Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Majjhimanikāye

มัชฌิมนิกาย

Uparipaṇṇāsapāḷi

อุปริปัณณาสกปาฬิ

1. Devadahavaggo

๑. เทวทหวรรค

1. Devadahasuttaṃ

๑. เทวทหสูตร

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti. Evaṃvādino, bhikkhave, nigaṇṭhā.

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนานั้นทั้งหมดเป็นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน เพราะกรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ เพราะไม่ทำกรรมใหม่ จะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป เพราะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้”

‘‘Evaṃvādāhaṃ, bhikkhave, nigaṇṭhe upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe, āvuso nigaṇṭhā, evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti? Te ca me, bhikkhave, nigaṇṭhā evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti.

ภิกษุทั้งหลาย เราเข้าไปหาพวกนิครนถ์ผู้มีวาทะอย่างนี้แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนานั้นทั้งหมดเป็นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน เพราะกรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ เพราะไม่ทำกรรมใหม่ จะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป เพราะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’ ดังนี้ จริงหรือ’ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์เหล่านั้น เมื่อเราถามอย่างนี้ ก็ปฏิญญาว่า ‘ใช่ ท่าน’

‘‘Tyāhaṃ [Pg.2] evaṃ vadāmi – ‘kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

เราได้กล่าวกะนิครนถ์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมรู้บ้างหรือไม่ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้เคยมีมาแล้ว มิใช่ไม่เคยมี’ พวกเขาตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ ท่าน’

‘‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ, na nākaramhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

เราถามต่อไปว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมรู้บ้างหรือไม่ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมไว้ มิใช่ไม่ได้ทำ’ พวกเขาตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ ท่าน’

‘‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

เราถามต่อไปว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมรู้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้บ้าง ชื่อนี้บ้าง’ พวกเขาตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ ท่าน’

‘‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

เราถามต่อไปว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมรู้บ้างหรือไม่ว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราสลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์เท่านี้เรายังต้องสลัดออกไป เมื่อทุกข์เท่านี้สลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’ พวกเขาตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ ท่าน’

‘‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampada’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

เราถามต่อไปว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมรู้บ้างหรือไม่ถึงการละอกุศลธรรมทั้งหลาย และความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลายในปัจจุบัน’ พวกเขาตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ ท่าน’

2. ‘‘Iti kira tumhe, āvuso nigaṇṭhā, na jānātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhāti, na jānātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ, na nākaramhāti, na jānātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhāti, na jānātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti, na jānātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ; evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ na kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti.

๒. เราได้กล่าวต่อไปว่า ‘ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายย่อมไม่รู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้เคยมีมาแล้ว มิใช่ไม่เคยมี’ ย่อมไม่รู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมไว้ มิใช่ไม่ได้ทำ’ ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้บ้าง ชื่อนี้บ้าง’ ย่อมไม่รู้ว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราสลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์เท่านี้เรายังต้องสลัดออกไป เมื่อทุกข์เท่านี้สลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’ ย่อมไม่รู้ถึงการละอกุศลธรรมทั้งหลาย และความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลายในปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนี้ การพยากรณ์ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นนิครนถ์จึงไม่สมควรว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนานั้นทั้งหมดเป็นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน เพราะกรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ เพราะไม่ทำกรรมใหม่ จะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป เพราะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’

‘‘Sace pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jāneyyātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhāti, jāneyyātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ, na nākaramhāti, jāneyyātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhāti, jāneyyātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti, jāneyyātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.3] upasampadaṃ; evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti.

ท่านนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ถ้าท่านทั้งหลายพึงรู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้เคยมีมาแล้ว มิใช่ไม่เคยมี’ พึงรู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมไว้ มิใช่ไม่ได้ทำ’ พึงรู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้บ้าง ชื่อนี้บ้าง’ พึงรู้ว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราสลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์เท่านี้เรายังต้องสลัดออกไป เมื่อทุกข์เท่านี้สลัดออกไปได้แล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’ พึงรู้ถึงการละอกุศลธรรมทั้งหลาย และความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลายในปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนี้ การพยากรณ์ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นนิครนถ์จึงสมควรว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนานั้นทั้งหมดเป็นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน เพราะกรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ เพราะไม่ทำกรรมใหม่ จะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป เพราะไม่มีการเป็นไปในภพต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสลัดออกไปได้’

3. ‘‘Seyyathāpi, āvuso nigaṇṭhā, puriso sallena viddho assa savisena gāḷhūpalepanena ; so sallassapi vedhanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyeyya. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto satthena vaṇamukhaṃ parikanteyya; so satthenapi vaṇamukhassa parikantanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyeyya. Tassa so bhisakko sallakatto esaniyā sallaṃ eseyya; so esaniyāpi sallassa esanāhetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyeyya. Tassa so bhisakko sallakatto sallaṃ abbuheyya ; so sallassapi abbuhanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyeyya. Tassa so bhisakko sallakatto agadaṅgāraṃ vaṇamukhe odaheyya; so agadaṅgārassapi vaṇamukhe odahanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyeyya. So aparena samayena rūḷhena vaṇena sañchavinā arogo assa sukhī serī sayaṃvasī yena kāmaṅgamo. Tassa evamassa – ahaṃ kho pubbe sallena viddho ahosiṃ savisena gāḷhūpalepanena. Sohaṃ sallassapi vedhanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyiṃ. Tassa me mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhapesuṃ. Tassa me so bhisakko sallakatto satthena vaṇamukhaṃ parikanti; sohaṃ satthenapi vaṇamukhassa parikantanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyiṃ. Tassa me so bhisakko sallakatto esaniyā sallaṃ esi; so ahaṃ esaniyāpi sallassa esanāhetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyiṃ. Tassa me so bhisakko [Pg.4] sallakatto sallaṃ abbuhi ; sohaṃ sallassapi abbuhanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyiṃ. Tassa me so bhisakko sallakatto agadaṅgāraṃ vaṇamukhe odahi; sohaṃ agadaṅgārassapi vaṇamukhe odahanahetu dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyiṃ. Somhi etarahi rūḷhena vaṇena sañchavinā arogo sukhī serī sayaṃvasī yena kāmaṅgamo’’ti.

๓. “ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ เปรียบเหมือนบุรุษถูกลูกศรอาบยาพิษอย่างแรงกล้า เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน เพราะการถูกลูกศรนั้น มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเขาพึงตามหมอผ่าตัดมารักษา หมอผ่าตัดนั้นพึงใช้ศัสตรากรีดปากแผลของเขา เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถูกกรีดปากแผลด้วยศัสตรา หมอผ่าตัดนั้นพึงใช้เครื่องมือตรวจค้นหาลูกศร เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถูกตรวจค้นหาลูกศรด้วยเครื่องมือตรวจ หมอผ่าตัดนั้นพึงถอนลูกศรออก เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถอนลูกศรออก หมอผ่าตัดนั้นพึงใส่ยาถ่านที่ปากแผล เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการใส่ยาถ่านที่ปากแผล ต่อมา แผลของเขาสมาน มีผิวดี ไม่มีโรค มีความสุข เป็นอิสระ เป็นตัวของตัวเอง ไปไหนตามต้องการได้ เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อน เราถูกลูกศรอาบยาพิษอย่างแรงกล้า เรานั้นได้เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน เพราะการถูกลูกศรนั้น มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเราได้ตามหมอผ่าตัดมารักษา หมอผ่าตัดนั้นได้ใช้ศัสตรากรีดปากแผลของเรา เรานั้นได้เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถูกกรีดปากแผลด้วยศัสตรา หมอผ่าตัดนั้นได้ใช้เครื่องมือตรวจค้นหาลูกศรของเรา เรานั้นได้เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถูกตรวจค้นหาลูกศรด้วยเครื่องมือตรวจ หมอผ่าตัดนั้นได้ถอนลูกศรออก เรานั้นได้เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการถอนลูกศรออก หมอผ่าตัดนั้นได้ใส่ยาถ่านที่ปากแผลของเรา เรานั้นได้เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แม้เพราะการใส่ยาถ่านที่ปากแผล บัดนี้ เรานั้นมีแผลสมานแล้ว มีผิวดี ไม่มีโรค มีความสุข เป็นอิสระ เป็นตัวของตัวเอง ไปไหนตามต้องการได้’ ดังนี้”

‘‘Evameva kho, āvuso nigaṇṭhā, sace tumhe jāneyyātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhāti, jāneyyātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ, na nākaramhāti, jāneyyātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhāti, jāneyyātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti, jāneyyātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ; evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ ก็โดยปริยายนี้แหละ ถ้าท่านทั้งหลายพึงรู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้เคยมีมาแล้วในกาลก่อน มิใช่ว่าไม่เคยมี’ ถ้าพึงรู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้เคยทำบาปกรรมไว้ในกาลก่อน มิใช่ว่าไม่เคยทำ’ ถ้าพึงรู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้ๆ’ ถ้าพึงรู้ว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราได้ทำให้สิ้นไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้สิ้นไปอีก เมื่อทุกข์เท่านี้สิ้นไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป’ ถ้าพึงรู้ ‘การละอกุศลธรรม การเข้าถึงกุศลธรรมในปัจจุบัน’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่ท่านผู้มีอายุนิครนถ์จะพยากรณ์ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ดังนี้ เพราะการทำให้กรรมเก่าสิ้นไป ด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ จึงไม่มีผลในอนาคต เพราะไม่มีผลในอนาคต กรรมจึงสิ้นไป เพราะกรรมสิ้นไป ทุกข์จึงสิ้นไป เพราะทุกข์สิ้นไป เวทนาจึงสิ้นไป เพราะเวทนาสิ้นไป ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป’ จึงจะสมควร”

‘‘Yasmā ca kho tumhe, āvuso nigaṇṭhā, na jānātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhāti, na jānātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ, na nākaramhāti, na jānātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhāti, na jānātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti, na jānātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ; tasmā āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ na kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ ก็เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายไม่รู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้เคยมีมาแล้วในกาลก่อน มิใช่ว่าไม่เคยมี’ ไม่รู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้เคยทำบาปกรรมไว้ในกาลก่อน มิใช่ว่าไม่เคยทำ’ ไม่รู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้ๆ’ ไม่รู้ว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราได้ทำให้สิ้นไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้สิ้นไปอีก เมื่อทุกข์เท่านี้สิ้นไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป’ ไม่รู้ ‘การละอกุศลธรรม การเข้าถึงกุศลธรรมในปัจจุบัน’ เพราะเหตุนั้น การที่ท่านผู้มีอายุนิครนถ์จะพยากรณ์ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ดังนี้ เพราะการทำให้กรรมเก่าสิ้นไป ด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ จึงไม่มีผลในอนาคต เพราะไม่มีผลในอนาคต กรรมจึงสิ้นไป เพราะกรรมสิ้นไป ทุกข์จึงสิ้นไป เพราะทุกข์สิ้นไป เวทนาจึงสิ้นไป เพราะเวทนาสิ้นไป ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป’ จึงไม่สมควร”

4. ‘‘Evaṃ [Pg.5] vutte, bhikkhave, te nigaṇṭhā maṃ etadavocuṃ – ‘nigaṇṭho, āvuso, nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī, aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti. Carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So evamāha – ‘atthi kho vo, āvuso nigaṇṭhā, pubbeva pāpakammaṃ kataṃ, taṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya nijjīretha, yaṃ panettha etarahi kāyena saṃvutā vācāya saṃvutā manasā saṃvutā taṃ āyatiṃ pāpakammassa akaraṇaṃ. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti. Tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā’’ti.

๔. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว พวกนิครนถ์เหล่านั้นได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า ‘อาวุโส นิครนถ์นาฏบุตรเป็นผู้รู้หมด เห็นหมด ยืนยันญาณทัสสนะโดยไม่มีส่วนเหลือว่า “เมื่อเราเดินอยู่ ยืนอยู่ หลับอยู่ หรือตื่นอยู่ ญาณทัสสนะปรากฏอยู่ตลอดเวลา ต่อเนื่องกัน” ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย บาปกรรมที่พวกท่านทำไว้ในปางก่อนมีอยู่แล พวกท่านจงทำให้บาปกรรมนั้นสิ้นไป ด้วยทุกกรกิริยาอันเผ็ดร้อนนี้ การที่พวกท่านสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจในบัดนี้ นั่นคือการไม่ทำบาปกรรมในอนาคต ด้วยเหตุนี้ เพราะการทำให้กรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ จึงไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต เพราะไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต จึงมีความสิ้นกรรม เพราะความสิ้นกรรม จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีความสิ้นเวทนา เพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันหมดสิ้นไป” คำกล่าวนั้นเป็นที่ชอบใจและพอใจของพวกข้าพเจ้า และเพราะเหตุนั้น พวกข้าพเจ้าจึงมีใจยินดี’

5. ‘‘Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave, te nigaṇṭhe etadavocaṃ – ‘pañca kho ime, āvuso nigaṇṭhā, dhammā diṭṭheva dhamme dvidhāvipākā. Katame pañca? Saddhā, ruci, anussavo, ākāraparivitakko, diṭṭhinijjhānakkhanti – ime kho, āvuso nigaṇṭhā, pañca dhammā diṭṭheva dhamme dvidhāvipākā. Tatrāyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ kā atītaṃse satthari saddhā, kā ruci, ko anussavo, ko ākāraparivitakko, kā diṭṭhinijjhānakkhantī’ti. Evaṃvādī kho ahaṃ, bhikkhave, nigaṇṭhesu na kañci sahadhammikaṃ vādapaṭihāraṃ samanupassāmi.

๕. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกนิครนถ์กล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะนิครนถ์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล มีวิบาก ๒ อย่างในปัจจุบันธรรม คืออะไรบ้าง ๕ ประการ คือ ศรัทธา ความชอบใจ การฟังตามกันมา การตรึกตามอาการ ความทนต่อการเพ่งด้วยทิฏฐิ อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล มีวิบาก ๒ อย่างในปัจจุบันธรรม ในธรรม ๕ ประการนั้น ศรัทธาในศาสดาในอดีตของท่านผู้มีอายุทั้งหลายเป็นอย่างไร ความชอบใจเป็นอย่างไร การฟังตามกันมาเป็นอย่างไร การตรึกตามอาการเป็นอย่างไร ความทนต่อการเพ่งด้วยทิฏฐิเป็นอย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เราผู้กล่าวอย่างนี้แล ไม่เห็นการโต้ตอบวาทะที่ประกอบด้วยเหตุผลอะไรๆ ในพวกนิครนถ์เลย

‘‘Puna caparāhaṃ, bhikkhave, te nigaṇṭhe evaṃ vadāmi – ‘taṃ kiṃ maññatha, āvuso nigaṇṭhā. Yasmiṃ vo samaye tibbo upakkamo hoti tibbaṃ padhānaṃ, tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha; yasmiṃ pana vo samaye na tibbo upakkamo hoti na tibbaṃ padhānaṃ, na tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyethā’ti? ‘Yasmiṃ no, āvuso gotama, samaye tibbo upakkamo hoti tibbaṃ padhānaṃ, tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyāma; yasmiṃ pana no samaye na tibbo upakkamo hoti na tibbaṃ padhānaṃ, na tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyāmā’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เรากล่าวกะนิครนถ์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ในสมัยใดที่พวกท่านมีความเพียรแรงกล้า มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านย่อมเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน หรือในสมัยใดที่พวกท่านไม่มีความเพียรแรงกล้า ไม่มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านย่อมไม่เสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน’ (พวกนิครนถ์ตอบว่า) ‘อาวุโสโคดม ในสมัยใดที่พวกข้าพเจ้ามีความเพียรแรงกล้า มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกข้าพเจ้าย่อมเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แต่ในสมัยใดที่พวกข้าพเจ้าไม่มีความเพียรแรงกล้า ไม่มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกข้าพเจ้าย่อมไม่เสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน’

6. ‘‘Iti [Pg.6] kira, āvuso nigaṇṭhā, yasmiṃ vo samaye tibbo upakkamo hoti tibbaṃ padhānaṃ, tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha; yasmiṃ pana vo samaye na tibbo upakkamo hoti na tibbaṃ padhānaṃ, na tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha. Evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ na kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti. Sace, āvuso nigaṇṭhā, yasmiṃ vo samaye tibbo upakkamo hoti tibbaṃ padhānaṃ, na tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha; yasmiṃ pana vo samaye na tibbo upakkamo hoti na tibbaṃ padhānaṃ, tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha ; evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ kallamassa veyyākaraṇāya – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti.

๖. อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า ในสมัยใดที่พวกท่านมีความเพียรแรงกล้า มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านย่อมเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แต่ในสมัยใดที่พวกท่านไม่มีความเพียรแรงกล้า ไม่มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านย่อมไม่เสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจะพยากรณ์ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา เวทนาทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ด้วยเหตุนี้ เพราะการทำให้กรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ จึงไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต เพราะไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต จึงมีความสิ้นกรรม เพราะความสิ้นกรรม จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีความสิ้นเวทนา เพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันหมดสิ้นไป’ ดังนี้ จึงไม่สมควร. อาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ถ้าในสมัยใดที่พวกท่านมีความเพียรแรงกล้า มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านไม่เสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แต่ในสมัยใดที่พวกท่านไม่มีความเพียรแรงกล้า ไม่มีความบากบั่นแรงกล้า ในสมัยนั้น พวกท่านกลับเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจะพยากรณ์ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา เวทนาทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ด้วยเหตุนี้ เพราะการทำให้กรรมเก่าสิ้นไปด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ จึงไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต เพราะไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต จึงมีความสิ้นกรรม เพราะความสิ้นกรรม จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีความสิ้นเวทนา เพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันหมดสิ้นไป’ ดังนี้ จึงจะสมควร

‘‘‘Yasmā ca kho, āvuso nigaṇṭhā, yasmiṃ vo samaye tibbo upakkamo hoti tibbaṃ padhānaṃ, tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha; yasmiṃ pana vo samaye na tibbo upakkamo hoti na tibbaṃ padhānaṃ, na tibbā tasmiṃ samaye opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyetha; te tumhe sāmaṃyeva opakkamikā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānā avijjā aññāṇā sammohā vipaccetha – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbekatahetu. Iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo; kammakkhayā dukkhakkhayo; dukkhakkhayā vedanākkhayo[Pg.7]; vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti. Evaṃvādīpi kho ahaṃ, bhikkhave, nigaṇṭhesu na kañci sahadhammikaṃ vādapaṭihāraṃ samanupassāmi.

ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ก็เพราะเหตุใดแล ในสมัยใด ความเพียรพยายามอย่างแรงกล้า ความบากบั่นอย่างแรงกล้าของท่านทั้งหลายมีอยู่ ในสมัยนั้น ท่านทั้งหลายพึงเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรพยายามที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน แต่ในสมัยใด ความเพียรพยายามอย่างแรงกล้า ความบากบั่นอย่างแรงกล้าของท่านทั้งหลายไม่มีอยู่ ในสมัยนั้น ท่านทั้งหลายก็ไม่พึงเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรพยายามที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ท่านเหล่านั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนาอันเกิดจากความเพียรพยายามที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ด้วยตนเองเทียว ย่อมเชื่อถืออย่างผิดพลาด เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้ เพราะความหลง ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา เวทนานั้นทั้งหมดมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ’ ด้วยประการฉะนี้ เพราะการทำให้สิ้นไปแห่งกรรมเก่าทั้งหลายด้วยตบะ เพราะการไม่ทำกรรมใหม่ทั้งหลาย ความไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคตย่อมมี เพราะความไม่มีอาสวะไหลเข้าในอนาคต ความสิ้นกรรมย่อมมี เพราะความสิ้นกรรม ความสิ้นทุกข์ย่อมมี เพราะความสิ้นทุกข์ ความสิ้นเวทนาย่อมมี เพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันกำจัดสิ้นแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเรากล่าวอย่างนี้ ก็ยังมิได้เห็นการโต้ตอบวาทะที่สมเหตุสมผลอะไรๆ ในพวกนิครณถ์เลย

7. ‘‘Puna caparāhaṃ, bhikkhave, te nigaṇṭhe evaṃ vadāmi – ‘taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā samparāyavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Yaṃ panidaṃ kammaṃ samparāyavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā diṭṭhadhammavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ sukhavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā dukkhavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Yaṃ panidaṃ kammaṃ dukkhavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā sukhavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ paripakkavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā aparipakkavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Yaṃ panidaṃ kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā paripakkavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā appavedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Yaṃ panidaṃ kammaṃ appavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā bahuvedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ savedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā avedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Yaṃ panidaṃ kammaṃ avedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā savedanīyaṃ hotūti labbhameta’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

๗. ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง เราได้กล่าวกะนิครณถ์เหล่านั้นอย่างนี้อีกว่า ‘ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร กรรมใดที่พึงให้ผลในปัจจุบัน จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลในภพหน้า ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ พวกนิครณถ์ตอบว่า ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ก็กรรมใดที่พึงให้ผลในภพหน้า จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลในปัจจุบัน ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร กรรมใดที่พึงให้ผลเป็นสุข จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลเป็นทุกข์ ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ก็กรรมใดที่พึงให้ผลเป็นทุกข์ จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลเป็นสุข ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร กรรมใดที่ให้ผลแก่สุกแล้ว จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ยังไม่ให้ผลแก่สุก ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ก็กรรมใดที่ยังไม่ให้ผลแก่สุก จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ให้ผลแก่สุกแล้ว ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร กรรมใดที่พึงให้ผลมาก จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลน้อย ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ก็กรรมใดที่พึงให้ผลน้อย จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลมาก ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร กรรมใดที่พึงเสวยผล จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ไม่พึงเสวยผล ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’ ‘ก็กรรมใดที่ไม่พึงเสวยผล จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงเสวยผล ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้จะเป็นไปได้หรือไม่’ ‘ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ’

8. ‘‘Iti kira, āvuso nigaṇṭhā, yamidaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā samparāyavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yaṃ panidaṃ kammaṃ samparāyavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā diṭṭhadhammavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ sukhavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā dukkhavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ dukkhavedanīyaṃ [Pg.8] taṃ upakkamena vā padhānena vā sukhavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ paripakkavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā aparipakkavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā paripakkavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā appavedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ appavedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā bahuvedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ savedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā avedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ, yamidaṃ kammaṃ avedanīyaṃ taṃ upakkamena vā padhānena vā savedanīyaṃ hotūti alabbhametaṃ; evaṃ sante āyasmantānaṃ nigaṇṭhānaṃ aphalo upakkamo hoti, aphalaṃ padhānaṃ’’.

๘. ดูก่อนอาวุโสนิครณถ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า กรรมใดที่พึงให้ผลในปัจจุบัน จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลในภพหน้า ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ ก็กรรมใดที่พึงให้ผลในภพหน้า จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลในปัจจุบัน ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่พึงให้ผลเป็นสุข จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลเป็นทุกข์ ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่พึงให้ผลเป็นทุกข์ จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลเป็นสุข ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่ให้ผลแก่สุกแล้ว จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ยังไม่ให้ผลแก่สุก ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่ยังไม่ให้ผลแก่สุก จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ให้ผลแก่สุกแล้ว ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่พึงให้ผลมาก จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลน้อย ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่พึงให้ผลน้อย จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงให้ผลมาก ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่พึงเสวยผล จะพึงทำให้เป็นกรรมที่ไม่พึงเสวยผล ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ กรรมใดที่ไม่พึงเสวยผล จะพึงทำให้เป็นกรรมที่พึงเสวยผล ด้วยความเพียรพยายามหรือด้วยความบากบั่น ข้อนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเพียรพยายามของท่านนิครณถ์ผู้มีอายุทั้งหลายก็เป็นสิ่งไร้ผล ความบากบั่นก็เป็นสิ่งไร้ผล

‘‘Evaṃvādī, bhikkhave, nigaṇṭhā. Evaṃvādīnaṃ, bhikkhave, nigaṇṭhānaṃ dasa sahadhammikā vādānuvādā gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchanti.

ภิกษุทั้งหลาย นิครณถ์ทั้งหลายมีวาทะอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย วาทะและอนุวาทะ ๑๐ ประการ อันชอบด้วยเหตุของนิครณถ์ผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมถึงฐานะที่ถูกติเตียน

9. ‘‘Sace, bhikkhave, sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, nigaṇṭhā pubbe dukkaṭakammakārino yaṃ etarahi evarūpā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyanti. Sace, bhikkhave, sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, nigaṇṭhā pāpakena issarena nimmitā yaṃ etarahi evarūpā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyanti. Sace, bhikkhave, sattā saṅgatibhāvahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, nigaṇṭhā pāpasaṅgatikā yaṃ etarahi evarūpā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyanti. Sace, bhikkhave, sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, nigaṇṭhā pāpābhijātikā yaṃ etarahi evarūpā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyanti. Sace, bhikkhave, sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, nigaṇṭhā evarūpā diṭṭhadhammūpakkamā yaṃ etarahi evarūpā dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vediyanti.

๙. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุแล้วไซร้ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้ทำกรรมชั่วไว้ในปางก่อนแน่แท้ เพราะเหตุที่ในบัดนี้ พวกเขายังเสวยทุกขเวทนาที่ร้ายแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อนอยู่อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุแล้วไซร้ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์ต้องถูกพระผู้เป็นเจ้าผู้ชั่วช้าสร้างมาแน่แท้ เพราะเหตุที่ในบัดนี้ พวกเขายังเสวยทุกขเวทนาที่ร้ายแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อนอยู่อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความเป็นไปตามความคบหาเป็นเหตุแล้วไซร้ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีการคบหาที่ชั่วช้าแน่แท้ เพราะเหตุที่ในบัดนี้ พวกเขายังเสวยทุกขเวทนาที่ร้ายแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อนอยู่อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุแล้วไซร้ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีชาติกำเนิดที่ชั่วช้าแน่แท้ เพราะเหตุที่ในบัดนี้ พวกเขายังเสวยทุกขเวทนาที่ร้ายแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อนอยู่อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความพยายามในปัจจุบันเป็นเหตุแล้วไซร้ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีความพยายามในปัจจุบันเช่นนี้แน่แท้ เพราะเหตุที่ในบัดนี้ พวกเขายังเสวยทุกขเวทนาที่ร้ายแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อนอยู่อย่างนี้

‘‘Sace, bhikkhave, sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā; no ce sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā. Sace, bhikkhave, sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā; no ce sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā. Sace, bhikkhave, sattā saṅgatibhāvahetu [Pg.9] sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā; no ce sattā saṅgatibhāvahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā. Sace, bhikkhave, sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā; no ce sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā. Sace, bhikkhave, sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā; no ce sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, gārayhā nigaṇṭhā. Evaṃvādī, bhikkhave, nigaṇṭhā. Evaṃvādīnaṃ, bhikkhave, nigaṇṭhānaṃ ime dasa sahadhammikā vādānuvādā gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchanti. Evaṃ kho, bhikkhave, aphalo upakkamo hoti, aphalaṃ padhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความเป็นไปตามความคบหาเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะความเป็นไปตามความคบหาเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความพยายามในปัจจุบันเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะความพยายามในปัจจุบันเป็นเหตุ พวกนิครนถ์ก็ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้ วาทะและอนุวาทะที่ชอบด้วยเหตุผล ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมถึงฐานะที่ควรถูกตำหนิ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ความพยายามจึงไม่มีผล ความเพียรจึงไม่มีผล

10. ‘‘Kathañca, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva anaddhabhūtaṃ attānaṃ dukkhena addhabhāveti, dhammikañca sukhaṃ na pariccajati, tasmiñca sukhe anadhimucchito hoti. So evaṃ pajānāti – ‘imassa kho me dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti, imassa pana me dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hotī’ti. So yassa hi khvāssa dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti, saṅkhāraṃ tattha padahati. Yassa panassa dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hoti, upekkhaṃ tattha bhāveti. Tassa tassa dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti – evampissa taṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Tassa tassa dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hoti – evampissa taṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ hoti.

๑๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ความพยายามมีผล ความเพียรมีผล เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เบียดเบียนตนที่ยังไม่ถูกเบียดเบียนด้วยทุกข์ และไม่ละสุขที่ชอบธรรม ทั้งไม่เป็นผู้หมกมุ่นในสุขนั้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราพยายามปรุงแต่งเหตุแห่งทุกข์นี้อยู่ วิราคะย่อมมีได้เพราะการพยายามปรุงแต่ง แต่เมื่อเราเพ่งเฉยเหตุแห่งทุกข์นี้อยู่ แล้วเจริญอุเบกขา วิราคะย่อมมีได้’ ในเหตุแห่งทุกข์ใดของเธอ เมื่อพยายามปรุงแต่งอยู่ วิราคะย่อมมีได้เพราะการพยายามปรุงแต่ง เธอย่อมพยายามปรุงแต่งในเหตุแห่งทุกข์นั้น ในเหตุแห่งทุกข์ใดของเธอ เมื่อเพ่งเฉยอยู่ แล้วเจริญอุเบกขา วิราคะย่อมมีได้ เธอย่อมเจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น เมื่อเธอพยายามปรุงแต่งเหตุแห่งทุกข์นั้นอยู่ วิราคะย่อมมีได้เพราะการพยายามปรุงแต่ง ด้วยประการฉะนี้ ทุกข์นั้นของเธอย่อมเป็นอันสิ้นไป เมื่อเธอเพ่งเฉยเหตุแห่งทุกข์นั้นอยู่ แล้วเจริญอุเบกขา วิราคะย่อมมีได้ ด้วยประการฉะนี้ ทุกข์นั้นของเธอย่อมเป็นอันสิ้นไป

11. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso itthiyā sāratto paṭibaddhacitto tibbacchando tibbāpekkho. So taṃ itthiṃ passeyya aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tassa purisassa amuṃ itthiṃ disvā aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bhante, puriso amussā itthiyā sāratto paṭibaddhacitto tibbacchando tibbāpekkho. Tasmā taṃ itthiṃ disvā aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ [Pg.10] saṃhasantiṃ uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā’’ti. ‘‘Atha kho, bhikkhave, tassa purisassa evamassa – ‘ahaṃ kho amussā itthiyā sāratto paṭibaddhacitto tibbacchando tibbāpekkho. Tassa me amuṃ itthiṃ disvā aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā. Yaṃnūnāhaṃ yo me amussā itthiyā chandarāgo taṃ pajaheyya’nti. So yo amussā itthiyā chandarāgo taṃ pajaheyya. So taṃ itthiṃ passeyya aparena samayena aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tassa purisassa amuṃ itthiṃ disvā aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bhante, puriso amussā itthiyā virāgo. Tasmā taṃ itthiṃ disvā aññena purisena saddhiṃ santiṭṭhantiṃ sallapantiṃ sañjagghantiṃ saṃhasantiṃ na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā’’ti.

๑๑. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้กำหนัดในสตรี มีจิตปฏิพัทธ์ มีความพอใจอย่างแรงกล้า มีความเยื่อใยอย่างแรงกล้า เขาพึงเห็นสตรีนั้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่น ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นเห็นสตรีโน้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่นแล้ว ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ พึงเกิดขึ้นแก่เขาบ้างหรือไม่” “พึงเกิดขึ้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “พระเจ้าข้า เพราะบุรุษโน้นกำหนัดในสตรีโน้น มีจิตปฏิพัทธ์ มีความพอใจอย่างแรงกล้า มีความเยื่อใยอย่างแรงกล้า ดังนั้น เขาเห็นสตรีนั้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่นแล้ว ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ จึงเกิดขึ้น” “ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา บุรุษนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำหนัดในสตรีโน้น มีจิตปฏิพัทธ์ มีความพอใจอย่างแรงกล้า มีความเยื่อใยอย่างแรงกล้า เมื่อเราเห็นสตรีโน้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เรา ทางที่ดี เราควรละฉันทราคะในสตรีโน้นเสีย’ เขาจึงละฉันทราคะในสตรีโน้นเสีย สมัยต่อมา เขาพึงเห็นสตรีนั้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่น ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นเห็นสตรีโน้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่นแล้ว ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ พึงเกิดขึ้นแก่เขาบ้างหรือไม่” “ไม่พึงเกิดขึ้นเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “พระเจ้าข้า เพราะบุรุษโน้นปราศจากราคะในสตรีโน้นแล้ว ดังนั้น เขาเห็นสตรีนั้นกำลังยืนอยู่ กำลังสนทนา กำลังหัวเราะร่า กำลังยิ้มแย้มอยู่กับบุรุษอื่นแล้ว ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ จึงไม่เกิดขึ้น”

‘‘Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu na heva anaddhabhūtaṃ attānaṃ dukkhena addhabhāveti, dhammikañca sukhaṃ na pariccajati, tasmiñca sukhe anadhimucchito hoti. So evaṃ pajānāti – ‘imassa kho me dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti, imassa pana me dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hotī’ti. So yassa hi khvāssa dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti, saṅkhāraṃ tattha padahati; yassa panassa dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hoti, upekkhaṃ tattha bhāveti. Tassa tassa dukkhanidānassa saṅkhāraṃ padahato saṅkhārappadhānā virāgo hoti – evampissa taṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Tassa tassa dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāvayato virāgo hoti – evampissa taṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมไม่ทรมานตนที่ยังไม่ถูกทรมานด้วยทุกข์ และย่อมไม่สละสุขที่ชอบธรรม ทั้งไม่เป็นผู้หมกมุ่นในสุขนั้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตั้งความเพียร ความคลายกำหนัดย่อมมีได้เพราะความเพียรเป็นปัจจัยแห่งเหตุแห่งทุกข์นี้ของเรา แต่เมื่อเราเพ่งเฉยอยู่ เจริญอุเบกขา ความคลายกำหนัดย่อมมีได้แห่งเหตุแห่งทุกข์นี้ของเรา’ ในเหตุแห่งทุกข์ใดของภิกษุนั้น เมื่อเธอตั้งความเพียร ความคลายกำหนัดย่อมมีได้เพราะความเพียรเป็นปัจจัย เธอย่อมตั้งความเพียรในเหตุแห่งทุกข์นั้น ในเหตุแห่งทุกข์ใดของภิกษุนั้น เมื่อเธอเพ่งเฉยอยู่ เจริญอุเบกขา ความคลายกำหนัดย่อมมีได้ เธอย่อมเจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น เมื่อเธอตั้งความเพียรในเหตุแห่งทุกข์นั้น ความคลายกำหนัดย่อมมีได้เพราะความเพียรเป็นปัจจัย แม้อย่างนี้ ทุกข์นั้นของเธอก็เป็นอันหมดสิ้นไป เมื่อเธอเพ่งเฉยอยู่ เจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น ความคลายกำหนัดย่อมมีได้ แม้อย่างนี้ ทุกข์นั้นของเธอก็เป็นอันหมดสิ้นไป ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามย่อมมีผล ความบากบั่นย่อมมีผล

12. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘yathāsukhaṃ kho me viharato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; dukkhāya pana me attānaṃ padahato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. Yaṃnūnāhaṃ dukkhāya attānaṃ padaheyya’nti. So dukkhāya attānaṃ padahati. Tassa dukkhāya attānaṃ padahato akusalā [Pg.11] dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. So na aparena samayena dukkhāya attānaṃ padahati. Taṃ kissa hetu? Yassa hi so, bhikkhave, bhikkhu atthāya dukkhāya attānaṃ padaheyya svāssa attho abhinipphanno hoti. Tasmā na aparena samayena dukkhāya attānaṃ padahati. Seyyathāpi, bhikkhave, usukāro tejanaṃ dvīsu alātesu ātāpeti paritāpeti ujuṃ karoti kammaniyaṃ. Yato kho, bhikkhave, usukārassa tejanaṃ dvīsu alātesu ātāpitaṃ hoti paritāpitaṃ ujuṃ kataṃ kammaniyaṃ, na so taṃ aparena samayena usukāro tejanaṃ dvīsu alātesu ātāpeti paritāpeti ujuṃ karoti kammaniyaṃ. Taṃ kissa hetu? Yassa hi so, bhikkhave, atthāya usukāro tejanaṃ dvīsu alātesu ātāpeyya paritāpeyya ujuṃ kareyya kammaniyaṃ svāssa attho abhinipphanno hoti. Tasmā na aparena samayena usukāro tejanaṃ dvīsu alātesu ātāpeti paritāpeti ujuṃ karoti kammaniyaṃ. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘yathāsukhaṃ kho me viharato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; dukkhāya pana me attānaṃ padahato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. Yaṃnūnāhaṃ dukkhāya attānaṃ padaheyya’nti. So dukkhāya attānaṃ padahati. Tassa dukkhāya attānaṃ padahato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. So na aparena samayena dukkhāya attānaṃ padahati. Taṃ kissa hetu? Yassa hi so, bhikkhave, bhikkhu atthāya dukkhāya attānaṃ padaheyya svāssa attho abhinipphanno hoti. Tasmā na aparena samayena dukkhāya attānaṃ padahati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

๑๒. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมื่อเราอยู่ตามสบาย อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป แต่เมื่อเราประกอบตนให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ทางที่ดี เราควรประกอบตนให้ลำบาก’ เธอนั้นจึงประกอบตนให้ลำบาก เมื่อเธอประกอบตนให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ต่อมาสมัยอื่น เธอย่อมไม่ประกอบตนให้ลำบากอีก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นประสงค์ประโยชน์ใด จึงประกอบตนให้ลำบาก ประโยชน์นั้นของเธอย่อมสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น ต่อมาสมัยอื่น เธอจึงไม่ประกอบตนให้ลำบากอีก เปรียบเหมือนช่างทำลูกศร ย่อมลน ย่อมดัดลูกศรบนรางถ่าน ๒ อัน ทำให้ตรง ใช้งานได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ลูกศรของช่างทำลูกศรนั้น อันเขาลน ดัดบนรางถ่าน ๒ อัน ทำให้ตรง ใช้งานได้แล้ว ต่อมาสมัยอื่น ช่างทำลูกศรนั้นย่อมไม่ลน ไม่ดัดลูกศรนั้นบนรางถ่าน ๒ อัน ไม่ทำให้ตรง ไม่ทำให้ใช้งานได้อีก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะช่างทำลูกศรนั้นประสงค์ประโยชน์ใด จึงลน ดัดลูกศรบนรางถ่าน ๒ อัน ทำให้ตรง ทำให้ใช้งานได้ ประโยชน์นั้นของเขาย่อมสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น ต่อมาสมัยอื่น ช่างทำลูกศรนั้นจึงไม่ลน ไม่ดัดลูกศรนั้นบนรางถ่าน ๒ อัน ไม่ทำให้ตรง ไม่ทำให้ใช้งานได้อีก ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมื่อเราอยู่ตามสบาย อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป แต่เมื่อเราประกอบตนให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ทางที่ดี เราควรประกอบตนให้ลำบาก’ เธอนั้นจึงประกอบตนให้ลำบาก เมื่อเธอประกอบตนให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ต่อมาสมัยอื่น เธอย่อมไม่ประกอบตนให้ลำบากอีก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นประสงค์ประโยชน์ใด จึงประกอบตนให้ลำบาก ประโยชน์นั้นของเธอย่อมสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น ต่อมาสมัยอื่น เธอจึงไม่ประกอบตนให้ลำบากอีก ภิกษุทั้งหลาย แม้เช่นนี้ ความเพียรย่อมมีผล ความบากบั่นย่อมมีผล”

13. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ [Pg.12] brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

๑๓. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง คฤหบดี หรือบุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดเฉพาะในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ย่อมฟังธรรมนั้น ครั้นฟังแล้ว ได้ศรัทธาในพระตถาคต เขาผู้ประกอบด้วยศรัทธาที่ได้แล้วนั้น ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว ดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว มิใช่ทำได้ง่าย ทางที่ดี เราควรจะปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

14. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya – iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā [Pg.13] paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

๑๔. เธอผู้ออกบวชแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางทัณฑะ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน รับแต่ของที่เขาให้ หวังแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย มีตนเป็นผู้สะอาดอยู่ ละอพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท เป็นผู้กล่าวคำสัตย์ มีคำสัตย์ต่อเนื่อง มีคำพูดคงที่ ควรเชื่อถือได้ ไม่กล่าวให้ผิดจากความเป็นจริงแก่ชาวโลก ละวาจาส่อเสียด เว้นขาดจากวาจาส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่สามัคคีกันแล้วบ้าง ยินดีในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี ชื่นชมในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี ละวาจาหยาบ เว้นขาดจากวาจาหยาบ คือ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง เป็นที่พอใจของคนส่วนมาก เป็นที่ชอบใจของคนส่วนมาก ละคำพูดเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำพูดเพ้อเจ้อ คือ เป็นผู้กล่าวถูกกาล กล่าวแต่คำจริง กล่าวคำอิงอรรถ กล่าวคำอิงธรรม กล่าวคำอิงวินัย กล่าววาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร เธอเป็นผู้งดเว้นจากการพรากพืชคามและภูตคาม เป็นผู้ฉันมื้อเดียว งดเว้นในเวลากลางคืน เว้นขาดจากการฉันในเวลาวิกาล เป็นผู้งดเว้นจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เป็นผู้งดเว้นจากการทัดทรงประดับตกแต่งร่างกายด้วยพวงมาลา ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว เป็นผู้งดเว้นจากที่นอนสูง ที่นอนใหญ่ เป็นผู้งดเว้นจากการรับทองและเงิน เป็นผู้งดเว้นจากการรับธัญชาติดิบ เป็นผู้งดเว้นจากการรับเนื้อดิบ เป็นผู้งดเว้นจากการรับสตรีและกุมารี เป็นผู้งดเว้นจากการรับทาสีและทาส เป็นผู้งดเว้นจากการรับแพะและแกะ เป็นผู้งดเว้นจากการรับไก่และสุกร เป็นผู้งดเว้นจากการรับช้าง โค ม้า และลา เป็นผู้งดเว้นจากการรับนาและที่ดิน เป็นผู้งดเว้นจากการประกอบทูตกรรมและการรับใช้ เป็นผู้งดเว้นจากการซื้อการขาย เป็นผู้งดเว้นจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด เป็นผู้งดเว้นจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง เป็นผู้งดเว้นจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก

‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti, evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena; so yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปที่ใดๆ ก็ไปได้ทันที เปรียบเหมือนนกมีปีก จะบินไปที่ใดๆ ก็บินไปได้โดยมีเพียงปีกของตนเป็นภาระ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปที่ใดๆ ก็ไปได้ทันที เธอผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลอันเป็นอริยะนี้ ย่อมเสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

15. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

๑๕. ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในจักขุนทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ เธอย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ได้ยินเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในมนินทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ เธอย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ เธอผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะนี้ ย่อมเสวยสุขอันไม่เจือปนด้วยกิเลสในภายใน

‘‘So [Pg.14] abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

16. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

๑๖. ภิกษุนั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ ประกอบด้วยความสำรวมในอินทรีย์อันประเสริฐนี้ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันประเสริฐนี้แล้ว ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอละอภิชฌาในโลก มีจิตปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะ มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ ละถีนมิทธะ ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ถอยกำลังได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

‘‘Puna [Pg.15] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti. Yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป ย่อมเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

17. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

๑๗. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

18. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti [Pg.16] – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Evampi, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ.

๑๘. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ผู้เจริญเหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนหมู่สัตว์ผู้เจริญเหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ความพยายามก็มีผล ความเพียรก็มีผล

19. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evampi kho, bhikkhave, saphalo upakkamo hoti, saphalaṃ padhānaṃ. Evaṃvādī, bhikkhave, tathāgatā. Evaṃvādīnaṃ, bhikkhave, tathāgatānaṃ dasa sahadhammikā pāsaṃsaṭṭhānā āgacchanti.

๑๙. ภิกษุนั้นเมื่อจิตตั้งมั่น บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพากเพียรย่อมมีผล ความบากบั่นย่อมมีผลอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายเป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่น่าสรรเสริญอันมีเหตุผล ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมมีแก่ตถาคตทั้งหลายผู้มีวาทะอย่างนี้

20. ‘‘Sace, bhikkhave, sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, tathāgato pubbe sukatakammakārī yaṃ etarahi evarūpā anāsavā sukhā vedanā vedeti. Sace, bhikkhave, sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, tathāgato bhaddakena issarena [Pg.17] nimmito yaṃ etarahi evarūpā anāsavā sukhā vedanā vedeti. Sace, bhikkhave, sattā saṅgatibhāvahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, tathāgato kalyāṇasaṅgatiko yaṃ etarahi evarūpā anāsavā sukhā vedanā vedeti. Sace, bhikkhave, sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, tathāgato kalyāṇābhijātiko yaṃ etarahi evarūpā anāsavā sukhā vedanā vedeti. Sace, bhikkhave, sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti; addhā, bhikkhave, tathāgato kalyāṇadiṭṭhadhammūpakkamo yaṃ etarahi evarūpā anāsavā sukhā vedanā vedeti.

๒๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุแล้วไซร้ แน่นอน ตถาคตก็เป็นผู้ทำกรรมดีไว้ในปางก่อน ซึ่งในบัดนี้ย่อมเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอาสวะเช่นนี้ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการเนรมิตของอิศวรเป็นเหตุแล้วไซร้ แน่นอน ตถาคตก็เป็นผู้อันอิศวรผู้ประเสริฐเนรมิตแล้ว ซึ่งในบัดนี้ย่อมเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอาสวะเช่นนี้ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการคบค้าสมาคมเป็นเหตุแล้วไซร้ แน่นอน ตถาคตก็เป็นผู้มีการคบค้าสมาคมกับคนดี ซึ่งในบัดนี้ย่อมเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอาสวะเช่นนี้ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุแล้วไซร้ แน่นอน ตถาคตก็เป็นผู้มีชาติกำเนิดดี ซึ่งในบัดนี้ย่อมเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอาสวะเช่นนี้ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความพากเพียรในปัจจุบันเป็นเหตุแล้วไซร้ แน่นอน ตถาคตก็เป็นผู้มีความพากเพียรดีในปัจจุบัน ซึ่งในบัดนี้ย่อมเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอาสวะเช่นนี้

‘‘Sace, bhikkhave, sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato; no ce sattā pubbekatahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato. Sace, bhikkhave, sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato; no ce sattā issaranimmānahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato. Sace, bhikkhave, sattā saṅgatibhāvahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato; no ce sattā saṅgatibhāvahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato. Sace, bhikkhave, sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato; no ce sattā abhijātihetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato. Sace, bhikkhave, sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato; no ce sattā diṭṭhadhammūpakkamahetu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti, pāsaṃso tathāgato. Evaṃvādī, bhikkhave, tathāgatā. Evaṃvādīnaṃ, bhikkhave, tathāgatānaṃ ime dasa sahadhammikā pāsaṃsaṭṭhānā āgacchantī’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการเนรมิตของอิศวรเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะการเนรมิตของอิศวรเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะการคบค้าสมาคมเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะการคบค้าสมาคมเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะชาติกำเนิดเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายเสวยสุขและทุกข์เพราะความพากเพียรในปัจจุบันเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่ได้เสวยสุขและทุกข์เพราะความพากเพียรในปัจจุบันเป็นเหตุ ตถาคตก็เป็นที่น่าสรรเสริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายเป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่น่าสรรเสริญอันมีเหตุผล ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมมีแก่ตถาคตทั้งหลายผู้มีวาทะอย่างนี้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Devadahasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

เทวทหสูตรที่ ๑ จบ

2. Pañcattayasuttaṃ

๒. ปัญจัตตยสูตร

21. Evaṃ [Pg.18] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. ‘Saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti – ittheke abhivadanti; ‘asaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti – ittheke abhivadanti; ‘nevasaññīnāsaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti – ittheke abhivadanti; sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadanti. Iti santaṃ vā attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadanti. Iti imāni pañca hutvā tīṇi honti, tīṇi hutvā pañca honti – ayamuddeso pañcattayassa.

๒๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ผู้มีความคิดคำนึงถึงส่วนอนาคต มีทิฏฐิปรารภส่วนอนาคต ปรารภส่วนอนาคตแล้ว ย่อมกล่าวแสดงทิฏฐิวัตถุเป็นอเนกประการ สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้ ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตามีสัญญา ไม่มีโรค ตายไปแล้ว’ สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้ ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาไม่มีสัญญา ไม่มีโรค ตายไปแล้ว’ สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้ ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีโรค ตายไปแล้ว’ อีกประการหนึ่ง สมณพราหมณ์บางพวกย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีภพ ของสัตว์ที่มีอยู่ หรือสมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวทิฏฐธรรมนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ สมณพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมบัญญัติอัตตาที่มีอยู่ว่าไม่มีโรคตายไปแล้ว หรือย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีภพของสัตว์ที่มีอยู่ หรือสมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวทิฏฐธรรมนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ วาทะ ๕ ประการเหล่านี้เป็น ๓ ประการบ้าง วาทะ ๓ ประการเป็น ๕ ประการบ้าง นี้เป็นอุเทศแห่งปัญจัตตยทิฏฐิ

22. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, ekattasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nānattasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, parittasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, appamāṇasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ viññāṇakasiṇameke abhivadanti appamāṇaṃ āneñjaṃ[Pg.19]. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, ekattasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nānattasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, parittasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, appamāṇasaññiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, yā vā panetāsaṃ saññānaṃ parisuddhā paramā aggā anuttariyā akkhāyati – yadi rūpasaññānaṃ yadi arūpasaññānaṃ yadi ekattasaññānaṃ yadi nānattasaññānaṃ. ‘Natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanameke abhivadanti appamāṇaṃ āneñjaṃ. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๒. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่าไม่มีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปด้วยไม่มีรูปด้วยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่บ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญาอย่างเดียวกันบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญาต่างกันบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญามีประมาณน้อยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญามีประมาณมิได้บ้าง, อีกอย่างหนึ่ง สมณพราหมณ์บางพวกผู้ก้าวล่วงไปได้ ย่อมกล่าวถึงวิญญาณกสิณโดยความเป็นสิ่งหาประมาณมิได้ ไม่หวั่นไหว. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งทิฏฐินั้น. สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดแล บัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่าไม่มีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปด้วยไม่มีรูปด้วยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่บ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญาอย่างเดียวกันบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญาต่างกันบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญามีประมาณน้อยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีสัญญามีประมาณมิได้บ้าง, อีกอย่างหนึ่ง สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะโดยความเป็นสิ่งหาประมาณมิได้ ไม่หวั่นไหว ว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ ซึ่งถูกกล่าวขานว่าเป็นสภาวะที่บริสุทธิ์ ประเสริฐ เลิศ ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าบรรดาสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ คือ รูปสัญญา อรูปสัญญา เอกัตตสัญญา หรือนานัตตสัญญา. ตถาคตทราบว่า ‘ธรรมนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่ ธรรมนั้นมีอยู่’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากธรรมนั้น จึงก้าวล่วงธรรมนั้นไปได้

23. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā. Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti. Taṃ kissa hetu? Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā sallaṃ, etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – ‘asañña’nti. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto [Pg.20] samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā. Yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā, aññatra vedanāya, aññatra saññāya, aññatra saṅkhārehi, viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññapessāmī’ti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่าไม่มีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปด้วยไม่มีรูปด้วยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่บ้าง. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะสัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นหัวฝี สัญญาเป็นลูกศร, สภาวะที่ไม่มีสัญญานี้ สงบ ประณีต. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งทิฏฐินั้น. สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดแล บัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่าไม่มีรูปบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปด้วยไม่มีรูปด้วยบ้าง, สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ไม่มีโรค หลังจากตายไปแล้ว ว่ามีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่บ้าง. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดก็ตาม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลายแล้ว จักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม หรือความไพบูลย์ของวิญญาณได้’ ดังนี้, ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. ตถาคตทราบว่า ‘ธรรมนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่ ธรรมนั้นมีอยู่’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากธรรมนั้น จึงก้าวล่วงธรรมนั้นไปได้

24. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā. Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti, yepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti. Taṃ kissa hetu? Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā sallaṃ, asaññā sammoho, etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – ‘nevasaññānāsañña’nti. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, arūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ [Pg.21] paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, rūpiñca arūpiñca vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā, nevarūpiṃ nārūpiṃ vā te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattena etassa āyatanassa upasampadaṃ paññapenti, byasanañhetaṃ, bhikkhave, akkhāyati etassa āyatanassa upasampadāya. Na hetaṃ, bhikkhave, āyatanaṃ saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyati; saṅkhārāvasesasamāpattipattabbametaṃ, bhikkhave, āyatanamakkhāyati. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่ามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่ามีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นหัวฝี สัญญาเป็นลูกศร ส่วนอสัญญีเป็นความหลงใหล แต่ภาวะที่สงบ ประณีต คือ ‘เนวสัญญานาสัญญา’ นี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมนั้น สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่ามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี บัญญัติอัตตาว่ามีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้วก็มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม บัญญัติความถึงพร้อมแห่งอายตนะนี้ ด้วยสักว่าเป็นสังขารที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่รับทราบ และสิ่งที่รู้แจ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าความพินาศแห่งความถึงพร้อมแห่งอายตนะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะนี้ไม่เรียกว่าเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยสมาบัติอันเป็นสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะนี้เรียกว่าเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยสมาบัติอันมีสังขารเหลืออยู่ ‘ธรรมนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่’ ตถาคตทราบดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากธรรมนั้น จึงก้าวล่วงธรรมนั้นไปได้”

25. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā saññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti, yepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā asaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti, yepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti arogaṃ paraṃ maraṇā tesamete paṭikkosanti. Taṃ kissa hetu? Sabbepime bhonto samaṇabrāhmaṇā uddhaṃ saraṃ āsattiṃyeva abhivadanti – ‘iti pecca bhavissāma, iti pecca bhavissāmā’ti. Seyyathāpi nāma vāṇijassa vāṇijjāya gacchato evaṃ hoti – ‘ito me idaṃ bhavissati, iminā idaṃ lacchāmī’ti, evamevime bhonto samaṇabrāhmaṇā vāṇijūpamā maññe paṭibhanti – ‘iti pecca bhavissāma, iti pecca bhavissāmā’ti. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti te sakkāyabhayā sakkāyaparijegucchā sakkāyaññeva anuparidhāvanti anuparivattanti. Seyyathāpi nāma sā gaddulabaddho daḷhe thambhe vā khile vā upanibaddho, tameva thambhaṃ vā khilaṃ vā anuparidhāvati anuparivattati[Pg.22]; evamevime bhonto samaṇabrāhmaṇā sakkāyabhayā sakkāyaparijegucchā sakkāyaññeva anuparidhāvanti anuparivattanti. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีภพ ของสัตว์ผู้มีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญา ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีสัญญา ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดบัญญัติอัตตาว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ว่าไม่มีโรคหลังจากตายไปแล้ว สมณพราหมณ์เหล่านี้ย่อมคัดค้านสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อกล่าวถึงเบื้องหน้า ย่อมกล่าวถึงความข้องอยู่ทีเดียวว่า ‘หลังจากตายไปแล้ว เราจักเป็นอย่างนี้ หลังจากตายไปแล้ว เราจักเป็นอย่างนี้’ เปรียบเหมือนพ่อค้าไปค้าขาย ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักได้สิ่งนี้จากที่นี่ เราจักได้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้’ ฉันใด สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราย่อมเห็นว่าเปรียบเหมือนพ่อค้า กล่าวว่า ‘หลังจากตายไปแล้ว เราจักเป็นอย่างนี้ หลังจากตายไปแล้ว เราจักเป็นอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมนั้น สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่าใดบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีภพ ของสัตว์ผู้มีอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะกลัวสักกายะ เพราะรังเกียจสักกายะ จึงวิ่งวนเวียนไปรอบๆ สักกายะนั่นเอง เปรียบเหมือนสุนัขที่ถูกล่ามด้วยเชือก ผูกไว้กับเสาหรือหลักที่มั่นคง มันย่อมวิ่งวนเวียนไปรอบๆ เสาหรือหลักนั้นเอง ฉันใด สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะกลัวสักกายะ เพราะรังเกียจสักกายะ จึงวิ่งวนเวียนไปรอบๆ สักกายะนั่นเอง ‘ธรรมนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่’ ตถาคตทราบดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากธรรมนั้น จึงก้าวล่วงธรรมนั้นไปได้”

26. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, sabbe te imāneva pañcāyatanāni abhivadanti etesaṃ vā aññataraṃ.

๒๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้มีปกติกําหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีทิฏฐิแล่นไปตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคตแล้ว กล่าวถ้อยคําอันเป็นเหตุแห่งทิฏฐิหลายประการ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมกล่าวอายตนะ ๕ ประการนี้เท่านั้น หรืออย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอายตนะเหล่านี้”

27. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. ‘Sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘asassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘sassato ca asassato ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘nevasassato nāsassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘antavā attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘anantavā attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘antavā ca anantavā ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘nevantavā nānantavā attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘ekattasaññī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘nānattasaññī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘parittasaññī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘appamāṇasaññī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘ekantasukhī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘ekantadukkhī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘sukhadukkhī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti, ‘adukkhamasukhī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti – ittheke abhivadanti.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกเป็นพวกที่คิดคำนึงถึงขันธ์อันเป็นส่วนเบื้องต้น มีทิฏฐิอันปรารภขันธ์อันเป็นส่วนเบื้องต้น ปรารภขันธ์อันเป็นส่วนเบื้องต้นแล้ว ย่อมกล่าววาทะหลายอย่างว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกเที่ยงและไม่เที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกเที่ยงก็ไม่ใช่ ไม่เที่ยงก็ไม่ใช่ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีที่สุด สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกไม่มีที่สุด สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีที่สุดก็ไม่ใช่ ไม่มีที่สุดก็ไม่ใช่ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีสัญญาเป็นอันเดียวกัน สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีสัญญาต่างกัน สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีสัญญามีประมาณน้อย สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีสัญญามีประมาณหาที่สุดมิได้ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีสุขโดยส่วนเดียว สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีทุกข์โดยส่วนเดียว สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกมีทั้งสุขและทุกข์ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง, ‘อัตตาและโลกไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้บ้าง

28. ‘‘Tatra[Pg.23], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti, tesaṃ vata aññatreva saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodātanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana, bhikkhave, ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapenti tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyati. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ญาณอันเป็นปัจจัตตัง ที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง จักมีแก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น เว้นจากศรัทธา เว้นจากความพอใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจแห่งทิฏฐิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้เลย ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อญาณอันเป็นปัจจัตตัง ที่บริสุทธิ์ผุดผ่องไม่มีอยู่ แม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นจะทำให้บริสุทธิ์ได้เพียงส่วนแห่งญาณในทิฏฐินั้น แม้ข้อนั้นท่านก็กล่าวว่าเป็นอุปาทานของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น อุปาทานนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่ ตถาคตทราบดังนี้แล้ว เห็นทางสลัดออกจากสังขตะนั้น จึงก้าวล่วงสังขตะนั้นไปได้

29. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘asassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti…pe… sassato ca asassato ca attā ca loko ca… nevasassato nāsassato attā ca loko ca… antavā attā ca loko ca… anantavā attā ca loko ca… antavā ca anantavā ca attā ca loko ca… nevantavā nānantavā attā ca loko ca… ekattasaññī attā ca loko ca… nānattasaññī attā ca loko ca… parittasaññī attā ca loko ca… appamāṇasaññī attā ca loko ca… ekantasukhī attā ca loko ca… ekantadukkhī attā ca loko ca… sukhadukkhī attā ca loko ca… adukkhamasukhī attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti, tesaṃ vata aññatreva saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodātanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana, bhikkhave, ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapenti tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyati. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’...ฯลฯ... ‘อัตตาและโลกไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ญาณอันเป็นปัจจัตตัง ที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง จักมีแก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น เว้นจากศรัทธา เว้นจากความพอใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจแห่งทิฏฐิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้เลย ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อญาณอันเป็นปัจจัตตัง ที่บริสุทธิ์ผุดผ่องไม่มีอยู่ แม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นจะทำให้บริสุทธิ์ได้เพียงส่วนแห่งญาณในทิฏฐินั้น แม้ข้อนั้นท่านก็กล่าวว่าเป็นอุปาทานของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น อุปาทานนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่ ตถาคตทราบดังนี้แล้ว เห็นทางสลัดออกจากสังขตะนั้น จึงก้าวล่วงสังขตะนั้นไปได้

30. ‘‘Idha[Pg.24], bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa sā pavivekā pīti nirujjhati. Pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati domanassaṃ, domanassassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti. Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ chāyā jahati taṃ ātapo pharati, yaṃ ātapo jahati taṃ chāyā pharati; evameva kho, bhikkhave, pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati domanassaṃ, domanassassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ayaṃ kho bhavaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa sā pavivekā pīti nirujjhati. Pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati domanassaṃ, domanassassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๓๐. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ ปีติอันเกิดแต่วิเวกของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป โทมนัสจึงเกิดขึ้น เพราะโทมนัสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเงาละที่ใด แดดก็แผ่ไปในที่นั้น แดดละที่ใด เงาก็แผ่ไปในที่นั้น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป โทมนัสจึงเกิดขึ้น เพราะโทมนัสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดข้อนั้นว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญท่านนี้แล เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ ปีติอันเกิดแต่วิเวกของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป โทมนัสจึงเกิดขึ้น เพราะโทมนัสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น’ ตถาคตทราบดังนี้ว่า ‘สภาวะนี้เป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่แน่’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากสภาวะนั้น จึงก้าวล่วงสภาวะนั้นไปได้

31. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā nirāmisaṃ sukhaṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa taṃ nirāmisaṃ sukhaṃ nirujjhati. Nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti, pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ chāyā jahati taṃ ātapo pharati, yaṃ ātapo jahati taṃ chāyā pharati; evameva kho, bhikkhave, nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti, pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ayaṃ kho bhavaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā, nirāmisaṃ sukhaṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa [Pg.25] taṃ nirāmisaṃ sukhaṃ nirujjhati. Nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati pavivekā pīti, pavivekāya pītiyā nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๓๑. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกเสียได้ จึงเข้าถึงสุขอันไม่มีอามิสอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงสุขอันไม่มีอามิสอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ สุขอันไม่มีอามิสของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเงาละที่ใด แดดก็แผ่ไปในที่นั้น แดดละที่ใด เงาก็แผ่ไปในที่นั้น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดข้อนั้นว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญท่านนี้แล เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกเสียได้ จึงเข้าถึงสุขอันไม่มีอามิสอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงสุขอันไม่มีอามิสอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ สุขอันไม่มีอามิสของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป ปีติอันเกิดแต่วิเวกจึงเกิดขึ้น เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น’ ตถาคตทราบดังนี้ว่า ‘สภาวะนี้เป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่แน่’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากสภาวะนั้น จึงก้าวล่วงสภาวะนั้นไปได้

32. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā, nirāmisassa sukhassa samatikkamā, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa sā adukkhamasukhā vedanā nirujjhati. Adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ chāyā jahati taṃ ātapo pharati, yaṃ ātapo jahati taṃ chāyā pharati; evameva kho, bhikkhave, adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ayaṃ kho bhavaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā, nirāmisassa sukhassa samatikkamā, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ upasampajja viharāmī’ti. Tassa sā adukkhamasukhā vedanā nirujjhati. Adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisassa sukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๓๒. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกเสียได้ เพราะก้าวล่วงสุขอันไม่มีอามิสเสียได้ จึงเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ อทุกขมสุขเวทนาของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเงาละที่ใด แดดก็แผ่ไปในที่นั้น แดดละที่ใด เงาก็แผ่ไปในที่นั้น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดข้อนั้นว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญท่านนี้แล เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ และเพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกเสียได้ เพราะก้าวล่วงสุขอันไม่มีอามิสเสียได้ จึงเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่ เธออยู่โดยมนสิการว่า ‘การที่เราเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่นี้ สงบหนอ ประณีตหนอ’ อทุกขมสุขเวทนาของเธอนั้นย่อมดับไป เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น’ ตถาคตทราบดังนี้ว่า ‘สภาวะนี้เป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่แน่’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากสภาวะนั้น จึงก้าวล่วงสภาวะนั้นไปได้

33. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā, nirāmisassa sukhassa samatikkamā, adukkhamasukhāya vedanāya samatikkamā – ‘santohamasmi, nibbutohamasmi, anupādānohamasmī’ti samanupassati. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato abhijānāti. Ayaṃ kho bhavaṃ samaṇo vā brāhmaṇo [Pg.26] vā pubbantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, aparantānudiṭṭhīnañca paṭinissaggā, sabbaso kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā, pavivekāya pītiyā samatikkamā, nirāmisassa sukhassa samatikkamā, adukkhamasukhāya vedanāya samatikkamā – ‘santohamasmi, nibbutohamasmi, anupādānohamasmī’ti samanupassati; addhā ayamāyasmā nibbānasappāyaṃyeva paṭipadaṃ abhivadati. Atha ca panāyaṃ bhavaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā pubbantānudiṭṭhiṃ vā upādiyamāno upādiyati, aparantānudiṭṭhiṃ vā upādiyamāno upādiyati, kāmasaṃyojanaṃ vā upādiyamāno upādiyati, pavivekaṃ vā pītiṃ upādiyamāno upādiyati, nirāmisaṃ vā sukhaṃ upādiyamāno upādiyati, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ upādiyamāno upādiyati. Yañca kho ayamāyasmā – ‘santohamasmi, nibbutohamasmi, anupādānohamasmī’ti samanupassati tadapi imassa bhoto samaṇassa brāhmaṇassa upādānamakkhāyati. ‘Tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho attheta’nti – iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto.

๓๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ เพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์โดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก เพราะก้าวล่วงสุขที่ไม่มีอามิส เพราะก้าวล่วงเวทนาที่เป็นอทุกขมสุข ย่อมพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า ‘เราเป็นผู้สงบ เราเป็นผู้ดับเย็น เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ชัดข้อนั้นว่า สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญนี้แล เพราะสละปุพพันตานุทิฏฐิได้ เพราะสละอปรันตานุทิฏฐิได้ เพราะไม่ยึดมั่นกามสังโยชน์โดยประการทั้งปวง เพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก เพราะก้าวล่วงสุขที่ไม่มีอามิส เพราะก้าวล่วงเวทนาที่เป็นอทุกขมสุข ย่อมพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า ‘เราเป็นผู้สงบ เราเป็นผู้ดับเย็น เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ จริงอยู่ ท่านผู้นี้ย่อมกล่าวปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่นิพพานทีเดียว แต่ทว่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญนี้ ยึดมั่นปุพพันตานุทิฏฐิอยู่ก็ยึดมั่น ยึดมั่นอปรันตานุทิฏฐิอยู่ก็ยึดมั่น ยึดมั่นกามสังโยชน์อยู่ก็ยึดมั่น ยึดมั่นปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่ก็ยึดมั่น ยึดมั่นสุขที่ไม่มีอามิสอยู่ก็ยึดมั่น ยึดมั่นเวทนาที่เป็นอทุกขมสุขอยู่ก็ยึดมั่น และการที่ท่านผู้นี้พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า ‘เราเป็นผู้สงบ เราเป็นผู้ดับเย็น เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ นั้น ตถาคตกล่าวว่า เป็นอุปาทานของสมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญนั้น อุปาทานนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ แต่ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่ ตถาคตทราบดังนี้แล้ว เป็นผู้เห็นทางสลัดออกจากสังขารนั้น จึงก้าวล่วงสังขารนั้นไปได้

‘‘Idaṃ kho pana, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ santivarapadaṃ abhisambuddhaṃ yadidaṃ – channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimokkho’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าสันติวรบทอันยอดเยี่ยมนี้ ตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว ได้แก่ ความหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ด้วยการรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางสลัดออกจากผัสสายตนะ ๖ ประการ ตามความเป็นจริง

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Pañcattayasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

ปัญจัตตยสูตรที่ ๒ จบ

3. Kintisuttaṃ

๓. กินติสูตร

34. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā pisinārāyaṃ viharati baliharaṇe vanasaṇḍe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘kinti vo[Pg.27], bhikkhave, mayi hoti – ‘cīvarahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, piṇḍapātahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, senāsanahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, itibhavābhavahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’’’ti? ‘‘Na kho no, bhante, bhagavati evaṃ hoti – ‘cīvarahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, piṇḍapātahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, senāsanahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, itibhavābhavahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’’’ti.

๓๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าพุ่มชื่อพลิหรณะ ใกล้เมืองปิสินารา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอมีความคิดเห็นในเราอย่างไรว่า ‘พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมเพราะเหตุแห่งจีวรบ้าง เพราะเหตุแห่งบิณฑบาตบ้าง เพราะเหตุแห่งเสนาสนะบ้าง เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่บ้าง’ หรือ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่มีความคิดเห็นในพระผู้มีพระภาคอย่างนั้นว่า ‘พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมเพราะเหตุแห่งจีวรบ้าง เพราะเหตุแห่งบิณฑบาตบ้าง เพราะเหตุแห่งเสนาสนะบ้าง เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่บ้าง’ พระเจ้าข้า

‘‘Na ca kira vo, bhikkhave, mayi evaṃ hoti – ‘cīvarahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ deseti…pe… itibhavābhavahetu vā samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti; atha kinti carahi vo, bhikkhave, mayi hotī’’ti? ‘‘Evaṃ kho no, bhante, bhagavati hoti – ‘anukampako bhagavā hitesī; anukampaṃ upādāya dhammaṃ desetī’’’ti. ‘‘Evañca kira vo, bhikkhave, mayi hoti – ‘anukampako bhagavā hitesī; anukampaṃ upādāya dhammaṃ desetī’’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอไม่มีความคิดเห็นในเราอย่างนั้นว่า ‘พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมเพราะเหตุแห่งจีวรบ้าง... เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่บ้าง’ ถ้าอย่างนั้น พวกเธอมีความคิดเห็นในเราอย่างไรเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความคิดเห็นในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ทรงอาศัยความอนุเคราะห์แสดงธรรม’ พระเจ้าข้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอมีความคิดเห็นในเราอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ทรงอาศัยความอนุเคราะห์แสดงธรรม’

35. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabbaṃ. Tesañca vo, bhikkhave, samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā. Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘imesaṃ kho āyasmantānaṃ atthato ceva nānaṃ byañjanato ca nāna’nti, tattha yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato ceva nānaṃ, byañjanato ca nānaṃ. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato ceva nānaṃ, byañjanato ca nānaṃ. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato ceva nānaṃ, byañjanato ca nānaṃ. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato [Pg.28] ceva nānaṃ, byañjanato ca nānaṃ. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Iti duggahitaṃ duggahitato dhāretabbaṃ, suggahitaṃ suggahitato dhāretabbaṃ. Duggahitaṃ duggahitato dhāretvā suggahitaṃ suggahitato dhāretvā yo dhammo yo vinayo so bhāsitabbo.

๓๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมเหล่านั้น เธอทั้งหลายทั้งปวงพึงเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่เถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อเธอทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ พึงมีภิกษุ ๒ รูป มีวาทะต่างกันในอภิธรรม ในเรื่องนั้น หากเธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านี้มีอรรถะก็ต่างกัน พยัญชนะก็ต่างกัน’ ในภิกษุ ๒ รูปนั้น เธอทั้งหลายพึงสำคัญภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อรรถะของท่านผู้มีอายุทั้งหลายก็ต่างกัน พยัญชนะก็ต่างกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นโดยประการที่อรรถะก็ต่างกัน พยัญชนะก็ต่างกันเถิด ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้ถึงความวิวาทกันเลย’ ลำดับนั้น ในบรรดาภิกษุฝ่ายอื่น เธอทั้งหลายพึงสำคัญภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อรรถะของท่านผู้มีอายุทั้งหลายก็ต่างกัน พยัญชนะก็ต่างกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นโดยประการที่อรรถะก็ต่างกัน พยัญชนะก็ต่างกันเถิด ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้ถึงความวิวาทกันเลย’ ด้วยประการฉะนี้ พึงทรงจำธรรมที่ถือไว้ผิดว่าถือไว้ผิด พึงทรงจำธรรมที่ถือไว้ถูกว่าถือไว้ถูก ครั้นทรงจำธรรมที่ถือไว้ผิดว่าถือไว้ผิด ทรงจำธรรมที่ถือไว้ถูกว่าถือไว้ถูกแล้ว พึงกล่าวธรรมและวินัยนั้น

36. ‘‘Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘imesaṃ kho āyasmantānaṃ atthato hi kho nānaṃ, byañjanato sametī’ti, tattha yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato hi nānaṃ, byañjanato sameti. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato hi kho nānaṃ, byañjanato sameti. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato hi kho nānaṃ, byañjanato sameti. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato hi kho nānaṃ, byañjanato sameti. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Iti duggahitaṃ duggahitato dhāretabbaṃ, suggahitaṃ suggahitato dhāretabbaṃ. Duggahitaṃ duggahitato dhāretvā suggahitaṃ suggahitato dhāretvā yo dhammo yo vinayo so bhāsitabbo.

๓๖. ในข้อนั้น ถ้าเธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านี้มีอรรถะต่างกัน แต่มีพยัญชนะเหมือนกัน’ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะต่างกัน แต่มีพยัญชนะเหมือนกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะต่างกัน แต่มีพยัญชนะเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันเลย’ อนึ่ง ในบรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกันที่เหลือ เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะต่างกัน แต่มีพยัญชนะเหมือนกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะต่างกัน แต่มีพยัญชนะเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันเลย’ ด้วยประการฉะนี้ พึงทรงจำคำที่ถือเอาผิดไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาผิด พึงทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูก ครั้นทรงจำคำที่ถือเอาผิดไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาผิด ทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูกแล้ว พึงกล่าวธรรมและวินัยที่เป็นธรรมและวินัยที่แท้จริง

37. ‘‘Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘imesaṃ kho āyasmantānaṃ atthato hi kho sameti, byañjanato nāna’nti, tattha yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato hi sameti, byañjanato nānaṃ. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato hi kho sameti, byañjanato nānaṃ. Appamattakaṃ kho panetaṃ yadidaṃ – byañjanaṃ. Māyasmanto appamattake vivādaṃ āpajjitthā’ti. Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato hi sameti, byañjanato nānaṃ. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato hi kho sameti, byañjanato nānaṃ. Appamattakaṃ kho panetaṃ yadidaṃ [Pg.29] – byañjanaṃ. Māyasmanto appamattake vivādaṃ āpajjitthā’ti. Iti suggahitaṃ suggahitato dhāretabbaṃ, duggahitaṃ duggahitato dhāretabbaṃ. Suggahitaṃ suggahitato dhāretvā duggahitaṃ duggahitato dhāretvā yo dhammo yo vinayo so bhāsitabbo.

๓๗. ในข้อนั้น ถ้าเธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านี้มีอรรถะเหมือนกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน’ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะเหมือนกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะเหมือนกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน ก็พยัญชนะนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันในเรื่องเล็กน้อยเลย’ อนึ่ง ในบรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกันที่เหลือ เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะเหมือนกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะเหมือนกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน ก็พยัญชนะนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันในเรื่องเล็กน้อยเลย’ ด้วยประการฉะนี้ พึงทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูก พึงทรงจำคำที่ถือเอาผิดไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาผิด ครั้นทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูก ทรงจำคำที่ถือเอาผิดไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาผิดแล้ว พึงกล่าวธรรมและวินัยที่เป็นธรรมและวินัยที่แท้จริง

38. ‘‘Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘imesaṃ kho āyasmantānaṃ atthato ceva sameti byañjanato ca sametī’ti, tattha yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato ceva sameti, byañjanato ca sameti. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato ceva sameti byañjanato ca sameti. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘āyasmantānaṃ kho atthato ceva sameti byañjanato ca sameti. Tadamināpetaṃ āyasmanto jānātha – yathā atthato ceva sameti byañjanato ca sameti. Māyasmanto vivādaṃ āpajjitthā’ti. Iti suggahitaṃ suggahitato dhāretabbaṃ. Suggahitaṃ suggahitato dhāretvā yo dhammo yo vinayo so bhāsitabbo.

๓๘. ในข้อนั้น ถ้าเธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านี้มีอรรถะก็เหมือนกัน มีพยัญชนะก็เหมือนกัน’ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะก็เหมือนกัน มีพยัญชนะก็เหมือนกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะก็เหมือนกัน มีพยัญชนะก็เหมือนกัน ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันเลย’ อนึ่ง ในบรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกันที่เหลือ เธอทั้งหลายพึงเข้าใจภิกษุรูปใดว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่า พึงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอรรถะก็เหมือนกัน มีพยัญชนะก็เหมือนกัน ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทราบข้อนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ว่า มีอรรถะก็เหมือนกัน มีพยัญชนะก็เหมือนกัน ท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่าได้วิวาทกันเลย’ ด้วยประการฉะนี้ พึงทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูก ครั้นทรงจำคำที่ถือเอาถูกไว้โดยความเป็นคำที่ถือเอาถูกแล้ว พึงกล่าวธรรมและวินัยที่เป็นธรรมและวินัยที่แท้จริง

39. ‘‘Tesañca vo, bhikkhave, samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ siyā aññatarassa bhikkhuno āpatti siyā vītikkamo, tatra, bhikkhave, na codanāya taritabbaṃ. Puggalo upaparikkhitabbo – ‘iti mayhañca avihesā bhavissati parassa ca puggalassa anupaghāto, paro hi puggalo akkodhano anupanāhī adaḷhadiṭṭhī suppaṭinissaggī, sakkomi cāhaṃ etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetu’nti. Sace, bhikkhave, evamassa, kallaṃ vacanāya.

๓๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อเธอทั้งหลายผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งต้องอาบัติ หรือมีการล่วงละเมิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น ไม่พึงรีบร้อนโจท พึงพิจารณาบุคคล (ก่อนว่า) ‘อย่างนี้ ความไม่ลำบากจักมีแก่เรา และความไม่กระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่น เพราะว่าบุคคลอื่นเป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีความเห็นดื้อรั้น สละคืนได้ง่าย และเราก็สามารถให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเป็นอย่างนี้ ควรที่จะกล่าว

‘‘Sace pana, bhikkhave, evamassa – ‘mayhaṃ kho avihesā bhavissati parassa ca puggalassa upaghāto, paro hi puggalo kodhano upanāhī adaḷhadiṭṭhī suppaṭinissaggī, sakkomi cāhaṃ etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetuṃ. Appamattakaṃ kho panetaṃ yadidaṃ – parassa puggalassa upaghāto. Atha kho etadeva bahutaraṃ – svāhaṃ sakkomi etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā [Pg.30] kusale patiṭṭhāpetu’nti. Sace, bhikkhave, evamassa, kallaṃ vacanāya.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความไม่ลำบากจักมีแก่เรา แต่ความกระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่น เพราะว่าบุคคลอื่นเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ไม่มีความเห็นดื้อรั้น สละคืนได้ง่าย และเราก็สามารถให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้ ก็ความกระทบกระทั่งของบุคคลอื่นนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่ข้อนี้มีประโยชน์มากกว่า คือการที่เราสามารถให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเป็นอย่างนี้ ควรที่จะกล่าว

‘‘Sace pana, bhikkhave, evamassa – ‘mayhaṃ kho vihesā bhavissati parassa ca puggalassa anupaghāto. Paro hi puggalo akkodhano anupanāhī daḷhadiṭṭhī duppaṭinissaggī, sakkomi cāhaṃ etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetuṃ. Appamattakaṃ kho panetaṃ yadidaṃ – mayhaṃ vihesā. Atha kho etadeva bahutaraṃ – svāhaṃ sakkomi etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetu’nti. Sace, bhikkhave, evamassa, kallaṃ vacanāya.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความลำบากจักมีแก่เรา แต่ความไม่กระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่น เพราะว่าบุคคลอื่นเป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ มีความเห็นดื้อรั้น สละคืนได้ยาก และเราก็สามารถให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้ ก็ความลำบากของเรานี้เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่ข้อนี้มีประโยชน์มากกว่า คือการที่เราสามารถให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเป็นอย่างนี้ ควรที่จะกล่าว

‘‘Sace pana, bhikkhave, evamassa – ‘mayhañca kho vihesā bhavissati parassa ca puggalassa upaghāto. Paro hi puggalo kodhano upanāhī daḷhadiṭṭhī duppaṭinissaggī, sakkomi cāhaṃ etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetuṃ. Appamattakaṃ kho panetaṃ yadidaṃ – mayhañca vihesā bhavissati parassa ca puggalassa upaghāto. Atha kho etadeva bahutaraṃ – svāhaṃ sakkomi etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetu’nti. Sace, bhikkhave, evamassa, kallaṃ vacanāya.

ภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าพึงเป็นอย่างนี้ว่า ‘ความลำบากจักมีแก่เราด้วย ความกระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่นด้วย ก็บุคคลอื่นนั้นเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธ มีทิฏฐิที่ยึดมั่นถือมั่น สละคืนได้ยาก แต่เราสามารถจะให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้ ก็ข้อที่ว่าความลำบากจักมีแก่เราด้วย ความกระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่นด้วยนี้นั้น เป็นเรื่องเล็กน้อย ส่วนข้อที่เราสามารถจะให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้นี้แล ประเสริฐกว่า’ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพึงเป็นอย่างนี้ ควรกล่าว

‘‘Sace pana, bhikkhave, evamassa – ‘mayhañca kho vihesā bhavissati parassa ca puggalassa upaghāto. Paro hi puggalo kodhano upanāhī daḷhadiṭṭhī duppaṭinissaggī, na cāhaṃ sakkomi etaṃ puggalaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetu’nti. Evarūpe, bhikkhave, puggale upekkhā nātimaññitabbā.

ภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าพึงเป็นอย่างนี้ว่า ‘ความลำบากจักมีแก่เราด้วย ความกระทบกระทั่งจักมีแก่บุคคลอื่นด้วย ก็บุคคลอื่นนั้นเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธ มีทิฏฐิที่ยึดมั่นถือมั่น สละคืนได้ยาก และเราไม่สามารถจะให้บุคคลนั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลได้’ ภิกษุทั้งหลาย ในบุคคลเห็นปานนี้ ไม่พึงมองข้ามอุเบกขา

40. ‘‘Tesañca vo, bhikkhave, samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññamaññassa vacīsaṃhāro uppajjeyya diṭṭhipaḷāso cetaso āghāto appaccayo anabhiraddhi. Tattha ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘yaṃ no, āvuso, amhākaṃ samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññamaññassa vacīsaṃhāro uppanno diṭṭhipaḷāso cetaso āghāto appaccayo anabhiraddhi, taṃ jānamāno samaṇo garaheyyā’ti. Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘yaṃ no, āvuso, amhākaṃ [Pg.31] samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññamaññassa vacīsaṃhāro uppanno diṭṭhipaḷāso cetaso āghāto appaccayo anabhiraddhi, taṃ jānamāno samaṇo garaheyyāti. Etaṃ panāvuso, dhammaṃ appahāya nibbānaṃ sacchikareyyā’ti. Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘etaṃ, āvuso, dhammaṃ appahāya na nibbānaṃ sacchikareyyā’ti.

๔๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพวกเธอผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ การพูดสอดเสียดกัน การโต้เถียงกันด้วยทิฏฐิ ความแค้นใจ ความไม่เชื่อใจ ความไม่พอใจ พึงเกิดขึ้นแก่กันและกัน ในกรณีนี้นั้น พวกเธอพึงเข้าไปหาภิกษุรูปที่พวกเธอเข้าใจว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่าในบรรดาภิกษุฝ่ายหนึ่ง แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ พวกเราผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ แต่การพูดสอดเสียดกัน การโต้เถียงกันด้วยทิฏฐิ ความแค้นใจ ความไม่เชื่อใจ ความไม่พอใจ ได้เกิดขึ้นแก่กันและกัน พระสมณะเมื่อทรงทราบเรื่องนั้น จะพึงตำหนิหรือไม่’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ พวกเราผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ แต่การพูดสอดเสียดกัน การโต้เถียงกันด้วยทิฏฐิ ความแค้นใจ ความไม่เชื่อใจ ความไม่พอใจ ได้เกิดขึ้นแก่กันและกัน พระสมณะเมื่อทรงทราบเรื่องนั้น พึงตำหนิ’ ‘ผู้มีอายุ ก็เมื่อยังละธรรมนี้ไม่ได้ จะพึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้หรือไม่’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ เมื่อยังละธรรมนี้ไม่ได้ ไม่พึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้’

‘‘Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ bhikkhuṃ suvacataraṃ maññeyyātha, so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘yaṃ no, āvuso, amhākaṃ samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññamaññassa vacīsaṃhāro uppanno diṭṭhipaḷāso cetaso āghāto appaccayo anabhiraddhi, taṃ jānamāno samaṇo garaheyyā’ti. Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘yaṃ no, āvuso, amhākaṃ samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññamaññassa vacīsaṃhāro uppanno diṭṭhipaḷāso cetaso āghāto appaccayo anabhiraddhi taṃ jānamāno samaṇo garaheyyāti. Etaṃ panāvuso, dhammaṃ appahāya nibbānaṃ sacchikareyyā’ti. Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘etaṃ kho, āvuso, dhammaṃ appahāya na nibbānaṃ sacchikareyyā’’’ti.

ลำดับนั้น พวกเธอพึงเข้าไปหาภิกษุรูปที่พวกเธอเข้าใจว่าเป็นผู้ว่าง่ายกว่าในบรรดาภิกษุอีกฝ่ายหนึ่ง แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ พวกเราผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ แต่การพูดสอดเสียดกัน การโต้เถียงกันด้วยทิฏฐิ ความแค้นใจ ความไม่เชื่อใจ ความไม่พอใจ ได้เกิดขึ้นแก่กันและกัน พระสมณะเมื่อทรงทราบเรื่องนั้น จะพึงตำหนิหรือไม่’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ พวกเราผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ แต่การพูดสอดเสียดกัน การโต้เถียงกันด้วยทิฏฐิ ความแค้นใจ ความไม่เชื่อใจ ความไม่พอใจ ได้เกิดขึ้นแก่กันและกัน พระสมณะเมื่อทรงทราบเรื่องนั้น พึงตำหนิ’ ‘ผู้มีอายุ ก็เมื่อยังละธรรมนี้ไม่ได้ จะพึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้หรือไม่’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ เมื่อยังละธรรมนี้ไม่ได้ ไม่พึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้’

‘‘Taṃ ce, bhikkhave, bhikkhuṃ pare evaṃ puccheyyuṃ – ‘āyasmatā no ete bhikkhū akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpitā’ti? Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘idhāhaṃ, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ, tassa me bhagavā dhammaṃ desesi, tāhaṃ dhammaṃ sutvā tesaṃ bhikkhūnaṃ abhāsiṃ. Taṃ te bhikkhū dhammaṃ sutvā akusalā vuṭṭhahiṃsu, kusale patiṭṭhahiṃsū’ti. Evaṃ byākaramāno kho, bhikkhave, bhikkhu na ceva attānaṃ ukkaṃseti, na paraṃ vambheti, dhammassa cānudhammaṃ byākaroti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุอื่นพึงถามภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านได้ให้ภิกษุเหล่านั้นออกจากอกุศลแล้วตั้งอยู่ในกุศลแล้วหรือ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ ในเรื่องนี้ ผมเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ผม ผมได้ฟังธรรมนั้นแล้วจึงบอกแก่ภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นได้ฟังธรรมนั้นแล้วจึงออกจากอกุศล ตั้งอยู่ในกุศล’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ตอบอย่างนี้แล ชื่อว่าไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ตอบธรรมสมควรแก่ธรรม และไม่มีวาทะที่ชอบด้วยเหตุผลข้อไหนๆ จะพึงมาถึงฐานะที่ถูกตำหนิได้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Kintisuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

กินติสูตรที่ ๓ จบ

4. Sāmagāmasuttaṃ

๔. สามคามสูตร

41. Evaṃ [Pg.32] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati sāmagāme. Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato hoti. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi! Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahitosi, cara vādappamokkhāya; nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Vadhoyeva kho maññe nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu vattati. Yepi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvakā gihī odātavasanā tepi nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu nibbinnarūpā virattarūpā paṭivānarūpā yathā taṃ durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite bhinnathūpe appaṭisaraṇe.

๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่สามคามในแคว้นสักกะ ก็สมัยนั้น นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งถึงแก่มรณภาพที่เมืองปาวา เพราะการมรณภาพของเขา พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็นสองฝ่าย เกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ถึงความวิวาทกัน ต่างทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ แต่ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจะรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด แต่ข้าพเจ้าปฏิบัติถูก คำพูดของข้าพเจ้ามีประโยชน์ แต่คำพูดของท่านไม่มีประโยชน์ คำที่ควรพูดก่อน ท่านกลับพูดทีหลัง คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านกลับพูดก่อน เรื่องที่ท่านเจนจบมาก็กลับตาลปัตรไป วาทะของท่านถูกยกขึ้นแล้ว ท่านถูกข่มแล้ว เชิญท่านไปหาทางแก้ต่างวาทะ หรือแก้ตัวเสียถ้าทำได้’ ดูเหมือนว่า การฆ่าฟันกันเท่านั้นจะเกิดขึ้นในหมู่พวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร แม้พวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ก็พากันเบื่อหน่าย คลายความพอใจ ไม่เอื้อเฟื้อในพวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร เหมือนดังที่เป็นในธรรมวินัยอันนิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่นำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่ใช่ธรรมวินัยที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ มีสถูปอันทำลายแล้ว ไม่มีที่พึ่ง

42. Atha kho cundo samaṇuddeso pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho cundo samaṇuddeso āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā…pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe’’ti. Evaṃ vutte, āyasmā ānando cundaṃ samaṇuddesaṃ etadavoca – ‘‘atthi kho idaṃ, āvuso cunda, kathāpābhataṃ bhagavantaṃ dassanāya. Āyāma, āvuso cunda, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ bhagavato ārocessāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo samaṇuddeso āyasmato ānandassa paccassosi.

๔๒. ครั้งนั้นแล จุนทสามเณรอยู่จำพรรษาที่เมืองปาวาแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงหมู่บ้านสามาคาม ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง จุนทสามเณรนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งมรณภาพที่เมืองปาวา เพราะการมรณภาพของเขา พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็นสองพวก ...ฯลฯ... มีที่พึ่งถูกทำลายแล้ว ไม่มีที่พึ่งพิง” เมื่อจุนทสามเณรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับจุนทสามเณรดังนี้ว่า “อาวุโสจุนทะ เรื่องนี้เป็นของฝากเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค มาเถิด อาวุโสจุนทะ เราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกันเถิด ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค” จุนทสามเณรรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้เจริญ”

Atha [Pg.33] kho āyasmā ca ānando cundo ca samaṇuddeso yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, cundo samaṇuddeso evamāha – ‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā…pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘māheva bhagavato accayena saṅghe vivādo uppajji; svāssa vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussāna’’’nti.

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์และจุนทสามเณรได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จุนทสามเณรนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งมรณภาพที่เมืองปาวา เพราะการมรณภาพของเขา พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็นสองพวก ...ฯลฯ... มีที่พึ่งถูกทำลายแล้ว ไม่มีที่พึ่งพิง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ขออย่าให้ความวิวาทเกิดขึ้นในสงฆ์เพราะการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเลย ความวิวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’”

43. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, passasi no tvaṃ, ānanda, imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde’’ti? ‘‘Ye me, bhante, dhammā bhagavatā abhiññā desitā, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, nāhaṃ passāmi imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde. Ye ca kho, bhante, puggalā bhagavantaṃ patissayamānarūpā viharanti tepi bhagavato accayena saṅghe vivādaṃ janeyyuṃ ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā. Svāssa vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussāna’’nti. Appamattako so, ānanda, vivādo yadidaṃ – ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā. Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vā saṅghe vivādo uppajjamāno uppajjeyya; svāssa vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ.

๔๓. “อานนท์ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ธรรมทั้งหลายที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เธอเคยเห็นภิกษุแม้สองรูปมีความเห็นต่างกันในธรรมเหล่านี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ด้วยปัญญาอันยิ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ข้าพระองค์ไม่เคยเห็นภิกษุแม้สองรูปมีความเห็นต่างกันในธรรมเหล่านี้เลย แต่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเหล่าใดมีปกติอาศัยพระผู้มีพระภาคอยู่ แม้บุคคลเหล่านั้นก็อาจก่อความวิวาทในสงฆ์ขึ้นได้เพราะการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ในเรื่องอาชีวะบ้าง ในเรื่องปาฏิโมกข์บ้าง ความวิวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” “อานนท์ ความวิวาทนั้นเป็นเรื่องเล็กน้อย คือเรื่องอาชีวะหรือเรื่องปาฏิโมกข์ แต่อานนท์ ความวิวาทที่พึงเกิดขึ้นในสงฆ์ หากจะเกิดขึ้น ก็พึงเกิดขึ้นในเรื่องมรรคหรือในเรื่องปฏิปทา ความวิวาทนั้นแล พึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

44. ‘‘Chayimāni, ānanda, vivādamūlāni. Katamāni cha? Idhānanda, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. Yo so, ānanda, bhikkhu kodhano hoti upanāhī so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi [Pg.34] agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, ānanda, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme… saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī hoti, so saṅghe vivādaṃ janeti; yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpañce tumhe, ānanda, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha, tatra tumhe, ānanda, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpañce tumhe, ānanda, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, ānanda, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti, evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

๔๔. “อานนท์ มูลเหตุแห่งความวิวาท ๖ ประการนี้ ๖ ประการคืออะไรบ้าง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ อานนท์ ภิกษุใดเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ ภิกษุนั้นย่อมอยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม และในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำสิกขาให้บริบูรณ์ อานนท์ ภิกษุใดอยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม... ในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุนั้นย่อมก่อความวิวาทขึ้นในสงฆ์ ซึ่งความวิวาทนั้นเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อานนท์ หากเธอทั้งหลายพิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอก อานนท์ ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นเสีย อานนท์ หากเธอทั้งหลายไม่พิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอก ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นเกิดขึ้นอีกในอนาคต การละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตของมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้”

45. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī…pe… issukī hoti maccharī…pe… saṭho hoti māyāvī…pe… pāpiccho hoti micchādiṭṭhi …pe… sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yo so, ānanda, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, ānanda, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme… saṅghe… sikkhāya na paripūrakārī hoti so saṅghe vivādaṃ janeti; yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpañce tumhe, ānanda, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, ānanda, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpañce tumhe, ānanda, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha, tatra tumhe, ānanda, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti, evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti. Imāni kho, ānanda, cha vivādamūlāni.

๔๕. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอ...ฯลฯ... เป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่...ฯลฯ... เป็นผู้โอ้อวด มีมารยา...ฯลฯ... เป็นผู้มีความปรารถนาลามก เป็นมิจฉาทิฏฐิ...ฯลฯ... เป็นผู้ยึดถือทิฏฐิของตน เป็นผู้ยึดมั่นถือมั่น สละคืนได้ยาก อานนท์ ภิกษุใดเป็นผู้ยึดถือทิฏฐิของตน เป็นผู้ยึดมั่นถือมั่น สละคืนได้ยาก ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่เคารพไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ เป็นผู้ไม่เคารพไม่ยำเกรงในพระธรรมอยู่ เป็นผู้ไม่เคารพไม่ยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ และไม่เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสิกขา อานนท์ ภิกษุใดเป็นผู้ไม่เคารพไม่ยำเกรงในพระศาสดา... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... ไม่เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสิกขา ภิกษุนั้นย่อมก่อวิวาาทในสงฆ์ วิวาทใดเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่ความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายพึงเห็นมูลแห่งวิวาาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอก อานนท์ ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลแห่งวิวาาทอันลามกนั้นเสีย หากเธอทั้งหลายไม่พึงเห็นมูลแห่งวิวาาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอก อานนท์ ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลแห่งวิวาาทอันลามกนั้นเกิดขึ้นอีกในอนาคต การละมูลแห่งวิวาาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่ให้มูลแห่งวิวาาทอันลามกนั้นเกิดขึ้นอีกในอนาคตย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ อานนท์ มูลแห่งวิวาาท ๖ ประการเหล่านี้แล

46. ‘‘Cattārimāni[Pg.35], ānanda, adhikaraṇāni. Katamāni cattāri? Vivādādhikaraṇaṃ, anuvādādhikaraṇaṃ, āpattādhikaraṇaṃ, kiccādhikaraṇaṃ – imāni kho, ānanda, cattāri adhikaraṇāni. Satta kho panime, ānanda, adhikaraṇasamathā – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo, sativinayo dātabbo, amūḷhavinayo dātabbo, paṭiññāya kāretabbaṃ, yebhuyyasikā, tassapāpiyasikā, tiṇavatthārako.

๔๖. อานนท์ อธิกรณ์ ๔ ประการเหล่านี้ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ อานนท์ อธิกรณ์ ๔ ประการเหล่านี้แล อานนท์ ก็อธิกรณสมถะ ๗ ประการเหล่านี้ เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ คือ พึงให้สัมมุขาวินัย พึงให้สติวินัย พึงให้อมูฬหวินัย พึงทำตามปฏิญญา เยภุยยสิกา ตัสสปาปิยสิกา ติณวัตถารกะ

47. ‘‘Kathañcānanda, sammukhāvinayo hoti? Idhānanda, bhikkhū vivadanti dhammoti vā adhammoti vā vinayoti vā avinayoti vā. Tehānanda, bhikkhūhi sabbeheva samaggehi sannipatitabbaṃ. Sannipatitvā dhammanetti samanumajjitabbā. Dhammanettiṃ samanumajjitvā yathā tattha sameti tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ kho, ānanda, sammukhāvinayo hoti; evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – sammukhāvinayena.

๔๗. อานนท์ สัมมุขาวินัยเป็นอย่างไร อานนท์ ในศาสนานี้ ภิกษุทั้งหลายย่อมวิวาทกันว่า นี่เป็นธรรม หรือ นี่ไม่เป็นธรรม หรือ นี่เป็นวินัย หรือ นี่ไม่เป็นวินัย อานนท์ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดพึงประชุมกันโดยพร้อมเพรียงกัน ครั้นประชุมกันแล้ว พึงสอดส่องแนวทางแห่งธรรม ครั้นสอดส่องแนวทางแห่งธรรมแล้ว อธิกรณ์นั้นย่อมสงบลงได้โดยสอดคล้องกับแนวทางแห่งธรรมนั้นอย่างไร ก็พึงระงับอธิกรณ์นั้นอย่างนั้น อานนท์ สัมมุขาวินัยย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล และความระงับแห่งอธิกรณ์บางอย่างในศาสนานี้ย่อมมีได้ด้วยสัมมุขาวินัยนี้

48. ‘‘Kathañcānanda, yebhuyyasikā hoti? Te ce, ānanda, bhikkhū na sakkonti taṃ adhikaraṇaṃ tasmiṃ āvāse vūpasametuṃ. Tehānanda, bhikkhūhi yasmiṃ āvāse bahutarā bhikkhū so āvāso gantabbo. Tattha sabbeheva samaggehi sannipatitabbaṃ. Sannipatitvā dhammanetti samanumajjitabbā. Dhammanettiṃ samanumajjitvā yathā tattha sameti tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ kho, ānanda, yebhuyyasikā hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – yebhuyyasikāya.

๔๘. อานนท์ เยภุยยสิกาเป็นอย่างไร อานนท์ หากภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถระงับอธิกรณ์นั้นในอาวาสนั้นได้ อานนท์ ภิกษุเหล่านั้นพึงไปยังอาวาสที่มีภิกษุมากกว่า ในอาวาสนั้น ทั้งหมดพึงประชุมกันโดยพร้อมเพรียงกัน ครั้นประชุมกันแล้ว พึงสอดส่องแนวทางแห่งธรรม ครั้นสอดส่องแนวทางแห่งธรรมแล้ว อธิกรณ์นั้นย่อมสงบลงได้โดยสอดคล้องกับแนวทางแห่งธรรมนั้นอย่างไร ก็พึงระงับอธิกรณ์นั้นอย่างนั้น อานนท์ เยภุยยสิกาย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล และความระงับแห่งอธิกรณ์บางอย่างในศาสนานี้ย่อมมีได้ด้วยเยภุยยสิกานี้

49. ‘‘Kathañcānanda, sativinayo hoti? Idhānanda, bhikkhū bhikkhuṃ evarūpāya garukāya āpattiyā codenti pārājikena vā pārājikasāmantena vā – ‘saratāyasmā evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti? So evamāha – ‘na kho ahaṃ, āvuso, sarāmi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti. Tassa kho, ānanda, bhikkhuno sativinayo dātabbo. Evaṃ kho, ānanda, sativinayo hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – sativinayena.

๔๙. อานนท์ สติวินัยเป็นอย่างไร อานนท์ ในศาสนานี้ ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติหนักเช่นนี้ คือ ปาราชิก หรือ อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเช่นนี้ คือ ปาราชิก หรือ อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าระลึกไม่ได้เลยว่าต้องอาบัติหนักเช่นนี้ คือ ปาราชิก หรือ อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก’ อานนท์ พึงให้สติวินัยแก่ภิกษุนั้น อานนท์ สติวินัยย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล และความระงับแห่งอธิกรณ์บางอย่างในศาสนานี้ย่อมมีได้ด้วยสติวินัยนี้

50. ‘‘Kathañcānanda[Pg.36], amūḷhavinayo hoti? Idhānanda, bhikkhū bhikkhuṃ evarūpāya garukāya āpattiyā codenti pārājikena vā pārājikasāmantena vā – ‘saratāyasmā evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti? (So evamāha – ‘na kho ahaṃ, āvuso, sarāmi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti. Tamenaṃ so nibbeṭhentaṃ ativeṭheti – ‘iṅghāyasmā sādhukameva jānāhi yadi sarasi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti.) So evamāha – ‘ahaṃ kho, āvuso, ummādaṃ pāpuṇiṃ cetaso vipariyāsaṃ. Tena me ummattakena bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhāciṇṇaṃ bhāsitaparikkantaṃ. Nāhaṃ taṃ sarāmi. Mūḷhena me etaṃ kata’nti. Tassa kho, ānanda, bhikkhuno amūḷhavinayo dātabbo. Evaṃ kho, ānanda, amūḷhavinayo hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – amūḷhavinayena.

๕๐. อานนท์ อมูฬหวินัยเป็นอย่างไร อานนท์ ในศาสนานี้ ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติหนักเช่นนี้ คือ ปาราชิก หรือ อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเช่นนี้ คือ ปาราชิก หรือ อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าถึงความเป็นบ้า ถึงความมีจิตฟั่นเฟือน ข้าพเจ้าได้ประพฤติสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะมากมาย ทั้งที่พูดและที่ทำไปเพราะความเป็นบ้า ข้าพเจ้าระลึกถึงสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าทำสิ่งนั้นไปเพราะความหลง’ อานนท์ พึงให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้น อานนท์ อมูฬหวินัยย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล และความระงับแห่งอธิกรณ์บางอย่างในศาสนานี้ย่อมมีได้ด้วยอมูฬหวินัยนี้

51. ‘‘Kathañcānanda, paṭiññātakaraṇaṃ hoti? Idhānanda, bhikkhu codito vā acodito vā āpattiṃ sarati, vivarati uttānīkaroti. Tena, ānanda, bhikkhunā vuḍḍhataraṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’ti. So evamāha – ‘passasī’ti? ‘Āma passāmī’ti. ‘Āyatiṃ saṃvareyyāsī’ti. (‘Saṃvarissāmī’ti.) Evaṃ kho, ānanda, paṭiññātakaraṇaṃ hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – paṭiññātakaraṇena.

๕๑. ดูก่อนอานนท์ ปฏิญญาตกรณะ (การทำตามที่รับ) เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ถูกโจทก็ดี ไม่ถูกโจทก็ดี ระลึกอาบัติได้ เปิดเผย ทำให้ตื้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้แก่กว่า ห่มจีวรเฉวียงบ่า ไหว้เท้า นั่งกระโหย่ง ประคองอัญชลี แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กระผมต้องอาบัติชื่อนี้ ขอแสดงคืนอาบัตินั้น’ ภิกษุผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเห็นหรือ’ (ภิกษุนั้นพึงตอบว่า) ‘ขอรับ กระผมเห็น’ (ภิกษุผู้แก่กว่าพึงกล่าวว่า) ‘ต่อไปท่านพึงสำรวม’ (ภิกษุนั้นพึงตอบว่า) ‘กระผมจักสำรวม’ ดูก่อนอานนท์ ปฏิญญาตกรณะเป็นอย่างนี้แล และการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ ย่อมมีได้ด้วยปฏิญญาตกรณะ ด้วยประการฉะนี้

52. ‘‘Kathañcānanda, tassapāpiyasikā hoti? Idhānanda, bhikkhu bhikkhuṃ evarūpāya garukāya āpattiyā codeti pārājikena vā pārājikasāmantena vā – ‘saratāyasmā evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti? So evamāha – ‘na kho ahaṃ, āvuso, sarāmi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ [Pg.37] vā’ti. Tamenaṃ so nibbeṭhentaṃ ativeṭheti – ‘iṅghāyasmā sādhukameva jānāhi yadi sarasi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti. So evamāha – ‘na kho ahaṃ, āvuso, sarāmi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā; sarāmi ca kho ahaṃ, āvuso, evarūpiṃ appamattikaṃ āpattiṃ āpajjitā’ti. Tamenaṃ so nibbeṭhentaṃ ativeṭheti – ‘iṅghāyasmā sādhukameva jānāhi yadi sarasi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti? So evamāha – ‘imañhi nāmāhaṃ, āvuso, appamattikaṃ āpattiṃ āpajjitvā apuṭṭho paṭijānissāmi. Kiṃ panāhaṃ evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitvā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā puṭṭho napaṭijānissāmī’ti? So evamāha – ‘imañhi nāma tvaṃ, āvuso, appamattikaṃ āpattiṃ āpajjitvā apuṭṭho napaṭijānissasi, kiṃ pana tvaṃ evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitvā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā puṭṭho paṭijānissasi? Iṅghāyasmā sādhukameva jānāhi yadi sarasi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti. So evamāha – ‘sarāmi kho ahaṃ, āvuso, evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā. Davā me etaṃ vuttaṃ, ravā me etaṃ vuttaṃ – nāhaṃ taṃ sarāmi evarūpiṃ garukaṃ āpattiṃ āpajjitā pārājikaṃ vā pārājikasāmantaṃ vā’ti. Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – tassapāpiyasikāya.

๕๒. ดูก่อนอานนท์ ตัสสปาปิยสิกา (กรรมที่ทำแก่ผู้มีความผิดมาก) เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ โจทภิกษุด้วยอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิกว่า ‘ท่านผู้มีอายุระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมระลึกไม่ได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ภิกษุผู้โจทนั้นซักไซ้ภิกษุผู้กำลังแก้อยู่นั้นว่า ‘เอาเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงรู้ให้ดีเถิดว่า ท่านระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมระลึกไม่ได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก แต่ผมระลึกได้ว่าต้องอาบัติเล็กน้อยเห็นปานนี้’ ภิกษุผู้โจทนั้นซักไซ้ภิกษุผู้กำลังแก้อยู่นั้นว่า ‘เอาเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงรู้ให้ดีเถิดว่า ท่านระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ก็ผมต้องอาบัติเล็กน้อยนี้ ยังไม่ถูกถามก็ยอมรับ ไฉนเล่าผมต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก ถูกถามแล้วจักไม่ยอมรับเล่า’ ภิกษุผู้โจทนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ก็ท่านต้องอาบัติเล็กน้อยนี้ ยังไม่ถูกถามก็ไม่ยอมรับ ไฉนเล่าท่านต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก ถูกถามแล้วจักยอมรับเล่า เอาเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงรู้ให้ดีเถิดว่า ท่านระลึกได้หรือไม่ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมระลึกได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก ที่ผมพูดไปนั้นเป็นเรื่องพูดเล่น ที่ผมพูดไปนั้นเป็นเรื่องพูดพล่อยไป ที่ว่าผมระลึกไม่ได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรืออาบัติที่สมควรแก่ปาราชิก’ ดูก่อนอานนท์ ตัสสปาปิยสิกาเป็นอย่างนี้แล และการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ ย่อมมีได้ด้วยตัสสปาปิยสิกา ด้วยประการฉะนี้

53. ‘‘Kathañcānanda, tiṇavatthārako hoti? Idhānanda, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ viharataṃ bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhāciṇṇaṃ hoti bhāsitaparikkantaṃ. Tehānanda, bhikkhūhi sabbeheva samaggehi sannipatitabbaṃ. Sannipatitvā ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ byattena bhikkhunā uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā saṅgho ñāpetabbo –

๕๓. ดูก่อนอานนท์ ติณวัตถารกะ (การประนีประนอมดังกลบไว้ด้วยหญ้า) เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ เกิดการบาดหมาง เกิดการทะเลาะวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่พูดไปแล้วและที่กำลังทำอยู่ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุม ครั้นประชุมแล้ว ภิกษุผู้ฉลาดในฝ่ายหนึ่ง พึงลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี แล้วพึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘Suṇātu me, bhante, saṅgho. Idaṃ amhākaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ viharataṃ bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhāciṇṇaṃ bhāsitaparikkantaṃ[Pg.38]. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ yā ceva imesaṃ āyasmantānaṃ āpatti yā ca attano āpatti, imesañceva āyasmantānaṃ atthāya attano ca atthāya, saṅghamajjhe tiṇavatthārakena deseyyaṃ, ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyutta’’’nti.

ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเหล่านี้ เกิดการบาดหมาง เกิดการทะเลาะวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่พูดไปแล้วและที่กำลังทำอยู่ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านผู้มีอายุเหล่านี้และของตนเอง เพื่อประโยชน์แก่ท่านผู้มีอายุเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง ในท่ามกลางสงฆ์ ด้วยวิธีติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหยาบ และเว้นอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์

‘‘Athāparesaṃ ekatopakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ byattena bhikkhunā uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā saṅgho ñāpetabbo –

ลำดับนั้น ภิกษุผู้ฉลาดในฝ่ายอื่นอีกฝ่ายหนึ่ง พึงลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี แล้วพึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘Suṇātu me, bhante, saṅgho. Idaṃ amhākaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ viharataṃ bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhāciṇṇaṃ bhāsitaparikkantaṃ. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ yā ceva imesaṃ āyasmantānaṃ āpatti yā ca attano āpatti, imesañceva āyasmantānaṃ atthāya attano ca atthāya, saṅghamajjhe tiṇavatthārakena deseyyaṃ, ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyutta’’’nti.

ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเหล่านี้ เกิดการบาดหมาง เกิดการทะเลาะวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่พูดไปแล้วและที่กำลังทำอยู่ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านผู้มีอายุเหล่านี้และของตนเอง เพื่อประโยชน์แก่ท่านผู้มีอายุเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง ในท่ามกลางสงฆ์ ด้วยวิธีติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหยาบ และเว้นอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์

‘‘Evaṃ kho, ānanda, tiṇavatthārako hoti, evañca panidhekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamo hoti yadidaṃ – tiṇavatthārakena.

ดูก่อนอานนท์ ติณวัตถารกะเป็นอย่างนี้แล และการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ ย่อมมีได้ด้วยติณวัตถารกะ ด้วยประการฉะนี้

54. ‘‘Chayime, ānanda, dhammā sāraṇīyā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattanti. Katame cha? Idhānanda, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

๕๔. ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๖ ประการนี้ เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ๖ ประการเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ธรรมแม้นี้ ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง วจีกรรมประกอบด้วยเมตตาของภิกษุปรากฏในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง มโนกรรมประกอบด้วยเมตตาของภิกษุปรากฏในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu – ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi – apaṭivibhattabhogī hoti, sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī. Ayampi dhammo [Pg.39] sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ไม่แบ่งแยกของบริโภค คือลาภทั้งหลายที่ชอบธรรม ได้มาโดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงอาหารที่อยู่ในบาตร เป็นผู้บริโภคทั่วไปกับเพื่อนพรหมจรรย์ผู้มีศีล แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu – yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpesu sīlesu – sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจรรย์ในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ ไม่ถูกทิฏฐิและตัณหาครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu – yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayā tathārūpāya diṭṭhiyā – diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati. Ime kho, ānanda, cha sāraṇīyā dhammā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattanti.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจรรย์ในทิฏฐิที่เป็นอริยะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อานนท์ สาราณิยธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล เป็นไปเพื่อความระลึกถึงกัน เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Ime ce tumhe, ānanda, cha sāraṇīye dhamme samādāya vatteyyātha, passatha no tumhe, ānanda, taṃ vacanapathaṃ aṇuṃ vā thūlaṃ vā yaṃ tumhe nādhivāseyyāthā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, ime cha sāraṇīye dhamme samādāya vattatha. Taṃ vo bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

อานนท์ ถ้าเธอทั้งหลายพึงสมาทานประพฤติสาราณิยธรรม ๖ ประการนี้ เธอทั้งหลายจะเห็นหนทางแห่งถ้อยคำน้อยหรือใหญ่ที่พวกเธอจะอดทนไม่ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงสมาทานประพฤติสาราณิยธรรม ๖ ประการนี้เถิด ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Sāmagāmasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

สามคามสูตรที่ ๔ จบ

5. Sunakkhattasuttaṃ

๕. สุนักขัตตสูตร

55. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulehi bhikkhūhi [Pg.40] bhagavato santike aññā byākatā hoti – ‘‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmā’’ti. Assosi kho sunakkhatto licchaviputto – ‘‘sambahulehi kira bhikkhūhi bhagavato santike aññā byākatā hoti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmā’’ti. Atha kho sunakkhatto licchaviputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sunakkhatto licchaviputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulehi kira bhikkhūhi bhagavato santike aññā byākatā – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmā’’ti. ‘‘Ye te, bhante, bhikkhū bhagavato santike aññaṃ byākaṃsu – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmā’’ti, kacci te, bhante, bhikkhū sammadeva aññaṃ byākaṃsu udāhu santetthekacce bhikkhū adhimānena aññaṃ byākaṃsūti?

๕๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากได้พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากได้พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า “พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”’ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังมาดังนี้ว่า “ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากได้พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุเหล่านั้นที่พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า “พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” นั้น ภิกษุเหล่านั้นพยากรณ์อรหัตผลโดยชอบแล้วหรือ หรือว่ามีภิกษุบางพวกในที่นี้พยากรณ์อรหัตผลด้วยอธิมานะ พระเจ้าข้า’

56. ‘‘Ye te, sunakkhatta, bhikkhū mama santike aññaṃ byākaṃsu – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmā’’ti. ‘‘Santetthekacce bhikkhū sammadeva aññaṃ byākaṃsu, santi panidhekacce bhikkhū adhimānenapi aññaṃ byākaṃsu. Tatra, sunakkhatta, ye te bhikkhū sammadeva aññaṃ byākaṃsu tesaṃ taṃ tatheva hoti; ye pana te bhikkhū adhimānena aññaṃ byākaṃsu tatra, sunakkhatta, tathāgatassa evaṃ hoti – ‘dhammaṃ nesaṃ desessa’nti. Evañcettha, sunakkhatta, tathāgatassa hoti – ‘dhammaṃ nesaṃ desessa’nti. Atha ca panidhekacce moghapurisā pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti. Tatra, sunakkhatta, yampi tathāgatassa evaṃ hoti – ‘dhammaṃ nesaṃ desessa’nti tassapi hoti aññathatta’’nti. ‘‘Etassa bhagavā kālo, etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā dhammaṃ deseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, sunakkhatta suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sunakkhatto licchaviputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๕๖. “สุนักขัตตะ ในบรรดาภิกษุที่พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของเราว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ นั้น มีภิกษุบางพวกพยากรณ์อรหัตผลโดยชอบก็มี แต่ก็มีภิกษุบางพวกในศาสนานี้พยากรณ์อรหัตผลด้วยอธิมานะก็มี สุนักขัตตะ ในภิกษุ ๒ พวกนั้น ภิกษุเหล่าใดพยากรณ์อรหัตผลโดยชอบ การพยากรณ์ของภิกษุเหล่านั้นก็เป็นจริงอย่างนั้น ส่วนภิกษุเหล่าใดพยากรณ์อรหัตผลด้วยอธิมานะ สุนักขัตตะ ในเรื่องนั้น ตถาคตมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราควรจะแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น’ แม้ตถาคตจะมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราควรจะแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น’ แต่ว่ายังมีโมฆบุรุษบางพวกในศาสนานี้ ตกแต่งปัญหาแล้วๆ เล่าๆ เข้ามาตถาคตแล้วทูลถาม สุนักขัตตะ ในเรื่องนั้น แม้ความคิดของตถาคตที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราควรจะแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น’ ความคิดนั้นก็กลับกลายเป็นอย่างอื่นไป” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บัดนี้เป็นกาลอันควร ข้าแต่พระสุคต บัดนี้เป็นกาลอันควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงแสดงธรรม ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “สุนักขัตตะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

57. ‘‘Pañca [Pg.41] kho ime, sunakkhatta, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, sunakkhatta, pañca kāmaguṇā.

๕๗. “ดูก่อนสุนักขัตตะ กามคุณ ๕ ประการนี้แล กามคุณ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสต... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ดูก่อนสุนักขัตตะ กามคุณ ๕ ประการนี้แล”

58. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo lokāmisādhimutto assa. Lokāmisādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; āneñjapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, puriso sakamhā gāmā vā nigamā vā ciravippavuttho assa. So aññataraṃ purisaṃ passeyya tamhā gāmā vā nigamā vā acirapakkantaṃ. So taṃ purisaṃ tassa gāmassa vā nigamassa vā khematañca subhikkhatañca appābādhatañca puccheyya; tassa so puriso tassa gāmassa vā nigamassa vā khematañca subhikkhatañca appābādhatañca saṃseyya. Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, api nu so puriso tassa purisassa sussūseyya, sotaṃ odaheyya, aññā cittaṃ upaṭṭhāpeyya, tañca purisaṃ bhajeyya, tena ca vittiṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, sunakkhatta, ṭhānametaṃ vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo lokāmisādhimutto assa. Lokāmisādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; āneñjapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. So evamassa veditabbo – ‘āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyutto lokāmisādhimutto purisapuggalo’’’ti.

๕๘. “ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็ฐานะที่จะมีได้แล คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ พึงเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส ถ้อยคำที่สมควรแก่ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยดี และเขาย่อมตรึกตามตรองตามธรรมอันสมควรแก่ภาวะนั้น ย่อมคบหาบุรุษบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุรุษบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้จากบ้านหรือนิคมของตนไปอยู่นาน เขาพึงเห็นบุรุษอีกคนหนึ่งผู้จากบ้านหรือนิคมนั้นมาไม่นาน เขาพึงถามบุรุษนั้นถึงความเกษม ความมีภิกษาหารสมบูรณ์ และความไม่มีโรคของบ้านหรือนิคมนั้น บุรุษนั้นพึงบอกความเกษม ความมีภิกษาหารสมบูรณ์ และความไม่มีโรคของบ้านหรือนิคมนั้นแก่เขา เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนสุนักขัตตะ บุรุษนั้นจะพึงปรารถนาฟังคำของบุรุษนั้น จะพึงเงี่ยโสตลงสดับ จะพึงตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ทั่วถึง จะพึงคบบุรุษนั้น และจะพึงถึงความยินดีด้วยเหตุนั้นบ้างหรือไม่” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ฐานะนี้ที่จะมีได้ คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ พึงเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส ถ้อยคำที่สมควรแก่ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยดี และเขาย่อมตรึกตามตรองตามธรรมอันสมควรแก่ภาวะนั้น ย่อมคบหาบุรุษบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุรุษบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น บุคคลนั้นพึงทราบได้อย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในโลกามิสนี้ ไม่ประกอบด้วยอาเนญชสังโยชน์เลยหนอ’”

59. ‘‘Ṭhānaṃ [Pg.42] kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo āneñjādhimutto assa. Āneñjādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; lokāmisapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritattāya; evameva kho, sunakkhatta, āneñjādhimuttassa purisapuggalassa ye lokāmisasaṃyojane se pavutte. So evamassa veditabbo – ‘lokāmisasaṃyojanena hi kho visaṃyutto āneñjādhimutto purisapuggalo’’’ti.

