वाज, जसे एखाद्या बलवान माणसाने एखाद्या दुर्बल माणसाला डोक्याने किंवा खांद्याने पकडून त्याचे दमन करावे, त्याला पिडा द्यावी, त्याला तापवावे; त्याचप्रमाणे, हे भारद्वाज, जेव्हा मी दातांवर दात दाबून, जिभेने टाळूला भिडवून, चित्ताने चित्ताचे दमन करत होतो, त्याला पिडा देत होतो, त्याला तापवत होतो, तेव्हा माझ्या काखेतून घामाच्या धारा वाहू लागल्या. हे भारद्वाज, माझा पराक्रम (वीर्य) दृढ झाला होता, तो शिथिल झाला नव्हता; माझी स्मृती (सती) जागृत होती, ती विसरली नव्हती. परंतु, त्या दुःखदायक तपश्चर्येमुळे पीडित झालेल्या माझ्या शरीरात अत्यंत दाह निर्माण झाला होता आणि ते शांत झाले नव्हते." 481. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo hoti, evameva kho me, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā; sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. ४८१. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी श्वासोच्छ्वास नसलेले (अपाणक) ध्यानच ध्यावे?' भारद्वाज, मग मी तोंड आणि नाक यांतून श्वास आणि उच्छ्वास रोखून धरले. भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड आणि नाक यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा कानांच्या छिद्रांतून बाहेर पडणाऱ्या हवेचा प्रचंड आवाज होऊ लागला. ज्याप्रमाणे लोहाराचा भाता फुंकताना प्रचंड आवाज होतो, त्याचप्रमाणे भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड आणि नाक यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा माझ्या कानांच्या छिद्रांतून बाहेर पडणाऱ्या हवेचा प्रचंड आवाज होऊ लागला. भारद्वाज, माझे वीर्य (प्रयत्न) दृढ होते, अजिबात शिथिल नव्हते; स्मृती (जागरूकता) प्रस्थापित झाली होती, ती संभ्रमित नव्हती. परंतु, त्या अत्यंत कठीण अशा तपश्चर्येमुळे (दुष्करचर्येमुळे) आणि तीव्र प्रयत्नांमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Seyyathāpi, bhāradvāja, balavā puriso, tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya, evameva kho me, bhāradvāja, mukhato ca nāsato [Pg.433] ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā; sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी श्वासोच्छ्वास नसलेले ध्यानच ध्यावे?' भारद्वाज, मग मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वास आणि उच्छ्वास रोखून धरले. भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा तीव्र वायू माझ्या मस्तकावर आघात करू लागले. भारद्वाज, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस तीक्ष्ण शस्त्राने मस्तकावर प्रहार करतो, त्याचप्रमाणे भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा तीव्र वायू माझ्या मस्तकावर आघात करू लागले. भारद्वाज, माझे वीर्य दृढ होते, अजिबात शिथिल नव्हते; स्मृती प्रस्थापित झाली होती, ती संभ्रमित नव्हती. परंतु, त्या अत्यंत कठीण अशा तपश्चर्येमुळे आणि तीव्र प्रयत्नांमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Seyyathāpi, bhāradvāja, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya, evameva kho, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā; sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी श्वासोच्छ्वास नसलेले ध्यानच ध्यावे?' भारद्वाज, मग मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वास आणि उच्छ्वास रोखून धरले. भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा माझ्या डोक्यात तीव्र वेदना होऊ लागल्या. भारद्वाज, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस मजबूत चामड्याच्या पट्ट्याने डोके आवळून बांधतो, त्याचप्रमाणे भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा माझ्या डोक्यात तीव्र वेदना होऊ लागल्या. भारद्वाज, माझे वीर्य दृढ होते, अजिबात शिथिल नव्हते; स्मृती प्रस्थापित झाली होती, ती संभ्रमित नव्हती. परंतु, त्या अत्यंत कठीण अशा तपश्चर्येमुळे आणि तीव्र प्रयत्नांमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Seyyathāpi, bhāradvāja, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya, evameva kho me, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā; sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी श्वासोच्छ्वास नसलेले ध्यानच ध्यावे?' भारद्वाज, मग मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वास आणि उच्छ्वास रोखून धरले. भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा तीव्र वायू माझ्या पोटाला कापू लागले. भारद्वाज, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कसाई किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तीक्ष्ण सुरीने गाईचे पोट कापतो, त्याचप्रमाणे भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा तीव्र वायू माझ्या पोटाला कापू लागले. भारद्वाज, माझे वीर्य दृढ होते, अजिबात