๕๙. “ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็ฐานะที่จะมีได้แล คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ พึงเป็นผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลเป็นผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติ ถ้อยคำที่สมควรแก่ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยดี และเขาย่อมตรึกตามตรองตามธรรมอันสมควรแก่ภาวะนั้น ย่อมคบหาบุรุษบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยโลกามิส เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุรุษบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น เปรียบเหมือนใบไม้เหลืองที่หลุดจากขั้วแล้ว ไม่ควรเพื่อจะกลับเป็นของเขียวสดได้ ฉันใด ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สังโยชน์ที่เป็นโลกามิสเหล่าใดของบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติ สังโยชน์เหล่านั้นย่อมหลุดไป บุคคลนั้นพึงทราบได้อย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัตินี้ ไม่ประกอบด้วยโลกามิสสังโยชน์เลยหนอ’”

60. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo ākiñcaññāyatanādhimutto assa. Ākiñcaññāyatanādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; āneñjapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, puthusilā dvedhābhinnā appaṭisandhikā hoti; evameva kho, sunakkhatta, ākiñcaññāyatanādhimuttassa purisapuggalassa ye āneñjasaṃyojane se bhinne. So evamassa veditabbo – ‘āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyutto ākiñcaññāyatanādhimutto purisapuggalo’’’ti.

๖๐. “ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็ฐานะที่จะมีได้แล คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ พึงเป็นผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลเป็นผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ถ้อยคำที่สมควรแก่ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยดี และเขาย่อมตรึกตามตรองตามธรรมอันสมควรแก่ภาวะนั้น ย่อมคบหาบุรุษบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุรุษบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น เปรียบเหมือนแผ่นศิลาหนาแตกออกเป็น ๒ เสี่ยงแล้ว จะเชื่อมให้ติดกันอีกไม่ได้ ฉันใด ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สังโยชน์ที่เป็นอาเนญชสมาบัติเหล่าใดของบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติ สังโยชน์เหล่านั้นย่อมแตกทำลายไป บุคคลนั้นพึงทราบได้อย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัตินี้ ไม่ประกอบด้วยอาเนญชสังโยชน์เลยหนอ’”

61. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo nevasaññānāsaññāyatanādhimutto assa. Nevasaññānāsaññāyatanādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; ākiñcaññāyatanapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, puriso manuññabhojanaṃ bhuttāvī chaḍḍeyya. Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, api [Pg.43] nu tassa purisassa tasmiṃ bhatte puna bhottukamyatā assā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bhante, bhattaṃ paṭikūlasammata’’nti. ‘‘Evameva kho, sunakkhatta, nevasaññānāsaññāyatanādhimuttassa purisapuggalassa ye ākiñcaññāyatanasaṃyojane se vante. So evamassa veditabbo – ‘ākiñcaññāyatanasaṃyojanena hi kho visaṃyutto nevasaññānāsaññāyatanādhimutto purisapuggalo’ti.

๖๑. “ดูก่อนสุนักขัตตะ อีกประการหนึ่ง ฐานะที่จะมีได้ คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะ เรื่องที่สมควรแก่สมาบัตินั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ เขาตรึกตามธรรมนั้น พิจารณาตามธรรมนั้น คบหาบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีผู้กล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะ เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตเพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น ดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนบุรุษบริโภคโภชนะอันน่าพอใจแล้วพึงอาเจียนออก ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงมีความอยากเพื่อจะบริโภคภัตนั้นอีกหรือหนอ” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะภัตนั้นสมมติกันว่าเป็นของปฏิกูล” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกันแล สังโยชน์ในอากิญจัญญายตนะอันบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นอาเจียนออกแล้ว บุคคลนั้นพึงทราบได้อย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ปราศจากสังโยชน์ในอากิญจัญญายตนะ’ ดังนี้

62. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekacco purisapuggalo sammā nibbānādhimutto assa. Sammā nibbānādhimuttassa kho, sunakkhatta, purisapuggalassa tappatirūpī ceva kathā saṇṭhāti, tadanudhammañca anuvitakketi, anuvicāreti, tañca purisaṃ bhajati, tena ca vittiṃ āpajjati; nevasaññānāsaññāyatanapaṭisaṃyuttāya ca pana kathāya kacchamānāya na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, na ca taṃ purisaṃ bhajati, na ca tena vittiṃ āpajjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, tālo matthakacchinno abhabbo puna viruḷhiyā; evameva kho, sunakkhatta, sammā nibbānādhimuttassa purisapuggalassa ye nevasaññānāsaññāyatanasaṃyojane se ucchinnamūle tālāvatthukate anabhāvaṃkate āyatiṃ anuppādadhamme. So evamassa veditabbo – ‘nevasaññānāsaññāyatanasaṃyojanena hi kho visaṃyutto sammā nibbānādhimutto purisapuggalo’’’ti.

๖๒. “ดูก่อนสุนักขัตตะ อีกประการหนึ่ง ฐานะที่จะมีได้ คือ บุรุษบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เมื่อบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ เรื่องที่สมควรแก่นิพพานนั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ เขาตรึกตามธรรมนั้น พิจารณาตามธรรมนั้น คบหาบุคคลเช่นนั้น และย่อมถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น แต่เมื่อมีผู้กล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ เขาย่อมไม่ปรารถนาจะฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตเพื่อจะรู้ทั่วถึง และไม่คบบุคคลเช่นนั้น ทั้งไม่ถึงความยินดีด้วยเหตุนั้น ดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนต้นตาลมียอดด้วนแล้ว ไม่สามารถจะงอกขึ้นได้อีก ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนสุนักขัตตะ สังโยชน์ในเนวสัญญานาสัญญายตนะของบุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ เป็นของมีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา บุคคลนั้นพึงทราบได้อย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ ปราศจากสังโยชน์ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ดังนี้”

63. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evamassa – ‘taṇhā kho sallaṃ samaṇena vuttaṃ, avijjāvisadoso, chandarāgabyāpādena ruppati. Taṃ me taṇhāsallaṃ pahīnaṃ, apanīto avijjāvisadoso, sammā nibbānādhimuttohamasmī’ti. Evaṃmāni assa atathaṃ samānaṃ. So yāni sammā nibbānādhimuttassa asappāyāni tāni anuyuñjeyya; asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ sotena saddaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ anuyuñjeyya[Pg.44], asappāyaṃ manasā dhammaṃ anuyuñjeyya. Tassa asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ sotena saddaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ manasā dhammaṃ anuyuttassa rāgo cittaṃ anuddhaṃseyya. So rāgānuddhaṃsitena cittena maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ.

๖๓. “ดูก่อนสุนักขัตตะ อีกประการหนึ่ง ฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘สมณะได้กล่าวไว้ว่า ตัณหาเป็นลูกศร พิษคืออวิชชา ย่อมกำเริบเพราะฉันทราคะและพยาบาท ลูกศรคือตัณหานั้นเราละได้แล้ว พิษคืออวิชชาเรานำออกแล้ว เราเป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ’ ดังนี้ ภิกษุนั้นมีความสำคัญเช่นนี้ ทั้งที่ไม่เป็นจริง เธอย่อมประกอบสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ คือ ประกอบการเห็นรูปที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยจักษุ ประกอบการฟังเสียงที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยโสต ประกอบการดมกลิ่นที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยฆานะ ประกอบการลิ้มรสที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยชิวหา ประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยกาย ประกอบการรู้ธรรมารมณ์ที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยใจ เมื่อเธอประกอบการเห็นรูปที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยจักษุ ประกอบการฟังเสียงที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยโสต ประกอบการดมกลิ่นที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยฆานะ ประกอบการลิ้มรสที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยชิวหา ประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยกาย ประกอบการรู้ธรรมารมณ์ที่ไม่เป็นสัปปายะด้วยใจ ราคะพึงครอบงำจิตได้ เธอมีจิตอันราคะครอบงำแล้ว พึงถึงความตาย หรือทุกข์ปางตาย

‘‘Seyyathāpi, sunakkhatta, puriso sallena viddho assa savisena gāḷhūpalepanena. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto satthena vaṇamukhaṃ parikanteyya. Satthena vaṇamukhaṃ parikantitvā esaniyā sallaṃ eseyya. Esaniyā sallaṃ esitvā sallaṃ abbuheyya, apaneyya visadosaṃ saupādisesaṃ. Saupādisesoti jānamāno so evaṃ vadeyya – ‘ambho purisa, ubbhataṃ kho te sallaṃ, apanīto visadoso saupādiseso. Analañca te antarāyāya. Sappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyyāsi, mā te asappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī assa. Kālena kālañca vaṇaṃ dhoveyyāsi, kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpeyyāsi, mā te na kālena kālaṃ vaṇaṃ dhovato na kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpato pubbalohitaṃ vaṇamukhaṃ pariyonandhi. Mā ca vātātape cārittaṃ anuyuñji, mā te vātātape cārittaṃ anuyuttassa rajosūkaṃ vaṇamukhaṃ anuddhaṃsesi. Vaṇānurakkhī ca, ambho purisa, vihareyyāsi vaṇasāropī’ti. Tassa evamassa – ‘ubbhataṃ kho me sallaṃ, apanīto visadoso anupādiseso. Analañca me antarāyāyā’ti. So asappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyya. Tassa asappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī assa. Na ca kālena kālaṃ vaṇaṃ dhoveyya, na ca kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpeyya. Tassa na kālena kālaṃ vaṇaṃ dhovato, na kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpato pubbalohitaṃ vaṇamukhaṃ pariyonandheyya. Vātātape ca cārittaṃ anuyuñjeyya. Tassa vātātape cārittaṃ anuyuttassa rajosūkaṃ vaṇamukhaṃ [Pg.45] anuddhaṃseyya. Na ca vaṇānurakkhī vihareyya na vaṇasāropī. Tassa imissā ca asappāyakiriyāya, asuci visadoso apanīto saupādiseso tadubhayena vaṇo puthuttaṃ gaccheyya. So puthuttaṃ gatena vaṇena maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนบุรุษถูกลูกศรอาบยาพิษอย่างแรงปักติดอยู่ มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเขา พึงไปหาหมอผ่าตัดมารักษา หมอผ่าตัดนั้นพึงใช้ศัสตรากรีดปากแผลของเขา ครั้นใช้ศัสตรากรีดปากแผลแล้ว พึงใช้เครื่องมือตรวจหาลูกศร ครั้นใช้เครื่องมือตรวจหาลูกศรแล้ว พึงถอนลูกศรออก และกำจัดพิษที่ยังเหลืออยู่ แต่หมอนั้นรู้ว่าพิษยังเหลืออยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ เราถอนลูกศรให้ท่านแล้ว กำจัดพิษที่ยังเหลืออยู่แล้ว แต่พิษนั้นยังไม่หมดสิ้น ท่านจะไม่เป็นอันตราย ท่านพึงบริโภคแต่โภชนะที่สบาย อย่าให้แผลของท่านกำเริบเพราะบริโภคโภชนะที่ไม่สบาย พึงล้างแผลตามกาล พึงทายาที่ปากแผลตามกาล อย่าให้หนองและเลือดเกรอะกรังปากแผลของท่าน เพราะไม่ล้างแผลตามกาล ไม่ทายาที่ปากแผลตามกาล อย่าเที่ยวตากลมตากแดด อย่าให้ละอองธุลีทำลายปากแผลของท่าน เพราะเที่ยวตากลมตากแดด บุรุษผู้เจริญ ท่านพึงเป็นผู้รักษาแผลอยู่เสมอ และพึงเป็นผู้สมานแผลอยู่เสมอ’ บุรุษนั้นจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘หมอถอนลูกศรให้เราแล้ว กำจัดพิษจนหมดสิ้นแล้ว เราจะไม่เป็นอันตราย’ เขาพึงบริโภคโภชนะที่ไม่สบาย แผลของเขาพึงกำเริบเพราะบริโภคโภชนะที่ไม่สบาย ไม่พึงล้างแผลตามกาล ไม่พึงทายาที่ปากแผลตามกาล หนองและเลือดพึงเกรอะกรังปากแผลของเขา เพราะไม่ล้างแผลตามกาล ไม่ทายาที่ปากแผลตามกาล พึงเที่ยวตากลมตากแดด ละอองธุลีพึงทำลายปากแผลของเขา เพราะเที่ยวตากลมตากแดด ไม่พึงเป็นผู้รักษาแผลอยู่เสมอ ไม่พึงเป็นผู้สมานแผลอยู่เสมอ เพราะการกระทำที่ไม่สบายนี้ และเพราะพิษอันไม่สะอาดที่ยังเหลืออยู่ยังมิได้กำจัดให้หมดสิ้น ทั้งสองอย่างนั้น แผลพึงบวมขึ้น เขาพึงถึงความตาย หรือได้รับทุกข์ปางตาย เพราะแผลบวมขึ้นนั้น

‘‘Evameva kho, sunakkhatta, ṭhānametaṃ vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evamassa – ‘taṇhā kho sallaṃ samaṇena vuttaṃ, avijjāvisadoso chandarāgabyāpādena ruppati. Taṃ me taṇhāsallaṃ pahīnaṃ, apanīto avijjāvisadoso, sammā nibbānādhimuttohamasmī’ti. Evaṃmāni assa atathaṃ samānaṃ. So yāni sammā nibbānādhimuttassa asappāyāni tāni anuyuñjeyya, asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ sotena saddaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ anuyuñjeyya, asappāyaṃ manasā dhammaṃ anuyuñjeyya. Tassa asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ sotena saddaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ anuyuttassa, asappāyaṃ manasā dhammaṃ anuyuttassa rāgo cittaṃ anuddhaṃseyya. So rāgānuddhaṃsitena cittena maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Maraṇañhetaṃ, sunakkhatta, ariyassa vinaye yo sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati; maraṇamattañhetaṃ, sunakkhatta, dukkhaṃ yaṃ aññataraṃ saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati.

ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล เป็นไปได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสว่าตัณหาเป็นลูกศร พิษคืออวิชชา ย่อมซ่านไปเพราะฉันทราคะและพยาบาท ลูกศรคือตัณหานั้นเราละได้แล้ว พิษคืออวิชชาเรากำจัดได้แล้ว เราเป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ’ ดังนี้ ภิกษุนั้นมีความสำคัญตนอย่างนี้ ทั้งที่ไม่เป็นจริง เธอย่อมประกอบสิ่งอันไม่เป็นที่สบายแก่ผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ คือ ย่อมประกอบการดูรูปอันไม่เป็นที่สบายทางตา ย่อมประกอบการฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายทางหู ย่อมประกอบการดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายทางจมูก ย่อมประกอบการลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายทางลิ้น ย่อมประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายทางกาย ย่อมประกอบการรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายทางใจ เมื่อเธอประกอบการดูรูปอันไม่เป็นที่สบายทางตา... การรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายทางใจ ราคะย่อมย่ำยีจิตของเธอได้ เธอย่อมถึงความตายหรือได้รับทุกข์ปางตาย เพราะจิตถูกราคะย่ำยี ดูก่อนสุนักขัตตะ การที่ภิกษุบอกคืนสิกขาสึกไปเป็นคฤหัสถ์ เรากล่าวว่า นี้เป็นความตายในวินัยของพระอริยะ ดูก่อนสุนักขัตตะ การที่ภิกษุต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง เรากล่าวว่า นี้เป็นทุกข์ปางตาย

64. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evamassa – ‘taṇhā kho sallaṃ samaṇena vuttaṃ, avijjāvisadoso chandarāgabyāpādena ruppati. Taṃ me taṇhāsallaṃ pahīnaṃ, apanīto avijjāvisadoso, sammā nibbānādhimuttohamasmī’ti. Sammā nibbānādhimuttasseva sato so yāni sammā nibbānādhimuttassa asappāyāni tāni nānuyuñjeyya, asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ sotena saddaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ manasā dhammaṃ nānuyuñjeyya. Tassa asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ sotena saddaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ [Pg.46] kāyena phoṭṭhabbaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ manasā dhammaṃ nānuyuttassa rāgo cittaṃ nānuddhaṃseyya. So na rāgānuddhaṃsitena cittena neva maraṇaṃ vā nigaccheyya na maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ.

๖๔. ดูก่อนสุนักขัตตะ อนึ่ง เป็นไปได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสว่าตัณหาเป็นลูกศร พิษคืออวิชชา ย่อมซ่านไปเพราะฉันทราคะและพยาบาท ลูกศรคือตัณหานั้นเราละได้แล้ว พิษคืออวิชชาเรากำจัดได้แล้ว เราเป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ’ ดังนี้ เมื่อเธอเป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบอย่างแท้จริง เธอย่อมไม่ประกอบสิ่งอันไม่เป็นที่สบายแก่ผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ คือ ย่อมไม่ประกอบการดูรูปอันไม่เป็นที่สบายทางตา ย่อมไม่ประกอบการฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายทางหู ย่อมไม่ประกอบการดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายทางจมูก ย่อมไม่ประกอบการลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายทางลิ้น ย่อมไม่ประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายทางกาย ย่อมไม่ประกอบการรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายทางใจ เมื่อเธอไม่ประกอบการดูรูปอันไม่เป็นที่สบายทางตา... การรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายทางใจ ราคะย่อมย่ำยีจิตของเธอไม่ได้ เธอย่อมไม่ถึงความตายและไม่ได้รับทุกข์ปางตาย เพราะจิตไม่ถูกราคะย่ำยี

‘‘Seyyathāpi, sunakkhatta, puriso sallena viddho assa savisena gāḷhūpalepanena. Tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṃ sallakattaṃ upaṭṭhāpeyyuṃ. Tassa so bhisakko sallakatto satthena vaṇamukhaṃ parikanteyya. Satthena vaṇamukhaṃ parikantitvā esaniyā sallaṃ eseyya. Esaniyā sallaṃ esitvā sallaṃ abbuheyya, apaneyya visadosaṃ anupādisesaṃ. Anupādisesoti jānamāno so evaṃ vadeyya – ‘ambho purisa, ubbhataṃ kho te sallaṃ, apanīto visadoso anupādiseso. Analañca te antarāyāya. Sappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyyāsi, mā te asappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī assa. Kālena kālañca vaṇaṃ dhoveyyāsi, kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpeyyāsi. Mā te na kālena kālaṃ vaṇaṃ dhovato na kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpato pubbalohitaṃ vaṇamukhaṃ pariyonandhi. Mā ca vātātape cārittaṃ anuyuñji, mā te vātātape cārittaṃ anuyuttassa rajosūkaṃ vaṇamukhaṃ anuddhaṃsesi. Vaṇānurakkhī ca, ambho purisa, vihareyyāsi vaṇasāropī’ti. Tassa evamassa – ‘ubbhataṃ kho me sallaṃ, apanīto visadoso anupādiseso. Analañca me antarāyāyā’ti. So sappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyya. Tassa sappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo na assāvī assa. Kālena kālañca vaṇaṃ dhoveyya, kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpeyya. Tassa kālena kālaṃ vaṇaṃ dhovato kālena kālaṃ vaṇamukhaṃ ālimpato na pubbalohitaṃ vaṇamukhaṃ pariyonandheyya. Na ca vātātape cārittaṃ anuyuñjeyya. Tassa vātātape cārittaṃ ananuyuttassa rajosūkaṃ vaṇamukhaṃ nānuddhaṃseyya. Vaṇānurakkhī ca vihareyya vaṇasāropī. Tassa imissā ca sappāyakiriyāya asu ca visadoso apanīto anupādiseso tadubhayena vaṇo viruheyya. So ruḷhena vaṇena sañchavinā neva maraṇaṃ vā nigaccheyya na maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนบุรุษถูกยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษอย่างแรง มิตรสหายและญาติสาโลหิตของเขาพึงจัดหาหมอผ่าตัดผู้ชำนาญการรักษาแผลลูกศรมาให้ หมอผ่าตัดผู้นั้นพึงใช้มีดผ่าปากแผลของเขา ครั้นใช้มีดผ่าปากแผลแล้ว พึงใช้เครื่องตรวจตรวจหาลูกศร ครั้นใช้เครื่องตรวจตรวจหาลูกศรแล้ว พึงถอนลูกศรออก และพึงนำโทษคือพิษออกจนไม่มีเหลือ เมื่อเขารู้ว่าโทษคือพิษไม่มีเหลือแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ เราถอนลูกศรให้ท่านแล้ว นำโทษคือพิษออกจนไม่มีเหลือแล้ว ลูกศรนั้นไม่อาจทำอันตรายแก่ท่านได้ ท่านพึงบริโภคโภชนะที่เป็นสัปปายะ เมื่อท่านบริโภคโภชนะที่ไม่เป็นสัปปายะ แผลอย่าได้มีน้ำเหลืองไหล พึงล้างแผลตามกาล พึงทายาที่ปากแผลตามกาล เมื่อท่านไม่ล้างแผลตามกาล ไม่ทายาที่ปากแผลตามกาล หนองและเลือดอย่าได้ปิดปากแผล และอย่าเที่ยวตากลมตากแดด เมื่อท่านเที่ยวตากลมตากแดด ละอองและธุลีอย่าได้ทำลายปากแผล บุรุษผู้เจริญ ท่านพึงเป็นผู้รักษาแผลและทำให้แผลหายเถิด’ บุรุษนั้นจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เขาถอนลูกศรให้เราแล้ว นำโทษคือพิษออกจนไม่มีเหลือแล้ว ลูกศรนั้นไม่อาจทำอันตรายแก่เราได้’ เขาพึงบริโภคโภชนะที่เป็นสัปปายะ เมื่อเขาบริโภคโภชนะที่เป็นสัปปายะ แผลย่อมไม่มีน้ำเหลืองไหล พึงล้างแผลตามกาล พึงทายาที่ปากแผลตามกาล เมื่อเขาล้างแผลตามกาล ทายาที่ปากแผลตามกาล หนองและเลือดย่อมไม่ปิดปากแผล และไม่เที่ยวตากลมตากแดด เมื่อเขาไม่เที่ยวตากลมตากแดด ละอองและธุลีย่อมไม่ทำลายปากแผล เขาพึงเป็นผู้รักษาแผลและทำให้แผลหาย เพราะการกระทำที่เป็นสัปปายะนี้ และเพราะโทษคือพิษนั้นที่นำออกจนไม่มีเหลือแล้ว ทั้งสองอย่างนั้น แผลพึงหายสนิท เมื่อแผลหายสนิท มีหนังหุ้มแล้ว เขาย่อมไม่ถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย

‘‘Evameva [Pg.47] kho, sunakkhatta, ṭhānametaṃ vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evamassa – ‘taṇhā kho sallaṃ samaṇena vuttaṃ, avijjāvisadoso chandarāgabyāpādena ruppati. Taṃ me taṇhāsallaṃ pahīnaṃ, apanīto avijjāvisadoso, sammā nibbānādhimuttohamasmī’ti. Sammā nibbānādhimuttasseva sato so yāni sammā nibbānādhimuttassa asappāyāni tāni nānuyuñjeyya, asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ sotena saddaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ nānuyuñjeyya, asappāyaṃ manasā dhammaṃ nānuyuñjeyya. Tassa asappāyaṃ cakkhunā rūpadassanaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ sotena saddaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ ghānena gandhaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ jivhāya rasaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ kāyena phoṭṭhabbaṃ nānuyuttassa, asappāyaṃ manasā dhammaṃ nānuyuttassa, rāgo cittaṃ nānuddhaṃseyya. So na rāgānuddhaṃsitena cittena neva maraṇaṃ vā nigaccheyya na maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ.

ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสว่าตัณหาเป็นลูกศร โทษคือพิษอวิชชาย่อมกำเริบได้เพราะฉันทราคะและพยาบาท ลูกศรคือตัณหานั้นเราถอนได้แล้ว โทษคือพิษอวิชชาเรานำออกได้แล้ว เราเป็นผู้น้อมไปในนิพพานโดยชอบ’ เมื่อภิกษุนั้นเป็นผู้น้อมไปในนิพพานโดยชอบอยู่ เธอย่อมไม่ประกอบสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะสำหรับผู้น้อมไปในนิพพานโดยชอบ คือ ไม่ประกอบการเห็นรูปที่ไม่เป็นสัปปายะทางตา ไม่ประกอบการฟังเสียงที่ไม่เป็นสัปปายะทางหู ไม่ประกอบการดมกลิ่นที่ไม่เป็นสัปปายะทางจมูก ไม่ประกอบการลิ้มรสที่ไม่เป็นสัปปายะทางลิ้น ไม่ประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะที่ไม่เป็นสัปปายะทางกาย ไม่ประกอบการรู้ธรรมารมณ์ที่ไม่เป็นสัปปายะทางใจ เมื่อเธอไม่ประกอบการเห็นรูปที่ไม่เป็นสัปปายะทางตา ไม่ประกอบการฟังเสียงที่ไม่เป็นสัปปายะทางหู ไม่ประกอบการดมกลิ่นที่ไม่เป็นสัปปายะทางจมูก ไม่ประกอบการลิ้มรสที่ไม่เป็นสัปปายะทางลิ้น ไม่ประกอบการถูกต้องโผฏฐัพพะที่ไม่เป็นสัปปายะทางกาย ไม่ประกอบการรู้ธรรมารมณ์ที่ไม่เป็นสัปปายะทางใจ ราคะย่อมไม่ครอบงำจิตของเธอได้ เธอมีจิตที่ราคะไม่ครอบงำแล้ว ย่อมไม่ถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย

65. ‘‘Upamā kho me ayaṃ, sunakkhatta, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃyevettha attho – vaṇoti kho, sunakkhatta, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ; visadosoti kho, sunakkhatta, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ; sallanti kho, sunakkhatta, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ; esanīti kho, sunakkhatta, satiyāyetaṃ adhivacanaṃ; satthanti kho, sunakkhatta, ariyāyetaṃ paññāya adhivacanaṃ; bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa.

๖๕. ดูก่อนสุนักขัตตะ อุปมานี้เราทำเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ เนื้อความในอุปมานั้นมีดังนี้ ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า ‘แผล’ นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ คำว่า ‘โทษคือพิษ’ นี้ เป็นชื่อของอวิชชา คำว่า ‘ลูกศร’ นี้ เป็นชื่อของตัณหา คำว่า ‘เครื่องสำหรับตรวจแผล’ นี้ เป็นชื่อของสติ คำว่า ‘มีด’ นี้ เป็นชื่อของปัญญาอันประเสริฐ คำว่า ‘หมอผ่าตัดผู้ชำนาญการรักษาแผลลูกศร’ นี้ เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

‘‘So vata, sunakkhatta, bhikkhu chasu phassāyatanesu saṃvutakārī ‘upadhi dukkhassa mūla’nti – iti viditvā nirupadhi upadhisaṅkhaye vimutto upadhismiṃ vā kāyaṃ upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, āpānīyakaṃso vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno; so ca kho visena saṃsaṭṭho. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo. Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, api nu so puriso amuṃ āpānīyakaṃsaṃ piveyya yaṃ jaññā – ‘imāhaṃ pivitvā maraṇaṃ vā nigacchāmi maraṇamattaṃ vā dukkha’’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, sunakkhatta, so vata bhikkhu chasu phassāyatanesu saṃvutakārī ‘upadhi dukkhassa mūla’nti – iti viditvā nirupadhi upadhisaṅkhaye vimutto [Pg.48] upadhismiṃ vā kāyaṃ upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Seyyathāpi, sunakkhatta, āsīviso ghoraviso. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo. Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, api nu so puriso amussa āsīvisassa ghoravisassa hatthaṃ vā aṅguṭṭhaṃ vā dajjā yaṃ jaññā – ‘imināhaṃ daṭṭho maraṇaṃ vā nigacchāmi maraṇamattaṃ vā dukkha’’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, sunakkhatta, so vata bhikkhu chasu phassāyatanesu saṃvutakārī ‘upadhi dukkhassa mūla’nti – iti viditvā nirupadhi upadhisaṅkhaye vimutto upadhismiṃ vā kāyaṃ upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เป็นอันว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปรกติสำรวมในผัสสายตนะ ๖ รู้ชัดว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้ไม่มีอุปธิ หลุดพ้นแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือยังจิตให้เกิดขึ้นในอุปธิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เปรียบเหมือนภาชนะน้ำดื่ม มีสีสมบูรณ์ มีกลิ่นสมบูรณ์ มีรสสมบูรณ์ แต่เจือด้วยยาพิษ บุรุษผู้ใคร่ชีวิต ไม่อยากตาย ใคร่สุข เกลียดทุกข์เดินมา เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงดื่มภาชนะน้ำดื่มนั้น ซึ่งตนรู้ว่า ‘เมื่อเราดื่มน้ำนี้แล้ว จักถึงความตาย หรือจักได้รับทุกข์ปางตาย’ บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล เป็นอันว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปรกติสำรวมในผัสสายตนะ ๖ รู้ชัดว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้ไม่มีอุปธิ หลุดพ้นแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือยังจิตให้เกิดขึ้นในอุปธิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เปรียบเหมือนงูพิษร้าย มีพิษร้ายกาจ บุรุษผู้ใคร่ชีวิต ไม่อยากตาย ใคร่สุข เกลียดทุกข์เดินมา เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงยื่นมือหรือนิ้วหัวแม่เท้าให้แก่งูพิษร้ายตัวนั้น ซึ่งตนรู้ว่า ‘เมื่อเราถูกงูตัวนี้กัดแล้ว จักถึงความตาย หรือจักได้รับทุกข์ปางตาย’ บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล เป็นอันว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปรกติสำรวมในผัสสายตนะ ๖ รู้ชัดว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้ไม่มีอุปธิ หลุดพ้นแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือยังจิตให้เกิดขึ้นในอุปธิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้”

Idamavoca bhagavā. Attamano sunakkhatto licchaviputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Sunakkhattasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

สุนักขัตตสูตรที่ ๕ จบ

6. Āneñjasappāyasuttaṃ

๖. อาเนญชสัปปายสูตร

66. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘aniccā, bhikkhave, kāmā tucchā musā mosadhammā. Māyākatame taṃ, bhikkhave, bālalāpanaṃ. Ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā – ubhayametaṃ māradheyyaṃ, mārassesa visayo, mārassesa nivāpo, mārassesa gocaro. Etthete pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi saṃvattanti. Teva ariyasāvakassa idhamanusikkhato antarāyāya sambhavanti. Tatra, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā – ubhayametaṃ māradheyyaṃ, mārassesa visayo, mārassesa nivāpo, mārassesa gocaro. Etthete [Pg.49] pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi saṃvattanti, teva ariyasāvakassa idhamanusikkhato antarāyāya sambhavanti. Yaṃnūnāhaṃ vipulena mahaggatena cetasā vihareyyaṃ abhibhuyya lokaṃ adhiṭṭhāya manasā. Vipulena hi me mahaggatena cetasā viharato abhibhuyya lokaṃ adhiṭṭhāya manasā ye pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi te na bhavissanti. Tesaṃ pahānā aparittañca me cittaṃ bhavissati appamāṇaṃ subhāvita’nti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamā āneñjasappāyā paṭipadā akkhāyati’’.

๖๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กัมมาสธัมมนิคมของชาวกุรุ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย กามทั้งหลายไม่เที่ยง ว่างเปล่า เป็นของเท็จ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย กามนั้นเป็นดังมายา เป็นเครื่องล่อลวงคนเขลา กามทั้งที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี กามสัญญาที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี ทั้งสองอย่างนี้เป็นแดนของมาร เป็นวิสัยของมาร เป็นเหยื่อล่อของมาร เป็นโคจรของมาร ในแดนของมารเป็นต้นนั้น อภิชฌา พยาบาท และสารัมภะ อันเป็นบาปอกุศลทางใจเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้น บาปอกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นอันตรายแก่อริยสาวกผู้ศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี กามสัญญาที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี ทั้งสองอย่างนี้เป็นแดนของมาร เป็นวิสัยของมาร เป็นเหยื่อล่อของมาร เป็นโคจรของมาร ในแดนของมารเป็นต้นนั้น อภิชฌา พยาบาท และสารัมภะ อันเป็นบาปอกุศลทางใจเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้น บาปอกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นอันตรายแก่อริยสาวกผู้ศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้ ทางที่ดี เราพึงมีใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ข่มโลก ตั้งมั่นด้วยใจอยู่เถิด เพราะเมื่อเรามีใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ข่มโลก ตั้งมั่นด้วยใจอยู่ อภิชฌา พยาบาท และสารัมภะ อันเป็นบาปอกุศลทางใจเหล่านั้น จักไม่มี เพราะละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นได้ จิตของเราจักเป็นจิตที่ไม่คับแคบ ไม่มีประมาณ อบรมดีแล้ว’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอย่างนี้ อยู่ด้วยการปฏิบัตินั้นเป็นส่วนมาก จิตย่อมเลื่อมใสในอารมณ์นั้น เมื่อจิตเลื่อมใส ก็ย่อมเข้าถึงอาเนญชสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้ทีเดียว หลังจากตายแล้ว เพราะกายแตก เป็นไปได้ที่วิญญาณอันจะพึงเข้าถึงอาเนญชสมาบัตินั้นจะพึงเป็นไปตามสมาบัตินั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อาเนญชสัปปายปฏิปทาข้อที่ ๑

67. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā; yaṃ kiñci rūpaṃ (sabbaṃ rūpaṃ) cattāri ca mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyā āneñjasappāyā paṭipadā akkhāyati.

๖๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี กามสัญญาที่เป็นของปัจจุบันและที่เป็นของอนาคตก็ดี รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง (คือ) รูปทั้งหมด ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอย่างนี้ อยู่ด้วยการปฏิบัตินั้นเป็นส่วนมาก จิตย่อมเลื่อมใสในอารมณ์นั้น เมื่อจิตเลื่อมใส ก็ย่อมเข้าถึงอาเนญชสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้ทีเดียว หลังจากตายแล้ว เพราะกายแตก เป็นไปได้ที่วิญญาณอันจะพึงเข้าถึงอาเนญชสมาบัตินั้นจะพึงเป็นไปตามสมาบัตินั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อาเนญชสัปปายปฏิปทาข้อที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā; ye ca diṭṭhadhammikā rūpā, ye ca samparāyikā rūpā; yā ca diṭṭhadhammikā rūpasaññā, yā ca samparāyikā rūpasaññā – ubhayametaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ nālaṃ abhinandituṃ, nālaṃ abhivadituṃ, nālaṃ ajjhositu’nti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyā āneñjasappāyā paṭipadā akkhāyati.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า ‘กามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี กามสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี ทั้งสองอย่างนี้ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน ไม่ควรสรรเสริญ ไม่ควรยึดมั่น’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นเป็นอันมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ เมื่อจิตผ่องใสแล้ว เธอย่อมเข้าถึงอาเนญชสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้เทียว เพราะกายแตกเบื้องหน้าแต่ตาย เป็นฐานะที่จะมีได้ที่วิญญาณอันจะนำไปสู่ภพใหม่ของเธอนั้น จะพึงเข้าถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อาเนญชสัปปายปฏิปทา ประการที่ ๓

68. ‘‘Puna [Pg.50] caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā; ye ca diṭṭhadhammikā rūpā, ye ca samparāyikā rūpā; yā ca diṭṭhadhammikā rūpasaññā, yā ca samparāyikā rūpasaññā; yā ca āneñjasaññā – sabbā saññā. Yatthetā aparisesā nirujjhanti etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ – yadidaṃ ākiñcaññāyatana’nti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa ākiñcaññāyatanūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamā ākiñcaññāyatanasappāyā paṭipadā akkhāyati.

๖๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า ‘กามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี กามสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี อาเนญชสัญญาก็ดี สัญญาทั้งหมดเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด ที่นั้นคืออากิญจัญญายตนะ เป็นธรรมอันสงบ เป็นธรรมอันประณีต’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นเป็นอันมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ เมื่อจิตผ่องใสแล้ว เธอย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้เทียว เพราะกายแตกเบื้องหน้าแต่ตาย เป็นฐานะที่จะมีได้ที่วิญญาณอันจะนำไปสู่ภพใหม่ของเธอนั้น จะพึงเข้าถึงความเป็นผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อากิญจัญญายตนสัปปายปฏิปทา ประการที่ ๑

69. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’ti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa ākiñcaññāyatanūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyā ākiñcaññāyatanasappāyā paṭipadā akkhāyati.

๖๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นเป็นอันมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ เมื่อจิตผ่องใสแล้ว เธอย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้เทียว เพราะกายแตกเบื้องหน้าแต่ตาย เป็นฐานะที่จะมีได้ที่วิญญาณอันจะนำไปสู่ภพใหม่ของเธอนั้น จะพึงเข้าถึงความเป็นผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อากิญจัญญายตนสัปปายปฏิปทา ประการที่ ๒

70. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthī’ti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa ākiñcaññāyatanūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyā ākiñcaññāyatanasappāyā paṭipadā akkhāyati.

๗๐. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า ‘เรามิได้เป็นอะไรของใครในที่ไหนๆ และก็ไม่มีอะไรของเราในสิ่งใดในที่ไหนๆ’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นเป็นอันมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ เมื่อจิตผ่องใสแล้ว เธอย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้เทียว เพราะกายแตกเบื้องหน้าแต่ตาย เป็นฐานะที่จะมีได้ที่วิญญาณอันจะนำไปสู่ภพใหม่ของเธอนั้น จะพึงเข้าถึงความเป็นผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อากิญจัญญายตนสัปปายปฏิปทา ประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā; ye ca diṭṭhadhammikā rūpā, ye ca samparāyikā rūpā; yā ca diṭṭhadhammikā rūpasaññā, yā ca samparāyikā rūpasaññā[Pg.51]; yā ca āneñjasaññā, yā ca ākiñcaññāyatanasaññā – sabbā saññā. Yatthetā aparisesā nirujjhanti etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ – yadidaṃ nevasaññānāsaññāyatana’nti. Tassa evaṃpaṭipannassa tabbahulavihārino āyatane cittaṃ pasīdati. Sampasāde sati etarahi vā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati paññāya vā adhimuccati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā. Ṭhānametaṃ vijjati yaṃ taṃsaṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa nevasaññānāsaññāyatanūpagaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, nevasaññānāsaññāyatanasappāyā paṭipadā akkhāyatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า ‘กามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี กามสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี รูปสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันก็ดี ที่เป็นไปในภพหน้าก็ดี อาเนญชสัญญาก็ดี อากิญจัญญายตนสัญญาก็ดี สัญญาทั้งหมดเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด ที่นั้นคือเนวสัญญานาสัญญายตนะ เป็นธรรมอันสงบ เป็นธรรมอันประณีต’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นเป็นอันมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ เมื่อจิตผ่องใสแล้ว เธอย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ หรือน้อมใจเชื่อด้วยปัญญาในบัดนี้เทียว เพราะกายแตกเบื้องหน้าแต่ตาย เป็นฐานะที่จะมีได้ที่วิญญาณอันจะนำไปสู่ภพใหม่ของเธอนั้น จะพึงเข้าถึงความเป็นผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เนวสัญญานาสัญญายตนสัปปายปฏิปทา

71. Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati; yadatthi yaṃ, bhūtaṃ – taṃ pajahāmī’ti. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhati. Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyā’’ti? ‘‘Apetthekacco, ānanda, bhikkhu parinibbāyeyya, apetthekacco bhikkhu na parinibbāyeyyā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yenapetthekacco bhikkhu parinibbāyeyya, apetthekacco bhikkhu na parinibbāyeyyā’’ti? ‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati; yadatthi, yaṃ bhūtaṃ – taṃ pajahāmī’ti. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhati. So taṃ upekkhaṃ abhinandati, abhivadati, ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ upekkhaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ hoti viññāṇaṃ tadupādānaṃ. Saupādāno, ānanda, bhikkhu na parinibbāyatī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana so, bhante, bhikkhu upādiyamāno upādiyatī’’ti? ‘‘Nevasaññānāsaññāyatanaṃ, ānandā’’ti. ‘‘Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhante, bhikkhu upādiyamāno upādiyatī’’ti? ‘‘Upādānaseṭṭhañhi so, ānanda, bhikkhu upādiyamāno upādiyati. Upādānaseṭṭhañhetaṃ, ānanda, yadidaṃ – nevasaññānāsaññāyatanaṃ’’.

๗๑. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตมิได้มีแล้ว ผลก็ไม่พึงมีแก่เรา ถ้ากรรมในปัจจุบันจักไม่มี ผลในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราละสิ่งนั้น’ เธอปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้อุเบกขา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนั้นจะพึงปรินิพพาน หรือไม่พึงปรินิพพานหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ภิกษุบางรูปในกรณีนี้พึงปรินิพพาน บางรูปไม่พึงปรินิพพาน” ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุบางรูปในกรณีนี้พึงปรินิพพาน บางรูปไม่พึงปรินิพพาน” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตมิได้มีแล้ว ผลก็ไม่พึงมีแก่เรา ถ้ากรรมในปัจจุบันจักไม่มี ผลในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราละสิ่งนั้น’ เธอปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้อุเบกขา เธอย่อมเพลิดเพลิน กล่าวยกย่อง และยึดมั่นอุเบกขานั้นอยู่ เมื่อเธอเพลิดเพลิน กล่าวยกย่อง และยึดมั่นอุเบกขานั้นอยู่ วิญญาณของเธอย่อมอาศัยอุเบกขานั้น มีอุเบกขานั้นเป็นอุปาทาน อานนท์ ภิกษุผู้มีอุปาทาน ย่อมไม่ปรินิพพาน” ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุนั้นยึดมั่น ย่อมยึดมั่นอะไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เธอย่อมยึดมั่นเนวสัญญานาสัญญายตนะ” ท่านพระอานนท์ทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า เมื่อภิกษุนั้นยึดมั่น ย่อมยึดมั่นสิ่งที่เลิศแห่งอุปาทาน” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เมื่อภิกษุนั้นยึดมั่น ย่อมยึดมั่นสิ่งที่เลิศแห่งอุปาทาน เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้เป็นสิ่งที่เลิศแห่งอุปาทาน”

72. ‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati; yadatthi, yaṃ bhūtaṃ – taṃ pajahāmī’ti. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhati. So taṃ upekkhaṃ nābhinandati, nābhivadati, na ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ upekkhaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya [Pg.52] tiṭṭhato na tannissitaṃ hoti viññāṇaṃ na tadupādānaṃ. Anupādāno, ānanda, bhikkhu parinibbāyatī’’ti.

๗๒. อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตมิได้มีแล้ว ผลก็ไม่พึงมีแก่เรา ถ้ากรรมในปัจจุบันจักไม่มี ผลในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราละสิ่งนั้น’ เธอปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้อุเบกขา เธอย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวยกย่อง และไม่ยึดมั่นอุเบกขานั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวยกย่อง และไม่ยึดมั่นอุเบกขานั้นอยู่ วิญญาณของเธอย่อมไม่อาศัยอุเบกขานั้น ไม่มีอุเบกขานั้นเป็นอุปาทาน อานนท์ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทาน ย่อมปรินิพพาน

73. ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Nissāya nissāya kira no, bhante, bhagavatā oghassa nittharaṇā akkhātā. Katamo pana, bhante, ariyo vimokkho’’ti? ‘‘Idhānanda, bhikkhu ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā, ye ca samparāyikā kāmā; yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā, yā ca samparāyikā kāmasaññā; ye ca diṭṭhadhammikā rūpā, ye ca samparāyikā rūpā; yā ca diṭṭhadhammikā rūpasaññā, yā ca samparāyikā rūpasaññā; yā ca āneñjasaññā, yā ca ākiñcaññāyatanasaññā, yā ca nevasaññānāsaññāyatanasaññā – esa sakkāyo yāvatā sakkāyo. Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkho. Iti, kho, ānanda, desitā mayā āneñjasappāyā paṭipadā, desitā ākiñcaññāyatanasappāyā paṭipadā, desitā nevasaññānāsaññāyatanasappāyā paṭipadā, desitā nissāya nissāya oghassa nittharaṇā, desito ariyo vimokkho. Yaṃ kho, ānanda, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, ānanda, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyathānanda, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’’ti.

๗๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสการข้ามโอฆะแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายโดยอาศัยลำดับไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อริยวิโมกข์เป็นอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและที่เป็นไปในสัมปรายภพ กามสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและที่เป็นไปในสัมปรายภพ รูปทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและที่เป็นไปในสัมปรายภพ รูปสัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและที่เป็นไปในสัมปรายภพ อาเนญชสัญญาก็ดี อากิญจัญญายตนสัญญาก็ดี เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาก็ดี ทั้งหมดนี้เป็นสักกายะ ตราบเท่าที่ยังมีสักกายะ ความที่จิตหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น นี้เป็นอมตะ’ อานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล เราได้แสดงปฏิปทาอันเป็นสัปปายะแห่งอาเนญชสมาบัติแล้ว ได้แสดงปฏิปทาอันเป็นสัปปายะแห่งอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว ได้แสดงปฏิปทาอันเป็นสัปปายะแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้ว ได้แสดงการข้ามโอฆะโดยอาศัยลำดับไปแล้ว ได้แสดงอริยวิโมกข์แล้ว อานนท์ กิจใดที่ศาสดาผู้เอ็นดู แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่เหล่าสาวก พึงอาศัยความอนุเคราะห์กระทำ กิจนั้นเราทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย อานนท์ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง อานนท์ เธอทั้งหลายจงเพ่งฌาน อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Āneñjasappāyasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

อาเนญชสัปปายสูตรที่ ๖ จบ

7. Gaṇakamoggallānasuttaṃ

๗. คณกโมคคัลลานสูตร

74. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho gaṇakamoggallāno brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ [Pg.53] sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho gaṇakamoggallāno brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

๗๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้น คณกโมคคัลลานพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง คณกโมคคัลลานพราหมณ์นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Seyyathāpi, bho gotama, imassa migāramātupāsādassa dissati anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā yadidaṃ – yāva pacchimasopānakaḷevarāः imesampi hi, bho gotama, brāhmaṇānaṃ dissati anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā yadidaṃ – ajjheneः imesampi hi, bho gotama, issāsānaṃ dissati anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā yadidaṃ – issatthe. Amhākampi hi, bho gotama, gaṇakānaṃ gaṇanājīvānaṃ dissati anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā yadidaṃ – saṅkhāne. Mayañhi, bho gotama, antevāsiṃ labhitvā paṭhamaṃ evaṃ gaṇāpema – ‘ekaṃ ekakaṃ, dve dukā, tīṇi tikā, cattāri catukkā, pañca pañcakā, cha chakkā, satta sattakā, aṭṭha aṭṭhakā, nava navakā, dasa dasakā’ti; satampi mayaṃ, bho gotama, gaṇāpema, bhiyyopi gaṇāpema. Sakkā nu kho, bho gotama, imasmimpi dhammavinaye evameva anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā paññapetu’’nti?

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตานี้ มีการศึกษาไปตามลำดับ การกระทำไปตามลำดับ การปฏิบัติไปตามลำดับ ปรากฏอยู่ คือ จนถึงบันไดขั้นสุดท้าย แม้ในหมู่พราหมณ์เหล่านี้ ก็มีการศึกษาไปตามลำดับ การกระทำไปตามลำดับ การปฏิบัติไปตามลำดับ ปรากฏอยู่ คือ ในการเล่าเรียนมนต์ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ในหมู่นายขมังธนูเหล่านี้ ก็มีการศึกษาไปตามลำดับ การกระทำไปตามลำดับ การปฏิบัติไปตามลำดับ ปรากฏอยู่ คือ ในศิลปะการยิงธนู ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ในพวกข้าพระองค์ผู้เป็นนักคำนวณ มีการคำนวณเป็นอาชีพ ก็มีการศึกษาไปตามลำดับ การกระทำไปตามลำดับ การปฏิบัติไปตามลำดับ ปรากฏอยู่ คือ ในการนับ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เพราะว่าข้าพระองค์ทั้งหลายได้ศิษย์แล้ว เบื้องต้นย่อมให้นับอย่างนี้ว่า ‘หนึ่งหนึ่ง สองสอง สามสาม สี่สี่ ห้าห้า หกหก เจ็ดเจ็ด แปดแปด เก้าเก้า สิบสิบ’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมให้นับถึงร้อยบ้าง เกินกว่าร้อยบ้าง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เป็นไปได้หรือไม่ที่จะบัญญัติการศึกษาไปตามลำดับ การกระทำไปตามลำดับ การปฏิบัติไปตามลำดับ ในธรรมวินัยนี้อย่างนั้นเหมือนกัน”

75. ‘‘Sakkā, brāhmaṇa, imasmimpi dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā paññapetuṃ. Seyyathāpi, brāhmaṇa, dakkho assadammako bhaddaṃ assājānīyaṃ labhitvā paṭhameneva mukhādhāne kāraṇaṃ kāreti, atha uttariṃ kāraṇaṃ kāreti; evameva kho, brāhmaṇa, tathāgato purisadammaṃ labhitvā paṭhamaṃ evaṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, sīlavā hohi, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharāhi ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhassu sikkhāpadesū’’’ti.

๗๕. พราหมณ์ ในธรรมวินัยนี้ สามารถบัญญัติอนุปุพพสิกขา (การศึกษาไปตามลำดับ) อนุปุพพกิริยา (การกระทำไปตามลำดับ) อนุปุพพปฏิปทา (ข้อปฏิบัติไปตามลำดับ) ได้ เปรียบเหมือนนายสารถีผู้ฝึกม้าที่ฉลาด ได้ม้าอาชาไนยพันธุ์ดีมาแล้ว เบื้องต้นย่อมฝึกให้ทำกิจคือการสวมบังเหียนก่อน ต่อจากนั้นจึงฝึกให้ทำกิจที่ยิ่งขึ้นไป ฉันใด พราหมณ์ ตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อได้บุรุษที่ควรฝึกแล้ว เบื้องต้นย่อมแนะนำอย่างนี้ว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวรอยู่เถิด จงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายเถิด’

‘‘Yato kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, indriyesu guttadvāro hohi, cakkhunā rūpaṃ disvā mā nimittaggāhī hohi mānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjāhi; rakkhāhi cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ [Pg.54] āpajjāhi. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya mā nimittaggāhī hohi mānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjāhi; rakkhāhi manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjāhī’’’ti.

พราหมณ์ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวรอยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย, ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว อย่าถือนิมิต อย่าถืออนุพยัญชนะ, อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรม จะพึงไหลไปตามภิกษุผู้ไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้นอยู่ เพราะอาศัยเหตุใด เธอจงปฏิบัติเพื่อความสำรวมในเหตุนั้น, จงรักษาจักขุนทรีย์ จงถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์เถิด. ได้ยินเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อย่าถือนิมิต อย่าถืออนุพยัญชนะ, อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรม จะพึงไหลไปตามภิกษุผู้ไม่สำรวมมนินทรีย์นั้นอยู่ เพราะอาศัยเหตุใด เธอจงปฏิบัติเพื่อความสำรวมในเหตุนั้น, จงรักษามนินทรีย์ จงถึงความสำรวมในมนินทรีย์เถิด’

‘‘Yato kho, brāhmaṇa, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, bhojane mattaññū hohi. Paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreyyāsi – neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya – iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’’ti.

พราหมณ์ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, จงพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง, แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ได้ เพื่อให้ชีวิตเป็นไป เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์, ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น, ความดำเนินไปแห่งชีวิต ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุก จักมีแก่เรา’ ดังนี้เถิด’

‘‘Yato kho, brāhmaṇa, bhikkhu bhojane mattaññū hoti, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, jāgariyaṃ anuyutto viharāhi, divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhehi, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhehi, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeyyāsi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhehī’’’ti.

พราหมณ์ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เถิด, จงชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้นด้วยการเดินจงกรมและนั่งตลอดวัน, จงชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้นด้วยการเดินจงกรมและนั่งตลอดปฐมยามแห่งราตรี, จงสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันจะลุกขึ้นไว้ในใจ ตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี, ครั้นลุกขึ้นแล้ว จงชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้นด้วยการเดินจงกรมและนั่งตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรีเถิด’

‘‘Yato kho, brāhmaṇa, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, satisampajaññena samannāgato hohi, abhikkante paṭikkante sampajānakārī, ālokite vilokite sampajānakārī, samiñjite pasārite sampajānakārī, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī, uccārapassāvakamme sampajānakārī, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī’’’ti.

พราหมณ์ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่, ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ, จงทำสัมปชัญญะในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่งเถิด’

‘‘Yato kho, brāhmaṇa, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, vivittaṃ senāsanaṃ bhajāhi [Pg.55] araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñja’nti. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanappatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

พราหมณ์ เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ, ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง’ ภิกษุนั้นย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง. เธอฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว กลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า. เธอนั้นละอภิชฌาในโลกแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา. ละพยาบาทปโทษแล้ว มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทษ. ละถีนมิทธะแล้ว ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ. ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบ ณ ภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ. ละวิจิกิจฉาแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ไม่มีความเคลือบแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา.

76. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

๗๖. ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต เป็นเครื่องทอนกำลังปัญญาแล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงเข้าทุติยฌาน...อยู่ เพราะปีติจางคลายไป...เข้าตติยฌานอยู่ เพราะละสุขได้...เข้าจตุตถฌานอยู่

‘‘Ye kho te, brāhmaṇa, bhikkhū sekkhā apattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti tesu me ayaṃ evarūpī anusāsanī hoti. Ye pana te bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā tesaṃ ime dhammā diṭṭhadhammasukhavihārāya ceva saṃvattanti, satisampajaññāya cā’’ti.

พราหมณ์ ภิกษุเหล่าใดที่เป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตผล ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมอยู่ คำสั่งสอนของเราเห็นปานนี้ย่อมมีในภิกษุเหล่านั้น ส่วนภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะแก่ภิกษุเหล่านั้น

Evaṃ vutte, gaṇakamoggallāno brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho bhoto gotamassa sāvakā bhotā gotamena evaṃ ovadīyamānā evaṃ anusāsīyamānā sabbe accantaṃ niṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti udāhu ekacce nārādhentī’’ti? ‘‘Appekacce kho, brāhmaṇa, mama sāvakā mayā [Pg.56] evaṃ ovadīyamānā evaṃ anusāsīyamānā accantaṃ niṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādhentī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว คณกโมคคัลลานพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อพระโคดมผู้เจริญทรงโอวาท ทรงพร่ำสอนอยู่อย่างนี้ สาวกของพระโคดมผู้เจริญทั้งหมด ย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดโดยส่วนเดียว หรือว่าบางพวกย่อมไม่บรรลุ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘พราหมณ์ เมื่อเราโอวาท พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ สาวกของเราบางพวกย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดโดยส่วนเดียว บางพวกย่อมไม่บรรลุ’

‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo yaṃ tiṭṭhateva nibbānaṃ, tiṭṭhati nibbānagāmī maggo, tiṭṭhati bhavaṃ gotamo samādapetā; atha ca pana bhoto gotamassa sāvakā bhotā gotamena evaṃ ovadīyamānā evaṃ anusāsīyamānā appekacce accantaṃ niṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādhentī’’ti?

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ในเมื่อนิพพานก็ดำรงอยู่ หนทางเป็นที่ไปสู่นิพพานก็ดำรงอยู่ ท่านพระโคดมผู้ชักชวนก็ดำรงอยู่ แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สาวกของท่านพระโคดมผู้เจริญ อันท่านพระโคดมทรงโอวาท ทรงพร่ำสอนอยู่อย่างนี้ บางพวกย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดโดยส่วนเดียว บางพวกย่อมไม่บรรลุ

77. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, taṃyevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, kusalo tvaṃ rājagahagāmissa maggassā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho, kusalo ahaṃ rājagahagāmissa maggassā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, idha puriso āgaccheyya rājagahaṃ gantukāmo. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘icchāmahaṃ, bhante, rājagahaṃ gantuṃ; tassa me rājagahassa maggaṃ upadisā’ti. Tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘ehambho purisa, ayaṃ maggo rājagahaṃ gacchati. Tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi amukaṃ nāma gāmaṃ, tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi amukaṃ nāma nigamaṃ; tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi rājagahassa ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’nti. So tayā evaṃ ovadīyamāno evaṃ anusāsīyamāno ummaggaṃ gahetvā pacchāmukho gaccheyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya rājagahaṃ gantukāmo. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘icchāmahaṃ, bhante, rājagahaṃ gantuṃ; tassa me rājagahassa maggaṃ upadisā’ti. Tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘ehambho purisa, ayaṃ maggo rājagahaṃ gacchati. Tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi amukaṃ nāma gāmaṃ; tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi amukaṃ nāma nigamaṃ; tena muhuttaṃ gaccha, tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi rājagahassa ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’nti. So tayā evaṃ ovadīyamāno evaṃ anusāsīyamāno sotthinā rājagahaṃ gaccheyya. Ko nu kho, brāhmaṇa, hetu ko paccayo yaṃ tiṭṭhateva rājagahaṃ[Pg.57], tiṭṭhati rājagahagāmī maggo, tiṭṭhasi tvaṃ samādapetā; atha ca pana tayā evaṃ ovadīyamāno evaṃ anusāsīyamāno eko puriso ummaggaṃ gahetvā pacchāmukho gaccheyya, eko sotthinā rājagahaṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘Ettha kyāhaṃ, bho gotama, karomi? Maggakkhāyīhaṃ, bho gotamā’’ti.

๗๗. พราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจ พราหมณ์ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเป็นผู้ฉลาดในหนทางที่จะไปสู่กรุงราชคฤห์หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในหนทางที่จะไปสู่กรุงราชคฤห์” “พราหมณ์ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้ต้องการจะไปกรุงราชคฤห์พึงมาในที่นี้ เขาเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องการจะไปกรุงราชคฤห์ ขอท่านจงบอกหนทางไปกรุงราชคฤห์แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด’ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด พ่อมหาจำเริญ หนทางนี้ไปสู่กรุงราชคฤห์ ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นบ้านชื่อโน้น ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นนิคมชื่อโน้น ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ สระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ของกรุงราชคฤห์’ บุรุษนั้น อันท่านโอวาท พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ พึงถือเอาทางผิดแล้วเดินกลับหลังไป ต่อมา บุรุษคนที่สองผู้ต้องการจะไปกรุงราชคฤห์พึงมา เขาเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องการจะไปกรุงราชคฤห์ ขอท่านจงบอกหนทางไปกรุงราชคฤห์แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด’ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด พ่อมหาจำเริญ หนทางนี้ไปสู่กรุงราชคฤห์ ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นบ้านชื่อโน้น ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นนิคมชื่อโน้น ท่านจงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ สระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ของกรุงราชคฤห์’ บุรุษนั้น อันท่านโอวาท พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ พึงถึงกรุงราชคฤห์โดยสวัสดี พราหมณ์ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ในเมื่อกรุงราชคฤห์ก็ดำรงอยู่ หนทางเป็นที่ไปสู่กรุงราชคฤห์ก็ดำรงอยู่ ท่านผู้ชักชวนก็ดำรงอยู่ แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ บุรุษคนหนึ่งอันท่านโอวาท พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ พึงถือเอาทางผิดแล้วเดินกลับหลังไป ส่วนอีกคนหนึ่งพึงถึงกรุงราชคฤห์โดยสวัสดี” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์จะทำอะไรได้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นแต่ผู้บอกทางเท่านั้น”

‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ, tiṭṭhati nibbānagāmī maggo, tiṭṭhāmahaṃ samādapetā; atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadīyamānā evaṃ anusāsīyamānā appekacce accantaṃ niṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādhenti. Ettha kyāhaṃ, brāhmaṇa, karomi? Maggakkhāyīhaṃ, brāhmaṇa, tathāgato’’ti.

พราหมณ์ ฉันนั้นเหมือนกันแล นิพพานดำรงอยู่ หนทางเป็นที่ไปสู่นิพพานก็ดำรงอยู่ เราผู้ชักชวนก็ดำรงอยู่ แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สาวกของเราอันเราโอวาท พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ บางพวกย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดโดยส่วนเดียว บางพวกย่อมไม่บรรลุ พราหมณ์ ในเรื่องนี้ เราจะทำอะไรได้ พราหมณ์ ตถาคตเป็นแต่ผู้บอกทางเท่านั้น

78. Evaṃ vutte, gaṇakamoggallāno brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, puggalā assaddhā jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā indriyesu aguttadvārā bhojane amattaññuno jāgariyaṃ ananuyuttā sāmaññe anapekkhavanto sikkhāya na tibbagāravā bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, na tehi bhavaṃ gotamo saddhiṃ saṃvasati’’.

๗๘. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว คณกโมคคัลลานพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา บวชเพราะเห็นแก่อาชีพ ไม่ใช่บวชด้วยศรัทธา จากเรือนสู่ความไม่มีเรือน เป็นคนโอ้อวด มีมายา เจ้าเล่ห์ ฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก พูดพล่าม มีวาจาไม่แน่นอน ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เสมอ ไม่เอื้อเฟื้อในสมณภาวะ ไม่เคารพยำเกรงในสิกขา มักมาก ย่อหย่อน เป็นหัวหน้าในการถอยกลับ ทอดธุระในวิเวก เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด ปัญญาทราม เป็นคนใบ้เหมือนแกะ พระโคดมผู้เจริญย่อมไม่ทรงอยู่ร่วมกับบุคคลเหล่านั้น’

‘‘Ye pana te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno jāgariyaṃ anuyuttā sāmaññe apekkhavanto sikkhāya tibbagāravā nabāhulikā nasāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatino sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, tehi bhavaṃ gotamo saddhiṃ saṃvasati.

‘ส่วนกุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่เจ้าเล่ห์ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ถือตัว ไม่กลับกลอก ไม่พูดพล่าม มีวาจาไม่กระจัดกระจาย คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เสมอ เอื้อเฟื้อในสมณภาวะ เคารพยำเกรงในสิกขา ไม่มักมาก ไม่ย่อหย่อน ทอดธุระในการถอยกลับ เป็นหัวหน้าในวิเวก ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้ว มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีสมาธิ มีจิตแน่วแน่ มีปัญญา ไม่เป็นคนใบ้เหมือนแกะ พระโคดมผู้เจริญย่อมทรงอยู่ร่วมกับบุคคลเหล่านั้น

‘‘Seyyathāpi, bho gotama, ye keci mūlagandhā, kālānusāri tesaṃ aggamakkhāyati; ye keci sāragandhā, lohitacandanaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; ye keci pupphagandhā, vassikaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva bhoto gotamassa ovādo paramajjadhammesu.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากราก กฤษณาดำกล่าวกันว่าเป็นยอดแห่งของหอมเหล่านั้น บรรดาของหอมที่เกิดจากแก่น แก่นจันทน์แดงกล่าวกันว่าเป็นยอดแห่งของหอมเหล่านั้น บรรดาของหอมที่เกิดจากดอก ดอกมะลิกล่าวกันว่าเป็นยอดแห่งของหอมเหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น พระโอวาทของพระโคดมผู้เจริญก็เป็นยอดแห่งธรรมในปัจจุบัน

‘‘Abhikkantaṃ[Pg.58], bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปน้ำมันในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูป’ ฉันใด พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

Gaṇakamoggallānasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

คณกโมคคัลลานสูตรที่ ๗ จบ

8. Gopakamoggallānasuttaṃ

๘. โคปกโมคคัลลานสูตร

79. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe aciraparinibbute bhagavati. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājagahaṃ paṭisaṅkhārāpeti rañño pajjotassa āsaṅkamāno. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘atippago kho tāva rājagahe piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena gopakamoggallānassa brāhmaṇassa kammanto, yena gopakamoggallāno brāhmaṇo tenupasaṅkameyya’’nti.

๗๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วไม่นาน ท่านพระอานนท์อยู่ที่เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ รับสั่งให้ซ่อมแซมกรุงราชคฤห์ เพราะทรงระแวงพระเจ้าปัชโชต ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงราชคฤห์ ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาโคปกโมคคัลลานพราหมณ์ยังที่ทำงานของเขา’

Atha kho āyasmā ānando yena gopakamoggallānassa brāhmaṇassa kammanto, yena gopakamoggallāno brāhmaṇo tenupasaṅkami. Addasā kho gopakamoggallāno brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘etu kho bhavaṃ ānando. Svāgataṃ bhoto ānandassa. Cirassaṃ kho bhavaṃ ānando imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu bhavaṃ ānando, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi kho āyasmā ānando paññatte āsane. Gopakamoggallānopi kho brāhmaṇo aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho gopakamoggallāno brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi tehi [Pg.59] dhammehi sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ samannāgato yehi dhammehi samannāgato so bhavaṃ gotamo ahosi arahaṃ sammāsambuddho’’ti? ‘‘Natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tehi dhammehi sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ samannāgato yehi dhammehi samannāgato so bhagavā ahosi arahaṃ sammāsambuddho. So hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū, maggavidū, maggakovido; maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’ti. Ayañca hidaṃ āyasmato ānandassa gopakamoggallānena brāhmaṇena saddhiṃ antarākathā vippakatā ahosi.

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปหาโคปกโมคคัลลานพราหมณ์ยังที่ทำงาน โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ได้เห็นท่านพระอานนท์มาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘นิมนต์ท่านพระอานนท์มาเถิด ขอต้อนรับท่านพระอานนท์ นานๆ ท่านพระอานนท์จะหาโอกาสมาที่นี่ได้ เชิญท่านพระอานนท์นั่งเถิด อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว’ ท่านพระอานนท์จึงนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว แม้โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ก็ถือเอาอาสนะที่ต่ำกว่าอาสนะหนึ่งแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งผู้เพียบพร้อมด้วยธรรมเหล่านั้นโดยทุกประการ ซึ่งพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเพียบพร้อมแล้ว อยู่บ้างไหม’ ‘ไม่มีเลย พราหมณ์ ภิกษุแม้สักรูปหนึ่งผู้เพียบพร้อมด้วยธรรมเหล่านั้นโดยทุกประการ ซึ่งพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเพียบพร้อมแล้วไม่มีเลย เพราะว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่มีใครรู้ให้เป็นที่รู้กัน ทรงเป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบชัดมรรค ทรงฉลาดในมรรค ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้เป็นผู้เดินตามมรรคและเพียบพร้อมในภายหลัง’ ก็แล เรื่องที่ท่านพระอานนท์สนทนากับโคปกโมคคัลลานพราหมณ์นี้ยังค้างอยู่

Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto rājagahe kammante anusaññāyamāno yena gopakamoggallānassa brāhmaṇassa kammanto, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kāyanuttha, bho ānanda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha maṃ, brāhmaṇa, gopakamoggallāno brāhmaṇo evamāha – ‘atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi tehi dhammehi sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ samannāgato yehi dhammehi samannāgato so bhavaṃ gotamo ahosi arahaṃ sammāsambuddho’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, brāhmaṇa, gopakamoggallānaṃ brāhmaṇaṃ etadavocaṃ – ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tehi dhammehi sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ samannāgato yehi dhammehi samannāgato so bhagavā ahosi arahaṃ sammāsambuddho. So hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū, maggavidū, maggakovido; maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’ti. Ayaṃ kho no, brāhmaṇa, gopakamoggallānena brāhmaṇena saddhiṃ antarākathā vippakatā. Atha tvaṃ anuppatto’’ti.

ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ตรวจราชการงานต่างๆ ในกรุงราชคฤห์ ได้เข้าไปยังที่ทำงานของโคปกโมคคัลลานพราหมณ์ ซึ่งเป็นที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ บัดนี้ ท่านทั้งหลายนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ และเรื่องอะไรที่ท่านสนทนากันค้างไว้’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘พราหมณ์ ในเรื่องนี้ โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ได้กล่าวกะอาตมภาพอย่างนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ผู้สมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้นทุกอย่าง ทุกประการ ซึ่งพระโคดมผู้เจริญ พระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงสมบูรณ์แล้ว’ พราหมณ์ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว อาตมภาพได้กล่าวคำนี้กะโคปกโมคคัลลานพราหมณ์ว่า ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้นทุกอย่าง ทุกประการ ซึ่งพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงสมบูรณ์แล้ว พราหมณ์ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่มีใครรู้ให้เป็นที่รู้ ทรงเป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค เป็นผู้เข้าใจมรรค เป็นผู้ฉลาดในมรรค ส่วนในบัดนี้ สาวกทั้งหลายเป็นผู้ดำเนินตามมรรค อยู่เพียบพร้อมแล้วในภายหลัง’ พราหมณ์ นี้แลเป็นเรื่องที่พวกอาตมภาพสนทนากับโคปกโมคคัลลานพราหมณ์ค้างไว้ แล้วท่านก็มาถึงพอดี’

80. ‘‘Atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi tena bhotā gotamena ṭhapito – ‘ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatī’ti, yaṃ tumhe etarahi [Pg.60] paṭipādeyyāthā’’ti ? ‘‘Natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ṭhapito – ‘ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatī’ti, yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’’ti. ‘‘Atthi pana, bho ānanda, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ‘ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatī’ti, yaṃ tumhe etarahi paṭipādeyyāthā’’ti? ‘‘Natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ‘ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatī’ti, yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ appaṭisaraṇe ca pana, bho ānanda, ko hetu sāmaggiyā’’ti? ‘‘Na kho mayaṃ, brāhmaṇa, appaṭisaraṇā; sappaṭisaraṇā mayaṃ, brāhmaṇa; dhammappaṭisaraṇā’’ti.

๘๐. ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่าน เมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่าน เมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่สงฆ์สมมติ หรือที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเรา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ที่สงฆ์สมมติ หรือที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเรา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ เมื่อไม่มีที่พึ่งอย่างนี้ อะไรเป็นเหตุแห่งความสามัคคีเล่า’ ‘พราหมณ์ พวกเรามิใช่ไม่มีที่พึ่ง พราหมณ์ พวกเรามีที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นที่พึ่ง’

‘‘‘Atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi tena bhotā gotamena ṭhapito – ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti, yaṃ tumhe etarahi paṭipādeyyāthā’ti – iti puṭṭho samāno ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ṭhapito – ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti, yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’ti vadesi; ‘atthi pana, bho ānanda, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti, yaṃ tumhe etarahi paṭipādeyyāthā’ti – iti puṭṭho samāno ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti, yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’ti – vadesi; ‘evaṃ appaṭisaraṇe ca pana, bho ānanda, ko hetu sāmaggiyā’ti iti puṭṭho samāno ‘na kho mayaṃ, brāhmaṇa, appaṭisaraṇā; sappaṭisaraṇā mayaṃ, brāhmaṇa; dhammappaṭisaraṇā’ti vadesi. Imassa pana, bho ānanda, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti?

‘เมื่อข้าพเจ้าถามท่านอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่าน เมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ท่านก็ตอบว่า ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่าน เมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราจะพึงยึดถือในบัดนี้’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่สงฆ์สมมติ หรือที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเรา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านจะพึงยึดถือในบัดนี้’ ท่านก็ตอบว่า ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ที่สงฆ์สมมติ หรือที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเรา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราจะพึงยึดถือในบัดนี้’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ เมื่อไม่มีที่พึ่งอย่างนี้ อะไรเป็นเหตุแห่งความสามัคคีเล่า’ ท่านก็ตอบว่า ‘พราหมณ์ พวกเรามิใช่ไม่มีที่พึ่ง พราหมณ์ พวกเรามีที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นที่พึ่ง’ ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็จะพึงเห็นความหมายแห่งคำที่ท่านกล่าวแล้วนี้ได้อย่างไร’

81. ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, pātimokkhaṃ uddiṭṭhaṃ. Te mayaṃ tadahuposathe yāvatikā ekaṃ gāmakhettaṃ upanissāya viharāma te sabbe [Pg.61] ekajjhaṃ sannipatāma; sannipatitvā yassa taṃ pavattati taṃ ajjhesāma. Tasmiṃ ce bhaññamāne hoti bhikkhussa āpatti hoti vītikkamo taṃ mayaṃ yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kāremāti.

๘๑. ‘พราหมณ์ มีสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงบัญญัติไว้ มีปาฏิโมกข์ที่ทรงแสดงไว้สำหรับภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น พวกเราทั้งหมดที่อาศัยอยู่ในคามเขตเดียวกันมีจำนวนเท่าใด ก็จะประชุมกันในที่แห่งเดียว ครั้นประชุมกันแล้ว ก็จะอาราธนาภิกษุรูปที่ทรงจำปาฏิโมกข์นั้นได้ให้สวด ถ้าในขณะที่สวดปาฏิโมกข์นั้น มีอาบัติ มีการล่วงละเมิดของภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง พวกเราก็จะให้ภิกษุรูปนั้นปฏิบัติตามธรรม ตามที่ทรงแนะนำสั่งสอนไว้’

‘‘Na kira no bhavanto kārenti; dhammo no kāreti’’. ‘‘Atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi yaṃ tumhe etarahi sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjetha; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharathā’’ti? ‘‘Natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi yaṃ mayaṃ etarahi sakkaroma garuṃ karoma mānema pūjema; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharāmā’’ti.

‘ที่แท้ ท่านทั้งหลายมิได้เป็นผู้จัดการ แต่ธรรมเป็นผู้จัดการ’ ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่พวกท่านในบัดนี้ สักการะ เคารพ นับถือ บูชา และอาศัยอยู่โดยให้ความเคารพยำเกรง’ ‘พราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้สักรูปหนึ่ง ที่พวกเราในบัดนี้ สักการะ เคารพ นับถือ บูชา และอาศัยอยู่โดยให้ความเคารพยำเกรง’

‘‘‘Atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi tena bhotā gotamena ṭhapito – ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti yaṃ tumhe etarahi paṭipādeyyāthā’ti – iti puṭṭho samāno ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ṭhapito – ayaṃ vo mamaccayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’ti vadesi; ‘atthi pana, bho ānanda, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti yaṃ tumhe etarahi paṭipādeyyāthā’ti – iti puṭṭho samāno ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi saṅghena sammato, sambahulehi therehi bhikkhūhi ṭhapito – ayaṃ no bhagavato accayena paṭisaraṇaṃ bhavissatīti yaṃ mayaṃ etarahi paṭipādeyyāmā’ti vadesi; ‘atthi nu kho, bho ānanda, ekabhikkhupi yaṃ tumhe etarahi sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjetha; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharathā’ti – iti puṭṭho samāno ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi yaṃ mayaṃ etarahi sakkaroma garuṃ karoma mānema pūjema; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharāmā’ti vadesi. Imassa pana, bho ānanda, bhāsitassa kathaṃ attho daṭṭhabbo’’ti?

“ข้าแต่ท่านพระอานนท์ มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่ท่านพระโคดมทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่านเมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านพึงยึดถืออยู่ในบัดนี้ บ้างหรือไม่” เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็ตอบว่า “ดูกรพราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกท่านเมื่อเราล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราพึงยึดถืออยู่ในบัดนี้” “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ก็มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่สงฆ์สมมติ ที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเราเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกท่านพึงยึดถืออยู่ในบัดนี้ บ้างหรือไม่” เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็ตอบว่า “ดูกรพราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่สงฆ์สมมติ ที่พระเถระจำนวนมากแต่งตั้งไว้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของพวกเราเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป’ ซึ่งพวกเราพึงยึดถืออยู่ในบัดนี้” “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่พวกท่านสักการะ เคารพ นับถือ บูชา และอาศัยอยู่โดยเคารพในบัดนี้ บ้างหรือไม่” เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็ตอบว่า “ดูกรพราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่พวกเราสักการะ เคารพ นับถือ บูชา และอาศัยอยู่โดยเคารพในบัดนี้” “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ก็จะพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ได้อย่างไร”

82. ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dasa pasādanīyā dhammā akkhātā. Yasmiṃ no ime dhammā saṃvijjanti taṃ mayaṃ etarahi sakkaroma garuṃ karoma mānema pūjema; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharāma. Katame dasa?

๘๒. “ดูกรพราหมณ์ มีธรรม ๑๐ ประการอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ได้ตรัสไว้ดีแล้ว ในบัดนี้ พวกเราย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา และอาศัยอยู่โดยเคารพซึ่งภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ที่ธรรมเหล่านี้มีอยู่พร้อมในภิกษุรูปนั้น ธรรม ๑๐ ประการ อะไรบ้าง”

‘‘Idha[Pg.62], brāhmaṇa, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

“ดูกรพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมระวังในปาฏิโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā, majjhekalyāṇā, pariyosānakalyāṇā, sātthaṃ, sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā.

“เป็นผู้ได้สดับมามาก ทรงจำสิ่งที่ได้สดับมา สั่งสมสิ่งที่ได้สดับมา ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นได้สดับมามาก ทรงจำไว้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ

‘‘Santuṭṭho hoti ( ) cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi.

“เป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

‘‘Catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī.

“เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

‘‘Anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati parimajjati, yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

“ภิกษุนั้นแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินได้เหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำได้ไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศได้เหมือนนกมีปีกก็ได้ ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้

‘‘Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca.

“ได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและอยู่ใกล้ ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินโสตของมนุษย์

‘‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti. Sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṃkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ [Pg.63] citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

“กำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น บุคคลอื่นด้วยใจของตน คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ ก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ ก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิ ก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตยังไม่หลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตยังไม่หลุดพ้น

‘‘Anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

ภิกษุนั้นย่อมระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ 1 ชาติบ้าง 2 ชาติบ้าง 3 ชาติบ้าง 4 ชาติบ้าง 5 ชาติบ้าง 10 ชาติบ้าง 20 ชาติบ้าง 30 ชาติบ้าง 40 ชาติบ้าง 50 ชาติบ้าง 100 ชาติบ้าง 1,000 ชาติบ้าง 100,000 ชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุสุดเท่านั้น เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้เกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุสุดเท่านั้น เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้มาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและรายละเอียดอย่างนี้

‘‘Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

ภิกษุนั้นย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม

‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.

ภิกษุนั้นทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

‘‘Ime kho, brāhmaṇa, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dasa pasādanīyā dhammā akkhātā. Yasmiṃ no ime dhammā saṃvijjanti taṃ mayaṃ etarahi sakkaroma garuṃ karoma mānema pūjema; sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharāmā’’ti.

พราหมณ์ ธรรม 10 ประการที่น่าเลื่อมใสนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ได้ตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านี้มีอยู่ในบุคคลใด พวกเราก็สักการะ เคารพ นับถือ บูชาบุคคลนั้นในบัดนี้ และพวกเราอาศัยท่านอยู่

83. Evaṃ vutte vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto upanandaṃ senāpatiṃ āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññati bhavaṃ senāpati yadime bhonto sakkātabbaṃ sakkaronti, garuṃ kātabbaṃ garuṃ karonti, mānetabbaṃ mānenti[Pg.64], pūjetabbaṃ pūjenti’’? ‘‘Tagghime bhonto sakkātabbaṃ sakkaronti, garuṃ kātabbaṃ garuṃ karonti, mānetabbaṃ mānenti, pūjetabbaṃ pūjenti. Imañca hi te bhonto na sakkareyyuṃ na garuṃ kareyyuṃ na māneyyuṃ na pūjeyyuṃ; atha kiñcarahi te bhonto sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā upanissāya vihareyyu’’nti? Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ pana bhavaṃ ānando etarahi viharatī’’ti? ‘‘Veḷuvane khohaṃ, brāhmaṇa, etarahi viharāmī’’ti. ‘‘Kacci pana, bho ānanda, veḷuvanaṃ ramaṇīyañceva appasaddañca appanigghosañca vijanavātaṃ manussarāhasseyyakaṃ paṭisallānasāruppa’’nti? ‘‘Taggha, brāhmaṇa, veḷuvanaṃ ramaṇīyañceva appasaddañca appanigghosañca vijanavātaṃ manussarāhasseyyakaṃ paṭisallānasāruppaṃ, yathā taṃ tumhādisehi rakkhakehi gopakehī’’ti. ‘‘Taggha, bho ānanda, veḷuvanaṃ ramaṇīyañceva appasaddañca appanigghosañca vijanavātaṃ manussarāhasseyyakaṃ paṭisallānasāruppaṃ, yathā taṃ bhavantehi jhāyīhi jhānasīlīhi. Jhāyino ceva bhavanto jhānasīlino ca’’.

๘๓. เมื่อพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้ถามอุปนันทเสนาบดีว่า “ท่านเสนาบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ถ้าท่านผู้เจริญเหล่านี้สักการะคนที่ควรสักการะ เคารพคนที่ควรเคารพ นับถือคนที่ควรนับถือ บูชาคนที่ควรบูชา” “เป็นอันว่า ท่านผู้เจริญเหล่านี้สักการะคนที่ควรสักการะ เคารพคนที่ควรเคารพ นับถือคนที่ควรนับถือ บูชาคนที่ควรบูชาโดยแท้ ถ้าท่านผู้เจริญเหล่านี้ไม่พึงสักการะ ไม่พึงเคารพ ไม่พึงนับถือ ไม่พึงบูชาบุคคลนี้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านผู้เจริญเหล่านี้จะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ใครเล่า และจะพึงอาศัยใครอยู่เล่า” ลำดับนั้น วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ก็บัดนี้ ท่านพระอานนท์อยู่ที่ไหน” “พราหมณ์ บัดนี้ อาตมาอยู่ที่วัดเวฬุวัน” “ท่านพระอานนท์ ก็วัดเวฬุวันน่ารื่นรมย์ มีเสียงน้อย ไม่มีเสียงอึกทึก ปราศจากลมรบกวนจากผู้คน ควรเป็นที่ประกอบกิจลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้นหรือ” “พราหมณ์ วัดเวฬุวันน่ารื่นรมย์ มีเสียงน้อย ไม่มีเสียงอึกทึก ปราศจากลมรบกวนจากผู้คน ควรเป็นที่ประกอบกิจลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้นโดยแท้ เหมือนอย่างที่ท่านผู้เป็นอารักขกะและผู้คุ้มครองเช่นท่านดูแลอยู่” “ท่านพระอานนท์ วัดเวฬุวันน่ารื่นรมย์ มีเสียงน้อย ไม่มีเสียงอึกทึก ปราศจากลมรบกวนจากผู้คน ควรเป็นที่ประกอบกิจลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้นโดยแท้ เหมือนอย่างที่ท่านผู้เจริญทั้งหลายผู้เป็นฌายี มีปกติเจริญฌานอยู่ ท่านผู้เจริญทั้งหลายเป็นผู้ได้ฌานและมีปกติเจริญฌาน”

‘‘Ekamidāhaṃ, bho ānanda, samayaṃ so bhavaṃ gotamo vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha khvāhaṃ, bho ānanda, yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā yena so bhavaṃ gotamo tenupasaṅkamiṃ. Tatra ca pana so bhavaṃ gotamo anekapariyāyena jhānakathaṃ kathesi. Jhāyī ceva so bhavaṃ gotamo ahosi jhānasīlī ca. Sabbañca pana so bhavaṃ gotamo jhānaṃ vaṇṇesī’’ti.

ท่านพระอานนท์ สมัยหนึ่ง พระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้เข้าไปเฝ้าพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นถึงที่ประทับ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ก็ณ ที่นั้น พระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นได้ตรัสฌานกถาโดยปริยายเป็นอันมาก พระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นทรงเป็นฌายีและมีปกติเจริญฌาน แต่ว่าพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นทรงสรรเสริญฌานทุกอย่างหรือ

84. ‘‘Na ca kho, brāhmaṇa, so bhagavā sabbaṃ jhānaṃ vaṇṇesi, napi so bhagavā sabbaṃ jhānaṃ na vaṇṇesīti. Kathaṃ rūpañca, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ na vaṇṇesi? Idha, brāhmaṇa, ekacco kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti; so kāmarāgaṃyeva antaraṃ karitvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti; so byāpādaṃyeva antaraṃ karitvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Thinamiddhapariyuṭṭhitena [Pg.65] cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti; so thinamiddhaṃyeva antaraṃ karitvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti; so uddhaccakukkuccaṃyeva antaraṃ karitvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti; so vicikicchaṃyeva antaraṃ karitvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ na vaṇṇesi.

๘๔. “ดูก่อนพราหมณ์ ก็พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น มิได้ทรงสรรเสริญฌานทุกอย่าง และก็มิใช่ว่าจะไม่ทรงสรรเสริญฌานทุกอย่างไปเสียทั้งหมด ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นไม่ทรงสรรเสริญฌานเช่นไร ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีจิตถูกกามราคะครอบงำ ถูกกามราคะรึงรัดอยู่ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว เขาทำกามราคะนั้นแหละไว้ในใจแล้ว ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมเพ่งพิศ ย่อมเพ่งดู มีจิตถูกพยาบาทครอบงำ ถูกพยาบาทรึงรัดอยู่ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว เขาทำพยาบาทนั้นแหละไว้ในใจแล้ว ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมเพ่งพิศ ย่อมเพ่งดู มีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำ ถูกถีนมิทธะรึงรัดอยู่ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว เขาทำถีนมิทธะนั้นแหละไว้ในใจแล้ว ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมเพ่งพิศ ย่อมเพ่งดู มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ ถูกอุทธัจจกุกกุจจะรึงรัดอยู่ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว เขาทำอุทธัจจกุกกุจจะนั้นแหละไว้ในใจแล้ว ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมเพ่งพิศ ย่อมเพ่งดู มีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ถูกวิจิกิจฉารึงรัดอยู่ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว เขาทำวิจิกิจฉานั้นแหละไว้ในใจแล้ว ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมเพ่งพิศ ย่อมเพ่งดู ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นไม่ทรงสรรเสริญฌานเช่นนี้”

‘‘Kathaṃ rūpañca, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesi? Idha, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesī’’ti.

“ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงสรรเสริญฌานเช่นไร ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน...ฯลฯ... ตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌานอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงสรรเสริญฌานเช่นนี้”

‘‘Gārayhaṃ kira, bho ānanda, so bhavaṃ gotamo jhānaṃ garahi, pāsaṃsaṃ pasaṃsi. Handa, ca dāni mayaṃ, bho ānanda, gacchāma; bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto āyasmato ānandassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

“ท่านพระอานนท์ พระโคดมผู้เจริญนั้น ได้ทรงติเตียนฌานที่ควรติเตียน ได้ทรงสรรเสริญฌานที่ควรสรรเสริญจริงหนอ เอาล่ะ ท่านพระอานนท์ บัดนี้พวกเราจะขอลาไป เพราะพวกเรามีกิจมาก มีธุระที่จะต้องทำมาก” พระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านย่อมกำหนดรู้กาลอันควรในบัดนี้เถิด” ลำดับนั้น วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของท่านพระอานนท์แล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป

Atha kho gopakamoggallāno brāhmaṇo acirapakkante vassakāre brāhmaṇe magadhamahāmatte āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘yaṃ no mayaṃ bhavantaṃ ānandaṃ apucchimhā taṃ no bhavaṃ ānando na byākāsī’’ti. ‘‘Nanu te, brāhmaṇa, avocumhā – ‘natthi kho, brāhmaṇa, ekabhikkhupi tehi dhammehi sabbenasabbaṃ sabbathāsabbaṃ samannāgato yehi dhammehi samannāgato so bhagavā ahosi arahaṃ sammāsambuddho. So hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū, maggavidū, maggakovido[Pg.66]. Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’’ti.

ครั้งนั้นแล โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธหลีกไปแล้วไม่นาน ได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “พวกเราได้ทูลถามปัญหาใดกะท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ก็มิได้ทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่พวกเรา” ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราได้บอกท่านแล้วมิใช่หรือว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่สมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้นทุกส่วนทุกอย่าง เหมือนพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้น ก็พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงทำมรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงทำมรรคที่ยังไม่มีใครรู้ให้มีคนรู้ ทรงบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ส่วนพระสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์ในภายหลัง’”

Gopakamoggallānasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

โคปกโมคคัลลานสูตรที่ ๘ จบ

9. Mahāpuṇṇamasuttaṃ

๙. มหาปุณณมสูตร

85. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca –

๘๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา เขตพระนครสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับนั่งอยู่ ณ ที่แจ้ง ในราตรีมีจันทร์เพ็ญเต็มดวง ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Puccheyyāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ, sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงทูลถามข้อความบางอย่างกะพระผู้มีพระภาค ถ้าพระผู้มีพระภาคจะโปรดประทานโอกาสเพื่อพยากรณ์ปัญหาแก่ข้าพระองค์” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามปัญหาตามที่เธอต้องการเถิด”

86. Atha kho so bhikkhu sake āsane nisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho’’ti? ‘‘Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho’’ti.

๘๖. ลำดับนั้น ภิกษุนั้นนั่งบนอาสนะของตนแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ใช่ไหม พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์”

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘ime pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṃmūlakā’’ti? ‘‘Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā’’ti. ‘‘Taṃyeva nu kho, bhante, upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā, udāhu aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādāna’’nti? ‘‘Na kho, bhikkhu, taṃyeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānaṃ. Yo kho, bhikkhu, pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti.

ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ มีอะไรเป็นมูล” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ มีฉันทะเป็นมูล” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานนั้นเป็นอย่างเดียวกับอุปาทานขันธ์ ๕ หรือว่าอุปาทานเป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕” “ดูก่อนภิกษุ อุปาทานนั้นไม่เป็นอย่างเดียวกับอุปาทานขันธ์ ๕ ทั้งอุปาทานก็มิได้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ดูก่อนภิกษุ ฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น”

‘‘Siyā pana, bhante, pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Siyā bhikkhū’’ti bhagavā avoca ‘‘idha, bhikkhu, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo [Pg.67] siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhu, siyā pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีหรือ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ พึงมี” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีรูปอย่างนี้ พึงมีเวทนาอย่างนี้ พึงมีสัญญาอย่างนี้ พึงมีสังขารอย่างนี้ พึงมีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้อย่างนี้”

‘‘Kittāvatā pana, bhante, khandhānaṃ khandhādhivacanaṃ hotī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ – atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā, hīnaṃ vā paṇītaṃ vā, yaṃ dūre santike vā – ayaṃ rūpakkhandho. Yā kāci vedanā – atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikā vā sukhumā vā, hīnā vā paṇītā vā, yā dūre santike vā – ayaṃ vedanākkhandho. Yā kāci saññā – atītānāgatapaccuppannā…pe… yā dūre santike vā – ayaṃ saññākkhandho. Ye keci saṅkhārā – atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikā vā sukhumā vā, hīnā vā paṇītā vā, ye dūre santike vā – ayaṃ saṅkhārakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ – atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā, hīnaṃ vā paṇītaṃ vā, yaṃ dūre santike vā – ayaṃ viññāṇakkhandho. Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṃ khandhādhivacanaṃ hotī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า เวทนาขันธ์ สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า สัญญาขันธ์ สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า สังขารขันธ์ วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ทั้งที่อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ดูก่อนภิกษุ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้”

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya? Ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya? Ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya? Ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya? Ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์”

‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya. Nāmarūpaṃ kho, bhikkhu, hetu, nāmarūpaṃ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ ดูก่อนภิกษุ นามรูปเป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์”

87. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto [Pg.68] sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ attato samanupassati vedanāvantaṃ vā attānaṃ attani vā vedanaṃ vedanāya vā attānaṃ; saññaṃ attato samanupassati saññāvantaṃ vā attānaṃ attani vā saññaṃ saññāya vā attānaṃ; saṅkhāre attato samanupassati saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ attani vā saṅkhāre saṅkhāresu vā attānaṃ; viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti.

๘๗. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างไร” “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา ย่อมพิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญา พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสัญญา ย่อมพิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร ย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างนี้”

‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati na rūpavantaṃ vā attānaṃ na attani vā rūpaṃ na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ attato samanupassati na vedanāvantaṃ vā attānaṃ na attani vā vedanaṃ na vedanāya vā attānaṃ; na saññaṃ attato samanupassati na saññāvantaṃ vā attānaṃ na attani vā saññaṃ na saññāya vā attānaṃ; na saṅkhāre attato samanupassati na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ na attani vā saṅkhāre na saṅkhāresu vā attānaṃ; na viññāṇaṃ attato samanupassati na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ na attani vā viññāṇaṃ na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างไร” “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา ย่อมไม่พิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญา ไม่พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสัญญา ย่อมไม่พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร ย่อมไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างนี้”

88. ‘‘Ko nu kho, bhante, rūpe assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saññāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saṅkhāresu assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko viññāṇe assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpe assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpe ādīnavo. Yo rūpe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpe nissaraṇaṃ. Yaṃ kho, bhikkhu, vedanaṃ paṭicca… saññaṃ [Pg.69] paṭicca… saṅkhāre paṭicca… viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇe assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇe ādīnavo. Yo viññāṇe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇe nissaraṇa’’nti.

๘๘. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นส่วนที่น่าพอใจในรูป อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นส่วนที่น่าพอใจในเวทนา อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นส่วนที่น่าพอใจในสัญญา อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นส่วนที่น่าพอใจในสังขาร อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นส่วนที่น่าพอใจในวิญญาณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก” “ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นส่วนที่น่าพอใจในรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนา... อาศัยสัญญา... อาศัยสังขาร... อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นส่วนที่น่าพอใจในวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ”

89. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṃkāramamaṃkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ – atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā – sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ – atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā – sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṃkāramamaṃkāramānānusayā na hontī’’ti.

๘๙. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายที่มีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยจึงจะไม่มีในกายที่มีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

90. Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā; anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti? Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthu sāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā; anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Paṭivinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra dhammesu’’.

๙๐. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้เกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักถูกต้องอัตตาเหล่าไหนเล่า’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่โมฆบุรุษบางคนในโลกนี้ ผู้ไม่รู้ ผู้ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจถูกตัณหาครอบงำ จะพึงสำคัญว่าควรจะก้าวล่วงศาสนาของพระศาสดาไปได้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักถูกต้องอัตตาเหล่าไหนเล่า’ ดังนี้ เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้แนะนำสั่งสอนเธอทั้งหลายในธรรมนั้นๆ แล้ว’

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ[Pg.70], bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati; nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุประมาณ ๖๐ รูป พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

Mahāpuṇṇamasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

มหาปุณณมสูตรที่ ๙ จบ

10. Cūḷapuṇṇamasuttaṃ

๑๐. จูฬปุณณมสูตร

91. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘jāneyya nu kho, bhikkhave, asappuriso asappurisaṃ – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave; aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso [Pg.71] yaṃ asappuriso asappurisaṃ jāneyya – ‘asappuriso ayaṃ bhava’nti. Jāneyya pana, bhikkhave, asappuriso sappurisaṃ – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave; etampi kho, bhikkhave, aṭṭhānaṃ anavakāso yaṃ asappuriso sappurisaṃ jāneyya – ‘sappuriso ayaṃ bhava’nti. Asappuriso, bhikkhave, assaddhammasamannāgato hoti, asappurisabhatti hoti, asappurisacintī hoti, asappurisamantī hoti, asappurisavāco hoti, asappurisakammanto hoti, asappurisadiṭṭhi hoti; asappurisadānaṃ deti’’.

๙๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในราตรีที่เป็นวันอุโบสถ 15 ค่ำ ซึ่งเป็นคืนวันเพ็ญเดือนเต็ม ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์ผู้นิ่งเงียบอยู่แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ บ้างหรือไม่หนอ” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ นั้น ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาสที่จะมีได้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ บ้างหรือไม่” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ นั้น ก็ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาสที่จะมีได้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยอสัทธรรม เป็นผู้คบหาอสัตบุรุษ มีความคิดอย่างอสัตบุรุษ มีการปรึกษาอย่างอสัตบุรุษ มีวาจาอย่างอสัตบุรุษ มีการงานอย่างอสัตบุรุษ มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษ ย่อมให้อสัตบุรุษทาน”

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso assaddhammasamannāgato hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso assaddhammasamannāgato hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยอสัทธรรมเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ เป็นผู้ได้สดับน้อย เป็นผู้เกียจคร้าน มีสติหลงลืม มีปัญญาทราม ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยอสัทธรรมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisabhatti hoti? Idha, bhikkhave, asappurisassa ye te samaṇabrāhmaṇā assaddhā ahirikā anottappino appassutā kusītā muṭṭhassatino duppaññā tyāssa mittā honti te sahāyā. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisabhatti hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้คบหาอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ เป็นผู้ได้สดับน้อย เกียจคร้าน มีสติหลงลืม มีปัญญาทราม สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นมิตร เป็นสหายของอสัตบุรุษนั้น ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้คบหาอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisacintī hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisacintī hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisamantī hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso attabyābādhāyapi manteti, parabyābādhāyapi manteti, ubhayabyābādhāyapi manteti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisamantī hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้มีการปรึกษาอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีการปรึกษาอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisavāco hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti[Pg.72], samphappalāpī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisavāco hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้มีวาจาอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้พูดส่อเสียด เป็นผู้พูดคำหยาบ เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีวาจาอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisakammanto hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisakammanto hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้มีการงานอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีการงานอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisadiṭṭhi hoti? Idha, bhikkhave, asappuriso evaṃdiṭṭhi hoti – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisadiṭṭhi hoti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ที่ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มี’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, asappuriso asappurisadānaṃ deti? Idha, bhikkhave, asappuriso asakkaccaṃ dānaṃ deti, asahatthā dānaṃ deti, acittīkatvā dānaṃ deti, apaviṭṭhaṃ dānaṃ deti anāgamanadiṭṭhiko dānaṃ deti. Evaṃ kho, bhikkhave, asappuriso asappurisadānaṃ deti.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษย่อมให้อสัตบุรุษทานเป็นอย่างไรเล่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมให้ทานโดยไม่เคารพ ย่อมให้ทานโดยไม่ให้ด้วยมือตนเอง ย่อมให้ทานโดยไม่ใส่ใจ ย่อมให้ทานเหมือนทิ้งของ ย่อมให้ทานโดยไม่มีความเห็นว่าจะได้รับผลในภายหน้า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษย่อมให้อสัตบุรุษทานเป็นอย่างนี้แล

‘‘So, bhikkhave, asappuriso evaṃ assaddhammasamannāgato, evaṃ asappurisabhatti, evaṃ asappurisacintī, evaṃ asappurisamantī, evaṃ asappurisavāco, evaṃ asappurisakammanto, evaṃ asappurisadiṭṭhi; evaṃ asappurisadānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yā asappurisānaṃ gati tattha upapajjati. Kā ca, bhikkhave, asappurisānaṃ gati? Nirayo vā tiracchānayoni vā.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษนั้น เมื่อประกอบด้วยอสัทธรรมอย่างนี้ คบหาอสัตบุรุษอย่างนี้ มีความคิดอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีการปรึกษาอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีวาจาอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีการงานอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ ให้อสัตบุรุษทานอย่างนี้แล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงคติของอสัตบุรุษ ก็คติของอสัตบุรุษเป็นไฉนเล่า ภิกษุทั้งหลาย คือ นรก หรือกำเนิดเดรัจฉาน

92. ‘‘Jāneyya nu kho, bhikkhave, sappuriso sappurisaṃ – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave; ṭhānametaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ sappuriso sappurisaṃ jāneyya – ‘sappuriso ayaṃ bhava’nti. Jāneyya pana, bhikkhave, sappuriso asappurisaṃ – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave; etampi kho, bhikkhave, ṭhānaṃ vijjati yaṃ sappuriso asappurisaṃ jāneyya – ‘asappuriso ayaṃ bhava’nti. Sappuriso, bhikkhave, saddhammasamannāgato hoti, sappurisabhatti hoti, sappurisacintī [Pg.73] hoti, sappurisamantī hoti, sappurisavāco hoti, sappurisakammanto hoti, sappurisadiṭṭhi hoti; sappurisadānaṃ deti’’.

๙๒. ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษจะพึงรู้จักสัปบุรุษได้หรือไม่ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นสัปบุรุษ’

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso saddhammasamannāgato hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, upaṭṭhitassati hoti, paññavā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso saddhammasamannāgato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยสัทธรรมเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา มีหิริ มีโอตตัปปะ เป็นพหูสูต มีความเพียรปรารภแล้ว มีสติตั้งมั่น มีปัญญา ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยสัทธรรมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisabhatti hoti? Idha, bhikkhave, sappurisassa ye te samaṇabrāhmaṇā saddhā hirimanto ottappino bahussutā āraddhavīriyā upaṭṭhitassatino paññavanto tyāssa mittā honti, te sahāyā. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisabhatti hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้ภักดีต่อสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้มีศรัทธา มีหิริ มีโอตตัปปะ เป็นพหูสูต มีความเพียรปรารภแล้ว มีสติตั้งมั่น มีปัญญา สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นมิตรเป็นสหายของสัปบุรุษในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้ภักดีต่อสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisacintī hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisacintī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้ย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตน ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisamantī hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso nevattabyābādhāya manteti, na parabyābādhāya manteti, na ubhayabyābādhāya manteti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisamantī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้มีการปรึกษาอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้ย่อมไม่ปรึกษาเพื่อเบียดเบียนตน ไม่ปรึกษาเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่ปรึกษาเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้มีการปรึกษาอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisavāco hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisavāco hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้มีวาจาอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้มีวาจาอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisakammanto hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisakammanto hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้มีการงานอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้มีการงานอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca[Pg.74], bhikkhave, sappuriso sappurisadiṭṭhi hoti? Idha, bhikkhave, sappuriso evaṃdiṭṭhi hoti – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisadiṭṭhi hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษเป็นผู้มีความเห็นอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีความเห็นดังนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล สังเวยที่บวงสรวงแล้วมีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มี โลกหน้ามี มารดามี บิดามี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ มีอยู่ในโลก’ ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษเป็นผู้มีความเห็นอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, sappuriso sappurisadānaṃ deti? Idha, bhikkhave, sappuriso sakkaccaṃ dānaṃ deti, sahatthā dānaṃ deti, cittīkatvā dānaṃ deti, anapaviṭṭhaṃ dānaṃ deti, āgamanadiṭṭhiko dānaṃ deti. Evaṃ kho, bhikkhave, sappuriso sappurisadānaṃ deti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัปบุรุษให้ทานอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษในธรรมวินัยนี้ย่อมให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ให้ทานโดยเห็นผลที่จะมาถึง ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษให้ทานอย่างสัปบุรุษเป็นอย่างนี้แล

‘‘So, bhikkhave, sappuriso evaṃ saddhammasamannāgato, evaṃ sappurisabhatti, evaṃ sappurisacintī, evaṃ sappurisamantī, evaṃ sappurisavāco, evaṃ sappurisakammanto, evaṃ sappurisadiṭṭhi; evaṃ sappurisadānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yā sappurisānaṃ gati tattha upapajjati. Kā ca, bhikkhave, sappurisānaṃ gati? Devamahattatā vā manussamahattatā vā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย สัปบุรุษนั้นผู้ประกอบด้วยสัทธรรมอย่างนี้ ภักดีต่อสัปบุรุษอย่างนี้ มีความคิดอย่างสัปบุรุษอย่างนี้ มีการปรึกษาอย่างสัปบุรุษอย่างนี้ มีวาจาอย่างสัปบุรุษอย่างนี้ มีการงานอย่างสัปบุรุษอย่างนี้ มีความเห็นอย่างสัปบุรุษอย่างนี้ ให้ทานอย่างสัปบุรุษอย่างนี้แล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงคติของสัปบุรุษ ภิกษุทั้งหลาย ก็คติของสัปบุรุษเป็นไฉน คือความเป็นผู้ใหญ่ในหมู่เทพ หรือความเป็นผู้ใหญ่ในหมู่มนุษย์

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Cūḷapuṇṇamasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

จูฬปุณณมสูตรที่ ๑๐ จบ

Devadahavaggo niṭṭhito paṭhamo.

เทวทหวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Devadahaṃ pañcattayaṃ, kinti-sāma-sunakkhattaṃ;

Sappāya-gaṇa-gopaka-mahāpuṇṇacūḷapuṇṇañcāti.

เทวทหสูตร ปัญจัตตยสูตร กินติสูตร สามคามสูตร สุนักขัตตสูตร อาเนญชสัปปายสูตร คณกโมคคัลลานสูตร โคปกโมคคัลลานสูตร มหาปุณณมสูตร และจูฬปุณณมสูตร

2. Anupadavaggo

๒. อนุปทวรรค

1. Anupadasuttaṃ

๑. อนุปทสูตร

93. Evaṃ [Pg.75] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๙๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, sāriputto; mahāpañño, bhikkhave, sāriputto; puthupañño, bhikkhave, sāriputto; hāsapañño, bhikkhave, sāriputto; javanapañño, bhikkhave, sāriputto; tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto; nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto; sāriputto, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ anupadadhammavipassanaṃ vipassati. Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāya hoti.

ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญากว้างขวาง ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญาร่าเริง ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญาเร็ว ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญาเฉียบแหลม ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีปัญญาชำแรกกิเลส ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมพิจารณาเห็นธรรมทีละอย่างตลอดกึ่งเดือน ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นธรรมทีละอย่างของสารีบุตรนั้นมีดังนี้

94. ‘‘Idha, bhikkhave, sāriputto vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca paṭhame jhāne dhammā vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว จึงเข้าปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ และธรรมเหล่าใดมีในปฐมฌาน คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดได้โดยลำดับ ธรรมเหล่านั้น ท่านสารีบุตรทราบชัดว่าเกิดขึ้น ทราบชัดว่าปรากฏอยู่ ทราบชัดว่าดับไป ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป’ ท่านเป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ผลักไส ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากขอบเขตอยู่ ท่านย่อมรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เพราะการกระทำความรู้นั้นให้มาก ความรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านอย่างมั่นคง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca dutiye jhāne dhammā – ajjhattaṃ sampasādo ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā [Pg.76] cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตร เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงเข้าทุติยฌาน อันเป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ และธรรมเหล่าใดมีในทุติยฌาน คือ ความผ่องใสแห่งจิตในภายใน ปีติ สุข จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดได้โดยลำดับ ธรรมเหล่านั้น ท่านสารีบุตรทราบชัดว่าเกิดขึ้น ทราบชัดว่าปรากฏอยู่ ทราบชัดว่าดับไป ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป’ ท่านเป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ผลักไส ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากขอบเขตอยู่ ท่านย่อมรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เพราะการกระทำความรู้นั้นให้มาก ความรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านอย่างมั่นคง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti. Yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca tatiye jhāne dhammā – sukhañca sati ca sampajaññañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตร เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย จึงเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ และธรรมเหล่าใดมีในตติยฌาน คือ สุข สติ สัมปชัญญะ จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดได้โดยลำดับ ธรรมเหล่านั้น ท่านสารีบุตรทราบชัดว่าเกิดขึ้น ทราบชัดว่าปรากฏอยู่ ทราบชัดว่าดับไป ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป’ ท่านเป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ผลักไส ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากขอบเขตอยู่ ท่านย่อมรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เพราะการกระทำความรู้นั้นให้มาก ความรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านอย่างมั่นคง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca catutthe jhāne dhammā – upekkhā adukkhamasukhā vedanā passaddhattā cetaso anābhogo satipārisuddhi cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตร เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จึงเข้าจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ และธรรมเหล่าใดมีในจตุตถฌาน คือ อุเบกขา เวทนาที่ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข ความที่จิตไม่น้อมไปเพราะความสงบระงับ สติอันบริสุทธิ์ จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดได้โดยลำดับ ธรรมเหล่านั้น ท่านสารีบุตรทราบชัดว่าเกิดขึ้น ทราบชัดว่าปรากฏอยู่ ทราบชัดว่าดับไป ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป’ ท่านเป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ผลักไส ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากขอบเขตอยู่ ท่านย่อมรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เพราะการกระทำความรู้นั้นให้มาก ความรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านอย่างมั่นคง

‘‘Puna [Pg.77] caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ye ca ākāsānañcāyatane dhammā – ākāsānañcāyatanasaññā ca cittekaggatā ca phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตร เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ และธรรมเหล่าใดมีในอากาสานัญจายตนะ คือ อากาสานัญจายตนสัญญา จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดได้โดยลำดับ ธรรมเหล่านั้น ท่านสารีบุตรทราบชัดว่าเกิดขึ้น ทราบชัดว่าปรากฏอยู่ ทราบชัดว่าดับไป ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป’ ท่านเป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ผลักไส ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากขอบเขตอยู่ ท่านย่อมรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เพราะการกระทำความรู้นั้นให้มาก ความรู้ว่า ‘ทางสลัดออกที่ยิ่งกว่ามีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านอย่างมั่นคง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ye ca viññāṇañcāyatane dhammā – viññāṇañcāyatanasaññā ca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตรก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ ธรรมทั้งหลายในวิญญาณัญจายตนะ คือ วิญญาณัญจายตนสัญญาและจิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดรู้ได้โดยลำดับบท ธรรมเหล่านั้นปรากฏชัดแก่ท่านสารีบุตรแล้วเกิดขึ้น ปรากฏชัดแล้วปรากฏอยู่ ปรากฏชัดแล้วถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมเสื่อมไป’ ท่านย่อมเป็นผู้ไม่เข้าถึง ไม่หลีกไป ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีจิตไม่มีขอบเขต อยู่ในธรรมเหล่านั้น ท่านย่อมรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เพราะการกระทำให้มากซึ่งความรู้นั้น ความรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านสารีบุตร

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ye ca ākiñcaññāyatane dhammā – ākiñcaññāyatanasaññā ca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro – tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti. Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto [Pg.78] visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตรก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ ธรรมทั้งหลายในอากิญจัญญายตนะ คือ อากิญจัญญายตนสัญญาและจิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ท่านสารีบุตรกำหนดรู้ได้โดยลำดับบท ธรรมเหล่านั้นปรากฏชัดแก่ท่านสารีบุตรแล้วเกิดขึ้น ปรากฏชัดแล้วปรากฏอยู่ ปรากฏชัดแล้วถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ท่านย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมเสื่อมไป’ ท่านย่อมเป็นผู้ไม่เข้าถึง ไม่หลีกไป ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีจิตไม่มีขอบเขต อยู่ในธรรมเหล่านั้น ท่านย่อมรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เพราะการกระทำให้มากซึ่งความรู้นั้น ความรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านสารีบุตร

95. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā te dhamme samanupassati – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.

๙๕. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตรก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ท่านมีสติออกจากสมาบัตินั้น ท่านมีสติออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ตามเห็นธรรมทั้งหลายที่ล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้วว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมเสื่อมไป’ ท่านย่อมเป็นผู้ไม่เข้าถึง ไม่หลีกไป ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีจิตไม่มีขอบเขต อยู่ในธรรมเหล่านั้น ท่านย่อมรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เพราะการกระทำให้มากซึ่งความรู้นั้น ความรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านสารีบุตร

96. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā te dhamme samanupassati – ‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘natthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā natthitvevassa hoti.

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สารีบุตรก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ และอาสวะทั้งหลายของท่านสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ท่านมีสติออกจากสมาบัตินั้น ท่านมีสติออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ตามเห็นธรรมทั้งหลายที่ล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้วว่า ‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วเกิดขึ้น มีแล้วย่อมเสื่อมไป’ ท่านย่อมเป็นผู้ไม่เข้าถึง ไม่หลีกไป ไม่อาศัย ไม่ติดข้อง หลุดพ้น ไม่ประกอบแล้ว มีจิตไม่มีขอบเขต อยู่ในธรรมเหล่านั้น ท่านย่อมรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปไม่มี’ เพราะการกระทำให้มากซึ่งความรู้นั้น ความรู้ว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดออกที่ยิ่งขึ้นไปไม่มี’ เท่านั้น จึงมีแก่ท่านสารีบุตร

97. ‘‘Yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā’ti, sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā’ti. Yaṃ kho taṃ, bhikkhave[Pg.79], sammā vadamāno vadeyya – ‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo no āmisadāyādo’ti, sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo no āmisadāyādo’ti. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’ti.

๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงสารีบุตรนั้นแหละโดยชอบว่า ‘เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงฝั่งในอริยศีล เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงฝั่งในอริยสมาธิ เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงฝั่งในอริยปัญญา เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงฝั่งในอริยวิมุตติ’ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงสารีบุตรนั้นแหละโดยชอบว่า ‘เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค เป็นโอรส เกิดจากพระโอษฐ์ เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่อามิสทายาท’ ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมที่ตถาคตให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปตามได้โดยชอบทีเดียว

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Anupadasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

อนุปทสูตรที่ ๑ จบ

2. Chabbisodhanasuttaṃ

๒. ฉัพพิโสธนสูตร

98. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๙๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu aññaṃ byākaroti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā pañho pucchitabbo – ‘cattārome, āvuso, vohārā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Katame cattāro? Diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā – ime kho, āvuso, cattāro vohārā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Kathaṃ jānato panāyasmato, kathaṃ passato imesu catūsu vohāresu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti? Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṃyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya – ‘diṭṭhe kho ahaṃ, āvuso, anupāyo anapāyo anissito [Pg.80] appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharāmi. Sute kho ahaṃ, āvuso…pe… mute kho ahaṃ, āvuso… viññāte kho ahaṃ, āvuso, anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharāmi. Evaṃ kho me, āvuso, jānato evaṃ passato imesu catūsu vohāresu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ anumoditabbaṃ. ‘Sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttariṃ pañho pucchitabbo.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้พยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำพูดของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงถามปัญหาว่า ‘ท่านผู้มีอายุ โวหาร ๔ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว โวหาร ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ การกล่าวสิ่งที่เห็นว่าเห็น การกล่าวสิ่งที่ฟังว่าฟัง การกล่าวสิ่งที่ทราบว่าทราบ การกล่าวสิ่งที่รู้แจ้งว่ารู้แจ้ง ท่านผู้มีอายุ โวหาร ๔ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในโวหาร ๔ ประการนี้’ ภิกษุทั้งหลาย การพยากรณ์ตามสมควรแก่ธรรมย่อมมีแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสังโยชน์ในภพ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ในสิ่งที่เห็น เราไม่มีความข้อง ไม่มีความผลักไส ไม่มีความอาศัย ไม่มีความผูกพัน หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง อยู่ด้วยจิตอันปราศจากแดนกั้น ในสิ่งที่ฟัง... ในสิ่งที่ทราบ... ในสิ่งที่รู้แจ้ง เราไม่มีความข้อง ไม่มีความผลักไส ไม่มีความอาศัย ไม่มีความผูกพัน หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง อยู่ด้วยจิตอันปราศจากแดนกั้น ท่านผู้มีอายุ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในโวหาร ๔ ประการนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาคำพูดของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงถามปัญหายิ่งขึ้นไป

99. ‘‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho – ime kho, āvuso, pañcupādānakkhandhā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Kathaṃ jānato panāyasmato, kathaṃ passato imesu pañcasu upādānakkhandhesu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti? Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṃyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya – ‘rūpaṃ kho ahaṃ, āvuso, abalaṃ virāgunaṃ anassāsikanti viditvā ye rūpe upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Vedanaṃ kho ahaṃ, āvuso…pe… saññaṃ kho ahaṃ, āvuso… saṅkhāre kho ahaṃ, āvuso… viññāṇaṃ kho ahaṃ, āvuso, abalaṃ virāgunaṃ anassāsikanti viditvā ye viññāṇe upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Evaṃ kho me, āvuso, jānato evaṃ passato imesu pañcasu upādānakkhandhesu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ, anumoditabbaṃ. ‘Sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttariṃ pañho pucchitabbo.

๙๙. “‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้’ ภิกษุทั้งหลาย การพยากรณ์ตามสมควรแก่ธรรมย่อมมีแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสังโยชน์ในภพ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เรารู้ชัดรูปว่าเป็นของไม่แข็งแรง มีความคลายไปเป็นธรรมดา ไม่น่าไว้วางใจ เพราะรู้ชัดดังนี้ ความยึดมั่นถือมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และกิเลสที่นอนเนื่องแห่งจิตในรูปเหล่าใดมีอยู่ เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดทิ้งไปซึ่งกิเลสเหล่านั้น เวทนา... สัญญา... สังขาร... ท่านผู้มีอายุ เรารู้ชัดวิญญาณว่าเป็นของไม่แข็งแรง มีความคลายไปเป็นธรรมดา ไม่น่าไว้วางใจ เพราะรู้ชัดดังนี้ ความยึดมั่นถือมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และกิเลสที่นอนเนื่องแห่งจิตในวิญญาณเหล่าใดมีอยู่ เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดทิ้งไปซึ่งกิเลสเหล่านั้น ท่านผู้มีอายุ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาคำพูดของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงถามปัญหายิ่งขึ้นไป

100. ‘‘‘Chayimā[Pg.81], āvuso, dhātuyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Katamā cha? Pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu – imā kho, āvuso, cha dhātuyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā. Kathaṃ jānato panāyasmato, kathaṃ passato imāsu chasu dhātūsu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti? Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṃyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya – ‘pathavīdhātuṃ kho ahaṃ, āvuso, na attato upagacchiṃ, na ca pathavīdhātunissitaṃ attānaṃ. Ye ca pathavīdhātunissitā upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Āpodhātuṃ kho ahaṃ, āvuso…pe… tejodhātuṃ kho ahaṃ, āvuso… vāyodhātuṃ kho ahaṃ, āvuso… ākāsadhātuṃ kho ahaṃ, āvuso… viññāṇadhātuṃ kho ahaṃ, āvuso, na attato upagacchiṃ, na ca viññāṇadhātunissitaṃ attānaṃ. Ye ca viññāṇadhātunissitā upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Evaṃ kho me, āvuso, jānato, evaṃ passato imāsu chasu dhātūsu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ, anumoditabbaṃ. ‘Sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttariṃ pañho pucchitabbo.

๑๐๐. ‘ดูก่อนอาวุโส ธาตุ ๖ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ชอบแล้ว ธาตุ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ ดูก่อนอาวุโส ธาตุ ๖ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ ประการนี้ หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความอันสมควรแก่ธรรมที่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสัญโญชน์ในภพ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ พึงกล่าวแก้ คือ ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงปฐวีธาตุโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้เข้าถึงอัตตาที่อาศัยปฐวีธาตุ และเพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดคืนไปซึ่งอุปายะ อุปาทาน การตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตที่อาศัยปฐวีธาตุ เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงอาโปธาตุ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงเตโชธาตุ... ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงวาโยธาตุ... ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงอากาสธาตุ... ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้เข้าถึงวิญญาณธาตุโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้เข้าถึงอัตตาที่อาศัยวิญญาณธาตุ และเพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดคืนไปซึ่งอุปายะ อุปาทาน การตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตที่อาศัยวิญญาณธาตุ เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ ดูก่อนอาวุโส เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ ประการนี้ หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของเธอว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไป

101. ‘‘‘Cha kho panimāni, āvuso, ajjhattikabāhirāni āyatanāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni. Katamāni cha? Cakkhu ceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca – imāni kho, āvuso, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni. Kathaṃ jānato panāyasmato, kathaṃ passato imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu [Pg.82] anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti? Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṃyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya – ‘cakkhusmiṃ, āvuso, rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye ca upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Sotasmiṃ, āvuso, sadde sotaviññāṇe…pe… ghānasmiṃ, āvuso, gandhe ghānaviññāṇe… jivhāya, āvuso, rase jivhāviññāṇe… kāyasmiṃ, āvuso, phoṭṭhabbe kāyaviññāṇe… manasmiṃ, āvuso, dhamme manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye ca upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṃ me cittanti pajānāmi. Evaṃ kho me, āvuso, jānato evaṃ passato imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ anumoditabbaṃ. ‘Sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttariṃ pañho pucchitabbo.

๑๐๑. ‘ดูก่อนอาวุโส อายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ชอบแล้ว อายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ จักษุและรูป โสตะและเสียง ฆานะและกลิ่น ชิวหาและรส กายและโผฏฐัพพะ มโนและธรรมารมณ์ ดูก่อนอาวุโส อายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการนี้ หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความอันสมควรแก่ธรรมที่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสัญโญชน์ในภพ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ พึงกล่าวแก้ คือ ‘ดูก่อนอาวุโส ในจักษุ ในรูป ในจักขุวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใด และอุปายะ อุปาทาน การตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเหล่าใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดคืนไปซึ่งสิ่งเหล่านั้น เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ ดูก่อนอาวุโส ในโสตะ ในเสียง ในโสตวิญญาณ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส ในฆานะ ในกลิ่น ในฆานวิญญาณ... ดูก่อนอาวุโส ในชิวหา ในรส ในชิวหาวิญญาณ... ดูก่อนอาวุโส ในกาย ในโผฏฐัพพะ ในกายวิญญาณ... ดูก่อนอาวุโส ในมโน ในธรรมารมณ์ ในมโนวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ฉันทะใด ราคะใด นันทิใด ตัณหาใด และอุปายะ อุปาทาน การตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเหล่าใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายไป ความดับไป ความสละไป ความสลัดคืนไปซึ่งสิ่งเหล่านั้น เราจึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ ดูก่อนอาวุโส เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการนี้ หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของเธอว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไป

102. ‘‘‘Kathaṃ jānato panāyasmato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṃkāramamaṃkāramānānusayā samūhatā’ti ? Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṃyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya – ‘pubbe kho ahaṃ, āvuso, agāriyabhūto samāno aviddasu ahosiṃ. Tassa me tathāgato vā tathāgatasāvako vā dhammaṃ desesi. Tāhaṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhiṃ. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhiṃ – sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā [Pg.83] anagāriyaṃ pabbajeyya’’’nti.