शिथिल नव्हते; स्मृती प्रस्थापित झाली होती, ती संभ्रमित नव्हती. परंतु, त्या अत्यंत कठीण अशा तपश्चर्येमुळे आणि तीव्र प्रयत्नांमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, mukhato ca [Pg.434] nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Seyyathāpi, bhāradvāja, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ, evameva kho me, bhāradvāja, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Āraddhaṃ kho pana me, bhāradvāja, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Apissu maṃ, bhāradvāja, devatā disvā evamāhaṃsu – ‘kālaṅkato samaṇo gotamo’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, api ca kālaṅkarotī’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, nāpi kālaṅkaroti; arahaṃ samaṇo gotamo, vihārotveva so arahato evarūpo hotī’ti. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी श्वासोच्छ्वास नसलेले ध्यानच ध्यावे?' भारद्वाज, मग मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वास आणि उच्छ्वास रोखून धरले. भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा माझ्या शरीरात तीव्र दाह होऊ लागला. भारद्वाज, ज्याप्रमाणे दोन बलवान पुरुष एका दुर्बल पुरुषाला दोन्ही हातांनी पकडून धगधगत्या कोळशांच्या कुंडात भाजतात किंवा चहूबाजूंनी शेकतात, त्याचप्रमाणे भारद्वाज, जेव्हा मी तोंड, नाक आणि कान यांतून श्वासोच्छ्वास रोखून धरले, तेव्हा माझ्या शरीरात तीव्र दाह होऊ लागला. भारद्वाज, माझे वीर्य दृढ होते, अजिबात शिथिल नव्हते; स्मृती प्रस्थापित झाली होती, ती संभ्रमित नव्हती. परंतु, त्या अत्यंत कठीण अशा तपश्चर्येमुळे आणि तीव्र प्रयत्नांमुळे माझे शरीर अत्यंत तप्त झाले होते आणि शांत होत नव्हते. भारद्वाज, मला पाहून काही देवता म्हणाल्या—'श्रमण गौतम मरण पावले आहेत.' काही देवता म्हणाल्या—'श्रमण गौतम मरण पावलेले नाहीत, पण ते मरणाच्या दारात आहेत.' तर काही देवता म्हणाल्या—'श्रमण गौतम मरण पावलेले नाहीत आणि ते मरणाच्या दारातही नाहीत; श्रमण गौतम अर्हत झाले आहेत, कारण अर्हतांचे राहणे असेच असते.' ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyya’nti. Atha kho maṃ, bhāradvāja, devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘mā kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji. Sace kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṃ dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāressāma. Tāya tvaṃ yāpessasī’ti. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṃ paṭijāneyyaṃ, imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāreyyuṃ, tāya cāhaṃ yāpeyyaṃ. Taṃ mamassa musā’ti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, tā devatā paccācikkhāmi, ‘hala’nti vadāmi. भारद्वाज, त्या माझ्या मनात असा विचार आला—'का नको मी पूर्णपणे अन्नत्याग करून साधना करावी?' भारद्वाज, तेव्हा काही देवता माझ्याकडे आल्या आणि म्हणाल्या—'हे महाशया, आपण पूर्णपणे अन्नत्याग करू नका. जर आपण पूर्णपणे अन्नत्याग केलात, तर आम्ही आपल्या रोमकुपांतून दिव्य ओज शरीरात प्रवेश करवू, ज्याच्या आधारे आपण जिवंत राहू शकाल.' भारद्वाज, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला—'जर मी पूर्णपणे अन्नत्याग करण्याची प्रतिज्ञा केली आणि या देवतांनी माझ्या रोमकुपांतून दिव्य ओज शरीरात प्रवेश करवले आणि मी त्यावर जिवंत राहिलो, तर माझी ती प्रतिज्ञा असत्य ठरेल.' भारद्वाज, म्हणून मी त्या देवतांना नकार दिला आणि म्हणालो—'पुरे, असे करू नका.' ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsa’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāresiṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ [Pg.435] āhārayato pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya; seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya; seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya; seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya; seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya; seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, bhāradvāja, ‘udaracchaviṃ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmī’ti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi; yāvassu me, bhāradvāja, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, bhāradvāja, ‘vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, bhāradvāja, imameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya. Apissu maṃ, bhāradvāja, manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kāḷo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti; yāvassu