๑๐๒. ‘ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้เห็นอยู่อย่างไร อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก จึงถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความอันสมควรแก่ธรรมที่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสัญโญชน์ในภพ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ พึงกล่าวแก้ คือ ‘ดูก่อนอาวุโส ในกาลก่อน เมื่อเรายังเป็นคฤหัสถ์ เป็นผู้ไม่รู้ ได้มีความมืดบอด พระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตได้แสดงธรรมแก่เรานั้น เรานั้นได้ฟังธรรมแล้ว ได้ศรัทธาในพระตถาคต เราผู้ประกอบด้วยการได้ศรัทธานั้นแล้ว ได้พิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี ส่วนบรรพชาเป็นโอกาสว่าง การที่ผู้ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์หมดจดโดยส่วนเดียว ดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว ไม่ใช่ทำได้ง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’

‘‘So kho ahaṃ, āvuso, aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ahosiṃ nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī vihāsiṃ. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato ahosiṃ dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihāsiṃ. Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ahosiṃ ārācārī virato methunā gāmadhammā. Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato ahosiṃ saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato ahosiṃ, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya; iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā ahosiṃ. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosiṃ; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosiṃ. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato ahosiṃ; kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā ahosiṃ kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เรานั้นในเวลาต่อมา ได้ละกองโภคะน้อยหรือมาก ละหมู่ญาติน้อยหรือมาก ปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เรานั้นเมื่อบวชแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย คือ ๑. ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศาสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงอยู่ ๒. ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ถือเอาแต่ของที่เขาให้ รอคอยแต่ของที่เขาให้ มีตนเป็นคนสะอาด ไม่เป็นขโมยอยู่ ๓. ละอพรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนธรรมอันเป็นกิจของชาวบ้าน ๔. ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำจริง ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน เชื่อถือได้ ไม่พูดให้เคลื่อนคลาดต่อชาวโลก ๕. ละปิสุณาวาจา เว้นขาดจากปิสุณาวาจา ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชอบความพร้อมเพรียง ยินดีในความพร้อมเพรียง เพลิดเพลินในความพร้อมเพรียง กล่าวแต่วาจาที่ทำให้พร้อมเพรียงกัน ๖. ละผรุสวาจา เว้นขาดจากผรุสวาจา กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่พอใจและเป็นที่ชอบใจของมหาชน ๗. ละสัมผัปปลาปะ เว้นขาดจากสัมผัปปลาปะ พูดถูกกาล พูดแต่คำจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดวาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีประโยชน์ ประกอบด้วยประโยชน์ เหมาะแก่เวลา

‘‘So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato ahosiṃ, ekabhattiko ahosiṃ rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ahosiṃ. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato ahosiṃ. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato ahosiṃ. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ; itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ[Pg.84], hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṃ. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato ahosiṃ, kayavikkayā paṭivirato ahosiṃ, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato ahosiṃ, ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato ahosiṃ, chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato ahosiṃ.

เรานั้นเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เป็นผู้ฉันมื้อเดียว งดเว้นในเวลากลางคืน เว้นขาดจากการฉันในเวลาวิกาล เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เว้นขาดจากการทัดทรงประดับตกแต่งร่างกายด้วยพวงมาลา ของหอม และเครื่องประทินผิว เว้นขาดจากที่นอนสูง ที่นอนใหญ่ เว้นขาดจากการรับทองและเงิน เว้นขาดจากการรับธัญชาติดิบ เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ เว้นขาดจากการรับหญิงสาวและเด็กหญิง เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา เว้นขาดจากการรับนาและสวน เว้นขาดจากการประกอบทูตกรรมและการรับใช้ เว้นขาดจากการซื้อขาย เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก

‘‘So santuṭṭho ahosiṃ kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamiṃ samādāyeva pakkamiṃ. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti; evameva kho ahaṃ, āvuso; santuṭṭho ahosiṃ kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamiṃ samādāyeva pakkamiṃ. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedesiṃ.

เรานั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย ด้วยบิณฑบาตเพียงเพื่อบริหารท้อง เราจะไปที่ใดๆ ก็ไปพร้อมกับบริขารของตนนั่นเทียว เปรียบเหมือนนกมีปีกจะบินไปที่ใดๆ ก็บินไปโดยมีปีกของตนเป็นภาระเท่านั้น ฉันใด ดูก่อนอาวุโส เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย ด้วยบิณฑบาตเพียงเพื่อบริหารท้อง เราจะไปที่ใดๆ ก็ไปพร้อมกับบริขารของตนนั่นเทียว เรานั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้แล้ว ได้เสวยสุขอันไม่มีโทษในภายใน

103. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī ahosiṃ nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjiṃ; rakkhiṃ cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjiṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī ahosiṃ nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjiṃ; rakkhiṃ manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjiṃ. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedesiṃ.

๑๐๓. เรานั้นเห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เราปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้นั้น เรารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เราปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้นั้น เรารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ เรานั้นประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์อันประเสริฐนี้แล้ว ได้เสวยสุขอันไม่เจือด้วยกิเลสในภายใน

‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī ahosiṃ, ālokite vilokite sampajānakārī ahosiṃ, samiñjite pasārite sampajānakārī ahosiṃ, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī ahosiṃ, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī ahosiṃ, uccārapassāvakamme sampajānakārī ahosiṃ, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī ahosiṃ.

เรานั้นเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

‘‘So [Pg.85] iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajiṃ araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdiṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

เรานั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันประเสริฐนี้ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันประเสริฐนี้แล้ว จึงเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เรานั้นกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā vihāsiṃ, abhijjhāya cittaṃ parisodhesiṃ. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto vihāsiṃ sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodhesiṃ. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho vihāsiṃ ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodhesiṃ. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato vihāsiṃ ajjhattaṃ, vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodhesiṃ. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho vihāsiṃ akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodhesiṃ.

เรานั้นละอภิชฌาในโลกได้แล้ว มีจิตปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ละพยาบาทปโทษ มีจิตไม่พยาบาท มีความเอ็นดูเกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทษ ละถีนมิทธะ ปราศจากถีนมิทธะ มีความสำคัญในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับในภายในอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

104. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ.

๑๐๔. เรานั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารระงับไป จึงเข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่... เข้าตติยฌาน... เข้าจตุตถฌานอยู่

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; ime āsavāti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ [Pg.86] passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccitthaः vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti abbhaññāsiṃ. Evaṃ kho me, āvuso, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṃkāramamaṃkāramānānusayā samūhatā’’ti. ‘‘Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ anumoditabbaṃ. ‘Sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā evamassa vacanīyo – ‘lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ samanupassāmā’’’ti.

เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรารู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ รู้ยิ่งตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เรารู้ยิ่งว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนอาวุโส เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในสรรพนิมิตภายนอก ก็ถูกถอนขึ้นหมดสิ้นแล้ว” “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงกล่าวกับเธออย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ อาวุโส พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้พบเห็นเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน’

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Chabbisodhanasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

ฉัพพิโสธนสูตรที่ ๒ จบ

3. Sappurisasuttaṃ

๓. สัปปุริสสูตร

105. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘sappurisadhammañca vo, bhikkhave, desessāmi asappurisadhammañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๐๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมของสัตบุรุษและธรรมของอสัตบุรุษแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammo? Idha, bhikkhave, asappuriso uccākulā pabbajito hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi uccākulā pabbajito, ime panaññe bhikkhū na uccākulā pabbajitā’ti. So tāya uccākulīnatāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayaṃ, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho uccākulīnatāya lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti[Pg.87], mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi uccākulā pabbajito hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tāya uccākulīnatāya nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Ayaṃ, bhikkhave, sappurisadhammo.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมของอสัตบุรุษเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้บวชจากตระกูลสูง เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราบวชจากตระกูลสูง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้บวชจากตระกูลสูง’ เขาย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะความเป็นผู้มีตระกูลสูงนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีตระกูลสูง ถึงแม้ไม่ได้บวชจากตระกูลสูง แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ เป็นผู้ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นควรแก่การบูชา ควรแก่การสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ เขาจึงยกย่องปฏิปทาเท่านั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความเป็นผู้มีตระกูลสูงนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso mahākulā pabbajito hoti…pe… mahābhogakulā pabbajito hoti…pe… uḷārabhogakulā pabbajito hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi uḷārabhogakulā pabbajito, ime panaññe bhikkhū na uḷārabhogakulā pabbajitā’ti. So tāya uḷārabhogatāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho uḷārabhogatāya lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi uḷārabhogakulā pabbajito hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tāya uḷārabhogatāya nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษบวชจากตระกูลใหญ่...ฯลฯ...บวชจากตระกูลมหาโภคะ...ฯลฯ...บวชจากตระกูลที่มีโภคะโอฬาร เธอย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราบวชจากตระกูลที่มีโภคะโอฬาร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้บวชจากตระกูลที่มีโภคะโอฬาร’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้มีโภคะโอฬารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีโภคะโอฬาร ก็แม้ไม่ได้บวชจากตระกูลที่มีโภคะโอฬาร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นย่อมเป็นผู้น่าบูชา เป็นผู้น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว จึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยความเป็นผู้มีโภคะโอฬารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

106. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso ñāto hoti yasassī. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi ñāto yasassī, ime panaññe bhikkhū appaññātā appesakkhā’ti. So tena ñattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ñattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi ñāto hoti yasassī; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena ñattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

๑๐๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้มีชื่อเสียง มียศ เธอย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีชื่อเสียง มียศ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่มีชื่อเสียง มีศักดิ์น้อย’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้มีชื่อเสียงนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีชื่อเสียง ก็แม้ไม่ได้เป็นผู้มีชื่อเสียง มียศ แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นย่อมเป็นผู้น่าบูชา เป็นผู้น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว จึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยความเป็นผู้มีชื่อเสียงนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi [Pg.88] lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, ime panaññe bhikkhū na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti. So tena lābhena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho lābhena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena lābhena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยการได้นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะการได้ ก็แม้ไม่ได้เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นย่อมเป็นผู้น่าบูชา เป็นผู้น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว จึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยการได้นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso bahussuto hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi bahussuto, ime panaññe bhikkhū na bahussutā’ti. So tena bāhusaccena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho bāhusaccena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi bahussuto hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena bāhusaccena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นพหูสูต เธอย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นพหูสูต ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นพหูสูต’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นพหูสูตนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นพหูสูต ก็แม้ไม่ได้เป็นพหูสูต แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นย่อมเป็นผู้น่าบูชา เป็นผู้น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว จึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยความเป็นพหูสูตนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso vinayadharo hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi vinayadharo, ime panaññe bhikkhū na vinayadharā’ti. So tena vinayadharattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho vinayadharattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi vinayadharo hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena vinayadharattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ทรงวินัย เธอย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ทรงวินัย ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นผู้ทรงวินัย’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ทรงวินัยนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ทรงวินัย ก็แม้ไม่ได้เป็นผู้ทรงวินัย แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอนั้นย่อมเป็นผู้น่าบูชา เป็นผู้น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว จึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยความเป็นผู้ทรงวินัยนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna [Pg.89] caparaṃ, bhikkhave, asappuriso dhammakathiko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi dhammakathiko, ime panaññe bhikkhū na dhammakathikā’ti. So tena dhammakathikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho dhammakathikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi dhammakathiko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena dhammakathikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นธรรมกถึก เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นธรรมกถึก ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นธรรมกถึก’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นธรรมกถึกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ ธรรมคือโทสะ หรือธรรมคือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นธรรมกถึกก็หาไม่ แม้ภิกษุไม่เป็นธรรมกถึก แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอก็เป็นผู้น่าบูชา น่าสรรเสริญในภิกษุสงฆ์นั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายใน แล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความเป็นธรรมกถึกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

107. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso āraññiko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi āraññiko ime panaññe bhikkhū na āraññikā’ti. So tena āraññikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho āraññikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi āraññiko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena āraññikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

๑๐๗. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นอารัญญิก เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นอารัญญิก ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นอารัญญิก’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นอารัญญิกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ ธรรมคือโทสะ หรือธรรมคือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นอารัญญิกก็หาไม่ แม้ภิกษุไม่เป็นอารัญญิก แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอก็เป็นผู้น่าบูชา น่าสรรเสริญในภิกษุสงฆ์นั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายใน แล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความเป็นอารัญญิกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso paṃsukūliko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi paṃsukūliko, ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’ti. So tena paṃsukūlikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho paṃsukūlikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi paṃsukūliko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena paṃsukūlikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ ธรรมคือโทสะ หรือธรรมคือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลก็หาไม่ แม้ภิกษุไม่เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอก็เป็นผู้น่าบูชา น่าสรรเสริญในภิกษุสงฆ์นั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายใน แล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna [Pg.90] caparaṃ, bhikkhave, asappuriso piṇḍapātiko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi piṇḍapātiko, ime panaññe bhikkhū na piṇḍapātikā’ti. So tena piṇḍapātikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho piṇḍapātikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi piṇḍapātiko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena piṇḍapātikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ ธรรมคือโทสะ หรือธรรมคือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็หาไม่ แม้ภิกษุไม่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอก็เป็นผู้น่าบูชา น่าสรรเสริญในภิกษุสงฆ์นั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายใน แล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso rukkhamūliko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi rukkhamūliko, ime panaññe bhikkhū na rukkhamūlikā’ti. So tena rukkhamūlikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho rukkhamūlikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi rukkhamūliko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā tena rukkhamūlikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่เป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร’ เธอจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ ธรรมคือโทสะ หรือธรรมคือโมหะ ย่อมไม่ถึงความสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรก็หาไม่ แม้ภิกษุไม่เป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ เธอก็เป็นผู้น่าบูชา น่าสรรเสริญในภิกษุสงฆ์นั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายใน แล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso sosāniko hoti…pe… abbhokāsiko hoti… nesajjiko hoti… yathāsanthatiko hoti… ekāsaniko hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi ekāsaniko, ime panaññe bhikkhū na ekāsanikā’ti. So tena ekāsanikattena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ekāsanikattena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. No cepi ekāsaniko hoti; so ca hoti dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tattha pujjo, so tattha pāsaṃso’ti. So paṭipadaṃyeva antaraṃ karitvā [Pg.91] tena ekāsanikattena nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร...ฯลฯ...เป็นผู้ถือการอยู่กลางแจ้งเป็นวัตร...เป็นผู้ถือเนสัชชิกังคธุดงค์...เป็นผู้ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่จัดให้...เป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตร เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ฉันในอาสนะเดียว แต่ภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้ฉันในอาสนะเดียว’ เขาอาศัยความเป็นผู้ฉันในอาสนะเดียวนั้น ยกตน ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมคือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ย่อมไม่สิ้นไปเพราะความเป็นผู้ฉันในอาสนะเดียวเลย ถึงแม้ภิกษุจะไม่ได้ฉันในอาสนะเดียว แต่เธอเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นผู้ปฏิบัติชอบ เป็นผู้ประพฤติตามธรรม เธอนั้นควรแก่การบูชา ควรแก่การสรรเสริญในหมู่ภิกษุนั้น’ สัตบุรุษนั้นทำข้อปฏิบัติให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว อาศัยความเป็นผู้ฉันในอาสนะเดียวนั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

108. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi paṭhamajjhānasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū paṭhamajjhānasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya paṭhamajjhānasamāpattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘paṭhamajjhānasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya paṭhamajjhānasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

๑๐๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้ปฐมฌานสมาบัติ แต่ภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้ปฐมฌานสมาบัติ’ เขาอาศัยปฐมฌานสมาบัตินั้น ยกตน ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘แม้ปฐมฌานสมาบัติ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า เป็นภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยอาการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการนั้นๆ’ สัตบุรุษนั้นทำภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือนั่นแหละให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว อาศัยปฐมฌานสมาบัตินั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi catutthajjhānasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū catutthajjhānasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya catutthajjhānasamāpattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘catutthajjhānasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya catutthajjhānasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษบรรลุทุติยฌาน อันมีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป...ฯลฯ...บรรลุตติยฌาน...ฯลฯ...บรรลุจตุตถฌาน...อยู่ เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้จตุตถฌานสมาบัติ แต่ภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้จตุตถฌานสมาบัติ’ เขาอาศัยจตุตถฌานสมาบัตินั้น ยกตน ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘แม้จตุตถฌานสมาบัติ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า เป็นภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยอาการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการนั้นๆ’ สัตบุรุษนั้นทำภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือนั่นแหละให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว อาศัยจตุตถฌานสมาบัตินั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū ākāsānañcāyatanasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya ākāsānañcāyatanasamāpattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati [Pg.92] – ‘ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya ākāsānañcāyatanasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา จึงบรรลุอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ แต่ภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ’ เขาอาศัยอากาสานัญจายตนสมาบัตินั้น ยกตน ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘แม้อากาสานัญจายตนสมาบัติ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า เป็นภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยอาการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการนั้นๆ’ สัตบุรุษนั้นทำภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือนั่นแหละให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว อาศัยอากาสานัญจายตนสมาบัตินั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū viññāṇañcāyatanasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya viññāṇañcāyatanasamāpattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya viññāṇañcāyatanasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษเพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงบรรลุวิญญาณัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ เขาย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ แต่ภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ’ เขาอาศัยวิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้น ยกตน ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘แม้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า เป็นภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยอาการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการนั้นๆ’ สัตบุรุษนั้นทำภาวะที่ไม่มีตัณหาเข้าไปยึดถือนั่นแหละให้เป็นเรื่องสำคัญภายในแล้ว อาศัยวิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū ākiñcaññāyatanasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya ākiñcaññāyatanasamāpattiyā attānukkaṃseti, paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษ ก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นนี้ไม่ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ’ เธอย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสภาวะที่สำเร็จด้วยตัณหาและทิฏฐิมิได้ แม้ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยเหตุใดๆ สมาบัตินั้นย่อมเป็นโดยประการอื่นจากเหตุนั้นๆ’ เธอทำภาวะที่สำเร็จด้วยตัณหาและทิฏฐิมิได้นั่นแลให้เป็นกิจเบื้องต้นแล้ว ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khomhi nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī, ime panaññe bhikkhū nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā na lābhino’ti. So tāya nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā attānukkaṃseti[Pg.93], paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, asappurisadhammo. Sappuriso ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti. So atammayataññeva antaraṃ karitvā tāya nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Ayampi, bhikkhave, sappurisadhammo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อสัตบุรุษ ก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราแลเป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นนี้ไม่ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ’ เธอย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของอสัตบุรุษ ส่วนสัตบุรุษแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสภาวะที่สำเร็จด้วยตัณหาและทิฏฐิมิได้ แม้ในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เพราะบุคคลย่อมสำคัญด้วยเหตุใดๆ สมาบัตินั้นย่อมเป็นโดยประการอื่นจากเหตุนั้นๆ’ เธอทำภาวะที่สำเร็จด้วยตัณหาและทิฏฐิมิได้นั่นแลให้เป็นกิจเบื้องต้นแล้ว ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นธรรมของสัตบุรุษ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sappuriso sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu na kiñci maññati, na kuhiñci maññati, na kenaci maññatī’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สัตบุรุษ ก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ย่อมไม่สำคัญอะไรๆ ย่อมไม่สำคัญในที่ไหนๆ ย่อมไม่สำคัญโดยอาการไรๆ

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Sappurisasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

สัปปุริสสูตรที่ ๓ จบ

4. Sevitabbāsevitabbasuttaṃ

๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร

109. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘sevitabbāsevitabbaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๐๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่อเสวิตัพพาเสวิตัพพะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ kāyasamācāraṃ. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ vacīsamācāraṃ. Manosamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ manosamācāraṃ. Cittuppādaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ cittuppādaṃ. Saññāpaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi[Pg.94], asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ saññāpaṭilābhaṃ. Diṭṭhipaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ diṭṭhipaṭilābhaṃ. Attabhāvapaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ attabhāvapaṭilābha’’nti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และกายสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าววจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และวจีสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าวมโนสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และมโนสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าวความเกิดขึ้นแห่งจิตไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และความเกิดขึ้นแห่งจิตนั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าวการได้สัญญาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้สัญญานั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้ทิฏฐินั้นเป็นคนละอย่างกัน เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้อัตภาพนั้นเป็นคนละอย่างกัน

Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้

110. ‘‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ kāyasamācāra’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo.

๑๑๐. ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และกายสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน’ ดังนี้แล พระดำรัสนี้อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระดำรัสนั้นทรงหมายถึงอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กายสมาจารเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กายสมาจารเช่นนั้นควรเสพ

111. ‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco pāṇātipātī hoti luddo lohitapāṇi hatappahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu; adinnādāyī kho pana hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ gāmagataṃ vā araññagataṃ vā taṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti; kāmesumicchācārī kho pana hoti, yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hoti – evarūpaṃ, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

๑๑๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป พระเจ้าข้า บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ดุร้าย มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการทุบตี ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย อนึ่ง เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ คือ ทรัพย์สมบัติและอุปกรณ์ของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรืออยู่ในป่า เขาถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยจิตคิดจะลัก อนึ่ง เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ล่วงละเมิดในหญิงที่มารดารักษา บิดารักษา มารดาและบิดารักษา พี่ชายรักษา พี่สาวรักษา ญาติรักษา วงศ์ตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหม และแม้ที่สุดหญิงที่เขาหมั้นไว้ด้วยพวงมาลัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati; adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ [Pg.95] gāmagataṃ vā araññagataṃ vā taṃ nādinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti; kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi tathārūpāsu na cārittaṃ āpajjitā hoti – evarūpaṃ, bhante, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ kāyasamācāra’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น พระเจ้าข้า บุคคลบางคนในโลกนี้ ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงอยู่ ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน คือ ทรัพย์สมบัติและอุปกรณ์ของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรืออยู่ในป่า เขาไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยจิตคิดจะลัก ละกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร คือ ไม่ล่วงละเมิดในหญิงที่มารดารักษา บิดารักษา มารดาและบิดารักษา พี่ชายรักษา พี่สาวรักษา ญาติรักษา วงศ์ตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหม และแม้ที่สุดหญิงที่เขาหมั้นไว้ด้วยพวงมาลัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงกายสมาจาร ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และกายสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นหมายถึงข้อนี้

‘‘‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ vacīsamācāra’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo vacīsamācāro sevitabbo.

ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงวจีสมาจาร ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และวจีสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นหมายถึงอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป วจีสมาจารเช่นนั้นไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น วจีสมาจารเช่นนั้นควรเสพ

112. ‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco musāvādī hoti, sabhāgato vā parisāgato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti so ajānaṃ vā āha – ‘jānāmī’ti, jānaṃ vā āha – ‘na jānāmī’ti; apassaṃ vā āha – ‘passāmī’ti, passaṃ vā āha – ‘na passāmī’ti – iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti; pisuṇavāco kho pana hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya – iti samaggānaṃ vā bhettā, bhinnānaṃ vā anuppadātā, vaggārāmo, vaggarato, vagganandī, vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā [Pg.96] hoti; pharusavāco kho pana hoti, yā sā vācā kaṇḍakā kakkasā pharusā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti; samphappalāpī kho pana hoti akālavādī abhūtavādī anatthavādī adhammavādī avinayavādī, anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti akālena anapadesaṃ apariyantavatiṃ anatthasaṃhitaṃ – evarūpaṃ, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

๑๑๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป พระเจ้าข้า บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้พูดเท็จ คือ ไปสู่สภา หรือไปสู่บริษัท หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ หรือไปสู่ท่ามกลางราชสกุล ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘บุรุษผู้เจริญ ท่านรู้อะไร จงพูดไปตามที่รู้’ บุคคลนั้นไม่รู้ก็กล่าวว่า ‘รู้’ หรือรู้ก็กล่าวว่า ‘ไม่รู้’ ไม่เห็นก็กล่าวว่า ‘เห็น’ หรือเห็นก็กล่าวว่า ‘ไม่เห็น’ เป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อยบ้าง อนึ่ง เป็นผู้พูดส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วมาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้ทำลายคนที่สามัคคีกัน หรือส่งเสริมคนที่แตกกันแล้ว ชอบการแตกแยก ยินดีในการแตกแยก เพลิดเพลินในการแตกแยก กล่าววาจาที่ทำให้แตกแยก อนึ่ง เป็นผู้พูดคำหยาบ คือ กล่าววาจาที่หยาบคาย แข็งกระด้าง เผ็ดร้อนต่อผู้อื่น กระทบกระทั่งผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ อนึ่ง เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ คือ พูดในเวลาที่ไม่ควรพูด พูดเรื่องไม่จริง พูดเรื่องไม่อิงอรรถ พูดเรื่องไม่อิงธรรม พูดเรื่องไม่อิงวินัย กล่าววาจาไม่มีหลักฐาน ไม่มีที่อ้างอิง ไม่มีขอบเขต ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ โดยไม่ถูกกาล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti sabhāgato vā parisāgato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti so ajānaṃ vā āha – ‘na jānāmī’ti, jānaṃ vā āha – ‘jānāmī’ti, apassaṃ vā āha – ‘na passāmī’ti, passaṃ vā āha – ‘passāmī’ti – iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti; pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya – iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti; pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti; samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ – evarūpaṃ, bhante, vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ vacīsamācāra’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท คือ ไปสู่สภาก็ดี ไปสู่บริษัทก็ดี ไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติก็ดี ไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะก็ดี ไปสู่ท่ามกลางราชสกุลก็ดี ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘บุรุษผู้เจริญ ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น’ เขานั้นเมื่อไม่รู้ก็กล่าวว่า ‘ไม่รู้’ หรือเมื่อรู้ก็กล่าวว่า ‘รู้’ เมื่อไม่เห็นก็กล่าวว่า ‘ไม่เห็น’ หรือเมื่อเห็นก็กล่าวว่า ‘เห็น’ ไม่เป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้ เพราะเหตุแห่งตน เพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเหตุเห็นแก่อามิสเล็กน้อย เขาละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด คือ ฟังจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกัน ส่งเสริมคนที่สามัคคีกัน ชื่นชมในความสามัคคี ยินดีในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี เขาละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ คือ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก เขากล่าววาจาเช่นนั้น เขาละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ คือ เป็นผู้กล่าวถูกกาล กล่าวแต่คำจริง กล่าวอิงอรรถ กล่าวอิงธรรม กล่าวอิงวินัย กล่าววาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพและไม่ควรเสพ และวจีสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘...’ นั้น พระองค์ตรัสอาศัยข้อนี้

‘‘‘Manosamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ manosamācāra’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā [Pg.97] dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo manosamācāro na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo manosamācāro sevitabbo.

“ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงมโนสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพและไม่ควรเสพ และมโนสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้นั้น พระองค์ตรัสอาศัยอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป มโนสมาจารเช่นนั้นไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นใด อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น มโนสมาจารเช่นนั้นควรเสพ”

113. ‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco abhijjhālu hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ taṃ abhijjhātā hoti – ‘aho vata yaṃ parassa taṃ mamassā’ti; byāpannacitto kho pana hoti paduṭṭhamanasaṅkappo – ‘ime sattā haññantu vā vajjhantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’nti – evarūpaṃ, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

๑๑๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีอภิชฌา คือ เพ่งเล็งทรัพย์สมบัติและเครื่องใช้ของผู้อื่นว่า ‘โอหนอ สิ่งที่เป็นของผู้อื่นพึงเป็นของเรา’ อนึ่ง เป็นผู้มีจิตพยาบาท มีความดำริในใจชั่วร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า จงถูกจองจำ จงขาดสูญ จงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป”

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco anabhijjhālu hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ taṃ nābhijjhātā hoti – ‘aho vata yaṃ parassa taṃ mamassā’ti; abyāpannacitto kho pana hoti appaduṭṭhamanasaṅkappo – ‘ime sattā averā abyābajjhā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’ti – evarūpaṃ, bhante, manosamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Manosamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ manosamācāra’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา คือ ไม่เพ่งเล็งทรัพย์สมบัติและเครื่องใช้ของผู้อื่นว่า ‘โอหนอ สิ่งที่เป็นของผู้อื่นพึงเป็นของเรา’ อนึ่ง เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท มีความดำริในใจไม่ชั่วร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ มีสุข รักษาตนเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงมโนสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพและไม่ควรเสพ และมโนสมาจารนั้นเป็นคนละอย่างกัน ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘...’ นั้น พระองค์ตรัสอาศัยข้อนี้”

114. ‘‘‘Cittuppādaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ cittuppāda’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo cittuppādo na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo cittuppādo sevitabbo.

๑๑๔. “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงจิตตุปบาท (การเกิดขึ้นแห่งจิต) ไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพและไม่ควรเสพ และจิตตุปบาทนั้นเป็นคนละอย่างกัน ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้นั้น พระองค์ตรัสอาศัยอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นใด อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป จิตตุปบาทเช่นนั้นไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นใด อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น จิตตุปบาทเช่นนั้นควรเสพ”

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco abhijjhālu hoti, abhijjhāsahagatena [Pg.98] cetasā viharati; byāpādavā hoti, byāpādasahagatena cetasā viharati; vihesavā hoti, vihesāsahagatena cetasā viharati – evarūpaṃ, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีอภิชฌามาก ย่อมอยู่ด้วยจิตสหรคตด้วยอภิชฌา เป็นผู้มีความพยาบาท ย่อมอยู่ด้วยจิตสหรคตด้วยพยาบาท เป็นผู้มีความเบียดเบียน ย่อมอยู่ด้วยจิตสหรคตด้วยความเบียดเบียน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป”

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco anabhijjhālu hoti, anabhijjhāsahagatena cetasā viharati; abyāpādavā hoti, abyāpādasahagatena cetasā viharati; avihesavā hoti, avihesāsahagatena cetasā viharati – evarūpaṃ, bhante, cittuppādaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Cittuppādaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ cittuppāda’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา อยู่ด้วยจิตที่ไม่มีอภิชฌา เป็นผู้ไม่มีพยาบาท อยู่ด้วยจิตที่ไม่มีพยาบาท เป็นผู้ไม่เบียดเบียน อยู่ด้วยจิตที่ไม่เบียดเบียน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวจิตตุปบาทไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และจิตตุปบาทนั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นอาศัยข้อนี้

115. ‘‘‘Saññāpaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ saññāpaṭilābha’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo saññāpaṭilābho na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo saññāpaṭilābho sevitabbo.

๑๑๕. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้สัญญานั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นอาศัยอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นใด อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป การได้สัญญาเช่นนั้นไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นใด อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น การได้สัญญาเช่นนั้นควรเสพ

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco abhijjhālu hoti, abhijjhāsahagatāya saññāya viharati; byāpādavā hoti, byāpādasahagatāya saññāya viharati; vihesavā hoti, vihesāsahagatāya saññāya viharati – evarūpaṃ, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีอภิชฌา อยู่ด้วยสัญญาที่สหรคตด้วยอภิชฌา เป็นผู้มีพยาบาท อยู่ด้วยสัญญาที่สหรคตด้วยพยาบาท เป็นผู้เบียดเบียน อยู่ด้วยสัญญาที่สหรคตด้วยวิหิงสา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco anabhijjhālu hoti, anabhijjhāsahagatāya saññāya viharati; abyāpādavā hoti, abyāpādasahagatāya saññāya viharati; avihesavā hoti, avihesāsahagatāya saññāya viharati – evarūpaṃ, bhante, saññāpaṭilābhaṃ sevato [Pg.99] akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Saññāpaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ saññāpaṭilābha’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา อยู่ด้วยสัญญาที่ไม่มีอภิชฌา เป็นผู้ไม่มีพยาบาท อยู่ด้วยสัญญาที่ไม่มีพยาบาท เป็นผู้ไม่เบียดเบียน อยู่ด้วยสัญญาที่ไม่เบียดเบียน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้สัญญานั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นอาศัยข้อนี้

116. ‘‘‘Diṭṭhipaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ diṭṭhipaṭilābha’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo diṭṭhipaṭilābho na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti – evarūpo diṭṭhipaṭilābho sevitabbo.

๑๑๖. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้ทิฏฐินั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นอาศัยอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นใด อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป การได้ทิฏฐิเช่นนั้นไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นใด อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น การได้ทิฏฐิเช่นนั้นควรเสพ

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, bhante, ekacco evaṃdiṭṭhiko hoti – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti – evarūpaṃ, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมจึงเสื่อมไป

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, bhante, ekacco evaṃdiṭṭhiko hoti – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti – evarūpaṃ, bhante, diṭṭhipaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Diṭṭhipaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ diṭṭhipaṭilābha’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีอยู่ บิดามีอยู่ สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมีอยู่ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ มีอยู่ในโลก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นนี้ อกุศลธรรมจึงเสื่อมไป กุศลธรรมจึงเจริญขึ้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง และการได้ทิฏฐินั้นเป็นคนละอย่างกัน’ พระองค์ตรัสคำนั้นอาศัยข้อนี้

117. ‘‘‘Attabhāvapaṭilābhaṃpāhaṃ[Pg.100], bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ attabhāvapaṭilābha’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti – evarūpo attabhāvapaṭilābho na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti – evarūpo attabhāvapaṭilābho sevitabbo.

๑๑๗. ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และการได้อัตภาพ ๒ อย่างนั้น ก็เป็นคนละอย่างกัน คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้แล เป็นอันตรัสแล้ว ก็คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงอะไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป การได้อัตภาพเช่นนี้ไม่ควรเสพ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น การได้อัตภาพเช่นนี้ควรเสพ

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhante, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Sabyābajjhaṃ, bhante, attabhāvapaṭilābhaṃ abhinibbattayato apariniṭṭhitabhāvāya akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; abyābajjhaṃ, bhante, attabhāvapaṭilābhaṃ abhinibbattayato pariniṭṭhitabhāvāya akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Attabhāvapaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ attabhāvapaṭilābha’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไรอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายจึงเสื่อมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลก่อให้เกิดการได้อัตภาพที่มีความลำบาก เพื่อความที่ภพยังไม่สิ้นสุด อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลก่อให้เกิดการได้อัตภาพที่ไม่มีความลำบาก เพื่อความที่ภพสิ้นสุด อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และการได้อัตภาพ ๒ อย่างนั้น ก็เป็นคนละอย่างกัน’ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงข้อนี้เอง

‘‘Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้

118. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi.

๑๑๘. ดีละ ดีละ สารีบุตร ดีแล้ว สารีบุตร ที่เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้

‘‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ kāyasamācāra’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ mayā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo; yathārūpañca kho, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti – evarūpo kāyasamācāro sevitabbo.

ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น ก็เป็นคนละอย่างกัน คำที่เรากล่าวนี้นั้น เป็นอันกล่าวแล้ว ก็คำนี้ เรากล่าวหมายถึงอะไร สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ สารีบุตร ก็เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ

‘‘Kathaṃrūpaṃ, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Idha, sāriputta, ekacco pāṇātipātī hoti [Pg.101] luddo lohitapāṇi hatappahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu; adinnādāyī kho pana hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ gāmagataṃ vā araññagataṃ vā taṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti; kāmesumicchācārī kho pana hoti, yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hoti – evarūpaṃ, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti.

สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไรอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายจึงเสื่อมไป สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ หยาบช้า มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการทุบตี ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิตทั้งหลาย เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ คือ ถือเอาทรัพย์และอุปกรณ์ของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรือในป่า ที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตคิดเป็นขโมย เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ถึงความประพฤติล่วงในหญิงที่มารดารักษา บิดารักษา มารดาบิดารักษา พี่ชายรักษา พี่สาวรักษา ญาติรักษา ตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหม และที่สุดแม้หญิงที่เขาหมั้นไว้ด้วยพวงมาลัย สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้อยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป

‘‘Kathaṃrūpaṃ, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti? Idha, sāriputta, ekacco pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati; adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ gāmagataṃ vā araññagataṃ vā taṃ nādinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti; kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi tathārūpāsu na cārittaṃ āpajjitā hoti – evarūpaṃ, sāriputta, kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ kāyasamācāra’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไรอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายจึงเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายจึงเจริญขึ้น สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้ ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์มีชีวิตทั้งปวงอยู่ ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่ถือเอาทรัพย์และอุปกรณ์ของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรือในป่า ที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตคิดเป็นขโมย ละกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ไม่ถึงความประพฤติล่วงในหญิงที่มารดารักษา บิดารักษา มารดาบิดารักษา พี่ชายรักษา พี่สาวรักษา ญาติรักษา ตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหม และที่สุดแม้หญิงที่เขาหมั้นไว้ด้วยพวงมาลัย สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้อยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น ก็เป็นคนละอย่างกัน’ คำที่เรากล่าวนั้น เรากล่าวหมายถึงข้อนี้เอง

‘‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi …pe… manosamācāraṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi…pe… cittuppādaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi…pe… saññāpaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi…pe… diṭṭhipaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi…pe….

ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมโนสมาจารไว้ ๒ อย่าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการเกิดขึ้นแห่งจิตไว้ ๒ อย่าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้ ๒ อย่าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง...ฯลฯ...

‘‘‘Attabhāvapaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ attabhāvapaṭilābha’nti – iti kho panetaṃ vuttaṃ mayā. Kiñcetaṃ [Pg.102] paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, sāriputta, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo attabhāvapaṭilābho na sevitabbo; yathārūpañca kho, sāriputta, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti – evarūpo attabhāvapaṭilābho sevitabbo.

ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และการได้อัตภาพนั้นเป็นคนละอย่างกัน คำนี้เราได้กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ เราอาศัยอะไรกล่าวคำนี้ สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป การได้อัตภาพเช่นนี้ไม่ควรเสพ ก็อีกอย่างหนึ่ง สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น การได้อัตภาพเช่นนี้ควรเสพ

‘‘Kathaṃrūpaṃ, sāriputta, attabhāvapaṭilābhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti? Sabyābajjhaṃ, sāriputta, attabhāvapaṭilābhaṃ abhinibbattayato apariniṭṭhitabhāvāya akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; abyābajjhaṃ, sāriputta, attabhāvapaṭilābhaṃ abhinibbattayato pariniṭṭhitabhāvāya akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti. ‘Attabhāvapaṭilābhaṃpāhaṃ, bhikkhave, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; tañca aññamaññaṃ attabhāvapaṭilābha’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imassa kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo.

สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไรอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายจึงเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายจึงเสื่อมไป สารีบุตร เมื่อบุคคลยังการได้อัตภาพที่ประกอบด้วยความเบียดเบียนให้เกิดขึ้น เพื่อความไม่สิ้นสุดแห่งภพ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป สารีบุตร เมื่อบุคคลยังการได้อัตภาพที่ไม่ประกอบด้วยความเบียดเบียนให้เกิดขึ้น เพื่อความสิ้นสุดแห่งภพ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ และการได้อัตภาพนั้นเป็นคนละอย่างกัน’ คำนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว สารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้

119. ‘‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; sotaviññeyyaṃ saddaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi asevitabbampi; ghānaviññeyyaṃ gandhaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; jivhāviññeyyaṃ rasaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi; manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’’ti.

๑๑๙. สารีบุตร เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ สารีบุตร เรากล่าวเสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ สารีบุตร เรากล่าวกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ สารีบุตร เรากล่าวรสอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ สารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกายไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ สารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. ‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ na sevitabbaṃ; yathārūpañca kho, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevitabbaṃ. ‘Cakkhuviññeyyaṃ [Pg.103] rūpaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้ว่า คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยอะไรตรัสคำนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป รูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นนี้ไม่ควรเสพ ก็อีกอย่างหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น รูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นนี้ควรเสพ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยข้อนี้ตรัสคำนั้น

‘‘Sotaviññeyyaṃ saddaṃpāhaṃ, sāriputta…pe… evarūpo sotaviññeyyo saddo na sevitabbo… evarūpo sotaviññeyyo saddo sevitabbo… evarūpo ghānaviññeyyo gandho na sevitabbo… evarūpo ghānaviññeyyo gandho sevitabbo… evarūpo jivhāviññeyyo raso na sevitabbo… evarūpo jivhāviññeyyo raso sevitabbo… kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃpāhaṃ, sāriputta … evarūpo kāyaviññeyyo phoṭṭhabbo na sevitabbo… evarūpo kāyaviññeyyo phoṭṭhabbo sevitabbo.

สารีบุตร เรากล่าวเสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตะ...ฯลฯ... เสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตะเช่นนี้ไม่ควรเสพ... เสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตะเช่นนี้ควรเสพ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางฆานะเช่นนี้ไม่ควรเสพ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางฆานะเช่นนี้ควรเสพ... รสอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ... รสอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาเช่นนี้ควรเสพ... สารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกาย... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกายเช่นนี้ไม่ควรเสพ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกายเช่นนี้ควรเสพ

‘‘‘Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo. ‘Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยอะไรตรัสคำนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจเช่นนี้ไม่ควรเสพ ก็อีกอย่างหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจเช่นนี้ควรเสพ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางใจไว้ ๒ อย่าง คือ อย่างที่ควรเสพ และอย่างที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยข้อนี้ตรัสคำนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้แล

120. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi. ‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ mayā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, sāriputta, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ na sevitabbaṃ; yathārūpañca kho, sāriputta, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevitabbaṃ. ‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๑๒๐. “ดีละ ดีละ สารีบุตร ดีแท้ เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ได้โดยพิสดารอย่างนี้ สารีบุตร คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ รูปที่ควรเสพและรูปที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ สารีบุตร รูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป รูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นนี้ ไม่ควรเสพ ส่วนรูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น รูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุเช่นนี้ ควรเสพ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ รูปที่ควรเสพและรูปที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยเนื้อความข้อนี้กล่าว

‘‘Sotaviññeyyaṃ [Pg.104] saddaṃpāhaṃ, sāriputta…pe… evarūpo sotaviññeyyo saddo na sevitabbo… evarūpo sotaviññeyyo saddo sevitabbo… evarūpo ghānaviññeyyo gandho na sevitabbo… evarūpo ghānaviññeyyo gandho sevitabbo… evarūpo jivhāviññeyyo raso na sevitabbo… evarūpo jivhāviññeyyo raso sevitabbo… evarūpo kāyaviññeyyo phoṭṭhabbo na sevitabbo… evarūpo kāyaviññeyyo phoṭṭhabbo sevitabbo.

“สารีบุตร เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งทางโสต...ฯลฯ... เสียงที่พึงรู้แจ้งทางโสตเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... เสียงที่พึงรู้แจ้งทางโสตเช่นนี้ ควรเสพ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางฆานะเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางฆานะเช่นนี้ ควรเสพ... รสที่พึงรู้แจ้งทางชิวหาเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... รสที่พึงรู้แจ้งทางชิวหาเช่นนี้ ควรเสพ... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกายเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกายเช่นนี้ ควรเสพ

‘‘Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, sāriputta…pe… evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo… evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo. ‘Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imassa kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo.

“สารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโน...ฯลฯ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโนเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโนเช่นนี้ ควรเสพ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ธรรมารมณ์ที่ควรเสพและธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยเนื้อความข้อนี้กล่าว สารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้

121. ‘‘Cīvaraṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi…pe… piṇḍapātaṃpāhaṃ, sāriputta… senāsanaṃpāhaṃ, sāriputta… gāmaṃpāhaṃ, sāriputta… nigamaṃpāhaṃ, sāriputta… nagaraṃpāhaṃ, sāriputta… janapadaṃpāhaṃ, sāriputta… puggalaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’’ti.

๑๒๑. “สารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ จีวรที่ควรเสพและจีวรที่ไม่ควรเสพ...ฯลฯ... สารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาต... สารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะ... สารีบุตร เรากล่าวบ้าน... สารีบุตร เรากล่าวนิคม... สารีบุตร เรากล่าวเมือง... สารีบุตร เรากล่าวชนบท... สารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ อย่าง คือ บุคคลที่ควรเสพและบุคคลที่ไม่ควรเสพ”

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. ‘Cīvaraṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, cīvaraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpaṃ cīvaraṃ na sevitabbaṃ; yathārūpañca kho, bhante, cīvaraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpaṃ cīvaraṃ sevitabbaṃ. ‘Cīvaraṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ได้โดยพิสดารอย่างนี้ คือ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ จีวรที่ควรเสพและจีวรที่ไม่ควรเสพ’ พระดำรัสนั้นพระผู้มีพระภาคอาศัยอะไรตรัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จีวรชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป จีวรเช่นนี้ ไม่ควรเสพ ส่วนจีวรชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น จีวรเช่นนี้ ควรเสพ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ จีวรที่ควรเสพและจีวรที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยเนื้อความข้อนี้ตรัส

‘‘Piṇḍapātaṃpāhaṃ, sāriputta…pe… evarūpo piṇḍapāto na sevitabbo… evarūpo piṇḍapāto sevitabbo… senāsanaṃpāhaṃ, sāriputta…pe… evarūpaṃ senāsanaṃ na sevitabbaṃ… evarūpaṃ senāsanaṃ sevitabbaṃ… gāmaṃpāhaṃ, sāriputta [Pg.105] …pe… evarūpo gāmo na sevitabbo… evarūpo gāmo sevitabbo… evarūpo nigamo na sevitabbo… evarūpo nigamo sevitabbo… evarūpaṃ nagaraṃ na sevitabbaṃ… evarūpaṃ nagaraṃ sevitabbaṃ… evarūpo janapado na sevitabbo… evarūpo janapado sevitabbo.

“สารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาต...ฯลฯ... บิณฑบาตเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... บิณฑบาตเช่นนี้ ควรเสพ... สารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะ...ฯลฯ... เสนาสนะเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... เสนาสนะเช่นนี้ ควรเสพ... สารีบุตร เรากล่าวบ้าน...ฯลฯ... บ้านเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... บ้านเช่นนี้ ควรเสพ... นิคมเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... นิคมเช่นนี้ ควรเสพ... เมืองเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... เมืองเช่นนี้ ควรเสพ... ชนบทเช่นนี้ ไม่ควรเสพ... ชนบทเช่นนี้ ควรเสพ

‘‘‘Puggalaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ bhagavatā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, bhante, puggalaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo puggalo na sevitabbo; yathārūpañca kho, bhante, puggalaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo puggalo sevitabbo. ‘Puggalaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā idametaṃ paṭicca vuttanti. Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ อย่าง คือ บุคคลที่ควรเสพและบุคคลที่ไม่ควรเสพ’ พระดำรัสนั้นพระผู้มีพระภาคอาศัยอะไรตรัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป บุคคลเช่นนี้ ไม่ควรเสพ ส่วนบุคคลชนิดใดที่เมื่อบุคคลเสพอยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น บุคคลเช่นนี้ ควรเสพ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ อย่าง คือ บุคคลที่ควรเสพและบุคคลที่ไม่ควรเสพ’ พระผู้มีพระภาคอาศัยเนื้อความข้อนี้ตรัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ได้โดยพิสดารอย่างนี้”

122. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi. ‘Cīvaraṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ mayā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, sāriputta, cīvaraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpaṃ cīvaraṃ na sevitabbaṃ; yathārūpañca kho, sāriputta, cīvaraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpaṃ cīvaraṃ sevitabbaṃ. ‘Cīvaraṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ. (Yathā paṭhamaṃ tathā vitthāretabbaṃ) evarūpo piṇḍapāto… evarūpaṃ senāsanaṃ… evarūpo gāmo… evarūpo nigamo… evarūpaṃ nagaraṃ… evarūpo janapado.

๑๒๒. “ดีละ ดีละ สารีบุตร ดีแท้ สารีบุตร เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายนี้ที่เรากล่าวไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดาร อย่างพิสดารอย่างนี้ ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ จีวรที่ควรเสพและจีวรที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยอะไรกล่าวไว้ สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพจีวรชนิดใด อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป จีวรชนิดนี้ไม่ควรเสพ ส่วนเมื่อบุคคลเสพจีวรชนิดใด อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น จีวรชนิดนี้ควรเสพ ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ จีวรที่ควรเสพและจีวรที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวไว้ (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในข้อแรก) บิณฑบาตชนิดนี้... เสนาสนะชนิดนี้... หมู่บ้านชนิดนี้... นิคมชนิดนี้... นครชนิดนี้... ชนบทชนิดนี้...”

‘‘‘Puggalaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ mayā. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yathārūpaṃ, sāriputta, puggalaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti evarūpo puggalo na sevitabbo; yathārūpañca kho, sāriputta, puggalaṃ sevato [Pg.106] akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti evarūpo puggalo sevitabbo. ‘Puggalaṃpāhaṃ, sāriputta, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ mayā idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imassa kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo.

“ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ อย่าง คือ บุคคลที่ควรเสพและบุคคลที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยอะไรกล่าวไว้ สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพบุคคลชนิดใด อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป บุคคลชนิดนี้ไม่ควรเสพ ส่วนเมื่อบุคคลเสพบุคคลชนิดใด อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น บุคคลชนิดนี้ควรเสพ ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ อย่าง คือ บุคคลที่ควรเสพและบุคคลที่ไม่ควรเสพ’ เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวไว้ สารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารอย่างนี้”

123. ‘‘Sabbepi ce, sāriputta, khattiyā imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyuṃ, sabbesānampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbepi ce, sāriputta, brāhmaṇā…pe… sabbepi ce, sāriputta, vessā… sabbepi ce, sāriputta, suddā imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyuṃ, sabbesānampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sadevakopi ce, sāriputta, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyya, sadevakassapissa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

๑๒๓. “สารีบุตร ถ้าแม้กษัตริย์ทั้งหมดพึงเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารอย่างนี้ได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งหมดนั้นตลอดกาลนาน ถ้าแม้พราหมณ์ทั้งหมด... ถ้าแม้แพศย์ทั้งหมด... ถ้าแม้ศูทรทั้งหมดพึงเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารอย่างนี้ได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ศูทรทั้งหมดนั้นตลอดกาลนาน สารีบุตร ถ้าแม้โลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พึงเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารอย่างนี้ได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ตลอดกาลนาน”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā sāriputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Sevitabbāsevitabbasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตรที่ ๔ จบ

5. Bahudhātukasuttaṃ

๕. พหุธาตุกสูตร

124. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๒๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Yāni kānici, bhikkhave, bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato; ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato; ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Seyyathāpi, bhikkhave[Pg.107], naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi dahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni; evameva kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato; ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato; ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito; saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito; saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito. Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo. Tasmātiha, bhikkhave, ‘paṇḍitā bhavissāma vīmaṃsakā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภัยใดๆ เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต อุปัทวะใดๆ เกิดขึ้น อุปัทวะทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต อุปสรรคใดๆ เกิดขึ้น อุปสรรคทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟที่ลุกขึ้นจากเรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้า ย่อมไหม้ได้แม้กระทั่งเรือนยอดที่โบกปูนทั้งข้างในข้างนอก ไม่มีลมเข้า มีบานประตูสนิท ปิดหน้าต่างมิดชิด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภัยใดๆ เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต อุปัทวะใดๆ เกิดขึ้น อุปัทวะทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต อุปสรรคใดๆ เกิดขึ้น อุปสรรคทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดจากบัณฑิต ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น คนพาลจึงมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค ภิกษุทั้งหลาย ภัยไม่ได้เกิดจากบัณฑิต อุปัทวะไม่ได้เกิดจากบัณฑิต อุปสรรคไม่ได้เกิดจากบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกในเรื่องนี้ว่า ‘เราจักเป็นบัณฑิต เป็นผู้พิจารณา’”

Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito bhikkhu ‘vīmaṃsako’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti, āyatanakusalo ca hoti, paṭiccasamuppādakusalo ca hoti, ṭhānāṭhānakusalo ca hoti – ettāvatā kho, ānanda, paṇḍito bhikkhu ‘vīmaṃsako’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงสมควรจะเรียกว่า เป็นบัณฑิต เป็นผู้พิจารณา’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และฉลาดในฐานะและอฐานะ อานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงสมควรจะเรียกว่า เป็นบัณฑิต เป็นผู้พิจารณา’

125. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu; sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu; ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu; jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu; kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu; manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu. Imā kho, ānanda, aṭṭhārasa dhātuyo yato jānāti passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

๑๒๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๑๘ อย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๑๘ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo, yathā ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda. Chayimā, ānanda, dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu. Imā kho, ānanda, cha dhātuyo yato jānāti [Pg.108] passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังจะมีปริยายอื่นอีกไหม ที่ภิกษุจะพึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “พึงมี อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๖ อย่าง คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๖ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo, yathā ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda. Chayimā, ānanda, dhātuyo – sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu. Imā kho, ānanda, cha dhātuyo yato jānāti passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังจะมีปริยายอื่นอีกไหม ที่ภิกษุจะพึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “พึงมี อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๖ อย่าง คือ สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ อวิชชาธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๖ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo, yathā ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda. Chayimā, ānanda, dhātuyo – kāmadhātu, nekkhammadhātu, byāpādadhātu, abyāpādadhātu, vihiṃsādhātu, avihiṃsādhātu. Imā kho, ānanda, cha dhātuyo yato jānāti passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังจะมีปริยายอื่นอีกไหม ที่ภิกษุจะพึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “พึงมี อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๖ อย่าง คือ กามธาตุ เนกขัมมธาตุ พยาบาทธาตุ อพยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ อวิหิงสาธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๖ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo, yathā ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda. Tisso imā, ānanda, dhātuyo – kāmadhātu, rūpadhātu, arūpadhātu. Imā kho, ānanda, tisso dhātuyo yato jānāti passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังจะมีปริยายอื่นอีกไหม ที่ภิกษุจะพึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “พึงมี อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๓ อย่าง คือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๓ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo, yathā ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda. Dve imā, ānanda, dhātuyo – saṅkhatādhātu, asaṅkhatādhātu. Imā kho, ānanda, dve dhātuyo yato jānāti passati – ettāvatāpi kho, ānanda, ‘dhātukusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังจะมีปริยายอื่นอีกไหม ที่ภิกษุจะพึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’” “พึงมี อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ธาตุเหล่านี้มี ๒ อย่าง คือ สังขตธาตุ อสังขตธาตุ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นธาตุ ๒ อย่างเหล่านี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในธาตุ’”

126. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, ‘āyatanakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Cha kho panimāni, ānanda, ajjhattikabāhirāni āyatanāni – cakkhuceva rūpā ca sotañca saddā ca ghānañca gandhā ca jivhā ca rasā ca kāyo ca phoṭṭhabbā ca mano ca dhammā ca. Imāni kho, ānanda, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni yato jānāti passati – ettāvatā kho, ānanda, ‘āyatanakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

๑๒๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในอายตนะ’” “ดูก่อนอานนท์ อายตนะภายในและภายนอกเหล่านี้มี ๖ คู่ คือ จักขุและรูป โสตะและสัททะ ฆานะและคันธะ ชิวหาและรสะ กายะและโผฏฐัพพะ มโนและธรรมะ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้เห็นอายตนะภายในและภายนอก ๖ คู่นี้แล ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในอายตนะ’”

‘‘Kittāvatā [Pg.109] pana, bhante, ‘paṭiccasamuppādakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’. Ettāvatā kho, ānanda, ‘paṭiccasamuppādakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท’” “ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป’ ได้แก่ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงมี ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงควรถูกเรียกว่า ‘ผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท’”

127. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, ‘ṭhānāṭhānakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti? ‘‘Idhānanda, bhikkhu ‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ sukhato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ sukhato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti, ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti.

๑๒๗. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงสมควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ’ พระเจ้าข้า” “อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุขนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุขนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตานั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตานั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’

128. ‘‘‘Aṭṭhānametaṃ [Pg.110] anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano mātaraṃ jīvitā voropeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo pitaraṃ jīvitā voropeyya…pe… arahantaṃ jīvitā voropeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano saṅghaṃ bhindeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti.

๑๒๘. “ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงปลงชีวิตมารดานั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตมารดานั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงปลงชีวิตบิดา ...ฯลฯ... จะพึงปลงชีวิตพระอรหันต์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ผู้มีจิตประทุษร้าย จะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนผู้มีจิตประทุษร้าย จะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้นนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงทำสงฆ์ให้แตกกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกันนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงนับถือศาสดาอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงนับถือศาสดาอื่นนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’

129. ‘‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ ekissā lokadhātuyā eko arahaṃ sammāsambuddho uppajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve rājāno cakkavattino apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ ekissā lokadhātuyā eko rājā cakkavattī uppajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti.

๑๒๙. “ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียว จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกันนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่พระเจ้าจักรพรรดิ ๒ พระองค์ จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์เดียว จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกันนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’

130. ‘‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso arahaṃ assa sammāsambuddho, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso rājā assa cakkavattī, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī sakkattaṃ kareyya … mārattaṃ kareyya… brahmattaṃ kareyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso sakkattaṃ [Pg.111] kareyya… mārattaṃ kareyya… brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti.

๑๓๐. “ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่สตรีจะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุรุษจะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่สตรีจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุรุษจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่สตรีจะพึงเป็นท้าวสักกะ ...พึงเป็นมาร ...พึงเป็นพรหมนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุรุษจะพึงเป็นท้าวสักกะ ...พึงเป็นมาร ...พึงเป็นพรหมนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’

131. ‘‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīduccaritassa…pe… yaṃ manoduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīduccaritassa…pe… yaṃ manoduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatīti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyasucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīsucaritassa…pe… yaṃ manosucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīsucaritassa…pe… yaṃ manosucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti.

๑๓๑. “ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากกายทุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากกายทุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากวจีทุจริต ...ฯลฯ... จากมโนทุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากวจีทุจริต ...ฯลฯ... จากมโนทุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากกายสุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากกายสุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากวจีสุจริต ...ฯลฯ... จากมโนสุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดจากวจีสุจริต ...ฯลฯ... จากมโนสุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’

‘‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyaduccaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīduccaritasamaṅgī…pe… yaṃ manoduccaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīduccaritasamaṅgī…pe… yaṃ manoduccaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyasucaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ [Pg.112] vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyasucaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. ‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīsucaritasamaṅgī…pe… yaṃ manosucaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti pajānāti; ‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīsucaritasamaṅgī…pe… yaṃ manosucaritasamaṅgī taṃnidānā tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’ti pajānāti. Ettāvatā kho, ānanda, ‘ṭhānāṭhānakusalo bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti.

ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยกายทุจริต เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะกายทุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยกายทุจริต เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะกายทุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยวจีทุจริต...เป... ผู้ประกอบด้วยมโนทุจริต เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยวจีทุจริต...เป... ผู้ประกอบด้วยมโนทุจริต เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยกายสุจริต เพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะกายสุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยกายสุจริต เพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะกายสุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยวจีสุจริต...เป... ผู้ประกอบด้วยมโนสุจริต เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย’ และย่อมรู้ชัดว่า ‘แต่ข้อที่บุคคลผู้ประกอบด้วยวจีสุจริต...เป... ผู้ประกอบด้วยมโนสุจริต เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุ เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นปัจจัย เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงควรเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ

132. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Konāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘bahudhātuko’tipi naṃ dhārehi, ‘catuparivaṭṭo’tipi naṃ dhārehi, ‘dhammādāso’tipi naṃ dhārehi, ‘amatadundubhī’tipi naṃ dhārehi, ‘anuttaro saṅgāmavijayo’tipi naṃ dhārehī’’ti.

๑๓๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายนี้ชื่อว่าอะไร พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า พหุธาตุกสูตร บ้าง, จตุปริวัฏฏสูตร บ้าง, ธรรมาทาสสูตร บ้าง, อมตทุนทุภิสูตร บ้าง, อนุตตรสังคามวิชัยสูตร บ้าง’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Bahudhātukasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

พหุธาตุกสูตรที่ ๕ จบ

6. Isigilisuttaṃ

๖. อิสิคิลิสูตร

133. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati isigilismiṃ pabbate. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๓๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาอิสิคิลิ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ vebhāraṃ pabbata’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Etassapi kho, bhikkhave, vebhārassa pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti’’.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาเวภาระลูกนั้นหรือไม่’ ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภูเขาเวภาระลูกนั้นแล เคยมีชื่ออย่างอื่น มีบัญญัติอย่างอื่น’

‘‘Passatha [Pg.113] no tumhe, bhikkhave, etaṃ paṇḍavaṃ pabbata’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Etassapi kho, bhikkhave, paṇḍavassa pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti’’.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาปัณฑวะลูกนั้นหรือไม่’ ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภูเขาปัณฑวะลูกนั้นแล เคยมีชื่ออย่างอื่น มีบัญญัติอย่างอื่น’

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ vepullaṃ pabbata’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Etassapi kho, bhikkhave, vepullassa pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti’’.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาเวปุลละลูกนั้นหรือไม่’ ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภูเขาเวปุลละลูกนั้นแล เคยมีชื่ออย่างอื่น มีบัญญัติอย่างอื่น’

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ gijjhakūṭaṃ pabbata’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Etassapi kho, bhikkhave, gijjhakūṭassa pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti’’.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาคิชฌกูฏลูกนั้นหรือไม่’ ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภูเขาคิชฌกูฏลูกนั้นแล เคยมีชื่ออย่างอื่น มีบัญญัติอย่างอื่น’

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, imaṃ isigiliṃ pabbata’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Imassa kho pana, bhikkhave, isigilissa pabbatassa esāva samaññā ahosi esā paññatti’’.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาอิสิคิลิลูกนี้หรือไม่’ ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ภูเขาอิสิคิลิลูกนี้แล เคยมีชื่อนี้ มีบัญญัตินี้เท่านั้น’

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsino ahesuṃ. Te imaṃ pabbataṃ pavisantā dissanti, paviṭṭhā na dissanti. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘ayaṃ pabbato ime isī gilatī’ti; ‘isigili isigili’ tveva samaññā udapādi. Ācikkhissāmi, bhikkhave, paccekabuddhānaṃ nāmāni; kittayissāmi, bhikkhave, paccekabuddhānaṃ nāmāni; desessāmi, bhikkhave, paccekabuddhānaṃ nāmāni. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ได้เคยอยู่อาศัย ณ ภูเขาอิสิคิลิลูกนี้สิ้นกาลนาน พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น เมื่อเข้าไปสู่ภูเขาลูกนี้ย่อมปรากฏ แต่เมื่อเข้าไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ มนุษย์ทั้งหลายเห็นดังนั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภูเขาลูกนี้กลืนกินฤาษีเหล่านี้’ ชื่อว่า ‘อิสิคิลิ อิสิคิลิ’ จึงได้เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักบอก จักประกาศ จักแสดงชื่อของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พวกเธอจงฟังเรื่องนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

134. ‘‘Ariṭṭho nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; upariṭṭho nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; tagarasikhī nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; yasassī nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; sudassano nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; piyadassī nāma, bhikkhave, paccekasambuddho [Pg.114] imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; gandhāro nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; piṇḍolo nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; upāsabho nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; nīto nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; tatho nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi, sutavā nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi; bhāvitatto nāma, bhikkhave, paccekasambuddho imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsī ahosi.

๑๓๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าอริฏฐะ เคยเป็นผู้ประทับอยู่นานในภูเขาอิสิคิลินี้ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าอุปริฏฐะ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าตครสิขี... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่ายสัสสี... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุทัสสนะ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปิยทัสสี... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าคันธาระ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปิณโฑละ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าอุปาสภะ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่านีตะ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าตโถ... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุตวา... พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าภาวิตัตตะ เคยเป็นผู้ประทับอยู่นานในภูเขาอิสิคิลินี้”

135.

๑๓๕.

‘‘Ye sattasārā anīghā nirāsā,Paccekamevajjhagamaṃsu bodhiṃ ;

Tesaṃ visallāna naruttamānaṃ,Nāmāni me kittayato suṇātha.

“พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่าใด ผู้เป็นดังสาระแห่งสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีทุกข์ ปราศจากความหวัง ได้บรรลุโพธิญาณเฉพาะตนเท่านั้น เธอทั้งหลายจงฟังเราผู้จะประกาศนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ผู้ถอนลูกศรได้แล้ว ผู้สูงสุดกว่านรชน”

‘‘Ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī,Sudassano piyadassī ca susambuddho ;

Gandhāro piṇḍolo upāsabho ca,Nīto tatho sutavā bhāvitatto.

“อริฏฐะ อุปริฏฐะ ตครสิขี ยสัสสี, สุทัสสนะ และปิยทัสสีผู้ตรัสรู้ด้วยดี, คันธาระ ปิณโฑละ และอุปาสภะ, นีตะ ตโถ สุตวา ภาวิตัตตะ”

‘‘Sumbho subho matulo aṭṭhamo ca,Athassumegho anīgho sudāṭho;

Paccekabuddhā bhavanettikhīṇā,Hiṅgū ca hiṅgo ca mahānubhāvā.

“สุมภะ สุภะ มตุละ และองค์ที่แปด, ต่อมา สุเมฆะ อนีฆะ สุทาฐะ, พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีอานุภาพมาก คือ หิงคู และหิงคะ สิ้นตัณหาเครื่องนำไปในภพแล้ว”

‘‘Dve jālino munino aṭṭhako ca,Atha kosallo buddho atho subāhu;

Upanemiso nemiso santacitto,Sacco tatho virajo paṇḍito ca.

“พระมุนี 2 องค์ คือ ชาลี, และอัฏฐกะ, ต่อมา โกสัลละ, พุทธะ, ต่อมา สุพาหุ, อุปเนมิสะ, เนมิสะ, สันตจิตตะ, สัจจะ, ตโถ, วิรชะ และบัณฑิตะ”

‘‘Kāḷūpakāḷā [Pg.115] vijito jito ca,Aṅgo ca paṅgo ca guttijito ca;

Passi jahi upadhidukkhamūlaṃ,Aparājito mārabalaṃ ajesi.

“กาฬะ อุปกาฬะ วิชิตะ และชิตะ, อังคะ และปังคะ และคุตติชิตะ, ปัสสิละอุปธิอันเป็นมูลแห่งทุกข์, อปราติตะชนะพลมารได้”

‘‘Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso,Uccaṅgamāyo asito anāsavo;

Manomayo mānacchido ca bandhumā,Tadādhimutto vimalo ca ketumā.

“สัตถา ปวัตตา สรภังคะ โลมหังสะ, อุจจังคมายะ อสิโต อนาสวะ, มโนมัย และพันธุมาผู้ตัดมานะ, ตทาธิมุตตะ และวิมละ เกตุมา”

‘‘Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyo,Athaccuto accutagāmabyāmako;

Sumaṅgalo dabbilo supatiṭṭhito,Asayho khemābhirato ca sorato.

“เกตุมภราคะ และมาตังคะ อริยะ, ต่อมา อัจจุตะ อัจจุตคามะ พยามกะ, สุมังคละ ทัพพิละ สุปติฏฐิตะ, อสยหะ เขมาภิรตะ และโสระตะ”

‘‘Durannayo saṅgho athopi ujjayo,Aparo muni sayho anomanikkamo;

Ānando nando upanando dvādasa,Bhāradvājo antimadehadhārī.

“ทุรันนโย สังโฆ และอุชชโย, พระมุนีอีกองค์หนึ่งคือ สยหะ ผู้มีความเพียรไม่ท้อถอย, อานันทะ นันทะ อุปนันทะ รวม 12 องค์, และภารทวาชะผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย”

‘‘Bodhi mahānāmo athopi uttaro,Kesī sikhī sundaro dvārabhājo;

Tissūpatissā bhavabandhanacchidā,Upasikhi taṇhacchido ca sikhari.

“โพธิ มหานามะ และอุตตระ, เกสี สิขี สุนทระ ทวารภาชะ, ติสสะและอุปติสสะผู้ตัดเครื่องผูกคือภพ, อุปสิขิ และสิขรีผู้ตัดตัณหา”

‘‘Buddho ahu maṅgalo vītarāgo,Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlaṃ;

Santaṃ padaṃ ajjhagamopanīto,Uposatho sundaro saccanāmo.

“พุทธะ อหุมังคละผู้ปราศจากราคะ, อุสภะผู้ตัดข่ายคือตัณหาอันเป็นมูลแห่งทุกข์, อุปนีตะผู้บรรลุบทอันสงบ, อุโปสถะ สุนทระ สัจจนามะ”

‘‘Jeto jayanto padumo uppalo ca,Padumuttaro rakkhito pabbato ca;

Mānatthaddho sobhito vītarāgo,Kaṇho ca buddho suvimuttacitto.

“เชตะ ชยันตะ ปทุมะ และอุปปละ, ปทุมุตตระ รักขิตะ และปัพพตะ, มานัตถัทธะ โสภิตะ วีตราคะ, และกัณหะ พุทธะ ผู้มีจิตหลุดพ้นด้วยดี”

‘‘Ete [Pg.116] ca aññe ca mahānubhāvā,Paccekabuddhā bhavanettikhīṇā;

Te sabbasaṅgātigate mahesī,Parinibbute vandatha appameyye’’ti.

“พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้และเหล่าอื่น ผู้มีอานุภาพมาก สิ้นตัณหาเครื่องนำไปในภพแล้ว, ท่านทั้งหลายจงไหว้พระมเหสีเหล่านั้น ผู้ก้าวล่วงสังคะทั้งปวง ผู้หาประมาณมิได้ ผู้ปรินิพพานแล้วเถิด”

Isigilisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

อิสิคิลิสูตร ที่ ๖ จบ

7. Mahācattārīsakasuttaṃ

๗. มหาจัตตารีสกสูตร

136. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāraṃ. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๓๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสัมมาสมาธิอันเป็นอริยะ พร้อมทั้งเหตุและองค์ประกอบแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Katamo ca, bhikkhave, ariyo sammāsamādhi saupaniso saparikkhāro? Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati; yā kho, bhikkhave, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi, saparikkhāro itipi. Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchādiṭṭhiṃ ‘micchādiṭṭhī’ti pajānāti, sammādiṭṭhiṃ ‘sammādiṭṭhī’ti pajānāti – sāssa hoti sammādiṭṭhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสมาธิอันเป็นอริยะ พร้อมทั้งเหตุและองค์ประกอบเป็นอย่างไรเล่า? คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความที่จิตมีอารมณ์เดียวอันประกอบด้วยองค์ ๗ เหล่านี้แล นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิอันเป็นอริยะ พร้อมทั้งเหตุบ้าง พร้อมทั้งองค์ประกอบบ้าง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในองค์ ๗ นั้น สัมมาทิฏฐิย่อมเป็นประธาน, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไรเล่า? บุคคลย่อมรู้จักมิจฉาทิฏฐิว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ ย่อมรู้จักสัมมาทิฏฐิว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ ความรู้นั้นของเขาเป็นสัมมาทิฏฐิ”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, micchādiṭṭhi? ‘Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti – ayaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างไรเล่า? คือ ความเห็นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล, การเซ่นสรวงไม่มีผล, ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี, โลกนี้ไม่มี, โลกหน้าไม่มี, มารดาไม่มี, บิดาไม่มี, สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี, สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือมิจฉาทิฏฐิ”

‘‘Katamā [Pg.117] ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Sammādiṭṭhiṃpahaṃ, bhikkhave, dvāyaṃ vadāmi – atthi, bhikkhave, sammādiṭṭhi sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā; atthi, bhikkhave, sammādiṭṭhi ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā. Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā? ‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti – ayaṃ, bhikkhave, sammādiṭṭhi sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นอย่างไรเล่า เรากล่าวสัมมาทิฏฐิเป็น ๒ อย่าง คือ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ เป็นอย่างไรเล่า คือ ความเห็นว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีอยู่ บิดามีอยู่ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปถูกทาง ปฏิบัติถูกทาง ซึ่งกระทำให้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ก็มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือสัมมาทิฏฐิที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā? Yā kho, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā. So micchādiṭṭhiyā pahānāya vāyamati, sammādiṭṭhiyā, upasampadāya, svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchādiṭṭhiṃ pajahati, sato sammādiṭṭhiṃ upasampajja viharati, sāssa hoti sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammādiṭṭhiṃ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิ องค์แห่งมรรค ของผู้มีจิตเป็นอริยะ มีจิตหาอาสวะมิได้ ประกอบด้วยอริยมรรค กำลังเจริญอริยมรรคอยู่ นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาทิฏฐิ เพื่อเข้าถึงสัมมาทิฏฐิ ความพยายามของเธอนั้นเป็นสัมมาวายามะ เธอนั้นมีสติละมิจฉาทิฏฐิ มีสติเข้าถึงสัมมาทิฏฐิอยู่ สติของเธอนั้นเป็นสัมมาสติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมแล่นไปตาม แวดล้อมสัมมาทิฏฐิ

137. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchāsaṅkappaṃ ‘micchāsaṅkappo’ti pajānāti, sammāsaṅkappaṃ ‘sammāsaṅkappo’ti pajānāti, sāssa hoti sammādiṭṭhi.

๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำอย่างไร คือ เขาย่อมรู้ชัดมิจฉาสังกัปปะว่าเป็น ‘มิจฉาสังกัปปะ’ ย่อมรู้ชัดสัมมาสังกัปปะว่าเป็น ‘สัมมาสังกัปปะ’ ความรู้ชัดของเขานั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, micchāsaṅkappo? Kāmasaṅkappo, byāpādasaṅkappo, vihiṃsāsaṅkappo – ayaṃ, bhikkhave, micchāsaṅkappo.

ภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสังกัปปะเป็นอย่างไรเล่า คือ กามสังกัปปะ พยาบาทสังกัปปะ วิหิงสาสังกัปปะ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมิจฉาสังกัปปะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Sammāsaṅkappaṃpahaṃ, bhikkhave, dvāyaṃ vadāmi – atthi, bhikkhave, sammāsaṅkappo sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko; atthi, bhikkhave, sammāsaṅkappo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo sāsavo puññabhāgiyo [Pg.118] upadhivepakko? Nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappo – ‘ayaṃ, bhikkhave, sammāsaṅkappo sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko’’’.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะเป็นอย่างไรเล่า เรากล่าวสัมมาสังกัปปะเป็น ๒ อย่าง คือ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ เป็นอย่างไรเล่า คือ เนกขัมมสังกัปปะ อพยาบาทสังกัปปะ อวิหิงสาสังกัปปะ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือสัมมาสังกัปปะที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo? Yo kho, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā vacīsaṅkhāro – ayaṃ, bhikkhave, sammāsaṅkappo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. So micchāsaṅkappassa pahānāya vāyamati, sammāsaṅkappassa upasampadāya, svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchāsaṅkappaṃ pajahati, sato sammāsaṅkappaṃ upasampajja viharati; sāssa hoti sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความตรึก ความวิตก ความดำริ ความแน่วแน่ ความแนบสนิท การน้อมจิตไป วจีสังขาร ของผู้มีจิตเป็นอริยะ มีจิตหาอาสวะมิได้ ประกอบด้วยอริยมรรค กำลังเจริญอริยมรรคอยู่ นี้คือสัมมาสังกัปปะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาสังกัปปะ เพื่อเข้าถึงสัมมาสังกัปปะ ความพยายามของเธอนั้นเป็นสัมมาวายามะ เธอนั้นมีสติละมิจฉาสังกัปปะ มีสติเข้าถึงสัมมาสังกัปปะอยู่ สติของเธอนั้นเป็นสัมมาสติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมแล่นไปตาม แวดล้อมสัมมาสังกัปปะ

138. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchāvācaṃ ‘micchāvācā’ti pajānāti, sammāvācaṃ ‘sammāvācā’ti pajānāti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Katamā ca, bhikkhave, micchāvācā? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo – ayaṃ, bhikkhave, micchāvācā. Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā? Sammāvācaṃpahaṃ, bhikkhave, dvāyaṃ vadāmi – atthi, bhikkhave, sammāvācā sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā; atthi, bhikkhave, sammāvācā ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā. Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā? Musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī – ayaṃ, bhikkhave, sammāvācā sāsavā puññabhāgiyā upadhivepakkā. Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā? Yā kho, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato catūhi vacīduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī – ayaṃ, bhikkhave, sammāvācā ariyā anāsavā lokuttarā maggaṅgā. So micchāvācāya pahānāya vāyamati, sammāvācāya upasampadāya; svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchāvācaṃ pajahati, sato sammāvācaṃ upasampajja viharati; sāssa hoti [Pg.119] sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammāvācaṃ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

๑๓๘. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำอย่างไร คือ เขาย่อมรู้ชัดมิจฉาวาจาว่าเป็น ‘มิจฉาวาจา’ ย่อมรู้ชัดสัมมาวาจาว่าเป็น ‘สัมมาวาจา’ ความรู้ชัดของเขานั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวาจาเป็นอย่างไรเล่า คือ มุสาวาท วาจาส่อเสียด วาจาหยาบคาย สัมผัปปลาปะ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมิจฉาวาจา ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาเป็นอย่างไรเล่า เรากล่าวสัมมาวาจาเป็น ๒ อย่าง คือ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ เป็นอย่างไรเล่า คือ การงดเว้นจากมุสาวาท การงดเว้นจากวาจาส่อเสียด การงดเว้นจากวาจาหยาบคาย การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือสัมมาวาจาที่ยังเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่อุปธิ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาวาจาที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย การงด การเว้น การเว้นขาด เจตนางดเว้นจากวจีทุจริต ๔ อย่าง ของผู้มีจิตเป็นอริยะ มีจิตหาอาสวะมิได้ ประกอบด้วยอริยมรรค กำลังเจริญอริยมรรคอยู่ นี้คือสัมมาวาจาที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาวาจา เพื่อเข้าถึงสัมมาวาจา ความพยายามของเธอนั้นเป็นสัมมาวายามะ เธอนั้นมีสติละมิจฉาวาจา มีสติเข้าถึงสัมมาวาจาอยู่ สติของเธอนั้นเป็นสัมมาสติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมแล่นไปตาม แวดล้อมสัมมาวาจา

139. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchākammantaṃ ‘micchākammanto’ti pajānāti, sammākammantaṃ ‘sammākammanto’ti pajānāti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Katamo ca, bhikkhave, micchākammanto? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro – ayaṃ, bhikkhave, micchākammanto. Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Sammākammantaṃpahaṃ, bhikkhave, dvāyaṃ vadāmi – atthi, bhikkhave, sammākammanto sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko; atthi, bhikkhave, sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī – ayaṃ, bhikkhave, sammākammanto sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko. Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo? Yā kho, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī – ayaṃ, bhikkhave, sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. So micchākammantassa pahānāya vāyamati, sammākammantassa upasampadāya; svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchākammantaṃ pajahati, sato sammākammantaṃ upasampajja viharati; sāssa hoti sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammākammantaṃ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

๑๓๙. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้า ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้าอย่างไร คือ ย่อมรู้ชัดมิจฉากัมมันตะว่า ‘เป็นมิจฉากัมมันตะ’ ย่อมรู้ชัดสัมมากัมมันตะว่า ‘เป็นสัมมากัมมันตะ’ สัมมาทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉากัมมันตะเป็นไฉน คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ามิจฉากัมมันตะ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมากัมมันตะเป็น ๒ อย่าง คือ สัมมากัมมันตะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ ก็มีอยู่ สัมมากัมมันตะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ เป็นไฉน คือ เจตนาเว้นจากปาณาติบาต เจตนาเว้นจากอทินนาทาน เจตนาเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย การงด การเว้น การละเว้น เจตนางดเว้นจากกายทุจริต ๓ ประการ ของผู้มีอริยจิต มีจิตหาอาสวะมิได้ ผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ อันใด ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉากัมมันตะ เพื่อให้สัมมากัมมันตะบริบูรณ์ ความพยายามของภิกษุนั้นเป็นสัมมาวายามะ ภิกษุนั้นมีสติละมิจฉากัมมันตะ มีสติเข้าถึงสัมมากัมมันตะอยู่ สติของภิกษุนั้นเป็นสัมมาสติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมแล่นไปตาม ย่อมแวดล้อมสัมมากัมมันตะ

140. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Micchāājīvaṃ ‘micchāājīvo’ti pajānāti, sammāājīvaṃ ‘sammāājīvo’ti pajānāti; sāssa hoti sammādiṭṭhi. Katamo ca, bhikkhave, micchāājīvo? Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatā – ayaṃ, bhikkhave, micchāājīvo. Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo? Sammāājīvaṃpahaṃ, bhikkhave[Pg.120], dvāyaṃ vadāmi – atthi, bhikkhave, sammāājīvo sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko; atthi, bhikkhave, sammāājīvo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappeti – ayaṃ, bhikkhave, sammāājīvo sāsavo puññabhāgiyo upadhivepakko. Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo? Yā kho, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato micchāājīvā ārati virati paṭivirati veramaṇī – ayaṃ, bhikkhave, sammāājīvo ariyo anāsavo lokuttaro maggaṅgo. So micchāājīvassa pahānāya vāyamati, sammāājīvassa upasampadāya; svāssa hoti sammāvāyāmo. So sato micchāājīvaṃ pajahati, sato sammāājīvaṃ upasampajja viharati; sāssa hoti sammāsati. Itiyime tayo dhammā sammāājīvaṃ anuparidhāvanti anuparivattanti, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāvāyāmo, sammāsati.

๑๔๐. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้า ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้าอย่างไร คือ ย่อมรู้ชัดมิจฉาอาชีวะว่า ‘เป็นมิจฉาอาชีวะ’ ย่อมรู้ชัดสัมมาอาชีวะว่า ‘เป็นสัมมาอาชีวะ’ สัมมาทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาอาชีวะเป็นไฉน คือ การหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิต การพูดบีบคั้น การเอาลาภต่อลาภ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ามิจฉาอาชีวะ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาอาชีวะเป็น ๒ อย่าง คือ สัมมาอาชีวะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ ก็มีอยู่ สัมมาอาชีวะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ อริยสาวกละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะที่เป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลเป็นอุปธิ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย การงด การเว้น การละเว้น เจตนางดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ ของผู้มีอริยจิต มีจิตหาอาสวะมิได้ ผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ อันใด ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะที่เป็นอริยะ เป็นอนาสวะ เป็นโลกุตตระ เป็นองค์แห่งมรรค ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาอาชีวะ เพื่อให้สัมมาอาชีวะบริบูรณ์ ความพยายามของภิกษุนั้นเป็นสัมมาวายามะ ภิกษุนั้นมีสติละมิจฉาอาชีวะ มีสติเข้าถึงสัมมาอาชีวะอยู่ สติของภิกษุนั้นเป็นสัมมาสติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมแล่นไปตาม ย่อมแวดล้อมสัมมาอาชีวะ

141. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti, sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṃ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti. Iti kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato sekkho, dasaṅgasamannāgato arahā hoti. (Tatrapi sammāñāṇena aneke pāpakā akusalā dhammā vigatā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti).

๑๔๑. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้า ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำหน้าอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาสติ สัมมาญาณะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัมมาญาณะ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะจึงเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ พระอรหันต์เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ (ในธรรมเหล่านั้น แม้ด้วยสัมมาญาณะ อกุศลธรรมอันเป็นบาปเป็นอันมากก็ปราศไปแล้ว ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา)

142. ‘‘Tatra, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti. Kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti? Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te [Pg.121] cassa nijjiṇṇā honti. Sammādiṭṭhipaccayā aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Sammāsaṅkappassa, bhikkhave, micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti…pe… sammāvācassa, bhikkhave, micchāvācā nijjiṇṇā hoti… sammākammantassa, bhikkhave, micchākammanto nijjiṇṇo hoti… sammāājīvassa, bhikkhave, micchāājīvo nijjiṇṇo hoti… sammāvāyāmassa, bhikkhave, micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti… sammāsatissa, bhikkhave, micchāsati nijjiṇṇā hoti… sammāsamādhissa, bhikkhave, micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti… sammāñāṇassa, bhikkhave, micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti… sammāvimuttassa, bhikkhave, micchāvimutti nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā honti. Sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

๑๔๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัมมาทิฐิเป็นตัวนำ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฐิเป็นตัวนำ เป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาทิฐิ มิจฉาทิฐิย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว อกุศลธรรมลามกเป็นอันมากเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะมิจฉาทิฐิเป็นปัจจัย อกุศลธรรมแม้เหล่านั้น อันบุคคลนั้นก็กำจัดได้แล้ว กุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาทิฐิเป็นปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาสังกัปปะ มิจฉาสังกัปปะย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาวาจา มิจฉาวาจาย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมากัมมันตะ มิจฉากัมมันตะย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาอาชีวะ มิจฉาอาชีวะย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาวายามะ มิจฉาวายามะย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาสติ มิจฉาสติย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาญาณะ มิจฉาญาณะย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีสัมมาวิมุตติ มิจฉาวิมุตติย่อมเป็นสิ่งที่เขากำจัดได้แล้ว อกุศลธรรมลามกเป็นอันมากเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย อกุศลธรรมแม้เหล่านั้น อันบุคคลนั้นก็กำจัดได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาวิมุตติเป็นปัจจัย

‘‘Iti kho, bhikkhave, vīsati kusalapakkhā, vīsati akusalapakkhā – mahācattārīsako dhammapariyāyo pavattito appaṭivattiyo samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล ธรรมฝ่ายกุศล ๒๐ ธรรมฝ่ายอกุศล ๒๐ ธรรมบรรยายชื่อมหาจัตตารีสกะนี้ เราได้ให้เป็นไปแล้ว อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก จะให้หมุนกลับไม่ได้

143. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṃ mahācattārīsakaṃ dhammapariyāyaṃ garahitabbaṃ paṭikkositabbaṃ maññeyya tassa diṭṭheva dhamme dasasahadhammikā vādānuvādā gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchanti – sammādiṭṭhiṃ ce bhavaṃ garahati, ye ca micchādiṭṭhī samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā, te bhoto pāsaṃsā; sammāsaṅkappaṃ ce bhavaṃ garahati, ye ca micchāsaṅkappā samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā, te bhoto pāsaṃsā; sammāvācaṃ ce bhavaṃ garahati…pe… sammākammantaṃ ce bhavaṃ garahati… sammāājīvaṃ ce bhavaṃ garahati… sammāvāyāmaṃ ce bhavaṃ garahati… sammāsatiṃ ce bhavaṃ garahati… sammāsamādhiṃ ce bhavaṃ garahati… sammāñāṇaṃ ce bhavaṃ garahati … sammāvimuttiṃ ce bhavaṃ garahati, ye ca micchāvimuttī samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā, te bhoto pāsaṃsā. Yo koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṃ mahācattārīsakaṃ dhammapariyāyaṃ garahitabbaṃ paṭikkositabbaṃ maññeyya tassa diṭṭheva dhamme ime dasasahadhammikā vādānuvādā gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchanti. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ okkalā vassabhaññā ahetuvādā akiriyavādā natthikavādā tepi mahācattārīsakaṃ dhammapariyāyaṃ na garahitabbaṃ [Pg.122] napaṭikkositabbaṃ amaññiṃsu. Taṃ kissa hetu? Nindābyārosaupārambhabhayā’’ti.

๑๔๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเข้าใจธรรมบรรยายชื่อมหาจัตตารีสกะนี้ว่า เป็นสิ่งที่ควรติเตียน ควรคัดค้าน ในทิฏฐธรรมนั่นแล วาทานุวาทะที่ชอบด้วยเหตุผล ๑๐ ประการ ย่อมถึงฐานะที่ถูกตำหนิแก่ผู้นั้น คือ ถ้าท่านติเตียนสัมมาทิฐิ สมณพราหมณ์ที่เป็นมิจฉาทิฐิ ท่านก็เป็นอันได้บูชา ได้สรรเสริญแล้ว ถ้าท่านติเตียนสัมมาสังกัปปะ สมณพราหมณ์ที่เป็นมิจฉาสังกัปปะ ท่านก็เป็นอันได้บูชา ได้สรรเสริญแล้ว ถ้าท่านติเตียนสัมมาวาจา...ฯลฯ... ถ้าท่านติเตียนสัมมากัมมันตะ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาอาชีวะ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาวายามะ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาสติ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาสมาธิ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาญาณะ... ถ้าท่านติเตียนสัมมาวิมุตติ สมณพราหมณ์ที่เป็นมิจฉาวิมุตติ ท่านก็เป็นอันได้บูชา ได้สรรเสริญแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเข้าใจธรรมบรรยายชื่อมหาจัตตารีสกะนี้ว่า เป็นสิ่งที่ควรติเตียน ควรคัดค้าน ในทิฏฐธรรมนั่นแล วาทานุวาทะที่ชอบด้วยเหตุผล ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมถึงฐานะที่ถูกตำหนิแก่ผู้นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้แต่ชนชาวอุกกลชนบท ชื่อวัสสะและภัญญะ ผู้เป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังไม่เข้าใจธรรมบรรยายชื่อมหาจัตตารีสกะว่า เป็นสิ่งที่ควรติเตียน ควรคัดค้านเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกลัวการนินทา การกระทบกระทั่ง และการว่าร้าย

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahācattārīsakasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

มหาจัตตารีสกสูตรที่ ๗ จบ

8. Ānāpānassatisuttaṃ

๘. อานาปานัสสติสูตร

144. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde sambahulehi abhiññātehi abhiññātehi therehi sāvakehi saddhiṃ – āyasmatā ca sāriputtena āyasmatā ca mahāmoggallānena āyasmatā ca mahākassapena āyasmatā ca mahākaccāyanena āyasmatā ca mahākoṭṭhikena āyasmatā ca mahākappinena āyasmatā ca mahācundena āyasmatā ca anuruddhena āyasmatā ca revatena āyasmatā ca ānandena, aññehi ca abhiññātehi abhiññātehi therehi sāvakehi saddhiṃ.

๑๔๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตพระนครสาวัตถี พร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระที่เป็นที่รู้จักกันดีโดยมาก คือ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระมหากัจจายนะ ท่านพระมหาโกฏฐิตะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระที่เป็นที่รู้จักกันดีองค์อื่นๆ อีก

Tena kho pana samayena therā bhikkhū nave bhikkhū ovadanti anusāsanti. Appekacce therā bhikkhū dasapi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū vīsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū tiṃsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū cattārīsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti. Te ca navā bhikkhū therehi bhikkhūhi ovadiyamānā anusāsiyamānā uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānanti.

ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุผู้เถระทั้งหลายย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์ภิกษุใหม่ๆ อยู่ ภิกษุผู้เถระบางพวกย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์ภิกษุใหม่ๆ ๑๐ รูปบ้าง ภิกษุผู้เถระบางพวกย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์ภิกษุใหม่ๆ ๒๐ รูปบ้าง ภิกษุผู้เถระบางพวกย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์ภิกษุใหม่ๆ ๓๐ รูปบ้าง ภิกษุผู้เถระบางพวกย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์ภิกษุใหม่ๆ ๔๐ รูปบ้าง ภิกษุใหม่เหล่านั้น อันภิกษุผู้เถระโอวาทอนุศาสน์อยู่ ย่อมรู้คุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ตามลำดับ

145. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘āraddhosmi, bhikkhave, imāya paṭipadāya; āraddhacittosmi, bhikkhave, imāya paṭipadāya. Tasmātiha, bhikkhave, bhiyyosomattāya vīriyaṃ ārabhatha appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya[Pg.123], asacchikatassa sacchikiriyāya. Idhevāhaṃ sāvatthiyaṃ komudiṃ cātumāsiniṃ āgamessāmī’’ti. Assosuṃ kho jānapadā bhikkhū – ‘‘bhagavā kira tattheva sāvatthiyaṃ komudiṃ cātumāsiniṃ āgamessatī’’ti. Te jānapadā bhikkhū sāvatthiṃ osaranti bhagavantaṃ dassanāya. Te ca kho therā bhikkhū bhiyyosomattāya nave bhikkhū ovadanti anusāsanti. Appekacce therā bhikkhū dasapi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū vīsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū tiṃsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti, appekacce therā bhikkhū cattārīsampi bhikkhū ovadanti anusāsanti. Te ca navā bhikkhū therehi bhikkhūhi ovadiyamānā anusāsiyamānā uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānanti.

๑๔๕. สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในวันอุโบสถที่ ๑๕ เป็นวันปวารณา ในราตรีที่พระจันทร์เต็มดวง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์ผู้นิ่งเงียบอยู่โดยลำดับแล้วรับสั่งกับภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราพอใจในปฏิปทานี้ ภิกษุทั้งหลาย เรามีจิตพอใจในปฏิปทานี้ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงปรารภความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปอีก เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้งเถิด เราจักรออยู่ที่เมืองสาวัตถีนี้แหละจนถึงวันโกมุทีจาตุมาสินี” ภิกษุชาวชนบทได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคจักทรงรออยู่ที่เมืองสาวัตถีนั้นแหละจนถึงวันโกมุทีจาตุมาสินี” ภิกษุชาวชนบทเหล่านั้นจึงหลั่งไหลไปยังเมืองสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค ก็ภิกษุเถระเหล่านั้นได้โอวาทอนุศาสน์ภิกษุใหม่ทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไปอีก ภิกษุเถระบางพวกโอวาทอนุศาสน์ภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง ภิกษุเถระบางพวกโอวาทอนุศาสน์ภิกษุ ๒๐ รูปบ้าง ภิกษุเถระบางพวกโอวาทอนุศาสน์ภิกษุ ๓๐ รูปบ้าง ภิกษุเถระบางพวกโอวาทอนุศาสน์ภิกษุ ๔๐ รูปบ้าง ภิกษุใหม่เหล่านั้น เมื่อได้รับการโอวาทอนุศาสน์จากภิกษุเถระทั้งหลาย ก็ได้รู้คุณวิเศษอันยิ่งใหญ่กว่าเดิม

146. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase komudiyā cātumāsiniyā puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘apalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā; nippalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā; suddhā sāre patiṭṭhitā. Tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho; tathārūpā ayaṃ, bhikkhave, parisā yathārūpā parisā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho; tathārūpā ayaṃ, bhikkhave, parisā yathārūpāya parisāya appaṃ dinnaṃ bahu hoti, bahu dinnaṃ bahutaraṃ. Tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho; tathārūpā ayaṃ, bhikkhave, parisā yathārūpā parisā dullabhā dassanāya lokassa. Tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho; tathārūpā ayaṃ, bhikkhave, parisā yathārūpaṃ parisaṃ alaṃ yojanagaṇanāni dassanāya gantuṃ puṭosenāpi’’.

๑๔๖. สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในวันอุโบสถที่ ๑๕ เป็นวันโกมุทีจาตุมาสินี ในราตรีที่พระจันทร์เต็มดวง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์ผู้นิ่งเงียบอยู่โดยลำดับแล้วรับสั่งกับภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ไม่มีคนพูดพล่อยๆ ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ปราศจากคนพูดพล่อยๆ บริสุทธิ์ ตั้งอยู่ในสาระ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เป็นเช่นนั้น บริษัทเช่นใดเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เป็นเช่นนั้น บริษัทเช่นใดที่เมื่อบุคคลถวายของน้อยก็มีผลมาก เมื่อถวายของมากก็มีผลมากยิ่งขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เป็นเช่นนั้น บริษัทเช่นใดที่หาดูได้ยากในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้เป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เป็นเช่นนั้น บริษัทเช่นใดที่สมควรจะเดินทางไปดู แม้หลายโยชน์พร้อมด้วยเสบียง”

147. ‘‘Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññāvimuttā – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe[Pg.124]. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyanā – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe.

๑๔๗. “ภิกษุทั้งหลาย ในภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสังโยชน์ในภพ เป็นผู้หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในภิกษุสงฆ์นี้ ภิกษุทั้งหลาย ในภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุผู้เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในภิกษุสงฆ์นี้ ภิกษุทั้งหลาย ในภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุผู้เป็นสกทาคามี จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้นแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในภิกษุสงฆ์นี้ ภิกษุทั้งหลาย ในภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุผู้เป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในภิกษุสงฆ์นี้

‘‘Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogamanuyuttā viharanti – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyogamanuyuttā viharanti…pe… catunnaṃ iddhipādānaṃ… pañcannaṃ indriyānaṃ… pañcannaṃ balānaṃ… sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogamanuyuttā viharanti – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe mettābhāvanānuyogamanuyuttā viharanti… karuṇābhāvanānuyogamanuyuttā viharanti… muditābhāvanānuyogamanuyuttā viharanti… upekkhābhāvanānuyogamanuyuttā viharanti… asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti… aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā viharanti – evarūpāpi, bhikkhave, santi bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe. Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe ānāpānassatibhāvanānuyogamanuyuttā viharanti. Ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti. Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti. Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrenti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้ที่ประกอบความเพียรในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ อยู่ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้แม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้ที่ประกอบความเพียรในการเจริญสัมมัปปธาน ๔ อยู่ ก็มีอยู่...ฯลฯ... อิทธิบาท ๔... อินทรีย์ ๕... พละ ๕... โพชฌงค์ ๗... อริยมรรคมีองค์ ๘ อยู่ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้แม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้ที่ประกอบความเพียรในการเจริญเมตตาอยู่ ก็มีอยู่... กรุณา... มุทิตา... อุเบกขา... อสุภะ... อนิจจสัญญาอยู่ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้แม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในภิกษุสงฆ์นี้ที่ประกอบความเพียรในการเจริญอานาปานสติอยู่ ก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์

148. ‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ [Pg.125] kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati satova passasati.

๑๔๘. ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก มีสติหายใจเข้า

‘‘Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti; rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati.

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

‘‘‘Pītipaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘pītipaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘sukhapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sukhapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati.

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งสุข หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งสุข หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตตสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตตสังขาร หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจเข้า’

‘‘‘Cittapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘abhippamodayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘samādahaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘vimocayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati.

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักทำจิตให้บันเทิงยิ่ง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักทำจิตให้บันเทิงยิ่ง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักทำจิตให้ตั้งมั่น หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักทำจิตให้ตั้งมั่น หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิต หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิต หายใจเข้า’

‘‘‘Aniccānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘aniccānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘virāgānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘virāgānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘nirodhānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘nirodhānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā.

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความคลายกำหนัด หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความคลายกำหนัด หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความดับ หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความดับ หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความสลัดคืน หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้ตามเห็นความสลัดคืน หายใจเข้า’ ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

149. ‘‘Kathaṃ [Pg.126] bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti? Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti; rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati; kāye kāyānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Kāyesu kāyaññatarāhaṃ, bhikkhave, evaṃ vadāmi yadidaṃ – assāsapassāsā. Tasmātiha, bhikkhave, kāye kāyānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

๑๔๙. ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงทำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’ ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น ภิกษุย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมกล่าวลมหายใจออกและลมหายใจเข้านี้ว่าเป็นกายอย่างหนึ่งในกายทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น ภิกษุย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่

‘‘Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu ‘pītipaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘pītipaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘sukhapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sukhapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati; vedanāsu vedanānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanāññatarāhaṃ, bhikkhave, evaṃ vadāmi yadidaṃ – assāsapassāsānaṃ sādhukaṃ manasikāraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งปีติ จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งสุข จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งสุข จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตตสังขาร จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตตสังขาร จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตตสังขารให้ระงับอยู่ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตตสังขารให้ระงับอยู่ จักหายใจเข้า’ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมกล่าวการทำไว้ในใจเป็นอย่างดีซึ่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกนี้ว่า เป็นเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

‘‘Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu ‘cittapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘abhippamodayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘samādahaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘vimocayaṃ [Pg.127] cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; citte cittānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatiṃ vadāmi. Tasmātiha, bhikkhave, citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้บันเทิงยิ่งอยู่ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้บันเทิงยิ่งอยู่ จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้ตั้งมั่นอยู่ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้ตั้งมั่นอยู่ จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้ปล่อยอยู่ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราทำจิตให้ปล่อยอยู่ จักหายใจเข้า’ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวอานาปานสติแก่ผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

‘‘Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu ‘aniccānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘aniccānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘virāgānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘virāgānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘nirodhānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘nirodhānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati; dhammesu dhammānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Tasmātiha, bhikkhave, dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความคลายกำหนัด จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความคลายกำหนัด จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความดับ จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความดับ จักหายใจเข้า’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความสลัดคืน จักหายใจออก’ ศึกษาว่า ‘เราเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความสลัดคืน จักหายใจเข้า’ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ภิกษุนั้นเห็นการละอภิชฌาและโทมนัสนั้นด้วยปัญญาแล้ว ย่อมเป็นผู้วางเฉยได้เป็นอย่างดี เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

‘‘Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti.

ภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมทำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์

150. ‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, cattāro satipaṭṭhānā kathaṃ bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti? Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, upaṭṭhitāssa tasmiṃ samaye sati hoti asammuṭṭhā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno upaṭṭhitā sati hoti asammuṭṭhā, satisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti. Satisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, satisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

๑๕๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็สติปัฏฐาน ๔ ที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้ ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ สมัยนั้น สติของภิกษุนั้นเป็นสติอันเข้าไปตั้งมั่นแล้ว ไม่หลงลืม ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด สติของภิกษุเป็นสติอันเข้าไปตั้งมั่นแล้ว ไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ของภิกษุนั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งการเจริญ

‘‘So tathāsato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicayati parivīmaṃsaṃ āpajjati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsato viharanto [Pg.128] taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicayati parivīmaṃsaṃ āpajjati, dhammavicayasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, dhammavicayasambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, dhammavicayasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

ภิกษุนั้นมีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมเลือกเฟ้น พิจารณา ไตร่ตรองธรรมนั้นด้วยปัญญา ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุมีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมเลือกเฟ้น พิจารณา ไตร่ตรองธรรมนั้นด้วยปัญญา สมัยนั้น ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ของภิกษุนั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งการเจริญ

‘‘Tassa taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicayato parivīmaṃsaṃ āpajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicayato parivīmaṃsaṃ āpajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, vīriyasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, vīriyasambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, vīriyasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

เมื่อภิกษุนั้นเลือกเฟ้น พิจารณา ไตร่ตรองธรรมนั้นด้วยปัญญาอยู่ วิริยะอันไม่ท้อถอยเป็นอันปรารภแล้ว ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อภิกษุเลือกเฟ้น พิจารณา ไตร่ตรองธรรมนั้นด้วยปัญญาอยู่ วิริยะอันไม่ท้อถอยเป็นอันปรารภแล้ว สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ของภิกษุนั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งการเจริญ

‘‘Āraddhavīriyassa uppajjati pīti nirāmisā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno āraddhavīriyassa uppajjati pīti nirāmisā, pītisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, pītisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, pītisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

เมื่อภิกษุนั้นมีวิริยะอันปรารภแล้ว ปีติอันไม่มีอามิสย่อมเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อภิกษุมีวิริยะอันปรารภแล้ว ปีติอันไม่มีอามิสย่อมเกิดขึ้น สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ของภิกษุนั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งการเจริญ

‘‘Pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati, passaddhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, passaddhisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, passaddhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

กายของผู้มีใจเอิบอิ่มย่อมสงบระงับ แม้จิตก็ย่อมสงบระงับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด กายของผู้มีใจเอิบอิ่มย่อมสงบระงับ แม้จิตก็ย่อมสงบระงับ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Passaddhakāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno passaddhakāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati, samādhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, samādhisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, samādhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

จิตของผู้มีกายสงบระงับ มีความสุข ย่อมตั้งมั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด จิตของภิกษุผู้มีกายสงบระงับ มีความสุข ย่อมตั้งมั่น สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘So tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti, upekkhāsambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, upekkhāsambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, upekkhāsambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้วางเฉยซึ่งจิตที่ตั้งมั่นเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุย่อมเป็นผู้วางเฉยซึ่งจิตที่ตั้งมั่นเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

151. ‘‘Yasmiṃ [Pg.129] samaye, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, upaṭṭhitāssa tasmiṃ samaye sati hoti asammuṭṭhā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno upaṭṭhitā sati hoti asammuṭṭhā, satisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, satisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, satisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

๑๕๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย...ในจิต...ในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ สมัยนั้น สติของภิกษุนั้นเป็นสติที่ตั้งมั่น ไม่หลงลืม สมัยใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติของภิกษุเป็นสติที่ตั้งมั่น ไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘So tathāsato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicayati parivīmaṃsaṃ āpajjati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicayati parivīmaṃsaṃ āpajjati, dhammavicayasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, dhammavicayasambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, dhammavicayasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

ภิกษุนั้นเมื่อมีสติเช่นนั้นอยู่ ย่อมเลือกเฟ้น ย่อมพิจารณา ย่อมถึงความไตร่ตรองซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเมื่อมีสติเช่นนั้นอยู่ ย่อมเลือกเฟ้น ย่อมพิจารณา ย่อมถึงความไตร่ตรองซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญา สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Tassa taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicayato parivīmaṃsaṃ āpajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicayato parivīmaṃsaṃ āpajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, vīriyasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, vīriyasambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, vīriyasambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

เมื่อภิกษุนั้นเลือกเฟ้น พิจารณา ถึงความไตร่ตรองซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอยู่ ความเพียรย่อมเป็นอันปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อภิกษุเลือกเฟ้น พิจารณา ถึงความไตร่ตรองซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอยู่ ความเพียรย่อมเป็นอันปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Āraddhavīriyassa uppajjati pīti nirāmisā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno āraddhavīriyassa uppajjati pīti nirāmisā, pītisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, pītisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, pītisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

ปีติอันปราศจากอามิสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารภความเพียรแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ปีติอันปราศจากอามิสย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้ว สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati, passaddhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, passaddhisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, passaddhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

กายของผู้มีใจเอิบอิ่มย่อมสงบระงับ แม้จิตก็ย่อมสงบระงับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด กายของภิกษุผู้มีใจเอิบอิ่มย่อมสงบระงับ แม้จิตก็ย่อมสงบระงับ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Passaddhakāyassa [Pg.130] sukhino cittaṃ samādhiyati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno passaddhakāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati, samādhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, samādhisambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, samādhisambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

จิตของผู้มีกายสงบระงับ มีความสุข ย่อมตั้งมั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด จิตของภิกษุผู้มีกายสงบระงับ มีความสุข ย่อมตั้งมั่น สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘So tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti, upekkhāsambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, upekkhāsambojjhaṅgaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, upekkhāsambojjhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāvanāpāripūriṃ gacchati. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, cattāro satipaṭṭhānā evaṃ bahulīkatā satta sambojjhaṅge paripūrenti.

ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้วางเฉยซึ่งจิตที่ตั้งมั่นเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุย่อมเป็นผู้วางเฉยซึ่งจิตที่ตั้งมั่นเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของภิกษุย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ประการให้บริบูรณ์

152. ‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, satta bojjhaṅgā kathaṃ bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrenti? Idha, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, satta bojjhaṅgā evaṃ bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti.

๑๕๒. ภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์...เป... ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ ภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Ānāpānassatisuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

อานาปานสติสูตรที่ ๘ จบ

9. Kāyagatāsatisuttaṃ

๙. กายคตาสติสูตร

153. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā [Pg.131] udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā mahapphalā vuttā mahānisaṃsā’’ti. Ayañca hidaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā hoti, atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā mahapphalā vuttā mahānisaṃsā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

๑๕๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันในอุปัฏฐานศาลา ได้เกิดเรื่องสนทนากันขึ้นว่า ‘น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ ท่านผู้มีอายุ กายคตาสติที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ว่า เมื่อเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก’ ก็เรื่องสนทนากันของภิกษุเหล่านั้นยังค้างอยู่ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอสนทนากันค้างอยู่’ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ พวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันในอุปัฏฐานศาลา ได้เกิดเรื่องสนทนากันขึ้นว่า “น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ ท่านผู้มีอายุ กายคตาสติที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ว่า เมื่อเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องสนทนาของพวกข้าพระองค์นี้แลยังค้างอยู่ พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง’

154. ‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, kāyagatāsati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati satova passasati; dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti; rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

๑๕๔. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก มีสติหายใจเข้า เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเจริญกายคตาสติอย่างนี้

‘‘Puna [Pg.132] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’ หรือเมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’ หรือเมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’ หรือเมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’ หรือกายของเธอตั้งอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดอาการนั้นๆ โดยอาการนั้นๆ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป ในการถอยกลับ ในการแลดู ในการเหลียวดู ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ – sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ, tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ [Pg.133] nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไถ้มีปากสองข้าง เต็มด้วยธัญชาติต่างๆ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง งา ข้าวสาร บุรุษผู้มีจักษุแก้ไถ้นั้นแล้วพึงพิจารณาเห็นว่า ‘นี้ข้าวสาลี นี้ข้าวเปลือก นี้ถั่วเขียว นี้ถั่วเหลือง นี้งา นี้ข้าวสาร’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนเหล่าใด สังกัปป์เหล่านั้นย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุ ว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้ว แบ่งออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุ ว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนเหล่าใด สังกัปป์เหล่านั้นย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว สังกัปป์ที่อาศัยเรือนเหล่าใด สังกัปป์เหล่านั้นย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปป์เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna [Pg.134] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า อันฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง ฝูงนกตะกรุมจิกกินอยู่บ้าง ฝูงสุนัขกัดกินอยู่บ้าง ฝูงเสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง ฝูงเสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง ฝูงสุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง หมู่สัตว์เล็กๆ ต่างๆ ชนิดกัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimmaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni disāvidisāvikkhittāni aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นร่างกระดูก ยังมีเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...เป... เป็นร่างกระดูก ปราศจากเนื้อ แต่ยังเปื้อนเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...เป... เป็นร่างกระดูก ปราศจากเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...เป... เป็นท่อนกระดูก ปราศจากเส้นเอ็นผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศต่างๆ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาอ่อนไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกบ่าไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ – aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni …pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni…pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นท่อนกระดูก สีขาวเหมือนสีสังข์...เป... เป็นท่อนกระดูก กองรวมกันอยู่ เก่าเกินปีหนึ่งขึ้นไป...เป... เป็นท่อนกระดูก ผุเป็นผงไป เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนี้...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้ด้วยอาการอย่างนี้

155. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti [Pg.135] parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya, sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena na ca pagghariṇī; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

๑๕๕. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย...ฯลฯ... บรรลุปฐมฌานอยู่ เธอย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนนายช่างสรงสนาน หรือลูกมือของนายช่างสรงสนานผู้ฉลาด ใส่ผงถูตัวสำหรับอาบน้ำลงในภาชนะสำริดแล้วพรมน้ำนวดให้เป็นก้อน ก้อนผงถูตัวนั้นมียางซึมไปจับอยู่โดยรอบ ชุ่มชื้นทั่วทั้งภายในและภายนอก ไม่ไหลเยิ้ม ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ภิกษุนั้นเมื่อไม่ประมาท...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ; devo ca na kālena kālaṃ sammā dhāraṃ anuppaveccheyya; atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะวิตกวิจารสงบระงับไป...ฯลฯ... บรรลุทุติยฌานอยู่ เธอย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนห้วงน้ำลึก มีน้ำพุขึ้น ไม่มีทางที่กระแสน้ำจะไหลเข้าได้ทั้งในทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ และฝนก็ไม่ตกตามฤดูกาล แต่กระแสน้ำเย็นพุขึ้นจากห้วงน้ำนั้นเอง แล้วทำห้วงน้ำนั้นให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยมด้วยน้ำเย็น ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งห้วงน้ำนั้นทั้งหมดที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง ภิกษุนั้นเมื่อไม่ประมาท...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā [Pg.136] udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Tassa evaṃ appamattassa…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะปีติจางคลายไป...ฯลฯ... บรรลุตติยฌานอยู่ เธอย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยสุขอันไม่มีปีติ ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่สุขอันไม่มีปีติจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนในกออุบล กอปทุม หรือกอปุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ ได้รับการหล่อเลี้ยงอยู่ ดอกบัวเหล่านั้นชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยมด้วยน้ำเย็นตั้งแต่ยอดตลอดราก ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกทั้งหมดที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม ซาบซ่าน เต็มเปี่ยม ด้วยสุขอันไม่มีปีติ ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่สุขอันไม่มีปีติจะไม่ถูกต้อง ภิกษุนั้นเมื่อไม่ประมาท...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Tassa evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato ye gehasitā sarasaṅkappā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati, sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะละสุข...ฯลฯ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ เธอนั่งแผ่ไปทั่วกายนี้แหละด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนบุรุษนั่งคลุมตัวตลอดศีรษะด้วยผ้าขาว ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเขาที่ผ้าขาวจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน นั่งแผ่ไปทั่วกายนี้แหละด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนเลยแห่งกายทุกส่วนของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง ภิกษุนั้นเมื่อไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ สังกัปปะที่อาศัยเรือนย่อมถูกละไป เพราะละสังกัปปะเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบลง เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้

156. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, antogadhāvāssa kusalā dhammā ye keci vijjābhāgiyā. Seyyathāpi, bhikkhave, yassa kassaci mahāsamuddo cetasā phuṭo, antogadhāvāssa kunnadiyo yā kāci samuddaṅgamā; evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, antogadhāvāssa kusalā dhammā ye keci vijjābhāgiyā.

๑๕๖. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญกายคตาสติ ทำให้มากแล้ว กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชาแม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นธรรมอันกายคตาสตินั้นนับรวมไว้ได้ เปรียบเหมือนผู้ใดผู้หนึ่งมีใจแผ่ไปตลอดมหาสมุทร แม่น้ำน้อยสายใดสายหนึ่งที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเป็นสิ่งที่มหาสมุทรนั้นนับรวมไว้ได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญกายคตาสติ ทำให้มากแล้ว กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชาแม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นธรรมอันกายคตาสตินั้นนับรวมไว้ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, kāyagatāsati abhāvitā abahulīkatā, labhati tassa māro otāraṃ, labhati tassa māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi[Pg.137], bhikkhave, puriso garukaṃ silāguḷaṃ allamattikāpuñje pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu taṃ garukaṃ silāguḷaṃ allamattikāpuñje labhetha otāra’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati abhāvitā abahulīkatā, labhati tassa māro otāraṃ, labhati tassa māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ; atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso amuṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati abhāvitā abahulīkatā, labhati tassa māro otāraṃ, labhati tassa māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, udakamaṇiko ritto tuccho ādhāre ṭhapito; atha puriso āgaccheyya udakabhāraṃ ādāya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso labhetha udakassa nikkhepana’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati abhāvitā abahulīkatā, labhati tassa māro otāraṃ, labhati tassa māro ārammaṇaṃ’’.

ภิกษุทั้งหลาย มารย่อมได้ช่อง ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันไม่อบรม ไม่ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนบุรุษพึงโยนก้อนหินที่หนักไปในกองดินเปียก ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ก้อนหินที่หนักนั้นพึงได้ช่องในกองดินเปียกบ้างหรือไม่” “พึงได้ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมได้ช่อง ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันไม่อบรม ไม่ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนไม้แห้งที่หาเชื้อไม่ได้ ครั้งนั้น บุรุษถือไม้สีไฟท่อนบนมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักก่อไฟ จักทำเตโชธาตุให้ปรากฏ’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นถือไม้สีไฟท่อนบนมาสีไม้แห้งที่หาเชื้อไม่ได้นั้น จะพึงก่อไฟขึ้นได้ จะพึงทำเตโชธาตุให้ปรากฏได้บ้างหรือไม่” “พึงได้ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมได้ช่อง ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันไม่อบรม ไม่ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนตุ่มน้ำว่างเปล่า ตั้งไว้บนรองตุ่ม ครั้งนั้น บุรุษถือคนโทน้ำมา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงได้ที่เทน้ำลงบ้างหรือไม่” “พึงได้ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมได้ช่อง ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันไม่อบรม ไม่ทำให้มากแล้ว”

157. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, na tassa labhati māro otāraṃ, na tassa labhati māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso lahukaṃ suttaguḷaṃ sabbasāramaye aggaḷaphalake pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso taṃ lahukaṃ suttaguḷaṃ sabbasāramaye aggaḷaphalake labhetha otāra’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, na tassa labhati māro otāraṃ, na tassa labhati māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ; atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave[Pg.138], yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, na tassa labhati māro otāraṃ, na tassa labhati māro ārammaṇaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, udakamaṇiko pūro udakassa samatittiko kākapeyyo ādhāre ṭhapito; atha puriso āgaccheyya udakabhāraṃ ādāya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso labhetha udakassa nikkhepana’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, na tassa labhati māro otāraṃ, na tassa labhati māro ārammaṇaṃ’’.

๑๕๗. ภิกษุทั้งหลาย มารย่อมไม่ได้ช่อง ไม่ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนบุรุษพึงโยนกลุ่มด้ายที่เบาไปที่บานประตูซึ่งทำด้วยแก่นไม้ล้วน ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงได้ช่องในบานประตูซึ่งทำด้วยแก่นไม้ล้วน เพราะกลุ่มด้ายที่เบานั้นบ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมไม่ได้ช่อง ไม่ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนไม้สดที่มียาง ครั้งนั้น บุรุษถือไม้สีไฟท่อนบนมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักก่อไฟ จักทำเตโชธาตุให้ปรากฏ’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นถือไม้สีไฟท่อนบนมาสีไม้สดที่มียางนั้น จะพึงก่อไฟขึ้นได้ จะพึงทำเตโชธาตุให้ปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมไม่ได้ช่อง ไม่ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว เปรียบเหมือนตุ่มน้ำเต็มเปี่ยมเสมอขอบปากพอที่กาจะดื่มกินได้ ตั้งไว้บนรองตุ่ม ครั้งนั้น บุรุษถือคนโทน้ำมา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงได้ที่เทน้ำลงบ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มารย่อมไม่ได้ช่อง ไม่ได้อารมณ์ของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว”

158. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. Seyyathāpi, bhikkhave, udakamaṇiko pūro udakassa samatittiko kākapeyyo ādhāre ṭhapito. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āviñcheyya, āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā so, yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. Seyyathāpi, bhikkhave, same bhūmibhāge caturassā pokkharaṇī assa āḷibandhā pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āḷiṃ muñceyya āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodo ; tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyāpi [Pg.139] paccāsāreyyāpi; evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’.

๑๕๘. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดก็ตาม เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วซึ่งกายคตาสติ บุคคลนั้นน้อมจิตไปเพื่อกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งอย่างใดๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้สามารถกระทำให้แจ้งในธรรมนั้นๆ ได้ เมื่อมีสติเป็นเหตุ เปรียบเหมือนหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ เสมอขอบปาก พอที่กาจะดื่มกินได้ ตั้งอยู่บนฐาน บุรุษผู้มีกำลังพึงเอียงหม้อน้ำนั้นไปทางใดๆ น้ำก็จะไหลไปทางนั้นๆ ใช่ไหม” “ใช่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใดก็ตาม เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วซึ่งกายคตาสติ บุคคลนั้นน้อมจิตไปเพื่อกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งอย่างใดๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้สามารถกระทำให้แจ้งในธรรมนั้นๆ ได้ เมื่อมีสติเป็นเหตุ เปรียบเหมือนสระโบกขรณีรูปสี่เหลี่ยม มีขอบคันกั้นไว้ในภูมิภาคที่สม่ำเสมอ เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ เสมอขอบปาก พอที่กาจะดื่มกินได้ บุรุษผู้มีกำลังพึงเปิดขอบคันนั้นทางใดๆ น้ำก็จะไหลไปทางนั้นๆ ใช่ไหม” “ใช่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใดก็ตาม เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วซึ่งกายคตาสติ บุคคลนั้นน้อมจิตไปเพื่อกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งอย่างใดๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้สามารถกระทำให้แจ้งในธรรมนั้นๆ ได้ เมื่อมีสติเป็นเหตุ เปรียบเหมือนราชรถม้าอาชาไนยเทียมแล้ว มีประตักวางไว้ จอดอยู่ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ในภูมิภาคที่ดี นายสารถีผู้ฝึกม้าผู้ฉลาดในการฝึก ขึ้นรถนั้นแล้ว มือซ้ายจับสายบังเหียน มือขวาจับประตัก พึงขับไปหรือกลับมาได้ตามที่ต้องการ ณ ที่ที่ต้องการ ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดก็ตาม เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วซึ่งกายคตาสติ บุคคลนั้นน้อมจิตไปเพื่อกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งอย่างใดๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้สามารถกระทำให้แจ้งในธรรมนั้นๆ ได้ เมื่อมีสติเป็นเหตุ

159. ‘‘Kāyagatāya, bhikkhave, satiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya dasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Aratiratisaho hoti, na ca taṃ arati sahati, uppannaṃ aratiṃ abhibhuyya viharati.

๑๕๙. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกายคตาสติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๐ ประการ คือ ๑. เป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีได้ และความไม่ยินดีนั้นย่อมไม่ครอบงำเธอ เธอครอบงำความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นแล้วอยู่

‘‘Bhayabheravasaho hoti, na ca taṃ bhayabheravaṃ sahati, uppannaṃ bhayabheravaṃ abhibhuyya viharati.

๒. เป็นผู้อดทนต่อภัยและความหวาดเสียวได้ และภัยและความหวาดเสียวนั้นย่อมไม่ครอบงำเธอ เธอครอบงำภัยและความหวาดเสียวที่เกิดขึ้นแล้วอยู่

‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti.

๓. เป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ต่อสัมผัสของเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้ายและว่าร้าย เป็นผู้มีปกติอดกลั้นต่อเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ ซึ่งนำไปสู่ความตายได้

‘‘Catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī.

๔. เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

‘‘So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccānubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti, āvibhāvaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

๕. เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏ...ฯลฯ...ใช้อำนาจทางกายไปได้ตลอดพรหมโลก

‘‘Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca…pe….

๖. ย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์...ฯลฯ...

‘‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti. Sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ… vītadosaṃ vā cittaṃ… samohaṃ vā cittaṃ… vītamohaṃ vā cittaṃ… saṃkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

๗. ย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น บุคคลอื่นได้ด้วยใจของตน คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ...ฯลฯ...จิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’

‘‘So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

๘. เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง...ฯลฯ...เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Dibbena [Pg.140] cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

๙. เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม

‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.

๑๐. เธอกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

‘‘Kāyagatāya, bhikkhave, satiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ime dasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกายคตาสติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๐ ประการเหล่านี้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Kāyagatāsatisuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

กายคตาสติสูตรที่ ๙ จบ

10. Saṅkhārupapattisuttaṃ

๑๐. สังขารูปปัตติสูตร

160. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘saṅkhārupapattiṃ vo, bhikkhave, desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความบังเกิดขึ้นแห่งสังขารแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

161. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena samannāgato hoti, cāgena samannāgato hoti, paññāya samannāgato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā [Pg.141] tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๑. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา เป็นผู้ประกอบด้วยศีล เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะ เป็นผู้ประกอบด้วยจาคะ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของกษัตริย์มหาศาล’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมรรค นี้คือปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น

162. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena samannāgato hoti, cāgena samannāgato hoti, paññāya samannāgato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brāhmaṇamahāsālānaṃ…pe… gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๒. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา เป็นผู้ประกอบด้วยศีล เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะ เป็นผู้ประกอบด้วยจาคะ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพราหมณ์มหาศาล...เป...คหบดีมหาศาล’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมรรค นี้คือปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น

163. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena samannāgato hoti, cāgena samannāgato hoti, paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๓. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา เป็นผู้ประกอบด้วยศีล เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะ เป็นผู้ประกอบด้วยจาคะ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกามีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมรรค นี้คือปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น

164. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena samannāgato hoti, cāgena samannāgato hoti, paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – tāvatiṃsā devā…pe… yāmā devā… tusitā devā… nimmānaratī devā… paranimmitavasavattī devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ [Pg.142] bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๔. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา เป็นผู้ประกอบด้วยศีล เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะ เป็นผู้ประกอบด้วยจาคะ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์...เป...พวกเทวดาชั้นยามา...พวกเทวดาชั้นดุสิต...พวกเทวดาชั้นนิมมานรดี...พวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมรรค นี้คือปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น

165. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena samannāgato hoti, cāgena samannāgato hoti, paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘sahasso brahmā dīghāyuko vaṇṇavā sukhabahulo’ti. Sahasso, bhikkhave, brahmā sahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, cakkhumā puriso ekaṃ āmaṇḍaṃ hatthe karitvā paccavekkheyya; evameva kho, bhikkhave, sahasso brahmā sahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sahassassa brahmuno sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๕. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา เป็นผู้ประกอบด้วยศีล เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะ เป็นผู้ประกอบด้วยจาคะ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘สหัสสพรหมมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ ภิกษุทั้งหลาย สหัสสพรหมแผ่สหัสสีโลกธาตุแล้วน้อมใจไปอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดบังเกิดในที่นั้น สัตว์เหล่านั้นก็แผ่แล้วน้อมใจไปอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุวางผลมะขามป้อมผลหนึ่งไว้ในมือแล้วพิจารณาดู ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สหัสสพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน แผ่สหัสสีโลกธาตุแล้วน้อมใจไปอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดบังเกิดในที่นั้น สัตว์เหล่านั้นก็แผ่แล้วน้อมใจไปอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของสหัสสพรหม’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือมรรค นี้คือปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความบังเกิดในที่นั้น

166. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – dvisahasso brahmā…pe… tisahasso brahmā… catusahasso brahmā… pañcasahasso brahmā dīghāyuko vaṇṇavā sukhabahuloti. Pañcasahasso, bhikkhave, brahmā pañcasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, cakkhumā puriso pañca āmaṇḍāni hatthe karitvā paccavekkheyya; evameva kho, bhikkhave, pañcasahasso brahmā pañcasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pañcasahassassa brahmuno sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa [Pg.143] te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ... ถึงพร้อมด้วยจาคะ... ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘ทวิสหัสสพรหม... ติสหัสสพรหม... จตุสหัสสพรหม... ปัญจสหัสสพรหม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ ภิกษุทั้งหลาย ปัญจสหัสสพรหมแผ่ปัญจสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุวางผลมะขามป้อม ๕ ผลไว้ในมือแล้วพิจารณาดู ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปัญจสหัสสพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน แผ่ปัญจสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของปัญจสหัสสพรหม’ เธอย่อมตั้งจิตนั้นไว้ ย่อมอธิษฐานจิตนั้น ย่อมเจริญจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมรรค นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

167. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena samannāgato hoti, sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘dasasahasso brahmā dīghāyuko vaṇṇavā sukhabahulo’ti. Dasasahasso, bhikkhave, brahmā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca; evameva kho, bhikkhave, dasasahasso brahmā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā dasasahassassa brahmuno sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ... ถึงพร้อมด้วยจาคะ... ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘ทสสหัสสพรหมมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ ภิกษุทั้งหลาย ทสสหัสสพรหมแผ่ทสสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์อันงาม เกิดในตระกูลดี มี ๘ เหลี่ยม ตกแต่งดีแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งเรือง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ทสสหัสสพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน แผ่ทสสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของทสสหัสสพรหม’ เธอย่อมตั้งจิตนั้นไว้ ย่อมอธิษฐานจิตนั้น ย่อมเจริญจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมรรค นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

168. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘satasahasso brahmā dīghāyuko vaṇṇavā sukhabahulo’ti. Satasahasso, bhikkhave, brahmā satasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, nikkhaṃ jambonadaṃ dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhaṃ paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate ca tapate ca virocati ca; evameva kho, bhikkhave, satasahasso brahmā satasahassilokadhātuṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Yepi tattha sattā upapannā tepi pharitvā adhimuccitvā viharati. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā satasahassassa brahmuno sahabyataṃ upapajjeyya’nti[Pg.144]. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘สตสหัสสพรหมมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ ภิกษุทั้งหลาย สตสหัสสพรหมแผ่สตสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนทองชมพูนุทที่บุตรช่างทองผู้ฉลาดหลอมดีแล้วในเบ้าหลอม ขัดสีดีแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งเรือง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สตสหัสสพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน แผ่สตสหัสสีโลกธาตุไปแล้วน้อมใจอยู่ แม้สัตว์เหล่าใดเกิดในภพนั้น สัตว์เหล่านั้นเธอก็แผ่ไปแล้วน้อมใจอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของสตสหัสสพรหม’ เธอย่อมตั้งจิตนั้นไว้ ย่อมอธิษฐานจิตนั้น ย่อมเจริญจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมรรค นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

169. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ābhā devā…pe… parittābhā devā… appamāṇābhā devā… ābhassarā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ābhassarānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๖๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘เหล่าเทวดาชื่ออาภา... เหล่าเทวดาชื่อปริตตาภา... เหล่าเทวดาชื่ออัปปมาณาภา... เหล่าเทวดาชื่ออาภัสสระ มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่ออาภัสสระ’ เธอย่อมตั้งจิตนั้นไว้ ย่อมอธิษฐานจิตนั้น ย่อมเจริญจิตนั้น สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมรรค นี้เป็นปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

170. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena … sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – parittasubhā devā…pe… appamāṇasubhā devā… subhakiṇhā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā subhakiṇhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๗๐. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทพชั้นปริตตสุภะ ... พวกเทพชั้นอัปปมาณสุภะ ... พวกเทพชั้นสุภกิณหะ มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทพชั้นสุภกิณหะ’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารของเธอที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นหนทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

171. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – vehapphalā devā…pe… avihā devā… atappā devā… sudassā devā… sudassī devā… akaniṭṭhā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā akaniṭṭhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā [Pg.145] ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๗๑. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทพชั้นเวหัปผละ ... พวกเทพชั้นอวิหา ... พวกเทพชั้นอตัปปา ... พวกเทพชั้นสุทัสสา ... พวกเทพชั้นสุทัสสี ... พวกเทพชั้นอกนิฏฐะ มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทพชั้นอกนิฏฐะ’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารของเธอที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นหนทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

172. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘ākāsānañcāyatanūpagā devā dīghāyukā ciraṭṭhitikā sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๗๒. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ มีอายุยืน ดำรงอยู่ได้นาน มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารของเธอที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นหนทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

173. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘viññāṇañcāyatanūpagā devā dīghāyukā ciraṭṭhitikā sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๗๓. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภพ มีอายุยืน ดำรงอยู่ได้นาน มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภพ’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารของเธอที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นหนทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

174. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa sutaṃ hoti – ākiñcaññāyatanūpagā devā…pe… nevasaññānāsaññāyatanūpagā devā dīghāyukā ciraṭṭhitikā sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrupapattiyā saṃvattanti. Ayaṃ, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā tatrupapattiyā saṃvattati.

๑๗๔. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอได้สดับมาว่า ‘พวกเทพผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ... พวกเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ มีอายุยืน ดำรงอยู่ได้นาน มีความสุขมาก’ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไป เพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ’ เธอดำรงจิตนั้น ตั้งมั่นจิตนั้น อบรมจิตนั้น สังขารและวิหารของเธอที่อบรมและทำให้มากแล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นหนทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในภพนั้น

175. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgato hoti. Tassa evaṃ hoti [Pg.146] – ‘aho vatāhaṃ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu na katthaci upapajjatī’’ti.

๑๗๕. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ... ด้วยศีล ... ด้วยสุตะ ... ด้วยจาคะ ... เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ เธอย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ย่อมไม่บังเกิดในที่ไหนๆ

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Saṅkhārupapattisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

สังขารูปปัตติสูตรที่ ๑๐ จบ

Anupadavaggo niṭṭhito dutiyo.

อนุปทวรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Anupāda-sodhana-porisadhammo, sevitabba-bahudhātu-vibhatti;

Buddhassa kittināma-cattārīsena, ānāpāno kāyagato upapatti.

อนุปาทสูตร โสธนสูตร สัปปุริสธรรมสูตร เสวิตัพพาสูตร พหุธาตุกสูตร อิสิคิลิสูตร มหาจัตตารีสกสูตร อานาปานัสสติสูตร กายคตาสติสูตร และสังขารูปปัตติสูตร

3. Suññatavaggo

๓. สุญญตวรรค

1. Cūḷasuññatasuttaṃ

๑. จูฬสุญญตสูตร

176. Evaṃ [Pg.147] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho āyasmā ānando sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā sakkesu viharati nagarakaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Tattha me, bhante, bhagavato sammukhā sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘suññatāvihārenāhaṃ, ānanda, etarahi bahulaṃ viharāmī’ti. Kacci metaṃ, bhante, sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhārita’’nti? ‘‘Taggha te etaṃ, ānanda, sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ. Pubbepāhaṃ, ānanda, etarahipi suññatāvihārena bahulaṃ viharāmi. Seyyathāpi, ānanda, ayaṃ migāramātupāsādo suñño hatthigavassavaḷavena, suñño jātarūparajatena, suñño itthipurisasannipātena atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – bhikkhusaṅghaṃ paṭicca ekattaṃ; evameva kho, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā gāmasaññaṃ, amanasikaritvā manussasaññaṃ, araññasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa araññasaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā gāmasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā manussasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – araññasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ gāmasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ manussasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – araññasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’’’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๗๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิคมของพวกศากยะชื่อว่านครกะ ในแคว้นสักกะ ณ ที่นั้น ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เราอยู่ในบัดนี้โดยมากด้วยสุญญตาวิหาร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่ข้าพระองค์ได้สดับมาดีแล้ว รับมาดีแล้ว ทำไว้ในใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถูกแล้ว ข้อที่เธอนั้นได้สดับมาดีแล้ว รับมาดีแล้ว ทำไว้ในใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว ดูก่อนอานนท์ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราอยู่โดยมากด้วยสุญญตาวิหาร ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนปราสาทของนางมิคารมาตานี้ว่างจากช้าง โค ม้า และลา ว่างจากทองและเงิน ว่างจากการประชุมแห่งสตรีและบุรุษ แต่มีความไม่ว่างอยู่อย่างหนึ่ง คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยภิกษุสงฆ์ ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ใส่ใจคามสัญญา ไม่ใส่ใจมนุสสสัญญา ย่อมใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอรัญญสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมไปในอรัญญสัญญา เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยคามสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยมนุสสสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ มีอยู่ก็แต่ความกระวนกระวายปริมาณเท่านี้ คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอรัญญสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากคามสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากมนุสสสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีความไม่ว่างอยู่อย่างหนึ่ง คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอรัญญสัญญา’ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดไม่มีในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่า ‘ว่างจากสิ่งนั้น’ ส่วนสิ่งใดที่เหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้ มีอยู่’ ดูก่อนอานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ ไม่ผิดพลาด เป็นไปตามความเป็นจริง ย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยประการฉะนี้

177. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā manussasaññaṃ, amanasikaritvā araññasaññaṃ, pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa pathavīsaññāya [Pg.148] cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. Seyyathāpi, ānanda, āsabhacammaṃ saṅkusatena suvihataṃ vigatavalikaṃ; evameva kho, ānanda, bhikkhu yaṃ imissā pathaviyā ukkūlavikkūlaṃ nadīviduggaṃ khāṇukaṇṭakaṭṭhānaṃ pabbatavisamaṃ taṃ sabbaṃ amanasikaritvā pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa pathavīsaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā manussasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā araññasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – pathavīsaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ manussasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ araññasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – pathavīsaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๗๗. ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจมนุสสสัญญา ไม่ใส่ใจอรัญญสัญญา ย่อมใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยปฐวีสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมไปในปฐวีสัญญา ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนหนังโคที่ขึงไว้ดีแล้วด้วยหลักร้อยหลัก ไม่มีรอยย่น ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ใส่ใจความสูงๆ ต่ำๆ แม่น้ำลำธารที่ไปยาก สถานที่ที่เป็นตอและหนาม และภูเขาที่ไม่สม่ำเสมอแห่งแผ่นดินนี้ทั้งหมด ย่อมใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยปฐวีสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมไปในปฐวีสัญญา เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยมนุสสสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอรัญญสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ มีอยู่ก็แต่ความกระวนกระวายปริมาณเท่านี้ คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยปฐวีสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากมนุสสสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอรัญญสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีความไม่ว่างอยู่อย่างหนึ่ง คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยปฐวีสัญญา’ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดไม่มีในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่า ‘ว่างจากสิ่งนั้น’ ส่วนสิ่งใดที่เหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้ มีอยู่’ ดูก่อนอานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ ไม่ผิดพลาด เป็นไปตามความเป็นจริง ย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยประการฉะนี้

178. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā araññasaññaṃ, amanasikaritvā pathavīsaññaṃ, ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā araññasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā pathavīsaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ araññasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ pathavīsaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๗๘. ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจอรัญญสัญญา ไม่ใส่ใจปฐวีสัญญา ย่อมใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมไปในอากาสานัญจายตนสัญญา เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอรัญญสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยปฐวีสัญญา เหล่านั้นไม่มีในที่นี้ มีอยู่ก็แต่ความกระวนกระวายปริมาณเท่านี้ คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอรัญญสัญญา’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากปฐวีสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีความไม่ว่างอยู่อย่างหนึ่ง คือความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา’ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดไม่มีในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่า ‘ว่างจากสิ่งนั้น’ ส่วนสิ่งใดที่เหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้ มีอยู่’ ดูก่อนอานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ ไม่ผิดพลาด เป็นไปตามความเป็นจริง ย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยประการฉะนี้

179. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā pathavīsaññaṃ, amanasikaritvā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā pathavīsaññaṃ [Pg.149] paṭicca tedha na santi, ye assu darathā ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ pathavīsaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ ākāsānañcāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๗๙. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจปฐวีสัญญา ไม่ใส่ใจอากาสานัญจายตนสัญญา แต่ใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในวิญญาณัญจายตนสัญญา เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยปฐวีสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, แต่ความกระวนกระวายนี้ยังมีอยู่เพียงเท่านี้ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา’ เธอย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากปฐวีสัญญา’ ย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากาสานัญจายตนสัญญา’ และย่อมรู้ว่า ‘แต่ความไม่ว่างนี้ยังมีอยู่ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา’ ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดไม่มีอยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่าว่างจากสิ่งนั้น ส่วนสิ่งที่ยังเหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้มีอยู่’ อานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันเป็นไปตามจริง ไม่วิปริต บริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ด้วยประการฉะนี้

180. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, amanasikaritvā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ ākāsānañcāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ viññāṇañcāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๘๐. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจอากาสานัญจายตนสัญญา ไม่ใส่ใจวิญญาณัญจายตนสัญญา แต่ใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอากิญจัญญายตนสัญญา เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, แต่ความกระวนกระวายนี้ยังมีอยู่เพียงเท่านี้ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา’ เธอย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากาสานัญจายตนสัญญา’ ย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากวิญญาณัญจายตนสัญญา’ และย่อมรู้ว่า ‘แต่ความไม่ว่างนี้ยังมีอยู่ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา’ ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดไม่มีอยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่าว่างจากสิ่งนั้น ส่วนสิ่งที่ยังเหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้มีอยู่’ อานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันเป็นไปตามจริง ไม่วิปริต บริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ด้วยประการฉะนี้

181. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda bhikkhu amanasikaritvā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa nevasaññānāsaññāyatanasaññāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ viññāṇañcāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ ākiñcaññāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ [Pg.150] yadidaṃ – nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ paṭicca ekatta’nti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๘๑. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจวิญญาณัญจายตนสัญญา ไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา แต่ใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่มีในสัญญานี้, แต่ความกระวนกระวายนี้ยังมีอยู่เพียงเท่านี้ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา’ เธอย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากวิญญาณัญจายตนสัญญา’ ย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากิญจัญญายตนสัญญา’ และย่อมรู้ว่า ‘แต่ความไม่ว่างนี้ยังมีอยู่ คือ ความเป็นหนึ่งโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา’ ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดไม่มีอยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสัญญานั้นว่าว่างจากสิ่งนั้น ส่วนสิ่งที่ยังเหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้มีอยู่’ อานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันเป็นไปตามจริง ไม่วิปริต บริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ด้วยประการฉะนี้

182. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṃ, amanasikaritvā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, animittaṃ cetosamādhiṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa animitte cetosamādhimhi cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – imameva kāyaṃ paṭicca saḷāyatanikaṃ jīvitapaccayā’ti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ ākiñcaññāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ nevasaññānāsaññāyatanasaññāyā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – imameva kāyaṃ paṭicca saḷāyatanikaṃ jīvitapaccayā’ti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

๑๘๒. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่ใส่ใจเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา แต่ใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยอนิมิตตเจโตสมาธิ จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่มีในสมาธินี้, ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ไม่มีในสมาธินี้, แต่ความกระวนกระวายนี้ยังมีอยู่เพียงเท่านี้ คือ ความกระวนกระวายอันเนื่องด้วยอายตนะ ๖ ซึ่งอาศัยกายนี้เอง มีชีวิตเป็นปัจจัย’ เธอย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากิญจัญญายตนสัญญา’ ย่อมรู้ว่า ‘สัญญานี้ว่างจากเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา’ และย่อมรู้ว่า ‘แต่ความไม่ว่างนี้ยังมีอยู่ คือ ความกระวนกระวายอันเนื่องด้วยอายตนะ ๖ ซึ่งอาศัยกายนี้เอง มีชีวิตเป็นปัจจัย’ ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดไม่มีอยู่ในสมาธินั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นสมาธินั้นว่าว่างจากสิ่งนั้น ส่วนสิ่งที่ยังเหลืออยู่ในสมาธินั้น เธอย่อมรู้ว่า ‘สิ่งที่มีอยู่นี้มีอยู่’ อานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันเป็นไปตามจริง ไม่วิปริต บริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ด้วยประการฉะนี้

183. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhu amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṃ, amanasikaritvā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, animittaṃ cetosamādhiṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ. Tassa animitte cetosamādhimhi cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṃ pajānāti – ‘ayampi kho animitto cetosamādhi abhisaṅkhato abhisañcetayito’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. So evaṃ pajānāti – ‘ye assu darathā kāmāsavaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā bhavāsavaṃ paṭicca tedha na santi, ye assu darathā avijjāsavaṃ paṭicca tedha na santi, atthi cevāyaṃ darathamattā yadidaṃ – imameva kāyaṃ paṭicca saḷāyatanikaṃ [Pg.151] jīvitapaccayā’ti. So ‘suññamidaṃ saññāgataṃ kāmāsavenā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ bhavāsavenā’ti pajānāti, ‘suññamidaṃ saññāgataṃ avijjāsavenā’ti pajānāti, ‘atthi cevidaṃ asuññataṃ yadidaṃ – imameva kāyaṃ paṭicca saḷāyatanikaṃ jīvitapaccayā’ti. Iti yañhi kho tattha na hoti tena taṃ suññaṃ samanupassati, yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti taṃ ‘santamidaṃ atthī’ti pajānāti. Evampissa esā, ānanda, yathābhuccā avipallatthā parisuddhā paramānuttarā suññatāvakkanti bhavati.

๑๘๓. ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่ใส่ใจเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ย่อมใส่ใจความเป็นหนึ่งอันอาศัยอนิมิตตเจโตสมาธิ จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมใจไปในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตเจโตสมาธินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่ง จิตจงใจทำขึ้น’ ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันปัจจัยปรุงแต่ง จิตจงใจทำขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อเธอรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ ย่อมหลุดพ้นแม้จากภวาสวะ ย่อมหลุดพ้นแม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยกามาสวะ ไม่มีในสัญญานี้ ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยภวาสวะ ไม่มีในสัญญานี้ ความกระวนกระวายที่พึงมีเพราะอาศัยอวิชชาสวะ ไม่มีในสัญญานี้ มีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายนี้ คือ ความที่อายตนะ ๖ อาศัยกายนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยแห่งชีวิต’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากกามาสวะ’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากภวาสวะ’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอวิชชาสวะ’ และรู้ชัดว่า ‘มีอยู่ก็แต่ความไม่ว่างนี้ คือ ความที่อายตนะ ๖ อาศัยกายนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยแห่งชีวิต’ ด้วยเหตุนี้ สิ่งใดไม่มีอยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘สัญญานั้นว่างจากสิ่งนั้น’ ส่วนสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งนี้ที่ตั้งอยู่ มีอยู่’ ดูก่อนอานนท์ การก้าวลงสู่สุญญตาอันเป็นไปตามความเป็นจริง ไม่วิปริต บริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่า ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ด้วยประการอย่างนี้

184. ‘‘Yepi hi keci, ānanda, atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu, sabbe te imaṃyeva parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu. Yepi hi keci, ānanda, anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja viharissanti, sabbe te imaṃyeva parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja viharissanti. Yepi hi keci, ānanda, etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja viharanti, sabbe te imaṃyeva parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja viharanti. Tasmātiha, ānanda, ‘parisuddhaṃ paramānuttaraṃ suññataṃ upasampajja viharissāmā’ti – evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti.

๑๘๔. ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตามในอดีตกาล เข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่าอยู่ สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ก็ได้เข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่านี้เองอยู่ ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตามในอนาคตกาล จักเข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่าอยู่ สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ก็จักเข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่านี้เองอยู่ ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตามในปัจจุบันกาล ย่อมเข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่าอยู่ สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ก็ย่อมเข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่านี้เองอยู่ ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเข้าถึงสุญญตาอันบริสุทธิ์ เยี่ยมยอด ไม่มีใดเทียมเท่าอยู่’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Cūḷasuññatasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

จูฬสุญญตสูตรที่ ๑ จบ

2. Mahāsuññatasuttaṃ

๒. มหาสุญญตสูตร

185. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena kāḷakhemakassa sakkassa vihāro tenupasaṅkami divāvihārāya. Tena kho pana samayena kāḷakhemakassa [Pg.152] sakkassa vihāre sambahulāni senāsanāni paññattāni honti. Addasā kho bhagavā kāḷakhemakassa sakkassa vihāre sambahulāni senāsanāni paññattāni. Disvāna bhagavato etadahosi – ‘‘sambahulāni kho kāḷakhemakassa sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni. Sambahulā nu kho idha bhikkhū viharantī’’ti.

๑๘๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงกบิลพัสดุ์ ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังวิหารของกาฬเขมกศากยะเพื่อประทับพักผ่อนในเวลากลางวัน ก็สมัยนั้นแล ในวิหารของกาฬเขมกศากยะ มีเสนาสนะปูลาดไว้เป็นจำนวนมาก พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเสนาสนะที่ปูลาดไว้เป็นจำนวนมากในวิหารของกาฬเขมกศากยะ ครั้นทอดพระเนตรแล้วได้ทรงมีพระปริวิตกว่า ‘ในวิหารของกาฬเขมกศากยะ มีเสนาสนะปูลาดไว้เป็นจำนวนมากหนอ ภิกษุจำนวนมากอยู่จำพรรษาในที่นี้กระมัง’

186. Tena kho pana samayena āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ ghaṭāya sakkassa vihāre cīvarakammaṃ karoti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena ghaṭāya sakkassa vihāro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sambahulāni kho, ānanda, kāḷakhemakassa sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni. Sambahulā nu kho ettha bhikkhū viharantī’’ti? ‘‘Sambahulāni, bhante, kāḷakhemakassa sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni. Sambahulā bhikkhū ettha viharanti. Cīvarakārasamayo no, bhante, vattatī’’ti.

๑๘๖. ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอานนท์กำลังทำจีวรกรรมกับภิกษุจำนวนมากในวิหารของฆฏาศากยะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น แล้วเสด็จเข้าไปยังวิหารของฆฏาศากยะ ครั้นแล้วจึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในวิหารของกาฬเขมกศากยะ มีเสนาสนะปูลาดไว้เป็นจำนวนมากหนอ ภิกษุจำนวนมากอยู่จำพรรษาในที่นั้นหรือ’ ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารของกาฬเขมกศากยะ มีเสนาสนะปูลาดไว้เป็นจำนวนมาก ภิกษุจำนวนมากอยู่จำพรรษาในที่นั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นสมัยทำจีวรของพวกข้าพระองค์’

‘‘Na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito. So vatānanda, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – ṭhānametaṃ vijjati.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้พอใจในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้หมั่นประกอบความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้ยินดีในคณะ ผู้พอใจในคณะ ผู้บันเทิงในคณะ ย่อมไม่งามเลย. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้พอใจในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้หมั่นประกอบความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้ยินดีในคณะ ผู้พอใจในคณะ ผู้บันเทิงในคณะนั้น จักเป็นผู้ได้เนกขัมมสุข ปวิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุข ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. ส่วนภิกษุใดแล อานนท์ เป็นผู้ผู้เดียวหลีกออกจากหมู่คณะอยู่ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นพึงหวังได้ คือ เธอจักเป็นผู้ได้เนกขัมมสุข ปวิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุข ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้.

‘‘So vatānanda, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati asāmāyikaṃ vā akuppanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho [Pg.153] viharati tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati asāmāyikaṃ vā akuppanti – ṭhānametaṃ vijjati.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้พอใจในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้หมั่นประกอบความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ผู้ยินดีในคณะ ผู้พอใจในคณะ ผู้บันเทิงในคณะนั้น จักเข้าถึงเจโตวิมุติอันน่าปรารถนาที่เป็นไปชั่วคราวอยู่ หรือจักเข้าถึงเจโตวิมุติอันไม่กำเริบที่ไม่เป็นไปชั่วคราวอยู่ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. ส่วนภิกษุใดแล อานนท์ เป็นผู้ผู้เดียวหลีกออกจากหมู่คณะอยู่ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นพึงหวังได้ คือ เธอจักเข้าถึงเจโตวิมุติอันน่าปรารถนาที่เป็นไปชั่วคราวอยู่ หรือจักเข้าถึงเจโตวิมุติอันไม่กำเริบที่ไม่เป็นไปชั่วคราวอยู่ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้.

‘‘Nāhaṃ, ānanda, ekaṃ rūpampi samanupassāmi yattha rattassa yathābhiratassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsā.

ดูก่อนอานนท์ เราไม่เห็นรูปแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของรูปนั้น จะไม่ก่อให้เกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ แก่ผู้ที่กำหนัดยินดีในรูปนั้น.

187. ‘‘Ayaṃ kho panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ – sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharituṃ. Tatra ce, ānanda, tathāgataṃ iminā vihārena viharantaṃ bhavanti upasaṅkamitāro bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo rājāno rājamahāmattā titthiyā titthiyasāvakā. Tatrānanda, tathāgato vivekaninneneva cittena vivekapoṇena vivekapabbhārena vūpakaṭṭhena nekkhammābhiratena byantībhūtena sabbaso āsavaṭṭhānīyehi dhammehi aññadatthu uyyojanikapaṭisaṃyuttaṃyeva kathaṃ kattā hoti. Tasmātihānanda, bhikkhu cepi ākaṅkheyya – ‘ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja vihareyya’nti, tenānanda, bhikkhunā ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ sannisādetabbaṃ ekodi kātabbaṃ samādahātabbaṃ.

๑๘๗. ดูก่อนอานนท์ วิหารธรรมนี้แล อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ได้แก่ การเข้าถึงสุญญตาภายในอยู่ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง. ดูก่อนอานนท์ ถ้าหากว่า ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ สาวกของพวกเดียรถีย์ พากันเข้ามาหาตถาคตผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้. ดูก่อนอานนท์ ในบริษัทนั้น ตถาคตมีจิตน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก หลีกเร้น ยินดีในเนกขัมมะ สิ้นสุดจากธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง ย่อมกล่าวแต่วาจาที่เกี่ยวเนื่องด้วยการส่งกลับไปเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นแล อานนท์ ถ้าภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเข้าถึงสุญญตาภายในอยู่’ ไซร้, ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นพึงตั้งมั่น ประคองไว้ ซึ่งจิตของตนไว้ในภายในเท่านั้น พึงทำให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงตั้งมั่นไว้.

188. ‘‘Kathañcānanda, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati? Idhānanda, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti. Tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto suññatāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘ajjhattaṃ suññataṃ kho me manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccatī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ manasi karoti…pe… so ajjhattabahiddhā suññataṃ manasi karoti [Pg.154] …pe… so āneñjaṃ manasi karoti. Tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘āneñjaṃ kho me manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccatī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

๑๘๘. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุจะตั้งมั่น ประคองไว้ ซึ่งจิตของตนไว้ในภายใน ทำให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นไว้ ได้อย่างไร? ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม... เข้าปฐมฌาน... ทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌานอยู่. ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าตั้งมั่น ประคองไว้ ซึ่งจิตของตนไว้ในภายใน ทำให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นไว้. เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายใน. เมื่อเธอใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตา. เมื่อเป็นเช่นนั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตของเราย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายใน’ ดังนี้. ในกรณีย์นั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายนอก... เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายในและภายนอก... เธอย่อมใส่ใจอาเนญชสมาบัติ. เมื่อเธอใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในอาเนญชสมาบัติ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตของเราย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในอาเนญชสมาบัติ’ ดังนี้. ในกรณีย์นั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ.

‘‘Tenānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ sannisādetabbaṃ ekodi kātabbaṃ samādahātabbaṃ. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti. Tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘ajjhattaṃ suññataṃ kho me manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccatī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ manasi karoti…pe… so ajjhattabahiddhā suññataṃ manasi karoti…pe… so āneñjaṃ manasi karoti. Tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘āneñjaṃ kho me manasikaroto āneñjāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccatī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นพึงตั้งมั่น ประคองไว้ ซึ่งจิตของตนไว้ในภายใน ในสมาธินิมิตอันเป็นเบื้องต้นนั้นแหละ พึงทำให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงตั้งมั่นไว้. เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายใน. เมื่อเธอใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในสุญญตาภายใน. เมื่อเป็นเช่นนั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตของเราย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในสุญญตาภายใน’ ดังนี้. ในกรณีย์นั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายนอก... เธอย่อมใส่ใจสุญญตาภายในและภายนอก... เธอย่อมใส่ใจอาเนญชสมาบัติ. เมื่อเธอใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอาเนญชสมาบัติ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตของเราย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอาเนญชสมาบัติ’ ดังนี้. ในกรณีย์นั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ.

189. ‘‘Tassa ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato caṅkamāya cittaṃ namati, so caṅkamati – ‘evaṃ maṃ caṅkamantaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato ṭhānāya cittaṃ namati, so tiṭṭhati – ‘evaṃ maṃ ṭhitaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato nisajjāya cittaṃ namati, so nisīdati – ‘evaṃ maṃ nisinnaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato sayanāya cittaṃ namati, so sayati – ‘evaṃ maṃ sayantaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

๑๘๙. ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการจงกรม เธอก็ย่อมจงกรม (โดยมนสิการว่า) ‘เมื่อเราจงกรมอยู่อย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจักไม่ไหลเข้าครอบงำได้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนั้น ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการยืน เธอก็ย่อมยืน (โดยมนสิการว่า) ‘เมื่อเรายืนอยู่อย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจักไม่ไหลเข้าครอบงำได้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนั้น ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการนั่ง เธอก็ย่อมนั่ง (โดยมนสิการว่า) ‘เมื่อเรานั่งอยู่อย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจักไม่ไหลเข้าครอบงำได้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนั้น ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการนอน เธอก็ย่อมนอน (โดยมนสิการว่า) ‘เมื่อเรานอนอยู่อย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจักไม่ไหลเข้าครอบงำได้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนั้น

‘‘Tassa [Pg.155] ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato kathāya cittaṃ namati, so – ‘yāyaṃ kathā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, seyyathidaṃ – rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā pānakathā vatthakathā sayanakathā mālākathā gandhakathā ñātikathā yānakathā gāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā itthikathā surākathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā lokakkhāyikā samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā iti – evarūpiṃ kathaṃ na kathessāmī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Yā ca kho ayaṃ, ānanda, kathā abhisallekhikā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā iti – ‘evarūpiṃ kathaṃ kathessāmī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการพูด เธอย่อม (มนสิการว่า) ‘เรื่องใดที่เลว เป็นเรื่องของชาวบ้าน เป็นเรื่องของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ได้แก่ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องสุรา เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องสมุทร เรื่องความเจริญและความเสื่อม เราจักไม่กล่าวเรื่องเช่นนี้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น ดูก่อนอานนท์ ส่วนเรื่องใดที่เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส เป็นที่สบายแก่การขจัดนิวรณ์แห่งจิต เป็นไปโดยส่วนเดียวเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ได้แก่ เรื่องความมักน้อย เรื่องความสันโดษ เรื่องความสงัด เรื่องความไม่คลุกคลี เรื่องการปรารภความเพียร เรื่องศีล เรื่องสมาธิ เรื่องปัญญา เรื่องวิมุตติ เรื่องวิมุตติญาณทัสสนะ (เรามนสิการว่า) ‘เราจักกล่าวเรื่องเช่นนี้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น

‘‘Tassa ce, ānanda, bhikkhuno iminā vihārena viharato vitakkāya cittaṃ namati, so – ‘ye te vitakkā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti, seyyathidaṃ – kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko iti evarūpe vitakke na vitakkessāmī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Ye ca kho ime, ānanda, vitakkā ariyā niyyānikā niyyanti takkarassa sammādukkhakkhayāya, seyyathidaṃ – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko iti – ‘evarūpe vitakke vitakkessāmī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

ดูก่อนอานนท์ ถ้าจิตของภิกษุนั้นผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ น้อมไปเพื่อการตรึก เธอย่อม (มนสิการว่า) ‘วิตกเหล่าใดที่เลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก เราจักไม่ตรึกวิตกเช่นนี้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น ดูก่อนอานนท์ ส่วนวิตกเหล่าใดที่เป็นของพระอริยะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ที่ตรึกวิตกนั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ได้แก่ เนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก อวิหิงสาวิตก (เรามนสิการว่า) ‘เราจักตรึกวิตกเช่นนี้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น

190. ‘‘Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā [Pg.156] saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, ānanda, pañca kāmaguṇā yattha bhikkhunā abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘atthi nu kho me imesu pañcasu kāmaguṇesu aññatarasmiṃ vā aññatarasmiṃ vā āyatane uppajjati cetaso samudācāro’ti? Sace, ānanda, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ pajānāti – ‘atthi kho me imesu pañcasu kāmaguṇesu aññatarasmiṃ vā aññatarasmiṃ vā āyatane uppajjati cetaso samudācāro’ti, evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘yo kho imesu pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo so me nappahīno’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace panānanda, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ pajānāti – ‘natthi kho me imesu pañcasu kāmaguṇesu aññatarasmiṃ vā aññatarasmiṃ vā āyatane uppajjati cetaso samudācāro’ti, evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘yo kho imesu pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo so me pahīno’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

๑๙๐. ดูก่อนอานนท์ กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ..., กลิ่นที่พึงรู้ได้ด้วยฆานะ..., รสที่พึงรู้ได้ด้วยชิวหา..., โผฏฐัพพะที่พึงรู้ได้ด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ดูก่อนอานนท์ เหล่านี้แล กามคุณ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ภิกษุพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘ความพล่านแห่งจิตเกิดขึ้นแก่เราในอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดากามคุณ ๕ เหล่านี้บ้างหรือไม่หนอ’ ดูก่อนอานนท์ ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพล่านแห่งจิตเกิดขึ้นแก่เราในอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดากามคุณ ๕ เหล่านี้’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ฉันทราคะในกามคุณ ๕ เหล่านี้ เรายังละไม่ได้’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพล่านแห่งจิตไม่เกิดขึ้นแก่เราในอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดากามคุณ ๕ เหล่านี้’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ฉันทราคะในกามคุณ ๕ เหล่านี้ เราละได้แล้ว’ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมมีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น

191. ‘‘Pañca kho ime, ānanda, upādānakkhandhā yattha bhikkhunā udayabbayānupassinā vihātabbaṃ – ‘iti rūpaṃ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo, iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassa imesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yo pañcasu upādānakkhandhesu asmimāno so pahīyati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ pajānāti – ‘yo kho imesu pañcasu upādānakkhandhesu asmimāno so me pahīno’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Ime kho te, ānanda, dhammā ekantakusalā kusalāyātikā ariyā lokuttarā anavakkantā pāpimatā. Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, kaṃ atthavasaṃ sampassamāno arahati sāvako satthāraṃ anubandhituṃ api paṇujjamāno’’ti ? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā[Pg.157]. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

๑๙๑. “ดูก่อนอานนท์ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล เป็นที่ซึ่งภิกษุพึงเป็นผู้พิจารณาเห็นความเกิดและความดับอยู่เนืองๆ คือ ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป อย่างนี้ความดับไปแห่งรูป, อย่างนี้เวทนา... อย่างนี้สัญญา... อย่างนี้สังขาร... อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ เมื่อเธอเป็นผู้พิจารณาเห็นความเกิดและความดับอยู่เนืองๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ อัสมิมานะในอุปาทานขันธ์ ๕ ย่อมถูกละเสียได้ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อัสมิมานะในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ เราละได้แล้ว’ ด้วยเหตุนี้ เธอจึงเป็นผู้รู้ชัดในเรื่องนั้น ดูก่อนอานนท์ ธรรมเหล่านี้แล เป็นกุศลฝ่ายเดียว เป็นไปจากกุศล เป็นธรรมอันประเสริฐ เป็นโลกุตตระ อันมารผู้มีบาปเข้าไปครอบงำไม่ได้ ดูก่อนอานนท์ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร สาวกเห็นแก่อำนาจประโยชน์อะไร จึงควรติดตามพระศาสดาไป แม้จะถูกขับไล่อยู่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งพาอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นการดีหนอ ขอให้เนื้อความแห่งพระภาษิตนี้ จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้”

192. ‘‘Na kho, ānanda, arahati sāvako satthāraṃ anubandhituṃ, yadidaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ tassa hetu. Taṃ kissa hetu? Dīgharattassa hi te, ānanda, dhammā sutā dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Yā ca kho ayaṃ, ānanda, kathā abhisallekhikā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamā abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā – evarūpiyā kho, ānanda, kathāya hetu arahati sāvako satthāraṃ anubandhituṃ api paṇujjamāno.

๑๙๒. “ดูก่อนอานนท์ สาวกไม่ควรติดตามพระศาสดา เพราะเหตุแห่งสุตตะ เคยยะ และเวยยากรณ์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเหล่านั้น อันเธอได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว ใส่ใจพิจารณาแล้ว แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ ตลอดกาลนาน ดูก่อนอานนท์ ส่วนถ้อยคำใดแล ที่เป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เป็นที่สบายแก่การปลดเปลื้องนิวรณ์แห่งจิต ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ได้แก่ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา ปวิเวกกถา อสังสัคคกถา วิริยารัมภกถา สีลกถา สมาธิกถา ปัญญากถา วิมุตติกถา วิมุตติญาณทัสสนกถา ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุแห่งถ้อยคำเช่นนี้แล สาวกจึงควรติดตามพระศาสดาไป แม้จะถูกขับไล่อยู่

‘‘Evaṃ sante kho, ānanda, ācariyūpaddavo hoti, evaṃ sante antevāsūpaddavo hoti, evaṃ sante brahmacārūpaddavo hoti.

“ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้นแล อุปัทวะแห่งอาจารย์ย่อมมี เมื่อเป็นเช่นนั้น อุปัทวะแห่งอันเตวาสิกย่อมมี เมื่อเป็นเช่นนั้น อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์ย่อมมี

193. ‘‘Kathañcānanda, ācariyūpaddavo hoti? Idhānanda, ekacco satthā vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato anvāvattanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. So anvāvattantesu brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca mucchaṃ nikāmayati, gedhaṃ āpajjati, āvattati bāhullāya. Ayaṃ vuccatānanda, upaddavo ācariyo. Ācariyūpaddavena avadhiṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, ānanda, ācariyūpaddavo hoti.

๑๙๓. “ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งอาจารย์ย่อมมีได้อย่างไร ดูก่อนอานนท์ ศาสดาบางคนในโลกนี้ ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เมื่อศาสดานั้นหลีกเร้นอยู่อย่างนั้น พราหมณ์และคฤหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา เมื่อพราหมณ์และคฤหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา ศาสดานั้นย่อมปรารถนาความมัวเมา ย่อมถึงความโลภ ย่อมหวนกลับมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า อุปัทวะแห่งอาจารย์ เพราะอุปัทวะแห่งอาจารย์นั้นเอง บาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง เป็นไปเพื่อภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นไปเพื่อชาติ ชรา และมรณะต่อไป ย่อมครอบงำศาสดานั้น ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งอาจารย์ย่อมมีได้อย่างนี้แล

194. ‘‘Kathañcānanda, antevāsūpaddavo hoti? Tasseva kho panānanda, satthu sāvako tassa satthu vivekamanubrūhayamāno vivittaṃ senāsanaṃ bhajati [Pg.158] araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato anvāvattanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. So anvāvattantesu brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca mucchaṃ nikāmayati, gedhaṃ āpajjati, āvattati bāhullāya. Ayaṃ vuccatānanda, upaddavo antevāsī. Antevāsūpaddavena avadhiṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, ānanda, antevāsūpaddavo hoti.

๑๙๔. “ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งอันเตวาสิกย่อมมีได้อย่างไร ดูก่อนอานนท์ สาวกของศาสดานั้นแล เจริญรอยตามวิเวกของศาสดานั้น ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เมื่อสาวกนั้นหลีกเร้นอยู่อย่างนั้น พราหมณ์และคฤหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา เมื่อพราหมณ์และคฤหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา สาวกนั้นย่อมปรารถนาความมัวเมา ย่อมถึงความโลภ ย่อมหวนกลับมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า อุปัทวะแห่งอันเตวาสิก เพราะอุปัทวะแห่งอันเตวาสิกนั้นเอง บาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง เป็นไปเพื่อภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นไปเพื่อชาติ ชรา และมรณะต่อไป ย่อมครอบงำสาวกนั้น ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งอันเตวาสิกย่อมมีได้อย่างนี้แล

195. ‘‘Kathañcānanda, brahmacārūpaddavo hoti? Idhānanda, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato anvāvattanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. So anvāvattantesu brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca na mucchaṃ nikāmayati, na gedhaṃ āpajjati, na āvattati bāhullāya. Tasseva kho panānanda, satthu sāvako tassa satthu vivekamanubrūhayamāno vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa viharato anvāvattanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. So anvāvattantesu brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca mucchaṃ nikāmayati, gedhaṃ āpajjati, āvattati bāhullāya. Ayaṃ vuccatānanda, upaddavo brahmacārī. Brahmacārūpaddavena avadhiṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, ānanda, brahmacārūpaddavo hoti.

๑๙๕. ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์เป็นอย่างไรเล่า? ดูก่อนอานนท์ พระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค พระองค์นั้นเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เมื่อพระองค์ประทับหลีกเร้นอยู่อย่างนั้น พราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา เมื่อพราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา พระองค์ก็ไม่ทรงมัวเมา ไม่ทรงถึงความอยากได้ ไม่ทรงเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ แต่ว่าสาวกของพระศาสดาพระองค์นั้นแล เมื่อเจริญรอยตามวิเวกของพระศาสดาพระองค์นั้นอยู่ ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เมื่อเธอหลีกเร้นอยู่อย่างนั้น พราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา เมื่อพราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบทพากันเข้าไปหา เธอย่อมมัวเมา ย่อมถึงความอยากได้ ย่อมเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์ ธรรมทั้งหลายที่เป็นบาปอกุศล เป็นเครื่องเศร้าหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นเหตุแห่งชาติชราและมรณะต่อไป ย่อมครอบงำภิกษุนั้นผู้มีอุปัทวะแห่งพรหมจรรย์ ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์ย่อมมีได้อย่างนี้แล

‘‘Tatrānanda, yo cevāyaṃ ācariyūpaddavo, yo ca antevāsūpaddavo ayaṃ tehi brahmacārūpaddavo dukkhavipākataro ceva kaṭukavipākataro ca, api ca vinipātāya saṃvattati.

ดูก่อนอานนท์ บรรดาอุปัทวะเหล่านั้น อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์นี้แล มีทุกข์เป็นวิบากยิ่งกว่า มีวิบากเผ็ดร้อนยิ่งกว่าอุปัทวะคืออาจารย์และอุปัทวะคืออันเตวาสิกทั้งสองนั้น ทั้งยังเป็นไปเพื่อความฉิบหายอีกด้วย

196. ‘‘Tasmātiha maṃ, ānanda, mittavatāya samudācaratha, mā sapattavatāya. Taṃ vo bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya.

๑๙๖. ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงปฏิบัติต่อเราโดยความเป็นมิตร อย่าปฏิบัติต่อเราโดยความเป็นศัตรูเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน

‘‘Kathañcānanda[Pg.159], satthāraṃ sāvakā sapattavatāya samudācaranti, no mittavatāya? Idhānanda, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Evaṃ kho, ānanda, satthāraṃ sāvakā sapattavatāya samudācaranti, no mittavatāya.

ดูก่อนอานนท์ ก็สาวกทั้งหลายย่อมปฏิบัติต่อศาสดาโดยความเป็นศัตรู ไม่ใช่โดยความเป็นมิตร เป็นอย่างไร? ดูก่อนอานนท์ ศาสดาในธรรมวินัยนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘สิ่งนี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย สิ่งนี้เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ แต่สาวกเหล่านั้นไม่เชื่อฟัง ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตเพื่อรู้ทั่วถึง และประพฤติล่วงเลยคำสอนของศาสดาไป ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล สาวกทั้งหลายชื่อว่าปฏิบัติต่อศาสดาโดยความเป็นศัตรู ไม่ใช่โดยความเป็นมิตร

‘‘Kathañcānanda, satthāraṃ sāvakā mittavatāya samudācaranti, no sapattavatāya? Idhānanda, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkama satthusāsanā vattanti. Evaṃ kho, ānanda, satthāraṃ sāvakā mittavatāya samudācaranti, no sapattavatāya.

ดูก่อนอานนท์ ก็สาวกทั้งหลายย่อมปฏิบัติต่อศาสดาโดยความเป็นมิตร ไม่ใช่โดยความเป็นศัตรู เป็นอย่างไร? ดูก่อนอานนท์ ศาสดาในธรรมวินัยนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘สิ่งนี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย สิ่งนี้เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกเหล่านั้นย่อมเชื่อฟัง เงี่ยโสตลงสดับ ตั้งจิตเพื่อรู้ทั่วถึง และไม่ประพฤติล่วงเลยคำสอนของศาสดาไป ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล สาวกทั้งหลายชื่อว่าปฏิบัติต่อศาสดาโดยความเป็นมิตร ไม่ใช่โดยความเป็นศัตรู

‘‘Tasmātiha maṃ, ānanda, mittavatāya samudācaratha, mā sapattavatāya. Taṃ vo bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmi yathā kumbhakāro āmake āmakamatte. Niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi; pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi. Yo sāro so ṭhassatī’’ti.

ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงปฏิบัติต่อเราโดยความเป็นมิตร อย่าปฏิบัติต่อเราโดยความเป็นศัตรูเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน ดูก่อนอานนท์ เราจักไม่ทะนุถนอมเธอทั้งหลาย เหมือนช่างหม้อทะนุถนอมภาชนะดินดิบที่ยังดิบอยู่ ดูก่อนอานนท์ เราจักข่มแล้วข่มอีก จักชี้โทษแล้วชี้อีกจักกล่าวสอน ผู้ใดมีสาระ ผู้นั้นจักตั้งอยู่ได้

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahāsuññatasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

มหา-สุญญตสูตร ที่ ๒ จบ

3. Acchariyaabbhutasuttaṃ

๓. อัจฉริยัพภูตสูตร

197. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma tathāgato [Pg.160] atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jānissati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃnāmā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃgottā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃsīlā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃpaññā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃvihārī te bhagavanto ahesuṃ’ itipi, ‘evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipī’’ti! Evaṃ vutte, āyasmā ānando te bhikkhū etadavoca – ‘‘acchariyā ceva, āvuso, tathāgatā acchariyadhammasamannāgatā ca; abbhutā ceva, āvuso, tathāgatā abbhutadhammasamannāgatā cā’’ti. Ayañca hidaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā hoti.

๑๙๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมากด้วยกัน กลับจากบิณฑบาตในเวลาปัจฉาภัต นั่งประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา ได้สนทนากันขึ้นในระหว่างว่า ‘น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ ท่านผู้มีอายุ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก เพราะพระตถาคตทรงทราบพระพุทธเจ้าในอดีต ผู้ปรินิพพานไปแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว มีวัฏฏะอันทรงให้สิ้นไปรอบแล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงแล้วได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีพระนามอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีพระโคตรอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีพระศีลอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีพระธรรมอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีพระปัญญาอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีวิหารธรรมอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ได้มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง’ เมื่อภิกษุเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระตถาคตทั้งหลายน่าอัศจรรย์ และประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ พระตถาคตทั้งหลายไม่เคยปรากฏ และประกอบด้วยธรรมที่ไม่เคยปรากฏ’ ก็และเรื่องที่สนทนากันในระหว่างของภิกษุเหล่านั้นเป็นอันค้างอยู่

198. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jānissati – evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā… evaṃgottā… evaṃsīlā… evaṃdhammā.. evaṃpaññā… evaṃvihārī… evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti! Evaṃ vutte, bhante, āyasmā ānando amhe etadavoca – ‘acchariyā ceva, āvuso, tathāgatā acchariyadhammasamannāgatā ca, abbhutā ceva, āvuso, tathāgatā abbhutadhammasamannāgatā cā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā; atha bhagavā anuppatto’’ti.

๑๙๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังโรงฉัน แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายฉันเสร็จ กลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันในโรงฉัน ได้สนทนากันเรื่องนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก เพราะพระตถาคตทรงสามารถระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานไปแล้ว ผู้ตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นสุดแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงมีพระชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘ทรงมีพระนามอย่างนี้... ทรงมีพระโคตรอย่างนี้... ทรงมีศีลอย่างนี้... ทรงมีธรรมอย่างนี้... ทรงมีปัญญาอย่างนี้... ทรงมีวิหารธรรมอย่างนี้... ทรงมีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์กราบทูลอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับพวกข้าพระองค์ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตทั้งหลายน่าอัศจรรย์จริง ทั้งประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตทั้งหลายไม่เคยปรากฏจริง ทั้งประกอบด้วยธรรมที่ไม่เคยปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี่คือเรื่องที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง”

199. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘tasmātiha taṃ, ānanda, bhiyyosomattāya paṭibhantu tathāgatassa acchariyā abbhutadhammā’’ti.

๑๙๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ ถ้าอย่างนั้น ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของตถาคต จงปรากฏแก่เธอให้ยิ่งขึ้นไปเถิด”

‘‘Sammukhā [Pg.161] metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusitaṃ kāyaṃ upapajjī’ti. Yampi, bhante, sato sampajāno bodhisatto tusitaṃ kāyaṃ upapajji idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ อุบัติในหมู่เทพชั้นดุสิต’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ อุบัติในหมู่เทพชั้นดุสิต แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’ti. Yampi, bhante, sato sampajāno bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsi idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ ดำรงอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิต’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ ดำรงอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิต แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

200. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yāvatāyukaṃ, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’ti. Yampi, bhante, yāvatāyukaṃ bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsi idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๐. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ พระโพธิสัตว์ดำรงอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิตตลอดอายุขัย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่พระโพธิสัตว์ดำรงอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิตตลอดอายุขัย แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusitā, kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamī’ti. Yampi, bhante, sato sampajāno bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkami idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

201. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannāti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati [Pg.162] appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāva’nti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๑. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ เมื่อใด พระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น แสงสว่างอันเจิดจ้าหาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ส่องแสงไปไม่ถึง ก็มีแสงสว่างอันเจิดจ้าหาประมาณมิได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในโลกันตริกนรกนั้น ก็รู้จักกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่ามีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้ด้วย’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันเจิดจ้าหาประมาณมิได้ก็ปรากฏในโลก ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ’... แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

202. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchanti – mā naṃ bodhisattaṃ vā bodhisattamātaraṃ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๒. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ เมื่อใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จะเข้าไปอารักขาในทิศทั้ง ๔ ด้วยคิดว่า ‘อย่าให้มนุษย์ อมนุษย์ หรือใครๆ เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้’... แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

203. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti viratā pāṇātipātā viratā adinnādānā viratā kāmesumicchācārā viratā musāvādā viratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ เมื่อใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะทรงมีศีลโดยปกติ คือ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน’... แม้ข้อนี้ ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṃ uppajjati kāmaguṇūpasaṃhitaṃ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittenā’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา ในกาลนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมไม่มีพระทัยที่ประกอบด้วยกามคุณในบุรุษทั้งหลายเกิดขึ้น และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมเป็นผู้ที่บุรุษคนใดคนหนึ่งผู้มีจิตกำหนัดแล้วจะล่วงเกินไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา ในกาลนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมเป็นผู้ได้กามคุณ ๕ พระนางย่อมเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

204. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati; sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā; bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ [Pg.163] passati sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi, ānanda, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato, tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vāti. Evameva kho, ānanda, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati; sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā; bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriya’nti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๔. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา ในกาลนั้น อาพาธไรๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระมารดาของพระโพธิสัตว์เลย พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่ลำบาก และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ในแก้วนั้นมีด้ายร้อยอยู่ จะเป็นสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวล บุรุษผู้มีจักษุจะวางแก้วนั้นไว้ในมือแล้วพิจารณาเห็นได้ว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ในแก้วนี้มีด้ายร้อยอยู่ จะเป็นสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวล’ ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา ในกาลนั้น อาพาธไรๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระมารดาของพระโพธิสัตว์เลย พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่ลำบาก และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

205. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘sattāhajāte, ānanda, bodhisatte bodhisattamātā kālaṃ karoti, tusitaṃ kāyaṃ upapajjatī’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วัน พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็สิ้นพระชนม์ และเข้าถึงหมู่เทพชั้นดุสิต’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yathā kho panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṃ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyatī’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ก็โดยปกติ หญิงเหล่าอื่นบริหารครรภ์ไว้ในท้อง ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้างแล้วจึงคลอด แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์หาได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้นไม่ พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงบริหารพระโพธิสัตว์ไว้ในพระครรภ์ ๑๐ เดือนถ้วนแล้วจึงประสูติ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yathā kho panānanda, aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ก็โดยปกติ หญิงเหล่าอื่นนั่งคลอดบ้าง นอนคลอดบ้าง แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์หาได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้นไม่ พระมารดาของพระโพธิสัตว์ประทับยืนประสูติพระโพธิสัตว์ทีเดียว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti pacchā manussā’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ในกาลนั้น พวกเทพย่อมรับพระองค์ก่อน พวกมนุษย์รับทีหลัง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

206. ‘‘Sammukhā [Pg.164] metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṃ hoti, cattāro naṃ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti – attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา พระโพธิสัตว์ยังมิทันถึงพื้นดิน เทพบุตร ๔ องค์รับพระองค์แล้วทูลวางไว้เบื้องหน้าพระมารดาพลางกราบทูลว่า ‘ขอพระเทวีจงทรงพอพระทัยเถิด พระโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระองค์ประสูติแล้ว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Seyyathāpi, ānanda, maṇiratanaṃ kāsike vatthe nikkhittaṃ neva maṇiratanaṃ kāsikaṃ vatthaṃ makkheti nāpi kāsikaṃ vatthaṃ maṇiratanaṃ makkheti. Taṃ kissa hetu? Ubhinnaṃ suddhattā. Evameva kho, ānanda, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ย่อมเสด็จออกอย่างบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดไรๆ สะอาด บริสุทธิ์ เปรียบเหมือนแก้วมณีที่วางไว้บนผ้าแคว้นกาสี แก้วมณีก็ไม่ทำให้ผ้าแคว้นกาสีเปรอะเปื้อน แม้ผ้าแคว้นกาสีก็ไม่ทำให้แก้วมณีเปรอะเปื้อน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทั้งสองอย่างสะอาด ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน ในกาลใด พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ย่อมเสด็จออกอย่างบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดไรๆ สะอาด บริสุทธิ์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ... ละ ... ข้าพระองค์ทรงจำธรรมข้อนี้ของพระผู้มีพระภาคว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti – ekā sītassa, ekā uṇhassa; yena bodhisattassa udakakiccaṃ karonti mātu cā’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้นธารน้ำ ๒ สายปรากฏจากอากาศ คือ ธารน้ำเย็นสายหนึ่ง ธารน้ำอุ่นสายหนึ่ง เขาใช้ธารน้ำนั้นทำการสรงสนานพระโพธิสัตว์และพระมารดา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้...ฯลฯ... ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

207. ‘‘Sammukhā [Pg.165] metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati – aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremi.

๒๐๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์พอประสูติ ก็ประทับยืนบนแผ่นดินด้วยพระบาทเสมอกัน ผินพระพักตร์ไปทางทิศอุดร เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว เมื่อเขาตามกั้นเศวตฉัตรถวาย ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทุกทิศ และทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า “เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้...ฯลฯ... ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā, ānanda, bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā yatthapime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannāti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati, appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāva’nti. Yampi, bhante…pe… idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้นแสงสว่างอันโอฬาร หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ก้าวล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้ในโลกกันตริกนรกซึ่งเป็นที่ว่างเปล่า ไม่ถูกปกปิด มืดมิด เป็นความมืดทึบ ที่ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ส่องแสงไปไม่ถึง แม้ในที่นั้น แสงสว่างอันโอฬาร หาประมาณมิได้ ก็ปรากฏขึ้น ก้าวล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็รู้จักกันและกันด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า แม้สัตว์เหล่าอื่นที่เกิดในที่นี้ก็มีอยู่’ และหมื่นโลกธาตุนี้ย่อมหวั่นไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น ทั้งแสงสว่างอันโอฬาร หาประมาณมิได้ ก็ปรากฏในโลก ก้าวล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้...ฯลฯ... ข้าพระองค์ก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค

208. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, idampi tathāgatassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārehi. Idhānanda, tathāgatassa viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Idampi kho, tvaṃ, ānanda, tathāgatassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārehī’’ti. ‘‘Yampi, bhante, bhagavato viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā… viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Idaṃpāhaṃ, bhante, bhagavato acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremī’’ti.

๒๐๘. ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำแม้ข้อนี้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของตถาคตเถิด ดูก่อนอานนท์ เวทนาทั้งหลายเกิดขึ้นแก่ตถาคตเป็นที่รู้แจ้ง ปรากฏอยู่เป็นที่รู้แจ้ง และถึงความดับไปเป็นที่รู้แจ้ง สัญญาทั้งหลายเกิดขึ้นเป็นที่รู้แจ้ง ปรากฏอยู่เป็นที่รู้แจ้ง และถึงความดับไปเป็นที่รู้แจ้ง วิตกทั้งหลายเกิดขึ้นเป็นที่รู้แจ้ง ปรากฏอยู่เป็นที่รู้แจ้ง และถึงความดับไปเป็นที่รู้แจ้ง ดูก่อนอานนท์ เธอจงทรงจำแม้ข้อนี้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของตถาคตเถิด’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อที่เวทนาทั้งหลายเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเป็นที่รู้แจ้ง ปรากฏอยู่เป็นที่รู้แจ้ง และถึงความดับไปเป็นที่รู้แจ้ง สัญญา... วิตกทั้งหลายเกิดขึ้นเป็นที่รู้แจ้ง ปรากฏอยู่เป็นที่รู้แจ้ง และถึงความดับไปเป็นที่รู้แจ้ง ข้าพระองค์ก็ทรงจำแม้ข้อนี้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระผู้มีพระภาค’

Idamavoca āyasmā ānando. Samanuñño satthā ahosi; attamanā ca te bhikkhū āyasmato ānandassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลคำนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ภิกษุเหล่านั้นต่างมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระอานนท์

Acchariyaabbhutasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

อัจฉริยัพภูตสูตรที่ ๓ จบ

4. Bākulasuttaṃ

๔. พากุลสูตร

209. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā bākulo rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho acelakassapo āyasmato [Pg.166] bākulassa purāṇagihisahāyo yenāyasmā bākulo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā bākulena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho acelakassapo āyasmantaṃ bākulaṃ etadavoca –

๒๐๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระพากุละอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล อเจลกัสสปะ ผู้เคยเป็นสหายคฤหัสถ์ของท่านพระพากุละ เข้าไปหาท่านพระพากุละถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระพากุละ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง อเจลกัสสปะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระพากุละว่า

‘‘Kīvaciraṃ pabbajitosi, āvuso bākulā’’ti? ‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassā’’ti. ‘‘Imehi pana te, āvuso bākula, asītiyā vassehi katikkhattuṃ methuno dhammo paṭisevito’’ti? ‘‘Na kho maṃ, āvuso kassapa, evaṃ pucchitabbaṃ – ‘imehi pana te, āvuso bākula, asītiyā vassehi katikkhattuṃ methuno dhammo paṭisevito’ti. Evañca kho maṃ, āvuso kassapa, pucchitabbaṃ – ‘imehi pana te, āvuso bākula, asītiyā vassehi katikkhattuṃ kāmasaññā uppannapubbā’’’ti? ( )

‘ท่านพากุละผู้มีอายุ ท่านบวชมานานเท่าไรแล้ว’ ‘ผู้มีอายุ เราบวชมาได้ ๘๐ ปีแล้ว’ ‘ท่านพากุละผู้มีอายุ ก็ตลอด ๘๐ ปีเหล่านี้ ท่านเสพเมถุนธรรมกี่ครั้ง’ ‘ท่านกัสสปะผู้มีอายุ ท่านไม่ควรจะถามเราอย่างนี้ว่า “ท่านพากุละผู้มีอายุ ตลอด ๘๐ ปีเหล่านี้ ท่านเสพเมถุนธรรมกี่ครั้ง” แต่ท่านกัสสปะผู้มีอายุ ท่านควรจะถามเราอย่างนี้ว่า “ท่านพากุละผู้มีอายุ ตลอด ๘๐ ปีเหล่านี้ กามสัญญาเคยเกิดขึ้นแก่ท่านกี่ครั้ง”’

210. ‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi kāmasaññaṃ uppannapubbaṃ. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi nābhijānāti kāmasaññaṃ uppannapubbaṃ idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

๒๑๐. ผู้มีอายุ ตลอด ๘๐ ปีที่เราบวชมา เราไม่รู้สึกตัวว่ากามสัญญาเคยเกิดขึ้นเลย ข้อที่ท่านพระพากุละตลอด ๘๐ ปี ไม่รู้สึกตัวว่ากามสัญญาเคยเกิดขึ้นเลย แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพระพากุละ

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi byāpādasaññaṃ…pe… vihiṃsāsaññaṃ uppannapubbaṃ. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi nābhijānāti vihiṃsāsaññaṃ uppannapubbaṃ, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

ผู้มีอายุ ตลอด ๘๐ ปีที่เราบวชมา เราไม่รู้สึกตัวว่าพยาบาทสัญญา...ฯลฯ... วิหิงสาสัญญาเคยเกิดขึ้นเลย ข้อที่ท่านพระพากุละตลอด ๘๐ ปี ไม่รู้สึกตัวว่าวิหิงสาสัญญาเคยเกิดขึ้นเลย แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพระพากุละ

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi kāmavitakkaṃ uppannapubbaṃ. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi nābhijānāti kāmavitakkaṃ uppannapubbaṃ, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

ผู้มีอายุ ตลอด ๘๐ ปีที่เราบวชมา เราไม่รู้สึกตัวว่ากามวิตกเคยเกิดขึ้นเลย ข้อที่ท่านพระพากุละตลอด ๘๐ ปี ไม่รู้สึกตัวว่ากามวิตกเคยเกิดขึ้นเลย แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพระพากุละ

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi byāpādavitakkaṃ…pe… vihiṃsāvitakkaṃ uppannapubbaṃ. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi [Pg.167] nābhijānāti vihiṃsāvitakkaṃ uppannapubbaṃ, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

อาวุโส ตลอด ๘๐ ปีที่ผมบวชมา ผมจำไม่ได้ว่าเคยเกิดพยาบาทวิตก...ฯลฯ...วิหิงสาวิตกขึ้นเลย การที่ท่านพากุละตลอด ๘๐ ปี จำไม่ได้ว่าเคยเกิดวิหิงสาวิตกขึ้นเลย แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

211. ‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi gahapaticīvaraṃ sāditā. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi nābhijānāti gahapaticīvaraṃ sāditā, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

๒๑๑. อาวุโส ตลอด ๘๐ ปีที่ผมบวชมา ผมจำไม่ได้ว่าเคยยินดีคหบดีจีวร การที่ท่านพากุละตลอด ๘๐ ปี จำไม่ได้ว่าเคยยินดีคหบดีจีวร แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi satthena cīvaraṃ chinditā. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi nābhijānāti satthena cīvaraṃ chinditā…pe… dhārema.

อาวุโส ตลอด ๘๐ ปีที่ผมบวชมา ผมจำไม่ได้ว่าเคยตัดจีวรด้วยศัสตรา การที่ท่านพากุละตลอด ๘๐ ปี จำไม่ได้ว่าเคยตัดจีวรด้วยศัสตรา...ฯลฯ...พวกเราก็ทรงจำไว้

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi sūciyā cīvaraṃ sibbitā…pe… nābhijānāmi rajanena cīvaraṃ rajitā… nābhijānāmi kathine cīvaraṃ sibbitā… nābhijānāmi sabrahmacārīnaṃ cīvarakamme vicāritā … nābhijānāmi nimantanaṃ sāditā… nābhijānāmi evarūpaṃ cittaṃ uppannapubbaṃ – ‘aho vata maṃ koci nimanteyyā’ti… nābhijānāmi antaraghare nisīditā… nābhijānāmi antaraghare bhuñjitā… nābhijānāmi mātugāmassa anubyañjanaso nimittaṃ gahetā… nābhijānāmi mātugāmassa dhammaṃ desitā antamaso catuppadampi gāthaṃ… nābhijānāmi bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitā… nābhijānāmi bhikkhuniyā dhammaṃ desitā… nābhijānāmi sikkhamānāya dhammaṃ desitā… nābhijānāmi sāmaṇeriyā dhammaṃ desitā… nābhijānāmi pabbājetā… nābhijānāmi upasampādetā… nābhijānāmi nissayaṃ dātā… nābhijānāmi sāmaṇeraṃ upaṭṭhāpetā… nābhijānāmi jantāghare nhāyitā… nābhijānāmi cuṇṇena nhāyitā… nābhijānāmi sabrahmacārīgattaparikamme vicāritā … nābhijānāmi ābādhaṃ uppannapubbaṃ, antamaso gaddūhanamattampi… nābhijānāmi bhesajjaṃ upaharitā, antamaso haritakikhaṇḍampi… nābhijānāmi apassenakaṃ apassayitā… nābhijānāmi seyyaṃ kappetā. Yaṃpāyasmā…pe… dhārema.

อาวุโส ตลอด ๘๐ ปีที่ผมบวชมา ผมจำไม่ได้ว่าเคยเย็บจีวรด้วยเข็ม...ฯลฯ...จำไม่ได้ว่าเคยย้อมจีวรด้วยน้ำย้อม...จำไม่ได้ว่าเคยเย็บกฐินจีวร...จำไม่ได้ว่าเคยขวนขวายในเรื่องการทำจีวรของเพื่อนพรหมจารี...จำไม่ได้ว่าเคยยินดีในนิมนต์...จำไม่ได้ว่าเคยเกิดจิตเห็นปานนี้ว่า ‘โอหนอ ใครๆ พึงนิมนต์เราบ้าง’...จำไม่ได้ว่าเคยนั่งในละแวกบ้าน...จำไม่ได้ว่าเคยฉันในละแวกบ้าน...จำไม่ได้ว่าเคยถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะของมาตุคาม...จำไม่ได้ว่าเคยแสดงธรรมแก่มาตุคาม แม้ที่สุดคาถา ๔ บาท...จำไม่ได้ว่าเคยเข้าไปสู่อุปัสสัยของภิกษุณี...จำไม่ได้ว่าเคยแสดงธรรมแก่ภิกษุณี...จำไม่ได้ว่าเคยแสดงธรรมแก่สิกขมานา...จำไม่ได้ว่าเคยแสดงธรรมแก่สามเณรี...จำไม่ได้ว่าเคยให้บรรพชา...จำไม่ได้ว่าเคยให้อุปสมบท...จำไม่ได้ว่าเคยให้นิสัย...จำไม่ได้ว่าเคยให้สามเณรอุปัฏฐาก...จำไม่ได้ว่าเคยอาบน้ำในเรือนไฟ...จำไม่ได้ว่าเคยอาบน้ำด้วยจุรณ...จำไม่ได้ว่าเคยขวนขวายในการนวดฟั้นตัวของเพื่อนพรหมจารี...จำไม่ได้ว่าเคยเกิดอาพาธขึ้น แม้ที่สุดเพียงชั่วขณะรีดนมโค...จำไม่ได้ว่าเคยบริโภคยา แม้ที่สุดเพียงชิ้นสมอ...จำไม่ได้ว่าเคยนอนเอกเขนก...จำไม่ได้ว่าเคยสำเร็จการนอน การที่ท่านพากุละ...ฯลฯ...พวกเราก็ทรงจำไว้

‘‘Asīti me, āvuso, vassāni pabbajitassa nābhijānāmi gāmantasenāsane vassaṃ upagantā. Yaṃpāyasmā bākulo asītiyā vassehi [Pg.168] nābhijānāti gāmantasenāsane vassaṃ upagantā, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

อาวุโส ตลอด ๘๐ ปีที่ผมบวชมา ผมจำไม่ได้ว่าเคยเข้าจำพรรษาในเสนาสนะชายบ้าน การที่ท่านพากุละตลอด ๘๐ ปี จำไม่ได้ว่าเคยเข้าจำพรรษาในเสนาสนะชายบ้าน แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

‘‘Sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjiṃ; atha aṭṭhamiyaṃ aññā udapādi. Yaṃpāyasmā bākulo sattāhameva saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji; atha aṭṭhamiyaṃ aññā udapādi idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema.

อาวุโส ผมเป็นผู้มีกิเลสฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น ต่อจากนั้น ในวันที่ ๘ พระอรหัตก็เกิดขึ้น การที่ท่านพากุละเป็นผู้มีกิเลสฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น ต่อจากนั้น ในวันที่ ๘ พระอรหัตก็เกิดขึ้น แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

212. ‘‘Labheyyāhaṃ, āvuso bākula, imasmiṃ dhammavinaye pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. Alattha kho acelakassapo imasmiṃ dhammavinaye pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno panāyasmā kassapo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosi.

๒๑๒. อาวุโสพากุละ ผมพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในธรรมวินัยนี้เถิด อเจลกัสสปะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในธรรมวินัยนี้แล้ว ก็ท่านกัสสปะอุปสมบทได้ไม่นาน หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ก็ท่านกัสสปะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

Atha kho āyasmā bākulo aparena samayena avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto. Ajja me parinibbānaṃ bhavissatī’’ti. ‘‘Yaṃpāyasmā bākulo avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto; ajja me parinibbānaṃ bhavissatī’ti, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhārema’’.

ครั้งนั้น โดยสมัยอื่น ท่านพากุละถือกุญแจเข้าไปสู่วิหารจากวิหารหนึ่งแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงก้าวไปข้างหน้า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงก้าวไปข้างหน้า วันนี้ การปรินิพพานของเราจักมี’ การที่ท่านพากุละถือกุญแจเข้าไปสู่วิหารจากวิหารหนึ่งแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงก้าวไปข้างหน้า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงก้าวไปข้างหน้า วันนี้ การปรินิพพานของเราจักมี’ แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

Āyasmā bākulo majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnakova parinibbāyi. ‘‘Yaṃpāyasmā bākulo majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnakova parinibbāyi, idampi mayaṃ āyasmato bākulassa acchariyaṃ abbhutadhammaṃ dhāremā’’ti.

ท่านพากุละนั่งปรินิพพานในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ การที่ท่านพากุละนั่งปรินิพพานในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แม้ข้อนี้ พวกเราก็ทรงจำไว้ว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของท่านพากุละ

Bākulasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

พากุลสูตรที่ ๔ จบ

5. Dantabhūmisuttaṃ

๕. ทันตภูมิสูตร

213. Evaṃ [Pg.169] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena aciravato samaṇuddeso araññakuṭikāyaṃ viharati. Atha kho jayaseno rājakumāro jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena aciravato samaṇuddeso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aciravatena samaṇuddesena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jayaseno rājakumāro aciravataṃ samaṇuddesaṃ etadavoca –

๒๑๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล สามเณรชื่ออจิรวตะ อยู่ในกระท่อมในป่า ครั้งนั้น ชัยเสนราชกุมารเสด็จจงกรมเที่ยวไป เสด็จเข้าไปหาสามเณรอจิรวตะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ทรงปราศรัยกับสามเณรอจิรวตะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ชัยเสนราชกุมารประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ตรัสคำนี้กะสามเณรอจิรวตะว่า

‘‘Sutaṃ metaṃ, bho aggivessana – ‘idha bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggata’nti. ‘Evametaṃ, rājakumāra, evametaṃ, rājakumāra. Idha bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggata’nti. ‘Sādhu me bhavaṃ aggivessano yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desetū’ti. ‘Na kho te ahaṃ, rājakumāra, sakkomi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desetuṃ. Ahañca hi te, rājakumāra, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, tvañca me bhāsitassa atthaṃ na ājāneyyāsi; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. ‘Desetu me bhavaṃ aggivessano yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ. Appevanāmāhaṃ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṃ ājāneyya’nti. ‘Deseyyaṃ kho te ahaṃ, rājakumāra, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ. Sace me tvaṃ bhāsitassa atthaṃ ājāneyyāsi, iccetaṃ kusalaṃ; no ce me tvaṃ bhāsitassa atthaṃ ājāneyyāsi, yathāsake tiṭṭheyyāsi, na maṃ tattha uttariṃ paṭipuccheyyāsī’ti. ‘Desetu me bhavaṃ aggivessano yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ. Sace ahaṃ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmi, iccetaṃ kusalaṃ; no ce ahaṃ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmi, yathāsake tiṭṭhissāmi, nāhaṃ tattha bhavantaṃ aggivessanaṃ uttariṃ paṭipucchissāmī’’’ti.

“ข้าแต่ท่านอัคคิเวสสนะ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ พึงบรรลุความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่’ (สามเณรอจิรวตะตอบว่า) ‘เป็นอย่างนั้น ราชกุมาร เป็นอย่างนั้น ราชกุมาร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ พึงบรรลุความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่’ (ชยเสนะราชกุมารทูลว่า) ‘ขอท่านอัคคิเวสสนะ โปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ข้าพเจ้าเถิด’ (สามเณรตอบว่า) ‘ราชกุมาร อาตมาไม่สามารถจะแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ท่านได้ เพราะถ้าอาตมาพึงแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ท่าน และท่านก็ไม่พึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของอาตมาได้ นั่นจะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่อาตมา นั่นจะพึงเป็นความลำบากแก่อาตมา’ (ราชกุมารทูลว่า) ‘ขอท่านอัคคิเวสสนะ โปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ข้าพเจ้าเถิด บางทีข้าพเจ้าพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของท่านอัคคิเวสสนะได้’ (สามเณรกล่าวว่า) ‘ราชกุมาร อาตมาจะแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ท่าน ถ้าท่านจักรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของอาตมาได้ ข้อนั้นเป็นการดี แต่ถ้าท่านจักไม่รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของอาตมา ก็ขอให้ท่านหยุดอยู่ตามเดิม ไม่ต้องสอบถามอาตมาให้ยิ่งขึ้นไปในเรื่องนั้น’ (ราชกุมารทูลว่า) ‘ขอท่านอัคคิเวสสนะ โปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ข้าพเจ้าเถิด ถ้าข้าพเจ้าจักรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของท่านอัคคิเวสสนะได้ ข้อนั้นเป็นการดี แต่ถ้าข้าพเจ้าจักไม่รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของท่านอัคคิเวสสนะ ข้าพเจ้าก็จะหยุดอยู่ตามเดิม ข้าพเจ้าจักไม่สอบถามท่านอัคคิเวสสนะให้ยิ่งขึ้นไปในเรื่องนั้น’”

214. Atha [Pg.170] kho aciravato samaṇuddeso jayasenassa rājakumārassa yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desesi. Evaṃ vutte, jayaseno rājakumāro aciravataṃ samaṇuddesaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bho aggivessana, anavakāso yaṃ bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggata’’nti. Atha kho jayaseno rājakumāro aciravatassa samaṇuddesassa aṭṭhānatañca anavakāsatañca pavedetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

๒๑๔. ครั้งนั้นแล สามเณรอจิรวตะได้แสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ชยเสนะราชกุมาร เมื่อสามเณรกล่าวอย่างนี้แล้ว ชยเสนะราชกุมารได้ตรัสคำนี้กะสามเณรอจิรวตะว่า ‘ข้าแต่ท่านอัคคิเวสสนะ ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ พึงบรรลุความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้’ ครั้งนั้นแล ชยเสนะราชกุมารทรงประกาศความเป็นไปไม่ได้และความไม่มีโอกาสแก่สามเณรอจิรวตะแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป

Atha kho aciravato samaṇuddeso acirapakkante jayasene rājakumāre yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho aciravato samaṇuddeso yāvatako ahosi jayasenena rājakumārena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi.

ครั้งนั้นแล เมื่อชยเสนะราชกุมารเสด็จหลีกไปไม่นาน สามเณรอจิรวตะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง สามเณรอจิรวตะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวการสนทนาปราศรัยกับชยเสนะราชกุมารทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค

Evaṃ vutte, bhagavā aciravataṃ samaṇuddesaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kutettha, aggivessana, labbhā. Yaṃ taṃ nekkhammena ñātabbaṃ nekkhammena daṭṭhabbaṃ nekkhammena pattabbaṃ nekkhammena sacchikātabbaṃ taṃ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatī’’ti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

เมื่อสามเณรกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะสามเณรอจิรวตะว่า ‘อัคคิเวสสนะ ข้อนั้นจะพึงได้ในเรื่องนี้แต่ที่ไหน ความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่นั้น อันบุคคลพึงรู้ได้ด้วยเนกขัมมะ พึงเห็นได้ด้วยเนกขัมมะ พึงบรรลุได้ด้วยเนกขัมมะ พึงทำให้แจ้งได้ด้วยเนกขัมมะ แต่ชยเสนะราชกุมารผู้อยู่ท่ามกลางกาม บริโภคกาม ถูกกามวิตกเคี้ยวกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ขวนขวายในการแสวงหากามอยู่ จักรู้ หรือจักเห็น หรือจักทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่นั้น ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้’

215. ‘‘Seyyathāpissu, aggivessana, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, ye te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, api nu te dantāva dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ, dantāva dantabhūmiṃ sampāpuṇeyyu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Ye pana te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā, api nu te adantāva dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ, adantāva dantabhūmiṃ sampāpuṇeyyuṃ, seyyathāpi te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, aggivessana, yaṃ taṃ nekkhammena ñātabbaṃ nekkhammena daṭṭhabbaṃ nekkhammena pattabbaṃ nekkhammena sacchikātabbaṃ taṃ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme [Pg.171] paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatī’’ti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๒๑๕. “อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนช้างฝึก หรือม้าฝึก หรือโคฝึก ๒ ตัว ที่ฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้ว และช้างฝึก หรือม้าฝึก หรือโคฝึก ๒ ตัว ที่ยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้แนะนำ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ช้างฝึก หรือม้าฝึก หรือโคฝึก ๒ ตัว ที่ฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้วนั้น ที่ฝึกแล้วนั่นแหละ พึงถึงอาการที่ฝึกแล้ว ที่ฝึกแล้วนั่นแหละ พึงถึงภูมิที่ฝึกแล้ว มิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ส่วนช้างฝึก หรือม้าฝึก หรือโคฝึก ๒ ตัว ที่ยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้แนะนำนั้น ที่ยังไม่ได้ฝึกนั่นแหละ พึงถึงอาการที่ฝึกแล้ว ที่ยังไม่ได้ฝึกนั่นแหละ พึงถึงภูมิที่ฝึกแล้ว เหมือนช้างฝึก หรือม้าฝึก หรือโคฝึก ๒ ตัว ที่ฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้วเหล่านั้นได้ละหรือ” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่นั้น อันบุคคลพึงรู้ได้ด้วยเนกขัมมะ พึงเห็นได้ด้วยเนกขัมมะ พึงบรรลุได้ด้วยเนกขัมมะ พึงทำให้แจ้งได้ด้วยเนกขัมมะ แต่ชยเสนะราชกุมารผู้อยู่ท่ามกลางกาม บริโภคกาม ถูกกามวิตกเคี้ยวกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ขวนขวายในการแสวงหากามอยู่ จักรู้ หรือจักเห็น หรือจักทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่นั้น ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้

216. ‘‘Seyyathāpi, aggivessana, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahāpabbato. Tamenaṃ dve sahāyakā tamhā gāmā vā nigamā vā nikkhamitvā hatthavilaṅghakena yena so pabbato tenupasaṅkameyyuṃ; upasaṅkamitvā eko sahāyako heṭṭhā pabbatapāde tiṭṭheyya, eko sahāyako uparipabbataṃ āroheyya. Tamenaṃ heṭṭhā pabbatapāde ṭhito sahāyako uparipabbate ṭhitaṃ sahāyakaṃ evaṃ vedayya – ‘yaṃ, samma, kiṃ tvaṃ passasi uparipabbate ṭhito’ti? So evaṃ vadeyya – ‘passāmi kho ahaṃ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’’nti.

๒๑๖. “อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนภูเขาใหญ่ลูกหนึ่งอยู่ไม่ไกลจากบ้านหรือนิคม สหายสองคนออกจากบ้านหรือนิคมนั้นแล้ว จูงมือกันเข้าไปยังภูเขานั้น ครั้นเข้าไปแล้ว สหายคนหนึ่งพึงยืนอยู่ที่เชิงเขาเบื้องล่าง สหายอีกคนหนึ่งพึงขึ้นไปบนยอดเขา สหายผู้ยืนอยู่ที่เชิงเขาเบื้องล่าง พึงกล่าวอย่างนี้กะสหายผู้ยืนอยู่บนยอดเขานั้นว่า ‘สหายเอ๋ย ท่านผู้ยืนอยู่บนยอดเขาเห็นอะไรบ้าง’ เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหายเอ๋ย เราผู้ยืนอยู่บนยอดเขา เห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าอันน่ารื่นรมย์ พื้นดินอันน่ารื่นรมย์ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์’”

‘‘So evaṃ vadeyya – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, samma, anavakāso yaṃ tvaṃ uparipabbate ṭhito passeyyāsi ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’nti. Tamenaṃ uparipabbate ṭhito sahāyako heṭṭhimapabbatapādaṃ orohitvā taṃ sahāyakaṃ bāhāyaṃ gahetvā uparipabbataṃ āropetvā muhuttaṃ assāsetvā evaṃ vadeyya – ‘yaṃ, samma, kiṃ tvaṃ passasi uparipabbate ṭhito’ti? So evaṃ vadeyya – ‘passāmi kho ahaṃ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’’nti.

บุรุษนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหาย ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาสเลย ที่ท่านผู้ยืนอยู่บนยอดเขาจะพึงเห็นอารามที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์’ สหายผู้ยืนอยู่บนยอดเขาพึงลงไปยังเชิงเขาเบื้องล่าง จับแขนสหายคนนั้นแล้วนำขึ้นไปยังยอดเขา ให้พักสักครู่หนึ่งแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหาย ท่านผู้ยืนอยู่บนยอดเขาเห็นอะไรบ้าง’ เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหาย ข้าพเจ้าผู้ยืนอยู่บนยอดเขาย่อมเห็นอารามที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์’

‘‘So evaṃ vadeyya – ‘idāneva kho te, samma, bhāsitaṃ – mayaṃ evaṃ ājānāma – aṭṭhānaṃ kho etaṃ samma, anavakāso yaṃ tvaṃ uparipabbate ṭhito passeyyāsi ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’nti. Idāneva ca pana te bhāsitaṃ mayaṃ evaṃ ājānāma – ‘passāmi kho ahaṃ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’nti. So evaṃ vadeyya – ‘tathā hi panāhaṃ, samma, iminā mahatā pabbatena āvuto daṭṭheyyaṃ nāddasa’’’nti.

บุรุษนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหาย เมื่อกี้นี้เอง ท่านได้กล่าวคำนี้ไว้แล้ว พวกเราเข้าใจอย่างนี้ว่า “ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่ใช่โอกาสเลย ที่ท่านผู้ยืนอยู่บนยอดเขาจะพึงเห็นอารามที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” และเมื่อกี้นี้เอง ท่านก็ได้กล่าวคำนี้ไว้แล้ว พวกเราเข้าใจอย่างนี้ว่า “สหาย ข้าพเจ้าผู้ยืนอยู่บนยอดเขาย่อมเห็นอารามที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์”’ บุรุษนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สหาย เป็นอย่างนั้นจริง แต่เพราะข้าพเจ้าถูกภูเขาใหญ่ลูกนี้บังไว้ จึงไม่เห็นสิ่งที่ควรเห็น’

‘‘Ato [Pg.172] mahantatarena, aggivessana, avijjākhandhena jayaseno rājakumāro āvuto nivuto ophuṭo pariyonaddho. So vata yaṃ taṃ nekkhammena ñātabbaṃ nekkhammena daṭṭhabbaṃ nekkhammena pattabbaṃ nekkhammena sacchikātabbaṃ taṃ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sace kho taṃ, aggivessana, jayasenassa rājakumārassa imā dve upamā paṭibhāyeyyuṃ, anacchariyaṃ te jayaseno rājakumāro pasīdeyya, pasanno ca te pasannākāraṃ kareyyā’’ti. ‘‘Kuto pana maṃ, bhante, jayasenassa rājakumārassa imā dve upamā paṭibhāyissanti anacchariyā pubbe assutapubbā, seyyathāpi bhagavanta’’nti?

อัคคิเวสสนะ ชยเสนะราชกุมารถูกกองอวิชชาที่ใหญ่กว่าภูเขานั้น ปิดบัง หุ้มห่อ รัดรึง ครอบงำไว้แล้ว ธรรมที่บุคคลพึงรู้ได้ด้วยเนกขัมมะ พึงเห็นได้ด้วยเนกขัมมะ พึงบรรลุได้ด้วยเนกขัมมะ พึงทำให้แจ้งได้ด้วยเนกขัมมะนั้น ชยเสนะราชกุมารนั้น ผู้อยู่ท่ามกลางกาม บริโภคกาม ถูกกามวิตกกัดกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ขวนขวายในการแสวงหากาม จะพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงทำให้แจ้งธรรมนั้นได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อัคคิเวสสนะ ถ้าอุปมา ๒ ข้อนี้จะพึงปรากฏแก่ชยเสนะราชกุมารได้ ก็ไม่น่าอัศจรรย์ที่ชยเสนะราชกุมารจะพึงเลื่อมใสในท่าน และเมื่อเลื่อมใสแล้ว ก็จะพึงทำอาการของผู้เลื่อมใสต่อท่าน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปมา ๒ ข้อนี้ ที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยได้ฟังมาในกาลก่อน จะพึงปรากฏแก่ข้าพระองค์สำหรับชยเสนะราชกุมารได้อย่างไร เหมือนดังที่ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเล่า”

217. ‘‘Seyyathāpi, aggivessana, rājā khattiyo muddhāvasitto nāgavanikaṃ āmanteti – ‘ehi tvaṃ, samma nāgavanika, rañño nāgaṃ abhiruhitvā nāgavanaṃ pavisitvā āraññakaṃ nāgaṃ atipassitvā rañño nāgassa gīvāyaṃ upanibandhāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, aggivessana, nāgavaniko rañño khattiyassa muddhāvasittassa paṭissutvā rañño nāgaṃ abhiruhitvā nāgavanaṃ pavisitvā āraññakaṃ nāgaṃ atipassitvā rañño nāgassa gīvāyaṃ upanibandhati. Tamenaṃ rañño nāgo abbhokāsaṃ nīharati. Ettāvatā kho, aggivessana, āraññako nāgo abbhokāsaṃ gato hoti. Etthagedhā hi, aggivessana, āraññakā nāgā yadidaṃ – nāgavanaṃ. Tamenaṃ nāgavaniko rañño khattiyassa muddhāvasittassa ārocesi – ‘abbhokāsagato kho, deva, āraññako nāgo’ti. Atha kho aggivessana, tamenaṃ rājā khattiyo muddhāvasitto hatthidamakaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma hatthidamaka, āraññakaṃ nāgaṃ damayāhi āraññakānañceva sīlānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṃ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāyā’’’ti.

๒๑๗. อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ตรัสเรียกพนักงานจับช้างมาว่า ‘มาเถิด ท่านพนักงานจับช้าง ท่านจงขึ้นช้างหลวง เข้าไปสู่ป่าช้าง ครั้นเห็นช้างป่าแล้ว จงผูกมันไว้ที่คอช้างหลวง’ อัคคิเวสสนะ พนักงานจับช้างทูลรับสนองพระราชดำรัสว่า ‘ขอเดชะ’ แล้วขึ้นช้างหลวง เข้าไปสู่ป่าช้าง ครั้นเห็นช้างป่าแล้ว ก็ผูกมันไว้ที่คอช้างหลวง ช้างหลวงนำช้างป่าตัวนั้นออกมาสู่ที่โล่งแจ้ง อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ช้างป่าชื่อว่ามาสู่ที่โล่งแจ้งแล้ว เพราะว่าอัคคิเวสสนะ ช้างป่าทั้งหลายมีความเยื่อใยในป่าช้างนั้น พนักงานจับช้างจึงกราบทูลแด่พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘ขอเดชะ ช้างป่ามาสู่ที่โล่งแจ้งแล้ว’ ลำดับนั้น อัคคิเวสสนะ พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ตรัสเรียกนายควาญช้างมาว่า ‘มาเถิด ท่านนายควาญช้าง ท่านจงฝึกช้างป่า เพื่อข่มกิริยาอาการของสัตว์ป่า เพื่อข่มความดำริที่เนื่องด้วยป่า เพื่อข่มความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนที่เนื่องด้วยป่า เพื่อให้มันยินดีในถิ่นบ้าน และเพื่อให้มันสมาทานในศีลที่มนุษย์พอใจ’

‘‘‘Evaṃ[Pg.173], devā’ti kho, aggivessana, hatthidamako rañño khattiyassa muddhāvasittassa paṭissutvā mahantaṃ thambhaṃ pathaviyaṃ nikhaṇitvā āraññakassa nāgassa gīvāyaṃ upanibandhati āraññakānañceva sīlānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṃ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāya. Tamenaṃ hatthidamako yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpāhi vācāhi samudācarati. Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpāhi vācāhi samudācariyamāno sussūsati, sotaṃ odahati, aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti; tamenaṃ hatthidamako uttari tiṇaghāsodakaṃ anuppavecchati.

อัคคิเวสสนะ นายควาญช้างทูลรับสนองพระราชดำรัสว่า ‘ขอเดชะ’ แล้วขุดหลุมฝังเสาหลักใหญ่ลงในดิน แล้วผูกช้างป่าไว้ที่คอ เพื่อข่มกิริยาอาการของสัตว์ป่า เพื่อข่มความดำริที่เนื่องด้วยป่า เพื่อข่มความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนที่เนื่องด้วยป่า เพื่อให้มันยินดีในถิ่นบ้าน และเพื่อให้มันสมาทานในศีลที่มนุษย์พอใจ นายควาญช้างย่อมกล่าววาจาที่ไม่มีโทษ สบายหู น่ารัก จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่พอใจของคนส่วนมาก เป็นที่ชอบใจของคนส่วนมาก เช่นนี้กับช้างป่าตัวนั้น อัคคิเวสสนะ เมื่อใดที่ช้างป่าถูกนายควาญช้างกล่าวด้วยวาจาเช่นนั้นอยู่ ย่อมอยากฟัง เงี่ยโสตลงฟัง ตั้งจิตเพื่อจะรู้ เมื่อนั้น นายควาญช้างย่อมให้หญ้าและน้ำแก่ช้างตัวนั้นต่อไป

‘‘Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa tiṇaghāsodakaṃ paṭiggaṇhāti, tatra hatthidamakassa evaṃ hoti – ‘jīvissati kho dāni āraññako nāgo’ti. Tamenaṃ hatthidamako uttari kāraṇaṃ kāreti – ‘ādiya, bho, nikkhipa, bho’ti. Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa ādānanikkhepe vacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṃ hatthidamako uttari kāraṇaṃ kāreti – ‘abhikkama, bho, paṭikkama, bho’ti. Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa abhikkamapaṭikkamavacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṃ hatthidamako uttari kāraṇaṃ kāreti – ‘uṭṭhaha, bho, nisīda, bho’ti. Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa uṭṭhānanisajjāya vacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṃ hatthidamako uttari āneñjaṃ nāma kāraṇaṃ kāreti, mahantassa phalakaṃ soṇḍāya upanibandhati, tomarahattho ca puriso uparigīvāya nisinno hoti, samantato ca tomarahatthā purisā parivāretvā ṭhitā honti, hatthidamako ca dīghatomarayaṭṭhiṃ gahetvā purato ṭhito hoti. So āneñjaṃ kāraṇaṃ kāriyamāno neva purime pāde copeti na pacchime pāde copeti, na purimakāyaṃ copeti na pacchimakāyaṃ copeti, na sīsaṃ copeti, na kaṇṇe copeti, na dante copeti[Pg.174], na naṅguṭṭhaṃ copeti, na soṇḍaṃ copeti. So hoti āraññako nāgo khamo sattippahārānaṃ asippahārānaṃ usuppahārānaṃ sarapattappahārānaṃ bheripaṇavavaṃsasaṅkhaḍiṇḍimaninnādasaddānaṃ sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo rājāraho rājabhoggo rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

อัคคิเวสสนะ เมื่อใด ช้างป่ารับหญ้าและน้ำของควาญช้าง เมื่อนั้น ควาญช้างย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ช้างป่าจักมีชีวิตอยู่ได้’ ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นทำการฝึกขั้นสูงขึ้นไปว่า ‘เจ้าจงคาบขึ้น เจ้าจงวางลง’ อัคคิเวสสนะ เมื่อใด ช้างป่าเชื่อฟังคำสั่งของควาญช้างในการคาบขึ้นและวางลง เป็นผู้ทำตามโอวาท ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นทำการฝึกขั้นสูงขึ้นไปว่า ‘เจ้าจงก้าวไปข้างหน้า เจ้าจงถอยกลับ’ อัคคิเวสสนะ เมื่อใด ช้างป่าเชื่อฟังคำสั่งของควาญช้างในการก้าวไปข้างหน้าและถอยกลับ เป็นผู้ทำตามโอวาท ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นทำการฝึกขั้นสูงขึ้นไปว่า ‘เจ้าจงลุกขึ้น เจ้าจงหมอบลง’ อัคคิเวสสนะ เมื่อใด ช้างป่าเชื่อฟังคำสั่งของควาญช้างในการลุกขึ้นและหมอบลง เป็นผู้ทำตามโอวาท ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นทำการฝึกที่เรียกว่า ‘อานัญชะ’ (ความไม่หวั่นไหว) ขั้นสูงขึ้นไป คือ เขาจะผูกแผ่นกระดานใหญ่ไว้ที่งวง มีบุรุษถือโตมร (หอกซัด) นั่งอยู่บนคอ มีบุรุษถือโตมรยืนล้อมอยู่โดยรอบ และควาญช้างถือโตมรด้ามยาว ยืนอยู่ข้างหน้า ช้างนั้นเมื่อถูกฝึกการฝึกที่ไม่หวั่นไหว ย่อมไม่เคลื่อนไหวเท้าหน้า ไม่เคลื่อนไหวเท้าหลัง ไม่เคลื่อนไหวกายส่วนหน้า ไม่เคลื่อนไหวกายส่วนหลัง ไม่เคลื่อนไหวศีรษะ ไม่เคลื่อนไหวหู ไม่เคลื่อนไหวงา ไม่เคลื่อนไหวหาง ไม่เคลื่อนไหวงวง ช้างป่านั้นย่อมทนทานต่อการประหารด้วยหอก การประหารด้วยดาบ การประหารด้วยลูกศร การประหารด้วยลูกศรมีปีก ทนทานต่อเสียงกลองใหญ่ กลองเล็ก ปี่ สังข์ และบัณเฑาะว์ เป็นช้างที่ละโทษคือความคดโกงได้หมดสิ้น ปราศจากมลทิน สมควรแก่พระราชา เป็นของใช้สอยของพระราชา และนับเข้าเป็นองค์ประกอบของพระราชาทีเดียว

218. ‘‘Evameva kho, aggivessana, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti.

๒๑๘. อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล พระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค พระองค์ทรงรู้แจ้ง ทำให้ประจักษ์ซึ่งโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ด้วยพระปัญญาอันยิ่งเอง แล้วทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม พระองค์ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่งย่อมได้ฟังธรรมนั้น เขาได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคต เขาผู้ประกอบด้วยการได้ศรัทธานั้น ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี, บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์ครบถ้วน ให้บริสุทธิ์หมดจดดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว ไม่ใช่ทำได้ง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’

‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Ettāvatā kho, aggivessana, ariyasāvako abbhokāsagato hoti. Etthagedhā hi, aggivessana, devamanussā yadidaṃ – pañca kāmaguṇā. Tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, sīlavā hohi, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharāhi ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhassu sikkhāpadesū’’’ti.

ในกาลต่อมา เขาสละกองโภคะน้อยหรือมาก สละวงศาคณาญาติเล็กหรือใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกชื่อว่ามาสู่ที่โล่งแจ้งแล้ว อัคคิเวสสนะ ก็เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมติดข้องอยู่ในกามคุณ ๕ เหล่านี้ พระตถาคตจึงทรงแนะนำอริยสาวกนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิดภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกข์ อยู่เพียบพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายเถิด’

‘‘Yato kho, aggivessana, ariyasāvako sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu [Pg.175] bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, indriyesu guttadvāro hohi, cakkhunā rūpaṃ disvā mā nimittaggāhī…pe… (yathā gaṇakamoggallānasuttante, evaṃ vitthāretabbāni.)

อัคคิเวสสนะ เมื่อใด อริยสาวกเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกข์ อยู่เพียบพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายอยู่ เมื่อนั้น พระตถาคตจึงทรงแนะนำอริยสาวกนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิดภิกษุ เธอจงเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เห็นรูปด้วยตาแล้ว อย่าถือเอานิมิต... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในคณกโมคคัลลานสูตร)’

219. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Seyyathāpi, aggivessana, hatthidamako mahantaṃ thambhaṃ pathaviyaṃ nikhaṇitvā āraññakassa nāgassa gīvāyaṃ upanibandhati āraññakānañceva sīlānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṃ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṃ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāya; evameva kho, aggivessana, ariyasāvakassa ime cattāro satipaṭṭhānā cetaso upanibandhanā honti gehasitānañceva sīlānaṃ abhinimmadanāya gehasitānañceva sarasaṅkappānaṃ abhinimmadanāya gehasitānañceva darathakilamathapariḷāhānaṃ abhinimmadanāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya.

๒๑๙. ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลแล้ว มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่... พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนนายควาญช้างปักเสาหลักใหญ่ลงในดินแล้ว ผูกคอช้างป่าไว้เพื่อกำจัดความประพฤติอย่างชาวป่า เพื่อกำจัดความดำริอย่างชาวป่า เพื่อกำจัดความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนอย่างชาวป่า เพื่อให้ช้างยินดีในบ้าน เพื่อให้ช้างถือเอาความประพฤติที่น่าพอใจของมนุษย์ ข้อนี้ฉันใด อัคคิเวสสนะ สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ ก็เป็นเครื่องผูกจิตของอริยสาวกฉันนั้น เพื่อกำจัดความประพฤติที่อิงเรือน เพื่อกำจัดความดำริที่อิงเรือน เพื่อกำจัดความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนที่อิงเรือน เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

220. ‘‘Tamenaṃ tathāgato uttariṃ vineti – ‘ehi tvaṃ, bhikkhu, kāye kāyānupassī viharāhi, mā ca kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ vitakkesi. Vedanāsu… citte… dhammesu dhammānupassī viharāhi, mā ca kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ vitakkesī’’’ti.

๒๒๐. ตถาคตย่อมแนะนำภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิดภิกษุ เธอจงพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แต่อย่าตรึกวิตกที่ประกอบด้วยกามเลย จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... จงพิจารณาเห็นจิตในจิต... จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ แต่อย่าตรึกวิตกที่ประกอบด้วยกามเลย’ ดังนี้

‘‘So vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

ภิกษุนั้นบรรลุทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌาน... อันไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้นอยู่ เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

221. ‘‘So [Pg.176] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate…pe… yathākammūpage satte pajānāti.

๒๒๑. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตามนุษย์... ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

‘‘So hoti bhikkhu khamo sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti sabbarāgadosamohanihitaninnītakasāvo āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

ภิกษุนั้นเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ต่อสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้ายที่มาไม่ดี เป็นผู้มีชาติแห่งความอดกลั้นต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันกล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะนำชีวิตไปเสียได้ เป็นผู้มีราคะ โทสะ และโมหะทั้งปวงอันสละแล้ว คายแล้ว เป็นอาหุไนยบุคคล เป็นปาหุไนยบุคคล เป็นทักขิไณยบุคคล เป็นอัญชลีกรณียบุคคล เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

222. ‘‘Mahallako cepi, aggivessana, rañño nāgo adanto avinīto kālaṅkaroti, ‘adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; majjhimo cepi, aggivessana, rañño nāgo. Daharo cepi, aggivessana, rañño nāgo adanto avinīto kālaṅkaroti[Pg.177], ‘adantamaraṇaṃ daharo rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; evameva kho, aggivessana, thero cepi bhikkhu akhīṇāsavo kālaṅkaroti, ‘adantamaraṇaṃ thero bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; majjhimo cepi, aggivessana, bhikkhu. Navo cepi, aggivessana, bhikkhu akhīṇāsavo kālaṅkaroti, ‘adantamaraṇaṃ navo bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati.

๒๒๒. อัคคิเวสสนะ ถ้าแม้ช้างหลวงตัวใหญ่ยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้แนะนำ ตายไป เขาก็นับว่า ‘ช้างหลวงตัวใหญ่ตายอย่างไม่ได้ฝึก’ ถ้าแม้ช้างหลวงขนาดกลาง... ถ้าแม้ช้างหลวงตัวเล็กยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้แนะนำ ตายไป เขาก็นับว่า ‘ช้างหลวงตัวเล็กตายอย่างไม่ได้ฝึก’ ข้อนี้ฉันใด อัคคิเวสสนะ ถ้าแม้ภิกษุเถระยังไม่สิ้นอาสวะ มรณภาพไป เขาก็นับว่า ‘ภิกษุเถระมรณภาพอย่างไม่ได้ฝึก’ ถ้าแม้ภิกษุปูนกลาง... ถ้าแม้ภิกษุใหม่ยังไม่สิ้นอาสวะ มรณภาพไป เขาก็นับว่า ‘ภิกษุใหม่มรณภาพอย่างไม่ได้ฝึก’ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Mahallako cepi, aggivessana, rañño nāgo sudanto suvinīto kālaṅkaroti, ‘dantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; majjhimo cepi, aggivessana, rañño nāgo… daharo cepi, aggivessana, rañño nāgo sudanto suvinīto kālaṅkaroti, ‘dantamaraṇaṃ daharo rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; evameva kho, aggivessana, thero cepi bhikkhu khīṇāsavo kālaṅkaroti, ‘dantamaraṇaṃ thero bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchati; majjhimo cepi, aggivessana, bhikkhu. Navo cepi, aggivessana, bhikkhu khīṇāsavo kālaṅkaroti, ‘dantamaraṇaṃ navo bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti.

“อัคคิเวสสนะ แม้ช้างหลวงของพระราชาที่ฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้ว ทำกาละไป ก็ย่อมถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงของพระราชาตายอย่างได้รับการฝึกแล้ว’ แม้ช้างหลวงวัยกลางของพระราชา... แม้ช้างหลวงรุ่นหนุ่มของพระราชาที่ฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้ว ทำกาละไป ก็ย่อมถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงรุ่นหนุ่มของพระราชาตายอย่างได้รับการฝึกแล้ว’ ฉันนั้นเหมือนกันแล อัคคิเวสสนะ แม้ภิกษุเถระผู้สิ้นอาสวะแล้ว ทำกาละไป ก็ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุเถระมรณภาพอย่างได้รับการฝึกแล้ว’ แม้ภิกษุวัยกลาง... แม้ภิกษุใหม่ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ทำกาละไป ก็ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุใหม่มรณภาพอย่างได้รับการฝึกแล้ว’ ดังนี้”

Idamavoca bhagavā. Attamano aciravato samaṇuddeso bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว สามเณรอจิรวัตมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Dantabhūmisuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

ทันตภูมิสูตรที่ ๕ จบ

6. Bhūmijasuttaṃ

๖. ภูมิชสูตร

223. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā bhūmijo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena jayasenassa rājakumārassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho jayaseno rājakumāro yenāyasmā bhūmijo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā bhūmijena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jayaseno rājakumāro āyasmantaṃ bhūmijaṃ etadavoca – ‘‘santi, bho bhūmija, eke samaṇabrāhmaṇā [Pg.178] evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāyā’ti. Idha bhoto bhūmijassa satthā kiṃvādī kimakkhāyī’’ti? ‘‘Na kho metaṃ, rājakumāra, bhagavato sammukhā sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ bhagavā evaṃ byākareyya – ‘āsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Āsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāyā’ti. Na kho me taṃ, rājakumāra, bhagavato sammukhā sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ bhagavā evaṃ byākareyyā’’ti. ‘‘Sace kho bhoto bhūmijassa satthā evaṃvādī evamakkhāyī, addhā bhoto bhūmijassa satthā sabbesaṃyeva puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ muddhānaṃ maññe āhacca tiṭṭhatī’’ti. Atha kho jayaseno rājakumāro āyasmantaṃ bhūmijaṃ sakeneva thālipākena parivisi.

๒๒๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระภูมชะนุ่งสบงทรงบาตรจีวรในเวลาเช้าแล้ว เข้าไปยังที่ประทับของชยเสนะราชกุมาร ครั้นเข้าไปแล้ว จึงนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล ชยเสนะราชกุมารเข้าไปหาท่านพระภูมชะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระภูมชะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ชยเสนะราชกุมารผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระภูมชะว่า “ท่านภูมชะผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘แม้ตั้งความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ไม่ตั้งความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ทั้งตั้งและไม่ตั้งความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล’ ในเรื่องนี้ พระศาสดาของท่านภูมชะมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร” (ท่านพระภูมชะตอบว่า) “ขอถวายพระพร ราชกุมาร อาตมภาพไม่ได้สดับ ไม่ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค แต่ฐานะที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้มีอยู่ คือ ‘แม้ตั้งความหวัง แต่ประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ไม่ตั้งความหวัง แต่ประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ทั้งตั้งและไม่ตั้งความหวัง แต่ประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวัง แต่ประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย ก็ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ตั้งความหวัง และประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย ก็ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ไม่ตั้งความหวัง และประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย ก็ควรเพื่อการบรรลุผล แม้ทั้งตั้งและไม่ตั้งความหวัง และประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย ก็ควรเพื่อการบรรลุผล แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวัง และประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย ก็ควรเพื่อการบรรลุผล’ ขอถวายพระพร ราชกุมาร อาตมภาพไม่ได้สดับ ไม่ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค แต่ฐานะที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้มีอยู่” (ชยเสนะราชกุมารตรัสว่า) “ถ้าพระศาสดาของท่านภูมชะมีวาทะอย่างนี้ ตรัสบอกอย่างนี้แล้วไซร้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระศาสดาของท่านภูมชะย่อมประทับยืนครอบงำศีรษะของสมณพราหมณ์จำนวนมากทั้งหมดทีเดียว” ครั้งนั้นแล ชยเสนะราชกุมารได้อังคาสท่านพระภูมชะด้วยข้าวสุกในถาดของตน

224. Atha kho āyasmā bhūmijo pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā bhūmijo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena jayasenassa rājakumārassa nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā paññatte [Pg.179] āsane nisīdiṃ. Atha kho, bhante, jayaseno rājakumāro yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, bhante, jayaseno rājakumāro maṃ etadavoca – ‘santi, bho bhūmija, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāyā’ti. ‘Idha bhoto bhūmijassa satthā kiṃvādī kimakkhāyī’ti? Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, jayasenaṃ rājakumāraṃ etadavocaṃ – ‘na kho me taṃ, rājakumāra, bhagavato sammukhā sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ bhagavā evaṃ byākareyya – āsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Āsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā yoniso brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāyāti. Na kho me taṃ, rājakumāra, bhagavato sammukhā sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ bhagavā evaṃ byākareyyā’ti. ‘Sace bhoto bhūmijassa satthā evaṃvādī evamakkhāyī, addhā bhoto bhūmijassa satthā sabbesaṃyeva puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ muddhānaṃ maññe āhacca tiṭṭhatī’ti. ‘Kaccāhaṃ, bhante, evaṃ puṭṭho evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva bhagavato homi, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhāmi, dhammassa cānudhammaṃ byākaromi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’’ti?

๒๒๔. ครั้งนั้น ท่านพระภูมิชะกลับจากบิณฑบาตในเวลาภายหลังภัตแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระภูมิชะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ เวลาเช้า ข้าพระองค์นุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังที่ประทับของชยเสนะราชกุมาร แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ลำดับนั้น ชยเสนะราชกุมารเสด็จเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ทรงปราศรัยกับข้าพระองค์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชยเสนะราชกุมารได้ตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘ท่านภูมิชะ สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘แม้จะมีความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวัง... (เป)... แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวังก็ไม่ใช่ ไม่มีความหวังก็ไม่ใช่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล’ ‘ในเรื่องนี้ พระศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’ เมื่อชยเสนะราชกุมารตรัสอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์จึงได้ตอบว่า ‘ขอถวายพระพรราชกุมาร เรื่องนั้นอาตมภาพมิได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค มิได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ แต่ฐานะที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้มีอยู่ คือ ‘แม้จะมีความหวัง แต่ทำในใจโดยไม่แยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวัง แต่ทำในใจโดยไม่แยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวัง แต่ทำในใจโดยไม่แยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวังก็ไม่ใช่ ไม่มีความหวังก็ไม่ใช่ แต่ทำในใจโดยไม่แยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวัง แต่ทำในใจโดยแยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวัง... (เป)... แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวัง... (เป)... แม้จะมีความหวังก็ไม่ใช่ ไม่มีความหวังก็ไม่ใช่ แต่ทำในใจโดยแยบคายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ควรเพื่อบรรลุผล’ ขอถวายพระพรราชกุมาร เรื่องนั้นอาตมภาพมิได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค มิได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ แต่ฐานะที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้มีอยู่’ ชยเสนะราชกุมารตรัสว่า ‘ถ้าพระศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างนี้ ตรัสบอกอย่างนี้ แน่นอน พระศาสดาของท่านภูมิชะย่อมประทับยืนครอบงำสมณพราหมณ์จำนวนมากทั้งหมดทีเดียว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วพยากรณ์อย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง ชื่อว่าพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ชอบธรรมที่ตามกล่าวจะไม่มีเหตุให้ถูกตำหนิติเตียนบ้างหรือ”

‘‘Taggha tvaṃ, bhūmija, evaṃ puṭṭho evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva me hosi, na ca maṃ abhūtena abbhācikkhasi, dhammassa cānudhammaṃ byākarosi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati. Ye hi keci, bhūmija, samaṇā vā brāhmaṇā vā micchādiṭṭhino micchāsaṅkappā micchāvācā [Pg.180] micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī micchāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภูมิชะ เป็นอย่างนั้น เธอเมื่อถูกถามอย่างนี้แล้วพยากรณ์อย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวไว้ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง ชื่อว่าพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ชอบธรรมที่ตามกล่าวจะไม่มีเหตุให้ถูกตำหนิติเตียน ภูมิชะ สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความดำริผิด มีวาจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความพยายามผิด มีความระลึกผิด มีความตั้งใจมั่นผิด สมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะมีความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล แม้จะมีความหวังก็ไม่ใช่ ไม่มีความหวังก็ไม่ใช่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อบรรลุผล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นฐานะที่ไม่ควรเพื่อการบรรลุผล

225. ‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso telatthiko telagavesī telapariyesanaṃ caramāno vālikaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya. Āsañcepi karitvā vālikaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, abhabbo telassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā vālikaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, abhabbo telassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā vālikaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, abhabbo telassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā vālikaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, abhabbo telassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, telassa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā micchādiṭṭhino micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī micchāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

๒๒๕. ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการน้ำมัน แสวงหาน้ำมัน เที่ยวเสาะหาน้ำมัน เททรายลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ พึงบีบเอาเถิด ถึงแม้เขาจะหวังอยู่ เททรายลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบอยู่ ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำมัน ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่ เททรายลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบอยู่ ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำมัน ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่ เททรายลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบอยู่ ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำมัน ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ เททรายลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบอยู่ ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำมัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะได้น้ำมันเลย ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นมิจฉาทิฐิ มีความดำริผิด มีวาจาผิด มีการงานผิด มีอาชีวะผิด มีความพยายามผิด มีสติผิด มีสมาธิผิด สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ถึงแม้จะหวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะบรรลุผลเลย

‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso khīratthiko khīragavesī khīrapariyesanaṃ caramāno gāviṃ taruṇavacchaṃ visāṇato āviñcheyya. Āsañcepi karitvā gāviṃ taruṇavacchaṃ visāṇato āviñcheyya, abhabbo khīrassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ [Pg.181] nānāsañcepi karitvā gāviṃ taruṇavacchaṃ visāṇato āviñcheyya, abhabbo khīrassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, khīrassa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā micchādiṭṭhino…pe… micchāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการน้ำนม แสวงหาน้ำนม เที่ยวเสาะหาน้ำนม พึงรีดนมจากเขาของแม่โคที่มีลูกอ่อน ถึงแม้เขาจะหวังอยู่ รีดนมจากเขาของแม่โคที่มีลูกอ่อน ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำนม ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ รีดนมจากเขาของแม่โคที่มีลูกอ่อน ก็ไม่ควรเพื่อจะได้น้ำนม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะได้น้ำนมเลย ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นมิจฉาทิฐิ...ฯลฯ...มีสมาธิผิด สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ถึงแม้จะหวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะบรรลุผลเลย

226. ‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso navanītatthiko navanītagavesī navanītapariyesanaṃ caramāno udakaṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya. Āsañcepi karitvā udakaṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya, abhabbo navanītassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā udakaṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya, abhabbo navanītassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, navanītassa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā micchādiṭṭhino…pe… micchāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

๒๒๖. ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการเนยใส แสวงหาเนयใส เที่ยวเสาะหาเนยใส เทน้ำลงในหม้อแล้วพึงกวนด้วยไม้กวน ถึงแม้เขาจะหวังอยู่ เทน้ำลงในหม้อแล้วกวนด้วยไม้กวน ก็ไม่ควรเพื่อจะได้เนยใส ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ เทน้ำลงในหม้อแล้วกวนด้วยไม้กวน ก็ไม่ควรเพื่อจะได้เนยใส ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะได้เนยใสเลย ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นมิจฉาทิฐิ...ฯลฯ...มีสมาธิผิด สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ถึงแม้จะหวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ถึงแม้เขาจะไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะทั้งหวังอยู่และไม่หวังอยู่...ฯลฯ...ถึงแม้เขาจะมิใช่หวังอยู่และมิใช่ไม่หวังอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่ควรเพื่อจะบรรลุผล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า นั่นมิใช่เหตุที่จะบรรลุผลเลย

‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso aggitthiko aggigavesī aggipariyesanaṃ caramāno allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimantheyya. Āsañcepi karitvā allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimantheyya, abhabbo aggissa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimantheyya, abhabbo aggissa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, aggissa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā [Pg.182] micchādiṭṭhino…pe… micchāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe…āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, abhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Ayoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya. Ye hi keci, bhūmija, samaṇā vā brāhmaṇā vā sammādiṭṭhino sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

“ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการไฟ แสวงหาไฟ เที่ยวเสาะหาไฟอยู่ พึงถือเอาไม้สดที่มียางมาทำเป็นไม้สีไฟอันบนแล้วสีไฟ แม้เขาจะตั้งความหวังแล้วถือเอาไม้สดที่มียางมาทำเป็นไม้สีไฟอันบนแล้วสีไฟ ก็ไม่สามารถจะให้เกิดไฟได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วถือเอาไม้สดที่มียางมาทำเป็นไม้สีไฟอันบนแล้วสีไฟ ก็ไม่สามารถจะให้เกิดไฟได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นมิใช่เหตุที่จะให้เกิดไฟได้ ดูก่อนภูมิชะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตามที่เป็นมิจฉาทิฐิ... ฯลฯ... มีสมาธิผิด แม้พวกเขาจะตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นมิใช่เหตุที่จะบรรลุผลได้ ดูก่อนภูมิชะ ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตามที่เป็นสัมมาทิฐิ มีความดำริชอบ มีวาจาชอบ มีการงานชอบ มีอาชีพชอบ มีความพยายามชอบ มีสติชอบ มีสมาธิชอบ แม้พวกเขาจะตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะบรรลุผลได้”

227. ‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso telatthiko telagavesī telapariyesanaṃ caramāno tilapiṭṭhaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya. Āsañcepi karitvā tilapiṭṭhaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, bhabbo telassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā tilapiṭṭhaṃ doṇiyā ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ pīḷeyya, bhabbo telassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, telassa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sammādiṭṭhino…pe… sammāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

๒๒๗. “ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการน้ำมัน แสวงหาน้ำมัน เที่ยวเสาะหาน้ำมันอยู่ เทงาป่นลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบคั้นอยู่ แม้เขาจะตั้งความหวังแล้วเทงาป่นลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบคั้นอยู่ ก็สามารถจะได้น้ำมัน แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วเทงาป่นลงในรางแล้วพรมด้วยน้ำบ่อยๆ บีบคั้นอยู่ ก็สามารถจะได้น้ำมัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะได้น้ำมัน ดูก่อนภูมิชะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตามที่เป็นสัมมาทิฐิ... ฯลฯ... มีสมาธิชอบ แม้พวกเขาจะตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะบรรลุผลได้”

‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso khīratthiko khīragavesī khīrapariyesanaṃ caramāno gāviṃ taruṇavacchaṃ thanato āviñcheyya. Āsañcepi karitvā gāviṃ taruṇavacchaṃ thanato āviñcheyya, bhabbo khīrassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā gāviṃ taruṇavacchaṃ thanato āviñcheyya, bhabbo khīrassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, khīrassa adhigamāya. Evameva [Pg.183] kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sammādiṭṭhino…pe… sammāsamādhino te āsañcepi karitvā…pe… anāsañcepi karitvā…pe… āsañca anāsañcepi karitvā…pe… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

“ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการน้ำนม แสวงหาน้ำนม เที่ยวเสาะหาน้ำนมอยู่ พึงรีดนมจากเต้าของแม่โคที่มีลูกอ่อน แม้เขาจะตั้งความหวังแล้วรีดนมจากเต้าของแม่โคที่มีลูกอ่อน ก็สามารถจะได้น้ำนม แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วรีดนมจากเต้าของแม่โคที่มีลูกอ่อน ก็สามารถจะได้น้ำนม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะได้น้ำนม ดูก่อนภูมิชะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตามที่เป็นสัมมาทิฐิ... ฯลฯ... มีสมาธิชอบ แม้พวกเขาจะตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... ฯลฯ... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะบรรลุผลได้”

228. ‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso navanītatthiko navanītagavesī navanītapariyesanaṃ caramāno dadhiṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya. Āsañcepi karitvā dadhiṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya, bhabbo navanītassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā… āsañca anāsañcepi karitvā… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā dadhiṃ kalase āsiñcitvā matthena āviñcheyya, bhabbo navanītassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, navanītassa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sammādiṭṭhino…pe… sammāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā… āsañca anāsañcepi karitvā … nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

๒๒๘. “ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการเนยข้น แสวงหาเนยข้น เที่ยวเสาะหาเนยข้นอยู่ เทนมส้มลงในหม้อแล้วใช้ไม้กวน กวนอยู่ แม้เขาจะตั้งความหวังแล้วเทนมส้มลงในหม้อแล้วใช้ไม้กวน กวนอยู่ ก็สามารถจะได้เนยข้น แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วเทนมส้มลงในหม้อแล้วใช้ไม้กวน กวนอยู่ ก็สามารถจะได้เนยข้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะได้เนยข้น ดูก่อนภูมิชะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตามที่เป็นสัมมาทิฐิ... ฯลฯ... มีสมาธิชอบ แม้พวกเขาจะตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... แม้มิใช่ตั้งความหวังและมิใช่ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ก็สามารถจะบรรลุผลได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุที่จะบรรลุผลได้”

‘‘Seyyathāpi, bhūmija, puriso aggitthiko aggigavesī aggipariyesanaṃ caramāno sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimantheyya; ( ) āsañcepi karitvā… anāsañcepi karitvā.. āsañca anāsañcepi karitvā… nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā sukkha kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimantheyya, bhabbo aggissa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, aggissa adhigamāya. Evameva kho, bhūmija, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sammādiṭṭhino…pe… sammāsamādhino te āsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; āsañca anāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya; nevāsaṃ nānāsañcepi karitvā brahmacariyaṃ caranti, bhabbā phalassa adhigamāya. Taṃ kissa hetu? Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāya.

ดูก่อนภุมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการไฟ แสวงหาไฟ เที่ยวเสาะหาไฟ ถือเอาไม้แห้งที่ปราศจากยางมาทำเป็นไม้สีไฟอันบนแล้วพึงสี แม้จะมีความหวัง... แม้จะไม่มีความหวัง... แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวัง... แม้จะไม่มีความหวังและมิใช่ไม่มีความหวังก็ตาม ถือเอาไม้แห้งที่ปราศจากยางมาทำเป็นไม้สีไฟอันบนแล้วสี ก็สมควรเพื่อจะได้ไฟ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุแห่งการได้ไฟ ฉันใด ดูก่อนภุมิชะ สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นสัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...เป็นสัมมาสมาธิ สมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะมีความหวังประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ก็สมควรเพื่อจะบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ก็สมควรเพื่อจะบรรลุผล แม้จะมีความหวังและไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ก็สมควรเพื่อจะบรรลุผล แม้จะไม่มีความหวังและมิใช่ไม่มีความหวังประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ก็สมควรเพื่อจะบรรลุผล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเหตุแห่งการบรรลุผล ฉันนั้น

‘‘Sace [Pg.184] kho taṃ, bhūmija, jayasenassa rājakumārassa imā catasso upamā paṭibhāyeyyuṃ anacchariyaṃ te jayaseno rājakumāro pasīdeyya, pasanno ca te pasannākāraṃ kareyyā’’ti. ‘‘Kuto pana maṃ, bhante, jayasenassa rājakumārassa imā catasso upamā paṭibhāyissanti anacchariyā pubbe assutapubbā, seyyathāpi bhagavanta’’nti?

ดูก่อนภุมิชะ ถ้าอุปมา ๔ ข้อนี้จะพึงปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่านเพื่อชยเสนะราชกุมารแล้วไซร้ ก็ไม่น่าอัศจรรย์ที่ชยเสนะราชกุมารจะพึงเลื่อมใสท่าน และเมื่อเลื่อมใสแล้ว ก็จะพึงทำอาการของผู้เลื่อมใสต่อท่าน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปมา ๔ ข้อนี้ อันน่าอัศจรรย์ ไม่เคยได้ฟังมาในกาลก่อน เพื่อชยเสนะราชกุมาร จะพึงปรากฏแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ได้อย่างไร เหมือนดังที่ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเล่า”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā bhūmijo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระภุมิชะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Bhūmijasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

ภุมิชสูตรที่ ๖ จบ

7. Anuruddhasuttaṃ

๗. อนุรุทธสูตร

229. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho pañcakaṅgo thapati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena āyasmato anuruddhassa pāde sirasā vandāhi – ‘pañcakaṅgo, bhante, thapati āyasmato anuruddhassa pāde sirasā vandatī’ti; evañca vadehi – ‘adhivāsetu kira, bhante, āyasmā anuruddho pañcakaṅgassa thapatissa svātanāya attacatuttho bhattaṃ; yena ca kira, bhante, āyasmā anuruddho pagevataraṃ āgaccheyya; pañcakaṅgo, bhante, thapati bahukicco bahukaraṇīyo rājakaraṇīyenā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso pañcakaṅgassa thapatissa paṭissutvā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ anuruddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘pañcakaṅgo, bhante, thapati āyasmato anuruddhassa pāde sirasā vandati, evañca vadeti – ‘adhivāsetu kira, bhante, āyasmā anuruddho pañcakaṅgassa thapatissa svātanāya attacatuttho bhattaṃ; yena ca kira, bhante, āyasmā anuruddho pagevataraṃ āgaccheyya; pañcakaṅgo, bhante, thapati bahukicco bahukaraṇīyo rājakaraṇīyenā’’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā anuruddho tuṇhībhāvena.

๒๒๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล นายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะ เรียกบุรุษผู้หนึ่งมาสั่งว่า 'มาเถิด พ่อมหาจำเริญ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึงที่อยู่ แล้วจงกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะ ขอกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้า’ และจงเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระอนุรุทธะพร้อมด้วยภิกษุอีก ๓ รูป จงรับภัตตาหารของนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้เถิด และขอท่านพระอนุรุทธะพึงมาแต่เช้าตรู่ด้วยเถิด เพราะนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะมีกิจมาก มีกรณียะมาก เกี่ยวกับราชการ’' บุรุษนั้นรับคำนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะว่า 'ขอรับ ท่านผู้เจริญ' แล้วเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึงที่อยู่ ไหว้ท่านพระอนุรุทธะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้เรียนท่านพระอนุรุทธะว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะ ขอกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้า และเรียนมาอย่างนี้ว่า ‘ขอท่านพระอนุรุทธะพร้อมด้วยภิกษุอีก ๓ รูป จงรับภัตตาหารของนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้เถิด และขอท่านพระอนุรุทธะพึงมาแต่เช้าตรู่ด้วยเถิด เพราะนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะมีกิจมาก มีกรณียะมาก เกี่ยวกับราชการ’' ท่านพระอนุรุทธะรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ

230. Atha [Pg.185] kho āyasmā anuruddho tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena pañcakaṅgassa thapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ anuruddhaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca –

๒๓๐. ครั้งนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะ ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว เวลาเช้า ครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เข้าไปยังที่อยู่ของนายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะ แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น นายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะได้อังคาสท่านพระอนุรุทธะด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตนจนท่านเพียงพอแล้ว ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระอนุรุทธะฉันเสร็จ นำมือออกจากบาตรแล้ว นายช่างไม้ชื่อปัญจกังคะจึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้เรียนถามท่านพระอนุรุทธะว่า

‘‘Idha maṃ, bhante, therā bhikkhū upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘appamāṇaṃ, gahapati, cetovimuttiṃ bhāvehī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘mahaggataṃ, gahapati, cetovimuttiṃ bhāvehī’ti. Yā cāyaṃ, bhante, appamāṇā cetovimutti yā ca mahaggatā cetovimutti – ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti? ‘‘Tena hi, gahapati, taṃ yevettha paṭibhātu. Apaṇṇakante ito bhavissatī’’ti. ‘‘Mayhaṃ kho, bhante, evaṃ hoti – ‘yā cāyaṃ appamāṇā cetovimutti yā ca mahaggatā cetovimutti ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’’nti. ‘‘Yā cāyaṃ, gahapati, appamāṇā cetovimutti yā ca mahaggatā cetovimutti ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca. Tadamināpetaṃ, gahapati, pariyāyena veditabbaṃ yathā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca’’.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนี้ มีพระเถระทั้งหลายเข้ามาหาข้าพเจ้าแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คฤหบดี ท่านจงเจริญอัปปมาณาเจโตวิมุตติเถิด’ พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คฤหบดี ท่านจงเจริญมหัคคตเจโตวิมุตติเถิด’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ และมหัคคตเจโตวิมุตติธรรมเหล่านี้มีอรรถะต่างกันและพยัญชนะก็ต่างกัน หรือว่ามีอรรถะเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” “ดูก่อนคฤหบดี ถ้าเช่นนั้น เรื่องนี้จงปรากฏแก่ท่านเถิด คำตอบในเรื่องนี้จะเป็นสิ่งที่ท่านกำหนดได้แน่นอน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัปปมาณาเจโตวิมุตติ และมหัคคตเจโตวิมุตติ ธรรมเหล่านี้มีอรรถะเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’” “ดูก่อนคฤหบดี อัปปมาณาเจโตวิมุตติ และมหัคคตเจโตวิมุตติ ธรรมเหล่านี้มีอรรถะต่างกันและพยัญชนะก็ต่างกัน ท่านพึงทราบเรื่องที่ธรรมเหล่านี้มีอรรถะต่างกันและพยัญชนะก็ต่างกันโดยปริยายนี้เถิด”

‘‘Katamā ca, gahapati, appamāṇā cetovimutti? Idha, gahapati, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ; iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Ayaṃ vuccati, gahapati, appamāṇā cetovimutti.

ดูก่อนคฤหบดี ก็อัปปมาณเจโตวิมุตติเป็นไฉน ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง ในโลกทั้งสิ้น อันเป็นไปกับด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจอันสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ มีใจสหรคตด้วยกรุณา... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง ในโลกทั้งสิ้น อันเป็นไปกับด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจอันสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ ดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่า อัปปมาณเจโตวิมุตติ

231. ‘‘Katamā [Pg.186] ca, gahapati, mahaggatā cetovimutti? Idha, gahapati, bhikkhu yāvatā ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayaṃ vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā rukkhamūlāni mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā gāmakkhettāni mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā ekaṃ mahārajjaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā mahārajjāni mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Idha pana, gahapati, bhikkhu yāvatā samuddapariyantaṃ pathaviṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati. Ayampi vuccati, gahapati, mahaggatā cetovimutti. Iminā kho etaṃ, gahapati, pariyāyena veditabbaṃ yathā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca.

๒๓๑. ดูก่อนคฤหบดี ก็มหัคคตเจโตวิมุตติเป็นไฉน ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ แผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้ต้นหนึ่ง นี้เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้ ๒ หรือ ๓ ต้น แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตบ้านแห่งหนึ่ง แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตบ้าน ๒ หรือ ๓ แห่ง แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรแห่งหนึ่ง แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักร ๒ หรือ ๓ แห่ง แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุแผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต แม้นี้ก็เรียกว่า มหัคคตเจโตวิมุตติ ดูก่อนคฤหบดี พึงทราบเนื้อความนี้โดยปริยายนี้ว่า ธรรมเหล่านี้มีอรรถะต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน

232. ‘‘Catasso kho imā gahapati, bhavūpapattiyo. Katamā catasso? Idha, gahapati, ekacco ‘parittābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parittābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Idha pana, gahapati, ekacco ‘appamāṇābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appamāṇābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Idha pana, gahapati, ekacco ‘saṃkiliṭṭhābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā saṃkiliṭṭhābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Idha pana, gahapati, ekacco ‘parisuddhābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parisuddhābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Imā kho, gahapati, catasso bhavūpapattiyo.

๒๓๒. ดูก่อนคฤหบดี ภพที่เข้าถึงมี ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ แผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘ปริตตาภา’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปริตตาภา ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ แผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘อัปปมาณาภา’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นอัปปมาณาภา ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ แผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘สังกิลิฏฐาภา’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นสังกิลิฏฐาภา ดูก่อนคฤหบดี อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ แผ่ไปน้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘ปริสุทธาภา’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปริสุทธาภา ดูก่อนคฤหบดี ภพที่เข้าถึงมี ๔ ประการนี้แล

‘‘Hoti kho so, gahapati, samayo, yā tā devatā ekajjhaṃ sannipatanti, tāsaṃ ekajjhaṃ sannipatitānaṃ vaṇṇanānattañhi kho paññāyati no ca ābhānānattaṃ[Pg.187]. Seyyathāpi, gahapati, puriso sambahulāni telappadīpāni ekaṃ gharaṃ paveseyya. Tesaṃ ekaṃ gharaṃ pavesitānaṃ accinānattañhi kho paññāyetha, no ca ābhānānattaṃ; evameva kho, gahapati, hoti kho so samayo, yā tā devatā ekajjhaṃ sannipatanti tāsaṃ ekajjhaṃ sannipatitānaṃ vaṇṇanānattañhi kho paññāyati, no ca ābhānānattaṃ.

ดูก่อนคฤหบดี มีสมัยที่เทวดาเหล่านั้นประชุมกันในที่แห่งเดียว เมื่อเทวดาเหล่านั้นประชุมกันในที่แห่งเดียว ความต่างแห่งวรรณะย่อมปรากฏ แต่ความต่างแห่งรัศมีย่อมไม่ปรากฏ ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษพึงนำประทีปน้ำมันจำนวนมากเข้าไปไว้ในเรือนหลังหนึ่ง เมื่อนำเข้าไปไว้ในเรือนหลังหนึ่งแล้ว ความต่างแห่งเปลวไฟของประทีปเหล่านั้นพึงปรากฏ แต่ความต่างแห่งรัศมีย่อมไม่ปรากฏ ฉันใด ดูก่อนคฤหบดี ฉันนั้นเหมือนกันแล มีสมัยที่เทวดาเหล่านั้นประชุมกันในที่แห่งเดียว เมื่อเทวดาเหล่านั้นประชุมกันในที่แห่งเดียว ความต่างแห่งวรรณะย่อมปรากฏ แต่ความต่างแห่งรัศมีย่อมไม่ปรากฏ

‘‘Hoti kho so, gahapati, samayo, yā tā devatā tato vipakkamanti, tāsaṃ tato vipakkamantīnaṃ vaṇṇanānattañceva paññāyati ābhānānattañca. Seyyathāpi, gahapati, puriso tāni sambahulāni telappadīpāni tamhā gharā nīhareyya. Tesaṃ tato nīhatānaṃ accinānattañceva paññāyetha ābhānānattañca; evameva kho, gahapati, hoti kho so samayo, yā tā devatā tato vipakkamanti, tāsaṃ tato vipakkamantīnaṃ vaṇṇanānattañceva paññāyati ābhānānattañca.

ดูก่อนคฤหบดี มีสมัยที่เทวดาเหล่านั้นหลีกไปจากที่นั้น เมื่อเทวดาเหล่านั้นหลีกไปจากที่นั้น ทั้งความต่างแห่งวรรณะและความต่างแห่งรัศมีย่อมปรากฏ ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษพึงนำประทีปน้ำมันจำนวนมากเหล่านั้นออกจากเรือนหลังนั้น เมื่อนำออกจากที่นั้นแล้ว ทั้งความต่างแห่งเปลวไฟและความต่างแห่งรัศมีของประทีปเหล่านั้นพึงปรากฏ ฉันใด ดูก่อนคฤหบดี ฉันนั้นเหมือนกันแล มีสมัยที่เทวดาเหล่านั้นหลีกไปจากที่นั้น เมื่อเทวดาเหล่านั้นหลีกไปจากที่นั้น ทั้งความต่างแห่งวรรณะและความต่างแห่งรัศมีย่อมปรากฏ

‘‘Na kho, gahapati, tāsaṃ devatānaṃ evaṃ hoti – ‘idaṃ amhākaṃ niccanti vā dhuvanti vā sassata’nti vā, api ca yattha yattheva tā devatā abhinivisanti tattha tattheva tā devatā abhiramanti. Seyyathāpi, gahapati, makkhikānaṃ kājena vā piṭakena vā harīyamānānaṃ na evaṃ hoti – ‘idaṃ amhākaṃ niccanti vā dhuvanti vā sassata’nti vā, api ca yattha yattheva tā makkhikā abhinivisanti tattha tattheva tā makkhikā abhiramanti; evameva kho, gahapati, tāsaṃ devatānaṃ na evaṃ hoti – ‘idaṃ amhākaṃ niccanti vā dhuvanti vā sassata’nti vā, api ca yattha yattheva tā devatā abhinivisanti tattha tattheva tā devatā abhiramantī’’ti.

“คฤหบดี เทวดาเหล่านั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ของเราเที่ยงหนอ ยั่งยืนหนอ ถาวรหนอ’ ก็หาไม่ แต่ว่าเทวดาเหล่านั้นยึดมั่นอยู่ในที่ใดๆ ก็ย่อมยินดีในที่นั้นๆ เปรียบเหมือนคฤหบดี แมลงวันทั้งหลายที่ถูกนำไปด้วยคานหามหรือตะกร้า ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ของเราเที่ยงหนอ ยั่งยืนหนอ ถาวรหนอ’ ก็หาไม่ แต่ว่าแมลงวันเหล่านั้นยึดมั่นอยู่ในที่ใดๆ ก็ย่อมยินดีในที่นั้นๆ ฉันใด คฤหบดี เทวดาเหล่านั้นก็ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ของเราเที่ยงหนอ ยั่งยืนหนอ ถาวรหนอ’ ก็หาไม่ แต่ว่าเทวดาเหล่านั้นยึดมั่นอยู่ในที่ใดๆ ก็ย่อมยินดีในที่นั้นๆ ฉันนั้นเหมือนกัน”

233. Evaṃ vutte, āyasmā sabhiyo kaccāno āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, bhante anuruddha! Atthi ca me ettha uttariṃ paṭipucchitabbaṃ. Yā tā, bhante, devatā ābhā sabbā tā parittābhā udāhu santettha ekaccā devatā appamāṇābhā’’ti? ‘‘Tadaṅgena kho, āvuso kaccāna, santettha ekaccā devatā parittābhā, santi panettha ekaccā devatā appamāṇābhā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo yena tāsaṃ devatānaṃ ekaṃ devanikāyaṃ upapannānaṃ [Pg.188] santettha ekaccā devatā parittābhā, santi panettha ekaccā devatā appamāṇābhā’’ti?

๒๓๓. เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ได้กราบทูลท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ดีละ ข้าพเจ้ายังมีเรื่องที่จะต้องทูลถามให้ยิ่งขึ้นไปในเรื่องนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดมีรัศมี เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีรัศมีน้อย หรือว่าในที่ประชุมเทวดานี้ มีเทวดาบางพวกมีรัศมีประมาณมิได้อยู่” ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ เพราะเหตุนั้นแล ในที่ประชุมเทวดานี้ มีเทวดาบางพวกมีรัศมีน้อย และมีเทวดาบางพวกมีรัศมีประมาณมิได้อยู่” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เทวดาเหล่านั้นซึ่งบังเกิดในหมู่เทวดาหมู่เดียวกัน ในที่ประชุมเทวดานี้ มีเทวดาบางพวกมีรัศมีน้อย และมีเทวดาบางพวกมีรัศมีประมาณมิได้”

‘‘Tena hāvuso kaccāna, taṃyevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā ekaṃ rukkhamūlaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā rukkhamūlāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā rukkhamūlāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti.

“ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ถ้าอย่างนั้น เราจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้แหละ ข้อนั้นพึงใจท่านอย่างไร ท่านพึงตอบอย่างนั้น ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้ต้นหนึ่ง กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้สองหรือสามต้น บรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้ การเจริญจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปใดแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้สองหรือสามต้น การเจริญจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าบรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā rukkhamūlāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti.

“ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงโคนไม้สองหรือสามต้น กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านหนึ่ง บรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้ การเจริญจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปใดแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านหนึ่ง การเจริญจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าบรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā gāmakkhettāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā gāmakkhettāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti.

“ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านหนึ่ง กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านสองหรือสามแห่ง บรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้ การเจริญจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปใดแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านสองหรือสามแห่ง การเจริญจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าบรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā gāmakkhettāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā ekaṃ mahārajjaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā [Pg.189] mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā ekaṃ mahārajjaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti.

“ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงเขตหมู่บ้านสองหรือสามแห่ง กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรหนึ่ง บรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้ การเจริญจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปใดแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรหนึ่ง การเจริญจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าบรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā ekaṃ mahārajjaṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā mahārajjāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā mahārajjāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti.

“ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดูก่อนกัจจานะผู้มีอายุ ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรหนึ่ง กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรสองหรือสามแห่ง บรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้ การเจริญจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ทูลตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปใดแผ่ไป น้อมใจเชื่ออยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดปริมณฑลเพียงมหาอาณาจักรสองหรือสามแห่ง การเจริญจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าบรรดาการเจริญจิตทั้งสองอย่างนี้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso kaccāna, yvāyaṃ bhikkhu yāvatā dve vā tīṇi vā mahārajjāni ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati, yocāyaṃ bhikkhu yāvatā samuddapariyantaṃ pathaviṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ katamā cittabhāvanā mahaggatatarā’’ti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, bhikkhu yāvatā samuddapariyantaṃ pathaviṃ ‘mahaggata’nti pharitvā adhimuccitvā viharati – ayaṃ imāsaṃ ubhinnaṃ cittabhāvanānaṃ mahaggatatarā’’ti? ‘‘Ayaṃ kho, āvuso kaccāna, hetu ayaṃ paccayo, yena tāsaṃ devatānaṃ ekaṃ devanikāyaṃ upapannānaṃ santettha ekaccā devatā parittābhā, santi panettha ekaccā devatā appamāṇābhā’’ti.

“ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ภิกษุรูปหนึ่งแผ่ไปน้อมใจไปอยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดมหาอาณาจักร ๒ หรือ ๓ แห่ง กับภิกษุอีกรูปหนึ่งแผ่ไปน้อมใจไปอยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นที่สุดโดยรอบ บรรดาการอบรมจิตทั้งสองนี้ การอบรมจิตอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุที่แผ่ไปน้อมใจไปอยู่ว่า ‘เป็นมหัคคตะ’ ตลอดแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นที่สุดโดยรอบ การอบรมจิตนี้เป็นมหัคคตะกว่าการอบรมจิตทั้งสองนั้น” “ดูก่อนท่านกัจจานะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่ทำให้เทวดาเหล่านั้นผู้บังเกิดในเทวนิกายหมู่เดียวกัน บางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีน้อย บางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีหาประมาณมิได้”

234. ‘‘Sādhu, bhante anuruddha! Atthi ca me ettha uttariṃ paṭipucchitabbaṃ. Yāvatā, bhante, devatā ābhā sabbā tā saṃkiliṭṭhābhā udāhu santettha ekaccā devatā parisuddhābhā’’ti? ‘‘Tadaṅgena kho, āvuso kaccāna, santettha ekaccā devatā saṃkiliṭṭhābhā, santi panettha ekaccā devatā parisuddhābhā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante, anuruddha, hetu ko paccayo, yena tāsaṃ devatānaṃ ekaṃ devanikāyaṃ upapannānaṃ santettha ekaccā devatā saṃkiliṭṭhābhā, santi panettha ekaccā devatā parisuddhābhā’’ti?

๒๓๔. “ดีละ ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ข้าพเจ้ายังมีข้อที่จะต้องทูลถามให้ยิ่งขึ้นไปในเรื่องนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาที่มีรัศมีทั้งหมดนั้น ล้วนมีรัศมีเศร้าหมอง หรือว่าเทวดาบางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีบริสุทธิ์” “ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ โดยองค์ประกอบนั้นแล เทวดาบางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีเศร้าหมอง และเทวดาบางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีบริสุทธิ์” “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เทวดาเหล่านั้นผู้บังเกิดในเทวนิกายหมู่เดียวกัน บางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีเศร้าหมอง และบางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีบริสุทธิ์”

‘‘Tena[Pg.190], hāvuso kaccāna, upamaṃ te karissāmi. Upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, āvuso kaccāna, telappadīpassa jhāyato telampi aparisuddhaṃ vaṭṭipi aparisuddhā. So telassapi aparisuddhattā vaṭṭiyāpi aparisuddhattā andhandhaṃ viya jhāyati; evameva kho, āvuso kaccāna, idhekacco bhikkhu ‘saṃkiliṭṭhābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati, tassa kāyaduṭṭhullampi na suppaṭippassaddhaṃ hoti, thinamiddhampi na susamūhataṃ hoti, uddhaccakukkuccampi na suppaṭivinītaṃ hoti. So kāyaduṭṭhullassapi na suppaṭippassaddhattā thinamiddhassapi na susamūhatattā uddhaccakukkuccassapi na suppaṭivinītattā andhandhaṃ viya jhāyati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā saṃkiliṭṭhābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Seyyathāpi, āvuso kaccāna, telappadīpassa jhāyato telampi parisuddhaṃ vaṭṭipi parisuddhā. So telassapi parisuddhattā vaṭṭiyāpi parisuddhattā na andhandhaṃ viya jhāyati; evameva kho, āvuso kaccāna, idhekacco bhikkhu ‘parisuddhābhā’ti pharitvā adhimuccitvā viharati. Tassa kāyaduṭṭhullampi suppaṭippassaddhaṃ hoti, thinamiddhampi susamūhataṃ hoti, uddhaccakukkuccampi suppaṭivinītaṃ hoti. So kāyaduṭṭhullassapi suppaṭippassaddhattā thinamiddhassapi susamūhatattā uddhaccakukkuccassapi suppaṭivinītattā na andhandhaṃ viya jhāyati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parisuddhābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, āvuso kaccāna, hetu ayaṃ paccayo yena tāsaṃ devatānaṃ ekaṃ devanikāyaṃ upapannānaṃ santettha ekaccā devatā saṃkiliṭṭhābhā, santi panettha ekaccā devatā parisuddhābhā’’ti.

“ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้บางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ ทั้งน้ำมันก็ไม่บริสุทธิ์ ทั้งไส้ก็ไม่บริสุทธิ์ ประทีปนั้นเพราะน้ำมันไม่บริสุทธิ์และเพราะไส้ไม่บริสุทธิ์ จึงลุกโพลงอย่างริบหรี่ ฉันใด ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ แผ่ไปน้อมใจไปอยู่ว่า ‘รัศมีเศร้าหมอง’ ความหยาบทางกายของเธอก็ยังไม่สงบระงับดี ถีนมิทธะก็ยังไม่ถอนขึ้นดี อุทธัจจกุกกุจจะก็ยังไม่ขจัดดี เธอนั้นเพราะความหยาบทางกายยังไม่สงบระงับดี เพราะถีนมิทธะยังไม่ถอนขึ้นดี และเพราะอุทธัจจกุกกุจจะยังไม่ขจัดดี จึงมีรัศมีริบหรี่ เธอนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาผู้มีรัศมีเศร้าหมอง ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ ทั้งน้ำมันก็บริสุทธิ์ ทั้งไส้ก็บริสุทธิ์ ประทีปนั้นเพราะน้ำมันบริสุทธิ์และเพราะไส้บริสุทธิ์ จึงไม่ลุกโพลงอย่างริบหรี่ ฉันใด ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ แผ่ไปน้อมใจไปอยู่ว่า ‘รัศมีบริสุทธิ์’ ความหยาบทางกายของเธอก็สงบระงับดี ถีนมิทธะก็ถอนขึ้นดี อุทธัจจกุกกุจจะก็ขจัดดี เธอนั้นเพราะความหยาบทางกายสงบระงับดี เพราะถีนมิทธะถอนขึ้นดี และเพราะอุทธัจจกุกกุจจะขจัดดี จึงมีรัศมีไม่ริบหรี่ เธอนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาผู้มีรัศมีบริสุทธิ์ ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่ทำให้เทวดาเหล่านั้นผู้บังเกิดในเทวนิกายหมู่เดียวกัน บางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีเศร้าหมอง และบางพวกในเทวนิกายนั้นมีรัศมีบริสุทธิ์”

235. Evaṃ vutte, āyasmā sabhiyo kaccāno āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, bhante anuruddha! Na, bhante, āyasmā anuruddho evamāha – ‘evaṃ me suta’nti vā ‘evaṃ arahati bhavitu’nti vā; atha ca pana, bhante, āyasmā anuruddho ‘evampi tā devatā, itipi tā devatā’tveva bhāsati. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘addhā āyasmatā anuruddhena tāhi devatāhi saddhiṃ sannivutthapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā’’’ti. ‘‘Addhā kho ayaṃ, āvuso kaccāna, āsajja upanīya vācā bhāsitā, api ca te ahaṃ byākarissāmi – ‘dīgharattaṃ kho me, āvuso [Pg.191] kaccāna, tāhi devatāhi saddhiṃ sannivutthapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā’’’ti.

๒๓๕. เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ได้กราบเรียนท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า “ดีละ ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุไม่ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้’ หรือ ‘มันน่าจะเป็นอย่างนี้’ แต่ทว่า ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุ ย่อมกล่าวแต่เพียงว่า ‘เทวดาเหล่านั้นเป็นอย่างนี้บ้าง เทวดาเหล่านั้นเป็นอย่างนั้นบ้าง’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แน่ทีเดียว ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุคงเคยอยู่ร่วม เคยสนทนา และเคยเข้าสมาบัติร่วมกับเทวดาเหล่านั้น’” “ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ ท่านกล่าววาจานี้โดยคาดคั้นเทียบเคียงเป็นแน่ แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน ดูก่อนท่านกัจจานะผู้มีอายุ ตลอดกาลนาน เราเคยอยู่ร่วม เคยสนทนา และเคยเข้าสมาบัติร่วมกับเทวดาเหล่านั้น”

Evaṃ vutte, āyasmā sabhiyo kaccāno pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati, yaṃ tvañceva taṃ kaṅkhādhammaṃ pahāsi, mayañcimaṃ dhammapariyāyaṃ alatthamhā savanāyā’’ti.

เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสภิยะ กัจจานะ ได้กล่าวกับนายช่างปัญจกังคะดังนี้ว่า “คฤหบดี เป็นลาภของท่านหนอ ท่านได้ดีแล้วหนอ ที่ท่านได้ละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนั้นเสียได้ และพวกเราก็ได้ฟังธรรมบรรยายนี้”

Anuruddhasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

อนุรุทธสูตรที่ ๗ จบ

8. Upakkilesasuttaṃ

๘. อุปักกิเลสสูตร

236. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti. Sādhu, bhante, bhagavā yena te bhikkhū tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho bhagavā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍanaṃ, mā kalahaṃ, mā viggahaṃ, mā vivāda’’nti.

๒๓๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายในกรุงโกสัมพี เกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ภิกษุทั้งหลายในกรุงโกสัมพี เกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ขอประทานวโรกาส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย อย่าทะเลาะกัน อย่าบาดหมางกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย”

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgametu, bhante! Bhagavā dhammassāmī; appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu; mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā te bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍanaṃ, mā kalahaṃ, mā viggahaṃ, mā vivāda’’nti. Dutiyampi kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgametu, bhante! Bhagavā dhammassāmī; appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu; mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Tatiyampi [Pg.192] kho bhagavā te bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍanaṃ, mā kalahaṃ, mā viggahaṃ, mā vivāda’’nti. Tatiyampi kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgametu, bhante, bhagavā dhammassāmī; appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu; mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคผู้เป็นธรรมสามีโปรดรอก่อนเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏได้ด้วยการทะเลาะ การบาดหมาง การแก่งแย่ง การวิวาทนี้เอง” แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย อย่าทะเลาะกัน อย่าบาดหมางกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย” แม้ครั้งที่สอง ภิกษุรูปนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคผู้เป็นธรรมสามีโปรดรอก่อนเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏได้ด้วยการทะเลาะ การบาดหมาง การแก่งแย่ง การวิวาทนี้เอง” แม้ครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย อย่าทะเลาะกัน อย่าบาดหมางกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย” แม้ครั้งที่สาม ภิกษุรูปนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคผู้เป็นธรรมสามีโปรดรอก่อนเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏได้ด้วยการทะเลาะ การบาดหมาง การแก่งแย่ง การวิวาทนี้เอง”

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya ṭhitakova imā gāthā abhāsi –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงโกสัมพี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงเก็บงำเสนาสนะแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร ประทับยืนตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า

237.

๒๓๗.

‘‘Puthusaddo samajano, na bālo koci maññatha;

Saṅghasmiṃ bhijjamānasmiṃ, nāññaṃ bhiyyo amaññaruṃ.

“คนหมู่มากมีเสียงอื้ออึง ไม่มีใครสำคัญตนว่าเป็นพาลเลย เมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่เข้าใจเหตุอื่นยิ่งกว่า (ที่ตนยึดถือ)”

‘‘Parimuṭṭhā paṇḍitābhāsā, vācāgocarabhāṇino;

Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yena nītā na taṃ vidū.

“คนหลงลืมสติ อ้างตนว่าเป็นบัณฑิต มีวาจาเป็นโคจร พูดไปตามที่ต้องการจนเต็มปาก พวกเขาถูกความวิวาทนำไปแล้ว แต่ก็ไม่รู้ตัว”

‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati.

“ผู้ใดผูกอาฆาตว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา ได้ประหารเรา ได้ชนะเรา ได้ลักทรัพย์ของเราไป’ เวรของผู้นั้นย่อมไม่ระงับ”

‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammati.

“ส่วนผู้ใดไม่ผูกอาฆาตว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา ได้ประหารเรา ได้ชนะเรา ได้ลักทรัพย์ของเราไป’ เวรของผู้นั้นย่อมระงับ”

‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ;

Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano.

“ในกาลไหนๆ เวรทั้งหลายในโลกนี้ ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยความไม่มีเวร นี้เป็นธรรมเก่าแก่”

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

“คนเหล่าอื่นไม่รู้ว่า ‘พวกเรากำลังย่อยยับในท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนคนเหล่าใดในหมู่นั้นรู้ การทะเลาะวิวาททั้งหลายย่อมระงับเพราะการรู้นั้น”

‘‘Aṭṭhicchinnā pāṇaharā, gavassadhanahārino;

Raṭṭhaṃ vilumpamānānaṃ, tesampi hoti saṅgati;

Kasmā tumhākaṃ no siyā.

“แม้พวกโจรผู้ตัดกระดูก ผู้ฆ่าสัตว์ ผู้ลักโค ม้า และทรัพย์ ผู้ปล้นแว่นแคว้น ยังมีความสามัคคีกันได้ เหตุไฉนความสามัคคีจะไม่มีแก่พวกเธอเล่า”

‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni,Careyya tenattamano satīmā.

“ถ้าพึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน เป็นผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา พึงครอบงำอันตรายทั้งปวงแล้ว มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น”

‘‘No [Pg.193] ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya,Eko care mātaṅgaraññeva nāgo.

“ถ้าไม่พึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน เป็นผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา ก็พึงเที่ยวไปคนเดียว ดุจพระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะแล้วเสด็จไปพระองค์เดียว และดุจช้างมาตังคะเที่ยวไปในป่าตัวเดียวฉะนั้น”

‘‘Ekassa caritaṃ seyyo, natthi bāle sahāyatā;

Eko care na ca pāpāni kayirā,Appossukko mātaṅgaraññeva nāgo’’ti.

“การเที่ยวไปคนเดียวประเสริฐกว่า เพราะความเป็นสหายไม่มีในคนพาล พึงเที่ยวไปคนเดียว และไม่พึงทำบาป มีความขวนขวายน้อย ดุจช้างมาตังคะเที่ยวไปในป่าตัวเดียวฉะนั้น”

238. Atha kho bhagavā ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā yena bālakaloṇakāragāmo tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena āyasmā bhagu bālakaloṇakāragāme viharati. Addasā kho āyasmā bhagu bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āsanaṃ paññapesi udakañca pādānaṃ dhovanaṃ. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhālesi. Āyasmāpi kho bhagu bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ bhaguṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kacci, bhikkhu, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci piṇḍakena na kilamasī’’ti? ‘‘Khamanīyaṃ bhagavā, yāpanīyaṃ bhagavā, na cāhaṃ, bhante, piṇḍakena kilamāmī’’ti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ bhaguṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā yena pācīnavaṃsadāyo tenupasaṅkami.

๒๓๘. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับยืนตรัสพระคาถาเหล่านี้แล้ว เสด็จเข้าไปยังพาลกโลณการคาม ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระภคุอยู่ ณ พาลกโลณการคาม ท่านพระภคุได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงปูอาสนะและตั้งน้ำล้างพระบาทไว้ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้แล้ว ครั้นประทับนั่งแล้วทรงล้างพระบาท แม้ท่านพระภคุก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระภคุผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ เธอไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ” ท่านพระภคุกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ยังพอทนได้ ยังพอเป็นไปได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต พระเจ้าข้า” ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้ท่านพระภคุเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังป่าปาจีนวังสทายะ

Tena kho pana samayena āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo pācīnavaṃsadāye viharanti. Addasā kho dāyapālo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, mahāsamaṇa, etaṃ dāyaṃ pāvisi. Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharanti. Mā tesaṃ aphāsumakāsī’’ti. Assosi kho āyasmā anuruddho dāyapālassa bhagavatā saddhiṃ mantayamānassa. Sutvāna dāyapālaṃ etadavoca – ‘‘mā, āvuso dāyapāla, bhagavantaṃ vāresi. Satthā no bhagavā anuppatto’’ti.

สมัยนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ อยู่ที่ป่าปาจีนวังสะ คนเฝ้าป่าได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่มหาสมณะ ขอท่านอย่าเข้าไปในป่านี้เลย ในป่านี้มีกุลบุตร ๓ รูป ผู้มีความต้องการประโยชน์ตนอยู่ ขอท่านอย่าได้ทำความไม่ผาสุกให้แก่ท่านเหล่านั้นเลย” ท่านพระอนุรุทธะได้ยินคนเฝ้าป่าสนทนากับพระผู้มีพระภาค ครั้นได้ยินแล้วจึงได้กล่าวกับคนเฝ้าป่าว่า “ดูก่อนอาวุโสคนเฝ้าป่า ท่านอย่าห้ามพระผู้มีพระภาคเลย พระศาสดาของเราเสด็จมาถึงแล้ว”

239. Atha [Pg.194] kho āyasmā anuruddho yenāyasmā ca nandiyo yenāyasmā ca kimilo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantañca nandiyaṃ āyasmantañca kimilaṃ etadavoca – ‘‘abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto, satthā no bhagavā anuppatto’’ti. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo bhagavantaṃ paccuggantvā eko bhagavato pattacīvaraṃ paṭiggahesi, eko āsanaṃ paññapesi, eko pādodakaṃ upaṭṭhapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhālesi. Tepi kho āyasmanto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kacci vo, anuruddhā, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci piṇḍakena na kilamathā’’ti? ‘‘Khamanīyaṃ bhagavā, yāpanīyaṃ bhagavā, na ca mayaṃ, bhante, piṇḍakena kilamāmā’’ti. ‘‘Kacci pana vo, anuruddhā, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharathā’’ti? ‘‘Taggha mayaṃ, bhante, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharāmā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tumhe, anuruddhā, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharathā’’ti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me yohaṃ evarūpehi sabrahmacārīhi saddhiṃ viharāmī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, imesu āyasmantesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca. Tassa, mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vatteyya’nti. So kho ahaṃ, bhante, sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vattāmi. Nānā hi kho no, bhante, kāyā, ekañca pana maññe citta’’nti.

๒๓๙. ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะเข้าไปหาท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงมาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงมาเถิด พระศาสดาของเราเสด็จมาถึงแล้ว” ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ได้ต้อนรับพระผู้มีพระภาค รูปหนึ่งรับบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งจัดหาน้ำล้างพระบาท พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้วทรงล้างพระบาท แม้ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอนุรุทธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า “ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ยังไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ” (ท่านพระอนุรุทธะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์ยังพอทนได้ ยังพอเป็นไปได้ และพวกข้าพระองค์ยังไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอสมัครสมาน ชื่นชมยินดี ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่หรือ” (ท่านพระอนุรุทธะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริงที่พวกข้าพระองค์สมัครสมาน ชื่นชมยินดี ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่ พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอสมัครสมาน ชื่นชมยินดี ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่อย่างไรเล่า” (ท่านพระอนุรุทธะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมตตากายกรรมในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ปรากฏแก่ข้าพระองค์ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ เมตตาวจีกรรม... เมตตามโนกรรมปรากฏแก่ข้าพระองค์ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วพึงเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของพวกข้าพระองค์ต่างกันก็จริง แต่ข้าพระองค์เข้าใจว่ามีจิตเป็นอันเดียวกัน”

Āyasmāpi kho nandiyo…pe… āyasmāpi kho kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayhampi kho, bhante, evaṃ hoti – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me yohaṃ evarūpehi sabrahmacārīhi saddhiṃ viharāmī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, imesu āyasmantesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ [Pg.195] āvi ceva raho ca. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vatteyya’nti. So kho ahaṃ, bhante, sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vattāmi. Nānā hi kho no, bhante, kāyā, ekañca pana maññe cittanti. Evaṃ kho mayaṃ, bhante, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharāmā’’ti.

แม้ท่านพระนันทิยะ... แม้ท่านพระกิมิละก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมตตากายกรรมในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ปรากฏแก่ข้าพระองค์ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ เมตตาวจีกรรม... เมตตามโนกรรมปรากฏแก่ข้าพระองค์ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วพึงเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของพวกข้าพระองค์ต่างกันก็จริง แต่ข้าพระองค์เข้าใจว่ามีจิตเป็นอันเดียวกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยประการฉะนี้แล พวกข้าพระองค์จึงสมัครสมาน ชื่นชมยินดี ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่ พระเจ้าข้า”

240. ‘‘Sādhu, sādhu, anuruddhā! Kacci pana vo, anuruddhā, appamattā ātāpino pahitattā viharathā’’ti? ‘‘Taggha mayaṃ, bhante, appamattā ātāpino pahitattā viharāmā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tumhe, anuruddhā, appamattā ātāpino pahitattā viharathā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ yo paṭhamaṃ gāmato piṇḍāya paṭikkamati, so āsanāni paññapeti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti, avakkārapātiṃ upaṭṭhāpeti. Yo pacchā gāmato piṇḍāya paṭikkamati – sace hoti bhuttāvaseso, sace ākaṅkhati, bhuñjati; no ce ākaṅkhati, appaharite vā chaḍḍeti apāṇake vā udake opilāpeti – so āsanāni paṭisāmeti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paṭisāmeti, avakkārapātiṃ dhovitvā paṭisāmeti, bhattaggaṃ sammajjati. Yo passati pānīyaghaṭaṃ vā paribhojanīyaghaṭaṃ vā vaccaghaṭaṃ vā rittaṃ tucchaṃ so upaṭṭhāpeti. Sacassa hoti avisayhaṃ, hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhāpema, na tveva mayaṃ, bhante, tappaccayā vācaṃ bhindāma. Pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāma. Evaṃ kho mayaṃ, bhante, appamattā ātāpino pahitattā viharāmā’’ti.

๒๔๐. “ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะ! ท่านอนุรุทธะ พวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่หรือ” “พระเจ้าข้า เป็นความจริง ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” “ท่านอนุรุทธะ ก็พวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างไรเล่า” “พระเจ้าข้า ในเรื่องนี้ ภิกษุใดในพวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาตจากบ้านก่อน ภิกษุนั้นย่อมปูลาดอาสนะ ตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ ตั้งภาชนะใส่ของเหลือไว้ ภิกษุใดกลับจากบิณฑบาตจากบ้านทีหลัง ถ้ามีอาหารที่ฉันเหลืออยู่ ถ้าต้องการก็ฉัน ถ้าไม่ต้องการ ก็ทิ้งในที่ที่ไม่มีของเขียว หรือลอยในน้ำที่ไม่มีสัตว์ ภิกษุนั้นย่อมเก็บอาสนะ เก็บน้ำฉันน้ำใช้ ล้างภาชนะใส่ของเหลือแล้วเก็บ กวาดโรงฉัน ภิกษุใดเห็นหม้อน้ำฉัน หม้อน้ำใช้ หรือหม้อน้ำในวัจจกุฎี ว่างเปล่า ภิกษุนั้นก็ตั้งน้ำไว้ ถ้าเป็นของที่ตนทำไม่ไหว ก็เรียกภิกษุรูปที่สองมาด้วยสัญญาณมือ แล้วช่วยกันยกตั้งไว้ พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ทั้งหลายมิได้เปล่งวาจาเพราะเหตุนั้นเลย อนึ่ง พระเจ้าข้า ทุกๆ ๕ วัน ข้าพระองค์ทั้งหลายประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืนยังรุ่ง พระเจ้าข้า ด้วยประการฉะนี้แล ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่”

241. ‘‘Sādhu, sādhu, anuruddhā! Atthi pana vo, anuruddhā, evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharataṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Idha mayaṃ, bhante, appamattā ātāpino pahitattā viharantā obhāsañceva sañjānāma dassanañca rūpānaṃ. So kho pana no obhāso nacirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ; tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmā’’ti.

๒๔๑. “ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะ! ท่านอนุรุทธะ ก็เมื่อพวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ การอยู่เป็นสุข อันเกิดจากการบรรลุญาณทัสสนวิเสสอันสามารถ เป็นอุตตริมนุสสธรรม มีอยู่หรือ” “พระเจ้าข้า ในเรื่องนี้ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ย่อมรู้ชัดซึ่งโอภาสด้วย และการเห็นรูปทั้งหลายด้วย แต่โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายของข้าพระองค์เหล่านั้นก็อันตรธานไปโดยไม่นานนัก และข้าพระองค์ทั้งหลายก็ยังไม่แทงตลอดนิมิตนั้น”

‘‘Taṃ [Pg.196] kho pana vo, anuruddhā, nimittaṃ paṭivijjhitabbaṃ. Ahampi sudaṃ, anuruddhā, pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ. So kho pana me obhāso nacirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti? Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘vicikicchā kho me udapādi, vicikicchādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissatī’’’ti.

“ท่านอนุรุทธะ ก็นิมิตนั้นเป็นสิ่งที่พวกเธอพึงแทงตลอด ท่านอนุรุทธะ แม้เราเองก็เหมือนกัน ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ก็รู้ชัดซึ่งโอภาสและการเห็นรูปทั้งหลาย แต่โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายของเรานั้นก็อันตรธานไปโดยไม่นานนัก ท่านอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายของเราอันตรธานไป’ ท่านอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘วิจิกิจฉาเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็เพราะวิจิกิจฉาเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อนแล้ว โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายก็อันตรธานไป เรานั้นจักกระทำโดยประการที่วิจิกิจฉาจะไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’”

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā, appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ. So kho pana me obhāso nacirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti? Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘amanasikāro kho me udapādi, amanasikārādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati na amanasikāro’’’ti.

“ท่านอนุรุทธะ เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ก็รู้ชัดซึ่งโอภาสและการเห็นรูปทั้งหลาย แต่โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายของเรานั้นก็อันตรธานไปโดยไม่นานนัก ท่านอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายของเราอันตรธานไป’ ท่านอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘อมนสิการเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็เพราะอมนสิการเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อนแล้ว โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายก็อันตรธานไป เรานั้นจักกระทำโดยประการที่วิจิกิจฉาและอมนสิการจะไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’”

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘thinamiddhaṃ kho me udapādi, thinamiddhādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati na amanasikāro na thinamiddha’’’nti.

“ท่านอนุรุทธะ เรานั้น... เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘ถีนมิทธะเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็เพราะถีนมิทธะเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อนแล้ว โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายก็อันตรธานไป เรานั้นจักกระทำโดยประการที่วิจิกิจฉา อมนสิการ และถีนมิทธะจะไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’”

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘chambhitattaṃ kho me udapādi, chambhitattādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Seyyathāpi, anuruddhā, puriso addhānamaggappaṭipanno, tassa ubhatopasse vaṭṭakā uppateyyuṃ, tassa tatonidānaṃ chambhitattaṃ uppajjeyya; evameva kho me, anuruddhā, chambhitattaṃ udapādi, chambhitattādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi [Pg.197] cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati na amanasikāro na thinamiddhaṃ na chambhitatta’’’nti.

“ท่านอนุรุทธะ เรานั้น... เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘ความหวาดสะดุ้งเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็เพราะความหวาดสะดุ้งเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อนแล้ว โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายก็อันตรธานไป ท่านอนุรุทธะ เปรียบเหมือนบุรุษเดินทางไกล นกกระทาบินพรึบขึ้นมาทั้งสองข้าง เขาก็จะเกิดความหวาดสะดุ้งขึ้นเพราะเหตุนั้น ฉันใด ท่านอนุรุทธะ ความหวาดสะดุ้งก็เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ก็เพราะความหวาดสะดุ้งเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อนแล้ว โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายก็อันตรธานไป เรานั้นจักกระทำโดยประการที่วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ และความหวาดสะดุ้งจะไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’”

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘uppilaṃ kho me udapādi, uppilādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Seyyathāpi, anuruddhā, puriso ekaṃ nidhimukhaṃ gavesanto sakideva pañcanidhimukhāni adhigaccheyya, tassa tatonidānaṃ uppilaṃ uppajjeyya; evameva kho me, anuruddhā, uppilaṃ udapādi, uppilādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppila’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความฟูใจเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะความฟูใจเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เปรียบเหมือนบุรุษเมื่อแสวงหาขุมทรัพย์ปากหนึ่ง พึงได้พบขุมทรัพย์ถึง ๕ ปากในคราวเดียวกัน เขาพึงเกิดความฟูใจเพราะขุมทรัพย์นั้นเป็นเหตุ ฉันใด ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ความฟูใจเกิดขึ้นแก่เราแล้ว และเพราะความฟูใจเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป ฉันนั้นเหมือนกัน เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง และความฟูใจ จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘duṭṭhullaṃ kho me udapādi, duṭṭhullādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhulla’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความกระด้างเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะความกระด้างเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ และความกระด้าง จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘accāraddhavīriyaṃ kho me udapādi, accāraddhavīriyādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Seyyathāpi, anuruddhā, puriso ubhohi hatthehi vaṭṭakaṃ gāḷhaṃ gaṇheyya, so tattheva patameyya ; evameva kho me, anuruddhā, accāraddhavīriyaṃ udapādi, accāraddhavīriyādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhullaṃ, na accāraddhavīriya’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความเพียรที่ปรารภเกินไปเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เปรียบเหมือนบุรุษพึงจับนกกระทาด้วยมือทั้งสองให้แน่น นกกระทาตัวนั้นก็จะตายในที่นั้นเอง ฉันใด ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ความเพียรที่ปรารภเกินไปเกิดขึ้นแก่เราแล้ว และเพราะความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป ฉันนั้นเหมือนกัน เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ ความกระด้าง และความเพียรที่ปรารภเกินไป จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘atilīnavīriyaṃ kho me udapādi, atilīnavīriyādhikaraṇañca pana me [Pg.198] samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Seyyathāpi, anuruddhā, puriso vaṭṭakaṃ sithilaṃ gaṇheyya, so tassa hatthato uppateyya; evameva kho me, anuruddhā, atilīnavīriyaṃ udapādi, atilīnavīriyādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhullaṃ, na accāraddhavīriyaṃ, na atilīnavīriya’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เปรียบเหมือนบุรุษพึงจับนกกระทาอย่างหลวมๆ นกกระทาตัวนั้นก็จะบินไปจากมือของเขา ฉันใด ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเกิดขึ้นแก่เราแล้ว และเพราะความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป ฉันนั้นเหมือนกัน เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ ความกระด้าง ความเพียรที่ปรารภเกินไป และความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘abhijappā kho me udapādi, abhijappādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhullaṃ, na accāraddhavīriyaṃ, na atilīnavīriyaṃ, na abhijappā’’’ti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ความทะยานอยากเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะความทะยานอยากเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ ความกระด้าง ความเพียรที่ปรารภเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป และความทะยานอยาก จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā…pe… tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘nānattasaññā kho me udapādi, nānattasaññādhikaraṇañca pana me samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhullaṃ, na accāraddhavīriyaṃ, na atilīnavīriyaṃ, na abhijappā, na nānattasaññā’’’ti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล... ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘นานัตตสัญญาเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะนานัตตสัญญาเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ ความกระด้าง ความเพียรที่ปรารภเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ความทะยานอยาก และนานัตตสัญญา จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā, appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ. So kho pana me obhāso nacirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘atinijjhāyitattaṃ kho me rūpānaṃ udapādi, atinijjhāyitattādhikaraṇañca pana me rūpānaṃ samādhi cavi. Samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Sohaṃ tathā karissāmi yathā me puna na vicikicchā uppajjissati, na amanasikāro, na thinamiddhaṃ, na chambhitattaṃ, na uppilaṃ, na duṭṭhullaṃ, na accāraddhavīriyaṃ, na atilīnavīriyaṃ, na abhijappā, na nānattasaññā, na atinijjhāyitattaṃ rūpāna’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ย่อมรู้ชัดซึ่งโอภาสและการเห็นรูป แต่โอภาสและการเห็นรูปนั้นของเราหายไปในไม่ช้า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่โอภาสและการเห็นรูปของเราหายไป’ ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘การเพ่งต่อรูปทั้งหลายเกินไปเกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ และเพราะการเพ่งต่อรูปทั้งหลายเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อน เมื่อสมาธิเคลื่อน โอภาสและการเห็นรูปก็หายไป เราจักทำโดยวิธีที่ความลังเลสงสัย ความไม่ใส่ใจ ความหดหู่ท้อถอย ความหวาดสะดุ้ง ความฟูใจ ความกระด้าง ความเพียรที่ปรารภเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ความทะยานอยาก นานัตตสัญญา และการเพ่งต่อรูปทั้งหลายเกินไป จักไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

242. ‘‘So [Pg.199] kho ahaṃ, anuruddhā, ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘amanasikāro cittassa upakkileso’ti – iti viditvā amanasikāraṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘thinamiddhaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā thinamiddhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘chambhitattaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā chambhitattaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘uppilaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā uppilaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘duṭṭhullaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā duṭṭhullaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘accāraddhavīriyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā accāraddhavīriyaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘atilīnavīriyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā atilīnavīriyaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘abhijappā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā abhijappaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘nānattasaññā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā nānattasaññaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ, ‘atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ.

๒๔๒. ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล รู้ชัดแล้วว่า ‘ความลังเลสงสัยเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความลังเลสงสัยที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘การไม่ใส่ใจเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละการไม่ใส่ใจที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความหดหู่และเซื่องซึมเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความหดหู่และเซื่องซึมที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความหวาดสะดุ้งเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความหวาดสะดุ้งที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความฟูใจเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความฟูใจที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความคะนองกายเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความคะนองกายที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความเพียรที่ปรารภเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความอยากเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความอยากที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความสำคัญในอารมณ์ต่างๆ เป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละความสำคัญในอารมณ์ต่างๆ ที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้, รู้ชัดแล้วว่า ‘การเพ่งรูปทั้งหลายเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว จึงละการเพ่งรูปทั้งหลายเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตได้

243. ‘‘So kho ahaṃ, anuruddhā, appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañhi kho sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi; rūpāni hi kho passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmi – ‘kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindivaṃ’. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo yvāhaṃ obhāsañhi kho sañjānāmi na ca rūpāni passāmi; rūpāni hi kho passāmi na ca obhāsaṃ sañjānāmi – kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindiva’nti. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘yasmiñhi kho ahaṃ samaye rūpanimittaṃ amanasikaritvā obhāsanimittaṃ manasi karomi, obhāsañhi kho tasmiṃ samaye sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi. Yasmiṃ panāhaṃ samaye obhāsanimittaṃ amanasikaritvā rūpanimittaṃ manasi karomi, rūpāni hi kho tasmiṃ samaye passāmi na ca obhāsaṃ sañjānāmi – kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindiva’’’nti.

๒๔๓. ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ย่อมรู้ชัดแสงสว่าง แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย แต่ไม่รู้ชัดแสงสว่าง ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เราย่อมรู้ชัดแสงสว่าง แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย แต่ไม่รู้ชัดแสงสว่าง ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง’ ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ในสมัยใด เราไม่ใส่ใจรูปนิมิต แต่ใส่ใจโอภาสนิมิต ในสมัยนั้น เราย่อมรู้ชัดแสงสว่าง แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย ส่วนในสมัยใด เราไม่ใส่ใจโอภาสนิมิต แต่ใส่ใจรูปนิมิต ในสมัยนั้น เราย่อมเห็นรูปทั้งหลาย แต่ไม่รู้ชัดแสงสว่าง ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง’

‘‘So [Pg.200] kho ahaṃ, anuruddhā, appamatto ātāpī pahitatto viharanto parittañceva obhāsaṃ sañjānāmi, parittāni ca rūpāni passāmi; appamāṇañceva obhāsaṃ sañjānāmi, appamāṇāni ca rūpāni passāmi – kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindivaṃ. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo yvāhaṃ parittañceva obhāsaṃ sañjānāmi, parittāni ca rūpāni passāmi; appamāṇañceva obhāsaṃ sañjānāmi, appamāṇāni ca rūpāni passāmi – kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindiva’nti. Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘yasmiṃ kho me samaye paritto samādhi hoti, parittaṃ me tasmiṃ samaye cakkhu hoti. Sohaṃ parittena cakkhunā parittañceva obhāsaṃ sañjānāmi, parittāni ca rūpāni passāmi. Yasmiṃ pana me samaye appamāṇo samādhi hoti, appamāṇaṃ me tasmiṃ samaye cakkhu hoti. Sohaṃ appamāṇena cakkhunā appamāṇañceva obhāsaṃ sañjānāmi, appamāṇāni ca rūpāni passāmi – kevalampi rattiṃ, kevalampi divaṃ, kevalampi rattindiva’’’nti.

ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นแล เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ย่อมรู้ชัดแสงสว่างมีประมาณน้อย และเห็นรูปทั้งหลายมีประมาณน้อยด้วย ย่อมรู้ชัดแสงสว่างหาประมาณมิได้ และเห็นรูปทั้งหลายหาประมาณมิได้ด้วย ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เราย่อมรู้ชัดแสงสว่างมีประมาณน้อย และเห็นรูปทั้งหลายมีประมาณน้อยด้วย ย่อมรู้ชัดแสงสว่างหาประมาณมิได้ และเห็นรูปทั้งหลายหาประมาณมิได้ด้วย ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง’ ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ในสมัยใด สมาธิของเรามีประมาณน้อย ในสมัยนั้น จักษุของเราก็มีประมาณน้อย เรานั้นย่อมรู้ชัดแสงสว่างมีประมาณน้อย และเห็นรูปทั้งหลายมีประมาณน้อยด้วยจักษุมีประมาณน้อย ส่วนในสมัยใด สมาธิของเราหาประมาณมิได้ ในสมัยนั้น จักษุของเราก็หาประมาณมิได้ เรานั้นย่อมรู้ชัดแสงสว่างหาประมาณมิได้ และเห็นรูปทั้งหลายหาประมาณมิได้ด้วยจักษุหาประมาณมิได้ ตลอดคืนโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดวันโดยส่วนเดียวบ้าง ตลอดทั้งคืนทั้งวันบ้าง’

244. Yato kho me, anuruddhā, ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā vicikicchā cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘amanasikāro cittassa upakkileso’ti – iti viditvā amanasikāro cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘thinamiddhaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā thinamiddhaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘chambhitattaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā chambhitattaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘uppilaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā uppilaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘duṭṭhullaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā duṭṭhullaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘accāraddhavīriyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā accāraddhavīriyaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘atilīnavīriyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā atilīnavīriyaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘abhijappā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā abhijappā cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘nānattasaññā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā nānattasaññā cittassa upakkileso pahīno ahosi, ‘atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā [Pg.201] atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso pahīno ahosi.

๒๔๔. ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ในกาลใดแล เรารู้ชัดแล้วว่า ‘ความลังเลสงสัยเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความลังเลสงสัยที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘การไม่ใส่ใจเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ การไม่ใส่ใจที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความหดหู่และเซื่องซึมเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความหดหู่และเซื่องซึมที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความหวาดสะดุ้งเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความหวาดสะดุ้งที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความฟูใจเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความฟูใจที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความคะนองกายเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความคะนองกายที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความเพียรที่ปรารภเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความอยากเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความอยากที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘ความสำคัญในอารมณ์ต่างๆ เป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ ความสำคัญในอารมณ์ต่างๆ ที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว, รู้ชัดแล้วว่า ‘การเพ่งรูปทั้งหลายเกินไปเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้ การเพ่งรูปทั้งหลายเกินไปที่เป็นอุปกิเลสของจิตของเรา ก็เป็นอันละได้แล้ว

245. ‘‘Tassa mayhaṃ, anuruddhā, etadahosi – ‘ye kho me cittassa upakkilesā te me pahīnā. Handa, dānāhaṃ tividhena samādhiṃ bhāvemī’ti. So kho ahaṃ, anuruddhā, savitakkampi savicāraṃ samādhiṃ bhāvesiṃ, avitakkampi vicāramattaṃ samādhiṃ bhāvesiṃ, avitakkampi avicāraṃ samādhiṃ bhāvesiṃ, sappītikampi samādhiṃ bhāvesiṃ, nippītikampi samādhiṃ bhāvesiṃ, sātasahagatampi samādhiṃ bhāvesiṃ, upekkhāsahagatampi samādhiṃ bhāvesiṃ. Yato kho me, anuruddhā, savitakkopi savicāro samādhi bhāvito ahosi, avitakkopi vicāramatto samādhi bhāvito ahosi, avitakkopi avicāro samādhi bhāvito ahosi, sappītikopi samādhi bhāvito ahosi, nippītikopi samādhi bhāvito ahosi, sātasahagatopi samādhi bhāvito ahosi, upekkhāsahagatopi samādhi bhāvito ahosi. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti.

๒๔๕. “ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘อุปกิเลสแห่งจิตเหล่าใดของเรามีอยู่ อุปกิเลสเหล่านั้นเราละได้แล้ว เอาล่ะ บัดนี้เราจะเจริญสมาธิโดยอาการ ๓ อย่าง’ ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เรานั้นเจริญสมาธิทั้งที่มีวิตก มีวิจาร เจริญสมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เจริญสมาธิที่ไม่มีทั้งวิตก ไม่มีทั้งวิจาร เจริญสมาธิทั้งที่มีปีติ เจริญสมาธิที่ไม่มีปีติ เจริญสมาธิที่สหรคตด้วยสุข เจริญสมาธิที่สหรคตด้วยอุเบกขา ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เมื่อใดแล เราเจริญสมาธิทั้งที่มีวิตก มีวิจารแล้ว เจริญสมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจารแล้ว เจริญสมาธิที่ไม่มีทั้งวิตก ไม่มีทั้งวิจารแล้ว เจริญสมาธิทั้งที่มีปีติแล้ว เจริญสมาธิที่ไม่มีปีติแล้ว เจริญสมาธิที่สหรคตด้วยสุขแล้ว เจริญสมาธิที่สหรคตด้วยอุเบกขาแล้ว ญาณและทัสสนะก็เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘เจโตวิมุติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā anuruddho bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอนุรุทธะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Upakkilesasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

อุปักกิเลสสูตรที่ ๘ จบ

9. Bālapaṇḍitasuttaṃ

๙. พาลบัณฑิตสูตร

246. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๔๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. No cetaṃ, bhikkhave, bālo [Pg.202] duccintitacintī ca abhavissa dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti? Yasmā ca kho, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti. Sa kho so, bhikkhave, bālo tividhaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Sace, bhikkhave, bālo sabhāyaṃ vā nisinno hoti, rathikāya vā nisinno hoti, siṅghāṭake vā nisinno hoti; tatra ce jano tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ manteti. Sace, bhikkhave, bālo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti, tatra, bhikkhave, bālassa evaṃ hoti – ‘yaṃ kho jano tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ manteti, saṃvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, bālo paṭhamaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

“ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เรื่องราวของคนพาล ๓ ประการนี้ ๓ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุทั้งหลาย คนพาลในโลกนี้เป็นผู้มีความคิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่ว ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคนพาลไม่เป็นผู้มีความคิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่วแล้ว บัณฑิตทั้งหลายจะพึงรู้จักเขาได้อย่างไรว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นคนพาล เป็นอสัตบุรุษ’ ภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะคนพาลเป็นผู้มีความคิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่ว ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงรู้จักเขาได้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นคนพาล เป็นอสัตบุรุษ’ คนพาลนั้นย่อมเสวยทุกขโทมนัส ๓ อย่างในปัจจุบัน ภิกษุทั้งหลาย หากคนพาลนั่งอยู่ในสภา หรือนั่งอยู่ที่ถนน หรือนั่งอยู่ที่ทางสามแพร่ง และในที่นั้น คนพูดเรื่องที่สมควรแก่เขา เหมาะแก่เขา ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคนพาลเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ ดื่มสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรื่องที่คนพูดกันซึ่งสมควรแก่เรื่องนั้น เหมาะแก่เรื่องนั้น ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏอยู่ในธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่หนึ่งในปัจจุบันดังนี้

247. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bālo passati rājāno coraṃ āgucāriṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente – kasāhipi tāḷente vettehipi tāḷente addhadaṇḍakehipi tāḷente hatthampi chindante pādampi chindante hatthapādampi chindante kaṇṇampi chindante nāsampi chindante kaṇṇanāsampi chindante bilaṅgathālikampi karonte saṅkhamuṇḍikampi karonte rāhumukhampi karonte jotimālikampi karonte hatthapajjotikampi karonte erakavattikampi karonte cīrakavāsikampi karonte eṇeyyakampi karonte baḷisamaṃsikampi karonte kahāpaṇikampi karonte khārāpatacchikampi karonte palighaparivattikampi karonte palālapīṭhakampi karonte tattenapi telena osiñcante sunakhehipi khādāpente jīvantampi sūle uttāsente asināpi sīsaṃ chindante. Tatra, bhikkhave, bālassa evaṃ hoti – ‘yathārūpānaṃ kho pāpakānaṃ kammānaṃ hetu rājāno coraṃ āgucāriṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti…pe… asināpi sīsaṃ chindanti; saṃvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmi. Maṃ cepi rājāno jāneyyuṃ, mampi rājāno gahetvā [Pg.203] vividhā kammakāraṇā kāreyyuṃ – kasāhipi tāḷeyyuṃ…pe… jīvantampi sūle uttāseyyuṃ, asināpi sīsaṃ chindeyyu’nti. Idampi, bhikkhave, bālo dutiyaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๔๗. “อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนพาลเห็นพระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแล้ว สั่งลงโทษด้วยวิธีการต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ตีด้วยท่อนไม้สั้นบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ลงโทษด้วยวิธีตักสมองบ้าง ลงโทษด้วยวิธีขัดสังข์บ้าง ลงโทษด้วยวิธีปากราหูบ้าง ลงโทษด้วยวิธีพวงมาลัยไฟบ้าง ลงโทษด้วยวิธีคบเพลิงมือบ้าง ลงโทษด้วยวิธีนุ่งผ้าเปลือกไม้บ้าง ลงโทษด้วยวิธีนุ่งผ้าฤๅษีบ้าง ลงโทษด้วยวิธีเหยื่อกวางบ้าง ลงโทษด้วยวิธีเกี่ยวเบ็ดบ้าง ลงโทษด้วยวิธีเหรียญกษาปณ์บ้าง ลงโทษด้วยวิธีแปรงแสบบ้าง ลงโทษด้วยวิธีหมุนหลักบ้าง ลงโทษด้วยวิธีตั่งฟางบ้าง ราดด้วยน้ำมันที่ร้อนเดือดบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง ในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุแห่งบาปกรรมเช่นใด พระราชาทั้งหลายจึงจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแล้ว สั่งลงโทษด้วยวิธีการต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ... ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏอยู่ในธรรมเหล่านั้น แม้ถ้าพระราชาทั้งหลายพึงรู้จักเรา ก็จะพึงจับเรามาแล้ว สั่งลงโทษด้วยวิธีการต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ... เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง’ ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่สองในปัจจุบันดังนี้

248. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bālaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ, yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Seyyathāpi, bhikkhave, mahataṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyā olambanti ajjholambanti abhippalambanti; evameva kho, bhikkhave, bālaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ, yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Tatra, bhikkhave, bālassa evaṃ hoti – ‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ; kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisaṃ. Yāvatā, bho, akatakalyāṇānaṃ akatakusalānaṃ akatabhīruttāṇānaṃ katapāpānaṃ kataluddānaṃ katakibbisānaṃ gati taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Idampi, bhikkhave, bālo tatiyaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๔๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เมื่อคนพาลถูกยกขึ้นนอนบนเตียงเล็กก็ตาม ถูกยกขึ้นนอนบนเตียงใหญ่ก็ตาม หรือนอนอยู่บนพื้นดินก็ตาม บาปกรรมที่เขาทำไว้ในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏครอบงำทับถมเขาในเวลานั้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏครอบงำทับถมแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคนพาลถูกยกขึ้นนอนบนเตียงเล็กก็ตาม ถูกยกขึ้นนอนบนเตียงใหญ่ก็ตาม หรือนอนอยู่บนพื้นดินก็ตาม บาปกรรมที่เขาทำไว้ในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏครอบงำทับถมเขาในเวลานั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในเวลานั้น คนพาลนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราไม่ได้ทำความดีไว้ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำเครื่องต้านทานความกลัวไว้ แต่ทำบาปไว้ ทำกรรมหยาบช้าไว้ ทำกรรมชั่วช้าไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำความดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำเครื่องต้านทานความกลัว แต่ทำบาป ทำกรรมหยาบช้า ทำกรรมชั่วช้าไว้ มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว ก็จะไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบากใจ ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่ ๓ นี้ในปัจจุบัน

‘‘Sa kho so, bhikkhave, bālo kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘ekantaṃ aniṭṭhaṃ ekantaṃ akantaṃ ekantaṃ amanāpa’nti, nirayameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘ekantaṃ aniṭṭhaṃ ekantaṃ akantaṃ ekantaṃ amanāpa’nti. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva dukkhā nirayā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแล ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ภิกษุทั้งหลาย หากผู้ใดจะพึงกล่าวโดยชอบพึงกล่าวถึงสิ่งใดว่า ‘เป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียว เป็นสิ่งไม่น่าใคร่โดยส่วนเดียว เป็นสิ่งไม่น่าพอใจโดยส่วนเดียว’ ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงนรกนั่นแหละว่า ‘เป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียว เป็นสิ่งไม่น่าใคร่โดยส่วนเดียว เป็นสิ่งไม่น่าพอใจโดยส่วนเดียว’ ภิกษุทั้งหลาย นรกเป็นทุกข์เพียงใด แม้จะทำการเปรียบเทียบก็ทำได้ไม่ง่ายเลย

249. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā bhikkhū’’ti bhagavā avoca. Seyyathāpi, bhikkhu, coraṃ āgucāriṃ gahetvā rañño dasseyyuṃ – ‘ayaṃ kho, deva, coro āgucārī, imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tamenaṃ rājā evaṃ vadeyya – ‘gacchatha, bho, imaṃ purisaṃ pubbaṇhasamayaṃ sattisatena hanathā’ti[Pg.204]. Tamenaṃ pubbaṇhasamayaṃ sattisatena haneyyuṃ. Atha rājā majjhanhikasamayaṃ evaṃ vadeyya – ‘ambho, kathaṃ so puriso’ti? ‘‘‘Tatheva, deva, jīvatī’ti. Tamenaṃ rājā evaṃ vadeyya – ‘gacchatha, bho, taṃ purisaṃ majjhanhikasamayaṃ sattisatena hanathā’ti. Tamenaṃ majjhanhikasamayaṃ sattisatena haneyyuṃ. Atha rājā sāyanhasamayaṃ evaṃ vadeyya – ‘ambho, kathaṃ so puriso’ti? ‘Tatheva, deva, jīvatī’ti. Tamenaṃ rājā evaṃ vadeyya – ‘gacchatha, bho, taṃ purisaṃ sāyanhasamayaṃ sattisatena hanathā’ti. Tamenaṃ sāyanhasamayaṃ sattisatena haneyyuṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso tīhi sattisatehi haññamāno tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvediyethā’’ti? ‘‘Ekissāpi, bhante, sattiyā haññamāno so puriso tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvediyetha, ko pana vādo tīhi sattisatehī’’ti?

๒๔๙. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พอจะทำอุปมาได้หรือไม่ พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ พอจะทำได้’ ภิกษุ เปรียบเหมือนราชบุรุษจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแด่พระราชาว่า ‘ขอเดชะ โจรผู้นี้ประพฤติชั่ว ขอพระองค์ทรงลงโทษโจรผู้นี้ตามที่ทรงพระประสงค์เถิด’ พระราชาพึงรับสั่งกับราชบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย จงไปเถิด จงประหารบุรุษผู้นี้ด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเช้า’ ราชบุรุษเหล่านั้นพึงประหารบุรุษนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเช้า ต่อมา พระราชาพึงรับสั่งในเวลาเที่ยงอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน บุรุษผู้นั้นเป็นอย่างไรบ้าง’ ราชบุรุษเหล่านั้นพึงกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ เขายังมีชีวิตอยู่เหมือนเดิม’ พระราชาพึงรับสั่งกับราชบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย จงไปเถิด จงประหารบุรุษผู้นั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเที่ยง’ ราชบุรุษเหล่านั้นพึงประหารบุรุษนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเที่ยง ต่อมา พระราชาพึงรับสั่งในเวลาเย็นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน บุรุษผู้นั้นเป็นอย่างไรบ้าง’ ราชบุรุษเหล่านั้นพึงกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ เขายังมีชีวิตอยู่เหมือนเดิม’ พระราชาพึงรับสั่งกับราชบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย จงไปเถิด จงประหารบุรุษผู้นั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเย็น’ ราชบุรุษเหล่านั้นพึงประหารบุรุษนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นถูกประหารด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม พึงเสวยทุกขโทมนัสเพราะการประหารนั้นเป็นเหตุ มิใช่หรือ” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นถูกประหารแม้ด้วยหอกเล่มเดียว ก็พึงเสวยทุกขโทมนัสเพราะการประหารนั้นเป็นเหตุ จะกล่าวไปไยถึงการถูกประหารด้วยหอก ๓๐๐ เล่มเล่า พระเจ้าข้า”

250. Atha kho bhagavā parittaṃ pāṇimattaṃ pāsāṇaṃ gahetvā bhikkhū āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamo nu kho mahantataro – yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, yo ca himavā pabbatarājā’’ti? ‘‘Appamattako ayaṃ, bhante, bhagavatā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti’’. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yaṃ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti taṃ nirayakassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti’’.

๒๕๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนหินขนาดเล็กเท่ากำมือขึ้นมา แล้วรับสั่งถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร อะไรหนอใหญ่กว่ากัน ระหว่างก้อนหินขนาดเล็กเท่ากำมือที่เราหยิบขึ้นมานี้ กับภูเขาหิมพานต์ราชบรรพต’ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก้อนหินขนาดเล็กเท่ากำมือที่พระผู้มีพระภาคทรงหยิบขึ้นมานี้มีประมาณน้อย เมื่อนำไปเทียบกับภูเขาหิมพานต์ราชบรรพต ย่อมไม่เข้าถึงการนับ ย่อมไม่เข้าถึงส่วนแห่งเสี้ยว ย่อมไม่เข้าถึงการเทียบเคียงได้’ ‘ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ทุกขโทมนัสที่บุรุษนั้นเสวยเพราะถูกประหารด้วยหอก ๓๐๐ เล่มเป็นเหตุ เมื่อนำไปเทียบกับทุกข์ในนรก ย่อมไม่เข้าถึงการนับ ย่อมไม่เข้าถึงส่วนแห่งเสี้ยว ย่อมไม่เข้าถึงการเทียบเคียงได้’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ karonti – tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā saṃvesetvā kuṭhārīhi tacchanti. So tattha dukkhā tibbā…pe… byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti. So [Pg.205] tattha dukkhā tibbā…pe… byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi. So tattha dukkhā tibbā…pe… byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana, bhikkhave, mahānirayo –

ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะลงโทษกรรมกรณะชื่อ ‘ปัญจวิธพันธนะ’ (เครื่องจองจำ ๕ อย่าง) แก่สัตว์นรกนั้น คือ ตอกหลักเหล็กแดงที่มือข้างหนึ่ง ตอกหลักเหล็กแดงที่มือข้างที่ ๒ ตอกหลักเหล็กแดงที่เท้าข้างหนึ่ง ตอกหลักเหล็กแดงที่เท้าข้างที่ ๒ ตอกหลักเหล็กแดงที่กลางอก สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน อยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะจับสัตว์นรกนั้นให้นอนลงแล้วเอามีดถาก สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง ... ยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะจับสัตว์นรกนั้น เอาเท้าขึ้นข้างบน เอาศีรษะลงข้างล่าง แล้วเอาพร้าถาก สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง ... ยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะเอาสัตว์นรกนั้นเทียมรถแล้วให้วิ่งไปวิ่งมาบนแผ่นดินที่ลุกเป็นไฟลุกโชน มีเปลวเพลิง สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง ... ยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะให้สัตว์นรกนั้นปีนขึ้นปีนลงภูเขาถ่านเพลิงลูกใหญ่ที่ลุกเป็นไฟลุกโชน มีเปลวเพลิง สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน อยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะจับสัตว์นรกนั้น เอาเท้าขึ้นข้างบน เอาศีรษะลงข้างล่าง แล้วโยนลงไปในหม้อโลหะที่ร้อน ลุกเป็นไฟลุกโชน มีเปลวเพลิง สัตว์นรกนั้นจะถูกต้มจนเดือดเป็นฟองอยู่ในหม้อโลหะนรกนั้น เมื่อถูกต้มจนเดือดเป็นฟองอยู่ บางครั้งก็ลอยขึ้นข้างบน บางครั้งก็จมลงข้างล่าง บางครั้งก็ลอยไปด้านขวาง สัตว์นรกนั้นจะเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน อยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลจะโยนสัตว์นรกนั้นลงในมหานรก ก็มหานรกนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย

‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

มี ๔ มุม มี ๔ ประตู แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างสม่ำเสมอ มีกำแพงเหล็กล้อมรอบ ปิดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก

‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’.

พื้นของมหานรกนั้นทำด้วยเหล็ก ลุกเป็นไฟ มีเปลวเพลิงแผ่ไปโดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ตั้งอยู่ตลอดกาล

‘‘Anekapariyāyenapi kho ahaṃ, bhikkhave, nirayakathaṃ katheyyaṃ; yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukarā akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā.

ภิกษุทั้งหลาย เราพึงกล่าวเรื่องนรกโดยปริยายเป็นอันมากก็ได้ แต่ภิกษุทั้งหลาย การที่จะพรรณนาให้ถึงที่สุดว่า ‘นรกเป็นทุกข์เพียงเท่านี้’ นั้น ทำได้ไม่ง่ายเลย

251. ‘‘Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā. Te allānipi tiṇāni sukkhānipi tiṇāni dantullehakaṃ khādanti. Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā? Hatthī assā goṇā gadrabhā ajā migā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā. Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tesaṃ sattānaṃ sahabyataṃ upapajjati ye te sattā tiṇabhakkhā.

๒๕๑. ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่กินหญ้าเป็นอาหารมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเคี้ยวกินหญ้าสดบ้าง หญ้าแห้งบ้างด้วยฟัน ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่กินหญ้าเป็นอาหารเป็นไฉน คือ ช้าง ม้า โค ลา แพะ เนื้อ และสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางเหล่าที่กินหญ้าเป็นอาหาร ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นในโลกนี้ เมื่อก่อนเป็นผู้ยินดีในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์เหล่านั้นซึ่งเป็นสัตว์กินหญ้า

‘‘Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā. Te dūratova gūthagandhaṃ ghāyitvā dhāvanti – ‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti. Seyyathāpi [Pg.206] nāma brāhmaṇā āhutigandhena dhāvanti – ‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti; evameva kho, bhikkhave, santi tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā, te dūratova gūthagandhaṃ ghāyitvā dhāvanti – ‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti. Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā? Kukkuṭā sūkarā soṇā siṅgālā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā. Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tesaṃ sattānaṃ sahabyataṃ upapajjati ye te sattā gūthabhakkhā.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่กินคูถเป็นอาหารมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นได้กลิ่นคูถแต่ไกลก็วิ่งไป ด้วยคิดว่า ‘เราจะกินที่นี่ เราจะกินที่นี่’ เปรียบเหมือนพราหมณ์ทั้งหลายได้กลิ่นเครื่องบูชายัญก็วิ่งไป ด้วยคิดว่า ‘เราจะกินที่นี่ เราจะกินที่นี่’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่กินคูถเป็นอาหารก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้กลิ่นคูถแต่ไกลก็วิ่งไป ด้วยคิดว่า ‘เราจะกินที่นี่ เราจะกินที่นี่’ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่กินคูถเป็นอาหารเป็นไฉน คือ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก และสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางเหล่าที่กินคูถเป็นอาหาร ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นในโลกนี้ เมื่อก่อนเป็นผู้ยินดีในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์เหล่านั้นซึ่งเป็นสัตว์กินคูถ

‘‘Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti. Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti? Kīṭā puḷavā gaṇḍuppādā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti. Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo, idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tesaṃ sattānaṃ sahabyataṃ upapajjati ye te sattā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืดมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืดเป็นไฉน คือ แมลง หนอน ไส้เดือน และสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางเหล่าที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นในโลกนี้ เมื่อก่อนเป็นผู้ยินดีในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์เหล่านั้นซึ่งเกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด

‘‘Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā udakasmiṃ jāyanti udakasmiṃ jīyanti udakasmiṃ mīyanti. Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā udakasmiṃ jāyanti udakasmiṃ jīyanti udakasmiṃ mīyanti? Macchā kacchapā susumārā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā udakasmiṃ jāyanti udakasmiṃ jīyanti udakasmiṃ mīyanti. Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tesaṃ sattānaṃ sahabyataṃ upapajjati ye te sattā udakasmiṃ jāyanti udakasmiṃ jīyanti udakasmiṃ mīyanti.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำเป็นไฉน คือ ปลา เต่า จระเข้ และสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางเหล่าที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำ ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นในโลกนี้ เมื่อก่อนเป็นผู้ยินดีในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์เหล่านั้นซึ่งเกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำ

‘‘Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā asucismiṃ jāyanti asucismiṃ jīyanti asucismiṃ mīyanti. Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā asucismiṃ jāyanti asucismiṃ jīyanti asucismiṃ mīyanti? Ye te, bhikkhave, sattā pūtimacche vā jāyanti pūtimacche vā jīyanti pūtimacche vā mīyanti pūtikuṇape vā…pe… pūtikummāse vā… candanikāya vā… oligalle [Pg.207] vā jāyanti, (ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā asucismiṃ jāyanti asucismiṃ jīyanti asucismiṃ mīyanti.) Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tesaṃ sattānaṃ sahabyataṃ upapajjati ye te sattā asucismiṃ jāyanti asucismiṃ jīyanti asucismiṃ mīyanti.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานที่เกิดในของไม่สะอาด แก่ในของไม่สะอาด ตายในของไม่สะอาด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานที่เกิดในของไม่สะอาด แก่ในของไม่สะอาด ตายในของไม่สะอาด เป็นไฉน คือ สัตว์ที่เกิดในปลาเน่าบ้าง...ในซากศพเน่าบ้าง...ในขนมกุมมาสเน่าบ้าง...ในบ่อของโสโครกบ้าง...ในน้ำครำบ้าง (หรือสัตว์ดิรัจฉานอื่นใด แม้เหล่าอื่นที่เกิดในของไม่สะอาด แก่ในของไม่สะอาด ตายในของไม่สะอาด) ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นในโลกนี้ ในกาลก่อนเป็นผู้ยินดีในรส กระทำกรรมชั่วไว้ เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์เหล่านั้นที่เกิดในของไม่สะอาด แก่ในของไม่สะอาด ตายในของไม่สะอาด

‘‘Anekapariyāyenapi kho ahaṃ, bhikkhave, tiracchānayonikathaṃ katheyyaṃ; yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā tiracchānayoni.

ภิกษุทั้งหลาย เราพึงกล่าวเรื่องกำเนิดดิรัจฉานโดยปริยายเป็นอันมากก็ได้ แต่ภิกษุทั้งหลาย การที่จะกล่าวให้สิ้นเชิงว่า กำเนิดดิรัจฉานเป็นทุกข์เพียงะไรนั้น ไม่ใช่ทำได้ง่ายโดยคำพูด

252. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso ekacchiggalaṃ yugaṃ mahāsamudde pakkhipeyya. Tamenaṃ puratthimo vāto pacchimena saṃhareyya, pacchimo vāto puratthimena saṃhareyya, uttaro vāto dakkhiṇena saṃhareyya, dakkhiṇo vāto uttarena saṃhareyya. Tatrāssa kāṇo kacchapo, so vassasatassa vassasatassa accayena sakiṃ ummujjeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so kāṇo kacchapo amusmiṃ ekacchiggale yuge gīvaṃ paveseyyā’’ti? (‘‘No hetaṃ, bhante’’.) ‘‘Yadi pana, bhante, kadāci karahaci dīghassa addhuno accayenā’’ti. ‘‘Khippataraṃ kho so, bhikkhave, kāṇo kacchapo amusmiṃ ekacchiggale yuge gīvaṃ paveseyya, ato dullabhatarāhaṃ, bhikkhave, manussattaṃ vadāmi sakiṃ vinipātagatena bālena. Taṃ kissa hetu? Na hettha, bhikkhave, atthi dhammacariyā samacariyā kusalakiriyā puññakiriyā. Aññamaññakhādikā ettha, bhikkhave, vattati dubbalakhādikā’’.

๒๕๒. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษโยนแอกซึ่งมีรูเดียวลงในมหาสมุทร ลมตะวันออกพัดแอกนั้นไปทางทิศตะวันตก ลมตะวันตกพัดไปทางทิศตะวันออก ลมเหนือพัดไปทางทิศใต้ ลมใต้พัดไปทางทิศเหนือ ในมหาสมุทรนั้นมีเต่าตาบอดตัวหนึ่ง ทุกๆ ๑๐๐ ปี มันจะโผล่ขึ้นมาครั้งหนึ่ง เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เต่าตาบอดตัวนั้นจะพึงสอดคอเข้าไปในแอกซึ่งมีรูเดียวนั้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “บางทีหากล่วงไปเป็นเวลานาน ก็อาจจะเป็นไปได้บ้าง” “ภิกษุทั้งหลาย เต่าตาบอดตัวนั้นจะพึงสอดคอเข้าไปในแอกซึ่งมีรูเดียวนั้นได้เร็วกว่า เรากล่าวความเป็นมนุษย์ที่คนพาลผู้ไปสู่วินิบาตแล้วครั้งหนึ่งจะพึงได้ ยังยากกว่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในอบายนั้นไม่มีการประพฤติธรรม การประพฤติสงบ การทำกุศล การทำบุญ ภิกษุทั้งหลาย ในอบายนั้นมีแต่การกินกันเอง และการกินสัตว์ที่อ่อนแอกว่า

‘‘Sa kho so, bhikkhave, bālo sace kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena manussattaṃ āgacchati, yāni tāni nīcakulāni – caṇḍālakulaṃ vā nesādakulaṃ vā venakulaṃ vā rathakārakulaṃ vā pukkusakulaṃ vā. Tathārūpe kule paccājāyati dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko [Pg.208] okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khujjo vā pakkhahato vā na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati vācāya duccaritaṃ carati manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati.

ภิกษุทั้งหลาย หากคนพาลนั้น บางครั้งบางคราว หลังจากเวลาผ่านไปนานแสนนาน จะกลับมาสู่ความเป็นมนุษย์ ก็จะเกิดในตระกูลต่ำ คือ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลพราน ตระกูลคนจักสาน ตระกูลช่างรถ หรือตระกูลคนเทขยะ เขาจะเกิดในตระกูลเช่นนั้นซึ่งยากจน มีข้าว น้ำ และอาหารน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นที่ซึ่งหาเครื่องนุ่งห่มและอาหารได้โดยยาก และเขาจะเป็นคนมีผิวพรรณทราม น่าเกลียด ร่างเล็กแคระแกร็น มีโรคมาก ตาบอดบ้าง เป็นง่อยบ้าง หลังค่อมบ้าง หรือเป็นอัมพาตบ้าง ไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และเครื่องประทีป เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, akkhadhutto paṭhameneva kaliggahena puttampi jīyetha, dārampi jīyetha, sabbaṃ sāpateyyampi jīyetha, uttaripi adhibandhaṃ nigaccheyya. Appamattako so, bhikkhave, kaliggaho yaṃ so akkhadhutto paṭhameneva kaliggahena puttampi jīyetha, dārampi jīyetha, sabbaṃ sāpateyyampi jīyetha, uttaripi adhibandhaṃ nigaccheyya. Atha kho ayameva tato mahantataro kaliggaho yaṃ so bālo kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, kevalā paripūrā bālabhūmī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักเลงการพนัน พึงเสียบุตร เสียภรรยา และเสียทรัพย์สมบัติทั้งหมด เพราะการแพ้พนันเพียงครั้งแรก ยิ่งกว่านั้น เขายังต้องถูกจองจำ ภิกษุทั้งหลาย การแพ้พนันที่นักเลงการพนันนั้นเสียบุตร เสียภรรยา และเสียทรัพย์สมบัติทั้งหมด เพราะการแพ้พนันเพียงครั้งแรก ยิ่งกว่านั้น เขายังต้องถูกจองจำนั้น เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่การที่คนพาลประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้แหละเป็นการแพ้ที่ยิ่งใหญ่กว่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือภูมิของคนพาลที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง

253. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. No cetaṃ, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca abhavissa subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca, kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti? Yasmā ca kho, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito tividhaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti. Sace, bhikkhave, paṇḍito sabhāyaṃ vā nisinno hoti, rathikāya vā nisinno hoti, siṅghāṭake vā nisinno hoti; tatra ce jano tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ manteti[Pg.209]. Sace, bhikkhave, paṇḍito pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato hoti; tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṃ hoti – ‘yaṃ kho jano tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ manteti; saṃvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṇḍito paṭhamaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๕๓. ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต เครื่องหมายของบัณฑิต เหตุแห่งความเป็นบัณฑิต ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ บัณฑิตในโลกนี้ ๑. เป็นผู้มีความคิดที่คิดไว้ดี ๒. เป็นผู้กล่าวคำที่กล่าวไว้ดี ๓. เป็นผู้ทำการงานที่ทำไว้ดี ภิกษุทั้งหลาย ถ้าบัณฑิตนั้นไม่เป็นผู้มีความคิดที่คิดไว้ดี ไม่เป็นผู้กล่าวคำที่กล่าวไว้ดี ไม่เป็นผู้ทำการงานที่ทำไว้ดีแล้วไซร้ บัณฑิตทั้งหลายจะพึงรู้จักเขาได้อย่างไรว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นสัตบุรุษ’ แต่เพราะบัณฑิตเป็นผู้มีความคิดที่คิดไว้ดี เป็นผู้กล่าวคำที่กล่าวไว้ดี และเป็นผู้ทำการงานที่ทำไว้ดี ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงรู้จักเขาได้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นสัตบุรุษ’ ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นย่อมเสวยสุขโสมนัส ๓ อย่างในปัจจุบัน ภิกษุทั้งหลาย หากบัณฑิตนั่งอยู่ในที่ประชุม หรือนั่งอยู่ที่ถนน หรือนั่งอยู่ที่ทางสามแพร่ง และในที่นั้นผู้คนปรึกษาหารือเรื่องที่สมควรแก่กรรมนั้น เหมาะสมแก่กรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย หากบัณฑิตเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ในที่นั้น บัณฑิตย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรื่องที่สมควรแก่กรรมนั้น เหมาะสมแก่กรรมนั้น ที่ผู้คนกำลังปรึกษาหารือกันอยู่ ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏอยู่ในธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสุขโสมนัสประการที่ ๑ ที่บัณฑิตเสวยในปัจจุบัน

254. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, paṇḍito passati rājāno coraṃ āgucāriṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente – kasāhipi tāḷente vettehipi tāḷente addhadaṇḍakehipi tāḷente hatthampi chindante pādampi chindante hatthapādampi chindante kaṇṇampi chindante nāsampi chindante kaṇṇanāsampi chindante bilaṅgathālikampi karonte saṅkhamuṇḍikampi karonte rāhumukhampi karonte jotimālikampi karonte hatthapajjotikampi karonte erakavattikampi karonte cīrakavāsikampi karonte eṇeyyakampi karonte balisamaṃsikampi karonte kahāpaṇikampi karonte khārāpatacchikampi karonte palighaparivattikampi karonte palālapīṭhakampi karonte tattenapi telena osiñcante sunakhehipi khādāpente jīvantampi sūle uttāsente asināpi sīsaṃ chindante. Tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṃ hoti – ‘yathārūpānaṃ kho pāpakānaṃ kammānaṃ hetu rājāno coraṃ āgucāriṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, addhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, balisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti, na te dhammā mayi saṃvijjanti, ahañca na tesu dhammesu sandissāmī’ti. Idampi, bhikkhave, paṇḍito dutiyaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๕๔. ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก บัณฑิตย่อมเห็นพระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแล้ว ทำการลงโทษต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ข้าวต้มกระบวยเหล็ก’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ขัดสังข์’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ปากราหู’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘พวงมาลัยไฟ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘คบมือ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘นุ่งผ้าเปลือกไม้’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘นุ่งผ้าขี้ริ้ว’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ยืนกวาง’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘เกี่ยวเหยื่อเบ็ด’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘เหรียญกษาปณ์’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘แปรงแสบ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘หมุนหลัก’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ตั่งฟาง’ บ้าง ราดด้วยน้ำมันที่ร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ในการเห็นนั้น บัณฑิตย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘บาปกรรมชนิดที่พระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแล้ว ทำการลงโทษต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ข้าวต้มกระบวยเหล็ก’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ขัดสังข์’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ปากราหู’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘พวงมาลัยไฟ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘คบมือ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘นุ่งผ้าเปลือกไม้’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘นุ่งผ้าขี้ริ้ว’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ยืนกวาง’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘เกี่ยวเหยื่อเบ็ด’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘เหรียญกษาปณ์’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘แปรงแสบ’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘หมุนหลัก’ บ้าง ทำวิธีลงโทษที่เรียกว่า ‘ตั่งฟาง’ บ้าง ราดด้วยน้ำมันที่ร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง ธรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ในเรา และเราก็ไม่ปรากฏอยู่ในธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสุขโสมนัสประการที่ ๒ ที่บัณฑิตเสวยในปัจจุบัน

255. ‘‘Puna [Pg.210] caparaṃ, bhikkhave, paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ, yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni tānissa tamhi samaye olambanti…pe… seyyathāpi, bhikkhave, mahataṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyā olambanti ajjholambanti abhippalambanti; evameva kho, bhikkhave, paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṃ hoti – ‘akataṃ vata me pāpaṃ, akataṃ luddaṃ, akataṃ kibbisaṃ; kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ kusalaṃ, kataṃ bhīruttāṇaṃ. Yāvatā, bho, akatapāpānaṃ akataluddānaṃ akatakibbisānaṃ katakalyāṇānaṃ katakusalānaṃ katabhīruttāṇānaṃ gati taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti. So na socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Idampi, bhikkhave, paṇḍito tatiyaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๕๕. ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก กรรมดีที่บัณฑิตผู้อยู่บนเตียง หรืออยู่บนตั่ง หรือนอนอยู่บนพื้นดิน ทำไว้ในปางก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏ...แก่เขาในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ทาบทับ ปกคลุม ครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด กรรมดีที่บัณฑิตผู้อยู่บนเตียง หรืออยู่บนตั่ง หรือนอนอยู่บนพื้นดิน ทำไว้ในปางก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏ ปกคลุม ครอบงำเขาในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น บัณฑิตย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมชั่วไว้เลย แต่ได้ทำกรรมดี ทำกุศล ทำเครื่องป้องกันภัยไว้ ท่านผู้เจริญ คติของผู้ที่ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมชั่ว แต่ได้ทำกรรมดี ทำกุศล ทำเครื่องป้องกันภัยไว้มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้วก็จะไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่คร่ำครวญ ไม่ทุบอกร่ำไห้ ไม่หลงใหล ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสุขโสมนัสประการที่ ๓ ที่บัณฑิตเสวยในปัจจุบัน

‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘ekantaṃ iṭṭhaṃ ekantaṃ kantaṃ ekantaṃ manāpa’nti, saggameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘ekantaṃ iṭṭhaṃ ekantaṃ kantaṃ ekantaṃ manāpa’nti. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva sukhā saggā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นแล ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ภิกษุทั้งหลาย หากจะกล่าวให้ถูกต้อง ก็พึงกล่าวถึงสวรรค์นั่นแหละว่า ‘เป็นสิ่งที่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียว เป็นสิ่งที่น่ารักใคร่โดยส่วนเดียว เป็นสิ่งที่น่าพอใจโดยส่วนเดียว’ ภิกษุทั้งหลาย แม้แต่อุปมาก็ทำได้ไม่ง่ายว่าสวรรค์เป็นสุขเพียงไร

256. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā bhikkhū’’ti bhagavā avoca. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato catūhi ca iddhīhi tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ. Taṃ disvāna rañño khattiyassa muddhāvasittassa evaṃ hoti – ‘sutaṃ kho pana metaṃ [Pg.211] yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ, so hoti rājā cakkavattīti. Assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’’ti?

๒๕๖. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นไปได้หรือไม่ที่จะทรงทำอุปมา” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุ เป็นไปได้” “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิผู้เพียบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ และอิทธิ ๔ ประการ ย่อมเสวยสุขโสมนัสอันมีรัตนะและอิทธินั้นเป็นเหตุ รัตนะ ๗ ประการเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ จักรรัตนะอันเป็นทิพย์ มีซี่กำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ย่อมปรากฏแก่พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ผู้ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระปราสาทชั้นบน พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะนั้นแล้ว ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า ‘เราได้เคยสดับมาว่า พระราชาพระองค์ใดผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ผู้ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระปราสาทชั้นบน จักรรัตนะอันเป็นทิพย์ มีซี่กำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ปรากฏขึ้น พระราชานั้นย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิหนอ เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมังหนอ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhāvasitto vāmena hatthena bhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati – ‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’nti. Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimaṃ disaṃ pavattati. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno te rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho, mahārāja! Svāgataṃ te, mahārāja ! Sakaṃ te, mahārāja! Anusāsa, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno te rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงถือพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวาว่า ‘ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไปเถิด ขอท่านจักรรัตนะจงพิชิตให้ตลอดเถิด’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย จักรรัตนะนั้นได้เป็นไปสู่ทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิได้เสด็จตามไปพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ภิกษุทั้งหลาย ก็จักรรัตนะหยุดนิ่งอยู่ในประเทศใด พระเจ้าจักรพรรดิก็เสด็จเข้าประทับอยู่ ณ ประเทศนั้น พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว ขอเดชะ มหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงสั่งสอนเถิด’ พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้กลายเป็นผู้คล้อยตามพระเจ้าจักรพรรดิ

257. ‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattati…pe… dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṃ disaṃ pavattati… pacchimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṃ disaṃ pavattati anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāya.

๒๕๗. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น จักรรัตนะนั้นได้หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วขึ้นมา เป็นไปสู่ทิศใต้... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศใต้แล้วขึ้นมา เป็นไปสู่ทิศตะวันตก... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันตกแล้วขึ้นมา เป็นไปสู่ทิศเหนือ พระเจ้าจักรพรรดิได้เสด็จตามไปพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ภิกษุทั้งหลาย ก็จักรรัตนะหยุดนิ่งอยู่ในประเทศใด พระเจ้าจักรพรรดิก็เสด็จเข้าประทับอยู่ ณ ประเทศนั้น พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า

‘‘Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno te rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho, mahārāja! Svāgataṃ te, mahārāja! Sakaṃ te, mahārāja! Anusāsa, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na [Pg.212] caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ; yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno te rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว ขอเดชะ มหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงสั่งสอนเถิด’ พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้กลายเป็นผู้คล้อยตามพระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ abhivijinitvā tameva rājadhāniṃ paccāgantvā rañño cakkavattissa antepuradvāre akkhāhataṃ maññe tiṭṭhati rañño cakkavattissa antepuradvāraṃ upasobhayamānaṃ. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น จักรรัตนะนั้นได้พิชิตแผ่นดินอันมีสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังราชธานีนั้นนั่นเอง ตั้งอยู่ประหนึ่งว่าถูกตรึงไว้ที่เพลา ณ ประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้าจักรพรรดิ ประดับประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้าจักรพรรดิให้งดงาม ภิกษุทั้งหลาย จักรรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

258. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa hatthiratanaṃ pātubhavati – sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā. Taṃ disvāna rañño cakkavattissa cittaṃ pasīdati – ‘bhaddakaṃ vata, bho, hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, bhikkhave, hatthiratanaṃ seyyathāpi nāma bhaddo hatthājānīyo dīgharattaṃ suparidanto evameva damathaṃ upeti. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva hatthiratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā tameva rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavati.

๒๕๘. ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก หัตถิรัตนะย่อมปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ คือพญาช้างนามว่าอุโบสถ มีสีขาวล้วน มีอวัยวะ ๗ ส่วนจรดพื้น มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้าจักรพรรดิทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงมีพระทัยเลื่อมใสว่า ‘โอ ช้างยานนี้ช่างงามนักหนอ ถ้าหากพึงได้รับการฝึกฝน’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย หัตถิรัตนะนั้นย่อมถึงการฝึกฝน เหมือนช้างอาชาไนยชาติดีที่ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดีเป็นเวลานาน ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิทรงประสงค์จะทดลองหัตถิรัตนะนั้น จึงทรงช้างนั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินอันมีสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังราชธานีนั้นนั่นเอง เสวยพระกระยาหารเช้า ภิกษุทั้งหลาย หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa assaratanaṃ pātubhavati – sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā. Taṃ disvāna rañño cakkavattissa cittaṃ pasīdati – ‘bhaddakaṃ vata, bho, assayānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, bhikkhave, assaratanaṃ seyyathāpi nāma bhaddo assājānīyo dīgharattaṃ suparidanto evameva damathaṃ upeti. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva assaratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā tameva rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ assaratanaṃ pātubhavati.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก อัสสรัตนะ (แก้วคือม้า) ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ คือพญาม้าชื่อวลาหก มีกายขาวล้วน มีศีรษะดำสนิท มีขนเหมือนหญ้ามุงกระต่าย มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้าจักรพรรดิทอดพระเนตรเห็นพญาม้านั้นแล้วทรงมีพระทัยเลื่อมใสว่า ‘ท่านผู้เจริญ ยานคือม้านี้ช่างดีจริงหนอ ถ้าหากจะพึงฝึกได้’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น อัสสรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดีที่ได้รับการฝึกมาดีแล้วตลอดกาลนาน ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองอัสสรัตนะนั้น ในเวลาเช้าได้เสด็จขึ้นทรง แล้วเสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังราชธานีนั้นนั่นแล เสวยพระกระยาหารเช้า ภิกษุทั้งหลาย อัสสรัตนะมีลักษณะเช่นนี้ ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa maṇiratanaṃ pātubhavati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato. Tassa kho pana, bhikkhave, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṃ phuṭā hoti. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva maṇiratanaṃ vīmaṃsamāno caturaṅginiṃ [Pg.213] senaṃ sannayhitvā maṇiṃ dhajaggaṃ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi. Ye kho pana, bhikkhave, samantā gāmā ahesuṃ te tenobhāsena kammante payojesuṃ ‘divā’ti maññamānā. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ maṇiratanaṃ pātubhavati.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก มณีรัตนะ (แก้วคือมณี) ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ มีสีสันงดงาม เกิดแต่ชาติมณี มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ก็รัศมีแห่งมณีรัตนะนั้นแผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองมณีรัตนะนั้น ได้ทรงจัดเตรียมเสนา ๔ เหล่า แล้วทรงยกมณีรัตนะขึ้นสู่ยอดธง เสด็จออกไปในเวลากลางคืนที่มืดมิด ภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาหมู่บ้านโดยรอบได้อาศัยแสงสว่างนั้นประกอบการงาน เพราะสำคัญว่าเป็นกลางวัน ภิกษุทั้งหลาย มณีรัตนะมีลักษณะเช่นนี้ ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati. Sā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā, atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ, appattā dibbaṃ vaṇṇaṃ. Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti seyyathāpi nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni gattāni honti. Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho vāyati. Taṃ kho pana, bhikkhave, itthiratanaṃ rañño cakkavattissa pubbuṭṭhāyinī hoti pacchānipātinī kiṃkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī. Taṃ kho pana, bhikkhave, itthiratanaṃ rājānaṃ cakkavattiṃ manasāpi no aticarati, kuto pana kāyena? Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavati.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก อิตถีรัตนะ (แก้วคือนาง) ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ นางนั้นมีรูปงามน่าดูน่าชม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงามยิ่ง ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป เกินกว่าผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทวยเทพ ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมผัสทางกายของอิตถีรัตนะนั้นเป็นเช่นนี้ คือเหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่ออากาศหนาว กายของอิตถีรัตนะนั้นจะอุ่น เมื่ออากาศร้อน กายของนางจะเย็น ภิกษุทั้งหลาย ก็กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกายของอิตถีรัตนะนั้น กลิ่นอุบลฟุ้งออกจากปากของนาง ภิกษุทั้งหลาย ก็อิตถีรัตนะนั้นเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยรับฟังว่ามีอะไรให้ทำ ประพฤติเป็นที่พอใจ กล่าววาจาเป็นที่รัก ภิกษุทั้งหลาย ก็อิตถีรัตนะนั้นไม่ประพฤตินอกใจพระเจ้าจักรพรรดิแม้ด้วยใจ จะป่วยกล่าวไปไยถึงด้วยกายเล่า ภิกษุทั้งหลาย อิตถีรัตนะมีลักษณะเช่นนี้ ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa gahapatiratanaṃ pātubhavati. Tassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi. Ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’ti. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva gahapatiratanaṃ vīmaṃsamāno nāvaṃ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṃ ogāhitvā gahapatiratanaṃ etadavoca – ‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti. ‘Tena hi, mahārāja, ekaṃ tīraṃ nāvā upetū’ti. ‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti. Atha kho taṃ, bhikkhave, gahapatiratanaṃ ubhohi hatthehi udake omasitvā pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṃ uddharitvā rājānaṃ cakkavattiṃ etadavoca – ‘alamettāvatā, mahārāja! Katamettāvatā, mahārāja! Pūjitamettāvatā, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī evamāha – ‘alamettāvatā, gahapati! Katamettāvatā, gahapati! Pūjitamettāvatā, gahapatī’ti[Pg.214]. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก คหบดีรัตนะ (แก้วคือคหบดี) ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมย่อมบังเกิดขึ้นแก่คหบดีรัตนะนั้น ซึ่งเขาสามารถเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของได้ เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักจัดการเรื่องที่ต้องทำด้วยทรัพย์สินถวายแด่พระองค์’ ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองคหบดีรัตนะนั้น ได้เสด็จลงเรือไปประทับอยู่กลางกระแสแม่น้ำคงคา แล้วรับสั่งกับคหบดีรัตนะนั้นว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงิน’ คหบดีรัตนะกราบทูลว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดให้เรือเข้าเทียบฝั่งใดฝั่งหนึ่งเถิด’ พระองค์ตรัสว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงินที่นี่แหละ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น คหบดีรัตนะนั้นใช้มือทั้งสองกวักน้ำ แล้วยกหม้อที่เต็มด้วยทองและเงินขึ้นมา แล้วกราบทูลพระเจ้าจักรพรรดิว่า ‘ขอเดชะ พอแล้วหรือ พระเจ้าข้า ด้วยเท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้วหรือ พระเจ้าข้า ด้วยเท่านี้เป็นการบูชาแล้วหรือ พระเจ้าข้า’ พระเจ้าจักรพรรดิรับสั่งว่า ‘คหบดี พอแล้ว ด้วยเท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้ว ด้วยเท่านี้เป็นการบูชาแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย คหบดีรัตนะมีลักษณะเช่นนี้ ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati – paṇḍito byatto medhāvī paṭibalo rājānaṃ cakkavattiṃ upayāpetabbaṃ upayāpetuṃ apayāpetabbaṃ apayāpetuṃ ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ. So rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi. Ahamanusāsissāmī’ti. Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imehi sattahi ratanehi samannāgato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก ปริณายกรัตนะ (แก้วคือปริณายก) ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ เขาเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา สามารถให้ผู้ที่ควรเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิได้เข้าเฝ้า ให้ผู้ที่ควรออกไปได้ออกไป ให้ผู้ที่ควรดำรงอยู่ได้ดำรงอยู่ เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักเป็นผู้บริหารจัดการเอง’ ภิกษุทั้งหลาย ปริณายกรัตนะมีลักษณะเช่นนี้ ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้

259. ‘‘Katamāhi catūhi iddhīhi? Idha, bhikkhave, rājā cakkavattī abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato hoti.

๒๕๙. ทรงประกอบด้วยอิทธิ (ความสำเร็จ) ๔ ประการอะไรบ้าง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิในโลกนี้ ทรงมีพระรูปงดงาม น่าดูน่าชม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยพระฉวีวรรณผุดผ่องยิ่งนัก ยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงประกอบด้วยอิทธิประการที่ ๑ นี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีพระชนมายุยืนนาน ดำรงอยู่ได้นาน ยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิย่อมทรงประกอบด้วยอิทธิประการที่ ๒ นี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย ประกอบด้วยพระเตโชธาตุที่ย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ยิ่งกว่ามนุษย์เหล่าอื่น ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิประกอบด้วยอิทธิข้อที่ ๓ นี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rājā cakkavattī brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo hoti manāpo. Seyyathāpi, bhikkhave, pitā puttānaṃ piyo hoti manāpo, evameva kho, bhikkhave, rājā cakkavattī brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo hoti manāpo. Raññopi, bhikkhave, cakkavattissa brāhmaṇagahapatikā piyā honti manāpā. Seyyathāpi, bhikkhave, pitu puttā piyā honti manāpā, evameva kho, bhikkhave, raññopi cakkavattissa brāhmaṇagahapatikā piyā honti manāpā.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิเป็นที่รักที่พอใจของเหล่าพราหมณ์และคหบดี เปรียบเหมือนบิดาเป็นที่รักที่พอใจของเหล่าบุตร ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิก็เป็นที่รักที่พอใจของเหล่าพราหมณ์และคหบดี ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย แม้เหล่าพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้าจักรพรรดิ เปรียบเหมือนเหล่าบุตรเป็นที่รักที่พอใจของบิดา ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย แม้เหล่าพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Bhūtapubbaṃ[Pg.215], bhikkhave, rājā cakkavattī caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṃ niyyāsi. Atha kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ataramāno, deva, yāhi yathā taṃ mayaṃ cirataraṃ passeyyāmā’ti. Rājāpi, bhikkhave, cakkavattī sārathiṃ āmantesi – ‘ataramāno, sārathi, pesehi yathā maṃ brāhmaṇagahapatikā cirataraṃ passeyyu’nti. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya catutthāya iddhiyā samannāgato hoti. Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāhi catūhi iddhīhi samannāgato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานภูมิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เหล่าพราหมณ์และคหบดีเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์โปรดเสด็จไปโดยไม่รีบร้อน เพื่อที่ข้าพระองค์ทั้งหลายจะได้เห็นพระองค์นานขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย แม้พระเจ้าจักรพรรดิก็ตรัสสั่งนายสารถีว่า ‘สารถี ท่านจงขับรถไปโดยไม่รีบร้อน เพื่อที่เหล่าพราหมณ์และคหบดีจะได้เห็นเรานานขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิประกอบด้วยอิทธิข้อที่ ๔ นี้ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิประกอบด้วยอิทธิ ๔ ประการนี้

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu kho rājā cakkavattī imehi sattahi ratanehi samannāgato imāhi catūhi ca iddhīhi tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvediyethā’’ti? ‘‘Ekamekenapi, bhante, ratanena samannāgato rājā cakkavattī tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvediyetha, ko pana vādo sattahi ratanehi catūhi ca iddhīhī’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระเจ้าจักรพรรดิผู้ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการและอิทธิ ๔ ประการเหล่านี้ พึงเสวยสุขโสมนัสอันมีรัตนะและอิทธินั้นเป็นเหตุ มิใช่หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ประกอบด้วยรัตนะแม้เพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็พึงเสวยสุขโสมนัสอันมีรัตนะนั้นเป็นเหตุได้แล้ว จะกล่าวไปไยถึงการประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการและอิทธิ ๔ ประการเล่า พระเจ้าข้า”

260. Atha kho bhagavā parittaṃ pāṇimattaṃ pāsāṇaṃ gahetvā bhikkhū āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamo nu kho mahantataro – yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito yo ca himavā pabbatarājā’’ti? ‘‘Appamattako ayaṃ, bhante, bhagavatā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito; himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti; kalabhāgampi na upeti; upanidhampi na upetī’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yaṃ rājā cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato catūhi ca iddhīhi tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti taṃ dibbassa sukhassa upanidhāya saṅkhampi na upeti; kalabhāgampi na upeti; upanidhampi na upeti’’.

๒๖๐. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนหินขนาดเล็กเท่าฝ่าพระหัตถ์ขึ้นมา แล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร สิ่งไหนหนอใหญ่กว่ากัน ระหว่างก้อนหินขนาดเล็กเท่าฝ่ามือที่เราหยิบขึ้นมานี้ กับภูเขาหิมพานต์ราชบรรพต” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก้อนหินขนาดเล็กเท่าฝ่าพระหัตถ์ที่พระผู้มีพระภาคทรงหยิบขึ้นมานี้มีประมาณน้อย เมื่อนำไปเทียบกับภูเขาหิมพานต์ราชบรรพตแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงแม้การนับ ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนเสี้ยว ย่อมไม่เข้าถึงแม้การเทียบเคียงเลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สุขโสมนัสที่พระเจ้าจักรพรรดิผู้ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการและอิทธิ ๔ ประการเสวยอยู่อันมีรัตนะและอิทธินั้นเป็นเหตุ เมื่อนำไปเทียบกับสุขที่เป็นทิพย์แล้ว ย่อมไม่เข้าถึงแม้การนับ ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนเสี้ยว ย่อมไม่เข้าถึงแม้การเทียบเคียงเลย”

‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito sace kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena manussattaṃ āgacchati, yāni tāni uccākulāni – khattiyamahāsālakulaṃ vā brāhmaṇamahāsālakulaṃ vā gahapatimahāsālakulaṃ vā tathārūpe kule paccājāyati aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya [Pg.216] vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Seyyathāpi, bhikkhave, akkhadhutto paṭhameneva kaṭaggahena mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigaccheyya; appamattako so, bhikkhave, kaṭaggaho yaṃ so akkhadhutto paṭhameneva kaṭaggahena mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigaccheyya. Atha kho ayameva tato mahantataro kaṭaggaho yaṃ so paṇḍito kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, kevalā paripūrā paṇḍitabhūmī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นแล หากว่าบางครั้งบางคราว โดยล่วงระยะกาลอันยาวนาน จะกลับมาสู่ความเป็นมนุษย์ ก็จะเกิดในตระกูลสูง คือ ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล อันเป็นตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมากมาย มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากมาย มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย และบัณฑิตนั้นย่อมเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงามยิ่ง เป็นผู้ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ ครั้นเขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักเลงการพนัน พึงได้โภคทรัพย์กองใหญ่ด้วยการทอดสกาชนะในครั้งแรก ภิกษุทั้งหลาย การทอดสกาชนะที่นักเลงการพนันนั้นได้โภคทรัพย์กองใหญ่ด้วยการทอดสกาชนะในครั้งแรกนั้น เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่การที่บัณฑิตนั้นประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ นี้แลเป็นการทอดสกาชนะที่ยิ่งใหญ่กว่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้คือภูมิของบัณฑิตที่บริบูรณ์ครบถ้วน

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Bālapaṇḍitasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

พาลบัณฑิตสูตรที่ ๙ จบ

10. Devadūtasuttaṃ

๑๐. เทวทูตสูตร

261. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๖๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi anucaṅkamantepi anuvicarantepi; evameva kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi – ‘ime vata bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā [Pg.217] sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu upapannā. Ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือน ๒ หลังมีประตูตรงกัน บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ตรงกลางเรือนนั้น พึงเห็นหมู่มนุษย์ผู้กำลังเข้าเรือนบ้าง กำลังออกจากเรือนบ้าง กำลังเดินจงกรมอยู่บ้าง กำลังเดินเที่ยวอยู่บ้าง แม้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นชอบ ประกอบการงานด้วยความเห็นชอบ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ส่วนสัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นชอบ ประกอบการงานด้วยความเห็นชอบ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเกิดในหมู่มนุษย์ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นผิด ประกอบการงานด้วยความเห็นผิด เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงเปรตวิสัย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ส่วนสัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นผิด ประกอบการงานด้วยความเห็นผิด เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ส่วนสัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นผิด ประกอบการงานด้วยความเห็นผิด เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’

262. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā nānābāhāsu gahetvā yamassa rañño dassenti – ‘ayaṃ, deva, puriso amatteyyo apetteyyo asāmañño abrāhmañño, na kule jeṭṭhāpacāyī. Imassa devo daṇḍaṃ paṇetū’ti. Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu paṭhamaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’ti.

๒๖๒. ภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายจับบุรุษนั้นที่แขนคนละข้างแล้วนำไปแสดงแก่พญายมว่า ‘ข้าแต่พระองค์ บุรุษผู้นี้ไม่เกื้อกูลมารดา ไม่เกื้อกูลบิดา ไม่เกื้อกูลสมณะ ไม่เกื้อกูลพราหมณ์ ไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ขอพระองค์โปรดลงอาญาแก่บุรุษผู้นี้เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามบุรุษนั้นถึงเทวทูตที่ ๑ ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นเทวทูตที่ ๑ ปรากฏในหมู่มนุษย์หรือ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ไม่เคยเห็น พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semāna’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงตรัสถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นเด็กอ่อนนอนหงาย ยังช่วยเหลือตนเองไม่ได้ เกลือกกลั้วอยู่ในมูตรและกรีสของตนในหมู่มนุษย์หรือ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์เคยเห็น พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi jātidhammo, jātiṃ anatīto. Handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante, pamādassaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงตรัสถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านผู้เป็นวิญญูชน เป็นผู้ใหญ่แล้ว มิได้มีความคิดอย่างนี้บ้างหรือว่า ‘ถึงเราเองก็มีความเกิดเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเกิดไปได้ เอาล่ะ เราควรทำความดีทางกาย วาจา และใจ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ไม่สามารถ พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ประมาทเสีย พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ[Pg.218], bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādavatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ, tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงตรัสกับบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษ เพราะความประมาท ท่านจึงไม่ได้ทำความดีทางกาย วาจา และใจไว้ แน่ะบุรุษ จริงอยู่ เขาจักทำท่านโดยประการที่ท่านประมาทแล้วนั้นแล ก็บาปกรรมนี้นั้นของท่าน มารดาก็มิได้ทำให้ บิดาก็มิได้ทำให้ พี่ชายน้องชายก็มิได้ทำให้ พี่สาวน้องสาวก็มิได้ทำให้ มิตรสหายก็มิได้ทำให้ ญาติสาโลหิตก็มิได้ทำให้ สมณพราหมณ์ก็มิได้ทำให้ เทวดาก็มิได้ทำให้ ท่านเองนั่นแหละทำบาปกรรมนี้ไว้ ท่านนั่นแหละจักเสวยวิบากของบาปกรรมนี้’

263. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu dutiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

๒๖๓. ภิกษุทั้งหลาย พญายมทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามบุรุษนั้นถึงเทวทูตที่ ๑ แล้ว จึงทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามถึงเทวทูตที่ ๒ ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นเทวทูตที่ ๒ ปรากฏในหมู่มนุษย์หรือ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ไม่เคยเห็น พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ( ) jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vilūnaṃ khalitasiraṃ valinaṃ tilakāhatagatta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงตรัสถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นสตรีหรือบุรุษในหมู่มนุษย์ ผู้แก่ชรา หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินงกเงิ่น ตัวสั่น เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มสาวไปแล้ว ฟันหัก ผมหงอก ผมร่วง ศีรษะล้าน หนังเหี่ยวย่น มีตัวตกกระบ้างหรือ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์เคยเห็น พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi jarādhammo, jaraṃ anatīto. Handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante, pamādassaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมจึงตรัสถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษ ท่านผู้เป็นวิญญูชน เป็นผู้ใหญ่แล้ว มิได้มีความคิดอย่างนี้บ้างหรือว่า ‘ถึงเราเองก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ เอาล่ะ เราควรทำความดีทางกาย วาจา และใจ’ เขากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ไม่สามารถ พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ประมาทเสีย พระเจ้าข้า’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādavatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na [Pg.219] samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ, tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสกะบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ เพราะความประมาท ท่านจึงไม่ได้ทำกรรมดีทางกาย ทางวาจา ทางใจ. ดูก่อนบุรุษ จริงอยู่ พวกนายนิรยบาลจักทำท่านตามที่ท่านประมาทแล้วนั้น. ก็บาปกรรมนั้นของท่าน มารดาก็มิได้ทำให้ บิดาก็มิได้ทำให้ พี่ชายน้องชายก็มิได้ทำให้ พี่สาวน้องสาวก็มิได้ทำให้ มิตรสหายก็มิได้ทำให้ ญาติสาโลหิตก็มิได้ทำให้ สมณพราหมณ์ก็มิได้ทำให้ เทวดาก็มิได้ทำให้, บาปกรรมนั้นท่านเองทำไว้ ท่านนั่นแหละจักเสวยวิบากของบาปกรรมนั้น’

264. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu tatiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

๒๖๔. ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชครั้นทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๒ กะบุรุษนั้นแล้ว จึงทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๓ ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เห็นเทวทูตที่ ๓ ปรากฏในหมู่มนุษย์หรือ’ บุรุษนั้นทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ไม่เห็น’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamāna’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นสตรีหรือบุรุษในหมู่มนุษย์ที่ป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน ผู้อื่นต้องช่วยพยุงให้ลุกขึ้น ผู้อื่นต้องช่วยให้นอนลง บ้างหรือ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์เห็น’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto. Handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante, pamādassaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านผู้รู้เดียงสา เป็นผู้ใหญ่แล้ว มิได้มีความคิดนี้บ้างหรือว่า ‘ถึงเราเองก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ เอาเถิด เราจะทำกรรมดีทางกาย ทางวาจา ทางใจ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ทำไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ประมาทเสียแล้ว’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādavatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ, tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสกะบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ เพราะความประมาท ท่านจึงไม่ได้ทำกรรมดีทางกาย ทางวาจา ทางใจ. ดูก่อนบุรุษ จริงอยู่ พวกนายนิรยบาลจักทำท่านตามที่ท่านประมาทแล้วนั้น. ก็บาปกรรมนั้นของท่าน มารดาก็มิได้ทำให้ บิดาก็มิได้ทำให้ พี่ชายน้องชายก็มิได้ทำให้ พี่สาวน้องสาวก็มิได้ทำให้ มิตรสหายก็มิได้ทำให้ ญาติสาโลหิตก็มิได้ทำให้ สมณพราหมณ์ก็มิได้ทำให้ เทวดาก็มิได้ทำให้, บาปกรรมนั้นท่านเองทำไว้ ท่านนั่นแหละจักเสวยวิบากของบาปกรรมนั้น’

265. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā catutthaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu catutthaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

๒๖๕. ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชครั้นทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๓ กะบุรุษนั้นแล้ว จึงทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๔ ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เห็นเทวทูตที่ ๔ ปรากฏในหมู่มนุษย์หรือ’ บุรุษนั้นทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ไม่เห็น’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu rājāno coraṃ āgucāriṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente – kasāhipi tāḷente vettehipi tāḷente addhadaṇḍakehipi tāḷente hatthampi chindante pādampi chindante hatthapādampi chindante kaṇṇampi chindante [Pg.220] nāsampi chindante kaṇṇanāsampi chindante bilaṅgathālikampi karonte saṅkhamuṇḍikampi karonte rāhumukhampi karonte jotimālikampi karonte hatthapajjotikampi karonte erakavattikampi karonte cīrakavāsikampi karonte eṇeyyakampi karonte baḷisamaṃsikampi karonte kahāpaṇikampi karonte khārāpatacchikampi karonte palighaparivattikampi karonte palālapīṭhakampi karonte tattenapi telena osiñcante sunakhehipi khādāpente jīvantampi sūle uttāsente asināpi sīsaṃ chindante’ti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นในหมู่มนุษย์หรือ ที่พระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ทำความผิดมาแล้ว สั่งลงโทษด้วยวิธีการต่างๆ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง เฆี่ยนด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูและจมูกบ้าง ทรมานด้วยวิธีหม้อต้มนํ้าส้มบ้าง ทรมานด้วยวิธีขัดสังข์บ้าง ทรมานด้วยวิธีราหูอมจันทร์บ้าง ทรมานด้วยวิธีมหาโชติบ้าง ทรมานด้วยวิธีเปลวไฟที่มือบ้าง ทรมานด้วยวิธีนุ่งผ้าเปลือกไม้บ้าง ทรมานด้วยวิธีนุ่งผ้าชุบน้ำมันบ้าง ทรมานด้วยวิธีท่าเนื้อบ้าง ทรมานด้วยวิธีเบ็ดเกี่ยวเนื้อบ้าง ทรมานด้วยวิธีเหรียญกษาปณ์บ้าง ทรมานด้วยวิธีประพรมด้วยนํ้าแสบบ้าง ทรมานด้วยวิธีบานพับบ้าง ทรมานด้วยวิธีฟางรองนั่งบ้าง ราดด้วยนํ้ามันเดือดบ้าง ให้สุนัขกัดบ้าง เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง และตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์เห็น’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ye kira, bho, pāpakāni kammāni karonti te diṭṭheva dhamme evarūpā vividhā kammakāraṇā karīyanti, kimaṅgaṃ pana parattha! Handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante, pamādassaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านผู้รู้เดียงสา เป็นผู้ใหญ่แล้ว มิได้มีความคิดนี้บ้างหรือว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ชนเหล่าใดทำบาปกรรมไว้ ชนเหล่านั้นย่อมถูกลงโทษด้วยวิธีการต่างๆ เช่นนี้ในปัจจุบัน ไฉนจะป่วยกล่าวไปถึงในโลกหน้าเล่า เอาเถิด เราจะทำกรรมดีทางกาย ทางวาจา ทางใจ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ทำไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ประมาทเสียแล้ว’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādavatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ, tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสกะบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ เพราะความประมาท ท่านจึงไม่ได้ทำกรรมดีทางกาย ทางวาจา ทางใจ. ดูก่อนบุรุษ จริงอยู่ พวกนายนิรยบาลจักทำท่านตามที่ท่านประมาทแล้วนั้น. ก็บาปกรรมนั้นของท่าน มารดาก็มิได้ทำให้ บิดาก็มิได้ทำให้ พี่ชายน้องชายก็มิได้ทำให้ พี่สาวน้องสาวก็มิได้ทำให้ มิตรสหายก็มิได้ทำให้ ญาติสาโลหิตก็มิได้ทำให้ สมณพราหมณ์ก็มิได้ทำให้ เทวดาก็มิได้ทำให้, บาปกรรมนั้นท่านเองทำไว้ ท่านนั่นแหละจักเสวยวิบากของบาปกรรมนั้น’

266. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā catutthaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā pañcamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu pañcamaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

๒๖๖. ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชครั้นทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๔ กะบุรุษนั้นแล้ว จึงทรงสอบสวน ซักไซ้ ไต่ถามเทวทูตที่ ๕ ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เห็นเทวทูตที่ ๕ ปรากฏในหมู่มนุษย์หรือ’ บุรุษนั้นทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ไม่เห็น’

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajāta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย พญายมราชได้ตรัสถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านไม่เคยเห็นสตรีหรือบุรุษในหมู่มนุษย์ที่ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มบ้างหรือ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์เห็น’

‘‘Tamenaṃ[Pg.221], bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi maraṇadhammo, maraṇaṃ anatīto. Handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante, pamādassaṃ, bhante’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พญายมได้กล่าวกะบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ ท่านผู้รู้ความ เป็นผู้ใหญ่แล้ว มิได้มีความคิดนี้บ้างหรือว่า แม้เราเองก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ เอาล่ะ เราจะทำความดีทางกาย วาจา ใจ’ บุรุษนั้นกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ไม่อาจทำได้ ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์ประมาทเสียแล้ว’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādavatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ, tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พญายมได้กล่าวกะบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษ เพราะความประมาท ท่านจึงไม่ได้ทำความดีทางกาย วาจา ใจ จริงอยู่ ท่านผู้เจริญ พวกเขาจะทำท่านตามที่ท่านประมาทแล้วนั้นแล ก็บาปกรรมนี้นั้นของท่าน มารดามิได้ทำให้ บิดามิได้ทำให้ พี่ชายน้องชายมิได้ทำให้ พี่สาวน้องสาวมิได้ทำให้ มิตรสหายมิได้ทำให้ ญาติสาโลหิตมิได้ทำให้ สมณพราหมณ์มิได้ทำให้ เทวดามิได้ทำให้ ท่านเองนั่นแหละทำบาปกรรมนี้ ท่านนั่นแหละจักเสวยวิบากของบาปกรรมนี้’”

267. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā pañcamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā tuṇhī hoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ karonti – tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ majjheurasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā saṃvesetvā kuṭhārīhi tacchanti…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi, paccāsārentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana, bhikkhave, mahānirayo –

๒๖๗. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พญายมครั้นสอบสวน ซักไซ้ ไล่เลียงเทวทูตที่ ๕ กะบุรุษนั้นแล้ว ก็ทรงนิ่งอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะกระทำการทรมานที่ชื่อว่าเบญจพิธพัธนาการแก่บุรุษนั้น คือ ตรึงตะปูเหล็กแดงที่มือข้างหนึ่ง ตรึงตะปูเหล็กแดงที่มือข้างที่ ๒ ตรึงตะปูเหล็กแดงที่เท้าข้างหนึ่ง ตรึงตะปูเหล็กแดงที่เท้าข้างที่ ๒ ตรึงตะปูเหล็กแดงที่กลางอก เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้า แข็ง เผ็ดร้อนอยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะจับเขานอนลงแล้วเอาขวานถาก... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะจับเขาเอาเท้าขึ้นข้างบน เอาหัวลงข้างล่าง แล้วเอาพร้าถาก... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะเอาเขาเทียมรถแล้วให้วิ่งไปวิ่งมาบนแผ่นดินที่ไฟติดลุกโชนโชติช่วง... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะให้เขาขึ้นลงภูเขาถ่านเพลิงลูกใหญ่ที่ไฟติดลุกโชนโชติช่วง... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะจับเขาเอาเท้าขึ้นข้างบน เอาหัวลงข้างล่าง โยนลงไปในหม้อเหล็กที่ร้อน ไฟติดลุกโชนโชติช่วง เขาจะถูกเคี่ยวจนเดือดเป็นฟองอยู่ในหม้อเหล็กนั้น เมื่อเขาถูกเคี่ยวจนเดือดเป็นฟองอยู่ บางครั้งก็ลอยขึ้นข้างบน บางครั้งก็จมลงข้างล่าง บางครั้งก็ลอยไปด้านขวาง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้า แข็ง เผ็ดร้อนอยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนายนิรยบาลจะโยนเขาลงในมหานรก ก็มหานรกนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย

‘‘Catukkaṇṇo [Pg.222] catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

“มี ๔ มุม มี ๔ ประตู แบ่งไว้เป็นส่วนๆ วัดไว้เรียบร้อยแล้ว มีกำแพงเหล็กล้อมรอบ ครอบไว้ด้วยแผ่นเหล็ก

‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasāyutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’.

“พื้นของมหานรกนั้นทำด้วยเหล็ก ลุกเป็นไฟ ประกอบด้วยเปลวไฟ แผ่ไปโดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ตลอดกาลทุกเมื่อ”

268. ‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, mahānirayassa puratthimāya bhittiyā acci uṭṭhahitvā pacchimāya bhittiyā paṭihaññati, pacchimāya bhittiyā acci uṭṭhahitvā puratthimāya bhittiyā paṭihaññati, uttarāya bhittiyā acci uṭṭhahitvā dakkhiṇāya bhittiyā paṭihaññati, dakkhiṇāya bhittiyā acci uṭṭhahitvā uttarāya bhittiyā paṭihaññati, heṭṭhā acci uṭṭhahitvā upari paṭihaññati, uparito acci uṭṭhahitvā heṭṭhā paṭihaññati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

๒๖๘. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปลวไฟจากฝาด้านทิศตะวันออกของมหานรกนั้นพลุ่งขึ้นไปกระทบฝาด้านทิศตะวันตก เปลวไฟจากฝาด้านทิศตะวันตกพลุ่งขึ้นไปกระทบฝาด้านทิศตะวันออก เปลวไฟจากฝาด้านทิศเหนือพลุ่งขึ้นไปกระทบฝาด้านทิศใต้ เปลวไฟจากฝาด้านทิศใต้พลุ่งขึ้นไปกระทบฝาด้านทิศเหนือ เปลวไฟจากข้างล่างพลุ่งขึ้นไปกระทบข้างบน เปลวไฟจากข้างบนพลุ่งลงมากระทบข้างล่าง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้า แข็ง เผ็ดร้อนอยู่ในนรกนั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena tassa mahānirayassa puratthimaṃ dvāraṃ apāpurīyati. So tattha sīghena javena dhāvati. Tassa sīghena javena dhāvato chavimpi ḍayhati, cammampi ḍayhati, maṃsampi ḍayhati, nhārumpi ḍayhati, aṭṭhīnipi sampadhūpāyanti, ubbhataṃ tādisameva hoti. Yato ca kho so, bhikkhave, bahusampatto hoti, atha taṃ dvāraṃ pidhīyati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมัยที่บางครั้งบางคราว โดยล่วงระยะกาลอันยาวนาน ประตูทิศตะวันออกของมหานรกนั้นเปิดออก เขาวิ่งไปที่ประตูนั้นโดยเร็ว เมื่อเขาวิ่งไปโดยเร็ว ผิวหนัง หนัง เนื้อ เอ็น ก็ไหม้ แม้กระดูกก็เป็นควันโขมง เท้าที่ยกขึ้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พอเขาไปถึงหลังจากเวลาผ่านไปนานนัก ประตูนั่นก็ปิดลง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้า แข็ง เผ็ดร้อนอยู่ในที่นั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena tassa mahānirayassa pacchimaṃ dvāraṃ apāpurīyati…pe… uttaraṃ dvāraṃ apāpurīyati…pe… dakkhiṇaṃ dvāraṃ apāpurīyati. So tattha sīghena javena dhāvati. Tassa sīghena javena dhāvato chavimpi ḍayhati, cammampi ḍayhati, maṃsampi ḍayhati, nhārumpi ḍayhati, aṭṭhīnipi sampadhūpāyanti, ubbhataṃ tādisameva hoti. Yato ca kho so, bhikkhave, bahusampatto hoti, atha taṃ dvāraṃ pidhīyati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมัยที่บางครั้งบางคราว โดยล่วงระยะกาลอันยาวนาน ประตูทิศตะวันตกของมหานรกนั้นเปิดออก... ประตูทิศเหนือเปิดออก... ประตูทิศใต้เปิดออก เขาวิ่งไปที่ประตูนั้นโดยเร็ว เมื่อเขาวิ่งไปโดยเร็ว ผิวหนัง หนัง เนื้อ เอ็น ก็ไหม้ แม้กระดูกก็เป็นควันโขมง เท้าที่ยกขึ้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พอเขาไปถึงหลังจากเวลาผ่านไปนานนัก ประตูนั่นก็ปิดลง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้า แข็ง เผ็ดร้อนอยู่ในที่นั้น และยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Hoti [Pg.223] kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena tassa mahānirayassa puratthimaṃ dvāraṃ apāpurīyati. So tattha sīghena javena dhāvati. Tassa sīghena javena dhāvato chavimpi ḍayhati, cammampi ḍayhati, maṃsampi ḍayhati, nhārumpi ḍayhati, aṭṭhīnipi sampadhūpāyanti, ubbhataṃ tādisameva hoti. So tena dvārena nikkhamati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่บางครั้งบางคราว โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ประตูทิศตะวันออกแห่งมหานรกนั้นเปิดออก ย่อมมีได้ สัตว์นรกนั้นย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วไว เมื่อเขาวิ่งไปด้วยความเร็วไว หนังกำพร้าก็ไหม้ หนังแท้ก็ไหม้ เนื้อก็ไหม้ เอ็นก็ไหม้ กระดูกทั้งหลายก็เป็นควันฟุ้งขึ้น เท้าที่ยกขึ้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาจึงออกจากประตูนั้นไป

269. ‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, mahānirayassa samanantarā sahitameva mahanto gūthanirayo. So tattha patati. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, gūthaniraye sūcimukhā pāṇā chaviṃ chindanti, chaviṃ chetvā cammaṃ chindanti, cammaṃ chetvā maṃsaṃ chindanti, maṃsaṃ chetvā nhāruṃ chindanti, nhāruṃ chetvā aṭṭhiṃ chindanti, aṭṭhiṃ chetvā aṭṭhimiñjaṃ khādanti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

๒๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล ถัดจากมหานรกนั้นไป มีคูถนรกใหญ่ตั้งอยู่ชิดกัน เขาตกลงไปในคูถนรกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในคูถนรกนั้น มีหมู่สัตว์ปากเข็ม คอยเชือดหนังกำพร้า ครั้นเชือดหนังกำพร้าแล้ว ก็เชือดหนังแท้ ครั้นเชือดหนังแท้แล้ว ก็เชือดเนื้อ ครั้นเชือดเนื้อแล้ว ก็เชือดเอ็น ครั้นเชือดเอ็นแล้ว ก็เชือดกระดูก ครั้นเชือดกระดูกแล้ว ก็กินเยื่อในกระดูก เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในคูถนรกนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, gūthanirayassa samanantarā sahitameva mahanto kukkulanirayo. So tattha patati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล ถัดจากคูถนรกนั้นไป มีกุกกุฬนรก (นรกเถ้ารึง) ใหญ่ตั้งอยู่ชิดกัน เขาตกลงไปในกุกกุฬนรกนั้น เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในกุกกุฬนรกนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, kukkulanirayassa samanantarā sahitameva mahantaṃ simbalivanaṃ uddhaṃ yojanamuggataṃ soḷasaṅgulakaṇṭakaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ. Tattha āropentipi oropentipi. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล ถัดจากกุกกุฬนรกนั้นไป มีป่าไม้งิ้วใหญ่ตั้งอยู่ชิดกัน สูงขึ้นไป ๑ โยชน์ หนามยาว ๑๖ องคุลี ลุกโพลง มีเปลวไฟรุ่งโรจน์ นายนิรยบาลทั้งหลายย่อมให้เขาขึ้นและลงต้นงิ้วนั้น เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในป่าไม้งิ้วนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, simbalivanassa samanantarā sahitameva mahantaṃ asipattavanaṃ. So tattha pavisati. Tassa vāteritāni pattāni patitāni hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล ถัดจากป่าไม้งิ้วนั้นไป มีป่าไม้ใบดาบใหญ่ตั้งอยู่ชิดกัน เขาเข้าไปในป่าไม้นั้น ใบไม้ในป่านั้นถูกลมพัดให้ตกลงมา ย่อมตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูและจมูกบ้าง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในป่าไม้ใบดาบนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Tassa kho pana, bhikkhave, asipattavanassa samanantarā sahitameva mahatī khārodakā nadī. So tattha patati. So tattha anusotampi vuyhati[Pg.224], paṭisotampi vuyhati, anusotapaṭisotampi vuyhati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล ถัดจากป่าไม้ใบดาบนั้นไป มีแม่น้ำใหญ่ที่มีน้ำเป็นด่างตั้งอยู่ชิดกัน เขาตกลงไปในแม่น้ำนั้น เขาย่อมถูกกระแสน้ำพัดไปตามกระแสบ้าง ทวนกระแสบ้าง ทั้งตามกระแสและทวนกระแสบ้าง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในแม่น้ำนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

270. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā balisena uddharitvā thale patiṭṭhāpetvā evamāhaṃsu – ‘ambho purisa, kiṃ icchasī’ti? So evamāha – ‘jighacchitosmi, bhante’ti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaritvā ādittena sampajjalitena sajotibhūtena tattaṃ lohaguḷaṃ mukhe pakkhipanti ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ. So tassa oṭṭhampi dahati, mukhampi dahati, kaṇṭhampi dahati, urampi dahati, antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgā nikkhamati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

๒๗๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายใช้เบ็ดเกี่ยวสัตว์นรกนั้นขึ้นมาวางไว้บนบก แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ ท่านต้องการอะไร’ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าหิว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายจึงใช้คีมเหล็กที่ร้อนจัดเปิดปากของเขา แล้วใส่ก้อนเหล็กที่ร้อนจัด ลุกโพลง มีเปลวไฟรุ่งโรจน์เข้าไปในปาก ก้อนเหล็กนั้นย่อมไหม้ริมฝีปากของเขาบ้าง ไหม้ปากบ้าง ไหม้คอบ้าง ไหม้ทรวงอกบ้าง แล้วลากไส้ใหญ่ไส้น้อยออกมาทางทวารเบื้องล่าง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในนรกนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā evamāhaṃsu – ‘ambho purisa, kiṃ icchasī’ti? So evamāha – ‘pipāsitosmi, bhante’ti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaritvā ādittena sampajjalitena sajotibhūtena tattaṃ tambalohaṃ mukhe āsiñcanti ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ. Taṃ tassa oṭṭhampi dahati, mukhampi dahati, kaṇṭhampi dahati, urampi dahati, antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgā nikkhamati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṅkaroti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā puna mahāniraye pakkhipanti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายกล่าวกะสัตว์นรกนั้นอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ ท่านต้องการอะไร’ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ากระหายน้ำ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายจึงใช้คีมเหล็กที่ร้อนจัดเปิดปากของเขา แล้วกรอกน้ำทองแดงที่ร้อนจัด ลุกโพลง มีเปลวไฟรุ่งโรจน์เข้าไปในปาก น้ำทองแดงนั้นย่อมไหม้ริมฝีปากของเขาบ้าง ไหม้ปากบ้าง ไหม้คอบ้าง ไหม้ทรวงอกบ้าง แล้วลากไส้ใหญ่ไส้น้อยออกมาทางทวารเบื้องล่าง เขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบเผ็ดร้อนอยู่ในนรกนั้น และเขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลทั้งหลายย่อมโยนสัตว์นรกนั้นเข้าไปในมหานรกอีก

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, yamassa rañño etadahosi – ‘ye kira, bho, loke pāpakāni akusalāni kammāni karonti te evarūpā vividhā kammakāraṇā karīyanti. Aho vatāhaṃ manussattaṃ labheyyaṃ. Tathāgato ca loke uppajjeyya arahaṃ sammāsambuddho. Tañcāhaṃ bhagavantaṃ payirupāseyyaṃ. So ca me bhagavā dhammaṃ deseyya. Tassa cāhaṃ bhagavato dhammaṃ ājāneyya’nti. Taṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, nāññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sutvā vadāmi, api ca yadeva sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadevāhaṃ vadāmī’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวพญา-ยมได้มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ผู้เจริญทั้งหลายเอ๋ย บรรดาผู้ที่ทำบาปอกุศลกรรมในโลก ย่อมถูกทำกรรมกรณ์ (การลงโทษ) ต่างๆ อย่างนี้ โอหนอ ขอให้เราพึงได้ความเป็นมนุษย์ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงอุบัติขึ้นในโลก เราพึงได้เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นพึงแสดงธรรมแก่เรา และเราพึงรู้ทั่วถึงธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้ฟังคำนั้นมาจากสมณะหรือพราหมณ์อื่นแล้วจึงกล่าว แต่เรากล่าวสิ่งที่เรารู้เอง เห็นเอง ทราบชัดเองเท่านั้น

271. Idamavoca [Pg.225] bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๗๑. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā.

นรชนเหล่าใด ถูกเทวทูตตักเตือนแล้ว ยังประมาทอยู่ นรชนเหล่านั้นเข้าถึงกายอันเลว ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน

‘‘Ye ca kho devadūtehi, santo sappurisā idha;

Coditā nappamajjanti, ariyadhamme kudācanaṃ.

ส่วนสัตบุรุษผู้สงบในโลกนี้ ถูกเทวทูตตักเตือนแล้ว ย่อมไม่ประมาทในอริยธรรมไม่ว่าเมื่อไร

‘‘Upādāne bhayaṃ disvā, jātimaraṇasambhave;

Anupādā vimuccanti, jātimaraṇasaṅkhaye.

สัตบุรุษเหล่านั้นเห็นภัยในอุปาทานอันเป็นแดนเกิดแห่งชาติและมรณะแล้ว เป็นผู้ไม่ถือมั่น ย่อมหลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นชาติและมรณะ

‘‘Te khemappattā sukhino, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Sabbaverabhayātītā, sabbadukkhaṃ upaccagu’’nti.

ท่านเหล่านั้น บรรลุถึงความเกษมแล้ว มีความสุข ดับกิเลสได้ในอัตภาพปัจจุบัน ก้าวล่วงเวรและภัยทั้งปวง ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้

Devadūtasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

เทวทูตสูตรที่ ๑๐ จบ

Suññatavaggo niṭṭhito tatiyo.

สุญญตวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –Dvidhāva suññatā hoti, abbhutadhammabākulaṃ;

Aciravatabhūmijanāmo, anuruddhupakkilesaṃ;

Bālapaṇḍito devadūtañca te dasāti.

คาถารวบยอดของวรรคนั้น คือ สุญญตสูตร ๒ สูตร อัพภูตธัมมสูตร พากุลสูตร อจิรวตสูตร ภูมิชสูตร อนุรุทธสูตร อุปักกิเลสสูตร พาลบัณฑิตสูตร และเทวทูตสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตรด้วยประการฉะนี้

4. Vibhaṅgavaggo

๔. วิภังควรรค

1. Bhaddekarattasuttaṃ

๑. ภัทเทกรัตตสูตร

272. Evaṃ [Pg.226] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘bhaddekarattassa vo, bhikkhave, uddesañca vibhaṅgañca desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า 'ภิกษุทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุเทศและวิภังค์ของบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอุเทศและวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว' ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็เป็นอันละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็เป็นอันยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมในปัจจุบันได้ในที่นั้นๆ อย่างไม่คลอนแคลน ไม่หวั่นไหว บัณฑิตรู้ธรรมนั้นแล้ว พึงเจริญให้ยิ่งขึ้นไป

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate muni’’.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านอยู่เช่นนั้นตลอดวันตลอดคืนว่า เป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญอย่างแท้จริง

273. ‘‘Kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgameti? ‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti, ‘evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti, ‘evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti, ‘evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti, ‘evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti – evaṃ kho, bhikkhave, atītaṃ anvāgameti.

๒๗๓. ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีรูปอย่างนี้' เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีเวทนาอย่างนี้' เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีสัญญาอย่างนี้' เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีสังขารอย่างนี้' เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีวิญญาณอย่างนี้' ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, atītaṃ nānvāgameti? ‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti, ‘evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti, ‘evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna’nti [Pg.227] tattha nandiṃ na samanvāneti, ‘evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti, ‘evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti – evaṃ kho, bhikkhave, atītaṃ nānvāgameti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีรูปอย่างนี้' เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีเวทนาอย่างนี้' เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีสัญญาอย่างนี้' เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีสังขารอย่างนี้' เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลที่ล่วงมาแล้ว เรามีวิญญาณอย่างนี้' ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

274. ‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgataṃ paṭikaṅkhati? ‘Evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃvedano siyaṃ…pe… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti – evaṃ kho, bhikkhave, anāgataṃ paṭikaṅkhati.

๒๗๔. ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร คือ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้' เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีเวทนาอย่างนี้' ... 'ขอเราพึงมีสัญญาอย่างนี้' ... 'ขอเราพึงมีสังขารอย่างนี้' ... เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีวิญญาณอย่างนี้' ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati? ‘Evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃvedano siyaṃ … evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… ‘evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti tattha nandiṃ na samanvāneti – evaṃ kho, bhikkhave, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร คือ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้' เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีเวทนาอย่างนี้' ... 'ขอเราพึงมีสัญญาอย่างนี้' ... 'ขอเราพึงมีสังขารอย่างนี้' ... เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า 'ในกาลอนาคต ขอเราพึงมีวิญญาณอย่างนี้' ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างนี้แล

275. ‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ – evaṃ kho, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati.

๒๗๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมปัจจุบันอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม ไม่ได้รับการแนะนำในอริยธรรม ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมปัจจุบันอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ – evaṃ kho, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมปัจจุบันอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่เห็นรูปในอัตตา หรือไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่เห็นเวทนา... ไม่เห็นสัญญา... ไม่เห็นสังขาร... ย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่เห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมปัจจุบันอย่างนี้แล

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็เป็นอันละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็เป็นอันยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca [Pg.228] yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมในปัจจุบันได้ในที่นั้นๆ อย่างไม่คลอนแคลน ไม่หวั่นไหว บัณฑิตรู้ธรรมนั้นแล้ว พึงเจริญให้ยิ่งขึ้นไป

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านอยู่เช่นนั้นตลอดวันตลอดคืนว่า เป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญอย่างแท้จริง ดังนี้

‘‘‘Bhaddekarattassa vo, bhikkhave, uddesañca vibhaṅgañca desessāmī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญแก่เธอทั้งหลาย’ คำที่กล่าวนั้น เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าว

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Bhaddekarattasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

ภัทเทกรัตตสูตรที่ ๑ จบ

2. Ānandabhaddekarattasuttaṃ

๒. อานันทภัทเทกรัตตสูตร

276. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā ānando upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca bhāsati.

๒๗๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ท่านพระอานนท์แสดงธรรมีกถาให้ภิกษุทั้งหลายเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริงในศาลาที่ประชุม ท่านกล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญ

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘ko nu kho, bhikkhave, upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsī’’ti? ‘‘Āyasmā, bhante, ānando upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsī’’ti.

ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปยังศาลาที่ประชุม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแสดงธรรมีกถาให้ภิกษุทั้งหลายเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริงในศาลาที่ประชุม กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์แสดงธรรมีกถาให้ภิกษุทั้งหลายเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริงในศาลาที่ประชุม กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญ พระเจ้าข้า’

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘yathā kathaṃ pana tvaṃ, ānanda, bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi[Pg.229], bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsī’’ti? ‘‘Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesiṃ samādapesiṃ samuttejesiṃ sampahaṃsesiṃ, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsiṃ –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ เธอแสดงธรรมีกถาให้ภิกษุทั้งหลายเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริง กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างไร’ ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์แสดงธรรมีกถาให้ภิกษุทั้งหลายเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริง กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวเจริญแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว สิ่งใดที่ยังไม่มาถึง สิ่งนั้นก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างแจ่มแจ้ง ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน บุคคลนั้นพึงเจริญธรรมนั้นเนืองๆ

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

ความเพียรเป็นกิจที่ต้องทำในวันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเรา

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate muni’’.

มุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้าน อยู่เช่นนั้นทั้งกลางวันกลางคืนว่า ‘เป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญ’

277. ‘‘Kathañca, āvuso, atītaṃ anvāgameti? Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti – evaṃ kho, āvuso, atītaṃ anvāgameti.

๒๗๗. ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีรูปอย่างนี้’ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีเวทนาอย่างนี้’ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีสัญญาอย่างนี้’ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีสังขารอย่างนี้’ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีวิญญาณอย่างนี้’ ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, atītaṃ nānvāgameti? Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti – evaṃ kho, āvuso, atītaṃ nānvāgameti.

ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร คือ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีรูปอย่างนี้’ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีเวทนาอย่างนี้’ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีสัญญาอย่างนี้’ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีสังขารอย่างนี้’ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอดีตกาล เรามีวิญญาณอย่างนี้’ ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, anāgataṃ paṭikaṅkhati? Evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti, evaṃvedano siyaṃ…pe… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro [Pg.230] siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samanvāneti – evaṃ kho, āvuso, anāgataṃ paṭikaṅkhati.

ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร คือ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีรูปอย่างนี้’ เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีเวทนาอย่างนี้’ ... ‘เราพึงมีสัญญาอย่างนี้’ ... ‘เราพึงมีสังขารอย่างนี้’ ... เขาย่อมเพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีวิญญาณอย่างนี้’ ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati? Evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti, evaṃvedano siyaṃ…pe… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ na samanvāneti – evaṃ kho, āvuso, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati.

ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างไร คือ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีรูปอย่างนี้’ เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีเวทนาอย่างนี้’ ... ‘เราพึงมีสัญญาอย่างนี้’ ... ‘เราพึงมีสังขารอย่างนี้’ ... เขาไม่เพลิดเพลินในสิ่งนั้นว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีวิญญาณอย่างนี้’ ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati? Idha, āvuso, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ – evaṃ kho, āvuso, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati.

ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบันอย่างไร คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง หรือเห็นอัตตาในรูปบ้าง ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง หรือเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati? Idha, āvuso, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ – evaṃ kho, āvuso, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.

“ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ภิกษุย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างไรเล่า ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม เป็นผู้ได้เห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ไม่พิจารณาเห็นเวทนา... ไม่พิจารณาเห็นสัญญา... ไม่พิจารณาเห็นสังขาร... ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ภิกษุย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล”

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

“บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังมาไม่ถึง ก็ยังไม่มาถึง”

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

“ก็ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ ได้อย่างไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ผู้นั้นรู้แจ้งธรรมนั้นแล้ว พึงเจริญธรรมนั้นเถิด”

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

“พึงทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเรา”

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

“มุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านอยู่เช่นนั้นตลอดวันตลอดคืนว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ โดยแท้”

‘‘Evaṃ [Pg.231] kho ahaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesiṃ samādapesiṃ samuttejesiṃ sampahaṃsesiṃ, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi’’nti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้แสดง ชี้แจง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริง แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยธรรมีกถา และได้กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร อย่างนี้แล พระเจ้าข้า”

278. ‘‘Sādhu, sādhu, ānanda! Sādhu kho tvaṃ, ānanda, bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi –

๒๗๘. “ดีละ ดีละ อานนท์ ดีแล้ว อานนท์ ที่เธอได้แสดง ชี้แจง ให้สมาทาน ให้อาจหาญร่าเริง แก่ภิกษุทั้งหลายด้วยธรรมีกถา และได้กล่าวอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร”

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

“บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ... มุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ โดยแท้”

‘‘Kathañca, ānanda, atītaṃ anvāgameti…pe… evaṃ kho, ānanda, atītaṃ anvāgameti. Kathañca, ānanda, atītaṃ nānvāgameti…pe… evaṃ kho, ānanda, atītaṃ nānvāgameti. Kathañca, ānanda, anāgataṃ paṭikaṅkhati…pe… evaṃ kho, ānanda, anāgataṃ paṭikaṅkhati. Kathañca, ānanda, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati…pe… evaṃ kho, ānanda, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati. Kathañca, ānanda, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati…pe… evaṃ kho, ānanda, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati. Kathañca, ānanda, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati…pe… evaṃ kho, ānanda, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่คำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึงอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมมุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึงอย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึงอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึงอย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างไรเล่า...ฯลฯ... ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล”

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe… Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

“บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ... มุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้นั้นว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ โดยแท้”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Ānandabhaddekarattasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

อานันทภัทเทกรัตตสูตรที่ ๒ จบ

3. Mahākaccānabhaddekarattasuttaṃ

๓. มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร

279. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati tapodārāme. Atha kho āyasmā samiddhi rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena tapodo tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Tapode gattāni [Pg.232] parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ tapodaṃ obhāsetvā yenāyasmā samiddhi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā āyasmantaṃ samiddhiṃ etadavoca – ‘‘dhāresi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’’ti? ‘‘Ahampi kho, bhikkhu, na dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Dhāresi pana tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattiyo gāthāti. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’’ti? ‘‘Ahampi kho, bhikkhu na dhāremi bhaddekarattiyo gāthāti. Uggaṇhāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; pariyāpuṇāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; dhārehi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Atthasaṃhito, bhikkhu, bhaddekarattassa uddeso ca vibhaṅgo ca ādibrahmacariyako’’ti. Idamavoca sā devatā; idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi.

๒๗๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระวิหารตโปทาราม เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระสมิทธิลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรีแล้วเข้าไปยังแม่น้ำตโปทาเพื่อจะสรงสนานกาย ครั้นสรงสนานกายในแม่น้ำตโปทาแล้วกลับขึ้นมา นุ่งผ้าผืนเดียว ยืนผึ่งกายให้แห้งอยู่ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีผ่านไปแล้ว เทวดาตนหนึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำตโปทารามทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปหาท่านพระสมิทธิถึงที่ที่ท่านยืนอยู่ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เทวดาตนนั้นครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระสมิทธิว่า ‘ภิกษุ ท่านทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ท่านพระสมิทธิตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราหาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ เทวดากล่าวว่า ‘ภิกษุ แม้เราก็หาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ภิกษุ ก็ท่านทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ท่านพระสมิทธิตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราหาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ เทวดากล่าวว่า ‘ภิกษุ แม้เราก็หาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ภิกษุ ท่านจงเรียนอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ภิกษุ ท่านจงศึกษาอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ภิกษุ ท่านจงทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้เถิด ภิกษุ เพราะอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ เทวดาตนนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง

280. Atha kho āyasmā samiddhi tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā samiddhi bhagavantaṃ etadavoca –

๒๘๐. ครั้งนั้นแล ท่านพระสมิทธิ เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ท่านพระสมิทธิผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Idhāhaṃ, bhante, rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena tapodo tenupasaṅkamiṃ gattāni parisiñcituṃ. Tapode gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsiṃ gattāni pubbāpayamāno. Atha kho bhante, aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ tapodaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā maṃ etadavoca – ‘dhāresi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’’’ti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ข้าพระองค์ลุกขึ้นแล้วเข้าไปยังแม่น้ำตโปทาเพื่อจะรดกาย ครั้นรดกายในแม่น้ำตโปทาแล้ว กลับขึ้นมานุ่งห่มผ้าผืนเดียวยืนผึ่งกายให้แห้งอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว เทวดาองค์หนึ่งมีวรรณะงามยิ่ง ทำแม่น้ำตโปทาทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่ที่ข้าพระองค์อยู่ ครั้นเข้าไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์นั้นแล ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ท่านทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’

‘‘Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, taṃ devataṃ etadavocaṃ – ‘na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Tvaṃ panāvuso, dhāresi [Pg.233] bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’ti? ‘Ahampi kho, bhikkhu, na dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Dhāresi pana tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattiyo gāthāti. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’ti? ‘Ahampi kho, bhikkhu, na dhāremi bhaddekarattiyo gāthāti. Uggaṇhāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; pariyāpuṇāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; dhārehi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Atthasaṃhito, bhikkhu, bhaddekarattassa uddeso ca vibhaṅgo ca ādibrahmacariyako’ti. Idamavoca, bhante, sā devatā; idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi. Sādhu me, bhante, bhagavā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca desetū’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhu, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā samiddhi bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทวดานั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะเทวดานั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราหาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้ไม่ ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือ’ เทวดานั้นกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ แม้เราก็หาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้ไม่ ดูก่อนภิกษุ ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือ’ ข้าพระองค์ตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราหาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้ไม่ ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือ’ เทวดานั้นกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ แม้เราก็หาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้ไม่ ดูก่อนภิกษุ ท่านจงเรียนอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ดูก่อนภิกษุ ท่านจงศึกษาอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ดูก่อนภิกษุ ท่านจงทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้เถิด ดูก่อนภิกษุ อุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดานั้นได้กล่าวคำนี้ ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงแสดงอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรแก่ข้าพระองค์เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ท่านพระสมิทธิทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่พึงตามนึกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่พึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลนได้ บัณฑิตพึงเจริญธรรมนั้น

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรในวันนี้แหละ ใครเล่าจะพึงรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลายเลย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้น ผู้มีความเพียร มีปรกติอยู่อย่างนี้ ไม่เกียจคร้านตลอดวันและคืน ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญโดยแท้

Idamavoca bhagavā; idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว ก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่พึงตามนึกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่พึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลนได้ บัณฑิตพึงเจริญธรรมนั้น

‘‘Ajjeva [Pg.234] kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรในวันนี้แหละ ใครเล่าจะพึงรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลายเลย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้น ผู้มีความเพียร มีปรกติอยู่อย่างนี้ ไม่เกียจคร้านตลอดวันและคืน ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญโดยแท้

‘‘Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti?

ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศนี้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารได้’

Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ; pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’’ti.

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนสพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศนี้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะเถิด’

281. Atha kho te bhikkhū yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākaccānena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavocuṃ – ‘‘idaṃ kho no, āvuso kaccāna, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

๒๘๑. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรปราศรัย ที่ควรระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นแล ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระมหากัจจานะดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสกัจจานะ พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

‘บุคคลไม่พึงตามนึกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้น ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญโดยแท้’

‘‘Tesaṃ no, āvuso kaccāna, amhākaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

‘ดูก่อนอาวุโสกัจจานะ พวกข้าพเจ้าเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ได้มีความคิดนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

‘บุคคลไม่พึงตามนึกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้น ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญโดยแท้’

‘‘Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyāti? Tesaṃ no[Pg.235], āvuso kaccāna, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Vibhajatāyasmā mahākaccāno’’ti.

“ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ท่านกัจจานะผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถที่จะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ผิฉะนั้น พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่เถิด ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะ’ ขอท่านพระมหากัจจานะโปรดจำแนกเถิด”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva mūlaṃ atikkamma khandhaṃ sākhāpalāse sāraṃ pariyesitabbaṃ maññeyya; evaṃ sampadamidaṃ āyasmantānaṃ satthari sammukhībhūte taṃ bhagavantaṃ atisitvā amhe etamatthaṃ paṭipucchitabbaṃ maññatha. So hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, yathā vo bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

“ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ กลับข้ามราก ข้ามลำต้นไปเสีย แล้วสำคัญว่าจะพึงหาแก่นได้ที่กิ่งและใบ ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้า พวกท่านกลับข้ามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นไปเสีย แล้วสำคัญว่าจะพึงสอบถามเนื้อความนี้กะพวกเรา ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นจักขุ ทรงเป็นญาณ ทรงเป็นธรรม ทรงเป็นพรหม เป็นผู้ตรัส เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้นำออกซึ่งเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตะ เป็นธรรมสามี เป็นตถาคต และกาลนั้นก็เป็นกาลที่พวกท่านควรจะสอบถามเนื้อความนี้กะพระผู้มีพระภาคโดยแท้ พระผู้มีพระภาคพึงทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

‘‘Addhāvuso kaccāna, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyāma; yathā no bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāma. Api cāyasmā mahākaccāno satthuceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ; pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Vibhajatāyasmā mahākaccāno agaruṃ karitvā’’ti.

“ท่านกัจจานะผู้มีอายุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นจักขุ ทรงเป็นญาณ ทรงเป็นธรรม ทรงเป็นพรหม เป็นผู้ตรัส เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้นำออกซึ่งเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตะ เป็นธรรมสามี เป็นตถาคต และกาลนั้นก็เป็นกาลที่พวกข้าพเจ้าควรจะสอบถามเนื้อความนี้กะพระผู้มีพระภาคโดยแท้ พระผู้มีพระภาคพึงทรงพยากรณ์แก่พวกข้าพเจ้าอย่างใด พวกข้าพเจ้าพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น แต่ว่าท่านพระมหากัจจานะอันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถที่จะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ขอท่านพระมหากัจจานะอย่าได้ทำความหนักใจ โปรดจำแนกเถิด”

‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahākaccāno etadavoca –

“ผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหากัจจานะว่า “อย่างนั้น ขอรับท่านผู้มีอายุ” ท่านพระมหากัจจานะจึงได้กล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Yaṃ [Pg.236] kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

“ผู้มีอายุทั้งหลาย อุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อแก่พวกเรา แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปนั้น คือ –

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

“บุคคลไม่พึงตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกบุคคลนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ”

Imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi –

ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ อย่างนี้ว่า –

282. ‘‘Kathañca, āvuso, atītaṃ anvāgameti? Iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ iti rūpāti – tattha chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto atītaṃ anvāgameti. Iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ iti saddāti…pe… iti me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ iti gandhāti… iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ iti rasāti… iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti… iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammāti – tattha chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto atītaṃ anvāgameti – evaṃ kho, āvuso, atītaṃ anvāgameti.

๒๘๒. “ผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร จักษุได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว รูปทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้ วิญญาณย่อมเนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะในจักษุและรูปนั้น เพราะวิญญาณเนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะ จึงเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้นอยู่ ก็ชื่อว่าตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว โสตะได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว เสียงทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้...ฯลฯ... มโนได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว ธรรมารมณ์ทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้ วิญญาณย่อมเนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะในมโนและธรรมารมณ์นั้น เพราะวิญญาณเนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะ จึงเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้นอยู่ ก็ชื่อว่าตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, atītaṃ nānvāgameti? Iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ iti rūpāti – tattha na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati, na tadabhinandanto atītaṃ nānvāgameti. Iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ iti saddāti…pe… iti me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ iti gandhāti… iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ iti rasāti… iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti… iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammāti – tattha na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa, na tadabhinandati, na tadabhinandanto atītaṃ nānvāgameti – evaṃ kho, āvuso, atītaṃ nānvāgameti.

“ผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างไร จักษุได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว รูปทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้ วิญญาณย่อมไม่เนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะในจักษุและรูปนั้น เพราะวิญญาณไม่เนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะ จึงไม่เพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้นอยู่ ก็ชื่อว่าไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว โสตะได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว เสียงทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้...ฯลฯ... มโนได้มีแล้วแก่เราในกาลที่ล่วงแล้ว ธรรมารมณ์ทั้งหลายได้มีแล้วดังนี้ วิญญาณย่อมไม่เนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะในมโนและธรรมารมณ์นั้น เพราะวิญญาณไม่เนื่องอยู่ด้วยฉันทราคะ จึงไม่เพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้นอยู่ ก็ชื่อว่าไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้วอย่างนี้แล

283. ‘‘Kathañca[Pg.237], āvuso, anāgataṃ paṭikaṅkhati? Iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ iti rūpāti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati, cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati, tadabhinandanto anāgataṃ paṭikaṅkhati. Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ iti saddāti…pe… iti me ghānaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ iti gandhāti… iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ iti rasāti… iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti… iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ iti dhammāti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati, cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati, tadabhinandanto anāgataṃ paṭikaṅkhati – evaṃ kho, āvuso, anāgataṃ paṭikaṅkhati.

๒๘๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมหวังอนาคตเป็นอย่างไร คือ บุคคลตั้งจิตเพื่อจะได้สิ่งที่ยังไม่ได้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอจักษุของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอรูปทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ เพราะการตั้งจิตเป็นปัจจัย เขาย่อมเพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมหวังอนาคต ‘ในอนาคตกาล ขอโสตะของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอเสียงทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอฆานะของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอ กลิ่นทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอชิวหาของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอรสทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอกายของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอโผฏฐัพพะทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอมโนของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอธรรมารมณ์ทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ บุคคลตั้งจิตเพื่อจะได้สิ่งที่ยังไม่ได้ เพราะการตั้งจิตเป็นปัจจัย เขาย่อมเพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมหวังอนาคต ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมหวังอนาคตอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, āvuso, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati? Iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ iti rūpāti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ nappaṇidahati, cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati, na tadabhinandanto anāgataṃ nappaṭikaṅkhati. Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ iti saddāti…pe… iti me ghānaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ iti gandhāti… iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ iti rasāti… iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti… iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ iti dhammāti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ nappaṇidahati, cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati, na tadabhinandanto anāgataṃ nappaṭikaṅkhati – evaṃ kho, āvuso, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่หวังอนาคตเป็นอย่างไร คือ บุคคลไม่ตั้งจิตเพื่อจะได้สิ่งที่ยังไม่ได้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอจักษุของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอรูปทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ เพราะการไม่ตั้งจิตเป็นปัจจัย เขาย่อมไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมไม่หวังอนาคต ‘ในอนาคตกาล ขอโสตะของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอเสียงทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอฆานะของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอ กลิ่นทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอชิวหาของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอรสทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอกายของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอโผฏฐัพพะทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ ... ‘ในอนาคตกาล ขอมโนของเราพึงเป็นอย่างนี้ ขอธรรมารมณ์ทั้งหลายพึงเป็นอย่างนี้’ บุคคลไม่ตั้งจิตเพื่อจะได้สิ่งที่ยังไม่ได้ เพราะการไม่ตั้งจิตเป็นปัจจัย เขาย่อมไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมไม่หวังอนาคต ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่หวังอนาคตอย่างนี้แล

284. ‘‘Kathañca, āvuso, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati? Yañcāvuso, cakkhu ye ca rūpā – ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīrati. Yañcāvuso, sotaṃ ye ca saddā…pe… yañcāvuso, ghānaṃ ye ca gandhā… yā cāvuso, jivhā ye ca rasā… yo cāvuso, kāyo ye ca phoṭṭhabbā… yo cāvuso, mano ye ca dhammā – ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīrati – evaṃ kho, āvuso, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati.

๒๘๔. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส จักษุและรูปทั้งหลายใด ทั้งสองอย่างนั้นเป็นปัจจุบัน ถ้าวิญญาณเป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบันนั้น เพราะวิญญาณเป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะ เขาย่อมเพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ดูก่อนอาวุโส โสตะและเสียงทั้งหลายใด ... ฆานะและกลิ่นทั้งหลายใด ... ชิวหาและรสทั้งหลายใด ... กายและโผฏฐัพพะทั้งหลายใด ... มโนและธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ทั้งสองอย่างนั้นเป็นปัจจุบัน ถ้าวิญญาณเป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบันนั้น เพราะวิญญาณเป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะ เขาย่อมเพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อเพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล

‘‘Kathañca[Pg.238], āvuso, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati? Yañcāvuso, cakkhu ye ca rūpā – ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati, na tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati. Yañcāvuso, sotaṃ ye ca saddā…pe… yañcāvuso, ghānaṃ ye ca gandhā… yā cāvuso, jivhā ye ca rasā… yo cāvuso, kāyo ye ca phoṭṭhabbā… yo cāvuso, mano ye ca dhammā – ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne na chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati, na tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati – evaṃ kho, āvuso, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส จักษุและรูปทั้งหลายใด ทั้งสองอย่างนั้นเป็นปัจจุบัน ถ้าวิญญาณไม่เป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบันนั้น เพราะวิญญาณไม่เป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะ เขาย่อมไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ดูก่อนอาวุโส โสตะและเสียงทั้งหลายใด ... ฆานะและกลิ่นทั้งหลายใด ... ชิวหาและรสทั้งหลายใด ... กายและโผฏฐัพพะทั้งหลายใด ... มโนและธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ทั้งสองอย่างนั้นเป็นปัจจุบัน ถ้าวิญญาณไม่เป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบันนั้น เพราะวิญญาณไม่เป็นธรรมชาติติดเนื่องด้วยฉันทราคะ เขาย่อมไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินอารมณ์นั้นอยู่ เขาย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมไม่หวั่นไหวในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันอย่างนี้แล

285. ‘‘Yaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

๒๘๕. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกเรา มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe… Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ... พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ

‘‘Imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผมย่อมรู้เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ โดยพิสดารอย่างนี้ ก็ถ้าท่านผู้มีอายุทั้งหลายหวังอยู่ ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนี้เถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

Atha kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yaṃ kho no, bhante, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระมหากัจจานะแล้ว ลุกจากอาสนะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ... พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกบุคคลนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ

Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกเรา มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร คือ

‘‘Atītaṃ [Pg.239] nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ ได้อย่างไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน บุคคลนั้นรู้แจ้งธรรมนั้นแล้ว พึงพอกพูนธรรมนั้นไว้

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรเสียในวันนี้แหละ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่งนี้ เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมตรัสเรียกบุคคลนั้น ผู้มีความเพียร อยู่เช่นนั้น ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญ

‘‘‘Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’ti? Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipucchimha. Tesaṃ no, bhante, āyasmatā mahākaccānena imehi ākārehi imehi padehi imehi byañjanehi attho vibhatto’’ti.

‘ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว อันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว และท่านพระมหากัจจานะก็สามารถจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ แล้วสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระมหากัจจานะเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล พวกข้าพระองค์ได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ แล้วได้สอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระมหากัจจานะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหากัจจานะได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์ โดยอาการเหล่านี้ โดยบทเหล่านี้ โดยพยัญชนะเหล่านี้แล้ว พระเจ้าข้า

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno; mahāpañño, bhikkhave mahākaccāno. Maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ mahākaccānena byākataṃ. Eso, cevetassa attho. Evañca naṃ dhārethā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะเป็นบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะมีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอพึงสอบถามเนื้อความนี้กับเรา เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้น เหมือนที่มหากัจจานะพยากรณ์แล้วนั้นแหละ นี้เป็นเนื้อความแห่งอุเทศนั้นแล พวกเธอจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahākaccānabhaddekarattasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตรที่ ๓ จบ

4. Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṃ

๔. โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร

286. Evaṃ [Pg.240] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā lomasakaṅgiyo sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho candano devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ nigrodhārāmaṃ obhāsetvā yenāyasmā lomasakaṅgiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho candano devaputto āyasmantaṃ lomasakaṅgiyaṃ etadavoca – ‘‘dhāresi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’’ti? ‘‘Ahampi kho, bhikkhu, na dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Dhāresi pana tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattiyo gāthā. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’’ti? ‘‘Dhāremi kho ahaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, āvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’’ti? ‘‘Ekamidaṃ, bhikkhu, samayaṃ bhagavā devesu tāvatiṃsesu viharati pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ. Tatra bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi –

๒๘๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระโลมสกังคิยะอยู่ ณ นิโครธาราม เขตกรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล จันทนเทพบุตร เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำนิโครธารามทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้าไปหาท่านพระโลมสกังคิยะถึงที่อยู่ แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร จันทนเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระโลมสกังคิยะว่า ‘ข้าแต่ท่านภิกษุ ท่านทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ท่านพระโลมสกังคิยะกล่าวว่า ‘ดูกรอาวุโส เราหาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูกรอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ จันทนเทพบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านภิกษุ แม้ข้าพเจ้าก็หาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ข้าแต่ท่านภิกษุ ก็ท่านทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ท่านพระโลมสกังคิยะกล่าวว่า ‘ดูกรอาวุโส เราหาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูกรอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ จันทนเทพบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านภิกษุ ข้าพเจ้าทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้’ ท่านพระโลมสกังคิยะกล่าวว่า ‘ดูกรอาวุโส ก็ท่านทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้ อย่างไรเล่า’ จันทนเทพบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านภิกษุ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาริฉัตตกมูลบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรแก่เทพชั้นดาวดึงส์ว่า

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างแจ่มแจ้ง ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ผู้นั้นพึงเจริญธรรมนั้นเนืองๆ

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรเสียในวันนี้แหละ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่งนี้ เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมตรัสเรียกบุคคลนั้น ผู้มีความเพียร อยู่เช่นนั้น ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวเจริญ

‘‘Evaṃ kho ahaṃ, bhikkhu, dhāremi bhaddekarattiyo gāthā. Uggaṇhāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; pariyāpuṇāhi tvaṃ[Pg.241], bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; dhārehi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Atthasaṃhito, bhikkhu, bhaddekarattassa uddeso ca vibhaṅgo ca ādibrahmacariyako’’ti. Idamavoca candano devaputto. Idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi.

ข้าแต่ท่านภิกษุ ข้าพเจ้าทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้อย่างนี้แล ข้าแต่ท่านภิกษุ ท่านจงเรียนอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ข้าแต่ท่านภิกษุ ท่านจงศึกษาอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ข้าแต่ท่านภิกษุ ท่านจงทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้เถิด ข้าแต่ท่านภิกษุ อุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ จันทนเทพบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง

287. Atha kho āyasmā lomasakaṅgiyo tassā rattiyā accayena senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā lomasakaṅgiyo bhagavantaṃ etadavoca –

๒๘๗. ครั้งนั้นแล ท่านพระโลมสกังคิยะ เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรหลีกจาริกไปทางกรุงสาวัตถี เมื่อเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ ได้เข้าไปยังพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระโลมสกังคิยะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ sakkesu viharāmi kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho, bhante, aññataro devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ nigrodhārāmaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhante, so devaputto maṃ etadavoca – ‘dhāresi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’ti? Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, taṃ devaputtaṃ etadavocaṃ – ‘na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañcā’ti? ‘Ahampi kho, bhikkhu, na dhāremi bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Dhāresi pana tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, dhāremi bhaddekarattiyo gāthā. Tvaṃ panāvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’ti? ‘Dhāremi kho ahaṃ, bhikkhu, bhaddekarattiyo gāthā’ti. ‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, āvuso, dhāresi bhaddekarattiyo gāthā’ti? Ekamidaṃ, bhikkhu, samayaṃ bhagavā devesu tāvatiṃsesu viharati pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ. Tatra kho bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง ข้าพระองค์อยู่ที่นิโครธารามในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว เทพบุตรตนหนึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำนิโครธารามทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทพบุตรนั้นครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะข้าพระองค์ว่า ‘ภิกษุ ท่านทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทพบุตรนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวคำนี้กะเทพบุตรนั้นว่า ‘ดูกรอาวุโส เราหาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูกรอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ‘ภิกษุ แม้เราก็หาได้ทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ภิกษุ ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ‘ดูกรอาวุโส เราหาได้ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรไม่ ดูกรอาวุโส ก็ท่านเล่า ทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้หรือไม่’ ‘ภิกษุ เราทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้’ ‘ดูกรอาวุโส ก็ท่านทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้อย่างไร’ ‘ภิกษุ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ใต้ต้นปาริฉัตร ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรแก่เทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya…pe…Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

‘บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...พระมุนีผู้สงบระงับย่อมเรียกบุคคลนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ ดังนี้

‘‘Evaṃ kho ahaṃ, bhikkhu, dhāremi bhaddekarattiyo gāthā. Uggaṇhāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca; pariyāpuṇāhi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa [Pg.242] uddesañca vibhaṅgañca; dhārehi tvaṃ, bhikkhu, bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca. Atthasaṃhito, bhikkhu, bhaddekarattassa uddeso ca vibhaṅgo ca ādibrahmacariyako’ti. Idamavoca, bhante, so devaputto; idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi. Sādhu me, bhante, bhagavā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca desetū’’ti.

‘ภิกษุ เราทรงจำคาถาทั้งหลายแห่งภัทเทกรัตตสูตรได้อย่างนี้แล ภิกษุ ท่านจงเรียนอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ภิกษุ ท่านจงศึกษาอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรเถิด ภิกษุ ท่านจงทรงจำอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรไว้เถิด ภิกษุ อุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตร ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทพบุตรนั้นได้กล่าวคำนี้ ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

288. ‘‘Jānāsi pana tvaṃ, bhikkhu, taṃ devaputta’’nti? ‘‘Na kho ahaṃ, bhante, jānāmi taṃ devaputta’’nti. ‘‘Candano nāma so, bhikkhu, devaputto. Candano, bhikkhu, devaputto aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti. Tena hi, bhikkhu, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā lomasakaṅgiyo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๒๘๘. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ภิกษุ ก็เธอรู้จักเทพบุตรนั้นหรือไม่’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้จักเทพบุตรนั้น’ ‘ภิกษุ เทพบุตรนั้นชื่อจันทนะ ภิกษุ จันทนเทพบุตรกระทำไว้ในใจ ใส่ใจทั้งหมด น้อมนึกด้วยจิตทั้งปวง เงี่ยโสตลงสดับธรรม ภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระโลมสกังคิยะทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังมาไม่ถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างแจ่มแจ้ง ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน บุคคลนั้นพึงเจริญธรรมนั้นเนืองๆ

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā;

พึงทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่ ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate muni’’.

พระมุนีผู้สงบระงับย่อมเรียกบุคคลผู้มีความเพียร อยู่เช่นนั้น ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ

‘‘Kathañca, bhikkhu, atītaṃ anvāgameti…pe… evaṃ kho, bhikkhu, atītaṃ anvāgameti. Kathañca, bhikkhu, atītaṃ nānvāgameti…pe… evaṃ kho, bhikkhu, atītaṃ nānvāgameti. Kathañca, bhikkhu, anāgataṃ paṭikaṅkhati…pe… evaṃ kho, bhikkhu, anāgataṃ paṭikaṅkhati. Kathañca, bhikkhu, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati…pe… evaṃ kho, bhikkhu, anāgataṃ nappaṭikaṅkhati. Kathañca, bhikkhu, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati…pe… evaṃ kho, bhikkhu, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati. Kathañca, bhikkhu, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati…pe… evaṃ kho, bhikkhu, paccuppannesu dhammesu na saṃhīrati.

ภิกษุ อย่างไรเล่า ชื่อว่าตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่าตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว อย่างไรเล่า ภิกษุ ชื่อว่าไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่าไม่ตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว อย่างไรเล่า ภิกษุ ชื่อว่ามุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่ามุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง อย่างไรเล่า ภิกษุ ชื่อว่าไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่าไม่มุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง อย่างไรเล่า ภิกษุ ชื่อว่าหวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบัน...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่าหวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบัน อย่างไรเล่า ภิกษุ ชื่อว่าไม่หวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบัน...ฯลฯ...ภิกษุ อย่างนี้แล ชื่อว่าไม่หวั่นไหวในธรรมที่เป็นปัจจุบัน

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

บุคคลไม่ควรตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังมาไม่ถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว และสิ่งที่ยังมาไม่ถึง ก็ยังไม่มาถึง

‘‘Paccuppannañca [Pg.243] yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ อย่างแจ่มแจ้ง ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน บุคคลนั้นพึงเจริญธรรมนั้นเนืองๆ

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่ ย่อมไม่มีสำหรับเราทั้งหลาย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบระงับย่อมเรียกบุคคลผู้มีความเพียร อยู่เช่นนั้น ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นแลว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ ดังนี้

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā lomasakaṅgiyo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระโลมสกังคิยะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตรที่ ๔ จบ

5. Cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ

๕. จูฬกัมมวิภังคสูตร

289. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane, anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṃ etadavoca –

๒๘๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล สุภมาณพ โตเทยยบุตร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร สุภมาณพ โตเทยยบุตร ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo yena manussānaṃyeva sataṃ manussabhūtānaṃ dissanti hīnappaṇītatā? Dissanti hi, bho gotama, manussā appāyukā, dissanti dīghāyukā; dissanti bavhābādhā, dissanti appābādhā; dissanti dubbaṇṇā, dissanti vaṇṇavanto; dissanti appesakkhā, dissanti mahesakkhā; dissanti appabhogā, dissanti mahābhogā; dissanti nīcakulīnā, dissanti uccākulīnā; dissanti duppaññā, dissanti paññavanto. Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo yena manussānaṃyeva sataṃ manussabhūtānaṃ dissanti hīnappaṇītatā’’ti?

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เมื่อมนุษย์ทั้งหลายเป็นมนุษย์อยู่เหมือนกัน แต่กลับปรากฏความเลวและความประณีต? ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ คือปรากฏมีมนุษย์อายุสั้น ปรากฏมีมนุษย์อายุยืน ปรากฏมีมนุษย์มีโรคมาก ปรากฏมีมนุษย์มีโรคน้อย ปรากฏมีมนุษย์มีผิวพรรณทราม ปรากฏมีมนุษย์มีผิวพรรณงาม ปรากฏมีมนุษย์มีศักดิ์น้อย ปรากฏมีมนุษย์มีศักดิ์ใหญ่ ปรากฏมีมนุษย์มีโภคะน้อย ปรากฏมีมนุษย์มีโภคะมาก ปรากฏมีมนุษย์เกิดในสกุลต่ำ ปรากฏมีมนุษย์เกิดในสกุลสูง ปรากฏมีมนุษย์มีปัญญาทราม ปรากฏมีมนุษย์มีปัญญาดี อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เมื่อมนุษย์ทั้งหลายเป็นมนุษย์อยู่เหมือนกัน แต่กลับปรากฏความเลวและความประณีต พระเจ้าข้า

‘‘Kammassakā[Pg.244], māṇava, sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammappaṭisaraṇā. Kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ – hīnappaṇītatāyāti. Na kho ahaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ ājānāmi. Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ahaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ ājāneyya’’nti.

มาณพ สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน มีกรรมเป็นทายาท มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีต. ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งภาษิตที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้โดยย่อ ยังมิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้เลย ขอประทานวโรกาส ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ โดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งภาษิตที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้โดยย่อ ยังมิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้เถิด

290. ‘‘Tena hi, māṇava, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๒๙๐. มาณพ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. สุภมาณพ โตเทยยบุตร ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า

‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā pāṇātipātī hoti luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati appāyuko hoti. Appāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – pāṇātipātī hoti luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu.

มาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้จะเป็นสตรีหรือบุรุษก็ตาม เป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์ ดุร้าย มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการทุบตี ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิตทั้งหลาย. เขาเพราะกรรมนั้นที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์เช่นนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่มาเกิดเป็นมนุษย์ ไม่ว่าจะเกิดในที่ใดๆ ก็จะเป็นคนมีอายุสั้น. มาณพ ปฏิปทานี้คือ การเป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์ ดุร้าย มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการทุบตี ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิตทั้งหลาย เป็นไปเพื่อมีอายุสั้น

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati dīghāyuko hoti. Dīghāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

อีกประการหนึ่ง มาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้จะเป็นสตรีหรือบุรุษก็ตาม ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวงอยู่. เขาเพราะกรรมนั้นที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์เช่นนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ แต่มาเกิดเป็นมนุษย์ ไม่ว่าจะเกิดในที่ใดๆ ก็จะเป็นคนมีอายุยืน. มาณพ ปฏิปทานี้คือ การละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ เป็นไปเพื่อมีอายุยืน

291. ‘‘Idha[Pg.245], māṇava, ekacco itthī vā puriso vā sattānaṃ viheṭhakajātiko hoti, pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati bavhābādho hoti. Bavhābādhasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – sattānaṃ viheṭhakajātiko hoti pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā.

๒๙๑. มาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้จะเป็นสตรีหรือบุรุษก็ตาม มีปกติเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง หรือด้วยศัสตราบ้าง. เขาเพราะกรรมนั้นที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์เช่นนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่มาเกิดเป็นมนุษย์ ไม่ว่าจะเกิดในที่ใดๆ ก็จะเป็นคนมีโรคมาก. มาณพ ปฏิปทานี้คือ การมีปกติเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง หรือด้วยศัสตราบ้าง เป็นไปเพื่อมีโรคมาก

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā sattānaṃ aviheṭhakajātiko hoti pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati appābādho hoti. Appābādhasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – sattānaṃ aviheṭhakajātiko hoti pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā.

อีกประการหนึ่ง มาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้จะเป็นสตรีหรือบุรุษก็ตาม ไม่มีปกติเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง หรือด้วยศัสตราบ้าง. เขาเพราะกรรมนั้นที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์เช่นนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ แต่มาเกิดเป็นมนุษย์ ไม่ว่าจะเกิดในที่ใดๆ ก็จะเป็นคนมีโรคน้อย. มาณพ ปฏิปทานี้คือ การไม่มีปกติเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง หรือด้วยศัสตราบ้าง เป็นไปเพื่อมีโรคน้อย

292. ‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā kodhano hoti upāyāsabahulo. Appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati dubbaṇṇo hoti. Dubbaṇṇasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – kodhano hoti upāyāsabahulo; appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti.

๒๙๒. มาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้จะเป็นสตรีหรือบุรุษก็ตาม เป็นคนมักโกรธ มากด้วยความแค้นใจ ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดเคือง ฉุนเฉียว พยาบาท ทำความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ. เขาเพราะกรรมนั้นที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์เช่นนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่มาเกิดเป็นมนุษย์ ไม่ว่าจะเกิดในที่ใดๆ ก็จะเป็นคนมีผิวพรรณทราม. มาณพ ปฏิปทานี้คือ การเป็นคนมักโกรธ มากด้วยความแค้นใจ ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดเคือง ฉุนเฉียว พยาบาท ทำความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ เป็นไปเพื่อมีผิวพรรณทราม

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā akkodhano hoti anupāyāsabahulo; bahumpi vutto samāno nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā [Pg.246] sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati pāsādiko hoti. Pāsādikasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – akkodhano hoti anupāyāsabahulo; bahumpi vutto samāno nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti.

ดูก่อนมาณพ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวมาก ก็ไม่ข้องอยู่ ไม่ฉุนเฉียว ไม่พยาบาท ไม่ดื้อดึง ไม่แสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่เลื่อมใสให้ปรากฏ เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้น่าเลื่อมใส ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้น่าเลื่อมใส คือ เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวมาก ก็ไม่ข้องอยู่ ไม่ฉุนเฉียว ไม่พยาบาท ไม่ดื้อดึง ไม่แสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่เลื่อมใสให้ปรากฏ

293. ‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā issāmanako hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati upadussati issaṃ bandhati. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati appesakkho hoti. Appesakkhasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – issāmanako hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati upadussati issaṃ bandhati.

๒๙๓. ดูก่อนมาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นผู้มีใจริษยา ย่อมริษยา ประทุษร้าย ผูกความริษยาไว้ในลาภ สักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของคนอื่น เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้มีศักดิ์น้อย ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีศักดิ์น้อย คือ เป็นผู้มีใจริษยา ย่อมริษยา ประทุษร้าย ผูกความริษยาไว้ในลาภ สักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของคนอื่น

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā anissāmanako hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na issati na upadussati na issaṃ bandhati. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati mahesakkho hoti. Mahesakkhasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – anissāmanako hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na issati na upadussati na issaṃ bandhati.

ดูก่อนมาณพ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นผู้ไม่มีใจริษยา ย่อมไม่ริษยา ไม่ประทุษร้าย ไม่ผูกความริษยาไว้ในลาภ สักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของคนอื่น เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ คือ เป็นผู้ไม่มีใจริษยา ย่อมไม่ริษยา ไม่ประทุษร้าย ไม่ผูกความริษยาไว้ในลาภ สักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของคนอื่น

294. ‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā na dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati appabhogo hoti. Appabhogasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ [Pg.247] – na dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ.

๒๙๔. ดูก่อนมาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม ไม่เป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปแก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้มีโภคะน้อย ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีโภคะน้อย คือ การไม่เป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปแก่สมณะหรือพราหมณ์

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati mahābhogo hoti. Mahābhogasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ.

ดูก่อนมาณพ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปแก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้มีโภคะมาก ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีโภคะมาก คือ การเป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปแก่สมณะหรือพราหมณ์

295. ‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā thaddho hoti atimānī – abhivādetabbaṃ na abhivādeti, paccuṭṭhātabbaṃ na paccuṭṭheti, āsanārahassa na āsanaṃ deti, maggārahassa na maggaṃ deti, sakkātabbaṃ na sakkaroti, garukātabbaṃ na garukaroti, mānetabbaṃ na māneti, pūjetabbaṃ na pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati nīcakulīno hoti. Nīcakulīnasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – thaddho hoti atimānī; abhivādetabbaṃ na abhivādeti, paccuṭṭhātabbaṃ na paccuṭṭheti, āsanārahassa na āsanaṃ deti, maggārahassa na maggaṃ deti, sakkātabbaṃ na sakkaroti, garukātabbaṃ na garukaroti, mānetabbaṃ na māneti, pūjetabbaṃ na pūjeti.

๒๙๕. ดูก่อนมาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นคนกระด้าง เย่อหยิ่ง คือ ไม่อภิวาทคนที่ควรอภิวาท ไม่ลุกรับคนที่ควรลุกรับ ไม่ให้อาสนะแก่คนที่สมควรแก่อาสนะ ไม่ให้ทางแก่คนที่สมควรแก่ทาง ไม่สักการะคนที่ควรสักการะ ไม่เคารพคนที่ควรเคารพ ไม่นับถือคนที่ควรนับถือ ไม่บูชาคนที่ควรบูชา เขาเพราะกรรมที่ทำไว้อย่างนั้น ที่สมาทานไว้อย่างนั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก หากเขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้ามาสู่ความเป็นมนุษย์ เกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นคนเกิดในสกุลต่ำ ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อความเป็นคนเกิดในสกุลต่ำ คือ เป็นคนกระด้าง เย่อหยิ่ง ไม่อภิวาทคนที่ควรอภิวาท ไม่ลุกรับคนที่ควรลุกรับ ไม่ให้อาสนะแก่คนที่สมควรแก่อาสนะ ไม่ให้ทางแก่คนที่สมควรแก่ทาง ไม่สักการะคนที่ควรสักการะ ไม่เคารพคนที่ควรเคารพ ไม่นับถือคนที่ควรนับถือ ไม่บูชาคนที่ควรบูชา

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā atthaddho hoti anatimānī; abhivādetabbaṃ abhivādeti, paccuṭṭhātabbaṃ paccuṭṭheti, āsanārahassa āsanaṃ deti, maggārahassa maggaṃ deti, sakkātabbaṃ sakkaroti, garukātabbaṃ garukaroti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ [Pg.248] āgacchati yattha yattha paccājāyati uccākulīno hoti. Uccākulīnasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – atthaddho hoti anatimānī; abhivādetabbaṃ abhivādeti, paccuṭṭhātabbaṃ paccuṭṭheti, āsanārahassa āsanaṃ deti, maggārahassa maggaṃ deti, sakkātabbaṃ sakkaroti, garukātabbaṃ garukaroti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti.

ดูก่อนมาณพ ฝ่ายสุจริต บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เป็นคนไม่กระด้าง ไม่ถือตัว ย่อมไหว้คนที่ควรไหว้ ลุกรับคนที่ควรลุกรับ ให้ที่นั่งแก่คนที่ควรให้ที่นั่ง ให้ทางแก่คนที่ควรให้ทาง สักการะคนที่ควรสักการะ เคารพคนที่ควรเคารพ นับถือคนที่ควรนับถือ บูชาคนที่ควรบูชา เขาตายไปแล้วย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เพราะกรรมที่ทำไว้อย่างสมบูรณ์เช่นนั้น ถ้าตายไปแล้ว ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ แต่กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก ไม่ว่าจะเกิดในตระกูลใดๆ ย่อมเป็นคนเกิดในตระกูลสูง ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้คือ เป็นคนไม่กระด้าง ไม่ถือตัว ไหว้คนที่ควรไหว้ ลุกรับคนที่ควรลุกรับ ให้ที่นั่งแก่คนที่ควรให้ที่นั่ง ให้ทางแก่คนที่ควรให้ทาง สักการะคนที่ควรสักการะ เคารพคนที่ควรเคารพ นับถือคนที่ควรนับถือ บูชาคนที่ควรบูชา เป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้เกิดในตระกูลสูง

296. ‘‘Idha, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā na paripucchitā hoti – ‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ; kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ; kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’ti? So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati duppañño hoti. Duppaññasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā na paripucchitā hoti – ‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ; kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ; kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’’’ti?

๒๙๖. ดูก่อนมาณพ บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม ไม่เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วสอบถามว่า ‘ท่านขอรับ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน’ เขาตายไปแล้วย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะกรรมที่ทำไว้อย่างสมบูรณ์เช่นนั้น ถ้าตายไปแล้ว ไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก ไม่ว่าจะเกิดในตระกูลใดๆ ย่อมเป็นคนมีปัญญาทราม ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้คือ การไม่เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วสอบถามว่า ‘ท่านขอรับ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน’ เป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้มีปัญญาทราม

‘‘Idha pana, māṇava, ekacco itthī vā puriso vā samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā paripucchitā hoti – ‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ; kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ; kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’ti? So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati yattha yattha paccājāyati mahāpañño hoti. Mahāpaññasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ – samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā paripucchitā hoti – ‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ; kiṃ sevitabbaṃ[Pg.249], kiṃ na sevitabbaṃ; kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’’’ti?

ดูก่อนมาณพ ฝ่ายสุจริต บุคคลบางคนในโลกนี้ จะเป็นสตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วสอบถามว่า ‘ท่านขอรับ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน’ เขาตายไปแล้วย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เพราะกรรมที่ทำไว้อย่างสมบูรณ์เช่นนั้น ถ้าตายไปแล้ว ไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ แต่กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก ไม่ว่าจะเกิดในตระกูลใดๆ ย่อมเป็นคนมีปัญญามาก ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้คือ การเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วสอบถามว่า ‘ท่านขอรับ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน’ เป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้มีปัญญามาก

297. ‘‘Iti kho, māṇava, appāyukasaṃvattanikā paṭipadā appāyukattaṃ upaneti, dīghāyukasaṃvattanikā paṭipadā dīghāyukattaṃ upaneti; bavhābādhasaṃvattanikā paṭipadā bavhābādhattaṃ upaneti, appābādhasaṃvattanikā paṭipadā appābādhattaṃ upaneti; dubbaṇṇasaṃvattanikā paṭipadā dubbaṇṇattaṃ upaneti, pāsādikasaṃvattanikā paṭipadā pāsādikattaṃ upaneti; appesakkhasaṃvattanikā paṭipadā appesakkhattaṃ upaneti, mahesakkhasaṃvattanikā paṭipadā mahesakkhattaṃ upaneti; appabhogasaṃvattanikā paṭipadā appabhogattaṃ upaneti, mahābhogasaṃvattanikā paṭipadā mahābhogattaṃ upaneti; nīcakulīnasaṃvattanikā paṭipadā nīcakulīnattaṃ upaneti, uccākulīnasaṃvattanikā paṭipadā uccākulīnattaṃ upaneti; duppaññasaṃvattanikā paṭipadā duppaññattaṃ upaneti, mahāpaññasaṃvattanikā paṭipadā mahāpaññattaṃ upaneti. Kammassakā, māṇava, sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammappaṭisaraṇā. Kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ – hīnappaṇītatāyā’’ti.

๒๙๗. ดูก่อนมาณพ ด้วยประการฉะนี้แล ปฏิปทาที่ทำให้มีอายุน้อย ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีอายุน้อย ปฏิปทาที่ทำให้มีอายุยืน ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีอายุยืน ปฏิปทาที่ทำให้มีโรคมาก ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีโรคมาก ปฏิปทาที่ทำให้มีโรคน้อย ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีโรคน้อย ปฏิปทาที่ทำให้มีผิวพรรณทราม ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีผิวพรรณทราม ปฏิปทาที่ทำให้มีผิวพรรณผ่องใส ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีผิวพรรณผ่องใส ปฏิปทาที่ทำให้มีศักดิ์น้อย ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีศักดิ์น้อย ปฏิปทาที่ทำให้มีศักดิ์ใหญ่ ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ ปฏิปทาที่ทำให้มีโภคะน้อย ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีโภคะน้อย ปฏิปทาที่ทำให้มีโภคะมาก ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีโภคะมาก ปฏิปทาที่ทำให้เกิดในตระกูลต่ำ ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้เกิดในตระกูลต่ำ ปฏิปทาที่ทำให้เกิดในตระกูลสูง ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้เกิดในตระกูลสูง ปฏิปทาที่ทำให้มีปัญญาทราม ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีปัญญาทราม ปฏิปทาที่ทำให้มีปัญญามาก ย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้มีปัญญามาก ดูก่อนมาณพ สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีตได้

Evaṃ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพ โตเทยยบุตร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปน้ำมันในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉันใด พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

Cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

จูฬกัมมวิภังคสูตรที่ ๕ จบ

6. Mahākammavibhaṅgasuttaṃ

๖. มหากัมมวิภังคสูตร

298. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā samiddhi araññakuṭikāyaṃ [Pg.250] viharati. Atha kho potaliputto paribbājako jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yenāyasmā samiddhi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā samiddhinā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho potaliputto paribbājako āyasmantaṃ samiddhiṃ etadavoca – ‘‘sammukhā metaṃ, āvuso samiddhi, samaṇassa gotamassa sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘moghaṃ kāyakammaṃ moghaṃ vacīkammaṃ, manokammameva sacca’nti. Atthi ca sā samāpatti yaṃ samāpattiṃ samāpanno na kiñci vediyatī’’ti? ‘‘Mā hevaṃ, āvuso potaliputta, avaca; (mā hevaṃ, āvuso potaliputta, avaca;) mā bhagavantaṃ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ. Na hi bhagavā evaṃ vadeyya – ‘moghaṃ kāyakammaṃ moghaṃ vacīkammaṃ, manokammameva sacca’nti. Atthi ca kho sā, āvuso, samāpatti yaṃ samāpattiṃ samāpanno na kiñci vediyatī’’ti. ‘‘Kīvaciraṃ pabbajitosi, āvuso samiddhī’’ti? ‘‘Na ciraṃ, āvuso! Tīṇi vassānī’’ti. ‘‘Ettha dāni mayaṃ there bhikkhū kiṃ vakkhāma, yatra hi nāma evaṃnavo bhikkhu satthāraṃ parirakkhitabbaṃ maññissati. Sañcetanikaṃ, āvuso samiddhi, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā kiṃ so vediyatī’’ti? ‘‘Sañcetanikaṃ, āvuso potaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā dukkhaṃ so vediyatī’’ti. Atha kho potaliputto paribbājako āyasmato samiddhissa bhāsitaṃ neva abhinandi nappaṭikkosi; anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

๒๙๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสมิทธิอยู่ ณ กระท่อมในป่า ครั้งนั้นแล โปตลิปุตตปริพาชกเดินจงกรมเที่ยวไป เข้าไปหาท่านพระสมิทธิถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระสมิทธิ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง โปตลิปุตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสมิทธิว่า “ท่านสมิทธิ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์ ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระสมณโคดมว่า ‘กายกรรมเป็นโมฆะ วจีกรรมเป็นโมฆะ มโนกรรมเท่านั้นจริง’ และสมาบัตินั้นมีอยู่ ซึ่งบุคคลผู้เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมไม่เสวยเวทนาอะไรเลย” (ท่านพระสมิทธิกล่าวว่า) “อย่าเลย ท่านโปตลิปุตต อย่ากล่าวอย่างนั้น อย่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘กายกรรมเป็นโมฆะ วจีกรรมเป็นโมฆะ มโนกรรมเท่านั้นจริง’ แต่สมาบัตินั้นมีอยู่จริง ท่านผู้เจริญ ซึ่งบุคคลผู้เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมไม่เสวยเวทนาอะไรเลย” (โปตลิปุตตปริพาชกถามว่า) “ท่านสมิทธิ ท่านบวชมานานเท่าไรแล้ว” (ท่านพระสมิทธิตอบว่า) “ไม่นาน ท่านผู้เจริญ ๓ พรรษา” (โปตลิปุตตปริพาชกกล่าวว่า) “ในเรื่องนี้ บัดนี้พวกเราจะว่าอะไรกับพระเถระทั้งหลายได้ ในเมื่อภิกษุใหม่ถึงเพียงนี้ยังเข้าใจว่าจะต้องคอยป้องกันพระศาสดา ท่านสมิทธิ บุคคลทำกรรมมีเจตนาทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว เขาย่อมเสวยเวทนาอะไร” (ท่านพระสมิทธิตอบว่า) “ท่านโปตลิปุตต บุคคลทำกรรมมีเจตนาทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว เขาย่อมเสวยทุกขเวทนา” ครั้งนั้นแล โปตลิปุตตปริพาชกไม่ยินดี ไม่คัดค้านภาษิตของท่านพระสมิทธิ ลุกจากอาสนะหลีกไป

299. Atha kho āyasmā samiddhi acirapakkante potaliputte paribbājake yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā samiddhi yāvatako ahosi potaliputtena paribbājakena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ āyasmato ānandassa ārocesi.

๒๙๙. ครั้งนั้นแล เมื่อโปตลิปุตตปริพาชกหลีกไปไม่นาน ท่านพระสมิทธิได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระสมิทธินั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้เล่าเรื่องที่สนทนากับโปตลิปุตตปริพาชกทั้งหมดแก่ท่านพระอานนท์

Evaṃ vutte, āyasmā ānando āyasmantaṃ samiddhiṃ etadavoca – ‘‘atthi kho idaṃ, āvuso samiddhi, kathāpābhataṃ bhagavantaṃ dassanāya. Āyāmāvuso [Pg.251] samiddhi, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ bhagavato ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā samiddhi āyasmato ānandassa paccassosi.

เมื่อท่านพระสมิทธิกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับท่านพระสมิทธิว่า “ท่านสมิทธิ เรื่องนี้มีเป็นเครื่องบรรณาการเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ มาเถิด ท่านสมิทธิ เราทั้งสองจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจักทรงพยากรณ์แก่เราอย่างไร เราจักทรงจำเรื่องนั้นไว้อย่างนั้น” ท่านพระสมิทธิรับคำของท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

Atha kho āyasmā ca ānando āyasmā ca samiddhi yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando yāvatako ahosi āyasmato samiddhissa potaliputtena paribbājakena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Evaṃ vutte, bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘dassanampi kho ahaṃ, ānanda, potaliputtassa paribbājakassa nābhijānāmi, kuto panevarūpaṃ kathāsallāpaṃ? Iminā ca, ānanda, samiddhinā moghapurisena potaliputtassa paribbājakassa vibhajjabyākaraṇīyo pañho ekaṃsena byākato’’ti. Evaṃ vutte, āyasmā udāyī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sace pana, bhante, āyasmatā samiddhinā idaṃ sandhāya bhāsitaṃ – yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmi’’nti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์และท่านพระสมิทธิได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลเรื่องที่ท่านพระสมิทธิสนทนากับโปตลิปุตตปริพาชกทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค เมื่อท่านพระอานนท์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เราจำไม่ได้เลยว่าเคยเห็นโปตลิปุตตปริพาชก จะป่วยกล่าวไปไยถึงการสนทนาเช่นนี้เล่า อานนท์ ก็สมิทธิโมฆบุรุษนี้ ได้ตอบปัญหาที่ควรตอบโดยการจำแนกของโปตลิปุตตปริพาชกด้วยการตอบอย่างตายตัว” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บางทีท่านพระสมิทธิอาจกล่าวหมายถึงคำว่า ‘เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ล้วนเป็นทุกข์’ ก็เป็นได้”

300. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, ānanda, imassa udāyissa moghapurisassa ummaṅgaṃ ? Aññāsiṃ kho ahaṃ, ānanda – ‘idānevāyaṃ udāyī moghapuriso ummujjamāno ayoniso ummujjissatī’ti. Ādiṃyeva, ānanda, potaliputtena paribbājakena tisso vedanā pucchitā. Sacāyaṃ, ānanda, samiddhi moghapuriso potaliputtassa paribbājakassa evaṃ puṭṭho evaṃ byākareyya – ‘sañcetanikaṃ, āvuso potaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā sukhavedanīyaṃ sukhaṃ so vedayati; sañcetanikaṃ, āvuso potaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā dukkhavedanīyaṃ dukkhaṃ so vedayati; sañcetanikaṃ, āvuso potaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā adukkhamasukhavedanīyaṃ adukkhamasukhaṃ so vedayatī’ti. Evaṃ byākaramāno kho, ānanda, samiddhi moghapuriso potaliputtassa paribbājakassa sammā (byākaramāno) byākareyya. Api [Pg.252] ca, ānanda, ke ca aññatitthiyā paribbājakā bālā abyattā ke ca tathāgatassa mahākammavibhaṅgaṃ jānissanti? Sace tumhe, ānanda, suṇeyyātha tathāgatassa mahākammavibhaṅgaṃ vibhajantassā’’ti.

๓๐๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “อานนท์ เธอเห็นอุบายของอุทายิโมฆบุรุษนี้หรือไม่ อานนท์ เราได้รู้แล้วว่า ‘บัดนี้แหละ อุทายิโมฆบุรุษนี้ เมื่อจะยกตนขึ้น จักยกตนขึ้นโดยไม่แยบคาย’ อานนท์ เมื่อกี้นี้เอง โปตลิปุตตปริพาชกถามถึงเวทนา ๓ ประการ อานนท์ ถ้าสมิทธิโมฆบุรุษนี้ อันโปตลิปุตตปริพาชกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสโปตลิปุตตะ บุคคลทำกรรมที่เป็นไปกับด้วยเจตนาทางกาย ทางวาจา ทางใจ อันเป็นไปเพื่อเสวยสุขเวทนาแล้ว เขาย่อมเสวยสุขเวทนา ดูก่อนอาวุโสโปตลิปุตตะ บุคคลทำกรรมที่เป็นไปกับด้วยเจตนาทางกาย ทางวาจา ทางใจ อันเป็นไปเพื่อเสวยทุกขเวทนาแล้ว เขาย่อมเสวยทุกขเวทนา ดูก่อนอาวุโสโปตลิปุตตะ บุคคลทำกรรมที่เป็นไปกับด้วยเจตนาทางกาย ทางวาจา ทางใจ อันเป็นไปเพื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาแล้ว เขาย่อมเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ อานนท์ เมื่อพยากรณ์อย่างนี้แล สมิทธิโมฆบุรุษจึงจะชื่อว่าพยากรณ์แก่โปตลิปุตตปริพาชกโดยชอบ อานนท์ ก็ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้เขลา ผู้ไม่ฉลาดเหล่าไหนเล่า จักรู้มหากัมมวิภังค์ของตถาคตได้ อานนท์ ถ้าพวกเธอพึงฟังตถาคตจำแนกมหากัมมวิภังค์ (ก็จงฟังเถิด)”

‘‘Etassa, bhagavā, kālo, etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā mahākammavibhaṅgaṃ vibhajeyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hānanda, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี่เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต นี่เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงจำแนกมหากัมมวิภังค์ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี เราจักกล่าว” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Cattārome, ānanda, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idhānanda, ekacco puggalo idha pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati.

“อานนท์ บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ในอัตภาพนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้พูดส่อเสียด เป็นผู้พูดคำหยาบ เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้มีอภิชฌา เป็นผู้มีจิตพยาบาท เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Idha panānanda, ekacco puggalo idha pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

“อานนท์ อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ ในอัตภาพนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้พูดส่อเสียด เป็นผู้พูดคำหยาบ เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้มีอภิชฌา เป็นผู้มีจิตพยาบาท เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Idhānanda, ekacco puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

“อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ในอัตภาพนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดส่อเสียด เป็นผู้งดเว้นจากการพูดคำหยาบ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท เป็นผู้มีความเห็นชอบ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Idha panānanda, ekacco puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya [Pg.253] paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati.

“อานนท์ อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ ในอัตภาพนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดส่อเสียด เป็นผู้งดเว้นจากการพูดคำหยาบ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท เป็นผู้มีความเห็นชอบ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

301. ‘‘Idhānanda, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena amuṃ puggalaṃ passati – idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ kāmesumicchācāriṃ musāvādiṃ pisuṇavācaṃ pharusavācaṃ samphappalāpiṃ abhijjhāluṃ byāpannacittaṃ micchādiṭṭhiṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passati apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. So evamāha – ‘atthi kira, bho, pāpakāni kammāni, atthi duccaritassa vipāko. Amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ…pe… micchādiṭṭhiṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapanna’nti. So evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ye evaṃ jānanti, te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti. Iti so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti.

๓๐๑. “อานนท์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร อาศัยความบากบั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น ที่เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมเห็นบุคคลโน้นด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ คือเห็นบุคคลผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีอภิชฌา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ในอัตภาพนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก เห็นเขาเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า บาปกรรมมีอยู่จริง วิบากของทุจริตมีอยู่จริง เพราะข้าพเจ้าได้เห็นบุคคลในโลกนี้ผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...มีความเห็นผิด หลังจากตายเพราะกายแตก ข้าพเจ้าเห็นเขาเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ผู้ใดก็ตามที่ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...มีความเห็นผิด ผู้นั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบเอง เขาย่อมยึดมั่น ถือมั่น กล่าวด้วยความยึดมั่นในสิ่งนั้นนั่นแลว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’”

‘‘Idha panānanda, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena amuṃ puggalaṃ passati – idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ…pe… micchādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passati sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. So evamāha – ‘natthi kira, bho, pāpakāni kammāni, natthi duccaritassa vipāko. Amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ…pe… micchādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanna’nti. So evamāha – ‘yo [Pg.254] kira, bho, pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti. Iti so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti.

ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรพยายาม อาศัยการประกอบความเพียรเนืองๆ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมบรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้นแล้ว เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเห็นบุคคลโน้นด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ คือ เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาเห็นบุคคลนั้นเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กรรมชั่วไม่มีแน่ วิบากของทุจริตไม่มี. เพราะเราได้เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เราเห็นเขาเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุคคลใดก็ตามที่เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ บุคคลนั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’. ด้วยเหตุนี้ สิ่งใดที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบชัดเอง เขาก็ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’.

‘‘Idhānanda, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena amuṃ puggalaṃ passati – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ adinnādānā paṭivirataṃ kāmesumicchācārā paṭivirataṃ musāvādā paṭivirataṃ pisuṇāya vācāya paṭivirataṃ pharusāya vācāya paṭivirataṃ samphappalāpā paṭivirataṃ anabhijjhāluṃ abyāpannacittaṃ sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passati sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. So evamāha – ‘atthi kira, bho, kalyāṇāni kammāni, atthi sucaritassa vipāko. Amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ adinnādānā paṭivirataṃ…pe… sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanna’nti. So evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti. Iti so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti.

ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรพยายาม อาศัยการประกอบความเพียรเนืองๆ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมบรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้นแล้ว เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเห็นบุคคลโน้นด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ คือ เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการพูดส่อเสียด งดเว้นจากการพูดคำหยาบ งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่โลภอยากได้ของเขา มีจิตไม่พยาบาท เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาเห็นบุคคลนั้นเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กรรมดีมีแน่ วิบากของสุจริตมี. เพราะเราได้เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เราเห็นเขาเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุคคลใดก็ตามที่เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ บุคคลนั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’. ด้วยเหตุนี้ สิ่งใดที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบชัดเอง เขาก็ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’.

‘‘Idha panānanda, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena amuṃ puggalaṃ passati – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ…pe… sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passati apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. So evamāha – ‘natthi kira, bho kalyāṇāni kammāni, natthi sucaritassa vipāko. Amāhaṃ [Pg.255] puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ adinnādānā paṭivirataṃ…pe… sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapanna’nti. So evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti. Iti so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’’’nti.

ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรพยายาม อาศัยการประกอบความเพียรเนืองๆ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมบรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้นแล้ว เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเห็นบุคคลโน้นด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ คือ เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาเห็นบุคคลนั้นเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กรรมดีไม่มีแน่ วิบากของสุจริตไม่มี. เพราะเราได้เห็นบุคคลในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก เราเห็นเขาเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’. เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุคคลใดก็ตามที่เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ บุคคลนั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’. ด้วยเหตุนี้ สิ่งใดที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบชัดเอง เขาก็ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’.

302. ‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evamāha – ‘atthi kira, bho, pāpakāni kammāni, atthi duccaritassa vipāko’ti idamassa anujānāmi; yampi so evamāha – ‘amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ…pe… micchādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapanna’nti idampissa anujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’ti idamassa nānujānāmi; yampi so evamāha – ‘ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti idampissa nānujānāmi; yampi so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti idampissa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathā hi, ānanda, tathāgatassa mahākammavibhaṅge ñāṇaṃ hoti.

๓๐๒. ดูก่อนอานนท์ บรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น สมณพราหมณ์คนใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บาปกรรมมีอยู่จริง วิบากของทุจริตมีอยู่จริง’ เราอนุญาตคำพูดของสมณพราหมณ์นั้น แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้เห็นบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์... เป็นมิจฉาทิฏฐิ ข้าพเจ้าเห็นเขาหลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เราก็อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ผู้ใดฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์... เป็นมิจฉาทิฏฐิ ผู้นั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เราไม่อนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แม้คำที่เขากล่าวโดยยึดมั่นถือมั่นในเรื่องที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้น ด้วยความยึดถืออย่างแรงกล้าว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ ญาณในมหากัมมวิภังค์ของตถาคตย่อมเป็นไปโดยประการอื่น

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evamāha – ‘natthi kira, bho, pāpakāni kammāni, natthi duccaritassa vipāko’ti idamassa nānujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātiṃ adinnādāyiṃ…pe… micchādiṭṭhiṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanna’nti idamassa anujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’ti idamassa nānujānāmi; yampi so evamāha – ‘ye evaṃ [Pg.256] jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti idampissa nānujānāmi; yampi so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti idampissa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathā hi, ānanda, tathāgatassa mahākammavibhaṅge ñāṇaṃ hoti.

ดูก่อนอานนท์ บรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น สมณพราหมณ์คนใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บาปกรรมไม่มีจริง วิบากของทุจริตไม่มีจริง’ เราไม่อนุญาตคำพูดของสมณพราหมณ์นั้น แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้เห็นบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์... เป็นมิจฉาทิฏฐิ ข้าพเจ้าเห็นเขาหลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราอนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ผู้ใดฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์... เป็นมิจฉาทิฏฐิ ผู้นั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราไม่อนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แม้คำที่เขากล่าวโดยยึดมั่นถือมั่นในเรื่องที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้น ด้วยความยึดถืออย่างแรงกล้าว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ ญาณในมหากัมมวิภังค์ของตถาคตย่อมเป็นไปโดยประการอื่น

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evamāha – ‘atthi kira, bho, kalyāṇāni kammāni, atthi sucaritassa vipāko’ti idamassa anujānāmi; yampi so evamāha – ‘amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ adinnādānā paṭivirataṃ…pe… sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanna’nti idampissa anujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’ti idamassa nānujānāmi; yampi so evamāha – ‘ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti idampissa nānujānāmi; yampi so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti idampissa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathā hi, ānanda, tathāgatassa mahākammavibhaṅge ñāṇaṃ hoti.

ดูก่อนอานนท์ บรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น สมณพราหมณ์คนใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กรรมดีมีอยู่จริง วิบากของสุจริตมีอยู่จริง’ เราอนุญาตคำพูดของสมณพราหมณ์นั้น แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้เห็นบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน... เป็นสัมมาทิฏฐิ ข้าพเจ้าเห็นเขาหลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราก็อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ผู้ใดงดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน... เป็นสัมมาทิฏฐิ ผู้นั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราไม่อนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แม้คำที่เขากล่าวโดยยึดมั่นถือมั่นในเรื่องที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้น ด้วยความยึดถืออย่างแรงกล้าว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ ญาณในมหากัมมวิภังค์ของตถาคตย่อมเป็นไปโดยประการอื่น

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā evamāha – ‘natthi kira, bho, kalyāṇāni kammāni, natthi sucaritassa vipāko’ti idamassa nānujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘amāhaṃ puggalaṃ addasaṃ – idha pāṇātipātā paṭivirataṃ adinnādānā paṭivirataṃ…pe… sammādiṭṭhiṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā passāmi apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapanna’nti idamassa anujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘yo kira, bho, pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi, sabbo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’ti idamassa nānujānāmi; yañca kho so evamāha – ‘ye evaṃ jānanti te sammā jānanti; ye aññathā jānanti, micchā tesaṃ ñāṇa’nti idampissa nānujānāmi; yampi so yadeva tassa sāmaṃ ñātaṃ [Pg.257] sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadeva tattha thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti idampissa nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathā hi, ānanda, tathāgatassa mahākammavibhaṅge ñāṇaṃ hoti.

ดูก่อนอานนท์ บรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น สมณพราหมณ์คนใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ กรรมดีไม่มีจริง วิบากของสุจริตไม่มีจริง’ เราไม่อนุญาตคำพูดของสมณพราหมณ์นั้น แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้เห็นบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน... เป็นสัมมาทิฏฐิ ข้าพเจ้าเห็นเขาหลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เราอนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แต่คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ผู้ใดงดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน... เป็นสัมมาทิฏฐิ ผู้นั้นทั้งหมด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เราไม่อนุญาตคำพูดของเขาข้อนี้ แม้คำที่เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นรู้ชอบ ผู้ใดรู้เป็นอย่างอื่น ความรู้ของผู้นั้นผิด’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ แม้คำที่เขากล่าวโดยยึดมั่นถือมั่นในเรื่องที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้น ด้วยความยึดถืออย่างแรงกล้าว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์’ เราก็ไม่อนุญาตคำพูดของเขาแม้นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ ญาณในมหากัมมวิภังค์ของตถาคตย่อมเป็นไปโดยประการอื่น

303. ‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti adinnādāyī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti tassa diṭṭheva dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

๓๐๓. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ก็บาปกรรมที่ให้ผลเป็นทุกขเวทนานั้น อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลก่อนก็มี อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลภายหลังก็มี หรือในเวลาจะตาย มิจฉาทิฏฐิของเขาสมบูรณ์แล้ว สมาทานไว้ดีแล้ว เพราะกรรมนั้น เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก และกรรมใดที่เขาเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิในโลกนี้ เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบันภพบ้าง ในภพถัดไปบ้าง หรือในภพต่อๆ ไปบ้าง

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī adinnādāyī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti adinnādāyī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti tassa diṭṭheva dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ก็กัลยาณกรรมที่ให้ผลเป็นสุขเวทนานั้น อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลก่อนก็มี อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลภายหลังก็มี หรือในเวลาจะตาย สัมมาทิฏฐิของเขาสมบูรณ์แล้ว สมาทานไว้ดีแล้ว เพราะกรรมนั้น เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ และกรรมใดที่เขาเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิในโลกนี้ เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบันภพบ้าง ในภพถัดไปบ้าง หรือในภพต่อๆ ไปบ้าง

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato hoti adinnādānā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭheva dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ก็กัลยาณกรรมที่ให้ผลเป็นสุขเวทนานั้น อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลก่อนก็มี อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลภายหลังก็มี หรือในเวลาจะตาย สัมมาทิฏฐิของเขาสมบูรณ์แล้ว สมาทานไว้ดีแล้ว เพราะกรรมนั้น เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ และกรรมใดที่เขาเป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิในโลกนี้ เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบันภพบ้าง ในภพถัดไปบ้าง หรือในภพต่อๆ ไปบ้าง

‘‘Tatrānanda[Pg.258], yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭheva dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ก็บาปกรรมที่ให้ผลเป็นทุกขเวทนานั้น อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลก่อนก็มี อันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในกาลภายหลังก็มี หรือในเวลาจะตาย มิจฉาทิฏฐิของเขาสมบูรณ์แล้ว สมาทานไว้ดีแล้ว เพราะกรรมนั้น เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก และกรรมใดที่เขาเป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ...เป็นสัมมาทิฏฐิในโลกนี้ เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบันภพบ้าง ในภพถัดไปบ้าง หรือในภพต่อๆ ไปบ้าง

‘‘Iti kho, ānanda, atthi kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, atthi kammaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ, atthi kammaṃ bhabbañceva bhabbābhāsañca, atthi kammaṃ bhabbaṃ abhabbābhāsa’’nti.

ดูก่อนอานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล กรรมที่ไม่ควรแต่ปรากฏว่าไม่ควรก็มีอยู่ กรรมที่ไม่ควรแต่ปรากฏว่าควรก็มีอยู่ กรรมที่ควรและปรากฏว่าควรก็มีอยู่ กรรมที่ควรแต่ปรากฏว่าไม่ควรก็มีอยู่

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahākammavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

มหากัมมวิภังคสูตรที่ ๖ จบ

7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ

๗. สฬายตนวิภังคสูตร

304. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘saḷāyatanavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๐๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสฬายตนวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbāni, cha bāhirāni āyatanāni veditabbāni, cha viññāṇakāyā veditabbā, cha phassakāyā veditabbā, aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā, chattiṃsa sattapadā veditabbā, tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahatha, tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati yadariyo [Pg.259] sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati, so vuccati yoggācariyānaṃ anuttaro purisadammasārathī’ti – ayamuddeso saḷāyatanavibhaṅgassa.

อายตนะภายใน ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้ อายตนะภายนอก ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้ วิญญาณกาย ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้ ผัสสกาย ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้ มโนปวิจาร ๑๘ อย่าง อันเธอพึงรู้ สัตตบท ๓๖ อย่าง อันเธอพึงรู้ ในธรรมเหล่านั้น เธอทั้งหลายอาศัยธรรมนี้แล้ว พึงละธรรมนี้ สติปัฏฐาน ๓ อย่าง ที่พระอริยะเสพ พระอริยะผู้เสพสติปัฏฐานใดแล้ว เป็นศาสดา สมควรเพื่อจะอนุศาสน์หมู่คณะได้ ท่านผู้นั้นเรียกว่า เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า นี้เป็นอุเทศแห่งสฬายตนวิภังค์

305. ‘‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ manāyatanaṃ – cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๐๕. คำว่า ‘อายตนะภายใน ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้’ ดังนี้ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า คือ จักขวายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ คำว่า ‘อายตนะภายใน ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้’ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยธรรม ๖ ประการนี้กล่าว

‘‘‘Cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatanaṃ – cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

คำว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้’ ดังนี้ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ธัมมายตนะ คำว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ อย่าง อันเธอพึงรู้’ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยธรรม ๖ ประการนี้กล่าว

‘‘‘Cha viññāṇakāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ – cha viññāṇakāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

คำว่า ‘อันบุคคลพึงทราบวิญญาณกาย ๖’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไร คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อันบุคคลพึงทราบวิญญาณกาย ๖’ นี้ พระองค์ตรัสไว้แล้วอาศัยวิญญาณกาย ๖ เหล่านี้

‘‘‘Cha phassakāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso – cha phassakāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

คำว่า ‘อันบุคคลพึงทราบผัสสะกาย ๖’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไร คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อันบุคคลพึงทราบผัสสะกาย ๖’ นี้ พระองค์ตรัสไว้แล้วอาศัยผัสสะกาย ๖ เหล่านี้

‘‘‘Aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati. Iti cha somanassūpavicārā, cha domanassūpavicārā, cha upekkhūpavicārā, aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

คำว่า ‘อันบุคคลพึงทราบมโนปวิจาร ๑๘’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไร คือ บุคคลเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ด้วยประการฉะนี้ มโนปวิจารที่เป็นไปกับด้วยโสมนัส ๖ มโนปวิจารที่เป็นไปกับด้วยโทมนัส ๖ มโนปวิจารที่เป็นไปกับด้วยอุเบกขา ๖ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อันบุคคลพึงทราบมโนปวิจาร ๑๘’ นี้ พระองค์ตรัสไว้แล้วอาศัยมโนปวิจาร ๑๘ เหล่านี้

306. ‘‘‘Chattiṃsa [Pg.260] sattapadā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitā upekkhā. Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassaṃ. Sotaviññeyyānaṃ saddānaṃ… ghānaviññeyyānaṃ gandhānaṃ… jivhāviññeyyānaṃ rasānaṃ… kāyaviññeyyānaṃ phoṭṭhabbānaṃ… manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ…pe… somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassaṃ. Imāni cha gehasitāni somanassāni.

๓๐๖. คำว่า ‘อันบุคคลพึงทราบสัตตบท ๓๖’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไร คือ โสมนัสอาศัยเรือน ๖ โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ โทมนัสอาศัยเรือน ๖ โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ อุเบกขาอาศัยเรือน ๖ อุเบกขาอาศัยเนกขัมมะ ๖ ในบรรดาสัตตบท ๓๖ นั้น โสมนัสอาศัยเรือน ๖ เป็นไฉน คือ โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้ หรือเมื่อระลึกถึงรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยโลกามิส ที่เคยได้แล้วในกาลก่อน อันเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว โสมนัสเห็นปานใด นี้เรียกว่า โสมนัสอาศัยเรือน เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ... รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ... โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้ หรือเมื่อระลึกถึงธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ...ฯลฯ... โสมนัสเห็นปานใด นี้เรียกว่า โสมนัสอาศัยเรือน โสมนัสอาศัยเรือน ๖ เหล่านี้

‘‘Tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassaṃ. Saddānaṃtveva… gandhānaṃtveva… rasānaṃtveva… phoṭṭhabbānaṃtveva… dhammānaṃtve aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassaṃ. Imāni cha nekkhammasitāni somanassāni.

ในบรรดาสัตตบท ๓๖ นั้น โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ เป็นไฉน คือ บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับของรูปทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เมื่อเห็นรูปนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ โสมนัสย่อมเกิดขึ้น โสมนัสเห็นปานใด นี้เรียกว่า โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ เสียงทั้งหลายนั่นเทียว... กลิ่นทั้งหลายนั่นเทียว... รสทั้งหลายนั่นเทียว... โผฏฐัพพะทั้งหลายนั่นเทียว... บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับของธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เมื่อเห็นธรรมารมณ์นั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ โสมนัสย่อมเกิดขึ้น โสมนัสเห็นปานใด นี้เรียกว่า โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ เหล่านี้

307. ‘‘Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ…pe… sotaviññeyyānaṃ saddānaṃ… ghānaviññeyyānaṃ gandhānaṃ… jivhāviññeyyānaṃ rasānaṃ… kāyaviññeyyānaṃ phoṭṭhabbānaṃ… manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā appaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ [Pg.261] idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassaṃ. Imāni cha gehasitāni domanassāni.

๓๐๗. ในบรรดาสัตตบท ๓๖ นั้น โทมนัสอาศัยเรือน ๖ เป็นไฉน คือ โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการไม่ได้ หรือเมื่อระลึกถึงรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ...ฯลฯ... เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ... รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยโลกามิส ที่ไม่ได้แล้วในกาลก่อน อันเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว โทมนัสเห็นปานใด นี้เรียกว่า โทมนัสอาศัยเรือน โทมนัสอาศัยเรือน ๖ เหล่านี้

‘‘Tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti – ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassaṃ. Saddānaṃtveva…pe… gandhānaṃtveva… rasānaṃtveva… phoṭṭhabbānaṃtveva… dhammānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti – ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassaṃ. Imāni cha nekkhammasitāni domanassāni.

ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ เป็นไฉน คือ บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด และความดับแห่งรูปทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เห็นธรรมนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ จึงตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจึงจะเข้าถึงอายตนะที่เหล่าพระอริยเจ้าเข้าถึงอยู่ในบัดนี้ แล้วอยู่’ เมื่อตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมอย่างนี้ โทมนัสอาศัยความปรารถนาจึงเกิดขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่เรียกว่า โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ. (พึงขยายความในเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะให้พิสดารเหมือนในรูป) ... บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด และความดับแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เห็นธรรมนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ จึงตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจึงจะเข้าถึงอายตนะที่เหล่าพระอริยเจ้าเข้าถึงอยู่ในบัดนี้ แล้วอยู่’ เมื่อตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมอย่างนี้ โทมนัสอาศัยความปรารถนาจึงเกิดขึ้น โทมนัสเช่นนี้นี่เรียกว่า โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ. เหล่านี้คือโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ

308. ‘‘Tattha katamā cha gehasitā upekkhā? Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa ( ) puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā ‘gehasitā’ti vuccati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā, dhammaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā ‘gehasitā’ti vuccati. Imā cha gehasitā upekkhā.

๓๐๘. ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ ประการ เป็นไฉน คือ อุเบกขาเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้เขลา ผู้หลง ผู้ยังชนะกิเลสเป็นแดนไม่ได้ ผู้ยังชนะวิบากไม่ได้ ผู้ไม่เห็นโทษ ผู้ไม่มีสุตะ เพราะเห็นรูปด้วยตา อุเบกขาเช่นใดมีอยู่ อุเบกขานั้นไม่ก้าวล่วงรูปไปได้ เพราะเหตุนั้น อุเบกขานั้นจึงเรียกว่า อุเบกขาที่อาศัยเรือน. (พึงขยายความในเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะให้พิสดารเหมือนในรูป) ... อุเบกขาเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้เขลา ผู้หลง ผู้ยังชนะกิเลสเป็นแดนไม่ได้ ผู้ยังชนะวิบากไม่ได้ ผู้ไม่เห็นโทษ ผู้ไม่มีสุตะ เพราะรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ อุเบกขาเช่นใดมีอยู่ อุเบกขานั้นไม่ก้าวล่วงธรรมารมณ์ไปได้ เพราะเหตุนั้น อุเบกขานั้นจึงเรียกว่า อุเบกขาที่อาศัยเรือน. เหล่านี้คืออุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ ประการ

‘‘Tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā [Pg.262] aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā. Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati. Tasmā sā upekkhā ‘nekkhammasitā’ti vuccati. Saddānaṃtveva… gandhānaṃtveva… rasānaṃtveva… phoṭṭhabbānaṃtveva… dhammānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā. Yā evarūpā upekkhā, dhammaṃ sā ativattati. Tasmā sā upekkhā ‘nekkhammasitā’ti vuccati. Imā cha nekkhammasitā upekkhā. ‘Chattiṃsa sattapadā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น อุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ เป็นไฉน คือ บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด และความดับแห่งรูปทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เมื่อเห็นธรรมนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ อุเบกขาย่อมเกิดขึ้น อุเบกขาเช่นใดมีอยู่ อุเบกขานั้นย่อมก้าวล่วงรูปไปได้ เพราะเหตุนั้น อุเบกขานั้นจึงเรียกว่า อุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ. (พึงขยายความในเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะให้พิสดารเหมือนในรูป) ... บุคคลรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด และความดับแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่นเทียวแล้ว เมื่อเห็นธรรมนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายในกาลก่อนและในบัดนี้ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ อุเบกขาย่อมเกิดขึ้น อุเบกขาเช่นใดมีอยู่ อุเบกขานั้นย่อมก้าวล่วงธรรมารมณ์ไปได้ เพราะเหตุนั้น อุเบกขานั้นจึงเรียกว่า อุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ. เหล่านี้คืออุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบสัตตบท ๓๖’ นั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว.

309. ‘‘Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathā’’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ; kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni somanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha. Evametesaṃ pahānaṃ hoti, evametesaṃ samatikkamo hoti.

๓๐๙. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เธอทั้งหลายจงอาศัยธรรมนี้ ละธรรมนี้’ นั้น เราอาศัยอะไรกล่าว คือ ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อาศัยธรรมนั้นแล้ว จงละโสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ ประการ จงก้าวล่วงโสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ ประการนั้นเสีย การละโสมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงโสมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni domanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha. Evametesaṃ pahānaṃ hoti, evametesaṃ samatikkamo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อาศัยธรรมนั้นแล้ว จงละโทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ ประการ จงก้าวล่วงโทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ ประการนั้นเสีย การละโทมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงโทมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Tatra, bhikkhave, yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma yā cha gehasitā upekkhā tā pajahatha, tā samatikkamatha. Evametāsaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ samatikkamo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยอุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อาศัยธรรมนั้นแล้ว จงละอุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ ประการ จงก้าวล่วงอุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ ประการนั้นเสีย การละอุเบกขาเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขาเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha. Evametesaṃ pahānaṃ hoti, evametesaṃ samatikkamo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อาศัยธรรมนั้นแล้ว จงละโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ จงก้าวล่วงโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการนั้นเสีย การละโทมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงโทมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Tatra, bhikkhave, yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha. Evametesaṃ pahānaṃ hoti, evametesaṃ samatikkamo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาธรรม ๓๖ ประการนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยอุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อาศัยธรรมนั้นแล้ว จงละโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ จงก้าวล่วงโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการนั้นเสีย การละโสมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงโสมนัสเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

310. ‘‘Atthi[Pg.263], bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā, atthi upekkhā ekattā ekattasitā. Katamā ca, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā? Atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesu, atthi saddesu, atthi gandhesu, atthi rasesu, atthi phoṭṭhabbesu – ayaṃ, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā. Katamā ca, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā? Atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitā, atthi viññāṇañcāyatananissitā, atthi ākiñcaññāyatananissitā, atthi nevasaññānāsaññāyatananissitā – ayaṃ, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā.

๓๑๐. ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกัน มีอยู่ อุเบกขาที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง อาศัยอารมณ์เป็นหนึ่ง มีอยู่. ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกัน เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาในรูปทั้งหลาย มีอยู่ อุเบกขาในเสียงทั้งหลาย มีอยู่ อุเบกขาในกลิ่นทั้งหลาย มีอยู่ อุเบกขาในรสทั้งหลาย มีอยู่ อุเบกขาในโผฏฐัพพะทั้งหลาย มีอยู่. ภิกษุทั้งหลาย นี้คืออุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกัน. ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง อาศัยอารมณ์เป็นหนึ่ง เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่อาศัยอากาสานัญจายตนะ มีอยู่ อุเบกขาที่อาศัยวิญญาณัญจายตนะ มีอยู่ อุเบกขาที่อาศัยอากิญจัญญายตนะ มีอยู่ อุเบกขาที่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ มีอยู่. ภิกษุทั้งหลาย นี้คืออุเบกขาที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง อาศัยอารมณ์เป็นหนึ่ง.

‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā taṃ nissāya taṃ āgamma yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā taṃ pajahatha, taṃ samatikkamatha. Evametissā pahānaṃ hoti, evametissā samatikkamo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาอุเบกขาสองอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยอุเบกขาที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง อาศัยอารมณ์เป็นหนึ่งนั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงอุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกันนั้นเสีย. การละอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้.

‘‘Atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā taṃ pajahatha, taṃ samatikkamatha. Evametissā pahānaṃ hoti, evametissā samatikkamo hoti. ‘Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงอาศัยความไม่จมอยู่ในอารมณ์นั้นๆ จงอาศัยความไม่จมอยู่ในอารมณ์นั้นๆ แล้วละอุเบกขาที่มีสภาวะเป็นหนึ่ง อาศัยอารมณ์เป็นหนึ่งนั้นเสีย จงก้าวล่วงอุเบกขานั้นเสีย. การละอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยธรรมนี้ ละธรรมนี้’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว.

311. ‘‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ; kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati.

๓๑๑. ‘สติปัฏฐาน ๓ ประการ ที่พระอริยะเสพ ที่พระอริยะเสพแล้ว พระศาสดาจึงควรเพื่อจะทรงสั่งสอนหมู่คณะ’ ดังนี้ ที่เรากล่าวไว้แล้วนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว? ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘ธรรมนี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย ธรรมนี้เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ แต่สาวกเหล่านั้นของพระองค์ไม่ฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง และประพฤติออกนอกคำสั่งสอนของพระศาสดา. ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้นั้น ตถาคตย่อมไม่เสียใจ และไม่เสวยความเสียใจ และเป็นผู้ไม่ชุ่มด้วยกิเลส มีสติสัมปชัญญะอยู่. ภิกษุทั้งหลาย นี้คือสติปัฏฐานข้อที่ ๑ ที่พระอริยะเสพ ที่พระอริยะเสพแล้ว พระศาสดาจึงควรเพื่อจะทรงสั่งสอนหมู่คณะ.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti; ekacce sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti[Pg.264]. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti; na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Anattamanatā ca attamanatā ca – tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘ธรรมนี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย ธรรมนี้เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกบางพวกของพระองค์ไม่ฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง และประพฤติออกนอกคำสั่งสอนของพระศาสดา แต่สาวกบางพวกย่อมฟังด้วยดี ย่อมเงี่ยโสตลงสดับ ย่อมตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง และไม่ประพฤติออกนอกคำสั่งสอนของพระศาสดา. ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้นั้น ตถาคตย่อมไม่เสียใจ และไม่เสวยความเสียใจ และย่อมไม่ดีใจ และไม่เสวยความดีใจ. พระองค์ทรงละเว้นทั้งสองอย่างนั้น คือความเสียใจและความดีใจเสียแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสติปัฏฐานข้อที่ ๒ ที่พระอริยะเสพ ที่พระอริยะเสพแล้ว พระศาสดาจึงควรเพื่อจะทรงสั่งสอนหมู่คณะ.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññācittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati. ‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘ธรรมนี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย ธรรมนี้เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกเหล่านั้นของพระองค์ย่อมฟังด้วยดี ย่อมเงี่ยโสตลงสดับ ย่อมตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง และไม่ประพฤติออกนอกคำสั่งสอนของพระศาสดา. ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้นั้น ตถาคตย่อมดีใจ และเสวยความดีใจ แต่เป็นผู้ไม่ชุ่มด้วยกิเลส มีสติสัมปชัญญะอยู่. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสติปัฏฐานข้อที่ ๓ ที่พระอริยะเสพ ที่พระอริยะเสพแล้ว พระศาสดาจึงควรเพื่อจะทรงสั่งสอนหมู่คณะ. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สติปัฏฐาน ๓ ประการ ที่พระอริยะเสพ ที่พระอริยะเสพแล้ว พระศาสดาจึงควรเพื่อจะทรงสั่งสอนหมู่คณะ’ ดังนี้ ที่เรากล่าวไว้แล้วนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว.

312. ‘‘‘So vuccati yoggācariyānaṃ anuttaro purisadammasārathī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā. Assadamakena, bhikkhave, assadammo sārito ekaññeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā. Godamakena, bhikkhave, godammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā. Tathāgatena hi, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito aṭṭha disā vidhāvati. Rūpī rūpāni passati – ayaṃ ekā disā; ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati – ayaṃ dutiyā disā; subhantveva adhimutto hoti – ayaṃ tatiyā disā; sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ catutthī disā; sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ pañcamī disā; sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja [Pg.265] viharati – ayaṃ chaṭṭhī disā; sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ sattamī disā; sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati – ayaṃ aṭṭhamī disā. Tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito imā aṭṭha disā vidhāvati. ‘So vuccati yoggācariyānaṃ anuttaro purisadammasārathī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

๓๑๒. คำที่กล่าวว่า ‘พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งไปกว่า ในหมู่อาจารย์ผู้ฝึก’ ดังนี้แล คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คำนี้พระองค์ทรงอาศัยอะไรตรัสไว้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างที่นายหัตถาจารย์ฝึกแล้ว เมื่อถูกฝึก ก็จะวิ่งไปได้แค่ทิศเดียว คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าที่นายอัสสาจารย์ฝึกแล้ว เมื่อถูกฝึก ก็จะวิ่งไปได้แค่ทิศเดียว คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โคที่นายโคจารย์ฝึกแล้ว เมื่อถูกฝึก ก็จะวิ่งไปได้แค่ทิศเดียว คือ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุรุษที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงฝึกแล้ว ย่อมแล่นไปได้ ๘ ทิศ คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นทิศที่ ๑ ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก นี้เป็นทิศที่ ๒ ผู้น้อมใจเชื่อว่า ‘งาม’ เท่านั้น นี้เป็นทิศที่ ๓ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นทิศที่ ๔ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นทิศที่ ๕ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ นี้เป็นทิศที่ ๖ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นทิศที่ ๗ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นทิศที่ ๘ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงฝึกแล้ว ย่อมแล่นไปได้ ๘ ทิศเหล่านี้ คำที่กล่าวว่า ‘พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งไปกว่า ในหมู่อาจารย์ผู้ฝึก’ ดังนี้แล คำใดที่กล่าวไว้นั้น คำนั้นเราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวแล้ว

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗ จบ

8. Uddesavibhaṅgasuttaṃ

๘. อุทเทสวิภังคสูตร

313. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘uddesavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๑๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุทเทสวิภังค์ (การจำแนกหัวข้อธรรม) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน แล้วจะไม่พึงสะดุ้งเพราะไม่มีอุปาทาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายในอยู่ ไม่สะดุ้งเพราะไม่มีอุปาทาน ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ต่อไปย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

314. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tathā tathā, bhikkhave[Pg.266], bhikkhu upaparikkheyya yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti? Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ; pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’’ti.

๓๑๔. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดคำนึงว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน แล้วจะไม่พึงสะดุ้งเพราะไม่มีอุปาทาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายในอยู่ ไม่สะดุ้งเพราะไม่มีอุปาทาน ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ต่อไปย่อมไม่มี’ แต่ก็มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร ใครหนอจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว อันเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชนยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถจะจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้โดยพิสดาร ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระมหากัจจานะเถิด’

Atha kho te bhikkhū yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākaccānena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavocuṃ –

ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงพากันเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหากัจจานะว่า

‘‘Idaṃ kho no, āvuso kaccāna, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’ti. Tesaṃ no, āvuso kaccāna, amhākaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya, yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ [Pg.267] avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti. ‘‘Tesaṃ no, āvuso kaccāna, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti – vibhajatāyasmā mahākaccāno’’ti.

ท่านกัจจานะผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกข้าพเจ้า ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน และเธอจะไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ผู้ไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ต่อไปย่อมไม่มี’ ท่านกัจจานะผู้มีอายุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน พวกข้าพเจ้าได้มีความคิดคำนึงว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเรา ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน และเธอจะไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ผู้ไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ต่อไปย่อมไม่มี’ ใครหนอจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ท่านกัจจานะผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าได้มีความคิดคำนึงว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระมหากัจจานะสามารถจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ แล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะเถิด’ ขอท่านพระมหากัจจานะโปรดจำแนกเนื้อความเถิด

315. ‘‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva mūlaṃ atikkamma khandhaṃ sākhāpalāse sāraṃ pariyesitabbaṃ maññeyya, evaṃ sampadamidaṃ āyasmantānaṃ satthari sammukhībhūte taṃ bhagavantaṃ atisitvā amhe etamatthaṃ paṭipucchitabbaṃ maññatha. So hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyātha; yathā vo bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāthā’’’ti. ‘Addhāvuso kaccāna, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyāma; yathā no bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāma. Api cāyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Vibhajatāyasmā mahākaccāno agaruṃ karitvā’ti. ‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’ti. ‘Evamāvuso’ti kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahākaccāno etadavoca –

๓๑๕. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ กลับข้ามรากข้ามลำต้นไปสำคัญว่าจะพึงหาแก่นได้ในกิ่งและใบ ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาทรงมีพระชนม์ชีพอยู่เฉพาะหน้า ท่านทั้งหลายกลับมองข้ามพระผู้มีพระภาคนั้นไป สำคัญว่าจะพึงสอบถามเนื้อความนี้กะพวกอาตมา เพราะว่า ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคนั้นทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดุจดวงตา ทรงเป็นดุจญาณ ทรงเป็นดุจธรรม ทรงเป็นดุจพรหม ตรัส ประกาศ ทรงนำมาซึ่งประโยชน์ ทรงประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของธรรม เป็นพระตถาคต ก็เวลานั้นเป็นเวลาที่ท่านทั้งหลายควรจะทูลถามเนื้อความนั้นกะพระผู้มีพระภาคโดยแท้ ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์’ ‘ท่านกัจจานะผู้มีอายุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดุจดวงตา ทรงเป็นดุจญาณ ทรงเป็นดุจธรรม ทรงเป็นดุจพรหม ตรัส ประกาศ ทรงนำมาซึ่งประโยชน์ ทรงประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของธรรม เป็นพระตถาคต ก็เวลานั้นเป็นเวลาที่พวกข้าพเจ้าควรจะทูลถามเนื้อความนั้นกะพระผู้มีพระภาคโดยแท้ พวกข้าพเจ้าพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ แต่ว่าท่านพระมหากัจจานะอันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระมหากัจจานะสามารถจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ขอท่านพระมหากัจจานะอย่าได้ลำบาก ช่วยจำแนกเนื้อความเถิด’ ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี อาตมาจะกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ขอรับ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระมหากัจจานะจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘Yaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu [Pg.268] upaparikkheyya, yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya, bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’ti. Imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสอุเทศโดยย่อแก่พวกเรา ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน และเธอจะไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ผู้ไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่มีความยึดมั่น ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ต่อไปย่อมไม่มี’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อาตมาเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้อย่างนี้

316. ‘‘Kathañcāvuso, bahiddhā viññāṇaṃ vikkhittaṃ visaṭanti vuccati? Idhāvuso, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā rūpanimittānusāri viññāṇaṃ hoti rūpanimittassādagadhitaṃ rūpanimittassādavinibandhaṃ rūpanimittassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ bahiddhā viññāṇaṃ vikkhittaṃ visaṭanti vuccati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya dhammanimittānusārī viññāṇaṃ hoti; dhammanimittassādagadhitaṃ dhammanimittassādavinibandhaṃ dhammanimittassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ bahiddhā viññāṇaṃ vikkhittaṃ visaṭanti vuccati. Evaṃ kho āvuso, bahiddhā viññāṇaṃ vikkhittaṃ visaṭanti vuccati.

๓๑๖. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณฟุ้งซ่านแส่ไปภายนอก’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว วิญญาณย่อมเป็นไปตามรูปนิมิต มีความกำหนัดยินดีในรูปนิมิตนั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในรูปนิมิตนั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในรูปนิมิตนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณฟุ้งซ่านแส่ไปภายนอก’ ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว วิญญาณย่อมเป็นไปตามธรรมนิมิต มีความกำหนัดยินดีในธรรมนิมิตนั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในธรรมนิมิตนั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในธรรมนิมิตนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณฟุ้งซ่านแส่ไปภายนอก’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณฟุ้งซ่านแส่ไปภายนอก’”

317. ‘‘Kathañcāvuso, bahiddhā viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭanti vuccati? Idhāvuso, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā na rūpanimittānusāri viññāṇaṃ hoti rūpanimittassādagadhitaṃ na rūpanimittassādavinibandhaṃ na rūpanimittassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ bahiddhā viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭanti vuccati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na dhammanimittānusārī viññāṇaṃ hoti na dhammanimittassādagadhitaṃ na dhammanimittassādavinibandhaṃ na dhammanimittassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ bahiddhā viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭanti vuccati. Evaṃ kho, āvuso, bahiddhā viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭanti vuccati.

๓๑๗. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณไม่ฟุ้งซ่านไม่แส่ไปภายนอก’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว วิญญาณย่อมไม่เป็นไปตามรูปนิมิต ไม่มีความกำหนัดยินดีในรูปนิมิตนั้น ไม่มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในรูปนิมิตนั้น ไม่ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในรูปนิมิตนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณไม่ฟุ้งซ่านไม่แส่ไปภายนอก’ ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว วิญญาณย่อมไม่เป็นไปตามธรรมนิมิต ไม่มีความกำหนัดยินดีในธรรมนิมิตนั้น ไม่มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในธรรมนิมิตนั้น ไม่ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในธรรมนิมิตนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณไม่ฟุ้งซ่านไม่แส่ไปภายนอก’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิญญาณไม่ฟุ้งซ่านไม่แส่ไปภายนอก’”

318. ‘‘Kathañcāvuso, ajjhattaṃ saṇṭhitanti vuccati? Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa vivekajapītisukhānusāri viññāṇaṃ hoti vivekajapītisukhassādagadhitaṃ vivekajapītisukhassādavinibandhaṃ [Pg.269] vivekajapītisukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ saṇṭhitanti vuccati.

๓๑๘. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมเป็นไปตามปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก มีความกำหนัดยินดีในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa samādhijapītisukhānusāri viññāṇaṃ hoti samādhijapītisukhassādagadhitaṃ samādhijapītisukhassādavinibandhaṃ samādhijapītisukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ saṇṭhitanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌานอันเป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมเป็นไปตามปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ มีความกำหนัดยินดีในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa upekkhānusāri viññāṇaṃ hoti upekkhāsukhassādagadhitaṃ upekkhāsukhassādavinibandhaṃ upekkhāsukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ saṇṭhitanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายอยู่ เพราะปีติจางคลายไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมเป็นไปตามอุเบกขา มีความกำหนัดยินดีในอุเบกขาสุขนั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในอุเบกขาสุขนั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในอุเบกขาสุขนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa adukkhamasukhānusāri viññāṇaṃ hoti adukkhamasukhassādagadhitaṃ adukkhamasukhassādavinibandhaṃ adukkhamasukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ saṇṭhitanti vuccati. Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ saṇṭhitanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และดับโสมนัสโทมนัสได้ก่อน วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมเป็นไปตามอทุกขมสุขเวทนา มีความกำหนัดยินดีในอทุกขมสุขเวทนานั้น มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในอทุกขมสุขเวทนานั้น ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในอทุกขมสุขเวทนานั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

319. ‘‘Kathañcāvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitanti vuccati? Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa na vivekajapītisukhānusāri viññāṇaṃ hoti na vivekajapītisukhassādagadhitaṃ na vivekajapītisukhassādavinibandhaṃ na vivekajapītisukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ asaṇṭhitanti vuccati.

๓๑๙. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตไม่ตั้งมั่นอยู่ภายใน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว...ฯลฯ... บรรลุปฐมฌานอยู่ วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมไม่เป็นไปตามปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก ไม่มีความกำหนัดยินดีในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น ไม่มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น ไม่ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากวิเวกนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตไม่ตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa na samādhijapītisukhānusāri viññāṇaṃ hoti na samādhijapītisukhassādagadhitaṃ na samādhijapītisukhassādavinibandhaṃ na samādhijapītisukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ asaṇṭhitanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะวิตกวิจารสงบระงับไป...ฯลฯ... บรรลุทุติยฌานอยู่ วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมไม่เป็นไปตามปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ ไม่มีความกำหนัดยินดีในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น ไม่มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น ไม่ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในปิติและสุขอันเกิดจากสมาธินั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตไม่ตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna [Pg.270] caparaṃ, āvuso, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa na upekkhānusāri viññāṇaṃ hoti na upekkhāsukhassādagadhitaṃ na upekkhāsukhassādavinibandhaṃ na upekkhāsukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ asaṇṭhitanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะปีติจางคลายไป...ฯลฯ... บรรลุตติยฌานอยู่ วิญญาณของภิกษุนั้นย่อมไม่เป็นไปตามอุเบกขา ไม่มีความกำหนัดยินดีในอุเบกขาสุขนั้น ไม่มีความผูกพันด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในอุเบกขาสุขนั้น ไม่ประกอบด้วยสัญโญชน์คือความเพลิดเพลินในอุเบกขาสุขนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จิตไม่ตั้งมั่นอยู่ภายใน’”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa na adukkhamasukhānusāri viññāṇaṃ hoti na adukkhamasukhassādagadhitaṃ na adukkhamasukhassādavinibandhaṃ na adukkhamasukhassādasaṃyojanasaṃyuttaṃ ajjhattaṃ cittaṃ asaṇṭhitanti vuccati. Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitanti vuccati.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว วิญญาณของภิกษุนั้นไม่แล่นไปตามอทุกขมสุขเวทนา ไม่กำหนัดยินดีในอทุกขมสุขเวทนา ไม่ผูกพันด้วยความเพลิดเพลินในอทุกขมสุขเวทนา ไม่ประกอบด้วยสังโยชน์คือความเพลิดเพลินในอทุกขมสุขเวทนา นี้เรียกว่า จิตไม่ตั้งมั่นในภายใน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ที่เรียกว่า จิตไม่ตั้งมั่นในภายใน

320. ‘‘Kathañcāvuso, anupādā paritassanā hoti? Idhāvuso, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati, aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa rūpavipariṇāmānuparivattajā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca anupādāya ca paritassati. Vedanaṃ …pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati, aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmānuparivattajā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca anupādāya ca paritassati. Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hoti.

๓๒๐. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทานย่อมมีได้อย่างไร ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ผู้ไม่เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม ไม่ได้รับการแนะนำในอริยธรรม ไม่เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของรูป เพราะวิญญาณเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของรูป ความหวั่นไหวและธรรมที่เกิดร่วมกันจึงเกิดขึ้นครอบงำจิตของเขาอยู่ เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้มีความสะดุ้ง มีความเดือดร้อน มีความอาลัย และย่อมหวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทาน (ย่อมตามเห็น) เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของวิญญาณ เพราะวิญญาณเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของวิญญาณ ความหวั่นไหวและธรรมที่เกิดร่วมกันจึงเกิดขึ้นครอบงำจิตของเขาอยู่ เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้มีความสะดุ้ง มีความเดือดร้อน มีความอาลัย และย่อมหวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทาน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทานย่อมมีได้ อย่างนี้แล

321. ‘‘Kathañcāvuso, anupādānā aparitassanā hoti? Idhāvuso, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme [Pg.271] suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati na rūpavantaṃ vā attānaṃ na attani vā rūpaṃ na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati, aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā na ca rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na rūpavipariṇāmānuparivattajā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā anupādāya ca na paritassati. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ na attani vā viññāṇaṃ na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati, aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā na ca viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na viññāṇavipariṇāmānuparivattajā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. Evaṃ kho, āvuso, anupādā aparitassanā hoti.

๓๒๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทานย่อมมีได้อย่างไร ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ผู้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของท่านย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของท่านก็หาเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของรูปไม่ ความหวั่นไหวและธรรมที่เกิดร่วมกันจึงไม่เกิดขึ้นครอบงำจิตของท่านอยู่ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ท่านย่อมไม่เป็นผู้มีความสะดุ้ง ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความอาลัย และย่อมไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทาน ไม่ (ตามเห็น) เวทนา... ไม่ (ตามเห็น) สัญญา... ไม่ (ตามเห็น) สังขาร... ไม่ (ตามเห็น) วิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของท่านก็หาเกิดขึ้นเป็นไปตามความแปรปรวนของวิญญาณไม่ ความหวั่นไหวและธรรมที่เกิดร่วมกันจึงไม่เกิดขึ้นครอบงำจิตของท่านอยู่ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ท่านย่อมไม่เป็นผู้มีความสะดุ้ง ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความอาลัย และย่อมไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทาน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีอุปาทานย่อมมีได้ อย่างนี้แล

‘‘Yaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’ti. Imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha; yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกเรา แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก จะไม่ตั้งมั่นในภายใน และจะไม่มีอุปาทาน ไม่หวั่นไหว ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นในภายใน และไม่มีอุปาทาน ไม่หวั่นไหวแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ในอนาคตย่อมไม่มี’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าย่อมรู้เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ โดยพิสดารอย่างนี้ แต่ถ้าท่านผู้มีอายุทั้งหลายหวังอยู่ ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนี้เถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

322. Atha kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

๓๒๒. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระมหากัจจานะแล้ว ลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Yaṃ [Pg.272] kho no, bhante, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotī’’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป โดยมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอนั้นจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ไม่ยึดมั่นถือมั่น จึงไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ไม่ยึดมั่นถือมั่น จึงไม่สะดุ้งกลัว ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ในอนาคตย่อมไม่มี’ ดังนี้

‘‘Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ, acirapakkantassa bhagavato, etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – tathā tathā, bhikkhave, bhikkhu upaparikkheyya, yathā yathā upaparikkhato bahiddhā cassa viññāṇaṃ avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya. Bahiddhā, bhikkhave, viññāṇe avikkhitte avisaṭe sati ajjhattaṃ asaṇṭhite anupādāya aparitassato āyatiṃ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo na hotīti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’ti? Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเรา แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป โดยมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยประการที่เมื่อพิจารณาอยู่ วิญญาณของเธอนั้นจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก และจะไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ไม่ยึดมั่นถือมั่น จึงไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน ไม่ยึดมั่นถือมั่น จึงไม่สะดุ้งกลัว ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ในอนาคตย่อมไม่มี” ดังนี้ ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถที่จะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระมหากัจจานะเถิด’

‘‘Atha kho mayaṃ, bhante, yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipucchimha. Tesaṃ no, bhante, āyasmatā mahākaccānena imehi ākārehi imehi padehi imehi byañjanehi attho vibhatto’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล พวกข้าพระองค์ได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้สอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระมหากัจจานะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหากัจจานะได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์ โดยอาการเหล่านี้ โดยบทเหล่านี้ โดยพยัญชนะเหล่านี้แล้ว พระเจ้าข้า

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno; mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno. Maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi evamevaṃ byākareyyaṃ [Pg.273] yathā taṃ mahākaccānena byākataṃ. Eso cevetassa attho. Evañca naṃ dhāreyyāthā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะเป็นบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะมีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายพึงสอบถามเนื้อความนี้กับเรา เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้น เหมือนที่มหากัจจานะพยากรณ์แล้วนั้นแหละ เนื้อความแห่งอุเทศนั้นเป็นเช่นนั้นเอง เธอทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Uddesavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

อุทเทสวิภังคสูตรที่ ๘ จบ

9. Araṇavibhaṅgasuttaṃ

๙. อรณวิภังคสูตร

323. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘araṇavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๒๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอรณวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

‘‘Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā; ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya, na apasādeyya, dhammameva deseyya. Sukhavinicchayaṃ jaññā; sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyya. Rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe. Ataramānova bhāseyya, no taramāno. Janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyāti – ayamuddeso araṇavibhaṅgassa.

ไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งกามสุข อันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งการทรมานตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนี้อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน พึงรู้จักการยกย่อง และพึงรู้จักการข่มขี่ ครั้นรู้การยกย่องและการข่มขี่แล้ว ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น พึงรู้จักการวินิจฉัยความสุข ครั้นรู้จักการวินิจฉัยความสุขแล้ว พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขภายใน ไม่พึงกล่าววาจาในที่ลับ ไม่พึงกล่าวคำหยาบต่อหน้า พึงกล่าวโดยไม่รีบร้อน ไม่พึงกล่าวโดยรีบร้อน ไม่พึงยึดมั่นในภาษาถิ่น ไม่พึงล่วงเลยสมัญญาบัญญัติไป นี้คืออุเทศแห่งอรณวิภังค์

324. ‘‘‘Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhita’nti [Pg.274] – iti kho panetaṃ vuttaṃ; kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Yo attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. ‘Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogaṃ anuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhita’nti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๒๔. ‘ไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งกามสุข อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความลำบากแก่ตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์’ คำที่เรากล่าวแล้วอย่างนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าว? การประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันใด ที่เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความคับแค้น เป็นไปกับด้วยความลำบาก เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด การไม่ประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันใด ที่เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ชอบ การประกอบความลำบากแก่ตน อันใด ที่เป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความคับแค้น เป็นไปกับด้วยความลำบาก เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด การไม่ประกอบความลำบากแก่ตน อันใด ที่เป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ชอบ คำที่เรากล่าวแล้วว่า ‘ไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งกามสุข อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความลำบากแก่ตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์’ เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวคำนั้น

325. ‘‘‘Ete kho ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. ‘Ete kho ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๒๕. ‘ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนี้ อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน’ คำที่เรากล่าวแล้วอย่างนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าว? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ คำที่เรากล่าวแล้วว่า ‘ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนี้ อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน’ เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวคำนั้น

326. ‘‘‘Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā; ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya, na apasādeyya, dhammameva deseyyā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Kathañca, bhikkhave, ussādanā ca hoti apasādanā ca, no ca dhammadesanā? ‘Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ anuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke apasādeti.

๓๒๖. ‘พึงรู้จักการยกย่อง และพึงรู้จักการข่ม ครั้นรู้จักการยกย่องและรู้จักการข่มแล้ว ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่ม พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น’ คำที่เรากล่าวแล้วอย่างนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าว? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยกย่องและการข่มมีอยู่ แต่การแสดงธรรมไม่มี เป็นอย่างไร? คือ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีความทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมข่มชนบางพวกในโลกนี้

‘‘‘Ye [Pg.275] kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke ussādeti.

ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมยกย่องชนบางพวกในโลกนี้

‘‘‘Ye attakilamathānuyogaṃ anuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke apasādeti.

ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความลำบากแก่ตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีความทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมข่มชนบางพวกในโลกนี้

‘‘‘Ye attakilamathānuyogaṃ ananuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke ussādeti.

ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความลำบากแก่ตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมยกย่องชนบางพวกในโลกนี้

‘‘‘Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ appahīnaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke apasādeti.

ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภวสังโยชน์อันใครๆ ยังละไม่ได้แล้ว ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีความทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมข่มชนบางพวกในโลกนี้

‘‘‘Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ pahīnaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – iti vadaṃ ittheke ussādeti. Evaṃ kho, bhikkhave, ussādanā ca hoti apasādanā ca, no ca dhammadesanā.

ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภวสังโยชน์อันใครๆ ละได้แล้ว ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมยกย่องชนบางพวกในโลกนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยกย่องและการข่มมีอยู่ แต่การแสดงธรรมไม่มี ด้วยประการอย่างนี้

327. ‘‘Kathañca, bhikkhave, nevussādanā hoti na apasādanā, dhammadesanā ca ? ‘Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ anuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Anuyogo ca kho, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti.

๓๒๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การไม่ยกย่อง การไม่ข่ม และการแสดงธรรมมีอยู่ เป็นอย่างไร? คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีความทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ แต่กล่าวว่า ‘ก็การประกอบเนืองๆ แล ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความคับแค้น เป็นไปกับด้วยความลำบาก เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงแต่ธรรมเท่านั้น

‘‘‘Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Ananuyogo ca kho, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti.

ไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความโสมนัสของผู้มีความสุขเนื่องด้วยกาม อันเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ แต่กล่าวว่า ‘ก็การไม่ประกอบเนืองๆ แล ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีคับแค้น ไม่มีลำบาก ไม่มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ชอบ’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงแต่ธรรมเท่านั้น

‘‘‘Ye [Pg.276] attakilamathānuyogaṃ anuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Anuyogo ca kho, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti.

ไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบความลำบากแก่ตน อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีความทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ แต่กล่าวว่า ‘ก็การประกอบเนืองๆ แล ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความคับแค้น เป็นไปกับด้วยความลำบาก เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงแต่ธรรมเท่านั้น

‘‘‘Ye attakilamathānuyogaṃ ananuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Ananuyogo ca kho, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti.

‘เราไม่ได้กล่าวว่า “บุคคลเหล่าใดไม่ประกอบอัตตกิลมถานุโยค อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่อริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีทุกข์ ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ” แต่เรากล่าวว่า “ก็การไม่ประกอบนั้นแล เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิบัติ” ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงธรรมแท้’

‘‘‘Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ appahīnaṃ, sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Bhavasaṃyojane ca kho appahīne bhavopi appahīno hotī’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti.

‘เราไม่ได้กล่าวว่า “ภวสังโยชน์อันบุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งยังละไม่ได้ บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดมีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด” แต่เรากล่าวว่า “ก็เมื่อภวสังโยชน์ยังละไม่ได้ แม้ภพก็ยังละไม่ได้” ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงธรรมแท้’

‘‘‘Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ pahīnaṃ, sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā’ti – na evamāha. ‘Bhavasaṃyojane ca kho pahīne bhavopi pahīno hotī’ti – iti vadaṃ dhammameva deseti. Evaṃ kho, bhikkhave, nevussādanā hoti na apasādanā, dhammadesanā ca. ‘Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā; ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya, na apasādeyya, dhammameva deseyyā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

‘เราไม่ได้กล่าวว่า “ภวสังโยชน์อันบุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งละได้แล้ว บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีทุกข์ ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ” แต่เรากล่าวว่า “ก็เมื่อภวสังโยชน์ละได้แล้ว แม้ภพก็เป็นอันละได้” ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงธรรมแท้ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการอย่างนี้แล จึงไม่เป็นการยกย่อง ไม่เป็นการข่มขี่ แต่เป็นการแสดงธรรม คำที่เรากล่าวไว้ว่า “พึงรู้จักการยกย่อง พึงรู้จักการข่มขี่ ครั้นรู้จักการยกย่องและรู้จักการข่มขี่แล้ว ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น” เราอาศัยข้อนี้กล่าว’

328. ‘‘‘Sukhavinicchayaṃ jaññā; sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ mīḷhasukhaṃ puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ. ‘Na āsevitabbaṃ, na bhāvetabbaṃ, na bahulīkātabbaṃ, bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti – vadāmi. Idha[Pg.277], bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ. ‘Āsevitabbaṃ, bhāvetabbaṃ, bahulīkātabbaṃ, na bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti – vadāmi. ‘Sukhavinicchayaṃ jaññā; sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๒๘. ‘คำที่เรากล่าวไว้ว่า “พึงรู้การวินิจฉัยสุข ครั้นรู้การวินิจฉัยสุขแล้ว พึงประกอบสุขภายใน” เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล กามคุณ ๕ ประการ ภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสใดที่อาศัยกามคุณ ๕ เหล่านี้เกิดขึ้น นี้เรียกว่า กามสุข มีฬหสุข ปุถุชนสุข อนริยสุข เรากล่าวว่า สุขนี้ไม่ควรเสพ ไม่ควรให้เจริญ ไม่ควรทำให้มาก ควรจะกลัว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป... เข้าทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌานอยู่ นี้เรียกว่า เนกขัมมสุข ปวิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุข เรากล่าวว่า สุขนี้ควรเสพ ควรให้เจริญ ควรทำให้มาก ไม่ควรกลัว คำที่เรากล่าวไว้ว่า “พึงรู้การวินิจฉัยสุข ครั้นรู้การวินิจฉัยสุขแล้ว พึงประกอบสุขภายใน” เราอาศัยข้อนี้กล่าว’

329. ‘‘‘Rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tatra, bhikkhave, yaṃ jaññā rahovādaṃ abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sasakkaṃ taṃ rahovādaṃ na bhāseyya. Yampi jaññā rahovādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tassapi sikkheyya avacanāya. Yañca kho jaññā rahovādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū assa tassa rahovādassa vacanāya. Tatra, bhikkhave, yaṃ jaññā sammukhā khīṇavādaṃ abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sasakkaṃ taṃ sammukhā khīṇavādaṃ na bhāseyya. Yampi jaññā sammukhā khīṇavādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tassapi sikkheyya avacanāya. Yañca kho jaññā sammukhā khīṇavādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū assa tassa sammukhā khīṇavādassa vacanāya. ‘Rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๒๙. ‘คำที่เรากล่าวไว้ว่า “ไม่พึงกล่าววาจาติเตียนในที่ลับหลัง ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้า” เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น หากพึงรู้วาจาติเตียนในที่ลับหลังว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่พึงกล่าววาจาติเตียนในที่ลับหลังนั้น แม้หากพึงรู้วาจาติเตียนในที่ลับหลังว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ก็พึงศึกษาเพื่อการไม่กล่าววาจานั้น และหากพึงรู้วาจาติเตียนในที่ลับหลังว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้น พึงเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจาติเตียนในที่ลับหลังนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น หากพึงรู้วาจาหยาบคายต่อหน้าว่า ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้านั้น แม้หากพึงรู้วาจาหยาบคายต่อหน้าว่า จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ก็พึงศึกษาเพื่อการไม่กล่าววาจานั้น และหากพึงรู้วาจาหยาบคายต่อหน้าว่า จริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้น พึงเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้านั้น คำที่เรากล่าวไว้ว่า “ไม่พึงกล่าววาจาติเตียนในที่ลับหลัง ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้า” เราอาศัยข้อนี้กล่าว’

330. ‘‘‘Ataramānova bhāseyya no taramāno’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tatra, bhikkhave, taramānassa bhāsato kāyopi kilamati, cittampi upahaññati, saropi upahaññati, kaṇṭhopi āturīyati, avisaṭṭhampi hoti aviññeyyaṃ taramānassa bhāsitaṃ. Tatra, bhikkhave, ataramānassa bhāsato kāyopi na kilamati, cittampi na upahaññati, saropi na upahaññati, kaṇṭhopi na āturīyati, visaṭṭhampi hoti viññeyyaṃ ataramānassa bhāsitaṃ. ‘Ataramānova bhāseyya, no taramāno’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๓๐. ‘คำที่เรากล่าวไว้ว่า “พึงกล่าวโดยไม่รีบร้อน ไม่พึงกล่าวโดยรีบร้อน” เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เมื่อบุคคลกล่าวโดยรีบร้อน แม้กายก็ลำบาก แม้จิตก็ลำบาก แม้เสียงก็เสีย แม้ลำคอก็เจ็บ คำพูดของผู้กล่าวโดยรีบร้อนย่อมไม่ชัดเจนและเข้าใจยาก ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เมื่อบุคคลกล่าวโดยไม่รีบร้อน แม้กายก็ไม่ลำบาก แม้จิตก็ไม่ลำบาก แม้เสียงก็ไม่เสีย แม้ลำคอก็ไม่เจ็บ คำพูดของผู้กล่าวโดยไม่รีบร้อนย่อมชัดเจนและเข้าใจง่าย คำที่เรากล่าวไว้ว่า “พึงกล่าวโดยไม่รีบร้อน ไม่พึงกล่าวโดยรีบร้อน” เราอาศัยข้อนี้กล่าว’

331. ‘‘‘Janapadaniruttiṃ [Pg.278] nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Kathañca, bhikkhave, janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro? Idha, bhikkhave, tadevekaccesu janapadesu ‘pātī’ti sañjānanti, ‘patta’nti sañjānanti, ‘vitta’nti sañjānanti, ‘sarāva’nti sañjānanti ‘dhāropa’nti sañjānanti, ‘poṇa’nti sañjānanti, ‘pisīlava’nti sañjānanti. Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti tathā tathā thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti. Evaṃ kho, bhikkhave, janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro.

๓๓๑. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุไม่พึงยึดมั่นภาษาถิ่น ไม่พึงก้าวล่วงสมมติบัญญัติ’ นี้ เรากล่าวแล้วอย่างนี้แล คำนี้เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า ภิกษุทั้งหลาย การยึดมั่นภาษาถิ่นและการก้าวล่วงสมมติบัญญัติเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ สิ่งเดียวกันนั่นแหละ ในบางชนบทเขารู้จักกันว่า ‘ปาตี’ บ้าง ‘ปัตตะ’ บ้าง ‘วิตตะ’ บ้าง ‘สราวะ’ บ้าง ‘ธาโรปะ’ บ้าง ‘โปณะ’ บ้าง ‘ปิสีลวะ’ บ้าง อย่างนี้แล ในชนบทนั้นๆ เขารู้จักสิ่งนั้นโดยชื่ออย่างใดๆ เธอก็ยึดมั่นถือมั่นด้วยกำลังและด้วยการยึดถือโดยผิด แล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ภิกษุทั้งหลาย การยึดมั่นภาษาถิ่นและการก้าวล่วงสมมติบัญญัติเป็นอย่างนี้แล

332. ‘‘Kathañca, bhikkhave, janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti samaññāya ca anatisāro? Idha, bhikkhave, tadevekaccesu janapadesu ‘pātī’ti sañjānanti, ‘patta’nti sañjānanti, ‘vitta’nti sañjānanti, ‘sarāva’nti sañjānanti, ‘dhāropa’nti sañjānanti, ‘poṇa’nti sañjānanti, ‘pisīlava’nti sañjānanti. Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti ‘idaṃ kira me āyasmanto sandhāya voharantī’ti tathā tathā voharati aparāmasaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti, samaññāya ca anatisāro. ‘Janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya samaññaṃ nātidhāveyyā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๓๒. ภิกษุทั้งหลาย การไม่ยึดมั่นภาษาถิ่นและการไม่ก้าวล่วงสมมติบัญญัติเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ สิ่งเดียวกันนั่นแหละ ในบางชนบทเขารู้จักกันว่า ‘ปาตี’ บ้าง ‘ปัตตะ’ บ้าง ‘วิตตะ’ บ้าง ‘สราวะ’ บ้าง ‘ธาโรปะ’ บ้าง ‘โปณะ’ บ้าง ‘ปิสีลวะ’ บ้าง อย่างนี้แล ในชนบทนั้นๆ เขารู้จักสิ่งนั้นโดยชื่ออย่างใดๆ เธอก็ไม่ยึดถือแล้วกล่าวไปตามนั้นๆ ด้วยมนสิการว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุเหล่านี้หมายถึงสิ่งนี้แล้วกล่าว’ ภิกษุทั้งหลาย การไม่ยึดมั่นภาษาถิ่นและการไม่ก้าวล่วงสมมติบัญญัติเป็นอย่างนี้แล คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุไม่พึงยึดมั่นภาษาถิ่น ไม่พึงก้าวล่วงสมมติบัญญัติ’ นี้ เราอาศัยเนื้อความนี้กล่าว

333. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๓. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การประกอบความสุขโสมนัสของผู้มีสุขเกี่ยวเนื่องด้วยกาม ซึ่งเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ประกอบความสุขโสมนัสของผู้มีสุขเกี่ยวเนื่องด้วยกาม ซึ่งเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

334. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso [Pg.279] sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๔. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การประกอบการทรมานตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ประกอบการทรมานตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

335. ‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๕. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น มัชฌิมาปฏิปทาที่ตถาคตตรัสรู้พร้อมแล้วนี้ ทำดวงตา ทำญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

336. ‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ ussādanā ca apasādanā ca no ca dhammadesanā, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yāyaṃ nevussādanā ca na apasādanā ca dhammadesanā ca, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๖. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การยกย่องและการข่มขี่ แต่ไม่ใช่การแสดงธรรม ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ยกย่องและการไม่ข่มขี่ แต่เป็นการแสดงธรรม ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

337. ‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ kāmasukhaṃ mīḷhasukhaṃ pothujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yamidaṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๗. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น กามสุข สุขที่น่ารังเกียจ สุขของปุถุชน สุขที่ไม่ใช่ของพระอริยะ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสุข วิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุข ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

338. ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo abhūto ataccho anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๘. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าวในที่ลับ ซึ่งไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าวในที่ลับ ซึ่งเป็นเรื่องจริง เรื่องแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าวในที่ลับ ซึ่งเป็นเรื่องจริง เรื่องแท้ และประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

339. ‘‘Tatra[Pg.280], bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo abhūto ataccho anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๓๙. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้า ซึ่งไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้า ซึ่งเป็นเรื่องจริง เรื่องแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นเป็นไปกับด้วยทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงมีธุลีคือราคะ บรรดาธรรมเหล่านั้น การกล่าววาจาหยาบคายต่อหน้า ซึ่งเป็นเรื่องจริง เรื่องแท้ และประกอบด้วยประโยชน์ ธรรมนั้นไม่มีทุกข์ ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นสัมมาปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงไม่มีธุลีคือราคะ

340. ‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ taramānassa bhāsitaṃ, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra, bhikkhave, yamidaṃ ataramānassa bhāsitaṃ, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๔๐. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น คำพูดของคนที่พูดโดยรีบร้อน เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงเป็นธรรมที่มีธุลีคือกิเลส ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น คำพูดของคนที่ไม่พูดโดยรีบร้อน เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ถูก เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงเป็นธรรมที่ไม่มีธุลีคือกิเลส

341. ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca abhiniveso samaññāya ca atisāro, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho; micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo. Tatra bhikkhave, yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca anabhiniveso samaññāya ca anatisāro, adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho; sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo.

๓๔๑. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การยึดมั่นในภาษาถิ่นและการใช้คำพูดเกินเลยสมมุติบัญญัติ เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ผิด เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงเป็นธรรมที่มีธุลีคือกิเลส ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมเหล่านั้น การไม่ยึดมั่นในภาษาถิ่นและการไม่ใช้คำพูดเกินเลยสมมุติบัญญัติ เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน เป็นข้อปฏิบัติที่ถูก เพราะเหตุนั้น ธรรมนั้นจึงเป็นธรรมที่ไม่มีธุลีคือกิเลส

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, ‘saraṇañca dhammaṃ jānissāma, araṇañca dhammaṃ jānissāma; saraṇañca dhammaṃ ñatvā araṇañca dhammaṃ ñatvā araṇapaṭipadaṃ paṭipajjissāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Subhūti ca pana, bhikkhave, kulaputto araṇapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ในศาสนานี้ พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักรู้จักธรรมที่มีธุลีคือกิเลส และจักรู้จักธรรมที่ไม่มีธุลีคือกิเลส ครั้นรู้จักธรรมที่มีธุลีคือกิเลสและธรรมที่ไม่มีธุลีคือกิเลสแล้ว จักปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่มีธุลีคือกิเลส’ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง สุภูติกุลบุตรเป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่มีธุลีคือกิเลส

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Araṇavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

อรณวิภังคสูตรที่ ๙ จบ

10. Dhātuvibhaṅgasuttaṃ

๑๐. ธาตุวิภังคสูตร

342. Evaṃ [Pg.281] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu cārikaṃ caramāno yena rājagahaṃ tadavasari; yena bhaggavo kumbhakāro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhaggavaṃ kumbhakāraṃ etadavoca – ‘‘sace te, bhaggava, agaru viharemu āvesane ekaratta’’nti. ‘‘Na kho me, bhante, garu. Atthi cettha pabbajito paṭhamaṃ vāsūpagato. Sace so anujānāti, viharatha, bhante, yathāsukha’’nti.

๓๔๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในมคธชนบท เสด็จถึงกรุงราชคฤห์โดยลำดับ เสด็จเข้าไปหาช่างหม้อชื่อภัคควะ ครั้นแล้วได้ตรัสกับช่างหม้อภัคควะว่า ‘ภัคควะ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักอยู่ในโรงหม้อสักคืนหนึ่ง’ ช่างหม้อภัคควะกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจเลย แต่มีบรรพชิตรูปหนึ่งมาพักอยู่ก่อนแล้ว ถ้าท่านรูปนั้นอนุญาต ขอพระองค์ทรงพักอยู่ตามสบายเถิด พระพุทธเจ้าข้า’

Tena kho pana samayena pukkusāti nāma kulaputto bhagavantaṃ uddissa saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So tasmiṃ kumbhakārāvesane paṭhamaṃ vāsūpagato hoti. Atha kho bhagavā yenāyasmā pukkusāti tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ pukkusātiṃ etadavoca – ‘‘sace te, bhikkhu, agaru viharemu āvesane ekaratta’’nti. ‘‘Urundaṃ, āvuso, kumbhakārāvesanaṃ. Viharatāyasmā yathāsukha’’nti.

ก็สมัยนั้น กุลบุตรชื่อปุกกุสาติมีศรัทธาอุทิศพระผู้มีพระภาค ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ท่านได้มาพักอยู่ในโรงหม้อนั้นก่อนแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหาท่านพระปุกกุสาติ ครั้นแล้วได้ตรัสกับท่านพระปุกกุสาติว่า ‘ภิกษุ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักอยู่ในโรงหม้อสักคืนหนึ่ง’ ท่านพระปุกกุสาติกราบทูลว่า ‘ผู้มีอายุ โรงหม้อกว้างขวาง ท่านจงพักอยู่ตามสบายเถิด’

Atha kho bhagavā kumbhakārāvesanaṃ pavisitvā ekamantaṃ tiṇasanthārakaṃ paññāpetvā nisīdi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Atha kho bhagavā bahudeva rattiṃ nisajjāya vītināmesi. Āyasmāpi kho pukkusāti bahudeva rattiṃ nisajjāya vītināmesi.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่โรงหม้อ ทรงปูหญ้าลาดไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วประทับนั่งคู้บัลลังก์ ตั้งพระวรกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้เวลาในราตรีเป็นอันมากให้ผ่านไปด้วยการประทับนั่ง แม้ท่านพระปุกกุสาติก็ใช้เวลาในราตรีเป็นอันมากให้ผ่านไปด้วยการนั่ง

Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘pāsādikaṃ kho ayaṃ kulaputto iriyati. Yaṃnūnāhaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ pukkusātiṃ etadavoca – ‘‘kaṃsi tvaṃ, bhikkhu, uddissa pabbajito? Ko vā te satthā? Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti? ‘‘Atthāvuso, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito. Taṃ kho pana bhagavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti[Pg.282]. Tāhaṃ bhagavantaṃ uddissa pabbajito. So ca me bhagavā satthā. Tassa cāhaṃ bhagavato dhammaṃ rocemī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bhikkhu, etarahi so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti. ‘‘Atthāvuso, uttaresu janapadesu sāvatthi nāma nagaraṃ. Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti. ‘‘Diṭṭhapubbo pana te, bhikkhu, so bhagavā; disvā ca pana jāneyyāsī’’ti? ‘‘Na kho me, āvuso, diṭṭhapubbo so bhagavā; disvā cāhaṃ na jāneyya’’nti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริว่า ‘กุลบุตรนี้มีอิริยาบถน่าเลื่อมใสจริงหนอ ทางที่ดี เราควรจะถามเขาดู’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระปุกกุสาติว่า ‘ภิกษุ ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือท่านชอบใจธรรมของใคร’ ท่านพระปุกกุสาติกราบทูลว่า ‘ผู้มีอายุ มีพระสมณโคดมศากยบุตร เสด็จออกจากศากยตระกูลทรงผนวช กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ข้าพเจ้าบวชอุทิศพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นศาสดาของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าชอบใจธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ภิกษุ ก็บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหน’ ท่านพระปุกกุสาติกราบทูลว่า ‘ผู้มีอายุ มีนครชื่อสาวัตถีในชนบททางทิศเหนือ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ที่นั่น’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ภิกษุ ท่านเคยเห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นหรือ และถ้าเห็นจะจำได้ไหม’ ท่านพระปุกกุสาติกราบทูลว่า ‘ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเลย และถ้าเห็นก็จำไม่ได้’

Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘mamañca khvāyaṃ kulaputto uddissa pabbajito. Yaṃnūnassāhaṃ dhammaṃ deseyya’’nti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ pukkusātiṃ āmantesi – ‘‘dhammaṃ te, bhikkhu, desessāmi. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā pukkusāti bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริว่า ‘กุลบุตรนี้บวชอุทิศเรา ทางที่ดี เราควรจะแสดงธรรมแก่เขา’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งเรียกท่านพระปุกกุสาติมาตรัสว่า ‘ภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่เธอ เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระปุกกุสาติทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น ผู้มีอายุ’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

343. ‘‘‘Chadhāturo ayaṃ, bhikkhu, puriso chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro caturādhiṭṭhāno; yattha ṭhitaṃ maññassavā nappavattanti, maññassave kho pana nappavattamāne muni santoti vuccati. Paññaṃ nappamajjeyya, saccamanurakkheyya, cāgamanubrūheyya, santimeva so sikkheyyā’ti – ayamuddeso dhātuvibhaṅgassa.

๓๔๓. ภิกษุ บุคคลนี้ประกอบด้วยธาตุ ๖ ผัสสายตนะ ๖ มโนปวิจาร ๑๘ อธิษฐานธรรม ๔ ซึ่งเป็นที่ที่เมื่อบุคคลตั้งอยู่แล้ว อาสวะคือกิเลสเครื่องหมักดองอันทำให้เนิ่นช้า ย่อมไม่เป็นไป เมื่ออาสวะคือกิเลสเครื่องหมักดองอันทำให้เนิ่นช้าไม่เป็นไป เราเรียกว่า ‘มุนีผู้สงบแล้ว’ ภิกษุนั้นไม่พึงประมาทปัญญา พึงตามรักษาสัจจะ พึงเพิ่มพูนจาคะ และพึงศึกษาแต่ความสงบเท่านั้น นี้เป็นอุเทศแห่งธาตุวิภังค์

344. ‘‘‘Chadhāturo ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? (Chayimā, bhikkhu, dhātuyo) – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu. ‘Chadhāturo ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๔๔. คำว่า ‘ภิกษุ บุคคลนี้ประกอบด้วยธาตุ ๖’ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุ ธาตุ ๖ ประการนี้ คือ ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน) อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ) เตโชธาตุ (ธาตุไฟ) วาโยธาตุ (ธาตุลม) อากาสธาตุ (ธาตุช่องว่าง) วิญญาณธาตุ (ธาตุรู้) คำว่า ‘ภิกษุ บุคคลนี้ประกอบด้วยธาตุ ๖’ ที่เรากล่าวแล้วนั้น เราอาศัยธาตุ ๖ ประการนี้กล่าว

345. ‘‘‘Chaphassāyatano ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhusamphassāyatanaṃ, sotasamphassāyatanaṃ, ghānasamphassāyatanaṃ, jivhāsamphassāyatanaṃ, kāyasamphassāyatanaṃ, manosamphassāyatanaṃ. ‘Chaphassāyatano ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๔๕. ภิกษุ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุรุษนี้มีผัสสายตนะ ๖’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? เราอาศัยจักขุสัมผัสสายตนะ โสตสัมผัสสายตนะ ฆานสัมผัสสายตนะ ชิวหาสัมผัสสายตนะ กายสัมผัสสายตนะ มโนสัมผัสสายตนะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุ บุรุษนี้มีผัสสายตนะ ๖’ คำนั้นเราอาศัยข้อนี้กล่าว

346. ‘‘‘Aṭṭhārasamanopavicāro [Pg.283] ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati; sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati – iti cha somanassupavicārā, cha domanassupavicārā, cha upekkhupavicārā. ‘Aṭṭhārasamanopavicāro ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๔๖. ภิกษุ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุรุษนี้มีมโนปวิจาร ๑๘’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ บุคคลเห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส พิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส พิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา, ฟังเสียงทางหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นทางจมูก... ลิ้มรสทางลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส พิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส พิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา, ด้วยอาการอย่างนี้ โสมนัสสปวิจารมี ๖ โทมนัสสปวิจารมี ๖ อุเบกขูปวิจารมี ๖ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุ บุรุษนี้มีมโนปวิจาร ๑๘’ คำนั้นเราอาศัยข้อนี้กล่าว

347. ‘‘‘Caturādhiṭṭhāno ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Paññādhiṭṭhāno, saccādhiṭṭhāno, cāgādhiṭṭhāno, upasamādhiṭṭhāno. ‘Caturādhiṭṭhāno ayaṃ, bhikkhu, puriso’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๔๗. ภิกษุ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุรุษนี้มีอธิษฐาน ๔’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ มีปัญญาเป็นอธิษฐาน มีสัจจะเป็นอธิษฐาน มีจาคะเป็นอธิษฐาน มีอุปสมะเป็นอธิษฐาน คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุ บุรุษนี้มีอธิษฐาน ๔’ คำนั้นเราอาศัยข้อนี้กล่าว

348. ‘‘‘Paññaṃ nappamajjeyya, saccamanurakkheyya, cāgamanubrūheyya, santimeva so sikkheyyā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Kathañca, bhikkhu, paññaṃ nappamajjati? Chayimā, bhikkhu, dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu.

๓๔๘. ภิกษุ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลไม่พึงประมาทปัญญา พึงตามรักษาสัจจะ พึงเพิ่มพูนจาคะ และพึงศึกษาแต่ความสงบเท่านั้น’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ภิกษุ บุคคลชื่อว่าไม่ประมาทปัญญาเป็นอย่างไร? ภิกษุ ธาตุเหล่านี้มี ๖ อย่าง คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ

349. ‘‘Katamā ca, bhikkhu, pathavīdhātu? Pathavīdhātu siyā ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca, bhikkhu, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhu, ajjhattikā pathavīdhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirā pathavīdhātu pathavīdhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama nesohamasmi na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๔๙. ภิกษุ ปฐวีธาตุเป็นอย่างไร? ปฐวีธาตุมีทั้งที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก ภิกษุ ปฐวีธาตุที่เป็นภายในเป็นอย่างไร? คือ สิ่งที่เป็นภายใน เฉพาะตน มีลักษณะแข้นแข็ง ถูกกรรมยึดครอง ได้แก่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรือสิ่งอื่นใดก็ตามที่เป็นภายใน เฉพาะตน มีลักษณะแข้นแข็ง ถูกกรรมยึดครอง ภิกษุ นี้เรียกว่าปฐวีธาตุที่เป็นภายใน ปฐวีธาตุที่เป็นภายในก็ตาม ปฐวีธาตุที่เป็นภายนอกก็ตาม ทั้งสองนั้นก็คือปฐวีธาตุเหมือนกัน บุคคลพึงเห็นปฐวีธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นปฐวีธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในปฐวีธาตุได้

350. ‘‘Katamā [Pg.284] ca, bhikkhu, āpodhātu? Āpodhātu siyā ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca, bhikkhu, ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ seyyathidaṃ – pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhu, ajjhattikā āpodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu āpodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati, āpodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๕๐. ภิกษุ อาโปธาตุเป็นอย่างไร? อาโปธาตุมีทั้งที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก ภิกษุ อาโปธาตุที่เป็นภายในเป็นอย่างไร? คือ สิ่งที่เป็นภายใน เฉพาะตน เป็นของเหลว ซึมซาบไป ถูกกรรมยึดครอง ได้แก่ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ ปัสสาวะ หรือสิ่งอื่นใดก็ตามที่เป็นภายใน เฉพาะตน เป็นของเหลว ซึมซาบไป ถูกกรรมยึดครอง ภิกษุ นี้เรียกว่าอาโปธาตุที่เป็นภายใน อาโปธาตุที่เป็นภายในก็ตาม อาโปธาตุที่เป็นภายนอกก็ตาม ทั้งสองนั้นก็คืออาโปธาตุเหมือนกัน บุคคลพึงเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในอาโปธาตุได้

351. ‘‘Katamā ca, bhikkhu, tejodhātu? Tejodhātu siyā ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca, bhikkhu, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhu, ajjhattikā tejodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu tejodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā tejodhātuyā nibbindati, tejodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๕๑. ภิกษุ เตโชธาตุเป็นอย่างไร? เตโชธาตุมีทั้งที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก ภิกษุ เตโชธาตุที่เป็นภายในเป็นอย่างไร? คือ สิ่งที่เป็นภายใน เฉพาะตน เป็นธาตุไฟ มีภาวะเป็นไออุ่น ถูกกรรมยึดครอง ได้แก่ ไฟที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ไฟที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม ไฟที่ทำให้ร่างกายกระวนกระวาย และไฟที่ย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้มแล้วให้ย่อยไปด้วยดี หรือสิ่งอื่นใดก็ตามที่เป็นภายใน เฉพาะตน เป็นธาตุไฟ มีภาวะเป็นไออุ่น ถูกกรรมยึดครอง ภิกษุ นี้เรียกว่าเตโชธาตุที่เป็นภายใน เตโชธาตุที่เป็นภายในก็ตาม เตโชธาตุที่เป็นภายนอกก็ตาม ทั้งสองนั้นก็คือเตโชธาตุเหมือนกัน บุคคลพึงเห็นเตโชธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นเตโชธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในเตโชธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในเตโชธาตุได้

352. ‘‘Katamā ca, bhikkhu, vāyodhātu? Vāyodhātu siyā ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca, bhikkhu, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – uddhaṅgamā vātā adhogamā vātā kucchisayā vātā koṭṭhāsayā vātā aṅgamaṅgānusārino vātā assāso passāso iti, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhu, ajjhattikā vāyodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu yā ca bāhirā vāyodhātu vāyodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi[Pg.285], na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati, vāyodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๕๒. “ดูก่อนภิกษุ วาโยธาตุเป็นไฉน วาโยธาตุมีทั้งที่เป็นภายใน มีทั้งที่เป็นภายนอก ดูก่อนภิกษุ วาโยธาตุที่เป็นภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่เป็นภายในเฉพาะตน เป็นลม เป็นสภาพที่เนื่องด้วยลม อันกรรมยึดครอง ได้แก่ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในไส้ ลมพัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ลมหายใจออก ลมหายใจเข้า หรือแม้สิ่งอื่นใดที่เป็นภายในเฉพาะตน เป็นลม เป็นสภาพที่เนื่องด้วยลม อันกรรมยึดครอง ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า วาโยธาตุที่เป็นภายใน ก็วาโยธาตุที่เป็นภายในก็ดี วาโยธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี ทั้งสองนั้นเป็นเพียงวาโยธาตุเท่านั้น เธอพึงเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในวาโยธาตุ”

353. ‘‘Katamā ca, bhikkhu, ākāsadhātu? Ākāsadhātu siyā ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca, bhikkhu, ajjhattikā ākāsadhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ ākāsaṃ ākāsagataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – kaṇṇacchiddaṃ nāsacchiddaṃ mukhadvāraṃ yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ ajjhoharati, yattha ca asitapītakhāyitasāyitaṃ santiṭṭhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ adhobhāgaṃ nikkhamati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ ākāsaṃ ākāsagataṃ aghaṃ aghagataṃ vivaraṃ vivaragataṃ asamphuṭṭhaṃ maṃsalohitehi upādinnaṃ – ayaṃ vuccati bhikkhu ajjhattikā ākāsadhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā ākāsadhātu yā ca bāhirā ākāsadhātu ākāsadhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā ākāsadhātuyā nibbindati, ākāsadhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๕๓. “ดูก่อนภิกษุ อากาสธาตุเป็นไฉน อากาสธาตุมีทั้งที่เป็นภายใน มีทั้งที่เป็นภายนอก ดูก่อนภิกษุ อากาสธาตุที่เป็นภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่เป็นภายในเฉพาะตน เป็นอากาศ เป็นสภาพที่เนื่องด้วยอากาศ อันกรรมยึดครอง ได้แก่ ช่องหู ช่องจมูก ช่องปาก และช่องที่ใช้กลืนอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม และช่องที่อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ตั้งอยู่ และช่องที่อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ออกทางเบื้องต่ำ หรือแม้สิ่งอื่นใดที่เป็นภายในเฉพาะตน เป็นอากาศ เป็นสภาพที่เนื่องด้วยอากาศ เป็นช่องว่าง เป็นสภาพที่เนื่องด้วยช่องว่าง เป็นช่อง เป็นสภาพที่เนื่องด้วยช่อง อันเนื้อและเลือดไม่ถูกต้อง อันกรรมยึดครอง ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า อากาสธาตุที่เป็นภายใน ก็อากาสธาตุที่เป็นภายในก็ดี อากาสธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี ทั้งสองนั้นเป็นเพียงอากาสธาตุเท่านั้น เธอพึงเห็นอากาสธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นอากาสธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในอากาสธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในอากาสธาตุ”

354. ‘‘Athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissati parisuddhaṃ pariyodātaṃ. Tena ca viññāṇena kiṃ vijānāti? ‘Sukha’ntipi vijānāti, ‘dukkha’ntipi vijānāti, ‘adukkhamasukha’ntipi vijānāti. Sukhavedaniyaṃ, bhikkhu, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. So sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Tasseva sukhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๔. “ลำดับนั้น ยังเหลืออยู่แต่เพียงวิญญาณที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง เธอย่อมรู้อะไรด้วยวิญญาณนั้น ย่อมรู้ว่า ‘สุข’ บ้าง ย่อมรู้ว่า ‘ทุกข์’ บ้าง ย่อมรู้ว่า ‘อทุกขมสุข’ บ้าง ดูก่อนภิกษุ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะนั่นแหละดับไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

355. ‘‘Dukkhavedaniyaṃ, bhikkhu, phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. So dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Tasseva dukkhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๕. “ดูก่อนภิกษุ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะนั่นแหละดับไป ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

356. ‘‘Adukkhamasukhavedaniyaṃ, bhikkhu, phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. So adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti [Pg.286] pajānāti. ‘Tasseva adukkhamasukhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๖. “ดูก่อนภิกษุ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะนั่นแหละดับไป อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

357. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhu, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ saṅghaṭṭā samodhānā usmā jāyati, tejo abhinibbattati, tesaṃyeva dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ nānābhāvā vikkhepā yā tajjā usmā sā nirujjhati, sā vūpasammati; evameva kho, bhikkhu, sukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. So sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Tasseva sukhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๗. “ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนความร้อนเกิดขึ้น ไฟปรากฏขึ้น เพราะไม้สองท่อนสีกัน ประชุมกัน ความร้อนที่เกิดจากการสีกันนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับไป เพราะไม้สองท่อนนั้นเองแยกกัน อยู่ต่างหากกัน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะนั่นแหละดับไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นสุขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

358. ‘‘Dukkhavedaniyaṃ, bhikkhu, phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. So dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Tasseva dukkhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๘. “ดูก่อนภิกษุ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะนั่นแหละดับไป ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นทุกขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

359. ‘‘Adukkhamasukhavedaniyaṃ, bhikkhu, phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. So adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Tasseva adukkhamasukhavedaniyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammatī’ti pajānāti.

๓๕๙. “ดูก่อนภิกษุ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะ เธอเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เพราะผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะนั่นแหละดับไป อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่เป็นอทุกขมสุขเวทนียะ อันเป็นเวทนาที่เกิดจากผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับ’

360. ‘‘Athāparaṃ upekkhāyeva avasissati parisuddhā pariyodātā mudu ca kammaññā ca pabhassarā ca. Seyyathāpi, bhikkhu, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpetvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, tamenaṃ kālena kālaṃ abhidhameyya, kālena kālaṃ udakena paripphoseyya, kālena kālaṃ ajjhupekkheyya, taṃ hoti jātarūpaṃ sudhantaṃ niddhantaṃ nīhaṭaṃ ninnītakasāvaṃ mudu ca kammaññañca pabhassarañca, yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya yadi [Pg.287] kuṇḍalāya yadi gīveyyakāya yadi suvaṇṇamālāya tañcassa atthaṃ anubhoti; evameva kho, bhikkhu, athāparaṃ upekkhāyeva avasissati parisuddhā pariyodātā mudu ca kammaññā ca pabhassarā ca.

๓๖๐. อนึ่ง อุเบกขาย่อมเหลืออยู่โดยส่วนเดียว เป็นอุเบกขาที่บริสุทธิ์ ผุดผ่อง อ่อนโยน ควรแก่การงาน และผ่องใส ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ฉลาด พึงตั้งเบ้าหลอม ตั้งเบ้าหลอมแล้ว พึงก่อไฟขึ้นที่ปากเบ้าหลอม ก่อไฟขึ้นที่ปากเบ้าหลอมแล้ว ใช้คีมคีบทองคำใส่ลงในปากเบ้าหลอม เขาพึงเป่าลมเป็นครั้งคราว พึงพรมน้ำเป็นครั้งคราว พึงเพ่งดูอยู่เป็นครั้งคราว ทองคำนั้นก็จะถูกหลอมดีแล้ว ขจัดมลทินแล้ว สิ้นมลทินแล้ว ปราศจากสนิมแล้ว เป็นทองที่อ่อน ควรแก่การงาน และผ่องใส เขาปรารถนาจะทำเครื่องประดับชนิดใดๆ คือ แผ่นทองบ้าง ต่างหูบ้าง สร้อยคอบ้าง พวงมาลัยทองบ้าง ก็ย่อมสำเร็จประโยชน์นั้นได้ ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนภิกษุ อนึ่ง อุเบกขานั่นแหละย่อมเหลืออยู่ เป็นอุเบกขาที่บริสุทธิ์ ผุดผ่อง อ่อนโยน ควรแก่การงาน และผ่องใส ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

361. ‘‘So evaṃ pajānāti – ‘imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ ākāsānañcāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ upekkhā taṃnissitā tadupādānā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ upekkhā taṃnissitā tadupādānā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ upekkhā taṃnissitā tadupādānā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ upekkhā taṃnissitā tadupādānā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyyā’’’ti.

๓๖๑. เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่อากาสานัญจายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อุเบกขาของเรานี้ ก็จะพึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลยาวนาน โดยอาศัยอากาสานัญจายตนฌานนั้น มีอากาสานัญจายตนฌานนั้นเป็นที่ยึดหน่วง ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่วิญญาณัญจายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อุเบกขาของเรานี้ ก็จะพึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลยาวนาน โดยอาศัยวิญญาณัญจายตนฌานนั้น มีวิญญาณัญจายตนฌานนั้นเป็นที่ยึดหน่วง ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่อากิญจัญญายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อุเบกขาของเรานี้ ก็จะพึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลยาวนาน โดยอาศัยอากิญจัญญายตนฌานนั้น มีอากิญจัญญายตนฌานนั้นเป็นที่ยึดหน่วง ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่เนวสัญญานาสัญญายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อุเบกขาของเรานี้ ก็จะพึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลยาวนาน โดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น มีเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้นเป็นที่ยึดหน่วง’ ดังนี้

362. ‘‘So evaṃ pajānāti – ‘imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ ākāsānañcāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ; saṅkhatametaṃ. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ; saṅkhatametaṃ. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ; saṅkhatametaṃ. Imañce ahaṃ upekkhaṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasaṃhareyyaṃ, tadanudhammañca cittaṃ bhāveyyaṃ; saṅkhatameta’’’nti.

๓๖๒. เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่อากาสานัญจายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ธรรมชาตินั้นเป็นสังขตะ ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่วิญญาณัญจายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ธรรมชาตินั้นเป็นสังขตะ ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่อากิญจัญญายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ธรรมชาตินั้นเป็นสังขตะ ถ้าเราพึงน้อมอุเบกขาที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไปสู่เนวสัญญานาสัญญายตนะ และพึงเจริญจิตอันเป็นไปตามธรรมนั้น ธรรมชาตินั้นเป็นสังขตะ’ ดังนี้

‘‘So neva taṃ abhisaṅkharoti, na abhisañcetayati bhavāya vā vibhavāya vā. So anabhisaṅkharonto anabhisañcetayanto bhavāya vā vibhavāya vā na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

เธอย่อมไม่ปรุงแต่ง ไม่จงใจซึ่งธรรมชาตินั้น เพื่อภพหรือเพื่อวิภพ เมื่อไม่ปรุงแต่ง ไม่จงใจ เพื่อภพหรือเพื่อวิภพ เธอย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

363. ‘‘So sukhañce vedanaṃ vedeti, ‘sā aniccā’ti pajānāti, ‘anajjhositā’ti pajānāti, ‘anabhinanditā’ti pajānāti. Dukkhañce vedanaṃ vedeti[Pg.288], ‘sā aniccā’ti pajānāti, ‘anajjhositā’ti pajānāti, ‘anabhinanditā’ti pajānāti. Adukkhamasukhañce vedanaṃ vedeti, ‘sā aniccā’ti pajānāti, ‘anajjhositā’ti pajānāti, ‘anabhinanditā’ti pajānāti.

๓๖๓. ถ้าเธอเสวยสุขเวทนา ก็ย่อมรู้ว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตนไม่สยบอยู่’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนา ก็ย่อมรู้ว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตนไม่สยบอยู่’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็ย่อมรู้ว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตนไม่สยบอยู่’ ย่อมรู้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’

364. ‘‘So sukhañce vedanaṃ vedeti, visaṃyutto naṃ vedeti; dukkhañce vedanaṃ vedeti, visaṃyutto naṃ vedeti; adukkhamasukhañce vedanaṃ vedeti, visaṃyutto naṃ vedeti. So kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, ‘kāyassa bhedā paraṃ maraṇā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti.

๓๖๔. ถ้าเธอเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเธอเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก หลังความตาย เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในโลกนี้นั่นเทียว อันไม่น่าเพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’

365. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhu, telañca paṭicca vaṭṭiñca paṭicca telappadīpo jhāyati; tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā aññassa ca anupahārā anāhāro nibbāyati; evameva kho, bhikkhu, kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, ‘kāyassa bhedā paraṃ maraṇā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti. Tasmā evaṃ samannāgato bhikkhu iminā paramena paññādhiṭṭhānena samannāgato hoti. Esā hi, bhikkhu, paramā ariyā paññā yadidaṃ – sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ.

๓๖๕. ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้ ก็เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ เพราะน้ำมันและไส้นั้นหมดไป และไม่มีเชื้ออื่นมาเติม ประทีปนั้นก็จะพึงดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนภิกษุ เมื่อภิกษุเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก หลังความตาย เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในโลกนี้นั่นเทียว อันไม่น่าเพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบพร้อมอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ประกอบพร้อมด้วยปัญญาเป็นที่ตั้งอันยอดเยี่ยมนี้ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นปัญญาอันประเสริฐอย่างยิ่ง คือ ญาณในความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง

366. ‘‘Tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hoti. Tañhi, bhikkhu, musā yaṃ mosadhammaṃ, taṃ saccaṃ yaṃ amosadhammaṃ nibbānaṃ. Tasmā evaṃ samannāgato bhikkhu iminā paramena saccādhiṭṭhānena samannāgato hoti. Etañhi, bhikkhu, paramaṃ ariyasaccaṃ yadidaṃ – amosadhammaṃ nibbānaṃ.

๓๖๖. วิมุตติของภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ไม่กำเริบ ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดมีอันแปรปรวนเป็นธรรมดา สิ่งนั้นเป็นของเท็จ สิ่งใดมีอันไม่แปรปรวนเป็นธรรมดา คือ นิพพาน สิ่งนั้นเป็นของจริง เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบพร้อมแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยสัจจาธิษฐานอันยอดเยี่ยมนี้ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นอริยสัจอันยอดเยี่ยม คือ นิพพานอันมีธรรมไม่แปรปรวน

367. ‘‘Tasseva kho pana pubbe aviddasuno upadhī honti samattā samādinnā. Tyāssa pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā evaṃ samannāgato bhikkhu [Pg.289] iminā paramena cāgādhiṭṭhānena samannāgato hoti. Eso hi, bhikkhu, paramo ariyo cāgo yadidaṃ – sabbūpadhipaṭinissaggo.

๓๖๗. ก็แต่ก่อน เมื่อยังไม่รู้แจ้ง อุปธิทั้งหลายของภิกษุนั้นแล เป็นสิ่งที่เธอยึดถือไว้พร้อมมูล อุปธิเหล่านั้นอันเธอละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบพร้อมแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยจาคาธิษฐานอันยอดเยี่ยมนี้ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นการสละอันประเสริฐอย่างยิ่ง คือ การสละคืนอุปธิทั้งปวง

368. ‘‘Tasseva kho pana pubbe aviddasuno abhijjhā hoti chando sārāgo. Svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasseva kho pana pubbe aviddasuno āghāto hoti byāpādo sampadoso. Svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasseva kho pana pubbe aviddasuno avijjā hoti sammoho. Svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasmā evaṃ samannāgato bhikkhu iminā paramena upasamādhiṭṭhānena samannāgato hoti. Eso hi, bhikkhu, paramo ariyo upasamo yadidaṃ – rāgadosamohānaṃ upasamo. ‘Paññaṃ nappamajjeyya, saccamanurakkheyya, cāgamanubrūheyya, santimeva so sikkheyyā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๖๘. ก็แต่ก่อน เมื่อยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุนั้นแลมีความเพ่งเล็ง มีความพอใจ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้า กิเลสเหล่านั้นอันเธอละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ก็แต่ก่อน เมื่อยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุนั้นแลมีความอาฆาต มีความพยาบาท มีความประทุษร้าย กิเลสเหล่านั้นอันเธอละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ก็แต่ก่อน เมื่อยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุนั้นแลมีอวิชชา มีความหลงใหล กิเลสเหล่านั้นอันเธอละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประกอบพร้อมแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอุปสมาธิษฐานอันยอดเยี่ยมนี้ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความสงบอันประเสริฐอย่างยิ่ง คือ ความสงบระงับแห่งราคะ โทสะ โมหะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลไม่พึงประมาทปัญญา พึงรักษาสัจจะ พึงเพิ่มพูนจาคะ และพึงศึกษาแต่ความสงบเท่านั้น’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

369. ‘‘‘Yattha ṭhitaṃ maññassavā nappavattanti, maññassave kho pana nappavattamāne muni santoti vuccatī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? ‘Asmī’ti, bhikkhu, maññitametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti maññitametaṃ, ‘bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘na bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘rūpī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘arūpī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘saññī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘asaññī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti maññitametaṃ. Maññitaṃ, bhikkhu, rogo maññitaṃ gaṇḍo maññitaṃ sallaṃ. Sabbamaññitānaṃ tveva, bhikkhu, samatikkamā muni santoti vuccati. Muni kho pana, bhikkhu, santo na jāyati, na jīyati, na mīyati, na kuppati, na piheti. Tañhissa, bhikkhu, natthi yena jāyetha, ajāyamāno kiṃ jīyissati, ajīyamāno kiṃ mīyissati, amīyamāno kiṃ kuppissati, akuppamāno kissa pihessati? ‘Yattha ṭhitaṃ maññassavā nappavattanti, maññassave kho pana nappavattamāne muni santoti vuccatī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imaṃ kho me tvaṃ, bhikkhu, saṃkhittena chadhātuvibhaṅgaṃ dhārehī’’ti.

๓๖๙. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘อาสวะคือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่บุคคลผู้ตั้งมั่นอยู่ ณ ที่ใด, เมื่ออาสวะคือมานะไม่เป็นไปอยู่ เขาย่อมเรียกว่ามุนีผู้สงบ’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว? ดูก่อนภิกษุ ‘เราเป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราผู้นี้เป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักไม่เป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็นผู้มีรูป’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็นผู้ไม่มีรูป’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็นผู้มีสัญญา’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ‘เราจักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย ดูก่อนภิกษุ ความสำคัญมั่นหมายเป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร ดูก่อนภิกษุ เพราะก้าวล่วงความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงได้นั่นเทียว เขาย่อมเรียกว่ามุนีผู้สงบ ดูก่อนภิกษุ มุนีผู้สงบแล้ว ย่อมไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่กำเริบ ไม่ปรารถนา ดูก่อนภิกษุ เหตุที่เขาจะพึงเกิดนั้น ไม่มีแก่เขา เมื่อไม่เกิด เขาจักแก่ได้อย่างไร เมื่อไม่แก่ เขาจักตายได้อย่างไร เมื่อไม่ตาย เขาจักกำเริบได้อย่างไร เมื่อไม่กำเริบ เขาจักปรารถนาอะไรเล่า? คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘อาสวะคือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่บุคคลผู้ตั้งมั่นอยู่ ณ ที่ใด, เมื่ออาสวะคือมานะไม่เป็นไปอยู่ เขาย่อมเรียกว่ามุนีผู้สงบ’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุ เธอจงทรงจำธาตุวิภังค์ ๖ โดยย่อนี้ของเราไว้เถิด

370. Atha [Pg.290] kho āyasmā pukkusāti – ‘‘satthā kira me anuppatto, sugato kira me anuppatto sammāsambuddho kira me anuppatto’’ti uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ bhagavantaṃ āvusovādena samudācaritabbaṃ amaññissaṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha tvaṃ, bhikkhu, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ maṃ tvaṃ āvusovādena samudācaritabbaṃ amaññittha. Yato ca kho tvaṃ, bhikkhu, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, bhikkhu, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti. ‘‘Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike upasampada’’nti. ‘‘Paripuṇṇaṃ pana te, bhikkhu, pattacīvara’’nti? ‘‘Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvara’’nti. ‘‘Na kho, bhikkhu, tathāgatā aparipuṇṇapattacīvaraṃ upasampādentī’’ti.

๓๗๐. ลำดับนั้น ท่านพระปุกกุสาติได้มีความคิดว่า ‘ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จมาถึงเราแล้ว, ได้ยินว่า พระสุคตเสด็จมาถึงเราแล้ว, ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาถึงเราแล้ว’ ดังนี้ จึงลุกจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง หมอบลงที่พระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โทษได้ล่วงเกินข้าพระองค์แล้ว โดยความเป็นคนพาล โดยความเป็นคนหลง โดยความเป็นคนไม่ฉลาด ที่ข้าพระองค์ได้สำคัญหมายที่จะเรียกพระผู้มีพระภาคด้วยวาทะว่า อาวุโส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับโทษของข้าพระองค์นั้นโดยความเป็นโทษ เพื่อความสำรวมต่อไปเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ จริงทีเดียว โทษได้ล่วงเกินเธอแล้ว โดยความเป็นคนพาล โดยความเป็นคนหลง โดยความเป็นคนไม่ฉลาด ที่เธอได้สำคัญหมายที่จะเรียกเราด้วยวาทะว่า อาวุโส ดูก่อนภิกษุ ก็เพราะเธอเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วทำคืนตามธรรม เราย่อมรับโทษนั้นของเธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความเจริญในวินัยของพระอริยะ คือ ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสำรวมต่อไป’ ท่านพระปุกกุสาติกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ก็บาตรและจีวรของเธอครบแล้วหรือ’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาตรและจีวรของข้าพระองค์ยังไม่ครบ’ ‘ดูก่อนภิกษุ พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่อุปสมบทให้แก่ผู้มีบาตรและจีวรไม่ครบ’

Atha kho āyasmā pukkusāti bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmi. Atha kho āyasmantaṃ pukkusātiṃ pattacīvarapariyesanaṃ carantaṃ vibbhantā gāvī jīvitā voropesi. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, bhante, pukkusāti nāma kulaputto bhagavatā saṃkhittena ovādena ovadito so kālaṅkato. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, pukkusāti kulaputto paccapādi dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi. Pukkusāti, bhikkhave, kulaputto pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’’ti.

ครั้งนั้น ท่านพระปุกกุสาติชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวร ครั้งนั้น เมื่อท่านพระปุกกุสาติกำลังเที่ยวแสวงหาบาตรและจีวรอยู่ แม่โคตัวหนึ่งวิ่งพล่านมาปลงท่านจากชีวิต ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุกกุสาติที่พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อ บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพของเขาเป็นอย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุกกุสาติกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว และไม่เบียดเบียนเราเพราะธรรมเป็นเหตุ ภิกษุทั้งหลาย ปุกกุสาติกุลบุตรเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Dhātuvibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

ธาตุวิภังคสูตรที่ ๑๐ จบ

11. Saccavibhaṅgasuttaṃ

๑๑. สัจจวิภังคสูตร

371. Evaṃ [Pg.291] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๗๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, yadidaṃ – catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ. Katamesaṃ catunnaṃ? Dukkhassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhasamudayassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhanirodhassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ. Tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, yadidaṃ – imesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยม ที่สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้หมุนกลับไม่ได้ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ได้แก่ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งอริยสัจ ๔ ประการ อริยสัจ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขสมุทัยอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขนิโรธอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยม ที่สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้หมุนกลับไม่ได้ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ได้แก่ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งอริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้”

‘‘Sevatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne; bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, janetā, evaṃ sāriputto; seyyathāpi jātassa āpādetā, evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe. Sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātu’’nti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเสพ จงคบพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด ภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งสองเป็นบัณฑิต ผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนนางนมผู้เลี้ยงทารกที่เกิดแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในผลเบื้องสูง ภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรสามารถเพื่อจะบอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้ เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ซึ่งอริยสัจ ๔ ประการโดยพิสดารได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

372. Tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū [Pg.292] āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๓๗๒. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระสารีบุตรว่า “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Tathāgatena, āvuso, arahatā sammāsambuddhena bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, yadidaṃ – catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ. Katamesaṃ catunnaṃ? Dukkhassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhasamudayassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhanirodhassa ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasaccassa ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยม ที่สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้หมุนกลับไม่ได้ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ได้แก่ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งอริยสัจ ๔ ประการ อริยสัจ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขสมุทัยอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขนิโรธอริยสัจ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่าย ซึ่งทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ”

373. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ; saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

๓๗๓. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจเป็นไฉน แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ การไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์”

‘‘Katamā cāvuso, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccatāvuso – ‘jāti’’’.

“ดูก่อนอาวุโส ชาติเป็นไฉน? ความเกิด ความบังเกิด ความก้าวลง ความเกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย ความได้อายตนะทั้งหลาย ของสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่า ชาติ”

‘‘Katamā cāvuso, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccatāvuso – ‘jarā’’’.

“ดูก่อนอาวุโส ชราเป็นไฉน? ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ของสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่า ชรา”

‘‘Katamañcāvuso, maraṇaṃ? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālaṃkiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccatāvuso – ‘maraṇaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส มรณะเป็นไฉน? ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกทำลาย ความหายไป ความตาย การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น นี้เรียกว่า มรณะ”

‘‘Katamo cāvuso, soko? Yo kho, āvuso, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccatāvuso – ‘soko’’’.

“ดูก่อนอาวุโส โสกะเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความโศก ความเศร้าโศก ภาวะแห่งความโศกเศร้า ความโศกภายใน ความเศร้าโศกยิ่งภายใน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกต้องกับธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่า โสกะ”

‘‘Katamo [Pg.293] cāvuso, paridevo? Yo kho, āvuso, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccatāvuso – ‘paridevo’’’.

“ดูก่อนอาวุโส ปริเทวะเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความคร่ำครวญ ความร่ำไรรำพัน กิริยาที่คร่ำครวญ กิริยาที่ร่ำไรรำพัน ภาวะแห่งผู้คร่ำครวญ ภาวะแห่งผู้ร่ำไรรำพัน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกต้องกับธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่า ปริเทวะ”

‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ? Yaṃ kho, āvuso, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccatāvuso – ‘dukkhaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส ทุกข์เป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความทุกข์ทางกาย ความไม่สบายทางกาย เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากกายสัมผัส นี้เรียกว่า ทุกข์”

‘‘Katamañcāvuso, domanassaṃ? Yaṃ kho, āvuso, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccatāvuso – ‘domanassaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส โทมนัสเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความทุกข์ทางใจ ความไม่สบายทางใจ เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากมโนสัมผัส นี้เรียกว่า โทมนัส”

‘‘Katamo cāvuso, upāyāso? Yo kho, āvuso, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccatāvuso – ‘upāyāso’’’.

“ดูก่อนอาวุโส อุปายาสเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความคับแค้นใจ ความสิ้นหวัง ภาวะแห่งความคับแค้นใจ ภาวะแห่งความสิ้นหวัง ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกต้องกับธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่า อุปายาส”

‘‘Katamañcāvuso, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, āvuso, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata, mayaṃ na jātidhammā assāma; na ca, vata, no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ. Idampi – ‘yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ’. Jarādhammānaṃ, āvuso, sattānaṃ…pe… byādhidhammānaṃ, āvuso, sattānaṃ… maraṇadhammānaṃ, āvuso, sattānaṃ… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, āvuso, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata, mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma; na ca, vata, no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ. Idampi – ‘yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส แม้การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ เป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะสำเร็จได้ด้วยความปรารถนาก็หาไม่ แม้นี้ก็คือ การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์. ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา... ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีความตายเป็นธรรมดา... ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ย่อมเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ขอความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจ อย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะสำเร็จได้ด้วยความปรารถนาก็หาไม่ แม้นี้ก็คือ การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์”

‘‘Katame cāvuso, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccantāvuso – ‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’. Idaṃ vuccatāvuso – ‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ ที่เป็นทุกข์โดยย่อเป็นไฉน? ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนอาวุโส เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕ ที่เป็นทุกข์โดยย่อ นี้เรียกว่า ทุกขอริยสัจ”

374. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā [Pg.294] bhavataṇhā vibhavataṇhā, idaṃ vuccatāvuso – ‘dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ’’’.

๓๗๔. “ดูก่อนอาวุโส ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นไฉน? ตัณหานี้ใด ที่ทำให้มีภพอีก ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ”

‘‘Katamañcāvuso, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo, idaṃ vuccatāvuso – ‘dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ’’’.

“ดูก่อนอาวุโส ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน? ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่อาลัย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ”

375. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

๓๗๕. “ดูก่อนอาวุโส ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Katamācāvuso, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, āvuso, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammādiṭṭhi’’’.

“ดูก่อนอาวุโส สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ญาณในทุกข์ ญาณในทุกขสมุทัย ญาณในทุกขนิโรธ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ”

‘‘Katamo cāvuso, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappo, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāsaṅkappo’’’.

“ดูก่อนอาวุโส สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน? เนกขัมมสังกัปป์ อพยาบาทสังกัปป์ อวิหิงสาสังกัปป์ นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ”

‘‘Katamā cāvuso, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāvācā’’’.

“ดูก่อนอาวุโส สัมมาวาจาเป็นไฉน? การงดเว้นจากการพูดเท็จ การงดเว้นจากวาจาส่อเสียด การงดเว้นจากวาจาหยาบ การงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้เรียกว่า สัมมาวาจา”

‘‘Katamo cāvuso, sammākammantī? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammākammanto’’’.

“ดูก่อนอาวุโส สัมมากัมมันตะเป็นไฉน? การงดเว้นจากปาณาติบาต การงดเว้นจากอทินนาทาน การงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ”

‘‘Katamo cāvuso, sammāājīvo? Idhāvuso, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāājīvo’’’.

“ดูก่อนอาวุโส สัมมาอาชีวะเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จชีวิตอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ”

‘‘Katamo cāvuso, sammāvāyāmo? Idhāvuso, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā [Pg.295] asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāvāyāmo’’’.

ดูก่อนอาวุโส สัมมาวายามะเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ๒. ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ๓. ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ๔. ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่งขึ้น ไพบูลย์ พัฒนา และเต็มเปี่ยมแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

‘‘Katamā cāvuso, sammāsati? Idhāvuso, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… citte cittānupassī viharati… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāsati’’’.

ดูก่อนอาวุโส สัมมาสติเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้แล้ว พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ... ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... ๔. มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้แล้ว พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า สัมมาสติ

‘‘Katamo cāvuso, sammāsamādhi? Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… viharati, ayaṃ vuccatāvuso – ‘sammāsamādhi’. Idaṃ vuccatāvuso – ‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ’’’.

ดูก่อนอาวุโส สัมมาสมาธิเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ ๓. เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขาอยู่ ... บรรลุตติยฌาน ... อยู่ ๔. ... บรรลุจตุตถฌาน ... อยู่ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

‘‘Tathāgatenāvuso, arahatā sammāsambuddhena bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, yadidaṃ – imesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkamma’’nti.

ดูก่อนอาวุโส พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยม ที่สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้หมุนกลับไม่ได้ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสีแล้ว ได้แก่ การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก และการทำให้ง่าย ซึ่งอริยสัจ ๔ เหล่านี้

Idamavoca āyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวธรรมภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ต่างชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร

Saccavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ ekādasamaṃ.

สัจจวิภังคสูตรที่ ๑๑ จบ

12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ

๑๒. ทักขิณาวิภังคสูตร

376. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho mahāpajāpati gotamī navaṃ dussayugaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.296] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho mahāpajāpati gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugaṃ bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ. Taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā mahāpajāpatiṃ gotamiṃ etadavoca – ‘‘saṅghe, gotami, dehi. Saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti. Dutiyampi kho mahāpajāpati gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugaṃ bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ. Taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā mahāpajāpatiṃ gotamiṃ etadavoca – ‘‘saṅghe, gotami, dehi. Saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti. Tatiyampi kho mahāpajāpati gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugaṃ bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ. Taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Tatiyampi kho bhagavā mahāpajāpatiṃ gotamiṃ etadavoca – ‘‘saṅghe, gotami, dehi. Saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti.

๓๗๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีทรงถือผ้าคู่ใหม่เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระนางมหาปชาบดีโคตมีผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าคู่ใหม่นี้ หม่อมฉันกรอด้ายเอง ทอเอง เจาะจงถวายพระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของหม่อมฉันด้วยเถิด’ เมื่อพระนางกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระนางมหาปชาบดีโคตมีดังนี้ว่า ‘ดูก่อนโคตมี ท่านจงถวายแก่สงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายแก่สงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันว่าท่านบูชาแล้ว’ แม้ครั้งที่สอง พระนางมหาปชาบดีโคตมีก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าคู่ใหม่นี้ หม่อมฉันกรอด้ายเอง ทอเอง เจาะจงถวายพระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของหม่อมฉันด้วยเถิด’ แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับพระนางมหาปชาบดีโคตมีดังนี้ว่า ‘ดูก่อนโคตมี ท่านจงถวายแก่สงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายแก่สงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันว่าท่านบูชาแล้ว’ แม้ครั้งที่สาม พระนางมหาปชาบดีโคตมีก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าคู่ใหม่นี้ หม่อมฉันกรอด้ายเอง ทอเอง เจาะจงถวายพระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของหม่อมฉันด้วยเถิด’ แม้ครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับพระนางมหาปชาบดีโคตมีดังนี้ว่า ‘ดูก่อนโคตมี ท่านจงถวายแก่สงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายแก่สงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันว่าท่านบูชาแล้ว’

377. Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā mahāpajāpatiyā gotamiyā navaṃ dussayugaṃ. Bahūpakārā, bhante, mahāpajāpati gotamī bhagavato mātucchā āpādikā posikā khīrassa dāyikā; bhagavantaṃ janettiyā kālaṅkatāya thaññaṃ pāyesi. Bhagavāpi, bhante, bahūpakāro mahāpajāpatiyā gotamiyā. Bhagavantaṃ, bhante, āgamma mahāpajāpati gotamī buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā. Bhagavantaṃ, bhante, āgamma mahāpajāpati gotamī pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Bhagavantaṃ, bhante, āgamma mahāpajāpati gotamī buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā ariyakantehi sīlehi samannāgatā. Bhagavantaṃ, bhante, āgamma mahāpajāpati gotamī dukkhe nikkaṅkhā, dukkhasamudaye nikkaṅkhā, dukkhanirodhe nikkaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nikkaṅkhā. Bhagavāpi, bhante, bahūpakāro mahāpajāpatiyā gotamiyā’’ti.

๓๗๗. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับคู่ผ้าใหม่ของพระนางมหาปชาบดีโคตมีเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนางมหาปชาบดีโคตมีมีอุปการะมากต่อพระผู้มีพระภาค เป็นพระมาตุจฉา เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นผู้บำรุง เป็นผู้ถวายน้ำนม เมื่อพระชนนีสวรรคตแล้ว ได้ให้พระผู้มีพระภาคทรงดื่มน้ำนม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคก็มีอุปการะมากต่อพระนางมหาปชาบดีโคตมี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พระนางมหาปชาบดีโคตมีจึงได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พระนางมหาปชาบดีโคตมีจึงเว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พระนางมหาปชาบดีโคตมีจึงประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยเจ้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พระนางมหาปชาบดีโคตมีจึงหมดความสงสัยในทุกข์ หมดความสงสัยในทุกขสมุทัย หมดความสงสัยในทุกขนิโรธ หมดความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคก็มีอุปการะมากต่อพระนางมหาปชาบดีโคตมี”

378. ‘‘Evametaṃ[Pg.297], ānanda. Yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, imassānanda, puggalassa iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ – abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma sāmīcikammacīvarapiṇḍapātasenāsanagilā- nappaccayabhesajjaparikkhārānuppadānena.

๓๗๘. “อานนท์ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น อานนท์ บุคคลอาศัยบุคคลใดแล้วเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ อานนท์ เราไม่กล่าวว่า บุคคลนี้จะตอบแทนคุณของบุคคลนั้นได้ง่าย ด้วยการกระทำนี้ คือ ด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

‘‘Yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgamma pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, imassānanda, puggalassa iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ – abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-sāmīcikammacīvarapiṇḍapātasenāsanagilā- nappaccayabhesajjaparikkhārānuppadānena.

“อานนท์ บุคคลอาศัยบุคคลใดแล้วเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต เป็นผู้เว้นขาดจากอทินนาทาน เป็นผู้เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เป็นผู้เว้นขาดจากมุสาวาท เป็นผู้เว้นขาดจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อานนท์ เราไม่กล่าวว่า บุคคลนี้จะตอบแทนคุณของบุคคลนั้นได้ง่าย ด้วยการกระทำนี้ คือ ด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

‘‘Yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgamma buddhe aveccappasādena samannāgato hoti, dhamme… saṅghe… ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti, imassānanda, puggalassa iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ – abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-sāmīcikammacīvarapiṇḍapātasenāsanagilā- nappaccayabhesajjaparikkhārānuppadānena.

“อานนท์ บุคคลอาศัยบุคคลใดแล้วเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ เป็นผู้ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยเจ้า อานนท์ เราไม่กล่าวว่า บุคคลนี้จะตอบแทนคุณของบุคคลนั้นได้ง่าย ด้วยการกระทำนี้ คือ ด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

‘‘Yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgamma dukkhe nikkaṅkho hoti, dukkhasamudaye nikkaṅkho hoti, dukkhanirodhe nikkaṅkho hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nikkaṅkho hoti, imassānanda, puggalassa iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ – abhivādana-paccuṭṭhānaañjalikamma-sāmīcikamma-cīvarapiṇḍapātasenāsanagilā- nappaccayabhesajjaparikkhārānuppadānena.

“อานนท์ บุคคลอาศัยบุคคลใดแล้วเป็นผู้หมดความสงสัยในทุกข์ เป็นผู้หมดความสงสัยในทุกขสมุทัย เป็นผู้หมดความสงสัยในทุกขนิโรธ เป็นผู้หมดความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา อานนท์ เราไม่กล่าวว่า บุคคลนี้จะตอบแทนคุณของบุคคลนั้นได้ง่าย ด้วยการกระทำนี้ คือ ด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

379. ‘‘Cuddasa kho panimānanda, pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Katamā cuddasa? Tathāgate arahante sammāsambuddhe dānaṃ deti – ayaṃ paṭhamā pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Paccekasambuddhe dānaṃ deti – ayaṃ dutiyā pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Tathāgatasāvake arahante dānaṃ deti – ayaṃ tatiyā pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ deti – ayaṃ catutthī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Anāgāmissa dānaṃ deti – ayaṃ pañcamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ deti – ayaṃ chaṭṭhī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Sakadāgāmissa dānaṃ deti – ayaṃ sattamī pāṭipuggalikā [Pg.298] dakkhiṇā. Sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ deti – ayaṃ aṭṭhamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Sotāpanne dānaṃ deti – ayaṃ navamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ deti – ayaṃ dasamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Bāhirake kāmesu vītarāge dānaṃ deti – ayaṃ ekādasamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Puthujjanasīlavante dānaṃ deti – ayaṃ dvādasamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Puthujjanadussīle dānaṃ deti – ayaṃ terasamī pāṭipuggalikā dakkhiṇā. Tiracchānagate dānaṃ deti – ayaṃ cuddasamī pāṭipuggalikā dakkhiṇāti.

๓๗๙. “อานนท์ ปาฏิปุคคลิกทักษิณา 14 อย่างเหล่านี้แล 14 อย่างคืออะไรบ้าง คือ 1. ถวายทานในพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 1 2. ถวายทานในพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 2 3. ถวายทานในพระอรหันตสาวกของพระตถาคต นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 3 4. ถวายทานแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 4 5. ถวายทานแก่พระอนาคามี นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 5 6. ถวายทานแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 6 7. ถวายทานแก่พระสกทาคามี นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 7 8. ถวายทานแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 8 9. ถวายทานแก่พระโสดาบัน นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 9 10. ถวายทานแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 10 11. ถวายทานแก่บุคคลภายนอกผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 11 12. ถวายทานแก่ปุถุชนผู้มีศีล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 12 13. ถวายทานแก่ปุถุชนผู้ทุศีล นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 13 14. ให้ทานในสัตว์เดรัจฉาน นี้เป็นปาฏิปุคคลิกทักษิณาที่ 14”

‘‘Tatrānanda, tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, puthujjanasīlavante dānaṃ datvā satasahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, bāhirake kāmesu vītarāge dānaṃ datvā koṭisatasahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ datvā asaṅkheyyā appameyyā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, ko pana vādo sotāpanne, ko pana vādo sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanne, ko pana vādo sakadāgāmissa, ko pana vādo anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanne, ko pana vādo anāgāmissa, ko pana vādo arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanne, ko pana vādo arahante, ko pana vādo paccekasambuddhe, ko pana vādo tathāgate arahante sammāsambuddhe!

ดูก่อนอานนท์ ในทักษิณาทาน ๑๔ ประการนั้น บุคคลถวายทานในสัตว์เดียรัจฉาน พึงหวังผลทักษิณาได้ ๑๐๐ เท่า ถวายทานในปุถุชนผู้ทุศีล พึงหวังผลทักษิณาได้ ๑,๐๐๐ เท่า ถวายทานในปุถุชนผู้มีศีล พึงหวังผลทักษิณาได้ ๑๐๐,๐๐๐ เท่า ถวายทานในบุคคลภายนอกผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม พึงหวังผลทักษิณาได้ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิเท่า ถวายทานในบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง พึงหวังผลทักษิณาได้นับไม่ถ้วน ประมาณไม่ได้ จะกล่าวไปไยในพระโสดาบัน จะกล่าวไปไยในบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำสกทาคามิผลให้แจ้ง จะกล่าวไปไยในพระสกทาคามี จะกล่าวไปไยในบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำอนาคามิผลให้แจ้ง จะกล่าวไปไยในพระอนาคามี จะกล่าวไปไยในบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำอรหัตผลให้แจ้ง จะกล่าวไปไยในพระอรหันต์ จะกล่าวไปไยในพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า จะกล่าวไปไยในพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

380. ‘‘Satta kho panimānanda, saṅghagatā dakkhiṇā. Katamā satta? Buddhappamukhe ubhatosaṅghe dānaṃ deti – ayaṃ paṭhamā saṅghagatā dakkhiṇā. Tathāgate parinibbute ubhatosaṅghe dānaṃ deti – ayaṃ dutiyā saṅghagatā dakkhiṇā. Bhikkhusaṅghe dānaṃ deti – ayaṃ tatiyā saṅghagatā dakkhiṇā. Bhikkhunisaṅghe dānaṃ deti – ayaṃ catutthī saṅghagatā dakkhiṇā. ‘Ettakā me bhikkhū ca bhikkhuniyo ca saṅghato uddissathā’ti dānaṃ deti – ayaṃ pañcamī saṅghagatā dakkhiṇā. ‘Ettakā me bhikkhū saṅghato uddissathā’ti dānaṃ deti – ayaṃ chaṭṭhī saṅghagatā dakkhiṇā. ‘Ettakā me bhikkhuniyo saṅghato uddissathā’ti dānaṃ deti – ayaṃ sattamī saṅghagatā dakkhiṇā.

๓๘๐. ดูก่อนอานนท์ ก็ทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ ๗ ประการนี้ ๗ ประการเป็นไฉน คือ ให้ทานในสงฆ์ ๒ ฝ่าย มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๑ ให้ทานในสงฆ์ ๒ ฝ่าย เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๒ ให้ทานในภิกษุสงฆ์ นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๓ ให้ทานในภิกษุณีสงฆ์ นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๔ ระบุให้ทานในสงฆ์ว่า ‘ขอได้โปรดจัดภิกษุและภิกษุณีจำนวนเท่านี้ขึ้นจากสงฆ์แก่ข้าพเจ้า’ นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๕ ระบุให้ทานในสงฆ์ว่า ‘ขอได้โปรดจัดภิกษุจำนวนเท่านี้ขึ้นจากสงฆ์แก่ข้าพเจ้า’ นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๖ ระบุให้ทานในสงฆ์ว่า ‘ขอได้โปรดจัดภิกษุณีจำนวนเท่านี้ขึ้นจากสงฆ์แก่ข้าพเจ้า’ นี้เป็นทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ประการที่ ๗

‘‘Bhavissanti [Pg.299] kho panānanda, anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā. Tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti. Tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkheyyaṃ appameyyaṃ vadāmi. Na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dānaṃ mahapphalataraṃ vadāmi.

ดูก่อนอานนท์ ก็ในอนาคตกาล จักมีแต่เหล่าโคตรภู มีผ้ากาสาวะพันคอ เป็นคนทุศีล มีธรรมอันเลวทราม คนทั้งหลายจักถวายทานในคนทุศีลเหล่านั้น เจาะจงสงฆ์ ดูก่อนอานนท์ เรากล่าวทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ในเวลานั้น ว่ามีผลนับไม่ได้ ประมาณไม่ได้เลย ดูก่อนอานนท์ แต่เราไม่กล่าวปาฏิปุคคลิกทานว่ามีผลมากกว่าทักษิณาทานที่ถึงแล้วในสงฆ์โดยปริยายไรๆ เลย

381. ‘‘Catasso kho imā, ānanda, dakkhiṇā visuddhiyo. Katamā catasso? Atthānanda, dakkhiṇā dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato. Atthānanda, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati no dāyakato. Atthānanda, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato. Atthānanda, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca.

๓๘๑. ดูก่อนอานนท์ ความหมดจดแห่งทักษิณาทาน ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาทานบางอย่างหมดจดฝ่ายทายก ไม่หมดจดฝ่ายปฏิคาหกก็มี ทักษิณาทานบางอย่างหมดจดฝ่ายปฏิคาหก ไม่หมดจดฝ่ายทายกก็มี ทักษิณาทานบางอย่างไม่หมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหกก็มี ทักษิณาทานบางอย่างหมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหกก็มี

‘‘Kathañcānanda, dakkhiṇā dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato? Idhānanda, dāyako hoti sīlavā kalyāṇadhammo, paṭiggāhakā honti dussīlā pāpadhammā – evaṃ kho, ānanda, dakkhiṇā dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato.

ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาทานที่หมดจดฝ่ายทายก ไม่หมดจดฝ่ายปฏิคาหกเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ทายกเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ส่วนปฏิคาหกเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ทักษิณาทานชื่อว่าหมดจดฝ่ายทายก ไม่หมดจดฝ่ายปฏิคาหก

‘‘Kathañcānanda, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati no dāyakato? Idhānanda, dāyako hoti dussīlo pāpadhammo, paṭiggāhakā honti sīlavanto kalyāṇadhammā – evaṃ kho, ānanda, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati no dāyakato.

ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาทานที่หมดจดฝ่ายปฏิคาหก ไม่หมดจดฝ่ายทายกเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ทายกเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ส่วนปฏิคาหกเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ทักษิณาทานชื่อว่าหมดจดฝ่ายปฏิคาหก ไม่หมดจดฝ่ายทายก

‘‘Kathañcānanda, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato? Idhānanda, dāyako ca hoti dussīlo pāpadhammo, paṭiggāhakā ca honti dussīlā pāpadhammā – evaṃ kho, ānanda, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato.

ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาทานที่ไม่หมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหกเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ทายกเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม และปฏิคาหกก็เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ทักษิณาทานชื่อว่าไม่หมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก

‘‘Kathañcānanda, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca? Idhānanda, dāyako ca hoti sīlavā kalyāṇadhammo, paṭiggāhakā ca honti sīlavanto kalyāṇadhammā – evaṃ kho, ānanda, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca. Imā kho, ānanda, catasso dakkhiṇā visuddhiyo’’ti.

ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาทานที่หมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหกเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ทายกเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ทักษิณาทานชื่อว่าหมดจดทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก ดูก่อนอานนท์ เหล่านี้แล คือความหมดจดแห่งทักษิณาทาน ๔ ประการ

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

382.

๓๘๒.

‘‘Yo [Pg.300] sīlavā dussīlesu dadāti dānaṃ,Dhammena laddhaṃ supasannacitto;

Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ,Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhati.

ผู้ใดมีศีล ได้ของมาโดยธรรม มีใจเลื่อมใสดี เชื่อกรรมและผลแห่งกรรมอย่างยิ่ง ให้ทานในคนทุศีล ทักษิณานั้นชื่อว่าหมดจดดีฝ่ายทายก

‘‘Yo dussīlo sīlavantesu dadāti dānaṃ,Adhammena laddhaṃ appasannacitto;

Anabhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ,Sā dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati.

ผู้ใดทุศีล ได้ของมาโดยไม่เป็นธรรม มีใจไม่เลื่อมใส ไม่เชื่อกรรมและผลแห่งกรรมอย่างยิ่ง ให้ทานในคนมีศีล ทักษิณานั้นชื่อว่าหมดจดดีฝ่ายปฏิคาหก

‘‘Yo dussīlo dussīlesu dadāti dānaṃ,Adhammena laddhaṃ appasannacitto;

Anabhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ,Na taṃ dānaṃ vipulapphalanti brūmi.

ผู้ใดทุศีล ได้ของมาโดยไม่เป็นธรรม มีใจไม่เลื่อมใส ไม่เชื่อกรรมและผลแห่งกรรมอย่างยิ่ง ให้ทานในคนทุศีล เราไม่กล่าวทานนั้นว่ามีผลไพบูลย์

‘‘Yo sīlavā sīlavantesu dadāti dānaṃ,Dhammena laddhaṃ supasannacitto;

Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ,Taṃ ve dānaṃ vipulapphalanti brūmi.

ผู้ใดมีศีล ได้ของมาโดยธรรม มีใจเลื่อมใสดี เชื่อกรรมและผลแห่งกรรมอย่างยิ่ง ให้ทานในคนมีศีล เรากล่าวทานนั้นแลว่ามีผลไพบูลย์

‘‘Yo vītarāgo vītarāgesu dadāti dānaṃ,Dhammena laddhaṃ supasannacitto;

Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ,Taṃ ve dānaṃ āmisadānānamagga’’ nti.

ผู้ใดปราศจากราคะ ได้ของมาโดยธรรม มีใจเลื่อมใสดี เชื่อกรรมและผลแห่งกรรมอย่างยิ่ง ให้ทานในท่านผู้ปราศจากราคะ เรากล่าวทานนั้นแลว่าเป็นยอดแห่งอามิสทานทั้งหลาย

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ dvādasamaṃ.

ทักขิณาวิภังคสูตรที่ ๑๒ จบ

Vibhaṅgavaggo niṭṭhito catuttho.

วิภังควรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –Bhaddekānandakaccāna, lomasakaṅgiyāsubho;

Mahākammasaḷāyatanavibhaṅgā, uddesaaraṇā dhātu saccaṃ.

คาถาสรุปสำหรับวรรคนั้นมีดังนี้ คือ ภัทเทกรัตตสูตร, อานันทภัทเทกรัตตสูตร, กัจจานภัทเทกรัตตสูตร, โลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร, จูฬกัมมวิภังคสูตร, มหากัมมวิภังคสูตร, สฬายตนวิภังคสูตร, อุทเทสวิภังคสูตร, อรณวิภังคสูตร, ธาตุวิภังคสูตร และสัจจวิภังคสูตร

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttanti.

ทักขิณาวิภังคสูตร

5. Saḷāyatanavaggo

๕. สฬายตนวรรค

1. Anāthapiṇḍikovādasuttaṃ

๑. อนาถบิณฑิโกวาทสูตร

383. Evaṃ [Pg.301] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena anāthapiṇḍiko gahapati ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi – ‘anāthapiṇḍiko, bhante, gahapati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Yena cāyasmā sāriputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandāhi – ‘anāthapiṇḍiko, bhante, gahapati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira, bhante, āyasmā sāriputto yena anāthapiṇḍikassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti.

๓๘๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล อนาถบิณฑิกคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ครั้งนั้น อนาถบิณฑิกคหบดีได้เรียกบุรุษผู้หนึ่งมาสั่งว่า “มาเถิด พ่อมหาจำเริญ ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านเศรษฐีนั้นถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และท่านจงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วจงไหว้เท้าทั้งสองของท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา แล้วเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านเศรษฐีนั้นไหว้เท้าทั้งสองของท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้า’ และจงเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ขอท่านพระสารีบุตรโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคหบดีเถิด’”

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso anāthapiṇḍikassa gahapatissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘anāthapiṇḍiko, bhante, gahapati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Yena cāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘anāthapiṇḍiko, bhante, gahapati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So āyasmato sāriputtassa pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘sādhu kira, bhante, āyasmā sāriputto yena anāthapiṇḍikassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ [Pg.302] upādāyā’’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā sāriputto tuṇhībhāvena.

บุรุษนั้นรับคำของอนาถบิณฑิกคหบดีว่า “ขอรับ ท่านคหบดี” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บุรุษนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านเศรษฐีนั้นถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า” แล้วเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ถวายอภิวาทท่านพระสารีบุตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บุรุษนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้เรียนท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านเศรษฐีนั้นไหว้เท้าทั้งสองของท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้า และเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ขอท่านพระสารีบุตรโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคหบดีเถิด’” ท่านพระสารีบุตรได้รับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

384. Atha kho āyasmā sāriputto nivāsetvā pattacīvaramādāya āyasmatā ānandena pacchāsamaṇena yena anāthapiṇḍikassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho āyasmā sāriputto anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘kacci te, gahapati, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ? Kacci te dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti?

๓๘๔. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนุ่งสบงแล้ว ถือบาตรและจีวร มีท่านพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะ เข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคหบดี แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้นนั่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ถามอนาถบิณฑิกคหบดีดังนี้ว่า “คหบดี ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาของท่านทุเลาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความทุเลาปรากฏหรือไม่ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ”

‘‘Na me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bhante sāriputta, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya ; evameva kho me, bhante sāriputta, adhimattā vātā muddhani ūhananti. Na me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bhante sāriputta, balavā puriso daḷhena varattakhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho me, bhante sāriputta, adhimattā sīse sīsavedanā. Na me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bhante sāriputta, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya; evameva kho me, bhante sāriputta, adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Na me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, bhante sāriputta, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ, samparitāpeyyuṃ; evameva kho me, bhante sāriputta, adhimatto kāyasmiṃ ḍāho. Na me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā [Pg.303] abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti.

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังใช้หลาวอันคมเจาะศีรษะ ฉันใด ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมกล้าก็เสียดแทงศีรษะของข้าพเจ้า ฉันนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังใช้เชือกหนังที่เหนียวแน่นขันศีรษะ ฉันใด ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เวทนาที่ศีรษะของข้าพเจ้าก็รุนแรง ฉันนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ใช้มีดแล่เนื้อโคที่คมกรีดท้อง ฉันใด ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมกล้าก็กรีดท้องของข้าพเจ้า ฉันนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง ๒ คน จับบุรุษผู้มีกำลังน้อยกว่าที่แขนคนละข้างแล้ว ย่าง นาบบนหลุมถ่านเพลิง ฉันใด ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ความเร่าร้อนในกายของข้าพเจ้าก็รุนแรง ฉันนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ”

385. ‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na cakkhuṃ upādiyissāmi, na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

๓๘๕. “คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักษุ และวิญญาณที่อาศัยจักษุจักไม่มีแก่เรา’ ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แล คหบดี

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na sotaṃ upādiyissāmi, na ca me sotanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ghānaṃ upādiyissāmi, na ca me ghānanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na jivhaṃ upādiyissāmi, na ca me jivhānissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na kāyaṃ upādiyissāmi, na ca me kāyanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na manaṃ upādiyissāmi, na ca me manonissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตะ และวิญญาณที่อาศัยโสตะจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นฆานะ และวิญญาณที่อาศัยฆานะจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นชิวหา และวิญญาณที่อาศัยชิวหาจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นกาย และวิญญาณที่อาศัยกายจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นมโน และวิญญาณที่อาศัยมโนจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na rūpaṃ upādiyissāmi, na ca me rūpanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na saddaṃ upādiyissāmi…pe… na gandhaṃ upādiyissāmi… na rasaṃ upādiyissāmi… na phoṭṭhabbaṃ upādiyissāmi… na dhammaṃ upādiyissāmi na ca me dhammanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นรูป และวิญญาณที่อาศัยรูปจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นสัททะ...ฯลฯ... เราจักไม่ยึดมั่นคันธะ... เราจักไม่ยึดมั่นรสะ... เราจักไม่ยึดมั่นโผฏฐัพพะ... เราจักไม่ยึดมั่นธรรมะ และวิญญาณที่อาศัยธรรมะจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na cakkhuviññāṇaṃ upādiyissāmi, na ca me cakkhuviññāṇanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na sotaviññāṇaṃ upādiyissāmi… na ghānaviññāṇaṃ upādiyissāmi… na jivhāviññāṇaṃ upādiyissāmi… na kāyaviññāṇaṃ upādiyissāmi… na manoviññāṇaṃ upādiyissāmi na ca me manoviññāṇanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักขุวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยจักขุวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตวิญญาณ... เราจักไม่ยึดมั่นฆานวิญญาณ... เราจักไม่ยึดมั่นชิวหาวิญญาณ... เราจักไม่ยึดมั่นกายวิญญาณ... เราจักไม่ยึดมั่นมโนวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยมโนวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha [Pg.304] te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na cakkhusamphassaṃ upādiyissāmi, na ca me cakkhusamphassanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na sotasamphassaṃ upādiyissāmi… na ghānasamphassaṃ upādiyissāmi… na jivhāsamphassaṃ upādiyissāmi… na kāyasamphassaṃ upādiyissāmi… na manosamphassaṃ upādiyissāmi, na ca me manosamphassanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักขุสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยจักขุสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นฆานสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นชิวหาสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นกายสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นมโนสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยมโนสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi, na ca me cakkhusamphassajāvedanānissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na sotasamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi… na ghānasamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi… na jivhāsamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi… na kāyasamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi… na manosamphassajaṃ vedanaṃ upādiyissāmi, na ca me manosamphassajāvedanānissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส... เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

386. ‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na pathavīdhātuṃ upādiyissāmi, na ca me pathavīdhātunissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na āpodhātuṃ upādiyissāmi… na tejodhātuṃ upādiyissāmi… na vāyodhātuṃ upādiyissāmi… na ākāsadhātuṃ upādiyissāmi… na viññāṇadhātuṃ upādiyissāmi, na ca me viññāṇadhātunissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

๓๘๖. “คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นปฐวีธาตุ และวิญญาณที่อาศัยปฐวีธาตุจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอาโปธาตุ... เราจักไม่ยึดมั่นเตโชธาตุ... เราจักไม่ยึดมั่นวาโยธาตุ... เราจักไม่ยึดมั่นอากาสธาตุ... เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณธาตุ และวิญญาณที่อาศัยวิญญาณธาตุจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na rūpaṃ upādiyissāmi, na ca me rūpanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na vedanaṃ upādiyissāmi… na saññaṃ upādiyissāmi… na saṅkhāre upādiyissāmi… na viññāṇaṃ upādiyissāmi, na ca me viññāṇanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นรูป และวิญญาณที่อาศัยรูปจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนา... เราจักไม่ยึดมั่นสัญญา... เราจักไม่ยึดมั่นสังขาร... เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ākāsānañcāyatanaṃ upādiyissāmi, na ca me ākāsānañcāyatananissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti[Pg.305]. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na viññāṇañcāyatanaṃ upādiyissāmi… na ākiñcaññāyatanaṃ upādiyissāmi… na nevasaññānāsaññāyatanaṃ upādiyissāmi na ca me nevasaññānāsaññāyatananissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ.

“คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอากาสานัญจายตนะ และวิญญาณที่อาศัยอากาสานัญจายตนะจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณัญจายตนะ... เราจักไม่ยึดมั่นอากิญจัญญายตนะ... เราจักไม่ยึดมั่นเนวสัญญานาสัญญายตนะ และวิญญาณที่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะจักไม่มีแก่เรา’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ.”

‘‘Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na idhalokaṃ upādiyissāmi, na ca me idhalokanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na paralokaṃ upādiyissāmi, na ca me paralokanissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yampi me diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anupariyesitaṃ anucaritaṃ manasā tampi na upādiyissāmi, na ca me taṃnissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’’nti.

คฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโลกนี้ และวิญญาณอันอาศัยโลกนี้ของเราจักไม่มี’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นปรโลก และวิญญาณอันอาศัยปรโลกของเราจักไม่มี’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘สิ่งใดที่เราเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ แม้สิ่งนั้นเราก็จักไม่ยึดมั่น และวิญญาณอันอาศัยสิ่งนั้นของเราจักไม่มี’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

387. Evaṃ vutte, anāthapiṇḍiko gahapati parodi, assūni pavattesi. Atha kho āyasmā ānando anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘olīyasi kho tvaṃ, gahapati, saṃsīdasi kho tvaṃ, gahapatī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante ānanda, olīyāmi, napi saṃsīdāmi; api ca me dīgharattaṃ satthā payirupāsito manobhāvanīyā ca bhikkhū; na ca me evarūpī dhammī kathā sutapubbā’’ti. ‘‘Na kho, gahapati, gihīnaṃ odātavasanānaṃ evarūpī dhammī kathā paṭibhāti; pabbajitānaṃ kho, gahapati, evarūpī dhammī kathā paṭibhātī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante sāriputta, gihīnampi odātavasanānaṃ evarūpī dhammī kathā paṭibhātu. Santi hi, bhante, kulaputtā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti; bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti.

๓๘๗. เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้ร้องไห้หลั่งน้ำตา. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า ‘คฤหบดี ท่านยังอาลัยอยู่หรือ คฤหบดี ท่านยังจมอยู่หรือ’ อนาถบิณฑิกคฤหบดีตอบว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้อาลัย มิได้จมอยู่ แต่ว่าข้าพเจ้าได้เข้าเฝ้าพระศาสดาและได้อุปัฏฐากภิกษุผู้ควรแก่การเจริญเมตตาจิตมานานแล้ว แต่ยังไม่เคยได้ฟังธรรมิกถาเช่นนี้เลย’ ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า ‘คฤหบดี ธรรมิกถาเช่นนี้ย่อมไม่แจ่มแจ้งแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว ธรรมิกถาเช่นนี้ย่อมแจ่มแจ้งแก่บรรพชิตเท่านั้น’ อนาถบิณฑิกคฤหบดีกล่าวว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอธรรมิกถาเช่นนี้จงแจ่มแจ้งแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวเถิด เพราะกุลบุตรผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’

Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca ānando anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati, acirapakkante āyasmante ca sāriputte āyasmante ca ānande, kālamakāsi tusitaṃ kāyaṃ upapajji. Atha kho anāthapiṇḍiko devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ [Pg.306] ṭhito kho anāthapiṇḍiko devaputto bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรและท่านพระอานนท์ได้ให้โอวาทแก่อนาถบิณฑิกคฤหบดีด้วยโอวาทนี้แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป. หลังจากท่านพระสารีบุตรและท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้ทำกาละแล้วเข้าถึงหมู่เทพชั้นดุสิต. ครั้งนั้น อนาถบิณฑิกเทพบุตร เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำพระเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร. อนาถบิณฑิกเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า

‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ;

Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama.

พระเชตวันนี้แล เป็นที่อยู่ของหมู่ฤาษี เป็นที่ประทับของพระธรรมราชา เป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพระองค์

‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā.

กรรม วิชชา ธรรม ศีล และชีวิตอันประเสริฐ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ หาใช่บริสุทธิ์ได้ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์ไม่

‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati.

เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้

‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena;

Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti.

ท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ถึงฝั่งแล้วรูปใดรูปหนึ่ง ด้วยปัญญา ด้วยศีล และด้วยความสงบ

Idamavoca anāthapiṇḍiko devaputto. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho anāthapiṇḍiko devaputto – ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

อนาถบิณฑิกเทพบุตรได้กราบทูลคำนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย. ครั้งนั้น อนาถบิณฑิกเทพบุตรทราบว่า ‘พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหายไปในที่นั้นเอง

388. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññataro devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho so devaputto maṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

๓๘๘. ครั้งนั้น เมื่อราตรีนั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว เทพบุตรตนหนึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำพระเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ไหว้แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร. ภิกษุทั้งหลาย เทพบุตรนั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคาถากะเราว่า

‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ;

Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama.

พระเชตวันนี้แล เป็นที่อยู่ของหมู่ฤาษี เป็นที่ประทับของพระธรรมราชา เป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพระองค์

‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā.

กรรม วิชชา ธรรม ศีล และชีวิตอันประเสริฐ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ หาใช่บริสุทธิ์ได้ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์ไม่

‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati.

เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้

‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena;

Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti.

ท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ถึงฝั่งแล้วรูปใดรูปหนึ่ง ด้วยปัญญา ด้วยศีล และด้วยความสงบ

‘‘Idamavoca, bhikkhave, so devaputto. ‘Samanuñño me satthā’ti maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เทพบุตรนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ทราบว่า ‘พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา’ จึงไหว้เรา กระทำประทักษิณแล้วหายไปในที่นั้นเอง

Evaṃ [Pg.307] vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘so hi nūna so, bhante, anāthapiṇḍiko devaputto bhavissati. Anāthapiṇḍiko, bhante, gahapati āyasmante sāriputte abhippasanno ahosī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, ānanda! Yāvatakaṃ kho, ānanda, takkāya pattabbaṃ, anuppattaṃ taṃ tayā. Anāthapiṇḍiko so, ānanda, devaputto’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทพบุตรนั้นคงจะเป็นอนาถบิณฑิกเทพบุตรเป็นแน่ เพราะอนาถบิณฑิกคฤหบดีเป็นผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในท่านพระสารีบุตร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดีละ ดีละ อานนท์ เท่าที่ควรจะคาดคะเนได้ เธอก็คาดคะเนได้ถูกต้อง อานนท์ เทพบุตรนั้นคืออนาถบิณฑิกเทพบุตรนั่นเอง’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Anāthapiṇḍikovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

อนาถบิณฑิโกวาทสูตรที่ ๑ จบ

2. Channovādasuttaṃ

๒. ฉันโนวาทสูตร

389. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo āyasmā ca channo gijjhakūṭe pabbate viharanti. Tena kho pana samayena āyasmā channo ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahācundo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahācundaṃ etadavoca – ‘‘āyāmāvuso cunda, yenāyasmā channo tenupasaṅkamissāma gilānapucchakā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā mahācundo āyasmato sāriputtassa paccassosi.

๓๘๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อแก่กระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาจุนทะ และท่านพระฉันนะ อยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระฉันนะอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหาท่านพระมหาจุนทะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหาจุนทะว่า “มาเถิด ท่านจุนทะ เราจักเข้าไปหาท่านพระฉันนะถึงที่อยู่ เพื่อเยี่ยมไข้กัน” ท่านพระมหาจุนทะรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”

Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo yenāyasmā channo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā channena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ channaṃ etadavoca – ‘‘kacci te, āvuso channa, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ? Kacci te dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti?

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะได้เข้าไปหาท่านพระฉันนะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระฉันนะ ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรแก่การปราศรัย ที่ควรระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระฉันนะว่า “ท่านฉันนะ ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาของท่านทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ”

‘‘Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, balavā puriso [Pg.308] tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya; evameva kho me, āvuso sāriputta, adhimattā vātā muddhani ūhananti. Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho me, āvuso sāriputta, adhimattā sīse sīsavedanā. Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya; evameva kho me, āvuso sāriputta, adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ; evameva kho me, āvuso sāriputta, adhimatto kāyasmiṃ ḍāho. Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo. Satthaṃ, āvuso sāriputta, āharissāmi, nāvakaṅkhāmi jīvita’’nti.

“ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว ให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาอันกล้าของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอามีดที่คมกริบมาเจาะศีรษะ ฉันใด ลมกล้าก็เสียดแทงศีรษะของข้าพเจ้า ฉันนั้น ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว ให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาอันกล้าของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอาเชือกหนังที่เหนียวมาขันศีรษะ ฉันใด อาการปวดศีรษะอย่างรุนแรงก็เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า ฉันนั้น ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว ให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาอันกล้าของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ใช้มีดชำแหละโคที่คมกริบคว้านท้อง ฉันใด ลมกล้าก็บาดท้องของข้าพเจ้า ฉันนั้น ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว ให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาอันกล้าของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง ๒ คน จับบุรุษที่อ่อนแอกว่าคนละแขนแล้วย่างบนหลุมถ่านเพลิง ฉันใด ความร้อนในกายของข้าพเจ้าก็รุนแรงยิ่งนัก ฉันนั้น ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ไหว ให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาอันกล้าของข้าพเจ้ามีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าจักนำศัสตรามา ไม่ต้องการชีวิตอีกต่อไป”

390. ‘‘Māyasmā channo satthaṃ āharesi. Yāpetāyasmā channo. Yāpentaṃ mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ icchāma. Sace āyasmato channassa natthi sappāyāni bhojanāni, ahaṃ āyasmato channassa sappāyāni bhojanāni pariyesissāmi. Sace āyasmato channassa natthi sappāyāni bhesajjāni, ahaṃ āyasmato channassa sappāyāni bhesajjāni pariyesissāmi. Sace āyasmato channassa natthi patirūpā upaṭṭhākā, ahaṃ āyasmantaṃ channaṃ upaṭṭhahissāmi. Māyasmā channo satthaṃ āharesi. Yāpetāyasmā channo. Yāpentaṃ mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ icchāmā’’ti.

๓๙๐. “ท่านฉันนะ อย่าได้นำศัสตรามาเลย ขอท่านฉันนะจงยังอัตภาพให้เป็นไปเถิด พวกเราปรารถนาให้ท่านฉันนะยังอัตภาพให้เป็นไป ถ้าท่านฉันนะไม่มีโภชนะที่สบาย ข้าพเจ้าจักแสวงหาโภชนะที่สบายมาให้ ถ้าท่านฉันนะไม่มีเภสัชที่สบาย ข้าพเจ้าจักแสวงหาเภสัชที่สบายมาให้ ถ้าท่านฉันนะไม่มีอุปัฏฐากที่สมควร ข้าพเจ้าจักอุปัฏฐากท่านเอง ท่านฉันนะ อย่าได้นำศัสตรามาเลย ขอท่านฉันนะจงยังอัตภาพให้เป็นไปเถิด พวกเราปรารถนาให้ท่านฉันนะยังอัตภาพให้เป็นไป”

‘‘Napi me, āvuso sāriputta, natthi sappāyāni bhojanāni; napi me natthi sappāyāni bhesajjāni; napi me natthi patirūpā upaṭṭhākā; api cāvuso sāriputta[Pg.309], pariciṇṇo me satthā dīgharattaṃ manāpeneva no amanāpena. Etañhi, āvuso sāriputta, sāvakassa patirūpaṃ yaṃ satthāraṃ paricareyya manāpeneva no amanāpena. ‘Anupavajjaṃ channo bhikkhu satthaṃ āharissatī’ti evametaṃ, āvuso sāriputta, dhārehī’’ti. ‘‘Puccheyyāma mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ kañcideva desaṃ, sace āyasmā channo okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Pucchāvuso sāriputta, sutvā vedissāmī’’ti.

“ท่านสารีบุตร มิใช่ว่าข้าพเจ้าไม่มีโภชนะที่สบาย มิใช่ว่าข้าพเจ้าไม่มีเภสัชที่สบาย มิใช่ว่าข้าพเจ้าไม่มีอุปัฏฐากที่สมควร แต่ว่า ท่านสารีบุตร ข้าพเจ้าได้อุปัฏฐากพระศาสดามาสิ้นกาลนาน ด้วยเป็นที่พอพระทัย มิใช่ไม่เป็นที่พอพระทัย ท่านสารีบุตร ข้อที่สาวกจะพึงอุปัฏฐากพระศาสดาด้วยเป็นที่พอพระทัย มิใช่ไม่เป็นที่พอพระทัย นี้เป็นสิ่งที่สมควรแก่สาวก ขอท่านจงทรงจำคำนี้ไว้เถิดว่า ‘ภิกษุชื่อฉันนะจักนำศัสตรามาอย่างไม่มีใครติเตียนได้’” “ถ้าท่านฉันนะจะกรุณาให้โอกาสเพื่อการตอบปัญหา พวกเราจะขอถามเนื้อความบางอย่างกะท่าน” “ท่านสารีบุตร เชิญถามเถิด ข้าพเจ้าฟังแล้วจักรู้”

391. ‘‘Cakkhuṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasi? Sotaṃ, āvuso channa, sotaviññāṇaṃ…pe… ghānaṃ, āvuso channa, ghānaviññāṇaṃ… jivhaṃ, āvuso channa, jivhāviññāṇaṃ … kāyaṃ, āvuso channa, kāyaviññāṇaṃ… manaṃ, āvuso channa, manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti?

๓๙๑. “ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นจักษุ จักษุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นโสตะ โสตวิญญาณ...ฯลฯ... ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นฆานะ ฆานวิญญาณ... ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ... ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นกาย กายวิญญาณ... ท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ”

‘‘Cakkhuṃ, āvuso sāriputta, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmi. Sotaṃ, āvuso sāriputta…pe… ghānaṃ, āvuso sāriputta… jivhaṃ, āvuso sāriputta… kāyaṃ, āvuso sāriputta… manaṃ, āvuso sāriputta, manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmī’’ti.

ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เราย่อมพิจารณาเห็นจักษุ จักษุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ... โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กายะ... ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เราย่อมพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้

392. ‘‘Cakkhusmiṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu kiṃ disvā kiṃ abhiññāya cakkhuṃ cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasi? Sotasmiṃ, āvuso channa, sotaviññāṇe … ghānasmiṃ, āvuso channa, ghānaviññāṇe… jivhāya, āvuso channa, jivhāviññāṇe… kāyasmiṃ, āvuso channa, kāyaviññāṇe… manasmiṃ, āvuso channa, manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu kiṃ disvā kiṃ abhiññāya manaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasī’’ti?

๓๙๒. ท่านฉันนะผู้มีอายุ ท่านเห็นอะไร รู้ยิ่งอะไร ในจักษุ ในจักษุวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นจักษุ จักษุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ท่านฉันนะผู้มีอายุ... ในโสตะ... ในฆานะ... ในชิวหา... ในกาย... ท่านฉันนะผู้มีอายุ ท่านเห็นอะไร รู้ยิ่งอะไร ในมโน ในมโนวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้

‘‘Cakkhusmiṃ[Pg.310], āvuso sāriputta, cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu nirodhaṃ disvā nirodhaṃ abhiññāya cakkhuṃ cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmi. Sotasmiṃ, āvuso sāriputta, sotaviññāṇe… ghānasmiṃ, āvuso sāriputta, ghānaviññāṇe… jivhāya, āvuso sāriputta, jivhāviññāṇe… kāyasmiṃ, āvuso sāriputta, kāyaviññāṇe… manasmiṃ, āvuso sāriputta, manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu nirodhaṃ disvā nirodhaṃ abhiññā manaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmī’’ti.

ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เราเห็นความดับ รู้ยิ่งความดับ ในจักษุ ในจักษุวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นจักษุ จักษุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ... ในโสตะ... ในฆานะ... ในชิวหา... ในกาย... ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เราเห็นความดับ รู้ยิ่งความดับ ในมโน ในมโนวิญญาณ ในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้

393. Evaṃ vutte, āyasmā mahācundo āyasmantaṃ channaṃ etadavoca – ‘‘tasmātiha, āvuso channa, idampi tassa bhagavato sāsanaṃ, niccakappaṃ manasi kātabbaṃ – ‘nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi. Calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti. Natiyā asati āgatigati na hoti. Āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti. Cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’’ti. Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo āyasmantaṃ channaṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

๓๙๓. เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาจุนทะได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า ‘ท่านฉันนะผู้มีอายุ เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนนี้ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเนืองนิตย์ว่า ‘ความหวั่นไหวมีแก่บุคคลผู้อาศัย (ตัณหาและทิฐิ) ความหวั่นไหวไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่อาศัย เมื่อความหวั่นไหวไม่มี ก็มีความสงบระงับ เมื่อมีความสงบระงับ ก็ไม่มีความน้อมไป เมื่อไม่มีความน้อมไป ก็ไม่มีการมาการไป เมื่อไม่มีการมาการไป ก็ไม่มีการจุติและอุบัติ เมื่อไม่มีการจุติและอุบัติ ก็ไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกหน้า ไม่มีในระหว่างแห่งโลกทั้งสอง นี้แลคือที่สุดแห่งทุกข์’ ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะได้โอวาทท่านพระฉันนะด้วยโอวาทนี้แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

394. Atha kho āyasmā channo acirapakkante āyasmante ca sāriputte āyasmante ca mahācunde satthaṃ āharesi. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmatā, bhante, channena satthaṃ āharitaṃ. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Nanu te, sāriputta, channena bhikkhunā sammukhāyeva anupavajjatā byākatā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, pubbajiraṃ nāma vajjigāmo. Tatthāyasmato channassa mittakulāni suhajjakulāni upavajjakulānī’’ti. ‘‘Honti hete, sāriputta, channassa bhikkhuno mittakulāni suhajjakulāni upavajjakulāni. Nāhaṃ, sāriputta, ettāvatā [Pg.311] ‘saupavajjo’ti vadāmi. Yo kho, sāriputta, imañca kāyaṃ nikkhipati aññañca kāyaṃ upādiyati tamahaṃ ‘saupavajjo’ti vadāmi. Taṃ channassa bhikkhuno natthi. ‘Anupavajjo channo bhikkhu satthaṃ āharesī’ti evametaṃ, sāriputta, dhārehī’’ti.

๓๙๔. ครั้งนั้นแล ท่านพระฉันนะ เมื่อท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะหลีกไปไม่นาน ได้ใช้ศัสตรา ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระฉันนะได้ใช้ศัสตราแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘สารีบุตร ฉันนะภิกษุได้พยากรณ์ความเป็นผู้ไม่มีที่ติเตียนต่อหน้าเธอแล้วมิใช่หรือ’ (ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีวัชชิคาชื่อปุพพชิระอยู่ ที่นั่นมีมิตรสกุล สหายสกุล และสกุลที่พึงเข้าไปหาของท่านพระฉันนะ’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘สารีบุตร มิตรสกุล สหายสกุล และสกุลที่พึงเข้าไปหาเหล่านั้นของฉันนะภิกษุมีอยู่จริง แต่สารีบุตร เราไม่ได้กล่าวว่า ‘เป็นผู้มีที่ติเตียน’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สารีบุตร ผู้ใดแล ทอดทิ้งกายนี้แล้วยึดมั่นกายอื่น เรากล่าวผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้มีที่ติเตียน’ สิ่งนั้นไม่มีแก่ฉันนะภิกษุ สารีบุตร เธอจงทรงจำไว้อย่างนี้ว่า ‘ฉันนะภิกษุไม่มีที่ติเตียน ได้ใช้ศัสตราแล้ว’ ดังนี้

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā sāriputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้แล

Channovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

ฉันโนวาทสูตรที่ ๒ จบ

3. Puṇṇovādasuttaṃ

๓. ปุณโณวาทสูตร

395. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā puṇṇo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā puṇṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu maṃ, bhante, bhagavā saṃkhittena ovādena ovadatu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Tena hi, puṇṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā puṇṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๓๙๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะในเวลาเย็นออกจากที่หลีกเร้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ท่านพระปุณณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงโอวาทโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จะเป็นผู้เดียวหลีกออก ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ปุณณะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระปุณณะทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘เป็นดังนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Santi kho, puṇṇa, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Taṃ ce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. ‘Nandīsamudayā dukkhasamudayo, puṇṇā’ti vadāmi.

ปุณณะ รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นอยู่ ซึ่งรูปนั้น เมื่อเธอเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นอยู่ซึ่งรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น เรากล่าวว่า ‘ปุณณะ เพราะนันทิเกิดขึ้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น’

‘‘Santi kho, puṇṇa, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Taṃ ce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. ‘Nandīsamudayā dukkhasamudayo, puṇṇā’ti vadāmi.

“ดูก่อนปุณณะ เสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตวิญญาณ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางฆานวิญญาณ... รสอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกายวิญญาณ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่. ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น. เมื่อเธอเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น. ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะนันทิเกิดขึ้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น’

‘‘Santi [Pg.312] ca kho, puṇṇa, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Taṃ ce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. ‘Nandīnirodhā dukkhanirodho, puṇṇā’ti vadāmi.

“ดูก่อนปุณณะ รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่. ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น. เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น นันทิย่อมดับ. ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะนันทิดับ ทุกข์จึงดับ’

‘‘Santi ca kho, puṇṇa, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Taṃ ce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. ‘Nandīnirodhā dukkhanirodho, puṇṇā’ti vadāmi.

“ดูก่อนปุณณะ เสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางโสตวิญญาณ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางฆานวิญญาณ... รสอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกายวิญญาณ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่. ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น. เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น นันทิย่อมดับ. ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะนันทิดับ ทุกข์จึงดับ’

‘‘Iminā ca tvaṃ puṇṇa, mayā saṃkhittena ovādena ovadito katarasmiṃ janapade viharissasī’’ti? ‘‘Imināhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena ovādena ovadito, atthi sunāparanto nāma janapado, tatthāhaṃ viharissāmī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ เธออันเรากล่าวสอนแล้วด้วยโอวาทโดยย่อนี้ จักอยู่ในชนบทไหนหนอ?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อันพระผู้มีพระภาคตรัสสอนแล้วด้วยโอวาทโดยย่อนี้ มีชนบทชื่อสุนาปรันตะอยู่ ข้าพระองค์จักอยู่ในที่นั้น พระเจ้าข้า”

396. ‘‘Caṇḍā kho, puṇṇa, sunāparantakā manussā; pharusā kho, puṇṇa, sunāparantakā manussā. Sace taṃ, puṇṇa, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

๓๙๖. “ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทดุร้ายนะ ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทหยาบคายนัก. ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่า จักบริภาษเธอ, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่า จักบริภาษข้าพระองค์, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขาไม่ประหารเราด้วยฝ่ามือ’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā pāṇinā pahāraṃ dassanti, tattha pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā pāṇinā pahāraṃ dassanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime leḍḍunā pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยฝ่ามือเล่า, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยฝ่ามือ, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขาไม่ประหารเราด้วยก้อนดิน’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā leḍḍunā pahāraṃ dassanti, tattha pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā [Pg.313] leḍḍunā pahāraṃ dassanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime daṇḍena pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยก้อนดินเล่า, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยก้อนดิน, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขาไม่ประหารเราด้วยท่อนไม้’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā daṇḍena pahāraṃ dassanti, tattha pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā daṇḍena pahāraṃ dassanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime satthena pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยท่อนไม้เล่า, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยท่อนไม้, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขาไม่ประหารเราด้วยศัสตรา’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā satthena pahāraṃ dassanti, tattha pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā satthena pahāraṃ dassanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ maṃ nayime tiṇhena satthena jīvitā voropentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยศัสตราเล่า, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยศัสตรา, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขาไม่ปลงเราจากชีวิตด้วยศัสตราอันคม’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana taṃ, puṇṇa, sunāparantakā manussā tiṇhena satthena jīvitā voropessanti, tattha pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā tiṇhena satthena jīvitā voropessanti, tattha me evaṃ bhavissati – ‘santi kho bhagavato sāvakā kāye ca jīvite ca aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā satthahārakaṃ pariyesanti. Taṃ me idaṃ apariyiṭṭhaṃyeva satthahārakaṃ laddha’nti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, puṇṇa! Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapade viharituṃ. Yassadāni tvaṃ, puṇṇa, kālaṃ maññasī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลงเธอจากชีวิตด้วยศัสตราอันคมเล่า, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลงข้าพระองค์จากชีวิตด้วยศัสตราอันคม, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘มีอยู่หนอ สาวกของพระผู้มีพระภาคที่อึดอัด ระอา เกลียดชังร่างกายและชีวิต ย่อมแสวงหาศัสตรานำชีวิตไป, ศัสตรานำชีวิตไปนั้น เราได้แล้วโดยไม่ต้องแสวงหาเลย’. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ ปุณณะ! เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในสุนาปรันตชนบทได้. ดูก่อนปุณณะ บัดนี้ เธอจงสำคัญกาลอันควรเถิด”

397. Atha kho āyasmā puṇṇo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena sunāparanto janapado tena [Pg.314] cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sunāparanto janapado tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā puṇṇo sunāparantasmiṃ janapade viharati. Atha kho āyasmā puṇṇo tenevantaravassena pañcamattāni upāsakasatāni paṭivedesi, tenevantaravassena pañcamattāni upāsikasatāni paṭivedesi, tenevantaravassena tisso vijjā sacchākāsi. Atha kho āyasmā puṇṇo aparena samayena parinibbāyi.

๓๙๗. ลำดับนั้น ท่านพระปุณณะชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เก็บเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรหลีกจาริกไปทางสุนาปรันตชนบท เมื่อจาริกไปโดยลำดับ ก็ได้บรรลุถึงสุนาปรันตชนบทแล้ว ท่านพระปุณณะอยู่ในสุนาปรันตชนบทนั้น ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะได้ทำให้เหล่าอุบาสกประมาณ ๕๐๐ คน ให้รู้แจ้งธรรมภายในพรรษานั้นเอง ได้ทำให้เหล่าอุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คน ให้รู้แจ้งธรรมภายในพรรษานั้นเอง และได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ภายในพรรษานั้นเอง ต่อมาโดยสมัยอื่น ท่านพระปุณณะก็ได้ปรินิพพานแล้ว

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, bhante, puṇṇo nāma kulaputto bhagavatā saṃkhittena ovādena ovadito so kālaṅkato. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, puṇṇo kulaputto paccapādi dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭhesi. Parinibbuto, bhikkhave, puṇṇo kulaputto’’ti.

ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อ ท่านได้ทำกาละเสียแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพของท่านเป็นอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม และไม่ทำให้เราลำบากเพราะเหตุแห่งธรรมเลย ภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรปรินิพพานแล้ว”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Puṇṇovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

ปุณโณวาทสูตรที่ ๓ จบ

4. Nandakovādasuttaṃ

๔. นันทโกวาทสูตร

398. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho mahāpajāpatigotamī pañcamattehi bhikkhunisatehi saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho mahāpajāpatigotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ovadatu, bhante, bhagavā bhikkhuniyo; anusāsatu, bhante, bhagavā bhikkhuniyo; karotu, bhante, bhagavā bhikkhunīnaṃ dhammiṃ katha’’nti.

๓๙๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระนางมหาปชาบดีโคตมีพร้อมด้วยภิกษุณีประมาณ ๕๐๐ รูป เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระนางมหาปชาบดีโคตมียืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเถิด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดพร่ำสอนภิกษุณีทั้งหลายเถิด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดกระทำธรรมีกถาแก่ภิกษุณีทั้งหลายเถิด”

Tena kho pana samayena therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadanti pariyāyena. Āyasmā nandako na icchati bhikkhuniyo ovadituṃ pariyāyena. Atha [Pg.315] kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovadituṃ pariyāyenā’’ti? ‘‘Sabbeheva, bhante, kato pariyāyo bhikkhuniyo ovadituṃ pariyāyena. Ayaṃ, bhante, āyasmā nandako na icchati bhikkhuniyo ovadituṃ pariyāyenā’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระเถระทั้งหลายย่อมให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายตามวาระ แต่ท่านพระนันทกะไม่ปรารถนาจะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายตามวาระ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “อานนท์ วันนี้เป็นวาระของใครที่จะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลาย” ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเถระทุกรูปได้ทำวาระที่จะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ท่านพระนันทกะนี้ไม่ปรารถนาจะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายตามวาระ”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ āmantesi – ‘‘ovada, nandaka, bhikkhuniyo; anusāsa, nandaka, bhikkhuniyo; karohi tvaṃ, brāhmaṇa, bhikkhunīnaṃ dhammiṃ katha’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā nandako bhagavato paṭissutvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto attadutiyo yena rājakārāmo tenupasaṅkami. Addasaṃsu kho tā bhikkhuniyo āyasmantaṃ nandakaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āsanaṃ paññāpesuṃ, udakañca pādānaṃ upaṭṭhapesuṃ. Nisīdi kho āyasmā nandako paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhālesi. Tāpi kho bhikkhuniyo āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho tā bhikkhuniyo āyasmā nandako etadavoca – ‘‘paṭipucchakathā kho, bhaginiyo, bhavissati. Tattha ājānantīhi – ‘ājānāmā’ tissa vacanīyaṃ, na ājānantīhi – ‘na ājānāmā’ tissa vacanīyaṃ. Yassā vā panassa kaṅkhā vā vimati vā ahameva tattha paṭipucchitabbo – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa kvattho’’’ti? ‘‘Ettakenapi mayaṃ, bhante, ayyassa nandakassa attamanā abhiraddhā yaṃ no ayyo nandako pavāretī’’ti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระนันทกะมาแล้วตรัสว่า “นันทกะ เธอจงให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายเถิด นันทกะ เธอจงพร่ำสอนภิกษุณีทั้งหลายเถิด ดูกรพราหมณ์ เธอจงกระทำธรรมีกถาแก่ภิกษุณีทั้งหลายเถิด” ท่านพระนันทกะทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วในเวลาเช้า ท่านนุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาต มีตนเป็นที่สอง (ไปผู้เดียว) เข้าไปยังราชการาม ภิกษุณีเหล่านั้นได้เห็นท่านพระนันทกะกำลังมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงปูอาสนะและตั้งน้ำล้างเท้าไว้ ท่านพระนันทกะนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้แล้ว ครั้นนั่งแล้วจึงล้างเท้า แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็ได้อภิวาทท่านพระนันทกะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระนันทกะได้กล่าวกะภิกษุณีเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วดังนี้ว่า “น้องหญิงทั้งหลาย การกล่าวธรรมจักเป็นไปโดยการถามตอบ ในเรื่องนั้น เมื่อพวกเธอรู้ ก็พึงกล่าวว่า ‘ดิฉันทั้งหลายรู้’ เมื่อไม่รู้ ก็พึงกล่าวว่า ‘ดิฉันทั้งหลายไม่รู้’ หรือผู้ใดมีความสงสัยเคลือบแคลง ก็พึงถามเราในเรื่องนั้นว่า ‘ท่านเจ้าข้า ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’” ภิกษุณีเหล่านั้นกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า เพียงเท่าที่ท่านพระนันทกะปวารณาพวกดิฉัน พวกดิฉันก็มีใจยินดี พอใจต่อท่านพระนันทกะแล้ว”

399. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, sotaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… ghānaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’… ‘‘jivhā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘kāyo nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’… ‘‘mano nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ [Pg.316] nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha ajjhattikā āyatanā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๓๙๙. “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร โสตะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ... ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “กายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ ไม่เที่ยง ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงไว้ก่อนแล้ว พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ น้องหญิงทั้งหลาย น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ”

400. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, rūpā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, saddā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante…pe… gandhā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘rasā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘phoṭṭhabbā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘dhammā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha bāhirā āyatanā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๐. “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เสียงทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ... กลิ่นทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “รสทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “โผฏฐัพพะทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “ธรรมารมณ์ทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าอายตนะภายนอก ๖ ประการนี้ ไม่เที่ยง ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงไว้ก่อนแล้ว พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ น้องหญิงทั้งหลาย น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ”

401. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, cakkhuviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, sotaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… ghānaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’… ‘‘jivhāviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’… ‘‘kāyaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’… ‘‘manoviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti’’? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha viññāṇakāyā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๑. “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักขุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “น้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร โสตวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ... ฆานวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “ชิวหาวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “กายวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าวิญญาณกาย ๖ หมู่นี้ ไม่เที่ยง ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงไว้ก่อนแล้ว พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ น้องหญิงทั้งหลาย น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ”

402. ‘‘Seyyathāpi[Pg.317], bhaginiyo, telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā, ābhāpi aniccā vipariṇāmadhammā. Yo nu kho, bhaginiyo, evaṃ vadeyya – ‘amussa telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā; yā ca khvāssa ābhā sā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’ti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amussa hi, bhante, telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā; pagevassa ābhā aniccā vipariṇāmadhammā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhaginiyo, yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘cha khome ajjhattikā āyatanā aniccā ; yañca kho cha ajjhattike āyatane paṭicca paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā taṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhamma’nti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Tajjaṃ tajjaṃ, bhante, paccayaṃ paṭicca tajjā tajjā vedanā uppajjanti. Tajjassa tajjassa paccayassa nirodhā tajjā tajjā vedanā nirujjhantī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๒. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันกำลังลุกโพลงอยู่ แม้น้ำมันก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้แสงสว่างก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘น้ำมันแห่งประทีปน้ำมันดวงโน้นที่กำลังลุกโพลงอยู่ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แต่แสงสว่างของประทีปนั้นแล เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะพึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะน้ำมันแห่งประทีปน้ำมันดวงโน้นที่กำลังลุกโพลงอยู่ ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็ไฉนแสงสว่างของประทีปนั้นจะไม่พึงเป็นของไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาเล่า” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายใน ๖ เหล่านี้ของเราไม่เที่ยง แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่บุคคลย่อมเสวย เพราะอาศัยอายตนะภายใน ๖ นั้น เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะพึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเวทนาทั้งหลายที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ ย่อมเกิดขึ้น เพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ เวทนาทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ ย่อมดับไป เพราะปัจจัยนั้นๆ ดับไป” “สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น น้องหญิงทั้งหลาย อริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ย่อมมีอย่างนี้”

403. ‘‘Seyyathāpi, bhaginiyo, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, chāyāpi aniccā vipariṇāmadhammā. Yo nu kho, bhaginiyo, evaṃ vadeyya – ‘amussa mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, yā ca khvāssa chāyā sā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’ti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amussa hi, bhante, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ; pagevassa chāyā aniccā vipariṇāmadhammā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhaginiyo, yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘cha khome bāhirā āyatanā [Pg.318] aniccā. Yañca kho cha bāhire āyatane paṭicca paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā taṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhamma’nti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Tajjaṃ tajjaṃ, bhante, paccayaṃ paṭicca tajjā tajjā vedanā uppajjanti. Tajjassa tajjassa paccayassa nirodhā tajjā tajjā vedanā nirujjhantī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๓. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ แม้รากก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้เงาก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รากแห่งต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ ต้นโน้น ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แต่เงาของต้นไม้นั้นแล เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะพึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะรากแห่งต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ ต้นโน้น ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็ไฉนเงาของต้นไม้นั้นจะไม่พึงเป็นของไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาเล่า” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ เหล่านี้ไม่เที่ยง แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่บุคคลย่อมเสวย เพราะอาศัยอายตนะภายนอก ๖ นั้น เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะพึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเวทนาทั้งหลายที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ ย่อมเกิดขึ้น เพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ เวทนาทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ ย่อมดับไป เพราะปัจจัยนั้นๆ ดับไป” “สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น น้องหญิงทั้งหลาย อริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ย่อมมีอย่างนี้”

404. ‘‘Seyyathāpi, bhaginiyo, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā tiṇhena govikantanena gāviṃ saṅkanteyya anupahacca antaraṃ maṃsakāyaṃ anupahacca bāhiraṃ cammakāyaṃ. Yaṃ yadeva tattha antarā vilimaṃsaṃ antarā nhāru antarā bandhanaṃ taṃ tadeva tiṇhena govikantanena sañchindeyya saṅkanteyya sampakanteyya samparikanteyya. Sañchinditvā saṅkantitvā sampakantitvā samparikantitvā vidhunitvā bāhiraṃ cammakāyaṃ teneva cammena taṃ gāviṃ paṭicchādetvā evaṃ vadeyya – ‘tathevāyaṃ gāvī saṃyuttā imināva cammenā’ti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bhante, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā tiṇhena govikantanena gāviṃ saṅkanteyya anupahacca antaraṃ maṃsakāyaṃ anupahacca bāhiraṃ cammakāyaṃ. Yaṃ yadeva tattha antarā vilimaṃsaṃ antarā nhāru antarā bandhanaṃ taṃ tadeva tiṇhena govikantanena sañchindeyya saṅkanteyya sampakanteyya samparikanteyya. Sañchinditvā saṅkantitvā sampakantitvā samparikantitvā vidhunitvā bāhiraṃ cammakāyaṃ teneva cammena taṃ gāviṃ paṭicchādetvā kiñcāpi so evaṃ vadeyya – ‘tathevāyaṃ gāvī saṃyuttā imināva cammenā’ti; atha kho sā gāvī visaṃyuttā teneva cammenā’’ti.

๔๐๔. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ฉลาด ฆ่าโคแล้ว พึงชำแหละโคด้วยมีดชำแหละโคอันคม ไม่ทำลายเนื้อใน ไม่ทำลายหนังนอก เขาพึงตัด พึงเลาะ พึงแล่โดยรอบ ซึ่งเยื่อ เอ็น และเครื่องผูกพันในระหว่างนั้นๆ ทั้งหมด ด้วยมีดชำแหละโคอันคมนั้นแหละ ครั้นตัด เลาะ แล่โดยรอบแล้ว ลอกหนังนอกออก เอาหนังผืนนั้นเองคลุมโคตัวนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคตัวนี้ยังติดเนื่องอยู่กับหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิม’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะพึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ฉลาดโน้น ฆ่าโคแล้ว พึงชำแหละโคด้วยมีดชำแหละโคอันคม ไม่ทำลายเนื้อใน ไม่ทำลายหนังนอก เขาพึงตัด พึงเลาะ พึงแล่โดยรอบ ซึ่งเยื่อ เอ็น และเครื่องผูกพันในระหว่างนั้นๆ ทั้งหมด ด้วยมีดชำแหละโคอันคมนั้นแหละ ครั้นตัด เลาะ แล่โดยรอบแล้ว ลอกหนังนอกออก เอาหนังผืนนั้นเองคลุมโคตัวนั้นแล้ว ถึงแม้เขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคตัวนี้ยังติดเนื่องอยู่กับหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิม’ แต่ที่แท้ โคตัวนั้นก็แยกขาดจากหนังผืนนั้นแล้ว”

‘‘Upamā kho me ayaṃ, bhaginiyo, katā atthassa viññāpanāya. Ayamevettha attho; ‘antarā maṃsakāyo’ti kho, bhaginiyo, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ; ‘bāhiro cammakāyo’ti kho bhaginiyo, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ; ‘antarā vilimaṃsaṃ, antarā nhāru, antarā bandhana’nti kho, bhaginiyo, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ; ‘tiṇhaṃ [Pg.319] govikantana’nti kho, bhaginiyo, ariyāyetaṃ paññāya adhivacanaṃ; yāyaṃ ariyā paññā antarā kilesaṃ antarā saṃyojanaṃ antarā bandhanaṃ sañchindati saṅkantati sampakantati samparikantati.

น้องหญิงทั้งหลาย อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อจะให้รู้แจ้งเนื้อความ เนื้อความในอุปมานั้นมีดังนี้ น้องหญิงทั้งหลาย คำว่า ‘กายเนื้อใน’ นี้ เป็นชื่อแห่งอายตนะภายใน ๖ คำว่า ‘กายหนังภายนอก’ นี้ เป็นชื่อแห่งอายตนะภายนอก ๖ คำว่า ‘เยื่อในระหว่าง เอ็นในระหว่าง เครื่องผูกในระหว่าง’ นี้ เป็นชื่อแห่งนันทิราคะ คำว่า ‘มีดแล่โคที่คม’ นี้ เป็นชื่อแห่งปัญญาอันประเสริฐ ปัญญาอันประเสริฐใด ย่อมตัด ย่อมเฉือน ย่อมชำแหละ ย่อมแล่กิเลส สังโยชน์ และเครื่องผูกในระหว่างๆ

405. ‘‘Satta kho panime, bhaginiyo, bojjhaṅgā, yesaṃ bhāvitattā bahulīkatattā bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Katame satta? Idha, bhaginiyo, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ, dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ime kho, bhaginiyo, satta bojjhaṅgā, yesaṃ bhāvitattā bahulīkatattā bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti.

๔๐๕. น้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะสิ้นไป ที่ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน โพชฌงค์ ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในโวสสัคคะ ๒. ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... ๓. ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ... ๔. ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ... ๕. ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ... ๖. ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ... ๗. ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในโวสสัคคะ น้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้แล ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะสิ้นไป ที่ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน

406. Atha kho āyasmā nandako tā bhikkhuniyo iminā ovādena ovaditvā uyyojesi – ‘‘gacchatha, bhaginiyo; kālo’’ti. Atha kho tā bhikkhuniyo āyasmato nandakassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho tā bhikkhuniyo bhagavā etadavoca – ‘‘gacchatha, bhikkhuniyo; kālo’’ti. Atha kho tā bhikkhuniyo bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantīsu tāsu bhikkhunīsu bhikkhū āmantesi – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, tadahuposathe cātuddase na hoti bahunojanassa kaṅkhā vā vimati vā – ‘ūno nu kho cando, puṇṇo nu kho cando’ti, atha kho ūno candotveva hoti. Evameva kho, bhikkhave, tā bhikkhuniyo nandakassa dhammadesanāya attamanā honti no ca kho paripuṇṇasaṅkappā’’ti.

๔๐๖. ครั้งนั้น ท่านพระนันทกะ ครั้นโอวาทภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนี้แล้ว จึงส่งกลับไปว่า ‘น้องหญิงทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด ได้เวลาแล้ว’ ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระนันทกะแล้วลุกจากอาสนะ อภิวาทท่านพระนันทกะ ทำประทักษิณแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุณีเหล่านั้นผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรว่า ‘ภิกษุณีทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด ได้เวลาแล้ว’ ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป เมื่อภิกษุณีเหล่านั้นจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ มหาชนไม่มีความสงสัยหรือเคลือบแคลงว่า ‘ดวงจันทร์พร่องหรือว่าเต็ม’ ดวงจันทร์ต้องพร่องอยู่นั่นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีเหล่านั้นก็มีใจยินดีต่อธรรมเทศนาของนันทกะ แต่ยังไม่มีความดำริบริบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน’

407. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ āmantesi – ‘‘tena hi tvaṃ, nandaka, svepi tā bhikkhuniyo tenevovādena ovadeyyāsī’’ti. ‘‘Evaṃ[Pg.320], bhante’’ti kho āyasmā nandako bhagavato paccassosi. Atha kho āyasmā nandako tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto attadutiyo yena rājakārāmo tenupasaṅkami. Addasaṃsu kho tā bhikkhuniyo āyasmantaṃ nandakaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āsanaṃ paññāpesuṃ, udakañca pādānaṃ upaṭṭhapesuṃ. Nisīdi kho āyasmā nandako paññatte āsane. Nisajja pāde pakkhālesi. Tāpi kho bhikkhuniyo āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho tā bhikkhuniyo āyasmā nandako etadavoca – ‘‘paṭipucchakathā kho, bhaginiyo, bhavissati. Tattha ājānantīhi ‘ājānāmā’ tissa vacanīyaṃ, na ājānantīhi ‘na ājānāmā’ tissa vacanīyaṃ. Yassā vā panassa kaṅkhā vā vimati vā, ahameva tattha paṭipucchitabbo – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa kvattho’’’ti. ‘‘Ettakenapi mayaṃ, bhante, ayyassa nandakassa attamanā abhiraddhā yaṃ no ayyo nandako pavāretī’’ti.

๔๐๗. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระนันทกะมาตรัสว่า ‘นันทกะ ถ้าอย่างนั้น พรุ่งนี้เธอก็จงโอวาทภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนั้นเหมือนกัน’ ท่านพระนันทกะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ลำดับนั้น ครั้นผ่านราตรีนั้นไป ท่านพระนันทกะครองอันตรวาสกในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตในเวลาปัจฉาภัต มีตนเป็นที่ ๒ เข้าไปยังราชการาม ภิกษุณีเหล่านั้นได้เห็นท่านพระนันทกะกำลังมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงปูอาสนะและตั้งน้ำล้างเท้าไว้ ท่านพระนันทกะนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นนั่งแล้วจึงล้างเท้า แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็อภิวาทท่านพระนันทกะแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระนันทกะได้กล่าวกับภิกษุณีเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า ‘น้องหญิงทั้งหลาย การสนทนาโดยการถามตอบจักมี ในการสนทนานั้น พวกเธอที่รู้พึงกล่าวว่า ‘ดิฉันรู้’ พวกเธอที่ไม่รู้พึงกล่าวว่า ‘ดิฉันไม่รู้’ หรือภิกษุณีรูปใดมีความสงสัยหรือเคลือบแคลง ภิกษุณีรูปนั้นพึงถามเราเท่านั้นในเรื่องนั้นว่า ‘ท่านเจ้าข้า ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของภาษิตนี้ว่าอย่างไร’ (ภิกษุณีเหล่านั้นกราบเรียนว่า) ‘ท่านเจ้าข้า เพียงเท่านี้ที่ท่านพระนันทกะปวารณาพวกดิฉัน พวกดิฉันก็มีใจยินดี พอใจแล้ว’

408. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, sotaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… ghānaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante… jivhā… kāyo… mano nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha ajjhattikā āyatanā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๘. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ชิวหา... กาย... มโน เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอายตนะภายใน ๖ ประการเหล่านี้ว่า ‘ไม่เที่ยง’ ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วในกาลก่อนทีเดียวด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง” “สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้นแหละ น้องหญิงทั้งหลาย สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”

409. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, rūpā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso [Pg.321] me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, saddā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante…pe… gandhā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante… rasā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante… phoṭṭhabbā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante… dhammā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha bāhirā āyatanā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๐๙. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เสียงทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “กลิ่นทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “รสทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “โผฏฐัพพะทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ธรรมารมณ์ทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอายตนะภายนอก ๖ ประการเหล่านี้ว่า ‘ไม่เที่ยง’ ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วในกาลก่อนทีเดียวด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง” “สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้นแหละ น้องหญิงทั้งหลาย สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”

410. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaginiyo, cakkhuviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… sotaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante… ghānaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante… jivhāviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante… kāyaviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante… manoviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pubbeva no etaṃ, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ – ‘itipime cha viññāṇakāyā aniccā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๑๐. “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักขุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “โสตวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ฆานวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ชิวหาวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “กายวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะวิญญาณกาย ๖ หมวดเหล่านี้ว่า ‘ไม่เที่ยง’ ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นดีแล้วในกาลก่อนทีเดียวด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง” “สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้นแหละ น้องหญิงทั้งหลาย สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”

411. ‘‘Seyyathāpi, bhaginiyo, telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā, ābhāpi aniccā vipariṇāmadhammā. Yo nu kho, bhaginiyo, evaṃ vadeyya – ‘amussa telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā; yā ca khvāssa ābhā sā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’ti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amussa hi, bhante, telappadīpassa jhāyato telampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, vaṭṭipi aniccā vipariṇāmadhammā, accipi aniccā vipariṇāmadhammā[Pg.322]; pagevassa ābhā aniccā vipariṇāmadhammā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhaginiyo, yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘cha khome ajjhattikā āyatanā aniccā. Yañca kho cha ajjhattike āyatane paṭicca paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā taṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhamma’nti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Tajjaṃ tajjaṃ, bhante, paccayaṃ paṭicca tajjā tajjā vedanā uppajjanti. Tajjassa tajjassa paccayassa nirodhā tajjā tajjā vedanā nirujjhantī’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๑๑. ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ แม้น้ำมันก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้แสงสว่างก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘น้ำมันของประทีปน้ำมันดวงโน้นที่ลุกโพลงอยู่ ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แต่แสงสว่างของประทีปนั้นแลเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะน้ำมันของประทีปน้ำมันดวงโน้นที่ลุกโพลงอยู่ ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ไส้ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปลวไฟก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็แสงสว่างของประทีปนั้นจะไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาไปก่อนแล้ว” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราเหล่านี้ไม่เที่ยง แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่บุคคลเสวย เพราะอาศัยอายตนะภายใน ๖ นั้น เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเวทนาที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ เกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ เพราะปัจจัยนั้นๆ ดับไป เวทนาที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ เกิดขึ้น ย่อมดับไป” “ดีละ ดีละ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”

412. ‘‘Seyyathāpi, bhaginiyo, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, chāyāpi aniccā vipariṇāmadhammā. Yo nu kho, bhaginiyo, evaṃ vadeyya – ‘amussa mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ; yā ca khvāssa chāyā sā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’ti; sammā nu kho so bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amussa hi, bhante, mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato mūlampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ, khandhopi anicco vipariṇāmadhammo, sākhāpalāsampi aniccaṃ vipariṇāmadhammaṃ; pagevassa chāyā aniccā vipariṇāmadhammā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhaginiyo, yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘cha khome bāhirā āyatanā aniccā. Yañca kho bāhire āyatane paṭicca paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā taṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhamma’nti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Tajjaṃ tajjaṃ, bhante, paccayaṃ paṭicca tajjā tajjā vedanā uppajjanti. Tajjassa tajjassa paccayassa nirodhā tajjā tajjā vedanā nirujjhantī’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhaginiyo! Evañhetaṃ, bhaginiyo, hoti ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’.

๔๑๒. ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ แม้รากก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แม้เงาก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รากของต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ต้นโน้น ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา แต่เงาของต้นไม้นั้นแลเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะรากของต้นไม้ใหญ่ มีแก่น ตั้งอยู่ต้นโน้น ก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ลำต้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา กิ่งและใบก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เงาของต้นไม้นั้นจะไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาไปก่อนแล้ว” “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ ของเราเหล่านี้ไม่เที่ยง แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่บุคคลเสวย เพราะอาศัยอายตนะภายนอกนั้น เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเวทนาที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ เกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ เพราะปัจจัยนั้นๆ ดับไป เวทนาที่อาศัยปัจจัยนั้นๆ เกิดขึ้น ย่อมดับไป” “ดีละ ดีละ น้องหญิงทั้งหลาย ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับอริยสาวกผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”

413. ‘‘Seyyathāpi, bhaginiyo, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā tiṇhena govikantanena gāviṃ saṅkanteyya anupahacca [Pg.323] antaraṃ maṃsakāyaṃ anupahacca bāhiraṃ cammakāyaṃ. Yaṃ yadeva tattha antarā vilimaṃsaṃ antarā nhāru antarā bandhanaṃ taṃ tadeva tiṇhena govikantanena sañchindeyya saṅkanteyya sampakanteyya samparikanteyya. Sañchinditvā saṅkantitvā sampakantitvā samparikantitvā vidhunitvā bāhiraṃ cammakāyaṃ teneva cammena taṃ gāviṃ paṭicchādetvā evaṃ vadeyya – ‘tathevāyaṃ gāvī saṃyuttā imināva cammenā’ti; sammā nu kho so, bhaginiyo, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bhante, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā tiṇhena govikantanena gāviṃ saṅkanteyya anupahacca antaraṃ maṃsakāyaṃ anupahacca bāhiraṃ cammakāyaṃ. Yaṃ yadeva tattha antarā vilimaṃsaṃ antarā nhāru antarā bandhanaṃ taṃ tadeva tiṇhena govikantanena sañchindeyya saṅkanteyya sampakanteyya samparikanteyya. Sañchinditvā saṅkantitvā sampakantitvā samparikantitvā vidhunitvā bāhiraṃ cammakāyaṃ teneva cammena taṃ gāviṃ paṭicchādetvā kiñcāpi so evaṃ vadeyya – ‘tathevāyaṃ gāvī saṃyuttā imināva cammenā’ti; atha kho sā gāvī visaṃyuttā teneva cammenā’’ti.

๔๑๓. ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ฉลาด ฆ่าโคแล้ว พึงแล่โคด้วยมีดแล่โคที่คม โดยไม่ทำลายหมู่เนื้อใน ไม่ทำลายหมู่หนังนอก เยื่อใยในระหว่าง เส้นเอ็นในระหว่าง เครื่องผูกรัดในระหว่างใดๆ ในที่นั้น เขาพึงตัด พึงแล่ พึงชำแหละ พึงเลาะออกโดยรอบ ซึ่งเยื่อใย เส้นเอ็น และเครื่องผูกรัดนั้นๆ ด้วยมีดแล่โคที่คมนั่นเทียว ครั้นตัด แล่ ชำแหละ เลาะออกโดยรอบ สลัดหมู่หนังนอกออกแล้ว พึงคลุมโคตัวนั้นด้วยหนังผืนนั้นเอง แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคตัวนี้ยังติดเนื่องอยู่กับหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิม’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ฉลาดโน้น ฆ่าโคแล้ว พึงแล่โคด้วยมีดแล่โคที่คม โดยไม่ทำลายหมู่เนื้อใน ไม่ทำลายหมู่หนังนอก เยื่อใยในระหว่าง เส้นเอ็นในระหว่าง เครื่องผูกรัดในระหว่างใดๆ ในที่นั้น เขาพึงตัด พึงแล่ พึงชำแหละ พึงเลาะออกโดยรอบ ซึ่งเยื่อใย เส้นเอ็น และเครื่องผูกรัดนั้นๆ ด้วยมีดแล่โคที่คมนั่นเทียว ครั้นตัด แล่ ชำแหละ เลาะออกโดยรอบ สลัดหมู่หนังนอกออกแล้ว พึงคลุมโคตัวนั้นด้วยหนังผืนนั้นเอง ถึงแม้เขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคตัวนี้ยังติดเนื่องอยู่กับหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิม’ แต่ที่แท้ โคตัวนั้นก็หาได้ติดเนื่องอยู่กับหนังผืนนั้นไม่”

‘‘Upamā kho me ayaṃ, bhaginiyo, katā atthassa viññāpanāya ayamevettha attho. ‘Antarā maṃsakāyo’ti kho, bhaginiyo, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ; ‘bāhiro cammakāyo’ti kho, bhaginiyo, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ; ‘antarā vilimaṃsaṃ antarā nhāru antarā bandhana’nti kho, bhaginiyo, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ; ‘tiṇhaṃ govikantana’nti kho, bhaginiyo, ariyāyetaṃ paññāya adhivacanaṃ; yāyaṃ ariyā paññā antarā kilesaṃ antarā saṃyojanaṃ antarā bandhanaṃ sañchindati saṅkantati sampakantati samparikantati.

ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อให้เข้าใจเนื้อความได้ง่าย เนื้อความในอุปมานั้นมีดังนี้ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย คำว่า ‘กายเนื้อใน’ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ คำว่า ‘กายหนังภายนอก’ เป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖ คำว่า ‘เยื่อใน เอ็นใน เครื่องผูกใน’ เป็นชื่อของนันทิราคะ คำว่า ‘มีดปาดเนื้อที่คม’ เป็นชื่อของปัญญาอันประเสริฐ ปัญญาอันประเสริฐใด ย่อมตัด ย่อมเฉือน ย่อมชำแหละ ย่อมเชือดกิเลสภายใน สังโยชน์ภายใน เครื่องผูกภายใน

414. ‘‘Satta kho panime, bhaginiyo, bojjhaṅgā, yesaṃ bhāvitattā bahulīkatattā bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Katame satta? Idha, bhaginiyo, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ [Pg.324] bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ime kho, bhaginiyo, satta bojjhaṅgā yesaṃ bhāvitattā bahulīkatattā bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti.

๔๑๔. ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ๗ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์...ฯลฯ...ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์...ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์...ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์...ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์...ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

415. Atha kho āyasmā nandako tā bhikkhuniyo iminā ovādena ovaditvā uyyojesi – ‘‘gacchatha, bhaginiyo; kālo’’ti. Atha kho tā bhikkhuniyo āyasmato nandakassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho tā bhikkhuniyo bhagavā etadavoca –‘‘gacchatha, bhikkhuniyo; kālo’’ti. Atha kho tā bhikkhuniyo bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantīsu tāsu bhikkhunīsu bhikkhū āmantesi – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, tadahuposathe pannarase na hoti bahuno janassa kaṅkhā vā vimati vā – ‘ūno nu kho cando, puṇṇo nu kho cando’ti, atha kho puṇṇo candotveva hoti; evameva kho, bhikkhave, tā bhikkhuniyo nandakassa dhammadesanāya attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā ca. Tāsaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ bhikkhunisatānaṃ yā pacchimitā bhikkhunī sā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyanā’’ti.

๔๑๕. ครั้งนั้น ท่านพระนันทกะ ครั้นโอวาทภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนี้แล้ว จึงส่งกลับไปว่า ‘ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด บัดนี้เป็นเวลาสมควรแล้ว’ ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระนันทกะแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทท่านพระนันทกะ ทำประทักษิณแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะภิกษุณีเหล่านั้น ผู้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘ดูก่อนภิกษุณีทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด บัดนี้เป็นเวลาสมควรแล้ว’ ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้น เมื่อภิกษุณีเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ มหาชนย่อมไม่มีความสงสัยหรือเคลือบแคลงว่า ‘ดวงจันทร์พร่องหรือหนอ หรือว่าเต็มดวงหนอ’ แต่ย่อมมีแต่ความเห็นว่า ‘ดวงจันทร์เต็มดวงทีเดียว’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีเหล่านั้นก็มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์ในธรรมเทศนาของนันทกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุณี ๕๐๐ รูปนั้น ภิกษุณีที่บวชทีหลังสุด เป็นพระโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า’

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Nandakovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

นันทโกวาทสูตรที่ ๔ จบ

5. Cūḷarāhulovādasuttaṃ

๕. จูฬราหุโลวาทสูตร

416. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘paripakkā kho [Pg.325] rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā. Yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, rāhula, nisīdanaṃ; yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.

๔๑๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้เกิดพระปริวิตกทางพระทัยอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่ทำให้แจ้งวิมุตติของราหุลแก่กล้าแล้วหนอ ทางที่ดี เราพึงแนะนำราหุลเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสเรียกท่านพระราหุลมาว่า ‘ราหุล เธอจงถือเอาผ้ารองนั่ง เราจักเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวันกัน’ ท่านพระราหุลทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือผ้ารองนั่งติดตามพระผู้มีพระภาคไปเบื้องหลัง

Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ anubandhāni honti – ‘‘ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rāhulaṃ bhagavā etadavoca –

ก็โดยสมัยนั้น เทวดาหลายพันองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไป ด้วยคิดว่า ‘วันนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงแนะนำท่านพระราหุลเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังป่าอันธวันแล้ว ประทับนั่ง ณ อาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง แม้ท่านพระราหุลก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะท่านพระราหุลผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า

417. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante ’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, rūpā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhuviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhusamphasso nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti[Pg.326]? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

๔๑๗. “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร แม้เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

418. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi rāhula, sotaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… ghānaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… jivhā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante…pe… kāyo nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante…pe… mano nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ –‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi rāhula, dhammā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi rāhula, manoviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi rāhula, manosamphasso nicco vā anicco vā’’ti? ‘‘Anicco, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

๔๑๘. “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร โสตะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “กายเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ธรรมารมณ์เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร มโนสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ราหุล เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร แม้เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

419. ‘‘Evaṃ passaṃ, rāhula, sutavā ariyasāvako cakkhusmiṃ nibbindati, rūpesu nibbindati, cakkhuviññāṇe nibbindati, cakkhusamphasse nibbindati, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tasmimpi nibbindati. Sotasmiṃ nibbindati, saddesu nibbindati…pe…[Pg.327], ghānasmiṃ nibbindati, gandhesu nibbindati… jivhāya nibbindati, rasesu nibbindati… kāyasmiṃ nibbindati, phoṭṭhabbesu nibbindati… manasmiṃ nibbindati, dhammesu nibbindati, manoviññāṇe nibbindati, manosamphasse nibbindati, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

๔๑๙. ราหุล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุสัมผัส แม้ในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ใด ก็ย่อมเบื่อหน่ายในธรรมแม้นั้นด้วย ย่อมเบื่อหน่ายในโสตะ ย่อมเบื่อหน่ายในเสียงทั้งหลาย...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายในฆานะ ย่อมเบื่อหน่ายในกลิ่นทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายในรสทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในกาย ย่อมเบื่อหน่ายในโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในใจ ย่อมเบื่อหน่ายในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายในมโนสัมผัส แม้ในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ใด ก็ย่อมเบื่อหน่ายในธรรมแม้นั้นด้วย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā rāhulo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne āyasmato rāhulassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Tāsañca anekānaṃ devatāsahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระราหุลมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของท่านพระราหุลหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น และธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่เทวดาหลายพันองค์เหล่านั้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้แล

Cūḷarāhulovādasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

จูฬราหุโลวาทสูตรที่ ๕ จบ

6. Chachakkasuttaṃ

๖. ฉฉักกสูตร

420. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmi, yadidaṃ – cha chakkāni. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๔๒๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จักประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ได้แก่ ธรรมะหมวด ๖ หกหมวด (ฉฉักกะ) เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbāni, cha bāhirāni āyatanāni veditabbāni, cha viññāṇakāyā veditabbā, cha phassakāyā veditabbā, cha vedanākāyā veditabbā, cha taṇhākāyā veditabbā.

อายตนะภายใน ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้, อายตนะภายนอก ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้, วิญญาณกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้, ผัสสกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้, เวทนากาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้, ตัณหากาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้

421. ‘‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ[Pg.328], kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. ‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ chakkaṃ.

๔๒๑. คำที่เรากล่าวว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ คำที่เรากล่าวว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอายตนะภายใน ๖ ประการนี้กล่าว นี้คือ ฉักกะ (หมวด ๖) ที่ ๑

‘‘‘Cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ. ‘Cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ dutiyaṃ chakkaṃ.

คำที่เรากล่าวว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ธัมมายตนะ คำที่เรากล่าวว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ ประการ อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอายตนะภายนอก ๖ ประการนี้กล่าว นี้คือ ฉักกะที่ ๒

‘‘‘Cha viññāṇakāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ, ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ, jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ, kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ, manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. ‘Cha viññāṇakāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ tatiyaṃ chakkaṃ.

คำที่เรากล่าวว่า ‘วิญญาณกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป, โสตวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียง, ฆานวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่น, ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส, กายวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ, มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ คำที่เรากล่าวว่า ‘วิญญาณกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยวิญญาณกาย ๖ หมวดนี้กล่าว นี้คือ ฉักกะที่ ๓

‘‘‘Cha phassakāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. ‘Cha phassakāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ catutthaṃ chakkaṃ.

คำที่เรากล่าวว่า ‘ผัสสกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? คือ จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ; โสตวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียง, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ; ฆานวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่น, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ; ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ; กายวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ; มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์, ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ คำที่เรากล่าวว่า ‘ผัสสกาย ๖ หมวด อันบุคคลพึงรู้’ นั่น เราอาศัยผัสสกาย ๖ หมวดนี้กล่าว นี้คือ ฉักกะที่ ๔

‘‘‘Cha vedanākāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā; sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā; ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā; jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā; kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā [Pg.329] vedanā; manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā. ‘Cha vedanākāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ pañcamaṃ chakkaṃ.

คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลพึงทราบกองเวทนา ๖’ นั้น เป็นคำที่เรากล่าวแล้วจริง ก็แต่ว่า คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? อาศัยจักขุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี; อาศัยโสตะและเสียงทั้งหลาย โสตวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี; อาศัยฆานะและกลิ่นทั้งหลาย ฆานวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี; อาศัยชิวหาและรสทั้งหลาย ชิวหาวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี; อาศัยกายและโผฏฐัพพะทั้งหลาย กายวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี; อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลพึงทราบกองเวทนา ๖’ นั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว. นี้เป็นหมวด ๖ หมวดที่ ๕.

‘‘‘Cha taṇhākāyā veditabbā’ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā; sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ…pe… ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ… kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā. ‘Cha taṇhākāyā veditabbā’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Idaṃ chaṭṭhaṃ chakkaṃ.

คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลพึงทราบกองตัณหา ๖’ นั้น เป็นคำที่เรากล่าวแล้วจริง ก็แต่ว่า คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? อาศัยจักขุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี; อาศัยโสตะและเสียงทั้งหลาย โสตวิญญาณจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... อาศัยฆานะและกลิ่นทั้งหลาย ฆานวิญญาณจึงเกิดขึ้น... อาศัยชิวหาและรสทั้งหลาย ชิวหาวิญญาณจึงเกิดขึ้น... อาศัยกายและโผฏฐัพพะทั้งหลาย กายวิญญาณจึงเกิดขึ้น... อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี. คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘บุคคลพึงทราบกองตัณหา ๖’ นั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว. นี้เป็นหมวด ๖ หมวดที่ ๖.

422. ‘‘‘Cakkhu attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘cakkhu attā’ti yo vadeyya. Iti cakkhu anattā.

๔๒๒. ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘จักขุเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งจักขุย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘จักขุเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา.

‘‘‘Rūpā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Rūpānaṃ uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘rūpā attā’ti yo vadeyya. Iti cakkhu anattā, rūpā anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘รูปทั้งหลายเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งรูปทั้งหลายย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘รูปทั้งหลายเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา, รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา.

‘‘‘Cakkhuviññāṇaṃ attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Cakkhuviññāṇassa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘cakkhuviññāṇaṃ attā’ti yo vadeyya. Iti cakkhu anattā, rūpā anattā, cakkhuviññāṇaṃ anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘จักขุวิญญาณเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งจักขุวิญญาณย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘จักขุวิญญาณเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา, รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา, จักขุวิญญาณเป็นอนัตตา.

‘‘‘Cakkhusamphasso attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Cakkhusamphassassa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘cakkhusamphasso attā’ti yo [Pg.330] vadeyya. Iti cakkhu anattā, rūpā anattā, cakkhuviññāṇaṃ anattā, cakkhusamphasso anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘จักขุสัมผัสเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งจักขุสัมผัสย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘จักขุสัมผัสเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา, รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา, จักขุวิญญาณเป็นอนัตตา, จักขุสัมผัสเป็นอนัตตา.

‘‘‘Vedanā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Vedanāya uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘vedanā attā’ti yo vadeyya. Iti cakkhu anattā, rūpā anattā, cakkhuviññāṇaṃ anattā, cakkhusamphasso anattā, vedanā anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งเวทนาย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา, รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา, จักขุวิญญาณเป็นอนัตตา, จักขุสัมผัสเป็นอนัตตา, เวทนาเป็นอนัตตา.

‘‘‘Taṇhā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Taṇhāya uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘taṇhā attā’ti yo vadeyya. Iti cakkhu anattā, rūpā anattā, cakkhuviññāṇaṃ anattā, cakkhusamphasso anattā, vedanā anattā, taṇhā anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ตัณหาเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งตัณหาย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘ตัณหาเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น จักขุเป็นอนัตตา, รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา, จักขุวิญญาณเป็นอนัตตา, จักขุสัมผัสเป็นอนัตตา, เวทนาเป็นอนัตตา, ตัณหาเป็นอนัตตา.

423. ‘‘‘Sotaṃ attā’ti yo vadeyya…pe… ‘ghānaṃ attā’ti yo vadeyya… ‘jivhā attā’ti yo vadeyya… ‘kāyo attā’ti yo vadeyya… ‘mano attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Manassa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘mano attā’ti yo vadeyya. Iti mano anattā.

๔๒๓. ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘โสตะเป็นอัตตา’...ฯลฯ... ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ฆานะเป็นอัตตา’... ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชิวหาเป็นอัตตา’... ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘กายเป็นอัตตา’... ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘มโนเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งมโนย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘มโนเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น มโนเป็นอนัตตา.

‘‘‘Dhammā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Dhammānaṃ uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘dhammā attā’ti yo vadeyya. Iti mano anattā, dhammā anattā.

ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ธรรมทั้งหลายเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นย่อมไม่สมควร. เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ. ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏอยู่ ก็จะลงความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘ธรรมทั้งหลายเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร. เพราะฉะนั้น มโนเป็นอนัตตา, ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา.

‘‘‘Manoviññāṇaṃ attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Manoviññāṇassa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘manoviññāṇaṃ attā’ti [Pg.331] yo vadeyya. Iti mano anattā, dhammā anattā, manoviññāṇaṃ anattā.

“ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘มโนวิญญาณเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นไม่สมควร เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งมโนวิญญาณย่อมปรากฏ ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏ ผู้นั้นเป็นอันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘มโนวิญญาณเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ใจเป็นอนัตตา ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา มโนวิญญาณเป็นอนัตตา

‘‘‘Manosamphasso attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Manosamphassassa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘manosamphasso attā’ti yo vadeyya. Iti mano anattā, dhammā anattā, manoviññāṇaṃ anattā, manosamphasso anattā.

“ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘มโนสัมผัสเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นไม่สมควร เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งมโนสัมผัสย่อมปรากฏ ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏ ผู้นั้นเป็นอันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘มโนสัมผัสเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ใจเป็นอนัตตา ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา มโนวิญญาณเป็นอนัตตา มโนสัมผัสเป็นอนัตตา

‘‘‘Vedanā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Vedanāya uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘vedanā attā’ti yo vadeyya. Iti mano anattā, dhammā anattā, manoviññāṇaṃ anattā, manosamphasso anattā, vedanā anattā.

“ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นไม่สมควร เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งเวทนาย่อมปรากฏ ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏ ผู้นั้นเป็นอันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ใจเป็นอนัตตา ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา มโนวิญญาณเป็นอนัตตา มโนสัมผัสเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา

‘‘‘Taṇhā attā’ti yo vadeyya taṃ na upapajjati. Taṇhāya uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – ‘taṇhā attā’ti yo vadeyya. Iti mano anattā, dhammā anattā, manoviññāṇaṃ anattā, manosamphasso anattā, vedanā anattā, taṇhā anattā.

“ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ตัณหาเป็นอัตตา’ คำกล่าวของผู้นั้นไม่สมควร เพราะความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งตัณหาย่อมปรากฏ ก็สิ่งใดแลมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปปรากฏ ผู้นั้นเป็นอันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป’ เพราะเหตุนั้น คำกล่าวของผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘ตัณหาเป็นอัตตา’ จึงไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ใจเป็นอนัตตา ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา มโนวิญญาณเป็นอนัตตา มโนสัมผัสเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา ตัณหาเป็นอนัตตา

424. ‘‘Ayaṃ kho pana, bhikkhave, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā – cakkhuṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; rūpe ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; cakkhuviññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; cakkhusamphassaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; vedanaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; taṇhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; sotaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati…pe… ghānaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati…pe… jivhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti [Pg.332] samanupassati…pe… kāyaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati…pe… manaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, manoviññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, manosamphassaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, vedanaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, taṇhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati.

๔๒๔. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัตินี้เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ คือ บุคคลย่อมพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นจักษุวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นจักษุสัมผัสว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นตัณหาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นโสตะว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’...ฯลฯ... ย่อมพิจารณาเห็นฆานะว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’...ฯลฯ... ย่อมพิจารณาเห็นชิวหาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’...ฯลฯ... ย่อมพิจารณาเห็นกายว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’...ฯลฯ... ย่อมพิจารณาเห็นใจว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมารมณ์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นมโนวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นมโนสัมผัสว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นตัณหาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘Ayaṃ kho pana, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā – cakkhuṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Rūpe ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Cakkhuviññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Cakkhusamphassaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Vedanaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Taṇhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Sotaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… ghānaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati… jivhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati… kāyaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati… manaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Manoviññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Manosamphassaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Vedanaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Taṇhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati.

“ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัตินี้เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ คือ บุคคลย่อมพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นจักษุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นจักษุสัมผัสว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นตัณหาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นโสตะว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’...ฯลฯ... ย่อมพิจารณาเห็นฆานะว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’... ย่อมพิจารณาเห็นชิวหาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’... ย่อมพิจารณาเห็นกายว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’... ย่อมพิจารณาเห็นใจว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมารมณ์ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นมโนสัมผัสว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมพิจารณาเห็นตัณหาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

425. ‘‘Cakkhuñca, bhikkhave, paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa rāgānusayo anuseti. Dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ [Pg.333] kandati sammohaṃ āpajjati. Tassa paṭighānusayo anuseti. Adukkhamasukhāya vedanāya phuṭṭho samāno tassā vedanāya samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa avijjānusayo anuseti. So vata, bhikkhave, sukhāya vedanāya rāgānusayaṃ appahāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayaṃ appaṭivinodetvā adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayaṃ asamūhanitvā avijjaṃ appahāya vijjaṃ anuppādetvā diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro bhavissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๔๒๕. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณอาศัยจักขุและรูปจึงเกิดขึ้น, การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาที่เป็นสุขบ้าง ทุกข์บ้าง หรืออทุกขมสุขบ้าง จึงเกิดขึ้น. บุคคลนั้น อันสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นอยู่. ราคานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. เขาอันทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล. ปฏิฆานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. เขาอันอทุกขมสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนานั้น. อวิชชานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นยังละราคานุสัยในสุขเวทนาไม่ได้ ยังบรรเทาปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนาไม่ได้ ยังถอนอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนาไม่ได้ ยังละอวิชชาไม่ได้ ยังไม่ทำวิชชาให้เกิดขึ้น แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันได้นั้น ไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้

‘‘Sotañca, bhikkhave, paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ…pe… ghānañca, bhikkhave, paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ…pe… jivhañca, bhikkhave, paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe… kāyañca, bhikkhave, paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ…pe… manañca, bhikkhave, paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa rāgānusayo anuseti. Dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Tassa paṭighānusayo anuseti. Adukkhamasukhāya vedanāya phuṭṭho samāno tassā vedanāya samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa avijjānusayo anuseti. So vata, bhikkhave, sukhāya vedanāya rāgānusayaṃ appahāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayaṃ appaṭivinodetvā adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayaṃ asamūhanitvā avijjaṃ appahāya vijjaṃ anuppādetvā diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro bhavissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย โสตวิญญาณอาศัยโสตะและเสียงจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... ฆานวิญญาณอาศัยฆานะและกลิ่นจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... ชิวหาวิญญาณอาศัยชิวหาและรสจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... กายวิญญาณอาศัยกายและโผฏฐัพพะจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย มโนวิญญาณอาศัยมโนและธรรมารมณ์จึงเกิดขึ้น, การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาที่เป็นสุขบ้าง ทุกข์บ้าง หรืออทุกขมสุขบ้าง จึงเกิดขึ้น. บุคคลนั้น อันสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นอยู่. ราคานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. เขาอันทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล. ปฏิฆานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. เขาอันอทุกขมสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนานั้น. อวิชชานุสัยของเขาย่อมนอนเนื่อง. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นยังละราคานุสัยในสุขเวทนาไม่ได้ ยังบรรเทาปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนาไม่ได้ ยังถอนอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนาไม่ได้ ยังละอวิชชาไม่ได้ ยังไม่ทำวิชชาให้เกิดขึ้น แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันได้นั้น ไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้

426. ‘‘Cakkhuñca, bhikkhave, paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa rāgānusayo nānuseti. Dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno na socati na kilamati paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Tassa paṭighānusayo nānuseti. Adukkhamasukhāya vedanāya phuṭṭho samāno tassā [Pg.334] vedanāya samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa avijjānusayo nānuseti. So vata, bhikkhave, sukhāya vedanāya rāgānusayaṃ pahāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayaṃ samūhanitvā avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro bhavissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

๔๒๖. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณอาศัยจักขุและรูปจึงเกิดขึ้น, การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาที่เป็นสุขบ้าง ทุกข์บ้าง หรืออทุกขมสุขบ้าง จึงเกิดขึ้น. บุคคลนั้น อันสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นอยู่. ราคานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. เขาอันทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล. ปฏิฆานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. เขาอันอทุกขมสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนานั้น. อวิชชานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นละราคานุสัยในสุขเวทนาได้ บรรเทาปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนาได้ ถอนอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนาได้ ละอวิชชาได้ ทำวิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Sotañca, bhikkhave, paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ…pe….

ภิกษุทั้งหลาย โสตวิญญาณอาศัยโสตะและเสียงจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...

‘‘Ghānañca, bhikkhave, paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ฆานวิญญาณอาศัยฆานะและกลิ่นจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...

‘‘Jivhañca, bhikkhave, paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ชิวหาวิญญาณอาศัยชิวหาและรสจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...

‘‘Kāyañca, bhikkhave, paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ…pe….

ภิกษุทั้งหลาย กายวิญญาณอาศัยกายและโผฏฐัพพะจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...

‘‘Manañca, bhikkhave, paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa rāgānusayo nānuseti. Dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Tassa paṭighānusayo nānuseti. Adukkhamasukhāya vedanāya phuṭṭho samāno tassā vedanāya samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa avijjānusayo nānuseti. So vata, bhikkhave, sukhāya vedanāya rāgānusayaṃ pahāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayaṃ samūhanitvā avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro bhavissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย มโนวิญญาณอาศัยมโนและธรรมารมณ์จึงเกิดขึ้น, การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาที่เป็นสุขบ้าง ทุกข์บ้าง หรืออทุกขมสุขบ้าง จึงเกิดขึ้น. บุคคลนั้น อันสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นอยู่. ราคานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. เขาอันทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล. ปฏิฆานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. เขาอันอทุกขมสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนานั้น. อวิชชานุสัยของเขาย่อมไม่นอนเนื่อง. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นละราคานุสัยในสุขเวทนาได้ บรรเทาปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนาได้ ถอนอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนาได้ ละอวิชชาได้ ทำวิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันได้นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้

427. ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmiṃ nibbindati, rūpesu nibbindati, cakkhuviññāṇe nibbindati, cakkhusamphasse nibbindati, vedanāya nibbindati, taṇhāya nibbindati. Sotasmiṃ nibbindati, saddesu nibbindati…pe… ghānasmiṃ nibbindati, gandhesu nibbindati… jivhāya nibbindati, rasesu nibbindati… kāyasmiṃ nibbindati, phoṭṭhabbesu nibbindati… manasmiṃ nibbindati, dhammesu nibbindati, manoviññāṇe nibbindati, manosamphasse nibbindati, vedanāya nibbindati, taṇhāya nibbindati. Nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ [Pg.335] hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

๔๒๗. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายในตัณหา ย่อมเบื่อหน่ายในโสตะ ย่อมเบื่อหน่ายในเสียงทั้งหลาย...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายในฆานะ ย่อมเบื่อหน่ายในกลิ่นทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายในรสทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในกาย ย่อมเบื่อหน่ายในโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายในใจ ย่อมเบื่อหน่ายในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายในตัณหา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiṃ kho pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณ์นี้อยู่ จิตของภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

Chachakkasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

ฉฉักกสูตรที่ ๖ จบ

7. Mahāsaḷāyatanikasuttaṃ

๗. มหาสฬายตนิกสูตร

428. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘mahāsaḷāyatanikaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๔๒๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาสฬายตนิกะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

429. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, rūpe ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, cakkhuviññāṇaṃ ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, cakkhusamphassaṃ ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, cakkhusmiṃ sārajjati, rūpesu sārajjati, cakkhuviññāṇe sārajjati, cakkhusamphasse sārajjati, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi sārajjati.

๔๒๙. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลไม่รู้ ไม่เห็นจักษุตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นจักษุวิญญาณตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นจักษุสัมผัสตามความเป็นจริง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็ไม่รู้ ไม่เห็นเวทนานั้นตามความเป็นจริง ย่อมกำหนัดในจักษุ ย่อมกำหนัดในรูปทั้งหลาย ย่อมกำหนัดในจักษุวิญญาณ ย่อมกำหนัดในจักษุสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็ย่อมกำหนัดในเวทนานั้น

‘‘Tassa sārattassa saṃyuttassa sammūḷhassa assādānupassino viharato āyatiṃ pañcupādānakkhandhā upacayaṃ gacchanti. Taṇhā cassa ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cassa pavaḍḍhati. Tassa kāyikāpi darathā pavaḍḍhanti, cetasikāpi darathā pavaḍḍhanti; kāyikāpi santāpā pavaḍḍhanti, cetasikāpi santāpā pavaḍḍhanti; kāyikāpi pariḷāhā pavaḍḍhanti, cetasikāpi pariḷāhā pavaḍḍhanti. So kāyadukkhampi cetodukkhampi paṭisaṃvedeti.

เมื่อบุคคลนั้นผู้กำหนัดแล้ว ประกอบแล้ว หลงแล้ว ตามเห็นความน่ายินดีอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ย่อมถึงความพอกพูนในอนาคต และตัณหาของเขาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยนันทิราคะ เพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ย่อมเจริญขึ้น ความกระวนกระวายทางกายของเขาก็ย่อมเจริญขึ้น ความกระวนกระวายทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น ความเร่าร้อนทางกายก็ย่อมเจริญขึ้น ความเร่าร้อนทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น ความแผดเผาทางกายก็ย่อมเจริญขึ้น ความแผดเผาทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น เขาย่อมเสวยทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ

‘‘Sotaṃ[Pg.336], bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ…pe… ghānaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ…pe… jivhaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ…pe… kāyaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ…pe… manaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, dhamme, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, manoviññāṇaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, manosamphassaṃ, bhikkhave, ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ, manasmiṃ sārajjati, dhammesu sārajjati, manoviññāṇe sārajjati, manosamphasse sārajjati, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi sārajjati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลไม่รู้ ไม่เห็นโสตะตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ไม่รู้ ไม่เห็นฆานะตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ไม่รู้ ไม่เห็นชิวหาตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ไม่รู้ ไม่เห็นกายตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย บุคคลไม่รู้ ไม่เห็นใจตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นธรรมารมณ์ทั้งหลายตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นมโนวิญญาณตามความเป็นจริง ไม่รู้ ไม่เห็นมโนสัมผัสตามความเป็นจริง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็ไม่รู้ ไม่เห็นเวทนานั้นตามความเป็นจริง ย่อมกำหนัดในใจ ย่อมกำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนัดในมโนวิญญาณ ย่อมกำหนัดในมโนสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็ย่อมกำหนัดในเวทนานั้น

‘‘Tassa sārattassa saṃyuttassa sammūḷhassa assādānupassino viharato āyatiṃ pañcupādānakkhandhā upacayaṃ gacchanti. Taṇhā cassa ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cassa pavaḍḍhati. Tassa kāyikāpi darathā pavaḍḍhanti, cetasikāpi darathā pavaḍḍhanti; kāyikāpi santāpā pavaḍḍhanti, cetasikāpi santāpā pavaḍḍhanti; kāyikāpi pariḷāhā pavaḍḍhanti, cetasikāpi pariḷāhā pavaḍḍhanti. So kāyadukkhampi cetodukkhampi paṭisaṃvedeti.

เมื่อบุคคลนั้นผู้กำหนัดแล้ว ประกอบแล้ว หลงแล้ว ตามเห็นความน่ายินดีอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ย่อมถึงความพอกพูนในอนาคต และตัณหาของเขาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยนันทิราคะ เพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ย่อมเจริญขึ้น ความกระวนกระวายทางกายของเขาก็ย่อมเจริญขึ้น ความกระวนกระวายทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น ความเร่าร้อนทางกายก็ย่อมเจริญขึ้น ความเร่าร้อนทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น ความแผดเผาทางกายก็ย่อมเจริญขึ้น ความแผดเผาทางใจก็ย่อมเจริญขึ้น เขาย่อมเสวยทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ

430. ‘‘Cakkhuñca kho, bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, rūpe jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, cakkhuviññāṇaṃ jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, cakkhusamphassaṃ jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, cakkhusmiṃ na sārajjati, rūpesu na sārajjati, cakkhuviññāṇe na sārajjati, cakkhusamphasse na sārajjati, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi na sārajjati.

๔๓๐. ส่วนภิกษุทั้งหลาย บุคคลรู้ เห็นจักษุตามความเป็นจริง รู้ เห็นรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง รู้ เห็นจักษุวิญญาณตามความเป็นจริง รู้ เห็นจักษุสัมผัสตามความเป็นจริง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็รู้ เห็นเวทนานั้นตามความเป็นจริง ย่อมไม่กำหนัดในจักษุ ย่อมไม่กำหนัดในรูปทั้งหลาย ย่อมไม่กำหนัดในจักษุวิญญาณ ย่อมไม่กำหนัดในจักษุสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือเป็นอทุกขมสุขก็ตาม ก็ย่อมไม่กำหนัดในเวทนานั้น

‘‘Tassa asārattassa asaṃyuttassa asammūḷhassa ādīnavānupassino viharato āyatiṃ pañcupādānakkhandhā apacayaṃ gacchanti. Taṇhā cassa ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cassa pahīyati. Tassa kāyikāpi darathā pahīyanti, cetasikāpi darathā pahīyanti; kāyikāpi santāpā pahīyanti, cetasikāpi santāpā pahīyanti; kāyikāpi pariḷāhā pahīyanti, cetasikāpi pariḷāhā pahīyanti. So kāyasukhampi cetosukhampi paṭisaṃvedeti.

เมื่อภิกษุนั้นผู้ไม่กำหนัดยินดี ไม่ประกอบด้วยราคะ ไม่หลงใหล พิจารณาเห็นโทษอยู่โดยปกติ อุปาทานขันธ์ ๕ ย่อมถึงความเสื่อมสิ้นไปในภพต่อไป และตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดยินดี เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ของภิกษุนั้น ย่อมถูกละเสีย ความกระวนกระวายทางกายของภิกษุนั้นก็ถูกละเสีย ความกระวนกระวายทางใจก็ถูกละเสีย ความเร่าร้อนทางกายก็ถูกละเสีย ความเร่าร้อนทางใจก็ถูกละเสีย ความเดือดร้อนทางกายก็ถูกละเสีย ความเดือดร้อนทางใจก็ถูกละเสีย ภิกษุนั้นย่อมเสวยทั้งกายิกสุขและเจตสิกสุข

431. ‘‘Yā [Pg.337] tathābhūtassa diṭṭhi sāssa hoti sammādiṭṭhi; yo tathābhūtassa saṅkappo svāssa hoti sammāsaṅkappo; yo tathābhūtassa vāyāmo svāssa hoti sammāvāyāmo; yā tathābhūtassa sati sāssa hoti sammāsati; yo tathābhūtassa samādhi svāssa hoti sammāsamādhi. Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hoti. Evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

๔๓๑. ความเห็นของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความเห็นนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาทิฏฐิ ความดำริของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความดำรินั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสังกัปปะ ความพยายามของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความพยายามนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาวายามะ ความระลึกของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความระลึกนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสติ ความตั้งมั่นของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความตั้งมั่นนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสมาธิ ก็แหละ กายกรรม วจีกรรม และอาชีวะของเธอนั้นบริสุทธิ์ดีแล้วตั้งแต่ต้น อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ของเธอย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาด้วยประการฉะนี้

‘‘Tassa evaṃ imaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayato cattāropi satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, cattāropi sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, cattāropi iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcapi indriyāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcapi balāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, sattapi bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

เมื่อภิกษุนั้นเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้อยู่อย่างนี้ แม้สติปัฏฐาน ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้สัมมัปปธาน ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้อิทธิบาท ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้อินทรีย์ ๕ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้พละ ๕ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้โพชฌงค์ ๗ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Tassime dve dhammā yuganandhā vattanti – samatho ca vipassanā ca. So ye dhammā abhiññā pariññeyyā te dhamme abhiññā parijānāti. Ye dhammā abhiññā pahātabbā te dhamme abhiññā pajahati. Ye dhammā abhiññā bhāvetabbā te dhamme abhiññā bhāveti. Ye dhammā abhiññā sacchikātabbā te dhamme abhiññā sacchikaroti.

ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ของภิกษุนั้นย่อมเป็นไปคู่กัน เธอย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอย่อมละธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอย่อมเจริญธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอย่อมทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pariññeyyā? ‘Pañcupādānakkhandhā’ tissa vacanīyaṃ, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime dhammā abhiññā pariññeyyā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pahātabbā? Avijjā ca bhavataṇhā ca – ime dhammā abhiññā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน? ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā bhāvetabbā? Samatho ca vipassanā ca – ime dhammā abhiññā bhāvetabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน? ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame, bhikkhave, dhammā abhiññā sacchikātabbā? Vijjā ca vimutti ca – ime dhammā abhiññā sacchikātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน? ได้แก่ วิชชาและวิมุตติ ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง

432. ‘‘Sotaṃ[Pg.338], bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ…pe… ghānaṃ bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ…pe… jivhaṃ, bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ… kāyaṃ, bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ… manaṃ, bhikkhave, jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, dhamme jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, manoviññāṇaṃ jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, manosamphassaṃ jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi jānaṃ passaṃ yathābhūtaṃ, manasmiṃ na sārajjati, dhammesu na sārajjati, manoviññāṇe na sārajjati, manosamphasse na sārajjati, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi na sārajjati.

๔๓๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้แจ้งเห็นจริงซึ่งโสตะตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กาย...ฯลฯ... ภิกษุรู้แจ้งเห็นจริงซึ่งมโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ มโนสัมผัส ตามความเป็นจริง แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี หรืออทุกขมสุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็รู้แจ้งเห็นจริงตามความเป็นจริง ย่อมไม่กำหนัดยินดีในมโน ไม่กำหนัดยินดีในธรรมารมณ์ ไม่กำหนัดยินดีในมโนวิญญาณ ไม่กำหนัดยินดีในมโนสัมผัส แม้ในเวทนาที่เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี หรืออทุกขมสุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ไม่กำหนัดยินดี

‘‘Tassa asārattassa asaṃyuttassa asammūḷhassa ādīnavānupassino viharato āyatiṃ pañcupādānakkhandhā apacayaṃ gacchanti. Taṇhā cassa ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cassa pahīyati. Tassa kāyikāpi darathā pahīyanti, cetasikāpi darathā pahīyanti; kāyikāpi santāpā pahīyanti, cetasikāpi santāpā pahīyanti; kāyikāpi pariḷāhā pahīyanti, cetasikāpi pariḷāhā pahīyanti. So kāyasukhampi cetosukhampi paṭisaṃvedeti.

เมื่อภิกษุนั้นผู้ไม่กำหนัดยินดี ไม่ประกอบด้วยราคะ ไม่หลงใหล พิจารณาเห็นโทษอยู่โดยปกติ อุปาทานขันธ์ ๕ ย่อมถึงความเสื่อมสิ้นไปในภพต่อไป และตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดยินดี เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ของภิกษุนั้น ย่อมถูกละเสีย ความกระวนกระวายทางกายของภิกษุนั้นก็ถูกละเสีย ความกระวนกระวายทางใจก็ถูกละเสีย ความเร่าร้อนทางกายก็ถูกละเสีย ความเร่าร้อนทางใจก็ถูกละเสีย ความเดือดร้อนทางกายก็ถูกละเสีย ความเดือดร้อนทางใจก็ถูกละเสีย ภิกษุนั้นย่อมเสวยทั้งกายิกสุขและเจตสิกสุข

433. ‘‘Yā tathābhūtassa diṭṭhi sāssa hoti sammādiṭṭhi; yo tathābhūtassa saṅkappo svāssa hoti sammāsaṅkappo; yo tathābhūtassa vāyāmo svāssa hoti sammāvāyāmo; yā tathābhūtassa sati sāssa hoti sammāsati; yo tathābhūtassa samādhi svāssa hoti sammāsamādhi. Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hoti. Evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchati.

๔๓๓. ความเห็นของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความเห็นนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาทิฏฐิ ความดำริของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความดำรินั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสังกัปปะ ความพยายามของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความพยายามนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาวายามะ ความระลึกของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความระลึกนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสติ ความตั้งมั่นของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด ความตั้งมั่นนั้นของเธอย่อมเป็นสัมมาสมาธิ ก็แหละ กายกรรม วจีกรรม และอาชีวะของเธอนั้นบริสุทธิ์ดีแล้วตั้งแต่ต้น อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ของเธอย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาด้วยประการฉะนี้

‘‘Tassa evaṃ imaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayato cattāropi satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, cattāropi sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, cattāropi iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcapi indriyāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcapi balāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, sattapi bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

เมื่อภิกษุนั้นเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้อยู่อย่างนี้ แม้สติปัฏฐาน ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้สัมมัปปธาน ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้อิทธิบาท ๔ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้อินทรีย์ ๕ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้พละ ๕ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้โพชฌงค์ ๗ ก็ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา

‘‘Tassime dve dhammā yuganandhā vattanti – samatho ca vipassanā ca. So ye dhammā abhiññā pariññeyyā te dhamme abhiññā parijānāti. Ye [Pg.339] dhammā abhiññā pahātabbā te dhamme abhiññā pajahati. Ye dhammā abhiññā bhāvetabbā te dhamme abhiññā bhāveti. Ye dhammā abhiññā sacchikātabbā te dhamme abhiññā sacchikaroti.

ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมเป็นไปคู่กันแก่ภิกษุนั้น เธอรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง ละธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่ง เจริญธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pariññeyyā? ‘Pañcupādānakkhandhā’ tissa vacanīyaṃ, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime dhammā abhiññā pariññeyyā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน พึงกล่าวว่า อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ อุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ เหล่านี้คือธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pahātabbā? Avijjā ca bhavataṇhā ca – ime dhammā abhiññā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ อวิชชาและภวตัณหา เหล่านี้คือธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā bhāvetabbā? Samatho ca vipassanā ca – ime dhammā abhiññā bhāvetabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ สมถะและวิปัสสนา เหล่านี้คือธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่ง

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā sacchikātabbā? Vijjā ca vimutti ca – ime dhammā abhiññā sacchikātabbā’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ วิชชาและวิมุตติ เหล่านี้คือธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahāsaḷāyatanikasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

มหาสฬายตนิกสูตรที่ ๗ จบ

8. Nagaravindeyyasuttaṃ

๘. นครวินเทยยสูตร

434. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nagaravindaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇānaṃ gāmo tadavasari. Assosuṃ kho nagaravindeyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ nagaravindaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So [Pg.340] imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

๔๓๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงพราหมณคามของชาวโกศลชื่อนครวินทะ พราหมณ์และคหบดีชาวนครวินทะได้สดับข่าวว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสมณโคดมศากยบุตร เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงนครวินทะแล้ว กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนั้นเป็นการดีแล

Atha kho nagaravindeyyakā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho nagaravindeyyake brāhmaṇagahapatike bhagavā etadavoca –

ครั้งนั้นแล พราหมณ์และคหบดีชาวนครวินทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว บางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกเป็นผู้นิ่งเฉยแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แก่พราหมณ์และคหบดีชาวนครวินทะผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

435. ‘‘Sace vo, gahapatayo, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kathaṃbhūtā, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇā na sakkātabbā na garukātabbā na mānetabbā na pūjetabbā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā cakkhuviññeyyesu rūpesu avītarāgā avītadosā avītamohā, ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ caranti kāyena vācāya manasā, evarūpā samaṇabrāhmaṇā na sakkātabbā na garukātabbā na mānetabbā na pūjetabbā. Taṃ kissa hetu? Mayampi hi cakkhuviññeyyesu rūpesu avītarāgā avītadosā avītamohā, ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ carāma kāyena vācāya manasā, tesaṃ no samacariyampi hetaṃ uttari apassataṃ. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā na sakkātabbā na garukātabbā na mānetabbā na pūjetabbā. Ye te samaṇabrāhmaṇā sotaviññeyyesu saddesu… ghānaviññeyyesu gandhesu… jivhāviññeyyesu rasesu… kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu… manoviññeyyesu dhammesu avītarāgā avītadosā avītamohā, ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ caranti kāyena vācāya manasā, evarūpā samaṇabrāhmaṇā na sakkātabbā na garukātabbā na mānetabbā na pūjetabbā. Taṃ kissa hetu? Mayampi hi manoviññeyyesu dhammesu avītarāgā avītadosā avītamohā[Pg.341], ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ carāma kāyena vācāya manasā, tesaṃ no samacariyampi hetaṃ uttari apassataṃ. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā na sakkātabbā na garukātabbā na mānetabbā na pūjetabbā’ti. Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha.

๔๓๕. ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ถ้าปริพาชกอัญญเดียรถีย์พึงถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย สมณพราหมณ์เช่นไร ไม่ควรสักการะ ไม่ควรเคารพ ไม่ควรนับถือ ไม่ควรบูชา ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์แก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า สมณพราหมณ์เหล่าใด ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากโทสะ ยังไม่ปราศจากโมหะ ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีจิตยังไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติลุ่มๆ ดอนๆ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ สมณพราหมณ์เช่นนี้ ไม่ควรสักการะ ไม่ควรเคารพ ไม่ควรนับถือ ไม่ควรบูชา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า แม้พวกเราก็ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากโทสะ ยังไม่ปราศจากโมหะ ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีจิตยังไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติลุ่มๆ ดอนๆ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ เมื่อไม่เห็นความประพฤติสม่ำเสมอที่ยิ่งกว่านี้ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงไม่ควรสักการะ ไม่ควรเคารพ ไม่ควรนับถือ ไม่ควรบูชา สมณพราหมณ์เหล่าใด ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากโทสะ ยังไม่ปราศจากโมหะ ในเสียงทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... ในกลิ่นทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... ในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... ในโผฏฐัพพะทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย... ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน มีจิตยังไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติลุ่มๆ ดอนๆ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ สมณพราหมณ์เช่นนี้ ไม่ควรสักการะ ไม่ควรเคารพ ไม่ควรนับถือ ไม่ควรบูชา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า แม้พวกเราก็ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากโทสะ ยังไม่ปราศจากโมหะ ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน มีจิตยังไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติลุ่มๆ ดอนๆ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ เมื่อไม่เห็นความประพฤติสม่ำเสมอที่ยิ่งกว่านี้ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงไม่ควรสักการะ ไม่ควรเคารพ ไม่ควรนับถือ ไม่ควรบูชา ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์แก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้เถิด

436. ‘‘Sace pana vo, gahapatayo, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kathaṃbhūtā, gahapatayo, samaṇabrāhmaṇā sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā cakkhuviññeyyesu rūpesu vītarāgā vītadosā vītamohā, ajjhattaṃ vūpasantacittā, samacariyaṃ caranti kāyena vācāya manasā, evarūpā samaṇabrāhmaṇā sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā. Taṃ kissa hetu? Mayampi hi cakkhuviññeyyesu rūpesu avītarāgā avītadosā avītamohā, ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ carāma kāyena vācāya manasā, tesaṃ no samacariyampi hetaṃ uttari passataṃ. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā. Ye te samaṇabrāhmaṇā sotaviññeyyesu saddesu… ghānaviññeyyesu gandhesu… jivhāviññeyyesu rasesu… kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu… manoviññeyyesu dhammesu vītarāgā vītadosā vītamohā, ajjhattaṃ vūpasantacittā, samacariyaṃ caranti kāyena vācāya manasā, evarūpā samaṇabrāhmaṇā sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā. Taṃ kissa hetu? Mayampi hi manoviññeyyesu dhammesu avītarāgā avītadosā avītamohā ajjhattaṃ avūpasantacittā, samavisamaṃ carāma kāyena vācāya manasā, tesaṃ no samacariyampi hetaṃ uttari passataṃ. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā’ti. Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha.

๔๓๖. “ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ก็ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นพึงถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย สมณพราหมณ์เช่นไรเล่า ที่พวกท่านควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา’ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกท่านพึงตอบปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ ปราศจากโมหะ ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีจิตสงบระงับในภายใน ประพฤติสมจริยา (ความประพฤติสม่ำเสมอ) ด้วยกาย วาจา ใจ สมณพราหมณ์เช่นนี้ ควรแก่การสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า แม้พวกเราก็ยังไม่ปราศจากราคะ ไม่ปราศจากโทสะ ไม่ปราศจากโมหะ ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีจิตไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติความประพฤติสม่ำเสมอบ้าง ไม่สม่ำเสมอบ้าง ด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อพวกเราเห็นสมจริยาของท่านเหล่านั้นว่ายิ่งกว่า (ความประพฤติของตน) เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงควรแก่การสักการะ เคารพ นับถือ บูชา สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ ปราศจากโมหะ ในเสียงทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... ในกลิ่นทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... ในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... ในโผฏฐัพพะทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย... ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ มีจิตสงบระงับในภายใน ประพฤติสมจริยาด้วยกาย วาจา ใจ สมณพราหมณ์เช่นนี้ ควรแก่การสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า แม้พวกเราก็ยังไม่ปราศจากราคะ ไม่ปราศจากโทสะ ไม่ปราศจากโมหะ ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ มีจิตไม่สงบระงับในภายใน ประพฤติความประพฤติสม่ำเสมอบ้าง ไม่สม่ำเสมอบ้าง ด้วยกาย วาจา ใจ เมื่อพวกเราเห็นสมจริยาของท่านเหล่านั้นว่ายิ่งกว่า (ความประพฤติของตน) เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงควรแก่การสักการะ เคารพ นับถือ บูชา’ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกท่านพึงตอบปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้เถิด

437. ‘‘Sace pana vo, gahapatayo, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘ke panāyasmantānaṃ ākārā, ke anvayā, yena tumhe āyasmanto [Pg.342] evaṃ vadetha? Addhā te āyasmanto vītarāgā vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā mohavinayāya vā paṭipannā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘tathā hi te āyasmanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti. Natthi kho pana tattha tathārūpā cakkhuviññeyyā rūpā ye disvā disvā abhirameyyuṃ, natthi kho pana tattha tathārūpā sotaviññeyyā saddā ye sutvā sutvā abhirameyyuṃ, natthi kho pana tattha tathārūpā ghānaviññeyyā gandhā ye ghāyitvā ghāyitvā abhirameyyuṃ, natthi kho pana tattha tathārūpā jivhāviññeyyā rasā ye sāyitvā sāyitvā abhirameyyuṃ, natthi kho pana tattha tathārūpā kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā ye phusitvā phusitvā abhirameyyuṃ. Ime kho no, āvuso, ākārā, ime anvayā, yena mayaṃ evaṃ vadema – addhā te āyasmanto vītarāgā vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā mohavinayāya vā paṭipannā’ti. Evaṃ puṭṭhā tumhe, gahapatayo, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyāthā’’ti.

๔๓๗. “ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ก็ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นพึงถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘อะไรเป็นอาการ อะไรเป็นเหตุ ที่ท่านทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเหล่านั้นปราศจากราคะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดราคะ ปราศจากโทสะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโทสะ ปราศจากโมหะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโมหะ”’ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกท่านพึงตอบปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่านั้นจึงเสพเสนาสนะอันสงัด คือป่าและป่าเปลี่ยว ก็ในสถานที่นั้น ไม่มีรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้น ที่ท่านเห็นแล้วๆ จะพึงเพลิดเพลินได้, ก็ในสถานที่นั้น ไม่มีเสียงทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะเช่นนั้น ที่ท่านฟังแล้วๆ จะพึงเพลิดเพลินได้, ก็ในสถานที่นั้น ไม่มีกลิ่นทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะเช่นนั้น ที่ท่านดมแล้วๆ จะพึงเพลิดเพลินได้, ก็ในสถานที่นั้น ไม่มีรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาเช่นนั้น ที่ท่านลิ้มแล้วๆ จะพึงเพลิดเพลินได้, ก็ในสถานที่นั้น ไม่มีโผฏฐัพพะทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายเช่นนั้น ที่ท่านสัมผัสแล้วๆ จะพึงเพลิดเพลินได้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เหล่านี้แลเป็นอาการ เหล่านี้แลเป็นเหตุ ที่พวกเรากล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเหล่านั้นปราศจากราคะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดราคะ ปราศจากโทสะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโทสะ ปราศจากโมหะแล้วแน่แท้ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโมหะ”’ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกท่านพึงตอบปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้เถิด”

Evaṃ vutte, nagaravindeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครวินทะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

Nagaravindeyyasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

นครวินเทยยสูตรที่ ๘ จบ

9. Piṇḍapātapārisuddhisuttaṃ

๙. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร

438. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā [Pg.343] vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca –

๔๓๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระสารีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วดังนี้ว่า

‘‘Vippasannāni kho te, sāriputta, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Katamena kho tvaṃ, sāriputta, vihārena etarahi bahulaṃ viharasī’’ti? ‘‘Suññatāvihārena kho ahaṃ, bhante, etarahi bahulaṃ viharāmī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, sāriputta! Mahāpurisavihārena kira tvaṃ, sāriputta, etarahi bahulaṃ viharasi. Mahāpurisavihāro eso, sāriputta, yadidaṃ – suññatā. Tasmātiha, sāriputta, bhikkhu sace ākaṅkheyya – ‘suññatāvihārena bahulaṃ vihareyya’nti, tena, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, atthi nu kho me tattha cakkhuviññeyyesu rūpesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, atthi me tattha cakkhuviññeyyesu rūpesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, natthi me tattha cakkhuviññeyyesu rūpesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

“ดูก่อนสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ดูก่อนสารีบุตร ก็บัดนี้ ท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนเป็นส่วนมาก” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพระองค์อยู่ด้วยสุญญตาวิหารเป็นส่วนมาก พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ สารีบุตร ดูก่อนสารีบุตร ได้ยินว่า บัดนี้ ท่านอยู่ด้วยมหาปุริสวิหารเป็นส่วนมาก ดูก่อนสารีบุตร มหาปุริสวิหารนี้นั้นคือสุญญตา ดูก่อนสารีบุตร เพราะเหตุนั้นแหละ หากภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงหวังว่า ‘เราพึงอยู่ด้วยสุญญตาวิหารเป็นส่วนมาก’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เรามีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เรามีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ มีอยู่’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เราไม่มีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ตามศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

439. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, atthi nu kho me tattha sotaviññeyyesu saddesu…pe… ghānaviññeyyesu gandhesu… jivhāviññeyyesu rasesu [Pg.344]… kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu… manoviññeyyesu dhammesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, atthi me tattha manoviññeyyesu dhammesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘yena cāhaṃ maggena gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ, yasmiñca padese piṇḍāya acariṃ, yena ca maggena gāmato piṇḍāya paṭikkamiṃ, natthi me tattha manoviññeyyesu dhammesu chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๓๙. “ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เรามีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในเสียงทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...เป... ในกลิ่นทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... ในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... ในโผฏฐัพพะทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย... ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เรามีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน มีอยู่’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวบิณฑบาตไปในประเทศใด และกลับจากบิณฑบาตจากบ้านโดยทางใด ในหนทางนั้นๆ เราไม่มีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความขัดเคืองก็ดี ความหลงก็ดี ความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ตามศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

440. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘appahīnā kho me pañca kāmaguṇā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘pahīnā kho me pañca kāmaguṇā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๐. “ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘กามคุณ ๕ เรายังละไม่ได้’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละกามคุณ ๕ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘กามคุณ ๕ เราละได้แล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ตามศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

441. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘pahīnā nu kho me pañca nīvaraṇā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘appahīnā kho me pañca nīvaraṇā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘pahīnā kho me pañca nīvaraṇā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๑. “ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘นิวรณ์ ๕ เราละได้แล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘นิวรณ์ ๕ เรายังละไม่ได้’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละนิวรณ์ ๕ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘นิวรณ์ ๕ เราละได้แล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ตามศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

442. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘pariññātā nu kho me pañcupādānakkhandhā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘apariññātā kho me pañcupādānakkhandhā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā [Pg.345] pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ pariññāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘pariññātā kho me pañcupādānakkhandhā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๒. “ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕ เรายังไม่ได้กำหนดรู้’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อกำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ตามศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

443. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitā nu kho me cattāro satipaṭṭhānā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitā kho me cattāro satipaṭṭhānā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitā kho me cattāro satipaṭṭhānā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๓. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สติปัฏฐาน ๔ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สติปัฏฐาน ๔ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สติปัฏฐาน ๔ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

444. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitā nu kho me cattāro sammappadhānā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitā kho me cattāro sammappadhānā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitā kho me cattāro sammappadhānā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๔. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สัมมัปปธาน ๔ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สัมมัปปธาน ๔ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญสัมมัปปธาน ๔ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สัมมัปปธาน ๔ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

445. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitā nu kho me cattāro iddhipādā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitā kho me cattāro iddhipādā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitā kho me cattāro iddhipādā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๕. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘อิทธิบาท ๔ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อิทธิบาท ๔ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญอิทธิบาท ๔ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อิทธิบาท ๔ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

446. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitāni nu kho me pañcindriyānī’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitāni kho me pañcindriyānī’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno [Pg.346] evaṃ jānāti – ‘bhāvitāni kho me pañcindriyānī’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๖. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘อินทรีย์ ๕ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อินทรีย์ ๕ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญอินทรีย์ ๕ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อินทรีย์ ๕ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

447. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitāni nu kho me pañca balānī’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitāni kho me pañca balānī’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā pañcannaṃ balānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitāni kho me pañca balānī’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๗. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘พละ ๕ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘พละ ๕ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญพละ ๕ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘พละ ๕ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

448. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitā nu kho me satta bojjhaṅgā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitā kho me satta bojjhaṅgā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitā kho me satta bojjhaṅgā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๘. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘โพชฌงค์ ๗ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘โพชฌงค์ ๗ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญโพชฌงค์ ๗ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘โพชฌงค์ ๗ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

449. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvito nu kho me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvito kho me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvito kho me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๔๙. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘อริยมรรคมีองค์ ๘ เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อริยมรรคมีองค์ ๘ เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘อริยมรรคมีองค์ ๘ เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

450. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘bhāvitā nu kho me samatho ca vipassanā cā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘abhāvitā kho me samatho ca vipassanā cā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā samathavipassanānaṃ bhāvanāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘bhāvitā kho [Pg.347] me samatho ca vipassanā cā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๕๐. ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สมถะและวิปัสสนา เราเจริญแล้วหรือไม่หนอ’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สมถะและวิปัสสนา เรายังไม่ได้เจริญ’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘สมถะและวิปัสสนา เราเจริญแล้ว’ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย และอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

451. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘sacchikatā nu kho me vijjā ca vimutti cā’ti? Sace, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘asacchikatā kho me vijjā ca vimutti cā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā vijjāya vimuttiyā sacchikiriyāya vāyamitabbaṃ. Sace pana, sāriputta, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘sacchikatā kho me vijjā ca vimutti cā’ti, tena, sāriputta, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๔๕๑. สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘วิชชาและวิมุตติเราทำให้แจ้งแล้วหรือไม่หนอ’ สารีบุตร ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘วิชชาและวิมุตติเรายังมิได้ทำให้แจ้ง’ สารีบุตร ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อทำให้แจ้งวิชชาและวิมุตติ แต่ถ้าสารีบุตร ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘วิชชาและวิมุตติเราทำให้แจ้งแล้ว’ สารีบุตร ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นนั่นแหละ ศึกษาตามในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

452. ‘‘Ye hi keci, sāriputta, atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā piṇḍapātaṃ parisodhesuṃ, sabbe te evameva paccavekkhitvā paccavekkhitvā piṇḍapātaṃ parisodhesuṃ. Yepi hi keci, sāriputta, anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā piṇḍapātaṃ parisodhessanti, sabbe te evameva paccavekkhitvā paccavekkhitvā piṇḍapātaṃ parisodhessanti. Yepi hi keci, sāriputta, etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā piṇḍapātaṃ parisodhenti, sabbe te evameva paccavekkhitvā paccavekkhitvā piṇḍapātaṃ parisodhenti. Tasmātiha, sāriputta, ‘paccavekkhitvā paccavekkhitvā piṇḍapātaṃ parisodhessāmā’ti – evañhi vo, sāriputta, sikkhitabba’’nti.

๔๕๒. สารีบุตร สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ล้วนพิจารณาแล้วพิจารณาอีกอย่างนี้แหละ จึงทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์แล้ว สารีบุตร สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ล้วนจักพิจารณาแล้วพิจารณาอีกอย่างนี้แหละ จึงจักทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ สารีบุตร สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในบัดนี้ ย่อมทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ล้วนพิจารณาแล้วพิจารณาอีกอย่างนี้แหละ จึงทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นแหละ สารีบุตร เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักพิจารณาแล้วพิจารณาอีก จึงจักทำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā sāriputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Piṇḍapātapārisuddhisuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตรที่ ๙ จบ

10. Indriyabhāvanāsuttaṃ

๑๐. อินทริยภาวนาสูตร

453. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā gajaṅgalāyaṃ viharati suveḷuvane. Atha kho uttaro māṇavo pārāsiviyantevāsī yena bhagavā [Pg.348] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uttaraṃ māṇavaṃ pārāsiviyantevāsiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘deseti, uttara, pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvana’’nti? ‘‘Deseti, bho gotama, pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvana’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, uttara, deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvana’’nti? ‘‘Idha, bho gotama, cakkhunā rūpaṃ na passati, sotena saddaṃ na suṇāti – evaṃ kho, bho gotama, deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvana’’nti. ‘‘Evaṃ sante kho, uttara, andho bhāvitindriyo bhavissati, badhiro bhāvitindriyo bhavissati; yathā pārāsiviyassa brāhmaṇassa vacanaṃ. Andho hi, uttara, cakkhunā rūpaṃ na passati, badhiro sotena saddaṃ na suṇātī’’ti. Evaṃ vutte, uttaro māṇavo pārāsiviyantevāsī tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.

๔๕๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ สุเวลุวัน ในคชังคลาชนบท ครั้งนั้นแล อุตตรมาณพ อันเตวาสิกของปาราสิริยพราหมณ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามอุตตรมาณพ อันเตวาสิกของปาราสิริยพราหมณ์ ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘อุตตระ ปาราสิริยพราหมณ์แสดงการอบรมอินทรีย์แก่พวกสาวกหรือไม่’ ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ปาราสิริยพราหมณ์ย่อมแสดงการอบรมอินทรีย์แก่พวกสาวก’ ‘อุตตระ ก็ปาราสิริยพราหมณ์แสดงการอบรมอินทรีย์แก่พวกสาวกอย่างไรเล่า’ ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในเรื่องนี้ บุคคลไม่พึงเห็นรูปด้วยจักษุ ไม่พึงได้ยินเสียงด้วยโสตะ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ปาราสิริยพราหมณ์ย่อมแสดงการอบรมอินทรีย์แก่พวกสาวกอย่างนี้แล’ ‘อุตตระ เมื่อเป็นเช่นนั้น คนตาบอดก็จักเป็นผู้มีอินทรีย์อบรมแล้ว คนหูหนวกก็จักเป็นผู้มีอินทรีย์อบรมแล้ว ตามคำของปาราสิริยพราหมณ์ เพราะว่าอุตตระ คนตาบอดย่อมไม่เห็นรูปด้วยจักษุ คนหูหนวกย่อมไม่ได้ยินเสียงด้วยโสตะ’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อุตตรมาณพ อันเตวาสิกของปาราสิริยพราหมณ์ ได้นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ นั่งอยู่

Atha kho bhagavā uttaraṃ māṇavaṃ pārāsiviyantevāsiṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘aññathā kho, ānanda, deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanaṃ, aññathā ca panānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hotī’’ti. ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā ariyassa vinaye anuttaraṃ indriyabhāvanaṃ deseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tenahānanda, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าอุตตรมาณพ อันเตวาสิกของปาราสิริยพราหมณ์ นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ ปาราสิริยพราหมณ์แสดงการอบรมอินทรีย์แก่พวกสาวกโดยประการหนึ่ง ส่วนการอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยเจ้าย่อมมีโดยประการอื่น’ ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บัดนี้เป็นกาลอันควร ข้าแต่พระสุคต บัดนี้เป็นกาลอันควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงแสดงการอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยเจ้า ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้’ ‘อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

454. ‘‘Kathañcānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hoti? Idhānanda, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti. Seyyathāpi, ānanda, cakkhumā puriso ummīletvā vā nimīleyya, nimīletvā vā ummīleyya; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ [Pg.349] evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā cakkhuviññeyyesu rūpesu.

๔๕๔. อานนท์ ก็การอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยเจ้าเป็นอย่างไรเล่า อานนท์ ในศาสนานี้ ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เกิดความชอบใจบ้าง เกิดความไม่ชอบใจบ้าง เกิดทั้งความชอบใจและความไม่ชอบใจบ้าง ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความชอบใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่ชอบใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ทั้งความชอบใจและความไม่ชอบใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็สิ่งนั้นเป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนสิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต คือ อุเบกขา’ ความชอบใจที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น ความไม่ชอบใจที่เกิดขึ้น และทั้งความชอบใจและความไม่ชอบใจที่เกิดขึ้น ย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่นอยู่ อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ ลืมตาแล้วหลับตา หรือหลับตาแล้วลืมตา ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความชอบใจที่เกิดขึ้น ความไม่ชอบใจที่เกิดขึ้น และทั้งความชอบใจและความไม่ชอบใจที่เกิดขึ้นแก่บุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ลำบาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่นอยู่ อานนท์ นี้เราเรียกว่า การอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยเจ้า ในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ

455. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti. Seyyathāpi, ānanda, balavā puriso appakasireneva accharaṃ pahareyya; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā sotaviññeyyesu saddesu.

๔๕๕. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุฟังเสียงทางหูแล้ว เกิดความพอใจบ้าง เกิดความไม่พอใจบ้าง เกิดทั้งความพอใจและความไม่พอใจบ้าง เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพอใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ทั้งความพอใจและความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ก็สิ่งนั้นแลเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนอุเบกขานี้สงบระงับ ประณีต’ ดังนี้ ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของเธอนั้นย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังดีดนิ้วมือได้โดยไม่ยาก ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของบุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ยาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ นี้เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ในบรรดาสัททารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางโสตวิญญาณ

456. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno ghānena gandhaṃ ghāyitvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti. Seyyathāpi, ānanda, īsakaṃpoṇe padumapalāse udakaphusitāni pavattanti, na saṇṭhanti; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā ghānaviññeyyesu gandhesu.

๔๕๖. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุดมกลิ่นทางจมูกแล้ว เกิดความพอใจบ้าง เกิดความไม่พอใจบ้าง เกิดทั้งความพอใจและความไม่พอใจบ้าง เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพอใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ทั้งความพอใจและความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ก็สิ่งนั้นแลเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนอุเบกขานี้สงบระงับ ประณีต’ ดังนี้ ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของเธอนั้นย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ เปรียบเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่เอียงเล็กน้อย ย่อมกลิ้งไป ไม่ตั้งอยู่ ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของบุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ยาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ นี้เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ในบรรดาคันธารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางฆานวิญญาณ

457. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti[Pg.350]. Seyyathāpi, ānanda, balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā appakasirena vameyya ; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā jivhāviññeyyesu rasesu.

๔๕๗. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุลิ้มรสทางลิ้นแล้ว เกิดความพอใจบ้าง เกิดความไม่พอใจบ้าง เกิดทั้งความพอใจและความไม่พอใจบ้าง เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพอใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ทั้งความพอใจและความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ก็สิ่งนั้นแลเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนอุเบกขานี้สงบระงับ ประณีต’ ดังนี้ ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของเธอนั้นย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังรวบรวมก้อนน้ำลายไว้ที่ปลายลิ้นแล้วถ่มทิ้งไปโดยไม่ยาก ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของบุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ยาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ นี้เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ในบรรดารสารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ

458. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti. Seyyathāpi, ānanda, balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu.

๔๕๘. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว เกิดความพอใจบ้าง เกิดความไม่พอใจบ้าง เกิดทั้งความพอใจและความไม่พอใจบ้าง เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพอใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ทั้งความพอใจและความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ก็สิ่งนั้นแลเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนอุเบกขานี้สงบระงับ ประณีต’ ดังนี้ ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของเธอนั้นย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้อยู่ หรือคู้แขนที่เหยียดอยู่ได้โดยไม่ยาก ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของบุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ยาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ นี้เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ในบรรดาโผฏฐัพพารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางกายวิญญาณ

459. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ, uppannaṃ amanāpaṃ, uppannaṃ manāpāmanāpaṃ. Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā’ti. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati; upekkhā saṇṭhāti. Seyyathāpi, ānanda, balavā puriso divasaṃsantatte ayokaṭāhe dve vā tīṇi vā udakaphusitāni nipāteyya. Dandho, ānanda, udakaphusitānaṃ nipāto, atha kho naṃ khippameva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya; evameva kho, ānanda, yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati, upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃ kho, ānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hoti.

๔๕๙. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว เกิดความพอใจบ้าง เกิดความไม่พอใจบ้าง เกิดทั้งความพอใจและความไม่พอใจบ้าง เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ความพอใจนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ทั้งความพอใจและความไม่พอใจเกิดขึ้นแล้ว ก็สิ่งนั้นแลเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยกันเกิดขึ้น ส่วนอุเบกขานี้สงบระงับ ประณีต’ ดังนี้ ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของเธอนั้นย่อมดับไป อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังหยดหยาดน้ำ ๒-๓ หยดลงในกระทะเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน อานนท์ การหยดลงของหยาดน้ำนั้นช้า แต่หยาดน้ำนั้นจะถึงความสิ้นไปหมดไปโดยฉับพลันทีเดียว ฉันใด อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ความพอใจที่เกิดขึ้น ความไม่พอใจที่เกิดขึ้น ทั้งความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นของบุคคลใดก็ตาม ย่อมดับไปโดยฉับพลัน โดยรวดเร็ว โดยไม่ยาก อุเบกขาย่อมตั้งมั่น อานนท์ นี้เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ในบรรดาธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ อานนท์ การเจริญอินทรีย์อย่างยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล

460. ‘‘Kathañcānanda, sekho hoti pāṭipado? Idhānanda, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So [Pg.351] tena uppannena manāpena uppannena amanāpena uppannena manāpāmanāpena aṭṭīyati harāyati jigucchati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…, jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So tena uppannena manāpena uppannena amanāpena uppannena manāpāmanāpena aṭṭīyati harāyati jigucchati. Evaṃ kho, ānanda, sekho hoti pāṭipado.

๔๖๐. อานนท์ อย่างไรเล่า พระเสขะจึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติตามปฏิปทา? อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ความพอใจก็เกิดขึ้น ความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ความพอใจและความไม่พอใจก็เกิดขึ้น เธอย่อมเดือดร้อน ระอา เกลียดชัง เพราะความพอใจที่เกิดขึ้นนั้น เพราะความไม่พอใจที่เกิดขึ้นนั้น เพราะความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นนั้น ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ความพอใจก็เกิดขึ้น ความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ความพอใจและความไม่พอใจก็เกิดขึ้น เธอย่อมเดือดร้อน ระอา เกลียดชัง เพราะความพอใจที่เกิดขึ้นนั้น เพราะความไม่พอใจที่เกิดขึ้นนั้น เพราะความพอใจและความไม่พอใจที่เกิดขึ้นนั้น อานนท์ อย่างนี้แล พระเสขะจึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติตามปฏิปทา

461. ‘‘Kathañcānanda, ariyo hoti bhāvitindriyo? Idhānanda, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṃ sato sampajāno’ti, upekkhako tattha viharati sato sampajāno.

๔๖๑. อานนท์ อย่างไรเล่า พระอริยะจึงชื่อว่าเป็นผู้มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว? อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ความพอใจก็เกิดขึ้น ความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ความพอใจและความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์ที่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลทั้งในอารมณ์ที่ปฏิกูลและในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลทั้งในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลและในอารมณ์ที่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเว้นอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลเสีย แล้วเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ในอารมณ์นั้น

462. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ, uppajjati amanāpaṃ, uppajjati manāpāmanāpaṃ. So sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayampi abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṃ sato sampajāno’ti, upekkhako tattha viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, ānanda, ariyo hoti bhāvitindriyo.

๔๖๒. อานนท์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ความพอใจก็เกิดขึ้น ความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ความพอใจและความไม่พอใจก็เกิดขึ้น ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์ที่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลทั้งในอารมณ์ที่ปฏิกูลและในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลทั้งในอารมณ์ที่ไม่ปฏิกูลและในอารมณ์ที่ปฏิกูลอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้มีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ ถ้าเธอหวังว่า ‘เราพึงเว้นอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลเสีย แล้วเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด’ เธอก็เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ในอารมณ์นั้น อานนท์ อย่างนี้แล พระอริยะจึงชื่อว่าเป็นผู้มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว

463. ‘‘Iti [Pg.352] kho, ānanda, desitā mayā ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā, desito sekho pāṭipado, desito ariyo bhāvitindriyo. Yaṃ kho, ānanda, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, ānanda, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni, jhāyathānanda, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti.

๔๖๓. อานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล การอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในวินัยของพระอริยะ เราได้แสดงแล้ว พระเสขะผู้ปฏิบัติตามปฏิปทา เราได้แสดงแล้ว พระอริยะผู้มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว เราได้แสดงแล้ว อานนท์ กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ พึงอาศัยความอนุเคราะห์ทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย อานนท์ นั่นโคนไม้ทั้งหลาย นั่นเรือนว่างทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเพ่งฌาน อย่าได้ประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Indriyabhāvanāsuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

อินทริยภาวนาสูตรที่ ๑๐ จบ

Saḷāyatanavaggo niṭṭhito pañcamo.

สฬายตนวรรคที่ ๕ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Anāthapiṇḍiko channo, puṇṇo nandakarāhulā;

Chachakkaṃ saḷāyatanikaṃ, nagaravindeyyasuddhikā;

Indriyabhāvanā cāpi, vaggo ovādapañcamoti.

อนาถปิณฑิโกวาทสูตร ฉันโนวาทสูตร ปุณโณวาทสูตร นันทโกวาทสูตร ราหุโลวาทสูตร ฉฉักกสูตร สฬายตนวิภังคสูตร นครวินเทยยสูตร ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร และอินทริยภาวนาสูตร วรรคนี้เป็นโอวาทวรรคที่ ๕

Idaṃ vaggānamuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคทั้งหลาย คือ

Devadahonupado ca, suññato ca vibhaṅgako;

Saḷāyatanoti vaggā, uparipaṇṇāsake ṭhitāti.

เทวทหวรรค อนุปทวรรค สุญญตวรรค วิภังควรรค และสฬายตนวรรค วรรคเหล่านี้อยู่ในอุปริปัณณาสก์

Uparipaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

อุปริปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

Tīhi paṇṇāsakehi paṭimaṇḍito sakalo

อันประดับแล้วด้วยปัณณาสก์ทั้งสาม

Majjhimanikāyo samatto.

มัชฌิมนิกาย จบบริบูรณ์