me, bhāradvāja, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी अगदी थोडे थोडे अन्न ग्रहण करावे, जसे की मुगाचे कढण, कुळिथाचे कढण, वाटाण्याचे कढण किंवा हरभऱ्याचे कढण.' म्हणून, हे भारद्वाज, मी अगदी थोडे थोडे अन्न ग्रहण करू लागलो – मुगाचे कढण, कुळिथाचे कढण, वाटाण्याचे कढण किंवा हरभऱ्याचे कढण. हे भारद्वाज, जेव्हा मी इतके थोडे थोडे अन्न ग्रहण करत होतो, तेव्हा माझे शरीर अत्यंत कृश झाले. वाळलेल्या बांबूच्या पेरांप्रमाणे माझे अवयव त्या अल्प आहारामुळे दिसू लागले. उंटाच्या पायाच्या खुराप्रमाणे माझे नितंब त्या अल्प आहारामुळे झाले. मण्यांच्या माळेप्रमाणे माझा पाठीचा कणा उंच-सखल झाला. एखाद्या जुन्या मोडकळीस आलेल्या घराच्या वाशांप्रमाणे माझ्या बरगड्या विस्कळीत झाल्या. खोल विहिरीतील पाण्याचे थेंब जसे खोलवर गेलेले दिसतात, तसेच माझ्या डोळ्यांच्या खोबणीत माझे डोळे खोलवर गेलेले दिसू लागले. उन्हात आणि वाऱ्यात सुकलेल्या कडू भोपळ्याप्रमाणे माझ्या डोक्याची त्वचा आकुंचन पावून सुरकुतली. हे भारद्वाज, जेव्हा मी 'पोटाच्या त्वचेला स्पर्श करीन' असा विचार करून हात लावत असे, तेव्हा माझ्या हातात पाठीचा कणाच लागत असे; आणि जेव्हा 'पाठीच्या कण्याला स्पर्श करीन' असा विचार करत असे, तेव्हा माझ्या हातात पोटाची त्वचाच लागत असे. हे भारद्वाज, त्या अल्प आहारामुळे माझ्या पोटाची त्वचा पाठीच्या कण्याला चिकटून गेली होती. हे भारद्वाज, जेव्हा मी 'मल-मूत्र विसर्जन करीन' या विचाराने जात असे, तेव्हा त्या अल्प आहारामुळे मी तिथेच पालथा पडून जात असे. हे भारद्वाज, मी माझ्या शरीराला थोडा दिलासा देण्यासाठी हाताने माझ्या अंगाला कुरवाळत असे. हे भारद्वाज, जेव्हा मी हाताने अंगाला कुरवाळत असे, तेव्हा त्या अल्प आहारामुळे मुळापासून कुजलेले माझे केस शरीरावरून गळून पडत असत. हे भारद्वाज, लोक मला पाहून म्हणत – 'श्रमण गौतम काळे पडले आहेत.' काही लोक म्हणत – 'श्रमण गौतम काळे नाहीत, ते सावळे आहेत.' तर काही लोक म्हणत – 'श्रमण गौतम काळेही नाहीत आणि सावळेही नाहीत, त्यांच्या त्वचेचा रंग मंगुर माशासारखा झाला आहे.' हे भारद्वाज, पूर्वी माझा जो अत्यंत शुद्ध, उजळ आणि स्वच्छ वर्ण होता, तो त्या अल्प आहारामुळे इतका नष्ट झाला होता. 482. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayiṃsu[Pg.436], etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo; yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo; yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo. Na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ. Siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti? Tassa mayhaṃ bhāradvāja, etadahosi – ‘abhijānāmi kho panāhaṃ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā. Siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti? Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, satānusāri viññāṇaṃ ahosi – ‘eseva maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti? Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti. ४८२. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'भूतकाळात ज्या कोणी श्रमणांनी किंवा ब्राह्मणांनी स्वतःवर ओढवून घेतलेल्या तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, कडू आणि असह्य यातना सहन केल्या असतील, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत; हीच त्याची अंतिम सीमा होती. भविष्यकाळातही जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःवर ओढवून घेतलेल्या तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, कडू आणि असह्य यातना सहन करतील, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत; हीच त्याची अंतिम सीमा असेल. आणि वर्तमानकाळातही जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःवर ओढवून घेतलेल्या तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, कडू आणि असह्य यातना सहन करत आहेत, त्या यापेक्षा अधिक असू शकत नाहीत; हीच त्याची अंतिम सीमा आहे. परंतु, मी या अत्यंत कठीण आणि वेदनादायक दुष्करचर्येने मानवी क्षमतेपलीकडील श्रेष्ठ असे आर्य ज्ञानदर्शन प्राप्त करू शकलो नाही. मग बोधी प्राप्तीसाठी दुसरा एखादा मार्ग असू शकेल का?' हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मला आठवते की, माझे पिता शाक्य यांच्या शेतातील पेरणीच्या उत्सवाच्या वेळी, जांभळाच्या झाडाच्या थंड सावलीत बसून, मी कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार आणि विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख देणारे प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरत होतो. काय हाच बोधीचा मार्ग असू शकेल का?' हे भारद्वाज, त्या स्मृतीच्या अनुषंगाने मला ज्ञान झाले – 'हाच बोधीचा मार्ग आहे.' हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे, जे सुख कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून प्राप्त होते?' हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'मी त्या सुखाला मुळीच घाबरत नाही, जे सुख कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून प्राप्त होते.' 483. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhāradvāja, etadahosi – ‘na kho taṃ sukaraṃ sukhaṃ adhigantuṃ evaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyena. Yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ odanakummāsa’nti. So kho ahaṃ, bhāradvāja, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ. Tena kho pana maṃ, bhāradvāja, samayena pañcavaggiyā bhikkhū paccupaṭṭhitā honti – ‘yaṃ kho samaṇo gotamo dhammaṃ adhigamissati taṃ no ārocessatī’ti. Yato kho ahaṃ, bhāradvāja, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ, atha me te pañcavaggiyā bhikkhū nibbijja pakkamiṃsu – ‘bāhulliko samaṇo gotamo padhānavibbhanto āvatto bāhullāyā’ti. ४८३. हे भारद्वाज, माझ्या मनात असा विचार आला – 'अशा अत्यंत कृश झालेल्या शरीराने ते सुख प्राप्त करणे सोपे नाही. मग मी भात आणि सातूचे पीठ यांसारखे थोडे स्थूल अन्न ग्रहण करावे.' म्हणून, हे भारद्वाज, मी भात आणि सातूचे पीठ यांसारखे स्थूल अन्न ग्रहण केले. हे भारद्वाज, त्या वेळी पंचवर्गीय भिक्खू माझी सेवा करत होते, या विचाराने की – 'श्रमण गौतम ज्या धर्माची प्राप्ती करतील, तो आम्हाला सांगतील.' परंतु, हे भारद्वाज, जेव्हा मी भात आणि सातूचे पीठ यांसारखे स्थूल अन्न ग्रहण केले, तेव्हा ते पंचवर्गीय भिक्खू निराश होऊन मला सोडून निघून गेले, आणि विचार करू लागले – 'श्रमण गौतम आता विलासी झाले आहेत, त्यांनी आपली साधना सोडून दिली आहे आणि ते विलासी जीवनाकडे वळले आहेत.' ‘‘So kho ahaṃ, bhāradvāja, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretvā balaṃ gahetvā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ [Pg.437] samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. हे भारद्वाज, मी ते स्थूल अन्न ग्रहण करून आणि शक्ती मिळवून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... (तसेच पुढे)... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरू लागलो. वितर्क आणि विचारांच्या शमनानंतर, अंतःकरणात प्रसन्नता आणणारे, चित्ताची एकाग्रता वाढवणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीतून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख देणारे द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून मी विहरू लागलो. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, bhāradvāja, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. अशा प्रकारे चित्त समाहित (एकाग्र), परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मी पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानाय) चित्त वळवले. मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू लागलो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म... (इत्यादी)... अशा प्रकारे मी सविस्तर तपशीलासह आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण केले. हे भारद्वाज, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात मला ही पहिली विद्या (ज्ञान) प्राप्त झाली; अविद्या नष्ट झाली, विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला, प्रकाश उत्पन्न झाला; जसे की अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते. 484. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi…pe… ayaṃ kho me, bhāradvāja, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. ४८४. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मी प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्म) ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानाय) चित्त वळवले. मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना मरताना आणि जन्म घेताना पाहिले; हीन, प्रगत, सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना मी जाणले... (इत्यादी)... हे भारद्वाज, रात्रीच्या मध्यम प्रहरात मला ही दुसरी विद्या प्राप्त झाली; अविद्या नष्ट झाली, विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला, प्रकाश उत्पन्न झाला; जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi [Pg.438] cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, bhāradvāja, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato’’ti. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मी आसवांच्या (चित्तमळांच्या) क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खयज्ञानाय) चित्त वळवले. मी 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणले, 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथाभूत जाणले, 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथाभूत जाणले, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखाचा अंत करणारा मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणले; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणले, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणले, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणले, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणले. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या माझे चित्त कामासवापासून मुक्त झाले, भवासवापासून मुक्त झाले आणि अविद्यासवापासून मुक्त झाले. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान झाले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही करायचे उरलेले नाही' हे मी जाणले. हे भारद्वाज, रात्रीच्या अंतिम प्रहरात मला ही तिसरी विद्या प्राप्त झाली; अविद्या नष्ट झाली, विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला, प्रकाश उत्पन्न झाला; जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते. 485. Evaṃ vutte, saṅgāravo māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhitavataṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi, sappurisavataṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi; yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa. Kiṃ nu kho, bho gotama, atthi devā’’ti ? ‘‘Ṭhānaso metaṃ, bhāradvāja, viditaṃ yadidaṃ – adhidevā’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bho gotama, ‘atthi devā’ti puṭṭho samāno ‘ṭhānaso metaṃ, bhāradvāja, viditaṃ yadidaṃ adhidevā’ti vadesi. Nanu, bho gotama, evaṃ sante tucchā musā hotī’’ti? ‘‘‘Atthi devā’ti, bhāradvāja, puṭṭho samāno ‘atthi devā’ti yo vadeyya, ‘ṭhānaso me viditā’ti yo vadeyya; atha khvettha viññunā purisena ekaṃsena niṭṭhaṃ gantabbaṃ yadidaṃ – ‘atthi devā’’’ti. ‘‘Kissa pana me bhavaṃ gotamo ādikeneva na byākāsī’’ti ? ‘‘Uccena sammataṃ kho etaṃ, bhāradvāja, lokasmiṃ yadidaṃ – ‘atthi devā’’’ti. ४८५. असे म्हटले असता, संगारव नावाचा तरुण भगवंतांना म्हणाला – "आदरणीय गोतमांचे प्रयत्न दृढ (अविचल) होते, आदरणीय गोतमांचे प्रयत्न सत्पुरुषासारखे होते; जसे की एका अर्हत, सम्यक्संबुद्धाचे असावे. पण आदरणीय गोतम, देव खरोखरच अस्तित्वात आहेत का?" "हे भारद्वाज, हे कारणासहित (निश्चितपणे) जाणले गेले आहे की देव (अधिदेव) आहेत." "पण आदरणीय गोतम, जेव्हा तुम्हाला विचारले गेले की 'देव आहेत का?', तेव्हा तुम्ही म्हणालात की 'हे भारद्वाज, हे कारणासहित जाणले गेले आहे की देव आहेत'. आदरणीय गोतम, जर असे असेल, तर तुमचे बोलणे निरर्थक आणि असत्य ठरत नाही का?" "हे भारद्वाज, 'देव आहेत का?' असे विचारले असता, जो कोणी म्हणेल की 'देव आहेत' किंवा जो म्हणेल की 'हे मला कारणासहित माहीत आहे'; तर यावरून सुज्ञ माणसाने निश्चितपणे असा निष्कर्ष काढला पाहिजे की 'देव आहेत'." "पण आदरणीय गोतमांनी मला सुरुवातीलाच सरळ उत्तर का दिले नाही?" "हे भारद्वाज, जगात हे मोठ्या प्रमाणावर मान्य केले गेले आहे की 'देव आहेत'."},{ 486. Evaṃ vutte, saṅgāravo māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti – evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ [Pg.439] bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ४८६. असे म्हटले असता, संगारव तरुण भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम, अतिशय सुंदर! आदरणीय गोतम, जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करून दाखवावे, झाकलेले उघडून दाखवावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावे, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील – त्याचप्रमाणे आदरणीय गोतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गोतमांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." Saṅgāravasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे संगारव सुत्त समाप्त झाले। Brāhmaṇavaggo niṭṭhito pañcamo. पाचवा ब्राह्मणवग्ग समाप्त झाला। Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Brahmāyu selassalāyano, ghoṭamukho ca brāhmaṇo; Caṅkī esu dhanañjāni, vāseṭṭho subhagāravoti. ब्रह्मायु, सेल, अस्सलायन, घोटमुख ब्राह्मण, चंकी, एषुकारी, धनंजानी, वासेठ, सुभ आणि संगारव। Idaṃ vaggānamuddānaṃ – ही वग्गांची अनुक्रमणिका आहे – Vaggo gahapati bhikkhu, paribbājakanāmako; Rājavaggo brāhmaṇoti, pañca majjhimaāgame. गहपतिवग्ग, भिक्खुवग्ग, परिब्बाजकवग्ग, राजवग्ग आणि ब्राह्मणवग्ग – हे मज्झिम आगमातील पाच वग्ग आहेत। Majjhimapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. मज्झिमपण्णासक समाप्त झाले। | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |