Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Majjhimanikāye

ในมัชฌิมนิกาย

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

อรรถกถามูลปัณณาสก์

(Dutiyo bhāgo)

(ภาคที่ ๒)

3. Opammavaggo

๓. โอปัมมวรรค

1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถากกจูปมสูตร

222. Evaṃ [Pg.1] me sutanti kakacūpamasuttaṃ. Tattha moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati. Yathāha –

๒๒๒. กกจูปมสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า โมฬิยผคฺคุโน ความว่า จุก เรียกว่า โมฬิ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ,Vehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo;

Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahī’’ti.

พระศากยบุรุษผู้ประเสริฐ ทรงตัดพระโมฬีซึ่งอบด้วยของหอมอย่างดีแล้ว ทรงโยนขึ้นไปในอากาศ ท้าววาสวะผู้มีพระเนตรพันดวง ทรงรับด้วยพระเศียรเกล้าด้วยผอบแก้วอันประเสริฐ

Sā tassa gihikāle mahatī ahosi, tenassa moḷiyaphaggunoti saṅkhā udapādi. Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti. Ativelanti velaṃ atikkamitvā. Tattha kālavelā, sīmavelā, sīlavelāti tividhā velā. ‘‘Tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesī’’ti (dhammapade vaggānamuddānaṃ, gāthānamuddānaṃ; mahāva. 1-3) ayaṃ kālavelā nāma. ‘‘Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (cūḷava. 384; udā. 45; a. ni. 8.19) ayaṃ sīmavelā nāma. ‘‘Velāanatikkamo setughāto’’ti (dha. sa. 299-301) ca, ‘‘velā cesā avītikkamanaṭṭhenā’’ti ca, ayaṃ sīlavelā nāma. Taṃ tividhampi so atikkamiyeva. Bhikkhuniyo hi ovadituṃ kālo nāma atthi, so atthaṅgatepi sūriye [Pg.2] ovadanto taṃ kālavelampi atikkami. Bhikkhunīnaṃ ovāde pamāṇaṃ nāma atthi sīmā mariyādā. So uttarichappañcavācāhi ovadanto taṃ sīmavelampi atikkami. Kathento pana davasahagataṃ katvā duṭṭhullāpattipahonakaṃ katheti, evaṃ sīlavelampi atikkami.

โมฬีนั้นของท่านในสมัยเป็นคฤหัสถ์มีขนาดใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงได้ชื่อว่าโมฬิยผัคคุนะ. แม้เมื่อท่านบวชแล้ว เขาก็ยังรู้จักกันด้วยชื่อนั้น. บทว่า อติเวลํ คือ ล่วงเลยเวลา. ในคำว่า เวลานั้น มี ๓ อย่าง คือ กาลเวลา สีมาเวลา และสีลเวลา. คำว่า "ในเวลานั้น ทรงเปล่งอุทานนี้" นี้ชื่อว่า กาลเวลา. คำว่า "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่ล่วงเลยเวลา" นี้ชื่อว่า สีมาเวลา. และคำว่า "การไม่ล่วงเลยเวลา คือการทำลายสะพาน" และคำว่า "นี้เป็นเวลาในความหมายว่าไม่ล่วงละเมิด" นี้ชื่อว่า สีลเวลา. ท่านล่วงเลยเวลาทั้ง ๓ อย่างนั้น. จริงอยู่ มีเวลาสำหรับให้โอวาทแก่ภิกษุณีอยู่ แต่ท่านให้โอวาทแม้เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว จึงล่วงเลยกาลเวลานั้น. ในการให้โอวาทแก่ภิกษุณี มีประมาณ มีเขตแดน มีขอบเขตอยู่ ท่านให้โอวาทเกินกว่า ๕-๖ คำ จึงล่วงเลยสีมาเวลานั้น. อนึ่ง เมื่อกล่าว ท่านก็กล่าวเจือด้วยการเล่นหัว กล่าวคำพอที่จะเป็นอาบัติถุลลัจจัย อย่างนี้ชื่อว่าล่วงเลยสีลเวลา.

Saṃsaṭṭhoti missībhūto samānasukhadukkho hutvā. Sammukhāti purato. Avaṇṇaṃ bhāsatīti tā pana pacanakoṭṭanādīni karontiyo disvā natthi imāsaṃ anāpatti nāma, imā bhikkhuniyo anācārā dubbacā pagabbhāti aguṇaṃ katheti. Adhikaraṇampi karotīti imesaṃ bhikkhūnaṃ imā bhikkhuniyo diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti, imasmiṃ vihāre pupphapūjā vā āsanadhovanaparibhaṇḍakaraṇādīni vā imāsaṃ vasena vattanti. Kuladhītaro etā lajjiniyo, tumhe imā idañcidañca vadatha, ayaṃ nāma tumhākaṃ āpatti hoti, vinayadharānaṃ santikaṃ āgantvā vinicchayaṃ me dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhati.

บทว่า สํสฏฺโฐ คือ เจือปนกัน มีสุขทุกข์เสมอกัน. บทว่า สมฺมุขา คือ ต่อหน้า. บทว่า อวณฺณํ ภาสติ คือ เห็นภิกษุณีเหล่านั้นทำการหุงต้มตำข้าวเป็นต้นแล้ว ก็กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุณีเหล่านี้ไม่มี ภิกษุณีเหล่านี้ประพฤติไม่ดี ว่ายาก ถือดี". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นภิกษุณีเหล่านี้เข้า ตาก็ร้อนผ่าว ในวิหารนี้ การบูชาดอกไม้ก็ดี การล้างอาสนะ การทำเครื่องใช้สอยเป็นต้นก็ดี ย่อมเป็นไปตามอำนาจของภิกษุณีเหล่านี้. กุลธิดาเหล่านี้เป็นผู้มีความละอาย พวกท่านว่าภิกษุณีเหล่านี้อย่างนั้นอย่างนี้ นี้เป็นอาบัติของพวกท่าน มาเถิด มาให้ข้าพเจ้าวินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์.

Moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṃ bhāsatīti natthi imassa bhikkhuno anāpatti nāma. Niccakālaṃ imassa pariveṇadvāraṃ asuññaṃ bhikkhunīhīti aguṇaṃ katheti. Adhikaraṇampi karontīti imesaṃ bhikkhūnaṃ moḷiyaphaggunattherassa diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti. Imasmiṃ vihāre aññesaṃ vasanaṭṭhānaṃ oloketumpi na sakkā. Vihāraṃ āgatabhikkhuniyo ovādaṃ vā paṭisanthāraṃ vā uddesapadaṃ vā therameva nissāya labhanti, kulaputtako lajjī kukkuccako, evarūpaṃ nāma tumhe idañcidañca vadatha, etha vinayadharānaṃ santike vinicchayaṃ dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhanti.

บทว่า โมฬิยผคฺคุณสฺส อวณฺณํ ภาสติ คือ กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุรูปนี้ไม่มี ประตูบริเวณของท่านไม่เคยว่างเว้นจากภิกษุณีเลย". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรนฺติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นพระโมฬิยผัคคุณเถระเข้า ตาก็ร้อนผ่าว. ในวิหารนี้ แม้แต่จะมองดูที่อยู่ของภิกษุรูปอื่นก็ไม่ได้. ภิกษุณีที่มาสู่วิหาร ย่อมได้โอวาทก็ดี ปฏิสันถารก็ดี หรือบทอุเทศก็ดี โดยอาศัยพระเถระเท่านั้น กุลบุตรผู้นี้เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ พวกท่านว่าท่านผู้มีรูปร่างเช่นนี้อย่างนั้นอย่างนี้ มาเถิด มาให้วินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์.

So bhikkhu bhagavantaṃ etadavocāti neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atthakāmatāya avoca. Ekaṃ kirassa ahosi – ‘‘imassa bhikkhussa evaṃ saṃsaṭṭhassa viharato ayaso uppajjissati. So sāsanassāpi avaṇṇoyeva. Aññena pana kathito ayaṃ na oramissati, bhagavatā dhammaṃ desetvā ovadito oramissatī’’ti tassa atthakāmatāya bhagavantaṃ etaṃ, ‘‘āyasmā, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

บทว่า โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ภิกษุนั้นกราบทูล ไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก ไม่ใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่กราบทูลด้วยความมุ่งหมายประโยชน์. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างหนึ่งว่า "เมื่อภิกษุรูปนี้คลุกคลีอยู่อย่างนี้ ความเสื่อมเสียชื่อเสียงจักเกิดขึ้น. ความเสื่อมเสียนั้นจักเป็นความมัวหมองแก่พระศาสนาด้วย. อนึ่ง หากผู้อื่นกล่าวตักเตือน ภิกษุนี้จักไม่ยอมเลิก แต่หากพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแล้วทรงให้โอวาท ก็จักยอมเลิก" เพราะความมุ่งหมายประโยชน์แก่ท่าน เธอจึงได้กราบทูลคำนี้ คือคำว่า "อายสฺมา ภนฺเต" เป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาค.

223. Āmantehīti jānāpehi. Āmantetīti pakkosati.

๒๒๓. บทว่า อามนฺเตหิ คือ จงให้รู้. บทว่า อามนฺเตติ คือ ย่อมเรียกมา.

224. Saddhāti [Pg.3] saddhāya. Tasmāti yasmā tvaṃ kulaputto ceva saddhāpabbajito ca, yasmā vā te etāhi saddhiṃ saṃsaṭṭhassa viharato ye tā akkosissanti vā, paharissanti vā, tesu domanassaṃ uppajjissati, saṃsagge pahīne nuppajjissati, tasmā. Tatrāti tasmiṃ avaṇṇabhāsane. Gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Chandāti taṇhāchandāpi paṭighachandāpi. Vipariṇatanti rattampi cittaṃ vipariṇataṃ. Duṭṭhampi, mūḷhampi cittaṃ vipariṇataṃ. Idha pana taṇhāchandavasena rattampi vaṭṭati, paṭighachandavasena duṭṭhampi vaṭṭati. Hitānukampīti hitena anukampamāno hitena pharamāno. Na dosantaroti na dosacitto bhavissāmi.

๒๒๔. บทว่า สทฺธา คือ โดยศรัทธา บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านเป็นกุลบุตรและเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา หรือเพราะเหตุที่เมื่อท่านคลุกคลีอยู่กับภิกษุณีเหล่านั้น ความโทมนัสจักเกิดขึ้นแก่ท่านในภิกษุณีเหล่าใดที่จักด่าหรือจักประหารท่าน แต่เมื่อความคลุกคลีหมดไป ความโทมนัสนั้นก็จักไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น บทว่า ตตฺร คือ ในการกล่าวคำไม่เป็นคุณนั้น บทว่า เคหสิตา คือ ผู้อาศัยกามคุณ ๕ บทว่า ฉนฺทา คือ ทั้งฉันทะคือตัณหา ทั้งฉันทะคือปฏิฆะ บทว่า วิปริณตํ คือ แม้จิตที่กำหนัดก็ชื่อว่าแปรปรวน แม้จิตที่ประทุษร้าย แม้จิตที่หลง ก็ชื่อว่าแปรปรวน แต่ในที่นี้ แม้จิตที่กำหนัดด้วยอำนาจตัณหาฉันทะก็ควร แม้จิตที่ประทุษร้ายด้วยอำนาจปฏิฆฉันทะก็ควร บทว่า หิตานุกมฺปี คือ อนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ แผ่ไปซึ่งประโยชน์ บทว่า น โทสนฺตโร คือ เราจักไม่มีจิตประทุษร้าย

225. Atha kho bhagavāti kasmā ārabhi? Phaggunassa kira ettakaṃ ovādaṃ sutvāpi, ‘‘bhikkhunisaṃsaggato oramissāmi viramissāmī’’ti cittampi na uppannaṃ, bhagavatā pana saddhiṃ paṭāṇī viya paṭiviruddho aṭṭhāsi, athassa bhagavato yathā nāma jighacchitassa bhojane, pipāsitassa pānīye, sītena phuṭṭhassa uṇhe dukkhitassa sukhe patthanā uppajjati. Evameva imaṃ dubbacaṃ bhikkhuṃ disvā paṭhamabodhiyaṃ subbacā bhikkhū āpāthaṃ āgamiṃsu. Atha tesaṃ vaṇṇaṃ kathetukāmo hutvā imaṃ desanaṃ ārabhi.

๒๒๕. คำว่า อถ โข ภควา เป็นต้น ทรงปรารภขึ้นเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า แม้พระผัคคุณะได้ฟังโอวาทเพียงเท่านี้แล้ว จิตที่คิดว่า ‘เราจักงดเว้น จักเว้นขาดจากการคลุกคลีกับภิกษุณี’ ก็มิได้เกิดขึ้น แต่กลับยืนเป็นปฏิปักษ์ประหนึ่งเป็นข้าศึกกับพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุผู้ว่ายากรูปนี้ ภิกษุผู้ว่าง่ายในปฐมโพธิกาลก็ปรากฏขึ้นในพระญาณ เปรียบเหมือนความปรารถนาในโภชนะของผู้หิว ในน้ำของผู้กระหาย ในความร้อนของผู้ถูกความหนาวกระทบ หรือในความสุขของผู้ได้รับทุกข์เกิดขึ้น ฉันใดก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระองค์ทรงประสงค์จะตรัสสรรเสริญคุณของภิกษุเหล่านั้น จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้

Tattha ārādhayiṃsūti gaṇhiṃsu pūrayiṃsu. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samaye. Ekāsanabhojananti ekaṃ purebhattabhojanaṃ. Sūriyuggamanato hi yāva majjhanhikā sattakkhattuṃ bhuttabhojanampi idha ekāsanabhojananteva adhippetaṃ. Appābādhatanti nirābādhataṃ. Appātaṅkatanti niddukkhataṃ. Lahuṭṭhānanti sarīrassa sallahukaṃ uṭṭhānaṃ. Balanti kāyabalaṃ. Phāsuvihāranti kāyassa sukhavihāraṃ. Iminā kiṃ kathitaṃ? Divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Bhaddālisutte pana rattiṃ vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Imāni hi dve bhojanāni bhagavā na ekappahārena pajahāpesi. Kasmā? Imāneva hi dve bhojanāni vaṭṭe sattānaṃ āciṇṇāni. Santi kulaputtā sukhumālā, te ekato dvepi bhojanāni pajahantā kilamanti. Tasmā ekato apajahāpetvā ekasmiṃ kāle divā vikālabhojanaṃ, ekasmiṃ rattiṃ vikālabhojananti visuṃ pajahāpesi. Tesu idha divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Tattha [Pg.4] yasmā buddhā na bhayaṃ dassetvā tajjetvā pajahāpenti, ānisaṃsaṃ pana dassetvā pajahāpenti, evañhi sattā sukhena pajahanti. Tasmā ānisaṃsaṃ dassento ime pañca guṇe dassesi. Anusāsanī karaṇīyāti punappunaṃ sāsane kattabbaṃ nāhosi. ‘‘Idaṃ karotha, idaṃ mā karothā’’ti satuppādakaraṇīyamattameva ahosi. Tāvattakeneva te kattabbaṃ akaṃsu, pahātabbaṃ pajahiṃsu, paṭhamabodhiyaṃ, bhikkhave, subbacā bhikkhū ahesuṃ assavā ovādapaṭikarāti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อาราธยึสุ คือ รับแล้ว ทำให้เต็มแล้ว บทว่า เอกํ สมยํ คือ ในสมัยหนึ่ง บทว่า เอกาสนโภชนํ คือ การฉันในเวลาเช้าหนเดียว อันที่จริง แม้การฉันอาหารที่ฉันแล้ว ๗ ครั้ง ตั้งแต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้นจนถึงเวลาเที่ยง ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเอกาสนโภชนะนั่นเอง บทว่า อปฺปาพาธตํ คือ ความไม่มีโรค บทว่า อปฺปาตงฺกตํ คือ ความไม่มีทุกข์ บทว่า ลหุฏฺฐานํ คือ ความลุกขึ้นแห่งสรีระที่เบา บทว่า พลํ คือ กำลังกาย บทว่า ผาสุวิหารํ คือ การอยู่เป็นสุขแห่งกาย ด้วยคำนี้ ตรัสอะไรไว้? ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ส่วนในภัททาลิสูตร ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงให้ละโภชนะทั้งสองนี้โดยคราวเดียวกัน เพราะเหตุไร? เพราะโภชนะทั้งสองนี้เท่านั้นที่สัตว์ทั้งหลายในวัฏฏะเคยชินมา กุลบุตรทั้งหลายที่เป็นคนสุขุมาลชาติ เมื่อละโภชนะทั้งสองพร้อมกัน ย่อมลำบาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงให้ละพร้อมกัน แต่ทรงให้ละแยกกัน คือ ในกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในอีกกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน ในบรรดาโภชนะทั้งสองนั้น ในที่นี้ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในเรื่องนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงแสดงภัยแล้วข่มขู่ให้ละ แต่ทรงแสดงอานิสงส์แล้วจึงให้ละ ด้วยว่าอย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมละได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ จึงทรงแสดงคุณ ๕ ประการนี้ บทว่า อนุสาสนี กรณียา คือ การพร่ำสอนที่ต้องทำบ่อยๆ มิได้มีแล้ว มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็ได้ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ควรละแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้เชื่อฟัง เป็นผู้ทำตามโอวาท

Idāni nesaṃ subbacabhāvadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha. Tattha subhūmiyanti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūmyaṃ sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhapeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. Ājaññarathoti vinītaassaratho. Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. Yoggācariyoti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi. Yenicchakanti yena yena maggena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya. Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.

บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงความเป็นผู้ว่าง่ายของภิกษุเหล่านั้นมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น บทว่า สุภูมิยํ คือ บนพื้นที่เรียบ ส่วนในข้อว่า ‘พึงปลูกพืชทั้งหลายในพื้นที่ดี ในนาดี ที่กำจัดตอและหนามแล้ว’ นี้ คำว่า สุภูมิ มาในความหมายว่า พื้นที่ราบเรียบ บทว่า จตุมหาปเถ คือ ณ ที่ที่ทางใหญ่สองสายตัดผ่านกันไป บทว่า อาชญฺญรถา คือ รถเทียมม้าที่ฝึกดีแล้ว บทว่า โอธสตปโตโท คือ ประตักที่วางไว้ตามขวางโดยอาศัยที่พิง อย่างที่ผู้ขึ้นไปยืนบนรถแล้วสามารถจะหยิบได้ บทว่า โยคฺคาจริโย คือ นายม้า ผู้นั้นเองฝึกม้าอาชาไนย จึงชื่อว่า อัสสทัมมสารถิ (สารถีผู้ฝึกม้า) บทว่า เยนิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปทางใดๆ บทว่า ยทิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ บทว่า สาเรยฺย คือ พึงส่งไปข้างหน้าตรงๆ บทว่า ปจฺจาสาเรยฺย คือ พึงให้กลับ

Evameva khoti yathā hi so yoggācariyo yena yena maggena gamanaṃ icchati, taṃ taṃ assā āruḷhāva honti. Yāya yāya ca gatiyā icchati, sā sā gati gahitāva hoti. Rathaṃ pesetvā assā neva vāretabbā na vijjhitabbā honti. Kevalaṃ tesaṃ same bhūmibhāge khuresu nimittaṃ ṭhapetvā gamanameva passitabbaṃ hoti. Evaṃ mayhampi tesu bhikkhūsu punappunaṃ vattabbaṃ nāhosi. Idaṃ karotha idaṃ mā karothāti satuppādanamattameva kattabbaṃ hoti. Tehipi tāvadeva kattabbaṃ katameva hoti, akattabbaṃ jahitameva. Tasmāti yasmā subbacā yuttayānapaṭibhāgā hutvā satuppādanamatteneva pajahiṃsu, tasmā tumhepi pajahathāti attho. Elaṇḍehīti elaṇḍā kira sāladūsanā honti, tasmā evamāha. Visodheyyāti elaṇḍe ceva aññā ca valliyo chinditvā bahi nīharaṇena sodheyya. Sujātāti susaṇṭhitā. Sammā parihareyyāti mariyādaṃ bandhitvā udakāsiñcanenapi kālenakālaṃ mūlamūle [Pg.5] khaṇanenapi valligumbādicchedanenapi kipillapūṭakaharaṇenapi makkaṭakajālasukkhadaṇḍakaharaṇenapi sammā vaḍḍhetvā poseyya. Vuddhiādīni vuttatthāneva.

บทว่า เอวเมว โข ความว่า เปรียบเหมือนนายม้านั้นปรารถนาจะไปทางใดๆ ม้าทั้งหลายก็ขึ้นสู่ทางนั้นๆ แล้วนั่นเอง และปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ ความเร็วนั้นๆ ก็เป็นอันม้าถือเอาแล้วนั่นเอง เมื่อส่งรถไปแล้ว ม้าทั้งหลายไม่ต้องห้าม ไม่ต้องแทงเลย เพียงแต่กำหนดนิมิตไว้ที่กีบบนพื้นดินที่เรียบแล้ว ก็พึงดูการไปของมันเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เราก็ไม่ต้องพูดบ่อยๆ ในภิกษุเหล่านั้น มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้นที่ต้องทำ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ไม่ควรทำแล้วโดยพลันทีเดียว บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ว่าง่าย เปรียบดังยานที่เทียมแล้ว ละได้ด้วยเพียงการทำให้เกิดสติ เพราะเหตุนั้น แม้พวกเธอก็จงละเถิด บทว่า เอลณฺเฑหิ คือ ได้ยินว่า เถาเอลัณฑะเป็นตัวทำลายต้นสาละ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า วิโสเธยฺย คือ พึงชำระโดยการตัดทั้งเถาเอลัณฑะและเถาวัลย์อื่นๆ แล้วนำออกไปข้างนอก บทว่า สุชาตา คือ มีสัณฐานดี บทว่า สมฺมา ปริหเรยฺย คือ พึงบำรุงเลี้ยงให้เจริญดี โดยการทำขอบเขตไว้ แล้วรดน้ำ พรวนดินที่โคนต้นเป็นครั้งคราว ตัดเถาวัลย์และกอไม้ กำจัดรังมด กำจัดใยแมงมุมและกิ่งไม้แห้ง บทว่า วุฑฺฒิ เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง

226. Idāni akkhantiyā dosaṃ dassento bhūtapubbantiādimāha. Tattha vedehikāti videharaṭṭhavāsikassa dhītā. Atha vā vedoti paññā vuccati, vedena īhati iriyatīti vedehikā, paṇḍitāti attho. Gahapatānīti gharasāminī. Kittisaddoti kittighoso. Soratāti soraccena samannāgatā. Nivātāti nivātavutti. Upasantāti nibbutā. Dakkhāti bhattapacanasayanattharaṇadīpujjalanādikammesu chekā. Analasāti uṭṭhāhikā, susaṃvihitakammantāti suṭṭhu saṃvihitakammantā. Ekā analasā hoti, yaṃ yaṃ pana bhājanaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ bhindati vā chiddaṃ vā karoti, ayaṃ na tādisāti dasseti.

๒๒๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของความไม่อดทน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ. ในคำเหล่านั้น บทว่า เวเทหิกา ความว่า ธิดาของชาววิเทหรัฐ. อีกอย่างหนึ่ง ปัญญาเรียกว่า เวทะ, ผู้พากเพียร คือดำเนินชีวิตด้วยปัญญา ชื่อว่า เวเทหิกา, อธิบายว่า เป็นบัณฑิต. บทว่า คหปตานี ความว่า ภรรยาเจ้าของเรือน. บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า กิตติศัพท์. บทว่า โสรตา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า นิวาตา ความว่า มีความประพฤติอ่อนน้อม. บทว่า อุปสนฺตา ความว่า ผู้สงบระงับ. บทว่า ทกฺขา ความว่า ฉลาดในกิจการงานมีหุงข้าว ปูที่นอน และจุดประทีปเป็นต้น. บทว่า อนลสา ความว่า ขยัน, บทว่า สุสํวิหิตกมฺมนฺตา ความว่า มีการงานที่จัดทำไว้ดี. (บางคน) เป็นคนขยันก็จริง แต่หยิบภาชนะใดๆ ก็ทำภาชนะนั้นๆ แตกบ้าง ทำเป็นรูบ้าง (ส่วนนางเวเทหิกา) นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ดังนี้.

Divā uṭṭhāsīti pātova kattabbāni dhenuduhanādikammāni akatvā ussūre uṭṭhitā. He je kāḷīti are kāḷi. Kiṃ je divā uṭṭhāsīti kiṃ te kiñci aphāsukaṃ atthi, kiṃ divā uṭṭhāsīti? No vata re kiñcīti are yadi te na kiñci aphāsukaṃ atthi, neva sīsaṃ rujjhati, na piṭṭhi, atha kasmā pāpi dāsi divā uṭṭhāsīti kupitā anattamanā bhākuṭimakāsi. Divātaraṃ uṭṭhāsīti punadivase ussūrataraṃ uṭṭhāsi. Anattamanavācanti are pāpi dāsi attano pamāṇaṃ na jānāsi; kiṃ aggiṃ sītoti maññasi, idāni taṃ sikkhāpessāmītiādīni vadamānā kupitavacanaṃ nicchāresi.

บทว่า ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า ไม่ทำการงานมีรีดนมโคเป็นต้นที่พึงทำในเวลาเช้า แต่ลุกขึ้นสาย. บทว่า เห เช กาฬิ ความว่า นี่แน่ะ นางกาฬี. บทว่า กึ เช ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า เธอไม่สบายอะไรหรือ จึงตื่นสาย? บทว่า โน วต เร กิญฺจิ ความว่า นี่แน่ะ ถ้าเธอไม่มีอะไรไม่สบาย ไม่ปวดศีรษะ ไม่ปวดหลัง แล้วทำไมอีทาสีชั่วจึงตื่นสาย ดังนี้ แล้วโกรธ ไม่พอใจ ทำหน้าบึ้ง. บทว่า ทิวาตรํ อุฏฺฐาสิ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น ตื่นสายยิ่งกว่านั้น. บทว่า อนตฺตมนวาจํ ความว่า เปล่งวาจาที่ไม่พอใจ โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า นี่แน่ะ อีทาสีชั่ว ไม่รู้จักประมาณตน, เจ้าสำคัญว่าไฟเย็นหรือ, บัดนี้เราจะสอนเจ้า.

Paṭivisakānanti sāmantagehavāsīnaṃ. Ujjhāpesīti avajānāpesi. Caṇḍīti asoratā kibbisā. Iti yattakā guṇā, tato diguṇā dosā uppajjiṃsu. Guṇā nāma saṇikaṃ saṇikaṃ āgacchanti; dosā ekadivaseneva patthaṭā honti. Soratasoratoti ativiya sorato, sotāpanno nu kho, sakadāgāmī anāgāmī arahā nu khoti vattabbataṃ āpajjati. Phusantīti phusantā ghaṭṭentā āpāthaṃ āgacchanti.

บทว่า ปฏิวิสสานํ ความว่า แก่ชาวบ้านใกล้เรือนเคียง. บทว่า อุชฺฌาเปสิ ความว่า ให้โพนทะนา. บทว่า จณฺฑี ความว่า ดุร้าย หยาบคาย. ด้วยประการฉะนี้ คุณมีประมาณเท่าใด โทษก็เกิดขึ้นสองเท่ากว่านั้น. ชื่อว่าคุณ ย่อมมาถึงช้าๆ, ส่วนโทษ ย่อมแผ่ไปในวันเดียวเท่านั้น. บทว่า โสรตโสรโต ความว่า เป็นผู้สงบเสงี่ยมอย่างยิ่ง, ถึงความที่ควรจะกล่าวได้ว่า เป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี หรือพระอรหันต์หนอ. บทว่า ผุสนฺติ ความว่า กระทบ คือถูกต้อง มาสู่คลอง (แห่งผัสสะ).

Atha [Pg.6] bhikkhu soratoti veditabboti atha adhivāsanakkhantiyaṃ ṭhito bhikkhu soratoti veditabbo. Yo cīvara…pe… parikkhārahetūti yo etāni cīvarādīni paṇītapaṇītāni labhanto pādaparikammapiṭṭhiparikammādīni ekavacaneneva karoti. Alabhamānoti yathā pubbe labhati, evaṃ alabhanto. Dhammaññeva sakkarontoti dhammaṃyeva sakkāraṃ sukatakāraṃ karonto. Garuṃ karontoti garubhāriyaṃ karonto. Mānentoti manena piyaṃ karonto. Pūjentoti paccayapūjāya pūjento. Apacāyamānoti dhammaṃyeva apacāyamāno apacitiṃ nīcavuttiṃ dassento.

บทว่า อถ ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพ ความว่า อนึ่ง ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอธิวาสนขันติ พึงทราบว่าเป็นผู้สงบเสงี่ยม. บทว่า โย จีวร...เป... ปริกฺขารเหตุ ความว่า ภิกษุใดได้จีวรเป็นต้นอันประณีตเหล่านี้แล้ว ย่อมทำการบริกรรมเท้าและบริกรรมหลังเป็นต้นด้วยคำพูดเพียงคำเดียว. บทว่า อลภมาโน ความว่า เมื่อไม่ได้เหมือนที่เคยได้ในกาลก่อน. บทว่า ธมฺมญฺเญว สกฺกโรนฺโต ความว่า กระทำสักการะคือการทำดีต่อธรรมะเท่านั้น. บทว่า ครุํ กโรนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นของหนัก. บทว่า มาเนนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นที่รักด้วยใจ. บทว่า ปูเชนฺโต ความว่า บูชาด้วยปัจจัยบูชา. บทว่า อปจายมาโน ความว่า แสดงความนอบน้อมคือความประพฤติถ่อมตนต่อธรรมะเท่านั้น.

227. Evaṃ akkhantiyā dosaṃ dassetvā idāni ye adhivāsenti, te evaṃ adhivāsentīti pañca vacanapathe dassento pañcime, bhikkhavetiādimāha. Tattha kālenāti yuttapattakālena. Bhūtenāti satā vijjamānena. Saṇhenāti sammaṭṭhena. Atthasañhitenāti atthanissitena kāraṇanissitena. Akālenātiādīni tesaṃyeva paṭipakkhavasena veditabbāni. Mettacittāti uppannamettacittā hutvā. Dosantarāti duṭṭhacittā, abbhantare uppannadosā hutvā. Tatrāti tesu vacanapathesu. Pharitvāti adhimuccitvā. Tadārammaṇañcāti kathaṃ tadārammaṇaṃ sabbāvantaṃ lokaṃ karoti? Pañca vacanapathe gahetvā āgataṃ puggalaṃ mettacittassa ārammaṇaṃ katvā puna tasseva mettacittassa avasesasatte ārammaṇaṃ karonto sabbāvantaṃ lokaṃ tadārammaṇaṃ karoti nāma. Tatrāyaṃ vacanattho. Tadārammaṇañcāti tasseva mettacittassa ārammaṇaṃ katvā. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti anekasattārammaṇena. Mahaggatenāti mahaggatabhūmikena. Appamāṇenāti subhāvitena. Averenāti niddosena. Abyābajjhenāti niddukkhena. Pharitvā viharissāmāti evarūpena mettāsahagatena cetasā tañca puggalaṃ sabbañca lokaṃ tassa cittassa ārammaṇaṃ katvā adhimuccitvā viharissāma.

๒๒๗. ครั้นทรงแสดงโทษของความไม่อดทนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวจีปถะ ๕ ประการว่า ผู้ที่อดทน ย่อมอดทนได้อย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจิเม ภิกฺขเว. ในคำเหล่านั้น บทว่า กาเลน ความว่า ในกาลอันควร อันเหมาะสม. บทว่า ภูเตน ความว่า ด้วยเรื่องจริง ที่มีอยู่. บทว่า สณฺเหน ความว่า ด้วยคำไพเราะ. บทว่า อตฺถสญฺหิเตน ความว่า ด้วยคำอิงอาศัยประโยชน์ อิงอาศัยเหตุ. บทว่า อกาเลน เป็นต้น พึงทราบโดยเป็นฝ่ายตรงกันข้ามกับคำเหล่านั้น. บทว่า เมตฺตจิตฺตา ความว่า มีเมตตาจิตเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โทสนฺตรา ความว่า มีจิตประทุษร้าย มีโทษเกิดขึ้นภายใน. บทว่า ตตฺร ความว่า ในวจีปถะเหล่านั้น. บทว่า ผริตฺวา ความว่า น้อมใจเชื่อ. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้นได้อย่างไร? คือ ทำบุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิต แล้วทำสัตว์ที่เหลือให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอีก ชื่อว่าทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้น. อธิบายศัพท์ในคำนั้นมีดังนี้. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ความว่า ทำให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้น. บทว่า สพฺพาวนฺตํ ความว่า อันมีสัตว์ทั้งปวง. บทว่า โลกํ ความว่า สัตวโลก. บทว่า วิปุเลน ความว่า มีสัตว์มากมายเป็นอารมณ์. บทว่า มหคฺคเตน ความว่า เป็นไปในภูมิชั้นมหัคคตะ. บทว่า อปฺปมาเณน ความว่า อันอบรมดีแล้ว. บทว่า อเวเรน ความว่า ไม่มีโทษ. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน ความว่า ไม่มีความทุกข์. บทว่า ผริตฺวา วิหริสฺสาม ความว่า เราจักอยู่โดยแผ่ไป คือน้อมใจเชื่อ โดยทำบุคคลนั้นและโลกทั้งปวงให้เป็นอารมณ์ของจิตนั้น ด้วยจิตที่สหรคตด้วยเมตตาเช่นนี้.

228. Idāni tadatthadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha. Tattha apathavinti nippathaviṃ karissāmīti attho. Tatra tatrāti [Pg.7] tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne. Vikireyyāti pacchiyā paṃsuṃ uddharitvā bījāni viya vikireyya. Oṭṭhubheyyāti kheḷaṃ pāteyya. Apathaviṃ kareyyāti evaṃ kāyena ca vācāya ca payogaṃ katvāpi sakkuṇeyya apathaviṃ kātunti? Gambhīrāti bahalattena dviyojanasatasahassāni cattāri ca nahutāni gambhīrā. Appameyyāti tiriyaṃ pana aparicchinnā. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – pathavī viya hi mettacittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kudālapiṭakaṃ gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so kudālapiṭakena mahāpathaviṃ apathaviṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

๒๒๘. บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงเนื้อความนั้นมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ. ในคำเหล่านั้น บทว่า อปถวึ ความว่า เราจักทำให้ไม่มีแผ่นดิน. บทว่า ตตฺร ตตฺราติ ในที่นั้นๆ. บทว่า วิกิเรยฺยาติ พึงโปรยไปเหมือนเมล็ดพืช โดยตักดินขึ้นด้วยตะกร้า. บทว่า โอฏฺฐุเภยฺยาติ พึงถ่มน้ำลาย. บทว่า อปถวึ กเรยฺยาติ ถึงแม้จะพยายามด้วยกายและวาจาอย่างนี้ ก็สามารถจะทำให้ไม่มีแผ่นดินได้หรือ? บทว่า คมฺภีรา ความว่า ลึกโดยความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์. บทว่า อปฺปเมยฺยา ความว่า ส่วนโดยรอบนั้นกำหนดไม่ได้. บทว่า เอวเมว โข ในข้อนี้ มีการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ พึงเห็นเมตตาจิตเหมือนแผ่นดิน. บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ เหมือนบุรุษผู้ถือจอบและตะกร้ามา. บุรุษนั้นไม่อาจทำมหาปฐพีให้ไม่มีแผ่นดินได้ด้วยจอบและตะกร้าฉันใด, บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ ก็ไม่อาจทำความเป็นอย่างอื่นให้เกิดแก่เมตตาจิตของเธอได้ฉันนั้น.

229. Dutiyaupamāyaṃ haliddinti yaṃkiñci pītakavaṇṇaṃ. Nīlanti kaṃsanīlaṃ vā palāsanīlaṃ vā. Arūpīti arūpo. Nanu ca, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ vā dvinnaṃ rukkhānaṃ vā dvinnaṃ seyyānaṃ vā dvinnaṃ selānaṃ vā antaraṃ paricchinnākāsarūpanti āgataṃ, kasmā idha arūpīti vuttoti? Sanidassanabhāvapaṭikkhepato. Tenevāha ‘‘anidassano’’ti. Tasmiñhi rūpaṃ likhituṃ, rūpapātubhāvaṃ dassetuṃ na sakkā, tasmā ‘‘arūpī’’ti vutto. Anidassanoti dassanassa cakkhuviññāṇassa anāpātho. Upamāsaṃsandane panettha ākāso viya mettacittaṃ. Tulikapañcamā cattāro raṅgajātā viya pañca vacanapathā, tulikapañcame raṅge gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so tulikapañcamehi raṅgehi ākāse rūpapātubhāvaṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosuppattiṃ dassetuṃ na sakkhissatīti.

๒๒๙. ในอุปมาที่ ๒ คำว่า หลิทฺทิ ได้แก่ สีเหลืองอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า นีลํ ได้แก่ สีเขียวเหมือนสีสำริด หรือสีเขียวเหมือนสีใบทองกวาว. คำว่า อรูปี ได้แก่ ไม่มีรูป. ก็ในคัมภีร์มีมาว่า ช่องว่างระหว่างท่อนไม้ ๒ ท่อนก็ดี ระหว่างต้นไม้ ๒ ต้นก็ดี ระหว่างเตียง ๒ เตียงก็ดี ระหว่างภูเขา ๒ ลูกก็ดี เป็นอากาศรูปที่มีขอบเขตกำหนด, เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า อรูปี (ไม่มีรูป)? เพราะปฏิเสธภาวะที่เห็นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนิทสฺสโน (เห็นไม่ได้). จริงอยู่ ในอากาศนั้น ใครๆ ไม่อาจเขียนรูป หรือแสดงการปรากฏแห่งรูปได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อรูปี. คำว่า อนิทสฺสโน ได้แก่ ไม่เป็นอารมณ์แห่งทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนอากาศ. วจีเภท ๕ อย่าง เปรียบเหมือนสี ๔ ชนิดมีพู่กันเป็นที่ ๕. บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ มา. บุรุษนั้นไม่อาจทำการปรากฏแห่งรูปในอากาศด้วยสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ ได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทสะได้ฉันนั้น.

230. Tatiyaupamāyaṃ ādittanti pajjalitaṃ. Gambhīrā appameyyāti imissā gaṅgāya gambhīraṭṭhānaṃ gāvutampi atthi, aḍḍhayojanampi, yojanampi. Puthulaṃ panassā evarūpaṃyeva, dīghato pana pañcayojanasatāni. Sā kathaṃ gambhīrā appameyyāti? Etena payogena parivattetvā uddhane udakaṃ viya tāpetuṃ asakkuṇeyyato. Ṭhitodakaṃ pana kenaci upāyena aṅgulamattaṃ vā aḍḍhaṅgulamattaṃ vā evaṃ tāpetuṃ sakkā bhaveyya, ayaṃ pana na [Pg.8] sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Upamāsaṃsandane panettha gaṅgā viya mettacittaṃ, tiṇukkaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṃ tāpetuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

๒๓๐. ในอุปมาที่ ๓ คำว่า อาทิตฺตํ ได้แก่ ลุกโพลง. คำว่า คมฺภีรา อปฺปเมยฺยา ความว่า ที่ลึกของแม่น้ำคงคานี้ มีประมาณ ๑ คาวุตก็มี กึ่งโยชน์ก็มี ๑ โยชน์ก็มี. ส่วนความกว้างของแม่น้ำนั้นก็มีประมาณเท่านี้เหมือนกัน แต่โดยยาวมีประมาณ ๕๐๐ โยชน์. เหตุไรแม่น้ำนั้นจึงชื่อว่าลึกและประมาณไม่ได้? เพราะไม่อาจตักขึ้นมาต้มให้ร้อนเหมือนน้ำในหม้อบนเตาไฟด้วยประโยคนี้ได้. ส่วนน้ำที่นิ่งอยู่ ใครๆ อาจใช้อุบายอย่างใดอย่างหนึ่งต้มให้ร้อนประมาณ ๑ องคุลี หรือครึ่งองคุลีได้ แต่แม่น้ำนี้ไม่อาจทำได้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนแม่น้ำคงคา, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือคบเพลิงมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้แม่น้ำคงคาร้อนด้วยคบเพลิงที่ลุกโพลงได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตได้ฉันนั้น.

231. Catutthaupamāyaṃ biḷārabhastāti biḷāracammapasibbakā. Sumadditāti suṭṭhu madditā. Suparimadditāti anto ca bahi ca samantato suparimadditā. Tūlinīti simbalitūlalatātūlasamānā. Chinnasassarāti chinnasassarasaddā. Chinnabhabbharāti chinnabhabbharasaddā. Upamāsaṃsandane panettha biḷārabhastā viya mettacittaṃ, kaṭṭhakaṭhalaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so kaṭṭhena vā kaṭhalena vā biḷārabhastaṃ sarasaraṃ bharabharaṃ saddaṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosānugatabhāvaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

๒๓๑. ในอุปมาที่ ๔ คำว่า พิฬารภสฺตา ได้แก่ ถุงหนังแมว. คำว่า สุมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้ว. คำว่า สุปริมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้วโดยรอบทั้งภายในและภายนอก. คำว่า ตูลินี ได้แก่ เหมือนปุยนุ่นหรืองิ้ว. คำว่า ฉินฺนสสฺสรา ได้แก่ ไม่มีเสียงสัสสระ. คำว่า ฉินฺนภพฺภรา ได้แก่ ไม่มีเสียงภัพภระ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนถุงหนังแมว, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือท่อนไม้หรือกระเบื้องมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้ถุงหนังแมวเกิดเสียงสัสสระ ภัพภระ ด้วยท่อนไม้หรือกระเบื้องได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วทำให้เป็นไปตามอำนาจโทสะได้ฉันนั้น.

232. Ocarakāti avacarakā heṭṭhācarakā, nīcakammakārakāti attho. Yo mano padūseyyāti yo bhikkhu vā bhikkhunī vā mano padūseyya, taṃ kakacena okantanaṃ nādhivāseyya. Na me so tena sāsanakaroti so tena anadhivāsanena mayhaṃ ovādakaro na hoti. Āpatti panettha natthi.

๒๓๒. คำว่า โอจรคา ได้แก่ ผู้เที่ยวไปเบื้องต่ำ คือผู้เที่ยวไปข้างล่าง หมายความว่า ผู้ทำการงานที่ต่ำทราม. คำว่า โย มโน ปทูเสยฺย ความว่า ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดพึงประทุษร้ายจิต, รูปนั้นก็ไม่ชื่อว่าอดทนต่อการเลื่อยด้วยเลื่อย. คำว่า น เม โส เตน สาสนกโร ความว่า เพราะความไม่อดทนนั้น ภิกษุนั้นจึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเรา. ในข้อนี้ ไม่มีอาบัติ.

233. Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā. Yaṃ tumhe nādhivāseyyāthāti yo tumhehi adhivāsetabbo na bhaveyyāti attho. No hetaṃ, bhanteti, bhante, anadhivāsetabbaṃ nāma vacanapathaṃ na passāmāti adhippāyo. Dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iti bhagavā arahattena kūṭaṃ gaṇhanto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesīti.

๒๓๓. คำว่า อณุํ วา ถูลํ วา ได้แก่ มีโทษน้อยหรือมีโทษมาก. คำว่า ยํ ตุมฺเห นาธิวาเสยฺยาถ ความว่า วจีเภทใดที่พวกเธอไม่พึงอดทน. คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็นวจีเภทที่ชื่อว่าไม่ควรอดทนเลย. คำว่า ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเทศนาถึงยอดด้วยพระอรหัตแล้ว ได้ทรงจบเทศนาตามลำดับความดังนี้.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Kakacūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากกจูปมสูตร จบ.

2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอลคัททูปมสูตร

234. Evaṃ [Pg.9] me sutanti alagaddūpamasuttaṃ. Tattha gaddhe bādhayiṃsūti gaddhabādhino, gaddhabādhino pubbapurisā assāti gaddhabādhipubbo, tassa gaddhabādhipubbassa, gijjhaghātakakulappasutassāti attho. Saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā. Te kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Tattha pañcānantariyadhammā kammantarāyikā nāma. Tathā bhikkhunīdūsakakammaṃ, taṃ pana mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa. Niyatamicchādiṭṭhidhammā kilesantarāyikā nāma. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakānaṃ paṭisandhidhammā vipākantarāyikā nāma. Ariyūpavādadhammā upavādantarāyikā nāma, te pana yāva ariye na khamāpenti, tāvadeva, na tato paraṃ. Sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā āṇāvītikkamantarāyikā nāma. Tepi yāva bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā, na deseti vā, tāvadeva, na tato paraṃ.

๒๓๔. อลคัททูปมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า คทฺเธ พาธยึสูติ ความว่า ผู้เบียดเบียนแร้ง ชื่อว่า คัทธพาธิโน. บรรพบุรุษของภิกษุนั้นเป็นผู้เบียดเบียนแร้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า คัทธพาธิปุพฺพะ, แก่ภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นผู้เบียดเบียนแร้งนั้น, หมายความว่า ผู้เกิดในตระกูลคนฆ่าแร้ง. ธรรมที่กระทำอันตรายแก่สวรรค์และมรรคผลนิพพาน ชื่อว่า อันตรายิกธรรม. อันตรายิกธรรมเหล่านั้นมี ๕ อย่าง คือ กรรม กิเลส วิบาก อุปวาท และอาณาวีติกกมะ. ใน ๕ อย่างนั้น อนันตริยกรรม ๕ ชื่อว่า กัมมันตรายิกธรรม. เช่นเดียวกับกรรมคือการข่มขืนภิกษุณี, แต่กรรมนั้นทำอันตรายแก่มรรคผลนิพพานเท่านั้น ไม่ทำอันตรายแก่สวรรค์. นิยตมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า กิเลสันตรายิกธรรม. ปฏิสนธิของบัณเฑาะก์ ดิรัจฉาน และอุภโตพยัญชนก ชื่อว่า วิปากันตรายิกธรรม. การว่าร้ายพระอริยเจ้า ชื่อว่า อุปวาทันตรายิกธรรม, แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นอันตรายเพียงแค่ยังไม่ขอขมาพระอริยเจ้าเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น. อาบัติ ๗ กองที่จงใจล่วงละเมิด ชื่อว่า อาณาวีติกกมันตรายิกธรรม. แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอันตรายเพียงแค่ยังปฏิญาณตนว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่ออกจากอาบัติ หรือไม่แสดงอาบัติเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น.

Tatrāyaṃ bhikkhu bahussuto dhammakathiko sesantarāyike jānāti, vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṃ cintesi – ime āgārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti. Bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti…pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Kasmā itthīnaṃyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti? Etepi vaṭṭantīti. Evaṃ rasena rasaṃ saṃsandetvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thūlavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ upanento viya, sāsapena saddhiṃ sineruṃ upasaṃharanto viya, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā, ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto methunadhamme doso natthīti jinassa āṇācakke pahāraṃ adāsi. Tenāha – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādi.

บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปนี้เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก ย่อมรู้อันตรายที่เหลือ แต่เพราะความไม่ฉลาดในพระวินัย จึงไม่รู้อันตรายคือการล่วงละเมิดบัญญัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อไปในที่ลับจึงคิดอย่างนี้ว่า คฤหัสถ์เหล่านี้บริโภคกามคุณ ๕ ก็ยังเป็นพระโสดาบันบ้าง พระสกทาคามีบ้าง พระอนาคามีบ้าง แม้ภิกษุทั้งหลายก็เห็นรูปที่น่าพอใจอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ...ฯลฯ...ถูกต้องโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกาย บริโภคเครื่องลาดเครื่องห่มที่อ่อนนุ่มเป็นต้น ทั้งหมดนี้ย่อมควร เหตุไร รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะของสตรีทั้งหลายจึงไม่ควรเล่า? แม้สิ่งเหล่านี้ก็ควรเหมือนกัน. เธอเปรียบเทียบรสด้วยรสอย่างนี้แล้ว ทำให้การบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด กับการบริโภคโดยไม่มีความพอใจและความกำหนัดเป็นอันเดียวกัน เหมือนนำพระสูตรที่สุขุมยิ่งมาเทียบกับถ้อยคำหยาบ เหมือนนำเมล็ดพันธุ์ผักกาดมาเทียบกับภูเขาสิเนรุ แล้วยังทิฏฐิอันลามกให้เกิดขึ้น ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ วางตอและหนามเป็นต้นลงในอริยมรรค ประหารพระอาณาจักรของพระชินเจ้าด้วยการกล่าวว่า "โทษในเมถุนธรรมไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปฐมปาราชิกด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เหมือนทรงกั้นมหาสมุทรเพื่ออะไร ในเรื่องนี้ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้"

Evaṃ [Pg.10] byā khoti evaṃ viya kho. Samanuyuñjantītiādīsu kiṃ laddhiko tvaṃ, laddhiṃ vadehīti pucchamānā samanuyuñjanti nāma. Diṭṭhiṃ patiṭṭhāpentā samanuggāhanti nāma. Kena kāraṇena evaṃ vadasīti kāraṇaṃ pucchantā samanubhāsanti nāma. Aṭṭhikaṅkalūpamātiādīsu (ma. ni. 2.42-48) aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpanaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena. Thāmasāti diṭṭhithāmena. Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena. Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā voharati dīpeti vā.

คำว่า เอวํ พฺยา โข ความว่า เหมือนอย่างนี้แล. ในคำเป็นต้นว่า สมนุยญฺชนฺติ (ซักไซ้) ความว่า เมื่อถามว่า ท่านมีลัทธิอะไร จงกล่าวลัทธิของท่าน ดังนี้ ชื่อว่าซักไซ้. เมื่อให้ตั้งมั่นซึ่งทิฏฐิ ชื่อว่าสอบสวน. เมื่อถามถึงเหตุว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยเหตุอะไร ชื่อว่าซักฟอก. ในคำเป็นต้นว่า อฏฺฐิกงฺกลูปมา (อุปมาด้วยร่างกระดูก) (ม.น. ๒.๔๒-๔๘) อุปมาด้วยร่างกระดูก มีอรรถว่ามีความยินดีน้อย. อุปมาด้วยชิ้นเนื้อ มีอรรถว่าเป็นของสาธารณะแก่คนมาก. อุปมาด้วยคบหญ้า มีอรรถว่าตามเผา. อุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง มีอรรถว่าทำให้ร้อนรนอย่างยิ่ง. อุปมาด้วยความฝัน มีอรรถว่าปรากฏชั่วครู่. อุปมาด้วยของที่ขอยืมมา มีอรรถว่าเป็นของชั่วคราว. อุปมาด้วยผลไม้ มีอรรถว่าทำให้สรีระและอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย. อุปมาด้วยเขียง มีอรรถว่าถูกสับยิ่ง. อุปมาด้วยหอกและหลาว มีอรรถว่าเสียดแทง. อุปมาด้วยหัวงู มีอรรถว่าน่าหวาดระแวงและน่าสะพรึงกลัว. คำว่า ถามสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิ. คำว่า ปรามาสา ความว่า ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. คำว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ยึดมั่นแล้วกล่าว หรือชี้แจง.

235. Yato kho te bhikkhūti yadā te bhikkhū. Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatāti idaṃ esa attano ajjhāsayena natthīti vattukāmopi bhagavato ānubhāvena sampaṭicchati, buddhānaṃ kira sammukhā dve kathā kathetuṃ samattho nāma natthi.

๒๓๕. คำว่า ยโต โข เต ภิกฺขู ความว่า เมื่อใด ภิกษุเหล่านั้น. คำว่า เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควา นี้ ภิกษุนั้นแม้ประสงค์จะกล่าวว่า "ไม่มี" ตามอัธยาศัยของตน ก็ยอมรับด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า ไม่มีใครสามารถจะกล่าววาจาสองอย่างเฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้.

236. Kassa kho nāma tvaṃ moghapurisāti tvaṃ moghapurisa kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā mayā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Ariṭṭho kira cintesi – ‘‘bhagavā maṃ moghapurisoti vadati, na kho pana moghapurisāti vuttamattakena maggaphalānaṃ upanissayo na hoti. Upasenampi hi vaṅgantaputtaṃ, ‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’ti (mahāva. 75) bhagavā moghapurisavādena ovadi. Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi. Ahampi tathārūpaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī’’ti. Athassa bhagavā bandhanā pavuttassa paṇḍupalāsassa viya aviruḷhibhāvaṃ dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.

๒๓๖. คำว่า กสฺส โข นาม ตฺวํ โมฆปุริส ความว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ จากใครเล่า คือจากกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์. คำว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ นี้เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกเราว่าโมฆบุรุษ แต่เพียงแค่ถูกเรียกว่าโมฆบุรุษ ก็ใช่ว่าจะไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผลเสียหน่อย ก็พระผู้มีพระภาคได้ทรงตักเตือนแม้พระอุปเสนวังคันตบุตรด้วยวาทะว่าโมฆบุรุษว่า 'ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมาก ช่างเบานัก' (มหาวรรค ๗๕) ในภายหลัง พระเถระพากเพียรพยายามก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จะประคองความเพียรเช่นนั้นแล้วยังมรรคผลให้บังเกิด" ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีภาวะที่จะงอกงามได้ของเธอ เหมือนใบไม้เหลืองที่หลุดจากขั้ว จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้.

Usmīkatopīti[Pg.11], bhikkhave, tumhe kinti maññatha, ayaṃ ariṭṭho evaṃladdhiko sabbaññutaññāṇena paṭivirujjhitvā vesārajjañāṇaṃ paṭibāhitvā tathāgatassa āṇācakke pahāraṃ dadamāno api nu imasmiṃ dhammavinaye usmīkatopi? Yathā nibbutepi mahante aggikkhandhe khajjupanakamattāpi aggipapaṭikā hotiyeva, yaṃ nissāya puna mahāaggikkhandho bhaveyya. Kiṃ nu kho evaṃ imassa appamattikāpi ñāṇusmā atthi, yaṃ nissāya vāyamanto maggaphalāni nibbatteyyāti? No hetaṃ, bhanteti, bhante, evaṃladdhikassa kuto evarūpā ñāṇusmāti? Maggaphalānaṃ paccayasamatthāya ñāṇusmāya usmīkatabhāvaṃ paṭikkhipantā vadanti. Maṅkubhūtoti nittejabhūto. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Appaṭibhānoti kiñci paṭibhānaṃ apassanto bhinnapaṭibhāno evarūpampi nāma niyyānikasāsanaṃ labhitvā aviruḷhidhammo kiramhi samugghātitapaccayo jātoti attano abhabbataṃ paccavekkhanto pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ khaṇamāno nisīdi.

คำว่า อุสฺมีกโตปิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อริฏฐะนี้ผู้มีลัทธิอย่างนี้ ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ ประหารพระอาณาจักรของตถาคต จะเป็นผู้ได้รับความอบอุ่นในธรรมวินัยนี้บ้างหรือไม่? เปรียบเหมือนกองไฟใหญ่แม้ดับแล้ว ก็ยังมีสะเก็ดไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยอยู่บ้าง ซึ่งอาศัยสะเก็ดไฟนั้น กองไฟใหญ่ก็พึงเกิดขึ้นได้อีก. ฉันใดก็ฉันนั้น ไออุ่นแห่งญาณแม้เพียงเล็กน้อยของภิกษุนี้ ซึ่งอาศัยแล้วพากเพียรอยู่จะพึงยังมรรคผลให้บังเกิดได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ? คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่มีเลย ผู้มีลัทธิอย่างนี้ จะมีไออุ่นแห่งญาณเช่นนี้แต่ที่ไหน. ภิกษุทั้งหลายเมื่อปฏิเสธภาวะที่ได้รับความอบอุ่นด้วยไออุ่นแห่งญาณอันสามารถเป็นปัจจัยแก่มรรคและผล จึงกราบทูลอย่างนั้น. คำว่า มงฺกุภูโต คือ เป็นผู้หมดสง่า. คำว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ เป็นผู้คอตก. คำว่า อปฺปฏิภาโน คือ ไม่เห็นปฏิภาณอะไรเลย มีปฏิภาณแตกแล้ว ได้ศาสนาอันนำออกจากทุกข์ถึงเพียงนี้แล้ว เรากลับเป็นผู้มีธรรมไม่งอกงาม มีปัจจัยถูกถอนขึ้นเสียแล้วหนอ ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความที่ตนเป็นอภัพพบุคคล จึงนั่งเอาหัวแม่เท้าขีดแผ่นดินอยู่.

Paññāyissasi khoti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Ariṭṭho kira cintesi – ‘‘bhagavā mayhaṃ maggaphalānaṃ upanissayo pacchinnoti vadati, na kho pana buddhā saupanissayānaṃyeva dhammaṃ desenti, anupanissayānampi desenti, ahaṃ satthu santikā sugatovādaṃ labhitvā attano sampattūpagaṃ kusalaṃ karissāmī’’ti. Athassa bhagavā ovādaṃ paṭipassambhento ‘‘paññāyissasī’’tiādimāha. Tassattho, tvaṃyeva, moghapurisa, iminā pāpakena diṭṭhigatena nirayādīsu paññāyissasi, mama santikā tuyhaṃ sugatovādo nāma natthi, na me tayā attho, idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmīti.

บทว่า ปญฺญายิสฺสสิ โข นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อุปนิสัยแห่งมรรคผลของเราสิ้นแล้ว แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แม้ผู้ไม่มีอุปนิสัยก็ทรงแสดงธรรมด้วย เราได้สุคโตวาทจากสำนักของพระศาสดาแล้ว จักทำกุศลที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติของตน’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับโอวาทแก่เธอ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺญายิสฺสสิ อธิบายว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ ท่านนั่นแหละ จักปรากฏในนรกเป็นต้น ด้วยทิฏฐิอันลามกนี้ สุคโตวาทสำหรับท่านจากสำนักของเราไม่มี เราไม่มีธุระด้วยท่าน ในที่นี้ เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลาย

237. Atha kho bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā parisaṃ sodheti, ariṭṭhaṃ gaṇato nissāreti. Sace hi parisagatānaṃ kassaci evaṃ bhaveyya – ‘‘ayaṃ ariṭṭho bhagavatā akathitaṃ kathetuṃ kiṃ sakkhissati, kacci nu kho parisamajjhe bhagavatā kathāya samāraddhāya sahasā kathita’’nti. Evaṃ kathitaṃ pana na ariṭṭhova suṇāti, aññenapi sutaṃ bhavissati. Athāpissa siyā ‘‘yathā satthā ariṭṭhaṃ niggaṇhāti, mampi evaṃ niggaṇheyyāti sutvāpi tuṇhībhāvaṃ āpajjeyyā’’ti. ‘‘Taṃ [Pg.12] sabbaṃ na karissantī’’ti. Mayāpi na kathitaṃ, aññena sutampi natthīti ‘‘tumhepime, bhikkhave’’tiādinā parisāya laddhiṃ sodheti. Parisāya pana laddhisodhaneneva ariṭṭho gaṇato nissārito nāma hoti.

๒๓๗. บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงชำระบริษัท ทรงขับไล่อริฏฐะออกจากหมู่ จริงอยู่ หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบริษัทจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระอริฏฐะนี้จะสามารถกล่าวสิ่งที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสได้อย่างไรหนอ หรือว่าเธอได้กล่าวโดยพลการในท่ามกลางบริษัท ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มพระดำรัส’ แต่คำที่กล่าวอย่างนี้ มิใช่พระอริฏฐะเท่านั้นที่ได้ฟัง แม้ภิกษุอื่นก็คงได้ฟังด้วย อนึ่ง ภิกษุนั้นอาจจะคิดว่า ‘พระศาสดาทรงข่มขู่อริฏฐะฉันใด ก็จะพึงข่มขู่เราฉันนั้น’ แม้ได้ฟังแล้วก็พึงนิ่งเสีย เพื่อมิให้ภิกษุเหล่านั้นกระทำอย่างนั้นทั้งหมด พระองค์จึงทรงชำระลัทธิของบริษัทด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า ตุมฺเหปิเม ภิกฺขเว เพื่อแสดงว่า แม้เราก็ไม่ได้กล่าว แม้ภิกษุอื่นก็ได้ฟังมาก็ไม่มี ก็โดยการชำระลัทธิของบริษัทนั่นเอง อริฏฐะจึงชื่อว่าถูกขับออกจากหมู่

Idāni ariṭṭhassa laddhiṃ pakāsento so vata, bhikkhavetiādimāha. Tattha aññatreva kāmehītiādīsu yo so, bhikkhave, bhikkhu ‘‘te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti evaṃladdhiko, so vata kilesakāmehi ceva kilesakāmasampayuttehi saññāvitakkehi ca aññatra, ete dhamme pahāya, vinā etehi dhammehi, vatthukāme paṭisevissati, methunasamācāraṃ samācarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Idaṃ kāraṇaṃ nāma natthi, aṭṭhānametaṃ anavakāsoti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส วต ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตฺเรว กาเมหิ เป็นต้น มีอธิบายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดผู้มีลัทธิอย่างนี้ว่า ‘การเสพกามเหล่านั้นไม่เป็นอันตราย’ ภิกษุนั้น เว้นจากกิเลสกามและสัญญาวิตกที่สัมปยุตด้วยกิเลสกาม ละธรรมเหล่านี้แล้ว ปราศจากธรรมเหล่านี้แล้ว จักเสพวัตถุกาม จักประพฤติเมถุนสมาจาร ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีไม่ได้ เหตุนี้ไม่มีเลย นี้เป็นอฐานะ เป็นไปไม่ได้

238. Evaṃ bhagavā ayaṃ ariṭṭho yathā nāma rajako sugandhānipi duggandhānipi jiṇṇānipi navānipi suddhānipi asuddhānipi vatthāni ekato bhaṇḍikaṃ karoti, evameva bhikkhūnaṃ nicchandarāgapaṇītacīvarādiparibhogañca anibaddhasīlānaṃ gahaṭṭhānaṃ antarāyakaraṃ sacchandarāgaparibhogañca nibaddhasīlānaṃ bhikkhūnaṃ āvaraṇakaraṃ sacchandarāgaparibhogañca sabbaṃ ekasadisaṃ karotīti ariṭṭhassa laddhiṃ pakāsetvā idāni duggahitāya pariyattiyā dosaṃ dassento idha, bhikkhave, ekaccetiādimāha. Tattha pariyāpuṇantīti uggaṇhanti. Suttantiādīsu ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuātuvaṭṭakasuttāni, aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ, visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo. Sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therigāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasītisuttantā udānanti veditabbā. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā (itivu. 1,2) dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbā. Apaṇṇakajātakādīni paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni jātakanti veditabbāni. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammappaṭisaṃyuttā [Pg.13] suttantā abbhutadhammanti veditabbā. Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbā.

๒๓๘. พระผู้มีพระภาคทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะอย่างนี้ว่า อริฏฐะนี้เปรียบเหมือนช่างซักฟอกที่รวบรวมผ้าทั้งที่มีกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็น ทั้งเก่าและใหม่ ทั้งสะอาดและไม่สะอาดไว้ในห่อเดียวกัน ฉันใด ก็ฉันนั้น เธอย่อมกระทำการบริโภคจีวรอันประณีตเป็นต้นของภิกษุทั้งหลายผู้ปราศจากฉันทราคะ การบริโภคด้วยฉันทราคะของคฤหัสถ์ผู้ไม่มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นอันตราย และการบริโภคด้วยฉันทราคะของภิกษุผู้มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นเครื่องกั้น ทั้งหมดนี้ให้เป็นอย่างเดียวกัน แล้วบัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของการเรียนปริยัติที่เรียนมาไม่ดี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺเจ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาปุณนฺติ คือเรียนเอา ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร, ในสุตตนิบาตมี มงคลสูตร รตนสูตร นาลกสูตร ตุวัฏฏกสูตร, และพุทธวจนะอื่นใดที่มีชื่อว่าสูตร ชื่อว่า สุตตะ พึงทราบว่า สุตตะทั้งหมดที่มีคาถา ชื่อว่า เคยยะ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สุตตะที่ไม่มีคาถา, และพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ ที่เหลือ ชื่อว่า เวยยากรณะ พึงทราบว่า ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าเป็นสูตร ชื่อว่า คาถา พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ ชื่อว่า อุทาน พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตรที่ขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ชื่อว่า อิติวุตตกะ พึงทราบว่า ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น ชื่อว่า ชาดก พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ซึ่งขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท ชื่อว่า อัพภูตธรรม พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่าหลังจากได้ความรู้และความพอใจ มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ชื่อว่า เวทัลละ

Atthaṃ na upaparikkhantīti atthatthaṃ kāraṇatthaṃ na passanti na pariggaṇhanti. Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṃ. Na nijjhānaṃ khamantīti na upaṭṭhahanti na āpāthaṃ āgacchanti, imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ samādhi vipassanā maggo phalaṃ vaṭṭaṃ vivaṭṭaṃ kathitanti evaṃ jānituṃ na sakkā hontīti attho. Te upārambhānisaṃsā cevāti te paresaṃ vāde dosāropanānisaṃsā hutvā pariyāpuṇantīti attho. Itivādappamokkhānisaṃsā cāti evaṃ vādapamokkhānisaṃsā, parehi sakavāde dose āropite taṃ dosaṃ evaṃ mocessāmāti imināva kāraṇena pariyāpuṇantīti attho. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti yassa ca maggassa vā phalassa vā atthāya kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa dhammassa atthaṃ ete duggahitaggāhino nānubhonti. Apica parassa vāde upārambhaṃ āropetuṃ attano vādaṃ mocetuṃ asakkontāpi tañca atthaṃ nānubhontiyeva.

บทว่า Atthaṃ na upaparikkhantīti (ย่อมไม่พิจารณาเนื้อความ) คือ ไม่เห็น ไม่กำหนดเนื้อความและเหตุผล บทว่า Anupaparikkhatanti (แก่ผู้ไม่พิจารณาอยู่) บทว่า Na nijjhānaṃ khamantīti (ย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ไม่ปรากฏ ไม่หยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) อธิบายว่า ย่อมไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ในที่นี้ ศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล วัฏฏะ วิวัฏฏะ ได้ถูกกล่าวไว้ บทว่า Te upārambhānisaṃsā cevāti (พวกเขามีการข่มขี่เป็นอานิสงส์) อธิบายว่า พวกเขาย่อมเล่าเรียนโดยมีอานิสงส์คือการยกโทษในวาทะของผู้อื่น บทว่า Itivādappamokkhānisaṃsā cāti (และมีการเปลื้องวาทะของตนเป็นอานิสงส์) อธิบายว่า มีการเปลื้องวาทะอย่างนี้ คือ เมื่อผู้อื่นยกโทษในวาทะของตน ก็ย่อมเล่าเรียนด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า เราจักเปลื้องโทษนั้นอย่างนี้ บทว่า Tañcassa atthaṃ nānubhontīti (ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้น) คือ กุลบุตรทั้งหลายย่อมเล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด ผู้ที่ยึดถือผิดเหล่านี้ย่อมไม่ได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อไม่สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่น หรือเปลื้องวาทะของตนได้ ก็ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้นเลย

239. Alagaddatthikoti āsivisaatthiko. Gadoti hi visassa nāmaṃ, taṃ tassa alaṃ paripuṇṇaṃ atthīti alagaddo. Bhogeti sarīre. Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇantīti nittharaṇapariyattivasena uggaṇhanti. Tisso hi pariyattiyo alagaddapariyatti nittharaṇapariyatti bhaṇḍāgārikapariyattīti.

๒๓๙. บทว่า Alagaddatthiko (ผู้ต้องการอสรพิษ) คือ ผู้ต้องการอสรพิษ จริงอยู่ คำว่า Gado เป็นชื่อของพิษ พิษนั้นมีอยู่แก่สัตว์นั้นอย่างเพียงพอ บริบูรณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อลคัททะ (อสรพิษ) บทว่า Bhoge (ที่ขนด) คือ ที่ลำตัว ส่วนในข้อนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ ย่อมเรียนเอาโดยนัยแห่งปริยัติเพื่อสลัดออก จริงอยู่ ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททปริยัติ (ปริยัติเปรียบด้วยอสรพิษ) นิตถรณปริยัติ (ปริยัติเพื่อสลัดออก) และภัณฑาคาริกปริยัติ (ปริยัติแบบขุนคลัง)

Tattha yo buddhavacanaṃ uggahetvā evaṃ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṃ jānissantīti lābhasakkārahetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṃ pariyāpuṇato hi buddhavacanaṃ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṃ varataraṃ.

ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้วเล่าเรียนเพราะเหตุแห่งลาภสักการะว่า เราจักได้จีวรเป็นต้นอย่างนี้ หรือ ชนจักรู้จักเราในท่ามกลางบริษัท ๔ ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า อลคัททปริยัติ จริงอยู่ สำหรับผู้ที่เล่าเรียนอย่างนี้ การไม่เล่าเรียนพุทธวจนะแล้วนอนหลับเสียยังประเสริฐกว่า

Yo pana buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā samādhissa āgataṭṭhāne samādhigabbhaṃ gaṇhāpetvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne maggaṃ bhāvessāmi phalaṃ [Pg.14] sacchikarissāmīti uggaṇhāti, tassa sā pariyatti nittharaṇapariyatti nāma hoti.

ส่วนผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้ว ในที่ที่ศีลมาถึง ก็บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ในที่ที่สมาธิมาถึง ก็ให้เกิดครรภ์คือสมาธิ ในที่ที่วิปัสสนามาถึง ก็ตั้งวิปัสสนา ในที่ที่มรรคและผลมาถึง ก็เรียนเอาด้วยคิดว่า เราจักเจริญมรรค จักกระทำให้แจ้งซึ่งผล ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า นิตถรณปริยัติ

Khīṇāsavassa pana pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma. Tassa hi apariññātaṃ appahīnaṃ abhāvitaṃ asacchikataṃ vā natthi. So hi pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo sacchikataphalo, tasmā buddhavacanaṃ pariyāpuṇanto tantidhārako paveṇipālako vaṃsānurakkhakova hutvā uggaṇhāti. Itissa sā pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma hoti.

ส่วนปริยัติของพระขีณาสพ ชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ จริงอยู่ สำหรับท่าน สิ่งที่ยังมิได้กำหนดรู้ ยังมิได้ละ ยังมิได้เจริญ หรือยังมิได้กระทำให้แจ้ง ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านเป็นผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว มีกิเลสอันละแล้ว มีมรรคอันเจริญแล้ว มีผลอันกระทำให้แจ้งแล้ว ฉะนั้น เมื่อท่านเล่าเรียนพุทธวจนะ ย่อมเรียนในฐานะเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งแบบแผน เป็นผู้รักษาประเพณี และเป็นผู้รักษาวงศ์เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ปริยัติของท่านจึงชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ

Yo pana puthujjano chātabhayādīsu ganthadharesu ekasmiṃ ṭhāne vasituṃ asakkontesu sayaṃ bhikkhācārena akilamamāno atimadhuraṃ buddhavacanaṃ mā nassatu, tantiṃ dhāressāmi, vaṃsaṃ ṭhapessāmi, paveṇiṃ pālessāmīti pariyāpuṇāti, tassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Na attano ṭhāne ṭhatvā pariyāputattā. Puthujjanassa hi pariyatti nāma alagaddā vā hoti nittharaṇā vā, sattannaṃ sekkhānaṃ nittharaṇāva, khīṇāsavassa bhaṇḍāgārikapariyattiyeva. Imasmiṃ pana ṭhāne nittharaṇapariyatti adhippetā.

ส่วนปุถุชนใด เมื่อผู้ทรงคันถะทั้งหลายมีภัยคือความอดอยากเป็นต้น ไม่สามารถอยู่ในที่แห่งหนึ่งได้ ตนเองไม่ลำบากด้วยภิกขาจาร เล่าเรียนด้วยคิดว่า พุทธวจนะอันไพเราะยิ่งนักอย่าได้เสื่อมสูญไป เราจักทรงไว้ซึ่งแบบแผน จักตั้งวงศ์ จักรักษาประเพณี ปริยัติของผู้นั้นเป็นภัณฑาคาริกปริยัติ หรือไม่เป็น? ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้ตั้งอยู่ในฐานะของตนแล้วเล่าเรียน จริงอยู่ ปริยัติของปุถุชนชื่อว่าเป็นอลคัททปริยัติ หรือเป็นนิตถรณปริยัติ ของพระเสขะ ๗ พวก เป็นนิตถรณปริยัติเท่านั้น ของพระขีณาสพ เป็นภัณฑาคาริกปริยัติเท่านั้น แต่ในที่นี้ ประสงค์เอานิตถรณปริยัติ

Nijjhānaṃ khamantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhānesu idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha vipassanā, idha maggo, idha phalaṃ, idha vaṭṭaṃ, idha vivaṭṭanti āpāthaṃ āgacchanti. Tañcassa atthaṃ anubhontīti yesaṃ maggaphalānaṃ atthāya pariyāpuṇanti. Suggahitapariyattiṃ nissāya maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikarontā tañcassa dhammassa atthaṃ anubhavanti. Paravāde upārambhaṃ āropetuṃ sakkontāpi sakavāde āropitaṃ dosaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gahetvā mocetuṃ sakkontāpi anubhontiyeva. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi, paresaṃ vāde sahadhammena upārambhaṃ āropentānampi, sakavādato dosaṃ harantānampi, arahattaṃ patvā parisamajjhe dhammaṃ desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye paribhuñjantānampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti.

บทว่า Nijjhānaṃ khamanti (ย่อมทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง ย่อมหยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) ว่า ในที่นี้ศีลถูกกล่าวไว้, ในที่นี้สมาธิ, ในที่นี้วิปัสสนา, ในที่นี้มรรค, ในที่นี้ผล, ในที่นี้วัฏฏะ, ในที่นี้วิวัฏฏะ บทว่า Tañcassa atthaṃ anubhonti (ย่อมได้รับประโยชน์นั้น) คือ ย่อมเล่าเรียนเพื่อประโยชน์แก่มรรคและผลเหล่าใด อาศัยปริยัติที่เรียนมาดีแล้ว เจริญมรรค กระทำให้แจ้งซึ่งผล ย่อมได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น แม้สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่นได้ แม้สามารถจะถือเอาที่ที่ต้องการแล้วเปลื้องโทษที่ถูกยกขึ้นในวาทะของตนได้ ก็ย่อมได้รับประโยชน์อยู่นั่นเอง บทว่า Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti (ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน) คือ แม้แก่ผู้บำเพ็ญศีลเป็นต้นในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง, แม้แก่ผู้ยกโทษในวาทะของผู้อื่นโดยชอบธรรม, แม้แก่ผู้ขจัดโทษจากวาทะของตน, แม้แก่ผู้บรรลุพระอรหัตแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท บริโภคปัจจัย ๔ ที่ผู้เลื่อมใสในการแสดงธรรมนำมาถวาย ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

Evaṃ [Pg.15] suggahite buddhavacane ānisaṃsaṃ dassetvā idāni tattheva niyojento tasmā tiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha tasmāti yasmā duggahitapariyatti duggahitaalagaddo viya dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, suggahitapariyatti suggahitaalagaddo viya dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati, tasmāti attho. Tathā naṃ dhāreyyāthāti tatheva naṃ dhāreyyātha, teneva atthena gaṇheyyātha. Ye vā panāssu viyattā bhikkhūti ye vā pana aññe sāriputtamoggallānamahākassapamahākaccānādikā byattā paṇḍitā bhikkhū assu, te pucchitabbā. Ariṭṭhena viya pana mama sāsane na kalalaṃ vā kacavaraṃ vā pakkhipitabbaṃ.

ครั้นทรงแสดงอานิสงส์ในพุทธวจนะที่เรียนมาดีแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงชักชวนในเรื่องนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Tasmā tiha, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า Tasmā (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุที่ปริยัติที่เรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับไม่ดี, ส่วนปริยัติที่เรียนมาดี ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น บทว่า Tathā naṃ dhāreyyātha (เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้น) คือ เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้นเทียว, พึงเรียนเอาด้วยเนื้อความนั้นนั่นแหละ บทว่า Ye vā panāssu viyattā bhikkhū (ก็หรือภิกษุผู้ฉลาดเหล่าใดพึงมี) คือ ก็หรือภิกษุผู้ฉลาด ผู้เป็นบัณฑิตเหล่าอื่นมีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระมหากัจจานะ เป็นต้น พึงมี, ภิกษุเหล่านั้นอันเธอพึงสอบถาม ก็แล ไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อเข้ามาในศาสนาของเราเหมือนอย่างพระอริฏฐะ

240. Kullūpamanti kullasadisaṃ. Nittharaṇatthāyāti caturoghanittharaṇatthāya. Udakaṇṇavanti yañhi udakaṃ gambhīraṃ na puthulaṃ. Puthulaṃ vā pana na gambhīraṃ, na taṃ aṇṇavoti vuccati. Yaṃ pana gambhīrañceva puthulañca, taṃ aṇṇavoti vuccati. Tasmā mahantaṃ udakaṇṇavanti mahantaṃ puthulaṃ gambhīraṃ udakanti ayamettha attho. Sāsaṅkaṃ nāma yattha corānaṃ nivutthokāso dissati. Ṭhitokāso, nisinnokāso, nipannokāso dissati. Sappaṭibhayaṃ nāma yattha corehi manussā hatā dissanti, viluttā dissanti, ākoṭitā dissanti. Uttarasetūti udakaṇṇavassa upari baddho setu. Kullaṃ bandhitvāti kullo nāma taraṇatthāya kalāpaṃ katvā baddho. Pattharitvā baddhā pana padaracāṭiādayo uḷumpoti vuccanti. Uccāretvāti ṭhapetvā. Kiccakārīti pattakārī yuttakārī, patirūpakārīti attho. Dhammāpi vo pahātabbāti ettha dhammāti samathavipassanā. Bhagavā hi samathepi chandarāgaṃ pajahāpesi, vipassanāyapi. Samathe chandarāgaṃ kattha pajahāpesi? ‘‘Iti kho, udāyi, nevasaññānāsaññāyatanassapi pahānaṃ vadāmi, passasi no tvaṃ, udāyi, taṃ saṃyojanaṃ aṇuṃ vā thūlaṃ vā, yassāhaṃ no pahānaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.156) ettha samathe chandarāgaṃ pajahāpesi. ‘‘Imaṃ ce tumhe, bhikkhave, diṭṭhiṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ na allīyetha na kelāyetha na dhanāyethā’’ti (ma. ni. 1.401) ettha vipassanāya chandarāgaṃ pajahāpesi[Pg.16]. Idha pana ubhayattha pajahāpento ‘‘dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā’’ti āha.

๒๔๐. บทว่า กุลฺลูปมํ ความว่า มีอุปมาด้วยแพ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ ๔ บทว่า อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใดลึกแต่ไม่กว้าง หรือกว้างแต่ไม่ลึก ห้วงน้ำนั้นไม่เรียกว่าอรรณพ ส่วนห้วงน้ำใดทั้งลึกทั้งกว้าง ห้วงน้ำนั้นเรียกว่าอรรณพ เพราะฉะนั้น บทว่า มหนฺตํ อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใหญ่ กว้าง และลึก นี้คือความหมายในที่นี้ ที่ชื่อว่า น่าหวาดระแวง คือ ที่ที่ปรากฏร่องรอยที่อยู่ของพวกโจร ปรากฏร่องรอยที่ยืน ที่นั่ง ที่นอน ที่ชื่อว่า มีภัยเฉพาะหน้า คือ ที่ที่ปรากฏมนุษย์ถูกพวกโจรฆ่า ถูกปล้น ถูกทุบตี บทว่า อุตฺตรเสตุ ความว่า สะพานที่สร้างขึ้นเหนือห้วงน้ำ บทว่า กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ความว่า แพ ได้แก่สิ่งที่มัดรวมกันเป็นกลุ่มเพื่อประโยชน์แก่การข้าม ส่วนเรือโคลงเคลง เป็นต้น ที่ผูกโดยการปูลาด เรียกว่า อุลุมปะ บทว่า อุจฺจาเรตฺวา ความว่า วางไว้ บทว่า กิจฺจการี ความว่า ผู้ทำสิ่งที่ควรทำ ผู้ทำสิ่งที่สมควร ผู้ทำสิ่งที่เหมาะสม ในบทว่า ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพา นี้ ธรรม ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ละฉันทราคะแม้ในสมถะ แม้ในวิปัสสนา พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ ณ ที่ไหน? ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนอุทายิ ด้วยเหตุนี้แล เรากล่าวถึงการละแม้ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอเห็นสังโยชน์นั้นแม้น้อยหรือมาก ที่เราไม่กล่าวถึงการละบ้างหรือไม่" (ม.นิ. ๒.๑๕๖) ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในวิปัสสนา (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงหมกมุ่น ไม่พึงหวงแหนทิฏฐิอันบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้" (ม.นิ. ๑.๔๐๑) แต่ในที่นี้ พระองค์เมื่อทรงให้ละในทั้งสองอย่าง จึงตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายอันเธอพึงละ, ไม่ต้องกล่าวถึงอธรรมเลย"

Tatrāyaṃ adhippāyo – bhikkhave, ahaṃ evarūpesu santappaṇītesu dhammesu chandarāgappahānaṃ vadāmi, kiṃ pana imasmiṃ asaddhamme gāmadhamme vasaladhamme duṭṭhulle odakantike, yattha ayaṃ ariṭṭho moghapuriso niddosasaññī pañcasu kāmaguṇesu chandarāgaṃ nālaṃ antarāyāyāti vadati. Ariṭṭhena viya na tumhehi mayhaṃ sāsane kalalaṃ vā kacavaraṃ vā pakkhipitabbanti evaṃ bhagavā imināpi ovādena ariṭṭhaṃyeva niggaṇhāti.

ในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงการละฉันทราคะในธรรมทั้งหลายอันสงบประณีตเช่นนี้ ก็จะกล่าวไปไยในอสัทธรรมนี้ อันเป็นคามธรรม วสลธรรม ทุฏฐุลละ เป็นไปในทางน้ำ ซึ่งอริฏฐโมฆบุรุษผู้นี้มีความสำคัญว่าไม่มีโทษ กล่าวว่า ฉันทราคะในกามคุณ ๕ ไม่สามารถทำอันตรายได้ "เธอทั้งหลายไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอย่างอริฏฐะ" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มอริฏฐะด้วยโอวาทแม้นี้

241. Idāni yo pañcasu khandhesu tividhaggāhavasena ahaṃ mamanti gaṇhāti, so mayhaṃ sāsane ayaṃ ariṭṭho viya kalalaṃ kacavaraṃ pakkhipatīti dassento chayimāni, bhikkhavetiādimāha. Tattha diṭṭhiṭṭhānānīti diṭṭhipi diṭṭhiṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā ārammaṇampi diṭṭhiṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā paccayopi. Rūpaṃ etaṃ mamātiādīsu etaṃ mamāti taṇhāggāho. Esohamasmīti mānaggāho. Eso me attāti diṭṭhiggāho. Evaṃ rūpārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā honti. Rūpaṃ pana attāti na vattabbaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo. Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ, sutaṃ saddāyatanaṃ, mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ, tañhi patvā gahetabbato mutanti vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma. Pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā pattañca, apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma.

๒๔๑. บัดนี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงว่า ผู้ใดยึดถือในขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือ ๓ อย่างว่า เรา ของเรา ผู้นั้นย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอริฏฐะผู้นี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิฏฐาน ๖ ประการเหล่านี้" ในคำเหล่านั้น คำว่า ทิฏฐิฏฐาน คือ แม้ทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้อารมณ์ของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้ปัจจัยของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน ในคำเป็นต้นว่า "รูปนั่นของเรา" คำว่า "นั่นของเรา" เป็นการยึดถือด้วยตัณหา คำว่า "นั่นเป็นเรา" เป็นการยึดถือด้วยมานะ คำว่า "นั่นเป็นอัตตาของเรา" เป็นการยึดถือด้วยทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีรูปเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว แต่ไม่พึงกล่าวว่า รูปเป็นอัตตา แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน สิ่งที่เห็น คือ รูปายตนะ สิ่งที่ได้ยิน คือ สัททายตนะ สิ่งที่ทราบ คือ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะสิ่งนั้นอันบุคคลพึงรับรู้โดยการเข้าถึง จึงเรียกว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบ) อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตัง (สิ่งที่รู้แจ้ง) สิ่งที่บรรลุ คือ สิ่งที่บรรลุแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม สิ่งที่แสวงหา คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะบรรลุหรือไม่บรรลุก็ตาม สิ่งที่ใจเที่ยวตาม คือ สิ่งที่จิตเที่ยวไปตาม ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุก็มี สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาแต่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาและไม่บรรลุก็มี ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ ชื่อว่า ปัตตัง (สิ่งที่บรรลุ) สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง (สิ่งที่แสวงหา) ทั้งสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง (สิ่งที่ใจเที่ยวตาม)

Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma. Pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritattā manasānuvicaritaṃ nāma. Iminā viññāṇārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā, desanāvilāsena heṭṭhā diṭṭhādiārammaṇavasena viññāṇaṃ dassitaṃ[Pg.17]. Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānanti yampi etaṃ so lokotiādinā nayena pavattaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง ทั้งสิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่บรรลุแล้ว ชื่อว่า ปัตตัง สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง หรือว่า ทั้งหมดนั้น ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง เพราะเป็นสิ่งที่ใจเที่ยวไปตาม ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีวิญญาณเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว โดยวิลาสแห่งเทศนา ได้ทรงแสดงวิญญาณไว้ในเบื้องต่ำโดยนัยแห่งอารมณ์มีสิ่งที่เห็นเป็นต้น แม้ทิฏฐิฏฐานใดนั้น คือ แม้ทิฏฐิฏฐานใดนี้ ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "นั่นโลก"

So loko so attāti yā esā ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pavattā diṭṭhi loko ca attā cāti gaṇhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ. So pecca bhavissāmīti so ahaṃ paralokaṃ gantvā nicco bhavissāmi, dhuvo sassato avipariṇāmadhammo bhavissāmi, sinerumahāpathavīmahāsamuddādīhi sassatīhi samaṃ tatheva ṭhassāmi. Tampi etaṃ mamāti tampi dassanaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupassati. Iminā diṭṭhārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā. Vipassanāya paṭivipassanākāle viya pacchimadiṭṭhiyā purimadiṭṭhiggahaṇakāle evaṃ hoti.

ทิฏฐิใดที่ยึดถือว่า "นั่นโลก นั่นอัตตา" ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" พระองค์ทรงหมายถึงทิฏฐินั้นจึงตรัสไว้ "เรานั้นละไปแล้วจักเป็น" คือ เรานั้นไปสู่ปรโลกแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง จักเป็นผู้ยั่งยืน เป็นผู้คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเทียว เสมอกับสิ่งที่ยั่งยืนทั้งหลายมีเขาสิเนรุ มหาปฐพี และมหาสมุทรเป็นต้น ย่อมตามเห็นแม้ทิฏฐินั้นว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา" ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีทิฏฐิเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว ย่อมเป็นเช่นนี้ในกาลที่ทิฏฐิหลังยึดถือทิฏฐิแรก เหมือนในกาลที่ปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา

Sukkapakkhe rūpaṃ netaṃ mamāti rūpe taṇhāmānadiṭṭhiggāhā paṭikkhittā. Vedanādīsupi eseva nayo. Samanupassatīti imassa pana padassa taṇhāsamanupassanā mānasamanupassanā diṭṭhisamanupassanā ñāṇasamanupassanāti catasso samanupassanāti attho. Tā kaṇhapakkhe tissannaṃ samanupassanānaṃ, sukkapakkhe ñāṇasamanupassanāya vasena veditabbā. Asati na paritassatīti avijjamāne bhayaparitassanāya taṇhāparitassanāya vā na paritassati. Iminā bhagavā ajjhattakkhandhavināse aparitassamānaṃ khīṇāsavaṃ dassento desanaṃ matthakaṃ pāpesi.

ในสุกกปักษ์ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิในรูปว่าเป็นของเรา ย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนบทว่า สมุนปสฺสตีติ นี้ มีความหมายว่า การพิจารณาเห็น ๔ อย่าง คือ การพิจารณาเห็นด้วยตัณหา การพิจารณาเห็นด้วยมานะ การพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิ และการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บรรดาการพิจารณาเห็นเหล่านั้น พึงทราบว่า ในกัณหปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็น ๓ อย่าง ในสุกกปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บทว่า อสติ น ปริตสฺสตีติ ความว่า เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความเศร้าโศกเพราะความกลัว หรือด้วยความเศร้าโศกเพราะตัณหา. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงทรงนำเทศนาถึงที่สุดยอด.

242. Evaṃ vutte aññataro bhikkhūti evaṃ bhagavatā vutte aññataro anusandhikusalo bhikkhu – ‘‘bhagavatā ajjhattakkhandhavināse aparitassantaṃ khīṇāsavaṃ dassetvā desanā niṭṭhāpitā, ajjhattaṃ aparitassante kho pana sati ajjhattaṃ paritassakena bahiddhā parikkhāravināse paritassakena aparitassakena cāpi bhavitabbaṃ. Iti imehi catūhi kāraṇehi ayaṃ pañho pucchitabbo’’ti cintetvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paggayha bhagavantaṃ etadavoca. Bahiddhā asatīti bahiddhā parikkhāravināse. Ahu vata meti ahosi vata me bhaddakaṃ yānaṃ vāhanaṃ hiraññaṃ suvaṇṇanti attho. Taṃ vata me natthīti taṃ vata idāni mayhaṃ natthi, rājūhi vā corehi vā haṭaṃ, agginā vā daḍḍhaṃ, udakena vā vuḷhaṃ, paribhogena [Pg.18] vā jiṇṇaṃ. Siyā vata meti bhaveyya vata mayhaṃ yānaṃ vāhanaṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ sāli vīhi yavo godhumo. Taṃ vatāhaṃ na labhāmīti tamahaṃ alabhamāno tadanucchavikaṃ kammaṃ akatvā nisinnattā idāni na labhāmīti socati, ayaṃ agāriyasocanā, anagāriyassa pattacīvarādīnaṃ vasena veditabbā.

๒๔๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขูติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในการเชื่อมความ ได้คิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายในแล้วทรงจบเทศนา แต่เมื่อมีผู้ไม่เศร้าโศกในภายใน ก็พึงมีผู้เศร้าโศกในภายใน และพึงมีทั้งผู้เศร้าโศกและผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งบริขารภายนอกด้วย ด้วยเหตุ ๔ ประการนี้ ปัญหานี้ควรถาม” ดังนี้แล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี ได้ทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า พหิทฺธา อสตีติ คือ ในความวินาศแห่งบริขารภายนอก. บทว่า อหุ วต เมติ ความว่า หนอ เราได้เคยมี ยาน พาหนะ เงิน ทอง อันดี. บทว่า ตํ วต เม นตฺถีติ ความว่า หนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เรา ถูกพระราชาหรือโจรริบไป ถูกไฟไหม้ ถูกน้ำพัดไป หรือเก่าคร่ำคร่าเพราะการใช้สอย. บทว่า สิยา วต เมติ ความว่า พึงมีหนอแก่เรา ซึ่งยาน พาหนะ เงิน ทอง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี. บทว่า ตํ วตาหํ น ลภามีติ ความว่า เมื่อเราไม่ได้สิ่งนั้น เพราะไม่ได้ทำการงานที่สมควรแก่สิ่งนั้น นั่งอยู่เฉยๆ บัดนี้จึงไม่ได้ ย่อมเศร้าโศก, นี้เป็นการเศร้าโศกของผู้ครองเรือน, ส่วนของอนาคาริก พึงทราบโดยนัยแห่งบาตรและจีวรเป็นต้น.

Aparitassanāvāre na evaṃ hotīti yehi kilesehi evaṃ bhaveyya, tesaṃ pahīnattā na evaṃ hoti. Diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānanti diṭṭhīnañca diṭṭhiṭṭhānānañca diṭṭhādhiṭṭhānānañca diṭṭhipariyuṭṭhānānañca abhinivesānusayānañca. Sabbasaṅkhārasamathāyāti nibbānatthāya. Nibbānañhi āgamma sabbasaṅkhārāiñjitāni, sabbasaṅkhāracalanāni sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ, ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Tadeva ca āgamma khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi, pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo paṭinissajjiyanti, taṇhā khīyati virajjati nirujjhati, tasmā taṃ, ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho’’ti vuccati. Nibbānāyāti ayaṃ panassa sarūpaniddeso, iti sabbeheva imehi padehi nibbānassa sacchikiriyatthāya dhammaṃ desentassāti ayamattho dīpito. Tassevaṃ hotīti tassa diṭṭhigatikassa ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nāssu nāma bhavissāmīti evaṃ hoti. Diṭṭhigatikassa hi tilakkhaṇaṃ āropetvā suññatāpaṭisaṃyuttaṃ katvā desiyamānaṃ dhammaṃ suṇantassa tāso uppajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘tāso heso, bhikkhave, asutavato puthujjanassa no cassaṃ, no ca me siyā’’ti (saṃ. ni. 3.55).

ในวาระแห่งการไม่เศร้าโศก บทว่า น เอวํ โหตีติ ความว่า ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะกิเลสเหล่าใดที่พึงทำให้เป็นอย่างนั้น กิเลสเหล่านั้นถูกละแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานาธิฏฺฐานปริยุฏฺฐานาภินิเวสานุสยานนฺติ ได้แก่ แห่งทิฏฐิทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลาย การยึดมั่นในทิฏฐิทั้งหลาย การกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิทั้งหลาย และอนุสัยคือความยึดมั่น. บทว่า สพฺพสงฺขารสมถายาติ คือ เพื่อนิพพาน. จริงอยู่ เพราะอาศัยนิพพาน ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความเคลื่อนไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความสั่นสะเทือนแห่งสังขารทั้งปวง ย่อมสงบ ย่อมระงับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพสังขารสมถะ”. และเพราะอาศัยนิพพานนั้นเอง อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมเป็นอันถูกสละคืน ตัณหาย่อมสิ้นไป คลายไป ดับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ”. บทว่า นิพฺพานายาติ นี้เป็นการแสดงสภาวะของนิพพานนั้น, ดังนั้น ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ความหมายนี้จึงเป็นอันแสดงแล้วว่า (แห่งธรรม) ที่ทรงแสดงเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน. บทว่า ตสฺเสวํ โหตีติ ความว่า ความคิดย่อมมีแก่ผู้มีทิฏฐิเป็นคติอย่างนี้ว่า เราจักขาดสูญหนอ เราจักพินาศหนอ เราจักไม่มีหนอ. จริงอยู่ เมื่อผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ฟังธรรมที่ท่านแสดงประกอบด้วยสุญญตา โดยยกไตรลักษณ์ขึ้นแสดง ความหวาดกลัวย่อมเกิดขึ้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับว่า เราจักไม่มี สิ่งของของเราจักไม่มี” (สํ. นิ. ๓.๕๕).

243. Ettāvatā bahiddhāparikkhāravināse tassanakassa ca notassanakassa ca ajjhattakkhandhavināse tassanakassa ca notassanakassa cāti imesaṃ vasena catukkoṭikā suññatā kathitā. Idāni bahiddhā parikkhāraṃ pariggahaṃ nāma katvā, vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ attavādupādānaṃ nāma katvā, sakkāyadiṭṭhipamukhā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhinissayaṃ nāma katvā tikoṭikaṃ suññataṃ dassetuṃ taṃ, bhikkhave, pariggahantiādimāha. Tattha pariggahanti bahiddhā parikkhāraṃ. Pariggaṇheyyāthāti yathā viññū manusso pariggaṇheyya[Pg.19]. Ahampi kho taṃ, bhikkhaveti, bhikkhave, tumhepi na passatha, ahampi na passāmi, iti evarūpo pariggaho natthīti dasseti. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.

๒๔๓. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สุญญตาอันมีองค์ ๔ คือ โดยนัยแห่งผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งบริขารภายนอก และผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ โดยทรงทำบริขารภายนอกให้ชื่อว่าปริคคหะ, ทรงทำสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ให้ชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน, ทรงทำทิฏฐิ ๖๒ มีสักกายทิฏฐิเป็นประมุขให้ชื่อว่าทิฏฐินิสสัย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ ภิกฺขเว ปริคฺคหํ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริคคหะนั้น). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริคฺคหํ ได้แก่ บริขารภายนอก. บทว่า ปริคฺคณฺเหยฺยาถาติ ความว่า พึงยึดถือเหมือนที่วิญญูชนพึงยึดถือ. บทว่า อหมฺปิ โข ตํ ภิกฺขเวติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอก็ไม่เห็น แม้เราก็ไม่เห็น, ดังนี้ ทรงแสดงว่า ปริคคหะเช่นนั้นไม่มี. พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้.

244. Evaṃ tikoṭikaṃ suññataṃ dassetvā idāni ajjhattakkhandhe attāti bahiddhā parikkhāre attaniyanti katvā dvikoṭikaṃ dassento attani vā, bhikkhave, satītiādimāha. Tattha ayaṃ saṅkhepattho, bhikkhave, attani vā sati idaṃ me parikkhārajātaṃ attaniyanti assa, attaniyeva vā parikkhāre sati ayaṃ me attā imassa parikkhārassa sāmīti, evaṃ ahanti. Sati mamāti, mamāti sati ahanti yuttaṃ bhaveyya. Saccatoti bhūtato, thetatoti tathato thirato vā.

๒๔๔. ครั้นทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๒ โดยทรงทำขันธ์ภายในให้เป็นอัตตา และบริขารภายนอกให้เป็นอัตตนิยะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺตนิ วา ภิกฺขเว สติ. ในบทเหล่านั้น มีความหมายโดยย่อดังนี้: ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออัตตามีอยู่ ก็พึงมีว่า กองบริขารนี้เป็นของเนื่องด้วยตนของเรา, หรือเมื่อบริขารอันเป็นของเนื่องด้วยตนมีอยู่ ก็พึงมีว่า นี่คืออัตตาของเราผู้เป็นเจ้าของบริขารนี้, อย่างนี้คือ “เรา”. บทว่า สติ มมาติ ความว่า เมื่อ “ของเรา” มีอยู่, หรือเมื่อ “ของเรา” มีอยู่ “เรา” ก็มีอยู่ จึงจะควร. บทว่า สจฺจโตติ คือ โดยความเป็นจริง. บทว่า เถตโตติ คือ โดยความเป็นเช่นนั้น หรือโดยความมั่นคง.

Idāni ime pañcakkhandhe aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ tiparivaṭṭavasena aggaṇhanto ayaṃ ariṭṭho viya mayhaṃ sāsane kalalaṃ kacavaraṃ pakkhipatīti dassento taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vātiādimāha. Tattha aniccaṃ, bhanteti, bhante, yasmā hutvā na hoti, tasmā aniccaṃ. Uppādavayavattito vipariṇāmatāvakālikaniccapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi aniccaṃ. Dukkhaṃ, bhanteti, bhante, paṭipīḷanākārena dukkhaṃ, santāpadukkhamadukkhavatthukasukhapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ. Vipariṇāmadhammanti bhavasaṅkantiupagamanasabhāvaṃ pakatibhāvavijahanasabhāvaṃ. Kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti yuttaṃ nu kho taṃ imesaṃ tiṇṇaṃ taṇhāmānadiṭṭhiggāhānaṃ vasena ahaṃ mamāti evaṃ gahetuṃ. No hetaṃ, bhanteti iminā te bhikkhū avasavattanākārena rūpaṃ, bhante, anattāti paṭijānanti. Suññaassāmikaanissaraattapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi anattā.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้ผู้ไม่ยึดถือเบญจขันธ์เหล่านี้ว่า เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยอาการมีปริวัฏฏ์ ๓ อย่างนี้ เป็นดุจพระอริฏฐะ ย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อลงในศาสนาของเรา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิจฺจํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเคยมีแล้วกลับไม่มี ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่เที่ยง. หรือชื่อว่าไม่เที่ยงด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยมีความเกิดและความเสื่อมเป็นไป โดยมีความแปรปรวน โดยเป็นของชั่วคราว และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเที่ยง. บทว่า ทุกฺขํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อว่าเป็นทุกข์โดยอาการที่บีบคั้น. หรือชื่อว่าเป็นทุกข์ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นทุกข์คือความเดือดร้อน โดยเป็นวัตถุแห่งทุกข์ที่ไม่ใช่ทุกข์ และโดยความหมายว่าปฏิเสธสุข. บทว่า วิปริณามธมฺมํ ได้แก่ มีความก้าวไปสู่ภพอื่นเป็นสภาพ มีการละภาวะปกติเป็นสภาพ. บทว่า กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา ความว่า ควรหรือหนอที่จะยึดถือรูปนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่างนี้. ด้วยคำว่า โน เหตํ ภนฺเต ภิกษุเหล่านั้นย่อมปฏิญาณว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา โดยอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ. หรือชื่อว่าเป็นอนัตตาด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นของสูญ โดยไม่มีเจ้าของ โดยไม่มีผู้เป็นใหญ่ และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเป็นอัตตา.

Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattattaṃ dasseti, katthaci dukkhavasena, katthaci ubhayavasena. ‘‘Cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjati, cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, attā me uppajjati ca veti cāti iccassa evamāgataṃ hoti, tasmā taṃ na upapajjati cakkhu attāti yo vadeyya, iti cakkhu anattā’’ti (ma. ni. 3.422) imasmiñhi chachakkasutte aniccavasena anattataṃ dasseti. ‘‘Rūpañca hidaṃ, bhikkhave[Pg.20], attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’’ti (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) imasmiṃ anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṃ dasseti. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabba’’nti (saṃ. ni. 3.76) imasmiṃ arahattasutte ubhayavasena anattataṃ dasseti. Kasmā? Aniccaṃ dukkhañca pākaṭaṃ. Anattāti na pākaṭaṃ.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยความเป็นทุกข์ในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยทั้งสองอย่างในบางแห่ง. ในฉฉักกสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "ผู้ใดพึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา คำของผู้นั้นย่อมไม่สมควร เพราะความเกิดและความเสื่อมแห่งจักษุย่อมปรากฏ ก็เมื่อสิ่งใดมีความเกิดและความเสื่อมปรากฏอยู่ ก็จะต้องสรุปได้ว่า อัตตาของเราย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป ดังนี้ เพราะเหตุนั้น คำของผู้ที่พึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา จึงไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ จักษุจึงเป็นอนัตตา". ในอนัตตลักขณสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นทุกข์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะรูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย". ในอรหัตตสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยทั้งสองอย่างว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นบุคคลพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา". เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เที่ยงและความเป็นทุกข์ปรากฏชัด แต่ความเป็นอนัตตาไม่ปรากฏชัด.

Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu aho aniccanti vadanti, aho anattāti vattā nāma natthi. Sarīre gaṇḍapiḷakādīsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā aho dukkhanti vadanti, aho anattāti pana vattā nāma natthi. Kasmā? Idañhi anattalakkhaṇaṃ nāma avibhūtaṃ duddasaṃ duppaññāpanaṃ. Tena taṃ bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dasseti. Tayidaṃ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo.

จริงอยู่ เมื่อภาชนะเครื่องใช้สอยเป็นต้นแตกไป คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า อนิจจาเอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. หรือเมื่อฝีและต่อมเป็นต้นเกิดขึ้นในร่างกาย หรือถูกหนามตำ คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า ทุกข์เอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. เพราะเหตุไร? เพราะลักษณะแห่งอนัตตานี้ไม่ปรากฏชัด เห็นได้ยาก ทำให้รู้ได้ยาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงลักษณะนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง โดยความเป็นทุกข์บ้าง หรือโดยทั้งสองอย่างบ้าง. ลักษณะนั้น ในปริวัฏฏ์ ๓ นี้ พระองค์ก็ทรงแสดงโดยความเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์นั่นเอง. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

Tasmā tiha, bhikkhaveti, bhikkhave, yasmā etarahi aññadāpi rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, tasmāti attho. Yaṃkiñci rūpantiādīni visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāneva.

บทว่า ตสฺมา ติห ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่รูปเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ทั้งในบัดนี้และในกาลอื่น ฉะนั้น. คำเป็นต้นว่า ยงฺกิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในขันธนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

245. Nibbindatīti ukkaṇṭhati. Ettha ca nibbidāti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā. Vuṭṭhānagāminīvipassanāya hi bahūni nāmāni. Esā hi katthaci saññagganti vuttā. Katthaci dhammaṭṭhitiñāṇanti. Katthaci pārisuddhipadhāniyaṅganti. Katthaci paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti. Katthaci tammayatāpariyādānanti. Katthaci tīhi nāmehi. Katthaci dvīhīti.

๒๔๕. บทว่า นิพฺพินฺทติ แปลว่า ย่อมเบื่อหน่าย. ในที่นี้ คำว่า นิพพิทา ท่านประสงค์เอาวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. จริงอยู่ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นมีชื่อเรียกหลายอย่าง. เพราะในบางแห่ง ท่านเรียกว่า สัญญัคคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ธัมมัฏฐิติญาณ. ในบางแห่งเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ. ในบางแห่งเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๓ อย่าง. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๒ อย่าง.

Tattha poṭṭhapādasutte tāva ‘‘saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) evaṃ saññagganti vuttā. Susimasutte ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ[Pg.21], pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70) evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā. Dasuttarasutte ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhipadhāniyaṅga’’nti (dī. ni. 3.359) evaṃ pārisuddhipadāniyaṅganti vuttā. Rathavinīte ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) evaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā. Saḷāyatanavibhaṅge ‘‘atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā, taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, taṃ nissāya taṃ āgamma evametissā pahānaṃ hoti, evametissā samatikkamo hotī’’ti (dī. ni. 3.310) evaṃ tammayatāpariyādānanti vuttā. Paṭisambhidāmagge ‘‘yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.54) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. Paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo, anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) evaṃ dvīhi nāmehi vuttā. Imasmiṃ pana alagaddasutte nibbindatīti nibbidānāmena āgatā.

ในบรรดาญาณเหล่านั้น ในโปฏฐปาทสูตรก่อน ตรัสเรียกว่า สัญญัคคะ (ยอดแห่งสัญญา) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท สัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นภายหลัง’ (ที. นิกาย. ๑/๔๑๖) ในสุสิมสูตร ตรัสเรียกว่า ธรรมฐิติญาณ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนสุสิมะ ธรรมฐิติญาณ (ญาณในการดำรงอยู่แห่งธรรม) เกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานเกิดขึ้นภายหลัง’ (สัง. นิกาย. ๒/๗๐) ในทสุตตรสูตร ตรัสเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ (องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์) ดังที่ตรัสว่า ‘ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิปธานิยังคะ’ (ที. นิกาย. ๓/๓๕๙) ในรถวินีตสูตร ตรัสเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็การประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิหรือหนอ’ (ม. นิกาย. ๑/๒๕๗) ในสฬายตนวิภังค์ ตรัสเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน (ความสิ้นไปแห่งความยึดมั่น) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอาศัยและอิงอาศัยอตัมมยตา (ความไม่ยึดมั่น) แล้ว พึงละเว้นอุเบกขาที่อาศัยความต่างกัน มีความต่างกันเป็นอารมณ์นั้นเสีย แล้วอาศัยและอิงอาศัยอุเบกขาที่อาศัยความเป็นอันเดียวกัน มีความเป็นอันเดียวกันเป็นอารมณ์นั้น การละอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้’ (ที. นิกาย. ๓/๓๑๐) ในปฏิสัมภิทามรรค ตรัสไว้โดย ๓ ชื่อว่า ‘มุญจิตุกัมยตา (ความปรารถนาจะพ้น) ก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็น) ก็ดี สังขารุเปกขา (ความวางเฉยในสังขาร) ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’ (ปฏิ. ม. ๑/๕๔) ในปัฏฐาน ตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า ‘อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โคตรภูญาณ โดยอนันตรปัจจัย, อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โวทานญาณ โดยอนันตรปัจจัย’ (ปัฏฐ. ๑.๑/๔๑๗) ส่วนในอลคัททูปมสูตรนี้ มาในชื่อว่า นิพพิทา เพราะตรัสว่า ย่อมเบื่อหน่าย (นิพพินทติ)

Nibbidā virajjatīti ettha virāgoti maggo virāgā vimuccatīti ettha virāgena maggena vimuccatīti phalaṃ kathitaṃ. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti idha paccavekkhaṇā kathitā.

ในคำว่า ‘เพราะเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด’ นั้น คำว่า วิราคะ ได้แก่ มรรค ในคำว่า ‘เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น’ นั้น ตรัสว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยมรรคคือวิราคะ ซึ่งหมายถึงผล ในคำว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า หลุดพ้นแล้ว’ นี้ ตรัสถึงปัจจเวกขณญาณ

Evaṃ vimuttacittaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassetvā idāni tassa yathābhūtehi pañcahi kāraṇehi nāmaṃ gaṇhanto ayaṃ vuccati, bhikkhavetiādimāha. Avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā. Ayañhi durukkhipanaṭṭhena palighoti vuccati. Tenesa tassa ukkhittattā ukkhittapalighoti vutto. Tālāvatthukatāti sīsacchinnatālo viya katā, samūlaṃ vā tālaṃ uddharitvā tālassa vatthu viya katā, yathā tasmiṃ vatthusmiṃ puna so tālo na paññāyati, evaṃ puna apaññattibhāvaṃ nītāti attho. Ponobbhavikoti punabbhavadāyako. Jātisaṃsārotiādīsu jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃ laddhanāmānaṃ punabbhavakhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. So hi punappunaṃ uppattikaraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā parikkhāti vuccati, tenesa tassā saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā saṃkiṇṇaparikkhoti [Pg.22] vutto. Taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena esikāti vuccati. Tenesa tassā abbūḷhattā luñcitvā chaḍḍitattā abbūḷhesikoti vutto. Orambhāgiyānīti oraṃ bhajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā aggaḷāti vuccanti. Tenesa tesaṃ nirākatattā bhinnattā niraggaḷoti vutto. Ariyoti nikkileso parisuddho. Pannaddhajoti patitamānaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārapañcakāmaguṇabhārā pannā orohitā assāti pannabhāro. Apica idha mānabhārasseva oropitattā pannabhāroti adhippeto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Idha pana mānasaṃyogeneva visaṃyuttattā visaṃyuttoti adhippeto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe asmīti māno.

ครั้นทรงแสดงพระมหาขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงขนานนามท่านด้วยเหตุ ๕ ประการตามความเป็นจริง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้นี้เรียกว่า...’ คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้แล ชื่อว่า ปลิฆะ (ลิ่มสลัก) เพราะมีความหมายว่า เป็นสิ่งที่ยกขึ้นได้ยาก เพราะเหตุที่ท่านยกปลิฆะนั้นขึ้นได้แล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปลิฆะอันยกขึ้นแล้ว (อุกขิตตปลิโฆ) คำว่า ทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาล (ตาลาวัตถุกตา) คือ ทำให้เป็นดุจต้นตาลที่ถูกตัดยอด หรือทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาลโดยการถอนต้นตาลขึ้นทั้งราก ต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏในวัตถุนั้นอีกฉันใด อธิบายว่า ทำให้ถึงภาวะที่ไม่ปรากฏอีกฉันนั้น คำว่า โปนพภวิโก คือ ผู้ให้ภพใหม่ ในคำเป็นต้นว่า ชาติสงสาร กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแห่งขันธ์ในภพใหม่ ซึ่งได้ชื่ออย่างนั้นเพราะการเกิดและเพราะการท่องเที่ยวไป กรรมอภิสังขารนั้นแล ชื่อว่า ปริขะ (คู) เพราะตั้งอยู่โดยล้อมไว้ด้วยการกระทำให้เกิดขึ้นบ่อยๆ เพราะเหตุที่ท่านเกลี่ยและทำลายปริขะนั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปริขะอันเกลี่ยแล้ว (สังกิณณปริโข) คำว่า ตัณหา ได้แก่ ตัณหาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้แล ชื่อว่า เอสิกา (เสาเขื่อน) เพราะมีความหมายว่า หยั่งลงไปลึก เพราะเหตุที่ท่านถอนและทิ้งเอสิกานั้นขึ้นเสียแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีเอสิกาอันถอนขึ้นแล้ว (อัพพุฬเหสิโก) คำว่า โอรัมภาคิยสังโยชน์ คือ สังโยชน์ที่เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านั้นแล ชื่อว่า อัคคฬะ (ลิ่มสลัก) เพราะตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิต ดุจลิ่มสลักที่ประตูนคร เพราะเหตุที่ท่านขจัดและทำลายอัคคฬะเหล่านั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้ไม่มีอัคคฬะ (นิรัคคโฬ) คำว่า อริยะ คือ ผู้ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คำว่า ปันนัทธโช คือ ผู้มีธงคือมานะตกไปแล้ว คำว่า ปันนภારો คือ ผู้มีภาระคือขันธภาระ กิเลสภาระ อภิสังขารภาระ และกามคุณภาระ ๕ ตกไปแล้ว ปลงลงแล้ว อนึ่ง ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า ปันนภારો เพราะปลงภาระคือมานะลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต คือ ผู้พรากจากโยคะ ๔ และจากกิเลสทั้งปวง แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า วิสังยุตโต เพราะพรากจากมานสังโยชน์แล้ว คำว่า อัสมิมานะ คือ มานะว่า เรามีอยู่ในรูป, เรามีอยู่ในเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ

Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito. Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ, ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikatthambhe khaggena chinditvā sadvārabāhakaṃ kavāṭaṃ chinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhindanto parikkhaṃ saṃkiritvā nagarasobhanatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya, evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti, ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vattati, tāva dvattiṃsakammakāraṇaaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho viya sannāhaṃ sīlasannāhaṃ katvā, paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikatthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya, avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikkhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ [Pg.23] bhindanto jātisaṃsāraparikkhaṃ saṃkiritvā, so yodho nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde surasabhojanaṃ viya kilesanibbānaṃ nagaraṃ pavisitvā amatanirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงเวลาของพระขีณาสพผู้ทำลายกิเลสด้วยมรรค บรรลุถึงพระนิพพานอันเป็นที่ดับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม แล้วเข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์อยู่. เปรียบเหมือนมีนคร ๒ แห่ง คือนครโจรแห่งหนึ่ง นครเกษมแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้น มหาโยธาคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่นครโจรนี้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นนครเกษมก็ยังไม่พ้นจากภัย เราจักทำนครโจรให้ไม่เป็นนคร’ ดังนี้แล้ว จึงทำสัณณหะ (สวมเกราะ) ถือดาบ เข้าไปยังนครโจร ตัดเสาระเนียดที่ปักไว้ที่ประตูเมืองด้วยดาบ ตัดบานประตูพร้อมทั้งกรอบประตู ยกไม้ขวางประตูขึ้น ทำลายกำแพง กลบเกลื่อนคูเมือง ทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร เผานครด้วยไฟ แล้วเข้าไปยังนครเกษม ขึ้นสู่ปราสาท แวดล้อมด้วยหมู่ญาติ บริโภคโภชนะอันมีรสเลิศ ฉันใด. สักกายะเปรียบเหมือนนครโจร, พระนิพพานเปรียบเหมือนนครเกษม, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนมหาโยธา. พระโยคาวจรนั้นย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่สักกายวัฏฏ์ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่มีการพ้นจากกรรมกรณ์ ๓๒, โรค ๙๘, และมหาภัย ๒๕’. ท่านเปรียบเหมือนมหาโยธา ทำสีลสัณณหะ (เกราะคือศีล) ถือปัญญาขัคค์ (ดาบคือปัญญา) ตัดตัณหาเสาหลักด้วยอรหัตตมรรค เหมือนมหาโยธาตัดเสาระเนียดด้วยดาบ, เปิดบานประตูคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เหมือนโยธานั้นเปิดบานประตูเมืองพร้อมทั้งกรอบประตู, ยกอวิชชาปลิฆะ (ลิ่มสลักคืออวิชชา) ขึ้น เหมือนโยธานั้นยกไม้ขวางประตู, ทำลายกรรมอภิสังขาร กลบเกลื่อนชาติสังสารปริขะ (คูคือชาติสงสาร) เหมือนโยธานั้นทำลายกำแพงกลบเกลื่อนคูเมือง, ทำลายมานัทธชะ (ธงคือมานะ) เหมือนโยธานั้นทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร, เผาสักกายนคร, แล้วเข้าไปยังนครคือกิเลสนิพพาน เสวยสุขในผลสมาบัติมีอมตนิโรธเป็นอารมณ์ เหมือนโยธานั้นบริโภคโภชนะอันมีรสเลิศบนปราสาทในนครเกษม ย่อมยังกาลเวลาให้ล่วงไป ฉันนั้น.

246. Idāni evaṃ vimuttacittassa khīṇāsavassa parehi anadhigamanīyaviññāṇataṃ dassento evaṃ vimuttacittaṃ khotiādimāha. Tattha anvesanti anvesantā gavesantā. Idaṃ nissitanti idaṃ nāma nissitaṃ. Tathāgatassāti ettha sattopi tathāgatoti adhippeto, uttamapuggalo khīṇāsavopi. Ananuvijjoti asaṃvijjamāno vā avindeyyo vā. Tathāgatoti hi satte gahite asaṃvijjamānoti attho vaṭṭati, khīṇāsave gahite avindeyyoti attho vaṭṭati.

๒๔๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีวิญญาณอันบุคคลอื่นตามหาไม่พบของพระขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ โข. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺเวสนฺติ ความว่า ผู้แสวงหาอยู่ ค้นหาอยู่. บทว่า อิทํ นิสฺสิตนฺติ ความว่า อาศัยสิ่งนี้. ในบทว่า ตถาคตสฺส นี้ ทรงประสงค์เอาแม้สัตว์ว่าเป็นตถาคต และทรงประสงค์เอาแม้พระขีณาสพผู้เป็นอุดมบุคคล. บทว่า อนนุวิชฺโช ความว่า ไม่มีอยู่ หรือ อันใครๆ พึงหาไม่พบ. อธิบายว่า เมื่อถือเอาสัตว์ คำว่า ไม่มีอยู่ ย่อมสมควร, เมื่อถือเอาพระขีณาสพ คำว่า อันใครๆ พึงหาไม่พบ ย่อมสมควร.

Tattha purimanaye ayamadhippāyo – bhikkhave, ahaṃ diṭṭheva dhamme dharamānakaṃyeva khīṇāsavaṃ tathāgato satto puggaloti na paññapemi. Appaṭisandhikaṃ pana parinibbutaṃ khīṇāsavaṃ sattoti vā puggaloti vā kiṃ paññapessāmi? Ananuvijjo tathāgato. Na hi paramatthato satto nāma koci atthi, tassa avijjamānassa idaṃ nissitaṃ viññāṇanti anvesantāpi kiṃ adhigacchissanti? Kathaṃ paṭilabhissantīti attho. Dutiyanaye ayamadhippāyo – bhikkhave, ahaṃ diṭṭheva dhamme dharamānakaṃyeva khīṇāsavaṃ viññāṇavasena indādīhi avindiyaṃ vadāmi. Na hi saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesantāpi khīṇāsavassa vipassanācittaṃ vā maggacittaṃ vā phalacittaṃ vā, idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya vattatīti jānituṃ sakkonti. Te appaṭisandhikassa parinibbutassa kiṃ jānissantīti?

ในนัยทั้งสองนั้น ในนัยแรกมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เราไม่บัญญัติพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) ว่าเป็นตถาคต เป็นสัตว์ หรือเป็นบุคคล. ก็เมื่อพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก เราจะบัญญัติว่าเป็นสัตว์หรือเป็นบุคคลได้อย่างไร? พระตถาคตเป็นผู้ที่ใครๆ ตามหาไม่พบ. เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว สัตว์ชื่อว่าอะไรๆ ย่อมไม่มี, เมื่อสัตว์นั้นไม่มีอยู่ ชนทั้งหลายผู้แสวงหาอยู่ว่า วิญญาณอาศัยสิ่งนี้ จักบรรลุถึงอะไรเล่า? ความว่า จักได้อย่างไร? ในนัยที่สองมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) เป็นผู้ที่แม้ท้าวอินทร์เป็นต้นก็หาไม่พบโดยวิญญาณ. เพราะทวยเทพทั้งหลายพร้อมทั้งท้าวอินทร์ ท้าวสหัมบดีพรหม และท้าวปชาบดีพรหม แม้แสวงหาอยู่ ก็ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า วิปัสสนาจิต มรรคจิต หรือผลจิตของพระขีณาสพ อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เป็นไป. เมื่อท่านปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก พวกเขาจะรู้อะไรได้เล่า?

Asatāti asantena. Tucchāti tucchakena. Musāti musāvādena. Abhūtenāti yaṃ natthi, tena. Abbhācikkhantīti abhiācikkhanti, abhibhavitvā vadanti. Venayikoti vinayati vināsetīti vinayo, so eva venayiko, sattavināsakoti adhippāyo. Yathā cāhaṃ na, bhikkhaveti, bhikkhave, yena vākārena ahaṃ na sattavināsako. Yathā cāhaṃ na vadāmīti yena vā kāraṇena ahaṃ sattavināsaṃ na paññapemi[Pg.24]. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāhaṃ na sattavināsako, yathā ca na sattavināsaṃ paññapemi, tathā maṃ te bhonto samaṇabrāhmaṇā ‘‘venayiko samaṇo gotamo’’ti vadantā sattavināsako samaṇo gotamoti ca, ‘‘sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapetī’’ti vadantā sattavināsaṃ paññapetīti ca asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhantīti.

บทว่า อสตา ความว่า ด้วยคำไม่จริง. บทว่า ตฺวจฺฉา ความว่า ด้วยคำเปล่า. บทว่า มุสา ความว่า ด้วยคำเท็จ. บทว่า อภูเตน ความว่า ด้วยสิ่งที่ไม่มี. บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวตู่ คือกล่าวครอบงำ. บทว่า เวนยิโก ความว่า วินโย (วินัย) คือย่อมแนะนำ ย่อมทำลาย, ผู้นั้นเองชื่อว่า เวนยิโก (เวนยิก), มีความหมายว่า ผู้ทำลายสัตว์. เหมือนดังที่ตรัสว่า ยถา จาหํ น ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ได้เป็นอย่างนั้น) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างใด เราไม่ใช่ผู้ทำลายสัตว์. และ ยถา จาหํ น วทามิ (และเราไม่ได้กล่าวอย่างนั้น) คือ หรือด้วยเหตุอย่างใด เราไม่บัญญัติการทำลายสัตว์. ความที่ตรัสไว้นี้มีความว่า: เราไม่ได้เป็นผู้ทำลายสัตว์อย่างใด และเราไม่ได้บัญญัติการทำลายสัตว์อย่างใด สมณพราหมณ์เหล่านั้นผู้กล่าวหาเราอย่างนั้นว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกวาท’ ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง คำเปล่า คำเท็จ คำที่ไม่มีอยู่ว่า พระสมณโคดมเป็นผู้ทำลายสัตว์ และผู้กล่าวว่า ‘(พระสมณโคดม) บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีแห่งสัตว์ที่มีอยู่’ ชื่อว่ากล่าวตู่ว่าเราบัญญัติการทำลายสัตว์.

Pubbe cāti pubbe mahābodhimaṇḍamhiyeva ca. Etarahi cāti etarahi dhammadesanāyañca. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti dhammacakkaṃ appavattetvā bodhimaṇḍe viharantopi dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṃ desentopi catusaccameva paññapemīti attho. Ettha hi dukkhaggahaṇena tassa mūlabhūto samudayo, nirodhaggahaṇena taṃsampāpako maggo gahitova hotīti veditabbo. Tatra ceti tasmiṃ catusaccappakāsane. Pareti saccāni ājānituṃ paṭivijjhituṃ asamatthapuggalā. Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti vācāya paribhāsanti. Rosenti vihesentīti rosessāma vihesessāmāti adhippāyena ghaṭṭenti dukkhāpenti. Tatrāti tesu akkosādīsu, tesu vā parapuggalesu. Āghātoti kopo. Appaccayoti domanassaṃ. Anabhiraddhīti atuṭṭhi.

คำว่า ในกาลก่อน ด้วย คือ ในกาลก่อน ณ มหาโพธิมณฑลนั่นเทียว ด้วย. คำว่า ในบัดนี้ ด้วย คือ ในบัดนี้ ในการแสดงธรรมด้วย. เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น ดังนี้ ความว่า แม้เมื่อยังไม่ทรงประกาศธรรมจักร ประทับอยู่ที่โพธิมณฑลก็ดี ตั้งแต่ทรงประกาศธรรมจักรเป็นต้นไป เมื่อทรงแสดงธรรมก็ดี เราย่อมบัญญัติจตุสัจเท่านั้น. ในคำนั้น พึงทราบว่า เพราะถือเอาทุกข์ สมุทัยอันเป็นมูลของทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว, เพราะถือเอาความดับทุกข์ มรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงความดับทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั้น. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้ไม่สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้. คำว่า ย่อมด่า คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐. คำว่า ย่อมบริภาษ คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจา. คำว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้ลำบาก คือ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ด้วยความตั้งใจว่า เราจักเบียดเบียน เราจักทำให้ลำบาก. คำว่า ในการนั้น คือ ในการด่าเป็นต้นเหล่านั้น หรือในบุคคลอื่นเหล่านั้น. คำว่า อาฆาต คือ ความโกรธ. คำว่า อัปปัจจัย คือ ความโทมนัส. คำว่า อนภิรมย์ คือ ความไม่ยินดี.

Tatra ceti catusaccappakāsaneyeva. Pareti catusaccappakāsanaṃ ājānituṃ paṭivijjhituṃ samatthapuggalā. Ānandoti ānandapīti. Uppilāvitattanti uppilāpanapīti. Tatra ceti catusaccappakāsanamhiyeva. Tatrāti sakkārādīsu. Yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātanti idaṃ khandhapañcakaṃ pubbe bodhimaṇḍe tīhi pariññāhi pariññātaṃ. Tatthameti tasmiṃ khandhapañcake ime. Kiṃ vuttaṃ hoti? Tatrāpi tathāgatassa ime sakkārā mayi karīyantīti vā ahaṃ ete anubhavāmīti vā na hoti. Pubbe pariññātakkhandhapañcakaṃyeva ete sakkāre anubhotīti ettakameva hotīti. Tasmāti yasmā saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā tathāgatampi akkosanti, tasmā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดการประกาศจตุสัจได้. คำว่า อานันทะ คือ อานันทปีติ. คำว่า ความปลื้มใจ คือ อุพพิลาปีติ. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ในการนั้น คือ ในสักการะเป็นต้น. คำว่า สิ่งใดแล อันเรากำหนดรู้แล้วในกาลก่อน คือ ขันธ์ ๕ นี้ เรากำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ ที่โพธิมณฑลในกาลก่อน. คำว่า ในขันธ์ ๕ นั้น เหล่านี้. ความว่าอย่างไร? คือ แม้ในเรื่องนั้น ตถาคตก็มิได้มีความคิดว่า สักการะเหล่านี้ เขาทำในเรา หรือ เราเสวยสักการะเหล่านี้. มีเพียงเท่านี้ว่า ขันธ์ ๕ ที่กำหนดรู้แล้วในกาลก่อนนั่นเทียว เสวยสักการะเหล่านี้. คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่คนผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้ ย่อมด่าแม้กระทั่งพระตถาคต เพราะเหตุนั้น. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

247. Tasmā tiha[Pg.25], bhikkhave, yaṃ na tumhākanti yasmā attaniyepi chandarāgappahānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati, tasmā yaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahathāti attho. Yathāpaccayaṃ vā kareyyāti yathā yathā iccheyya tathā tathā kareyya. Na hi no etaṃ, bhante, attā vāti, bhante, etaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ amhākaṃ neva attā na amhākaṃ rūpaṃ na viññāṇanti vadanti. Attaniyaṃ vāti amhākaṃ cīvarādiparikkhāropi na hotīti attho. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahathāti bhagavā, khandhapañcakaṃyeva na tumhākanti dassetvā pajahāpeti, tañca kho na uppāṭetvā, luñcitvā vā. Chandarāgavinayena panetaṃ pajahāpeti.

๒๔๗. คำว่า เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดังนี้ ความว่า เพราะเหตุที่การละฉันทราคะแม้ในของที่เป็นของตน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน เพราะเหตุนั้น สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย. คำว่า หรือพึงทำตามปัจจัย คือ ปรารถนาอย่างใดๆ ก็พึงทำอย่างนั้นๆ. คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลายเลย ดังนี้ คือ พวกเขากล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้นี้ ไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลาย ไม่ใช่รูป ไม่ใช่วิญญาณของข้าพระองค์ทั้งหลาย. คำว่า หรือของเนื่องด้วยตน คือ แม้บริขารมีจีวรเป็นต้นของข้าพระองค์ทั้งหลายก็มิใช่ ความว่าอย่างนี้. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ขันธ์ ๕ นั่นแหละไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย แล้วจึงทรงให้ละเสีย, และการละนั้น ก็มิใช่โดยการถอนขึ้น หรือโดยการตัดทิ้ง. แต่ทรงให้ละสิ่งนี้ด้วยการกำจัดฉันทราคะ.

248. Evaṃ svākkhātoti ettha tiparivaṭṭato paṭṭhāya yāva imaṃ ṭhānaṃ āharitumpi vaṭṭati, paṭilomena pemamattakena saggaparāyaṇato paṭṭhāya yāva imaṃ ṭhānaṃ āharitumpi vaṭṭati. Svākkhātoti sukathito. Sukathitattā eva uttāno vivaṭo pakāsito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitaṃ gaṇṭhikataṃ jiṇṇaṃ vatthaṃ, taṃ yassa natthi, aṭṭhahatthaṃ vā navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso, na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhikatabhāvo atthi. Apica kacavaro pilotikoti vuccati. Imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha –

๒๔๘. ในคำว่า ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ นี้ ย่อมควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่ติปริวัฏฏ์ก็ได้ หรือควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่สัคคปรายนธรรมด้วยความรักเพียงเล็กน้อยโดยปฏิโลมก็ได้. คำว่า สวากขาโต คือ ตรัสไว้ดีแล้ว. เพราะเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงเป็นธรรมที่ตื้น เปิดเผย ประกาศไว้. คำว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว คือ ผ้าที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ในที่นั้นๆ อันเป็นผ้าเก่า เรียกว่า ปิโลติกา, ผู้ใดไม่มีผ้านั้น นุ่งห่มผ้าสาฎกใหม่ขนาด ๘ ศอก หรือ ๙ ศอก ผู้นั้นชื่อว่า ผู้ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. ธรรมนี้ก็เช่นนั้น คือ ในธรรมนี้ไม่มีสภาพที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ ด้วยอำนาจความหลอกลวงเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ของเลวทรามเรียกว่า ปิโลติกา. และในศาสนานี้ สิ่งที่เรียกว่าสมณกจวระ (ขยะของสมณะ) ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuñcāpakassatha;

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.

เธอทั้งหลายจงกำจัดกากเดน จงนำของเลวทรามออกไปเสีย; แต่นั้นจงลอยทิ้งคนพูดพล่อย ผู้มิใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ.

Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare;

Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (su. ni. 283-285);

ครั้นกำจัดคนผู้มีความปรารถนาลามก มีอาจาระและโคจรชั่วแล้ว; ท่านทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ มีสติ จงอยู่ร่วมกับผู้บริสุทธิ์เถิด; แต่นั้น ท่านทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน มีปัญญา จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดังนี้ (สุ. นิ. ๒๘๓-๒๘๕);

Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti tesaṃ vaṭṭaṃ apaññattibhāvaṃ gataṃ nippaññattikaṃ jātaṃ. Evarūpo mahākhīṇāsavo evaṃ svākkhāte sāsaneyeva uppajjati. Yathā ca khīṇāsavo, evaṃ anāgāmiādayopi.

เพราะเหตุที่ขยะของสมณะถูกตัดขาดแล้วดังนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. คำว่า วัฏฏะเพื่อการบัญญัติของท่านเหล่านั้นไม่มี คือ วัฏฏะของท่านเหล่านั้นถึงความบัญญัติไม่ได้ กลายเป็นสิ่งที่บัญญัติไม่ได้แล้ว. พระมหาขีณาสพผู้มีรูปอย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นในศาสนาที่ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้เท่านั้น. และเช่นเดียวกับพระขีณาสพ พระอนาคามีเป็นต้นก็เช่นกัน.

Tattha [Pg.26] dhammānusārino saddhānusārinoti ime dve sotāpattimaggaṭṭhā honti. Yathāha – ‘‘katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 30). Yesaṃ mayi saddhāmattaṃ pemamattanti iminā yesaṃ añño ariyadhammo natthi, tathāgate pana saddhāmattaṃ pemamattameva hoti. Te vipassakapuggalā adhippetā. Vipassakabhikkhūnañhi evaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnānaṃ dasabale ekā saddhā ekaṃ pemaṃ uppajjati. Tāya saddhāya tena pemena hatthe gahetvā sagge ṭhapitā viya honti, niyatagatikā kira ete. Porāṇakattherā pana evarūpaṃ bhikkhuṃ cūḷasotāpannoti vadanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บรรดาบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลที่ชื่อว่า ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี ทั้ง ๒ นี้ เป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีปัญญินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นตัวนำ มีปัญญาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าธัมมานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ. บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นตัวนำ มีศรัทธาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าสัทธานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าสัทธาวิมุต" (ปุ. ป. ๓๐). ด้วยบทว่า "เยสํ มยิ สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตํ" นี้ ทรงประสงค์ถึงบุคคลเหล่าใดที่ไม่มีอริยธรรมอื่น แต่มีเพียงศรัทธา มีเพียงความรักในพระตถาคตเท่านั้น. บุคคลเหล่านั้นทรงประสงค์เอาคือวิปัสสกบุคคล. จริงอยู่ ศรัทธาอย่างหนึ่ง ความรักอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นในพระทศพลแก่ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาทั้งหลาย ผู้นั่งตั้งวิปัสสนาไว้อย่างนี้. พวกเขาเป็นประดุจบุคคลที่ถูกจับมือด้วยศรัทธานั้น ด้วยความรักนั้น แล้วนำไปตั้งไว้ในสวรรค์. ได้ยินว่า บุคคลเหล่านี้มีคติที่แน่นอน. ส่วนพระเถระโบราณทั้งหลายเรียกภิกษุเช่นนี้ว่า จูฬโสดาบัน. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Alagaddūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอลคัททูปมสูตร จบ.

3. Vammikasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาวัมมิกสูตร

249. Evaṃ me sutanti vammikasuttaṃ. Tattha āyasmāti piyavacanametaṃ. Kumārakassapoti tassa nāmaṃ. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā, ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte, katarassa kassapassāti kumārakassapassāti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi ‘‘kumārakassapo’’ tveva vuccati. Apica raññā posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsu. Ayaṃ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā –

๒๔๙. วัมมิกสูตร มีคำเริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อายสฺมา" นี้เป็นคำแสดงความรัก. บทว่า "กุมารกสฺสโป" เป็นชื่อของท่าน. แต่เพราะท่านบวชในวัยเด็ก เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พวกเธอจงเรียกกัสสปะมา จงให้ผลไม้หรือของขบเคี้ยวนี้แก่กัสสปะ" เมื่อมีผู้ทูลถามว่า "แก่กัสสปะองค์ไหน" จึงมีผู้ตอบว่า "แก่กุมารกัสสปะ" เพราะเหตุที่ท่านมีชื่อที่ถูกเรียกอย่างนี้ ตั้งแต่นั้นมา แม้ในวัยผู้ใหญ่ ท่านก็ถูกเรียกว่า "กุมารกัสสปะ" นั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นบุตรบุญธรรมของพระราชา คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ". อนึ่ง เรื่องราวการปรากฏของท่านนี้ เริ่มตั้งแต่บุพพกรรมของท่าน ดังนี้ –

Thero [Pg.27] kira padumuttarassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ bhagavantaṃ citrakathiṃ ekaṃ attano sāvakaṃ ṭhānantare ṭhapentaṃ disvā bhagavato sattāhaṃ dānaṃ datvā, ‘‘ahampi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṃ thero viya citrakathī sāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi.

ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ พระเถระได้เป็นบุตรของเศรษฐี. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสถาปนาพระสาวกรูปหนึ่งผู้เป็นเลิศด้านแสดงธรรมวิจิตรไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ จึงถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตลอด ๗ วัน แล้วตั้งความปรารถนาว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค แม้ข้าพระองค์ก็พึงเป็นสาวกผู้แสดงธรรมวิจิตรของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต เหมือนพระเถระรูปนี้" แล้วกระทำบุญกุศลเรื่อยมา เมื่อบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้.

Tadā kira parinibbutassa bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha samaṇadhammaṃ akaṃsu. Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṃ patto. Anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi. Itare tayo visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā devaloke nibbattiṃsu. Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhontānaṃ eko takkasilāyaṃ rājakule nibbattitvā pukkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā rājagahaṃ gacchanto kumbhakārasālāyaṃ bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patto. Eko ekasmiṃ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṃ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṃ patto, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā, ‘‘na tvaṃ arahā, gaccha satthāraṃ pañhaṃ pucchā’’ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṃ patto.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้วกำลังเสื่อมถอย ภิกษุ ๕ รูป ผูกบันไดแล้วขึ้นไปบนภูเขาบำเพ็ญสมณธรรม. พระสังฆเถระบรรลุพระอรหัตในวันที่ ๓. พระอนุเถระเป็นพระอนาคามีในวันที่ ๔. ส่วนอีก ๓ รูปที่เหลือไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้ จึงไปเกิดในเทวโลก. ในระหว่างพุทธันดรหนึ่ง บุคคลเหล่านั้นเสวยสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์. ในจำนวนนั้น รูปหนึ่งเกิดในราชตระกูลที่เมืองตักกสิลา ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปุกกุสาติ อุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วออกบวช ขณะเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่โรงปั้นหม้อ แล้วบรรลุอนาคามิผล. อีกรูปหนึ่งเกิดในตระกูลหนึ่งที่เมืองท่าริมสมุทร ขึ้นเรือไป เรือแตก นุ่งเปลือกไม้ ได้ลาภสมบัติ เกิดความคิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" ถูกเทวดาผู้หวังดีตักเตือนว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ จงไปทูลถามปัญหากะพระศาสดาเถิด" ได้กระทำตามนั้นแล้วบรรลุอรหัตผล.

Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatā gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhininimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu, so ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu, satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento, – ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi, taṃ gahetvā rājā pasenadi kosalo posāpesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā [Pg.28] satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Iti rañño posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsūti.

อีกรูปหนึ่งเกิดในครรภ์ของกุลธิดาคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์. นางนั้นทีแรกขอบรรพชากะมารดาบิดาแต่ไม่ได้รับอนุญาต จึงไปสู่เรือนตระกูล แม้ไม่รู้ว่าครรภ์ตั้งขึ้นแล้ว ก็ได้อ้อนวอนสามี เมื่อได้รับอนุญาตจากสามีแล้ว จึงบวชในสำนักภิกษุณี. ภิกษุณีทั้งหลายเห็นนิมิตแห่งการตั้งครรภ์ของนาง จึงไปถามพระเทวทัต ท่านตอบว่า "นางไม่ใช่สมณะ". พวกนางจึงไปทูลถามพระทศพล พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระอุบาลีเถระวินิจฉัย. พระเถระให้เรียกตระกูลชาวเมืองสาวัตถีและนางวิสาขาอุบาสิกามาสอบสวนแล้ว ได้วินิจฉัยว่า "ครรภ์เกิดก่อน การบวชไม่มีโทษ". พระศาสดาได้ประทานสาธุการแก่พระเถระว่า "อธิกรณ์วินิจฉัยดีแล้ว". ภิกษุณีนั้นคลอดบุตรผู้มีลักษณะดุจรูปทองคำ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงรับไปเลี้ยงดู. ทรงตั้งชื่อให้ว่า "กัสสปะ" ในภายหลังได้ประดับประดาแล้วนำไปบวชในสำนักของพระศาสดา. เพราะเหตุที่เป็นบุตรบุญธรรมของพระราชานี้เอง คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ".

Andhavaneti evaṃnāmake vane. Taṃ kira vanaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ kāle avijahitanāmaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Tatrāyaṃ paññattivibhāvanā – appāyukabuddhānañhi sarīradhātu na ekagghanā hoti. Adhiṭṭhānānubhāvena vippakiriyati. Teneva amhākampi bhagavā, – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, appakehi sattehi ahaṃ diṭṭho, yehi na diṭṭho, teva bahutarā, te me dhātuyo ādāya tattha tattha pūjentā saggaparāyaṇā bhavissantī’’ti parinibbānakāle, ‘‘attano sarīraṃ vippakiriyatū’’ti adhiṭṭhāsi. Dīghāyukabuddhānaṃ pana suvaṇṇakkhandho viya ekagghanaṃ dhātusarīraṃ tiṭṭhati.

ในป่าชื่อว่าอันธวัน. ได้ยินว่า ป่านั้น ในกาลแห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ ปรากฏชื่อว่าอันธวัน ไม่ละชื่อเดิม. ในเรื่องนั้น มีการจำแนกบัญญัติดังนี้ จริงอยู่ พระสรีรธาตุของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุน้อย ย่อมไม่เป็นก้อนเดียวกัน ย่อมกระจัดกระจายไปด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐาน. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ในกาลปรินิพพาน ทรงดำริว่า ‘เราเป็นผู้ดำรงอยู่ไม่นาน สัตว์ทั้งหลายจำนวนน้อยได้เห็นเรา ส่วนผู้ที่ยังไม่เห็นเรามีจำนวนมากกว่า สัตว์เหล่านั้นจักนำพระธาตุของเราไปบูชาในที่นั้นๆ แล้วจักมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า’ จึงได้ทรงอธิษฐานว่า ‘ขอสรีระของเราจงกระจัดกระจายไป’. ส่วนพระธาตุสรีระของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนนาน ย่อมตั้งอยู่เป็นก้อนเดียวกัน ดุจแท่งทองคำ.

Kassapassāpi bhagavato tatheva aṭṭhāsi. Tato mahājanā sannipatitvā, ‘‘dhātuyo ekagghanā na sakkā viyojetuṃ, kiṃ karissāmā’’ti sammantayitvā ekagghanameva cetiyaṃ karissāma, kittakaṃ pana hotu tanti āhaṃsu. Eke sattayojaniyanti āhaṃsu. Etaṃ atimahantaṃ, anāgate jaggituṃ na sakkā, chayojanaṃ hotu, pañcayojanaṃ… catuyojanaṃ… tiyojanaṃ… dviyojanaṃ… ekayojanaṃ hotūti sanniṭṭhānaṃ katvā iṭṭhakā kīdisā hontūti bāhirante iṭṭhakā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā satasahassagghanikā hontu, abbhantarimante paññāsasahassagghanikā. Haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ kayiratu, telena udakakiccanti niṭṭhaṃ gantvā cattāri mukhāni catudhā vibhajiṃsu. Rājā ekaṃ mukhaṃ gaṇhi, rājaputto pathavindarakumāro ekaṃ, amaccānaṃ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṃ, janapadānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekaṃ.

แม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ได้ตั้งอยู่อย่างนั้นเหมือนกัน. ลำดับนั้น มหาชนประชุมกันแล้ว ปรึกษากันว่า ‘พระธาตุเป็นก้อนเดียวกัน ไม่สามารถจะแยกได้ เราจะทำอย่างไรกัน’ แล้วตกลงกันว่า ‘เราจะสร้างเจดีย์ครอบเป็นองค์เดียว แต่จะให้มีขนาดเท่าไรดี’. บางพวกกล่าวว่า ‘ขนาดเจ็ดโยชน์’. (บางพวกค้านว่า) ‘นั่นใหญ่เกินไป ในอนาคตไม่สามารถจะดูแลรักษาได้ ขอให้มีขนาดหกโยชน์ ห้าโยชน์... สี่โยชน์... สามโยชน์... สองโยชน์... ขอให้มีขนาดหนึ่งโยชน์เถิด’ ดังนี้แล้ว ได้ทำการตกลงกัน. (แล้วปรึกษากันว่า) ‘อิฐควรเป็นเช่นไร’ (ตกลงกันว่า) ‘อิฐด้านนอก ขอให้เป็นอิฐทองคำแดงแท้ มีราคาแผ่นละหนึ่งแสน ด้านในมีราคาแผ่นละห้าหมื่น. กิจแห่งดินพอก ขอจงทำด้วยหรดาลและมโนศิลา กิจแห่งน้ำ ขอจงทำด้วยน้ำมัน’ ดังนี้แล้ว ได้ตกลงกัน แล้วได้แบ่งงานออกเป็นสี่ด้าน สี่ส่วน. พระราชาทรงรับหนึ่งด้าน, ราชบุตรคือปฐวินทรกุมารรับหนึ่งด้าน, เสนาบดีผู้เป็นหัวหน้าของอำมาตย์รับหนึ่งด้าน, และเศรษฐีผู้เป็นหัวหน้าของชาวชนบทรับหนึ่งด้าน.

Tattha dhanasampannatāya rājāpi suvaṇṇaṃ nīharāpetvā attanā gahitamukhe kammaṃ ārabhi, uparājāpi, senāpatipi. Seṭṭhinā gahitamukhe pana kammaṃ olīyati. Tato yasorato nāma eko upāsako tepiṭako bhāṇako anāgāmī ariyasāvako, so kammaṃ olīyatīti ñatvā pañca sakaṭasatāni yojāpetvā janapadaṃ gantvā ‘‘kassapasammāsambuddho [Pg.29] vīsativassasahassāni ṭhatvā parinibbuto. Tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, yo yaṃ dātuṃ ussahati suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā sattaratanaṃ vā haritālaṃ vā manosilaṃ vā, so taṃ detū’’ti samādapesi. Manussā attano attano thāmena hiraññasuvaṇṇādīni adaṃsu. Asakkontā telataṇḍulādīni dentiyeva. Upāsako telataṇḍulādīni kammakārānaṃ bhattavetanatthaṃ pahiṇāti, avasesehi suvaṇṇaṃ cetāpetvā pahiṇāti, evaṃ sakalajambudīpaṃ acari.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เพราะความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ แม้พระราชาก็ทรงให้ขนทองคำมาแล้ว เริ่มการงานในด้านที่พระองค์ทรงรับไว้ แม้อุปราชก็ดี แม้เสนาบดีก็ดี (ก็เริ่มการงานเช่นกัน). ส่วนในด้านที่เศรษฐีรับไว้ การงานกลับล่าช้า. ลำดับนั้น อุบาสกผู้หนึ่งชื่อยโสรัต เป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎก เป็นพระอนาคามีอริยสาวก ท่านทราบว่าการงานล่าช้า จึงให้เทียมเกวียนห้าร้อยเล่มแล้วไปยังชนบท ชักชวนประชาชนว่า ‘พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงดำรงอยู่สองหมื่นปีแล้วปรินิพพานไป. รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ ผู้ใดสามารถจะให้สิ่งใดได้ ไม่ว่าจะเป็นทองคำ เงิน สัตตรัตนะ หรดาล หรือมโนศิลา ขอผู้นั้นจงให้สิ่งนั้นเถิด’. มนุษย์ทั้งหลายได้ให้ทองคำและเงินเป็นต้นตามกำลังของตนๆ. ผู้ที่ไม่สามารถ ก็ให้สิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้น. อุบาสกส่งสิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้นไปเพื่อเป็นค่าอาหารและค่าจ้างแก่คนงาน, ส่วนด้วยทรัพย์ที่เหลือ ก็ให้ซื้อทองคำส่งไป, ท่านได้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปด้วยประการฉะนี้.

Cetiye kammaṃ niṭṭhitanti cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘niṭṭhitaṃ kammaṃ ācariyo āgantvā cetiyaṃ vandatū’’ti. Sopi paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘mayā sakalajambudīpo samādapito, yaṃ atthi, taṃ gahetvā kammaṃ niṭṭhāpentū’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgamiṃsu. Ācariyassa paṇṇato pana cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ paṭhamataraṃ ācariyassa hatthaṃ agamāsi. So paṇṇaṃ vācetvā cetiyaṃ vandissāmīti ekakova nikkhami. Antarāmagge aṭaviyaṃ pañca corasatāni uṭṭhahiṃsu. Tatrekacce taṃ disvā iminā sakalajambudīpato hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, nidhikumbhī no pavaṭṭamānā āgatāti avasesānaṃ ārocetvā taṃ aggahesuṃ. Kasmā tātā, maṃ gaṇhathāti? Tayā sakalajambudīpato sabbaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, amhākampi thokaṃ thokaṃ dehīti. Kiṃ tumhe na jānātha, kassapo bhagavā parinibbuto, tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, tadatthāya mayā samādapitaṃ, no attano atthāya. Taṃ taṃ laddhaladdhaṭṭhānato tattheva pesitaṃ, mayhaṃ pana nivatthasāṭakamattaṃ ṭhapetvā aññaṃ vittaṃ kākaṇikampi natthīti.

จากสถานที่สร้างเจดีย์ พวกเขาได้ส่งสาส์นไปว่า ‘การงานที่เจดีย์สำเร็จแล้ว ขออาจารย์จงมานมัสการพระเจดีย์เถิด’. แม้ท่านก็ส่งสาส์นไปว่า ‘เราได้ชักชวนทั่วชมพูทวีปแล้ว มีสิ่งใดอยู่ ขอจงนำสิ่งนั้นไปทำการงานให้สำเร็จเถิด’. สาส์นทั้งสองฉบับได้พบกันในระหว่างทาง. แต่สาส์นจากสถานที่สร้างเจดีย์ได้ถึงมือของอาจารย์ก่อนสาส์นของท่าน. ท่านอ่านสาส์นแล้ว คิดว่า ‘เราจะไปนมัสการพระเจดีย์’ จึงออกเดินทางไปแต่ผู้เดียว. ในระหว่างทาง ในป่า โจรห้าร้อยคนได้ปรากฏขึ้น. ในบรรดาโจรเหล่านั้น บางพวกเห็นท่านแล้วจึงบอกแก่พวกที่เหลือว่า ‘คนผู้นี้ได้รวบรวมเงินทองมาจากทั่วชมพูทวีป หม้อขุมทรัพย์เคลื่อนที่มาหาพวกเราแล้ว’ แล้วได้จับท่านไว้. (ท่านถามว่า) ‘พ่อทั้งหลาย ท่านจับเราทำไม’. (พวกโจรตอบว่า) ‘ท่านได้รวบรวมเงินทองทั้งหมดมาจากชมพูทวีป จงให้แก่พวกเราบ้างเล็กน้อยเถิด’. (ท่านกล่าวว่า) ‘พวกท่านไม่รู้หรือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะปรินิพพานแล้ว รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ เราได้ชักชวนประชาชนเพื่อการนั้น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของตนเอง ทรัพย์ที่ได้มาในที่นั้นๆ ก็ถูกส่งไปที่นั่นแล้ว ส่วนเรานั้น นอกจากผ้าสาฎกที่นุ่งอยู่ ทรัพย์สินอื่นแม้เพียงกากณึกหนึ่งก็ไม่มี’.

Eke, ‘‘evametaṃ vissajetha ācariya’’nti āhaṃsu. Eke, ‘‘ayaṃ rājapūjito amaccapūjito, amhesu kañcideva nagaravīthiyaṃ disvā rājarājamahāmattādīnaṃ ārocetvā anayavyasanaṃ pāpuṇāpeyyā’’ti āhaṃsu. Upāsako, ‘‘tātā, nāhaṃ evaṃ karissāmī’’ti āha. Tañca kho tesu kāruññena, na attano jīvitanikantiyā. Atha tesu gahetabbo vissajjetabboti vivadantesu gahetabboti laddhikā eva bahutarā hutvā jīvitā voropayiṃsu.

โจรบางพวกกล่าวว่า ‘เรื่องมันเป็นอย่างนี้ ปล่อยอาจารย์ไปเถิด’. บางพวกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นที่เคารพบูชาของพระราชาและอำมาตย์ หากท่านเห็นใครในพวกเราที่ถนนในเมือง ก็อาจจะกราบทูลพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น แล้วยังความพินาศฉิบหายมาให้แก่พวกเราได้’. อุบาสกกล่าวว่า ‘พ่อทั้งหลาย เราจะไม่ทำอย่างนั้น’. และท่านกล่าวคำนั้นด้วยความกรุณาในโจรเหล่านั้น ไม่ใช่เพราะความเยื่อใยในชีวิตของตน. ครั้นเมื่อโจรเหล่านั้นกำลังโต้เถียงกันว่า ‘ควรปล่อยไป’ ฝ่ายที่มีความเห็นว่า ‘ควรจับไว้’ มีจำนวนมากกว่า จึงได้ปลงท่านเสียจากชีวิต.

Tesaṃ [Pg.30] balavaguṇe ariyasāvake aparādhena nibbutadīpasikhā viya akkhīni antaradhāyiṃsu. Te, ‘‘kahaṃ bho cakkhu, kahaṃ bho cakkhū’’ti vippalapantā ekacce ñātakehi gehaṃ nītā. Ekacce noñātakā anāthāti tattheva aṭaviyaṃ rukkhamūle paṇṇasālāyaṃ vasiṃsu. Aṭaviṃ āgatamanussā kāruññena tesaṃ taṇḍulaṃ vā puṭabhattaṃ vā paribbayaṃ vā denti. Dārupaṇṇādīnaṃ atthāya gantvā āgatā manussā kuhiṃ gatatthāti vutte andhavanaṃ gatamhāti vadanti. Evaṃ dvinnampi buddhānaṃ kāle taṃ vanaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Kassapabuddhakāle panetaṃ chaḍḍitajanapade aṭavi ahosi. Amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyā avidūre jetavanassa piṭṭhibhāge pavivekakāmānaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhānaṃ padhānagharaṃ ahosi, tattha āyasmā kumārakassapo tena samayena sekhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharati. Tena vuttaṃ ‘‘andhavane viharatī’’ti.

ดวงตาทั้งหลายของชนเหล่านั้น หายไปเหมือนเปลวประทีปที่ดับไป เพราะความประทุษร้ายในพระอริยสาวกผู้มีคุณอันมีกำลัง. ชนเหล่านั้นร่ำไรรำพันว่า "ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน" บางพวกถูกญาติทั้งหลายนำไปสู่เรือน. บางพวกไม่มีญาติ เป็นคนอนาถา จึงอาศัยอยู่ในป่า ณ ที่นั้นเอง ที่โคนต้นไม้ ในบรรณศาลา. มนุษย์ทั้งหลายผู้มาสู่ป่า ย่อมให้ข้าวสารบ้าง ข้าวห่อใบไม้บ้าง หรือเครื่องใช้สอยบ้าง แก่ชนเหล่านั้นด้วยความกรุณา. มนุษย์ทั้งหลายผู้ไปแล้วกลับมาเพื่อประโยชน์แก่ฟืนและใบไม้เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านไปที่ไหนมา" ก็ตอบว่า "พวกเราไปป่าคนตาบอดมา". ด้วยประการฉะนี้ ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าแม้ทั้งสองพระองค์ ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "อันธวัน" นั่นเทียว. ก็ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ป่านี้ได้เป็นป่าอยู่ในชนบทที่ถูกทอดทิ้ง. ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ป่านี้ได้เป็นที่อยู่ เป็นเรือนสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรทั้งหลายผู้ใคร่ความสงัด อยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ด้านหลังพระเชตวัน, ในที่นั้น ท่านพระกุมารกัสสปะในสมัยนั้น กำลังบำเพ็ญเสขปฏิปทาให้บริบูรณ์อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ท่านอยู่ที่ป่าอันธวัน".

Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho. ‘‘Abhijānāti no, bhante, bhagavā ahuñātaññatarassa mahesakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti (ma. ni. 1.365) ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā aññataroti vutto. Devatāti ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ. Imasmiṃ panatthe devo adhippeto. Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.

บทว่า อญฺญตรา เทวตา ความว่า เทวดาองค์หนึ่งซึ่งไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. แต่ในข้อนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำได้หรือไม่ว่า ได้เคยตรัสตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนองค์หนึ่ง" แม้ท้าวสักกะจอมเทพผู้เป็นที่รู้จักกันดี ก็ถูกเรียกว่า "อัญญตระ". และคำว่า เทวตา นี้ เป็นคำที่ใช้ทั่วไปทั้งแก่เทวดาและเทพธิดา. แต่ในอรรถนี้ ประสงค์เอาเทวดา (เพศชาย). ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, รูปงาม, และการอนุโมทนา เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ปรากฏในความหมายว่า งาม.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –

ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่งนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti. Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti [Pg.31] veditabbo. Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavi-thuti-kulavaggakāraṇa-saṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha, ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyā. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpachaviiṭṭhavaṇṇā, manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ pajahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Ayampi devaputto tatheva āgato. Tena vuttaṃ ‘‘abhikkantavaṇṇā’’ti.

ในตัวอย่างเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) ปรากฏในความหมายว่า รูปงาม. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" ปรากฏในความหมายว่า การอนุโมทนา. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว. ในเรื่องนั้น พึงทราบว่า เทพบุตรนี้มาในเวลาหลังจากมัชฌิมยาม. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีความหมายว่า รูปงาม. ส่วน วรรณศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ, การสรรเสริญ, ชั้นวรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปารมณ์ เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคำสรรเสริญพระสมณโคดมเมื่อไร" ปรากฏในความหมายว่า การสรรเสริญ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔" ปรากฏในความหมายว่า ชั้นวรรณะ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุอะไรหนอ จึงเรียกว่า คันธัพพะ" ปรากฏในความหมายว่า เหตุ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "เนรมิตอัตภาพเป็นพญาช้างใหญ่" ปรากฏในความหมายว่า สัณฐาน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ขนาดของบาตรมี ๓" ปรากฏในความหมายว่า ประมาณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "รูป กลิ่น รส โอชา" ปรากฏในความหมายว่า รูปารมณ์. ในที่นี้ พึงเห็นวรรณศัพท์นั้นในความหมายว่า ผิวพรรณ. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามน่าปรารถนา, มีวรรณะน่าพอใจ. จริงอยู่ เทวดาเมื่อมาสู่มนุษยโลก ย่อมละวรรณะตามปกติและฤทธิ์ตามปกติ สร้างอัตภาพอันหยาบ เนรมิตวรรณะที่เลิศและฤทธิ์ที่เลิศ มาด้วยกายที่ตกแต่งแล้ว เหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไปสู่สถานมหรสพของนักฟ้อนเป็นต้น. แม้เทพบุตรองค์นี้ก็มาแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อภิกฺกนฺตวณฺณา".

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesa-yebhūyya-abyāmissānatirekadaḷhattha-visaṃyogādianekattho. Tathā hissa, ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesattamattho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (vibha. 225) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (mahāva. 244) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.57) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamatthoti adhippeto.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีอรรถหลายอย่าง คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่งไปกว่า, มั่นคง, และความไม่ประกอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง" มีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้ามาเฝ้า" มีอรรถว่า โดยมาก. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี" มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้มีเพียงสักว่าศรัทธาเท่านั้นหนอ" มีอรรถว่า ไม่ยิ่งไปกว่า. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อว่าพาหิยะ ได้ยืนหยัดเพื่อทำลายสงฆ์อย่างเด็ดเดี่ยว" มีอรรถว่า มั่นคง. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ผู้หมดจด อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่า อุดมบุรุษ" มีอรรถว่า ความไม่ประกอบ (ด้วยกิเลส). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ.

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti- chedana-vikappa-lesa-samantabhāvādi-anekattho. Tathā hissa, ‘‘okappaniyametaṃ bhoto [Pg.32] gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (saṃ. ni. 3.124) evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkatā kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 4.365) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā kevalakappaṃ andhavananti ettha anavasesaṃ samantato andhavananti evamattho daṭṭhabbo.

ก็ กัปปศัพท์นี้ มีอรรถหลายอย่าง คือ ความเชื่อถือ โวหาร กาล บัญญัติ การตัด วิกัป เลศ และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ศัพท์นี้มีอรรถว่าความเชื่อถือ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนี้เป็นสิ่งที่ท่านพระโคดมพึงปลงใจเชื่อ เหมือนอย่างที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นพึงปลงใจเชื่อ". มีอรรถว่าโวหาร ในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณโวหาร ๕ อย่าง". มีอรรถว่ากาล ในประโยคเป็นต้นว่า "โดยอาการที่ข้าพเจ้าอยู่เป็นนิจกาล". มีอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ". มีอรรถว่าการตัด ในประโยคเป็นต้นว่า "ประดับตกแต่ง ตัดผมและหนวด". มีอรรถว่าวิกัป ในประโยคเป็นต้นว่า "วิกัป ๒ นิ้ว ย่อมควร". มีอรรถว่าเลศ ในประโยคเป็นต้นว่า "มีเหตุที่จะนอน". มีอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ ในประโยคเป็นต้นว่า "ยังป่าเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกัปปํ อันธวนํ นี้ พึงเห็นอรรถว่า ป่าอันธวันทั้งหมดโดยรอบ ไม่มีส่วนเหลือ.

Obhāsetvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya ca sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti ekasmiṃ ante, ekasmiṃ okāse aṭṭhāsi. Etadavocāti etaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhū’’tiādivacanamavoca. Kasmā panāyaṃ avanditvā samaṇavohāreneva kathetīti? Samaṇasaññāsamudācāreneva. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ antarā kāmāvacare vasi. Ahaṃ pana asmi tato kālato paṭṭhāya brahmacārī’’ti samaṇasaññāvassa samudācarati, tasmā avanditvā samaṇavohāreneva katheti. Pubbasahāyo kireso devaputto therassa. Kuto paṭṭhāyāti? Kassapasammāsambuddhakālato paṭṭhāya. Yo hi pubbayoge āgatesu pañcasu sahāyesu anuthero catutthadivase anāgāmī ahosīti vutto, ayaṃ so. Tadā kira tesu saṅghattherassa arahatteneva saddhiṃ abhiññā āgamiṃsu. So, ‘‘mayhaṃ kiccaṃ matthakaṃ patta’’nti vehāsaṃ uppatitvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ ādāya āgantvā, ‘‘imaṃ, āvuso, piṇḍapātaṃ bhuñjitvā appamattā samaṇadhammaṃ karothā’’ti āha. Itare āhaṃsu – ‘‘na, āvuso, amhākaṃ evaṃ katikā atthi – ‘yo paṭhamaṃ visesaṃ nibbattetvā piṇḍapātaṃ āharati, tenābhataṃ bhuñjitvā sesehi samaṇadhammo kātabbo’ti. Tumhe attano [Pg.33] upanissayena kiccaṃ matthakaṃ pāpayittha. Mayampi sace no upanissayo bhavissati, kiccaṃ matthakaṃ pāpessāma. Papañco esa amhākaṃ, gacchatha tumhe’’ti. So yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne parinibbāyi.

บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากวัตถุเครื่องประดับและสรีระ กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. บทว่า เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ความว่า ได้ยืนอยู่ ณ ที่สุดข้างหนึ่ง ณ โอกาสแห่งหนึ่ง. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กล่าวคำนี้ คือคำเป็นต้นว่า ภิกฺขุ ภิกฺขูติ. ถามว่า ก็เหตุไร เทพบุตรนี้จึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น? ตอบว่า เพราะประพฤติตามสมณสัญญา. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ได้อยู่ในกามวจรภพในระหว่างกาล ส่วนเราเป็นพรหมจารีมาตั้งแต่กาลนั้น" สมณสัญญาของเทพบุตรนั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นเป็นสหายเก่าของพระเถระ. ถามว่า ตั้งแต่เมื่อไร? ตอบว่า ตั้งแต่สมัยพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ในบรรดาสหาย ๕ คนที่มาในปุพพโยคะ ภิกษุรูปใดที่กล่าวกันว่าเป็นพระอนุเถระ ได้เป็นพระอนาคามีในวันที่สี่ ภิกษุรูปนั้นคือเทพบุตรองค์นี้. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ในบรรดาสหายเหล่านั้น พระสังฆเถระได้บรรลุอภิญญาทั้งหลายพร้อมกับความเป็นพระอรหันต์. ท่านคิดว่า "กิจของเราถึงที่สุดแล้ว" จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ ล้างหน้าที่สระอโนดาต นำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทั้งหลายจงฉันบิณฑบาตนี้แล้ว ไม่ประมาท ทำสมณธรรมเถิด". ภิกษุที่เหลือกล่าวว่า "อาวุโส พวกเราไม่มีกติกาอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดทำคุณวิเศษให้เกิดขึ้นก่อนแล้วนำบิณฑบาตมา ผู้นั้นพึงนำมาฉันแล้ว ที่เหลือจึงพึงทำสมณธรรม'. ท่านทั้งหลายได้ทำกิจให้ถึงที่สุดแล้วด้วยอุปนิสัยของตน. แม้พวกเรา ถ้าอุปนิสัยของพวกเราจะมี ก็จักทำกิจให้ถึงที่สุด. นี้เป็นปปัญจธรรมของพวกเรา ท่านจงไปเถิด". ท่านจึงไปตามความผาสุก แล้วปรินิพพานในที่สุดแห่งอายุ.

Punadivase anuthero anāgāmiphalaṃ sacchakāsi, tassa abhiññāyo āgamiṃsu. Sopi tatheva piṇḍapātaṃ āharitvā tehi paṭikkhitto yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne suddhāvāse nibbatti. So suddhāvāse ṭhatvā te sahāye olokento, eko tadāva parinibbuto, eko adhunā bhagavato santike ariyabhūmiṃ patto, eko lābhasakkāraṃ nissāya, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā suppārakapaṭṭane vasatīti disvā taṃ upasaṅkamitvā, ‘‘na tvaṃ arahā, na arahattamaggaṃ paṭipanno, gaccha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti uyyojesi. Sopi antaraghare bhagavantaṃ ovādaṃ yācitvā, ‘‘tasmā tiha te bāhiya evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ hotū’’ti (udā. 10) bhagavatā saṃkhittena ovadito ariyabhūmiṃ sampāpuṇi.

ในวันรุ่งขึ้น พระอนุเถระได้กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล อภิญญาทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่ท่าน. แม้ท่านก็นำบิณฑบาตมาเหมือนอย่างนั้น ถูกสหายเหล่านั้นปฏิเสธแล้ว จึงไปตามความผาสุก ในที่สุดแห่งอายุ ได้บังเกิดในสุทธาวาสภพ. ท่านเมื่ออยู่ในสุทธาวาสภพ ตรวจดูสหายเหล่านั้น เห็นว่า รูปหนึ่งปรินิพพานแล้วในครั้งนั้น, รูปหนึ่งบัดนี้ได้บรรลุอริยภูมิในสำนักของพระผู้มีพระภาค, อีกรูปหนึ่งอาศัยลาภสักการะ ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" อยู่ที่สุปปารกปัฏฏนะ. ครั้นเห็นดังนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้ว ชี้แนะว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ ยังไม่ดำเนินไปในอรหัตตมรรค ท่านจงไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรมเถิด". แม้ภิกษุนั้นก็ได้ทูลขอโอวาทจากพระผู้มีพระภาคในระหว่างบ้าน พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อว่า "พาหิยะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า เมื่อเห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น" ดังนี้แล้ว ได้บรรลุอริยภูมิ.

Tato añño eko atthi, so kuhinti olokento andhavane sekkhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharatīti disvā cintesi – ‘‘sahāyakassa santike gamissāmīti, gacchantena pana tucchahatthena agantvā kiñci paṇṇākāraṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭati, sahāyo kho pana me nirāmiso pabbatamatthake vasanto mayā ākāse ṭhatvā dinnaṃ piṇḍapātampi aparibhuñjitvā samaṇadhammaṃ akāsi, idāni āmisapaṇṇākāraṃ kiṃ gaṇhissati? Dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gamissāmī’’ti brahmaloke ṭhitova ratanāvaḷiṃ ganthento viya pannarasa pañhe vibhajitvā taṃ dhammapaṇṇākāraṃ ādāya āgantvā sahāyassa avidūre ṭhatvā attano samaṇasaññāsamudācāravasena taṃ anabhivādetvāva, ‘‘bhikkhu bhikkhū’’ti ālapitvā ayaṃ vammikotiādimāha. Tattha turitālapanavasena bhikkhu bhikkhūti āmeḍitaṃ veditabbaṃ. Yathā vā ekaneva tilakena nalāṭaṃ na sobhati, taṃ parivāretvā aññesupi dinnesu phullitamaṇḍitaṃ viya sobhati, evaṃ ekeneva padena vacanaṃ na sobhati, parivārikapadena saddhiṃ [Pg.34] phullitamaṇḍitaṃ viya sobhatīti taṃ parivārikapadavasena vacanaṃ phullitamaṇḍitaṃ viya karontopi evamāha.

จากนั้น ยังมีอีกรูปหนึ่ง ท่านตรวจดูว่า "ภิกษุนั้นอยู่ที่ไหน" ก็เห็นว่ากำลังบำเพ็ญเสกขปฏิปทาอยู่ในป่าอันธวัน จึงคิดว่า "เราจักไปสู่สำนักของสหาย แต่เมื่อจะไป ไม่ควรไปมือเปล่า ควรจะถือเครื่องบรรณาการอะไรสักอย่างไป. ก็สหายของเราไม่มีอามิส อยู่บนยอดเขา แม้บิณฑบาตที่เรายืนในอากาศถวาย ก็ไม่ฉัน ได้ทำสมณธรรม บัดนี้จักรับอามิสบรรณาการอะไรเล่า? เราจักถือธรรมบรรณาการไป" ท่านเมื่ออยู่ในพรหมโลกนั่นเอง ได้จำแนกปัญหา ๑๕ ข้อ ประดุจร้อยพวงแก้วมณี ถือเอาธรรมบรรณาการนั้นมาแล้ว ยืนอยู่ไม่ไกลจากสหาย ด้วยอำนาจการประพฤติตามสมณสัญญาของตน จึงไม่ไหว้ท่านแล้วร้องเรียกขึ้นว่า "ภิกษุ ภิกษุ" แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า จอมปลวกนี้. ในบทนั้น พึงทราบว่า การกล่าวซ้ำว่า ภิกฺขุ ภิกฺขุ เป็นไปโดยอำนาจการร้องเรียกอย่างรีบด่วน. หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนหน้าผากย่อมไม่งามด้วยติลกเพียงอันเดียว แต่เมื่อแต้มติลกอื่น ๆ ล้อมรอบ ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันใด, คำพูดก็ย่อมไม่งามด้วยบทเพียงบทเดียว แต่เมื่อมีบทที่เป็นบริวารร่วมด้วย ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันนั้น. ท่านเมื่อกระทำคำพูดให้งดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน โดยอำนาจบทที่เป็นบริวารนั้น ก็ได้กล่าวอย่างนี้.

Ayaṃ vammikoti purato ṭhito vammiko nāma natthi, desanāvasena pana purato ṭhitaṃ dassento viya ayanti āha. Laṅginti satthaṃ ādāya khaṇanto palighaṃ addasa. Ukkhipa laṅgiṃ abhikkhaṇa sumedhāti tāta, paṇḍita, laṅgī nāma rattiṃ dhūmāyati divā pajjalati. Ukkhipeta paraṃ parato khaṇāti. Evaṃ sabbapadesu attho daṭṭhabbo. Uddhumāyikanti maṇḍūkaṃ. Caṅkavāranti khāraparissāvanaṃ. Kummanti kacchapaṃ. Asisūnanti maṃsacchedakaṃ asiñceva adhikuṭṭanañca. Maṃsapesinti nisadapotappamāṇaṃ allamaṃsapiṇḍaṃ. Nāganti sumanapupphakalāpasadisaṃ mahāphaṇaṃ tividhasovatthikaparikkhittaṃ ahināgaṃ addasa. Mā nāgaṃ ghaṭṭesīti daṇḍakakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇaṃ vā pana khipamāno mā nāgaṃ ghaṭṭayi. Namo karohi nāgassāti uparivātato apagamma suddhavatthaṃ nivāsetvā nāgassa namakkāraṃ karohi. Nāgena adhisayitaṃ dhanaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā khādato na khīyati, nāgo te adhisayitaṃ dhanaṃ dassati, tasmā namo karohi nāgassāti. Ito vā pana sutvāti yathā dukkhakkhandhe itoti sāsane nissakaṃ, na tathā idha. Idha pana devaputte nissakkaṃ, tasmā ito vā panāti mama vā pana santikā sutvāti ayamettha attho.

บทว่า อยํ วมฺมิโก ความว่า ชื่อว่าจอมปลวกที่ตั้งอยู่ข้างหน้าไม่มี แต่เมื่อทรงแสดงโดยนัยแห่งเทศนา จึงตรัสว่า อยํ (นี้) เหมือนทรงชี้สิ่งที่ตั้งอยู่ข้างหน้า บทว่า ลงฺคึ ความว่า ถือศาสตราขุดไป ได้เห็นลิ่มสลัก บทว่า อุกฺขิป ลงฺคึ อภิกฺขณ สุเมธา ความว่า ดูก่อนพ่อบัณฑิต ชื่อว่าลิ่มสลักนั้น กลางคืนเป็นควัน กลางวันเป็นเปลวไฟ ท่านจงยกขึ้นแล้วขุดต่อไป พึงเห็นเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า อุทฺธุมายิกํ ได้แก่ กบ บทว่า จงฺกวารํ ได้แก่ เครื่องกรองน้ำด่าง บทว่า กุมฺมํ ได้แก่ เต่า บทว่า อสิสูนํ ได้แก่ มีดและเขียงสำหรับตัดเนื้อ บทว่า มํสเปสึ ได้แก่ ก้อนเนื้อสดประมาณเท่าลูกหินบดยา บทว่า นาคํ ความว่า ได้เห็นพญางูผู้มีพังพานใหญ่คล้ายช่อดอกมะลิ มีลายสวัสดิกะ ๓ ชั้น บทว่า มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ ความว่า อย่าได้กระทบกระทั่งนาค ด้วยปลายไม้เท้าก็ดี ด้วยปลายเถาวัลย์ก็ดี หรือโดยการซัดฝุ่นผงไปก็ดี บทว่า นโม กโรหิ นาคสฺส ความว่า ท่านจงหลีกไปทางเหนือลม นุ่งห่มผ้าสะอาด แล้วจงทำความนอบน้อมแก่นาค ชื่อว่าทรัพย์ที่นาคครอบครองอยู่ บริโภคไปจนถึง ๗ ชั่วโคตรก็ไม่หมดสิ้น นาคจักแสดงทรัพย์ที่ตนครอบครองอยู่แก่ท่าน เพราะฉะนั้น ท่านจงทำความนอบน้อมแก่นาคเถิด บทว่า อิโต วา ปน สุตฺวา ความว่า คำว่า อิโต ในทุกขขันธ์สูตร เป็นนิสสัตตบท (ไม่มีสัตว์) ในพระศาสนา แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ในที่นี้เป็นนิสสัตตบทในเทวบุตร เพราะฉะนั้น บทว่า อิโต วา ปน ความว่า หรือได้ฟังจากสำนักของเรา ดังนี้ นี้คือเนื้อความในบทนี้

251. Cātummahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. Kāyassetaṃ adhivacananti sarīrassa nāmaṃ. Yatheva hi bāhirako vammiko, vamatīti vantakoti vantussayoti vantasinehasambandhoti catūhi kāraṇehi vammikoti vuccati. So hi ahimaṅgusaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakiriyati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṃ vantasinehena sambaddhoti vammiko. Evamayaṃ kāyopi, ‘‘akkhimhā [Pg.35] akkhigūthako’’tiādinā nayena nānappakārakaṃ asucikalimalaṃ vamatīti vammiko. Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṃ attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṃ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi vammiko. Yehi cāyaṃ tīhi aṭṭhisatehi ussito nhārusambaddho maṃsāvalepano allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṃ sabbaṃ ariyehi vantamevāti vantussayotipi vammiko. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) evaṃ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambaddho ayanti vantasinehena sambaddhotipi vammiko. Yathā ca vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gilānā sayanti, matā patanti. Iti so tesaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti. Evaṃ khattiyamahāsālādīnampi kāyo ayaṃ gopitarakkhito maṇḍitappasādhito mahānubhāvānaṃ kāyoti acintetvā chavinissitā pāṇā cammanissitā pāṇā maṃsanissitā pāṇā nhārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṃ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni antokāyasmiṃyeva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gelaññena āturitāni sayanti, matāni patanti, iti ayampi tesaṃ pāṇānaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hotīti ‘‘vammiko’’ tveva saṅkhaṃ gato. Tenāha bhagavā – ‘‘vammikoti kho, bhikkhu, imassa cātumahābhūtikassa kāyassetaṃ adhivacana’’nti.

๒๕๑. บทว่า จาตุมฺมหาภูติกสฺส ได้แก่ กายอันสำเร็จมาจากมหาภูตรูป ๔ บทว่า กายสฺเสตํ อธิวจนํ เป็นชื่อของสรีระ เปรียบเหมือนจอมปลวกภายนอก ท่านเรียกว่า วัมมิกะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะคายออก (วมติ) เพราะปลวกคายออก (วนฺตโก) เพราะสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น (วนฺตุสฺสโย) และเพราะเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก (วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธ) จริงอยู่ จอมปลวกนั้นคายสัตว์ต่างๆ มีงู พังพอน ไส้เดือน จิ้งเหลนเป็นต้น ออกมา จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) เพราะปลวกคายออก จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันปลวกคาย) เพราะปลวกคายแล้วใช้ปากคาบเอาผงดินยกขึ้นมาก่อให้สูงประมาณเท่าสะเอวบ้าง ประมาณเท่าบุรุษบ้าง จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) เพราะเชื่อมติดกันด้วยน้ำลายคือยางที่ปลวกคายออก แม้ฝนตกเจ็ดวันเจ็ดคืนก็ไม่พังทลาย แม้ในฤดูร้อน เมื่อกำเอาดินจากจอมปลวกนั้นมาบีบด้วยกำมือ ยางก็ยังไหลออกมา ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) แม้กายนี้ก็ฉันนั้น ย่อมคายของไม่สะอาดมีมลทินต่างๆ ออกมา โดยนัยเป็นต้นว่า 'ขี้ตาออกจากตา' เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพทั้งหลาย ทรงละอัตภาพนี้ด้วยการกำจัดความพอใจในอัตภาพนี้ไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันพระอริยเจ้าคายแล้ว) กายนี้อันกระดูก ๓๐๐ ท่อนยกขึ้นแล้ว อันเอ็นรึงรัดแล้ว อันเนื้อฉาบทาแล้ว อันหนังสดหุ้มห่อแล้ว อันผิวทำให้วิจิตรแล้ว ย่อมลวงสัตว์ทั้งหลาย สิ่งทั้งหมดนั้นล้วนเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้วทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) ดังที่ตรัสว่า 'ตัณหายังบุรุษให้เกิด จิตของบุรุษนั้นย่อมแล่นไป' (สํ. นิ. ๑.๕๕) ด้วยประการฉะนี้ เพราะกายนี้เกิดจากตัณหา จึงเชื่อมติดกันด้วยยางคือตัณหาอันเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนภายในจอมปลวก สัตว์ต่างๆ เกิดในที่นั้นเอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะในที่นั้น ป่วยก็นอนในที่นั้น ตายก็ล้มลงในที่นั้น ด้วยเหตุนี้ จอมปลวกนั้นจึงเป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น กายของกษัตริย์มหาศาลเป็นต้นนี้ อันเขาคุ้มครองรักษา ประดับประดาตกแต่งแล้ว ไม่พึงคิดว่าเป็นกายของผู้มีอานุภาพมาก สัตว์ที่อาศัยผิว สัตว์ที่อาศัยหนัง สัตว์ที่อาศัยเนื้อ สัตว์ที่อาศัยเอ็น สัตว์ที่อาศัยกระดูก สัตว์ที่อาศัยเยื่อในกระดูก โดยนับเป็นตระกูลประมาณ ๘๐,๐๐๐ ตระกูลหนอน ย่อมเกิดภายในกายนี้นี่เอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ป่วยไข้นอนอยู่ ตายก็ล้มลง ด้วยเหตุนี้ แม้กายนี้ก็เป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น จึงถึงการนับว่า 'จอมปลวก' โดยแท้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ คำว่า จอมปลวก นี้ เป็นชื่อของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ นี้'

Mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti ettha ayaṃ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharatopi ca bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha [Pg.36] mātāpettikasambhavaodanakummāsūpacayaucchādanaparimaddanapadehi samudayo kathito, aniccabhedaviddhaṃsanapadehi atthaṅgamo. Evaṃ sattahipi padehi cātumahābhūtikassa kāyassa uccāvacabhāvo vaḍḍhiparihāni samudayatthaṅgamo kathitoti veditabbo.

บทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส ความว่า เกิดขึ้นจากน้ำอสุจิและโลหิตของมารดาบิดา อันเกิดจากมารดาและบิดา บทว่า โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส ความว่า อันข้าวสุกและขนมกุมมาสทำให้พอกพูนเจริญขึ้น บทว่า อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส ความว่า ในบทนั้น กายนี้มีขึ้นแล้วก็ไม่มีอีก โดยความหมายว่าไม่มี จึงมีสภาพไม่เที่ยง มีสภาพต้องอบรมด้วยเครื่องลูบไล้ร่างกายเพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการนวดเบาๆ เพื่อบรรเทาความเจ็บป่วยของอวัยวะน้อยใหญ่ หรือในวัยเด็ก มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการดึงการบีบเป็นต้น เพื่อจัดสัณฐานของอวัยวะต่างๆ ที่ตั้งอยู่ไม่ดีเพราะการอยู่ในครรภ์ โดยให้นอนบนตัก แม้จะบริหารอยู่อย่างนี้ ก็มีสภาพแตกและกระจัดกระจาย คือ แตกสลายและกระจัดกระจายไป เป็นสภาวะอย่างนี้ นี้คือความหมาย ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภว โอทนกุมฺมาสูปจย อุจฺฉาทน และ ปริมทฺทน ท่านกล่าวถึงสมุทัย (ความเกิดขึ้น) ด้วยบทว่า อนิจฺจ เภทน และ วิทฺธํสน ท่านกล่าวถึงอัตถังคมะ (ความดับไป) พึงทราบว่า ด้วยบททั้ง ๗ บทนี้ ท่านกล่าวถึงความสูงต่ำ ความเจริญความเสื่อม ความเกิดขึ้นและความดับไป ของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ อย่างนี้

Divā kammanteti divā kattabbakammante. Dhūmāyanāti ettha ayaṃ dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāya pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’’nti (saṃ. ni. 1.165) ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchādhūmāyitā sattā’’ti ettha taṇhāya. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.

บทว่า Divā kammante (ย่อมทำการงานในกลางวัน) ได้แก่ ย่อมทำการงานที่พึงทำในกลางวัน ในบทว่า Dhūmāyanā (ย่อมเป็นควัน) นี้ คำว่า ธูมะ (ควัน) นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถะเหล่านี้ คือ ในความโกรธ ในตัณหา ในวิตก ในกามคุณ ๕ ในการแสดงธรรม ในควันตามปกติ จริงอยู่ ในคำว่า ‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’ (ความโกรธเป็นควัน วาจาว่ามึงจงเป็นเถ้าธุลี) นี้ เป็นไปในความโกรธ ในคำว่า ‘Icchādhūmāyitā sattā’ (สัตว์ทั้งหลายมีควันคือความอยาก) นี้ เป็นไปในตัณหา ในคำว่า ‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’ (ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งนั่งเป็นควันอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค) นี้ เป็นไปในวิตก

‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timūlaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsitā;

Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti. (jā. 1.6.14) –

ในคำว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเปือกตมด้วย กามทั้งหลายเป็นเครื่องฉาบทาด้วย ภัยนี้มีรากเหง้า ๓ อย่าง เรากล่าวแล้ว ธุลีและควัน เราประกาศแล้ว พรหมทัต ท่านจงละแล้วบวชเถิด’

Ettha pañcakāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti (ma. ni. 1.349) ettha dhammadesanāya. ‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’’ti (saṃ. ni. 1.72) ettha pakatidhūme. Idha panāyaṃ vitakke adhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ rattiṃ dhūmāyanā’’ti.

ในคาถานี้ เป็นไปในกามคุณ ๕ ในคำว่า ‘Dhūmaṃ kattā hotī’ (ย่อมทำควัน) นี้ เป็นไปในการแสดงธรรม ในคำว่า ‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’ (ธงเป็นเครื่องหมายของรถ ควันเป็นเครื่องหมายของไฟ) นี้ เป็นไปในควันตามปกติ ส่วนในที่นี้ ประสงค์เอาวิตก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘นี้คือการเป็นควันในกลางคืน’

Tathāgatassetaṃ adhivacananti tathāgato hi sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo nāma. Yathāha – ‘‘sattannaṃ kho, bhikkhu, dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Katamesaṃ sattannaṃ? Rāgo bāhito hoti, doso… moho… māno… sakkāyadiṭṭhi… vicikicchā… sīlabbataparāmāso bāhito hoti. Imesaṃ bhikkhu sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo’’ti (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 28). Sumedhoti sundarapañño. Sekkhassāti ettha sikkhatīti sekkho. Yathāha – ‘‘sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhatī’’ti (a. ni. 3.86).

บทว่า Tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ (นี้เป็นชื่อของตถาคต) ความว่า จริงอยู่ ตถาคตชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ธรรม ๗ ประการอะไรบ้าง คือ ราคะเป็นธรรมอันลอยแล้ว โทสะ... โมหะ... มานะ... สักกายทิฏฐิ... วิจิกิจฉา... สีลัพพตปรามาสเป็นธรรมอันลอยแล้ว ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการเหล่านี้แล้ว’ บทว่า Sumedho (ผู้มีปัญญาดี) คือ ผู้มีปัญญางาม ในบทว่า Sekkhassa (ของพระเสขะ) นี้ ผู้ใดย่อมศึกษา เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่าเสขะ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เพราะย่อมศึกษา เหตุนั้น จึงเรียกว่าเสขะ ย่อมศึกษาอะไร ย่อมศึกษาอธิศีลบ้าง ย่อมศึกษาอธิจิตบ้าง ย่อมศึกษาอธิปัญญาบ้าง’

Paññāya [Pg.37] adhivacananti lokiyalokuttarāya paññāya etaṃ adhivacanaṃ, na āvudhasatthassa. Vīriyārambhassāti kāyikacetasikavīriyassa. Taṃ paññāgatikameva hoti. Lokiyāya paññāya lokiyaṃ, lokuttarāya paññāya lokuttaraṃ. Ettha panāyaṃ atthadīpanā –

บทว่า Paññāya adhivacanaṃ (เป็นชื่อของปัญญา) ความว่า นี้เป็นชื่อของปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ไม่ใช่ชื่อของศัสตราที่เป็นอาวุธ บทว่า Vīriyārambhassa (ของการปรารภความเพียร) ได้แก่ ความเพียรทางกายและทางใจ ความเพียรนั้นย่อมมีปัญญาเป็นคติเท่านั้น ความเพียรที่เป็นโลกิยะด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะ ความเพียรที่เป็นโลกุตตระด้วยปัญญาที่เป็นโลกุตตระ ส่วนในที่นี้ มีการอธิบายความดังนี้

Eko kira jānapado brāhmaṇo pātova māṇavakehi saddhiṃ gāmato nikkhamma divasaṃ araññe mante vācetvā sāyaṃ gāmaṃ āgacchati. Antarāmagge ca eko vammiko atthi. So rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati. Brāhmaṇo antevāsiṃ sumedhaṃ māṇavaṃ āha – ‘‘tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti. So sādhūti kudālaṃ gahetvā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya tathā akāsi. Tatra ācariyabrāhmaṇo viya bhagavā. Sumedhamāṇavako viya sekkho bhikkhu. Vammiko viya kāyo. ‘‘Tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti brāhmaṇena vuttakālo viya, ‘‘bhikkhu cātumahābhūtikaṃ kāyaṃ cattāro koṭṭhāse katvā pariggaṇhāhī’’ti bhagavatā vuttakālo. Tassa sādhūti kudālaṃ gahetvā tathākaraṇaṃ viya sekkhassa bhikkhuno, ‘‘yo vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhabhāvo, ayaṃ pathavīdhātu. Yo dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanabhāvo, ayaṃ āpodhātu. Yo catūsu koṭṭhāsesu paripācanabhāvo, ayaṃ tejodhātu. Yo chasu koṭṭhāsesu vitthambhanabhāvo, ayaṃ vāyodhātū’’ti evaṃ catudhātuvavatthānavasena kāyapariggaho veditabbo.

ได้ยินว่า พราหมณ์ชาวชนบทคนหนึ่ง ออกจากบ้านพร้อมกับมาณพทั้งหลายแต่เช้าตรู่ สอนมนต์ในป่าตลอดวันแล้ว กลับเข้าบ้านในเวลาเย็น และในระหว่างทางมีจอมปลวกแห่งหนึ่ง จอมปลวกนั้นกลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ พราหมณ์ได้กล่าวกับสุเมธมาณพผู้เป็นอันเตวาสิกว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบยืนบนแผ่นดินด้วยเท้าที่เสมอกัน ได้ทำเช่นนั้น ในอุปมานั้น พระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนอาจารย์พราหมณ์ พระเสขภิกษุเปรียบเหมือนสุเมธมาณพ กายเปรียบเหมือนจอมปลวก กาลที่พราหมณ์กล่าวว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ เปรียบเหมือนกาลที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เธอจงกำหนดกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ โดยทำเป็นสี่ส่วน’ การที่มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบทำเช่นนั้น เปรียบเหมือนการกำหนดกายของพระเสขภิกษุโดยนัยแห่งการกำหนดธาตุ ๔ ว่า ‘ภาวะที่แข็งในอาการ ๒๐ นี้คือปฐวีธาตุ ภาวะที่เอิบอาบในอาการ ๑๒ นี้คืออาโปธาตุ ภาวะที่ย่อยในอาการ ๔ นี้คือเตโชธาตุ ภาวะที่พยุงไว้ในอาการ ๖ นี้คือวาโยธาตุ’ พึงทราบฉะนี้

Laṅgīti kho, bhikkhūti kasmā bhagavā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesīti? Yathā hi nagarassa dvāraṃ pidhāya palighe yojite mahājanassa gamanaṃ pacchijjati, ye nagarassa anto, te antoyeva honti. Ye bahi, te bahiyeva. Evameva yassa ñāṇamukhe avijjālaṅgī patati, tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjati, tasmā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesi. Pajaha avijjanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena avijjāpahānaṃ kathitaṃ.

ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Laṅgīti kho, bhikkhu (ดูก่อนภิกษุ ลิ่มสลัก) ตอบว่า เปรียบเหมือนเมื่อประตูเมืองถูกปิดแล้วใส่ลิ่มสลักไว้ การไปมาของมหาชนย่อมขาดสิ้นไป ผู้ใดอยู่ในภายในเมือง ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายในนั่นเอง ผู้ใดอยู่ภายนอก ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายนอกนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลิ่มสลักคืออวิชชาตกลงที่ช่องทางแห่งญาณของผู้ใด การดำเนินไปแห่งญาณอันยังบุคคลให้ถึงพระนิพพานของผู้นั้นย่อมขาดสิ้นไป ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Pajaha avijjaṃ (เธอจงละอวิชชา) นี้ พระองค์ตรัสการละอวิชชาโดยนัยแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน

Uddhumāyikāti [Pg.38] kho, bhikkhūti ettha uddhumāyikamaṇḍūko nāma no mahanto, nakhapiṭṭhippamāṇo hoti, purāṇapaṇṇantare vā gacchantare vā valliantare vā vasati. So daṇḍakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇakena vā ghaṭṭito āyamitvā mahanto parimaṇḍalo beluvapakkappamāṇo hutvā cattāro pāde ākāsagate katvā pacchinnagamano hutvā amittavasaṃ yāti, kākakulalādibhattameva hoti. Evameva ayaṃ kodho paṭhamaṃ uppajjanto cittāvilamattakova hoti. Tasmiṃ khaṇe aniggahito vaḍḍhitvā mukhavikulanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito hanusañcopanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pharusavācānicchāraṇaṃ pāpeti. Tadā aniggahito disāvilokanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pāṇinā leḍḍudaṇḍasatthaparāmasanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito daṇḍasatthābhinipātaṃ pāpeti. Tadā aniggahito paraghātanampi attaghātanampi pāpeti. Vuttampi hetaṃ – ‘‘yato ayaṃ kodho paraṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatāyaṃ kodho paramussadagato hoti paramavepullappatto’’ti. Tattha yathā uddhumāyikāya catūsu pādesu ākāsagatesu gamanaṃ pacchijjati, uddhumāyikā amittavasaṃ gantvā kākādibhattaṃ hoti, evameva kodhasamaṅgīpuggalo kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, amittavasaṃ yāti, sabbesaṃ mārānaṃ yathākāmakaraṇīyo hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘uddhumāyikāti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti. Tattha balavappatto kodhova kodhūpāyāso. Pajaha kodhūpāyāsanti ettha paṭisaṅkhānappahānaṃ kathitaṃ.

คำว่า อุทธุมาลิกา ในคำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธุมาลิกา นี้ หมายถึง กบชนิดหนึ่งชื่ออุทธุมาลิกา ไม่ใหญ่โต มีขนาดเท่าหลังเล็บ อาศัยอยู่ในระหว่างใบไม้เก่า พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ กบนั้นเมื่อถูกปลายไม้ ปลายเถาวัลย์ หรือผงธุลีกระทบ ก็จะพองตัวขึ้นใหญ่กลม มีขนาดเท่าผลมะตูมสุก ทำเท้าทั้งสี่ให้ลอยอยู่ในอากาศ หยุดนิ่งไปต่อไม่ได้ ตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้น ฉันใด ความโกรธนี้ก็ฉันนั้น เมื่อเกิดขึ้นครั้งแรกเป็นเพียงความขุ่นมัวแห่งจิตเท่านั้น เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในขณะนั้น ก็จะเจริญขึ้นจนถึงความมีหน้าตาบูดเบี้ยว เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการขบกราม เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการเปล่งวาจาหยาบคาย เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการมองสอดส่ายไปในทิศต่างๆ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฉุดกระชากลากถู เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการจับต้องก้อนดิน ท่อนไม้ และศาสตราด้วยมือ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการประหัตประหารด้วยท่อนไม้และศาสตรา เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฆ่าผู้อื่นและฆ่าตนเองด้วย แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า ‘เมื่อใดความโกรธนี้ฆ่าผู้อื่นแล้วย่อมฆ่าตนเอง เมื่อนั้นความโกรธนี้ชื่อว่าถึงความกำเริบอย่างยิ่ง ถึงความไพบูลย์อย่างยิ่ง’ ในอุปมานั้น เมื่อเท้าทั้งสี่ของกบอุทธุมาลิกาลอยอยู่ในอากาศ การเดินทางย่อมขาดตอน กบอุทธุมาลิกาตกอยู่ในอำนาจของศัตรู กลายเป็นอาหารของกาเป็นต้น ฉันใด บุคคลผู้ประกอบด้วยความโกรธก็ฉันนั้น ย่อมไม่สามารถเจริญกรรมฐานที่ถือเอามาแล้วได้ ย่อมตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นผู้ที่มารทั้งหมดจะทำได้ตามความปรารถนา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุทธุมาลิกา นี้เป็นชื่อเรียกแทนความโกรธและความคับแค้นใจ’ ในคำนั้น ความโกรธที่ถึงความมีกำลังนั่นแหละคือความโกรธและความคับแค้นใจ ในคำว่า เธอจงละความโกรธและความคับแค้นใจเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละด้วยปัญญาพิจารณา

Dvidhāpathoti ettha, yathā puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṃ patvā, ‘‘iminā nu kho gantabbaṃ, iminā gantabba’’nti nicchetuṃ asakkonto tattheva tiṭṭhati, atha naṃ corā uṭṭhahitvā anayabyasanaṃ pāpenti, evameva kho mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinno bhikkhu buddhādīsu kaṅkhāya uppannāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetuṃ na sakkoti, atha naṃ kilesamārādayo sabbe mārā anayabyasanaṃ pāpenti, iti vicikicchā dvedhāpathasamā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘dvidhāpathoti kho, bhikkhu, vicikicchāyetaṃ [Pg.39] adhivacana’’nti. Pajaha vicikicchanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena vicikicchāpahānaṃ kathitaṃ.

ในคำว่า ทางสองแพร่ง นี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีทรัพย์ มีโภคะ เดินทางไปในหนทางกันดาร ถึงทางสองแพร่งแล้ว ไม่สามารถตัดสินใจได้ว่า ‘ควรจะไปทางนี้ หรือควรจะไปทางนี้’ จึงหยุดยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ต่อมาพวกโจรก็ลุกขึ้นมาทำเขาให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันใด ภิกษุผู้รับเอากรรมฐานเบื้องต้นมาแล้วนั่งบำเพ็ญอยู่ เมื่อความสงสัยในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเจริญกรรมฐานได้ ต่อมามารทั้งหมดมีกิเลสมารเป็นต้นก็ทำเธอให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ วิจิกิจฉาจึงเป็นเหมือนทางสองแพร่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ทางสองแพร่ง นี้เป็นชื่อเรียกแทนวิจิกิจฉา’ ในคำว่า เธอจงละวิจิกิจฉาเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละวิจิกิจฉาด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน

Caṅgavāranti ettha, yathā rajakehi khāraparissāvanamhi udake pakkhitte eko udakaghaṭo dvepi dasapi vīsatipi ghaṭasatampi paggharatiyeva, pasaṭamattampi udakaṃ na tiṭṭhati, evameva nīvaraṇasamaṅgino puggalassa abbhantare kusaladhammo na tiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘caṅgavāranti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ nīvaraṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcanīvaraṇeti ettha vikkhambhanatadaṅgavasena nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ.

ในคำว่า ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้ เปรียบเหมือนในที่กรองน้ำด่างของคนย้อมผ้า เมื่อเทน้ำลงไป หม้อน้ำหนึ่งใบ สองใบ สิบใบ ยี่สิบใบ หรือร้อยใบ ก็ย่อมไหลออกไปเท่านั้น แม้น้ำประมาณหนึ่งฟายมือก็ไม่คงอยู่ ฉันใด กุศลธรรมก็ไม่คงอยู่ในภายในของบุคคลผู้ประกอบด้วยนิวรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้เป็นชื่อเรียกแทนนิวรณ์ ๕ ประการ’ ในคำว่า เธอจงละนิวรณ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนิวรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนประหาณและตทังคประหาณ

Kummoti ettha, yathā kacchapassa cattāro pādā sīsanti pañceva aṅgāni honti, evameva sabbepi saṅkhatā dhammā gayhamānā pañceva khandhā bhavanti. Tenāha bhagavā – ‘‘kummoti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcupādānakkhandheti ettha pañcasu khandhesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.

ในคำว่า เต่า นี้ เปรียบเหมือนเต่ามีองค์ประกอบ ๕ อย่าง คือ เท้า ๔ และหัว ฉันใด สังขตธรรมทั้งหลายทั้งปวง เมื่อถูกยึดถือ ก็ย่อมเป็นขันธ์ ๕ เท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เต่า นี้เป็นชื่อเรียกแทนอุปาทานขันธ์ ๕’ ในคำว่า เธอจงละอุปาทานขันธ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในขันธ์ ๕

Asisūnāti ettha, yathā sūnāya upari maṃsaṃ ṭhapetvā asinā koṭṭenti, evamime sattā vatthukāmatthāya kilesakāmehi ghātayamānā vatthukāmānaṃ upari katvā kilesakāmehi kantitā koṭṭitā ca honti. Tenāha bhagavā – ‘‘asisūnāti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañca kāmaguṇeti ettha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.

ในคำว่า เขียงและมีด นี้ เปรียบเหมือนในโรงฆ่าสัตว์ เขาเอาเนื้อวางไว้บนเขียงแล้วสับด้วยมีด ฉันใด สัตว์เหล่านี้ถูกฆ่าอยู่ด้วยกิเลสกามเพื่อวัตถุกาม ก็ถูกวางไว้บนวัตถุกามแล้วถูกตัดและถูกสับด้วยกิเลสกาม ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เขียงและมีด นี้เป็นชื่อเรียกแทนกามคุณ ๕’ ในคำว่า เธอจงละกามคุณ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในกามคุณ ๕

Maṃsapesīti kho, bhikkhūti ettha ayaṃ maṃsapesi nāma bahujanapatthitā khattiyādayo manussāpi naṃ patthenti kākādayo tiracchānāpi. Ime hi sattā avijjāya sammattā nandirāgaṃ upagamma vaṭṭaṃ vaḍḍhenti. Yathā vā maṃsapesi ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne laggati, evamime sattā nandirāgabaddhā vaṭṭe lagganti, dukkhaṃ patvāpi na ukkaṇṭhanti, iti nandirāgo maṃsapesisadiso hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘maṃsapesīti kho, bhikkhu, nandirāgassetaṃ adhivacana’’nti. Pajaha nandīrāganti ettha catutthamaggena nandīrāgappahānaṃ kathitaṃ.

ในคำว่า ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้ ชิ้นเนื้อนี้เป็นสิ่งที่คนจำนวนมากปรารถนา แม้มนุษย์มีกษัตริย์เป็นต้นก็ปรารถนา แม้สัตว์เดรัจฉานมีกาเป็นต้นก็ปรารถนา สัตว์เหล่านี้ผู้มัวเมาด้วยอวิชชา เข้าถึงนันทิราคะ ย่อมยังวัฏฏะให้เจริญ หรือเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อย่อมติดในที่ที่วางไว้ ฉันใด สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกผูกไว้ด้วยนันทิราคะ ย่อมติดอยู่ในวัฏฏะ แม้ประสบทุกข์ก็ไม่เบื่อหน่าย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ นันทิราคะจึงเป็นเหมือนชิ้นเนื้อ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้เป็นชื่อเรียกแทนนันทิราคะ’ ในคำว่า เธอจงละนันทิราคะเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนันทิราคะด้วยอรหัตตมรรค

Nāgoti kho, bhikkhu, khīṇāsavassetaṃ bhikkhuno adhivacananti ettha yenatthena khīṇāsavo nāgoti vuccati, so anaṅgaṇasutte (ma. ni. aṭṭha. 1.63) pakāsito eva. Namo karohi nāgassāti khīṇāsavassa buddhanāgassa, ‘‘buddho [Pg.40] so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṃ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṃ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṃ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṃ desetī’’ti (ma. ni. 1.361) evaṃ namakkāraṃ karohīti ayamettha attho. Iti idaṃ suttaṃ therassa kammaṭṭhānaṃ ahosi. Theropi idameva suttaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Ayametassa atthoti ayaṃ etassa pañhassa attho. Iti bhagavā ratanarāsimhi maṇikūṭaṃ gaṇhanto viya yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

ดูก่อนภิกษุ คำว่า นาค นี้ เป็นชื่อของภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ในข้อนั้น พระขีณาสพท่านเรียกว่านาคด้วยอรรถใด อรรถนั้น ท่านประกาศไว้แล้วในอนังคณสูตรนั่นเทียว ความว่า ท่านจงกระทำความนอบน้อมแด่พระพุทธนาคผู้เป็นพระขีณาสพ คือ จงกระทำการนมัสการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงฝึกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงสงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้าม, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปรินิพพานแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อปรินิพพาน" นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้ได้เป็นกรรมฐานของพระเถระ แม้พระเถระก็ทำพระสูตรนี้แหละให้เป็นกรรมฐานแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ความว่า นี้เป็นเนื้อความแห่งปัญหานี้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประมวลเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิ ดุจทรงหยิบยอดมณีจากกองรัตนะฉะนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Vammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาวัมมิกสูตร จบแล้ว

4. Rathavinītasuttavaṇṇanā

๔. วรรณนารถวินีตสูตร

252. Evaṃ me sutanti rathavinītasuttaṃ. Tattha rājagaheti evaṃnāmake nagare, tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepettha pakāre vaṇṇayanti. Kiṃ tehi? Nāmametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasantavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ, taṃ kira veḷūhi parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena, gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena veḷuvananti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.

๒๕๒. พระสูตรชื่อ รถวินีตสูตร (เริ่มต้นว่า) ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ราชคเห คือ ในพระนครชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า พระนครนั้น อันพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินท์เป็นต้นทรงครอบครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ราชคฤห์ แม้ท่านเหล่าอื่นก็พรรณนาเหตุอย่างอื่นในเรื่องนี้ จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุเหล่านั้น? นี้เป็นชื่อของพระนครนั้น ก็พระนครนั้น ย่อมเป็นเมืองในพุทธกาลและในจักรพรรดิกาล ในกาลที่เหลือ ย่อมว่างเปล่า ถูกยักษ์สิงสู่ เป็นป่าที่อยู่ของพวกยักษ์ บทว่า เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ความว่า เวฬุวัน เป็นชื่อของอุทยานนั้น ได้ยินว่า อุทยานนั้นมีต้นไผ่ล้อมรอบ และมีกำแพงสูง ๑๘ ศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและป้อมปราการ มีสีเขียวสดใสน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เวฬุวัน และในอุทยานนั้น เขาได้ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า กลันทกนิวาป

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divāseyyaṃ upagato supi. Parijanopissa, ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi, atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā raññābhimukho āgacchati. Taṃ disvā rukkhadevatā, ‘‘rañño jīvitaṃ dammī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo [Pg.41] nivatto. So taṃ disvā, ‘‘imāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti kāḷakānaṃ nāmaṃ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาพระองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงเล่นในอุทยานนั้น ทรงเมาด้วยความเมาสุรา บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" จึงถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ หลีกไปทางโน้นทางนี้ ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้แห่งหนึ่งเพราะได้กลิ่นสุรา เลื้อยตรงมาหาพระราชา รุกขเทวดาเห็นดังนั้น จึงคิดว่า "เราจะถวายชีวิตแด่พระราชา" แล้วแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว" จึงทรงตั้งสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศอภัยทาน เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงนับได้ว่า กลันทกนิวาป ตั้งแต่นั้นมา คำว่า กลันทกะ เป็นชื่อของกระแตทั้งหลาย

Jātibhūmikāti jātibhūmivāsino. Tattha jātibhūmīti jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ na caṅkībrāhamaṇādīnaṃ na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ na asītimahāsāvakādīnaṃ na aññesaṃ sattānaṃ jātaṭṭhānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassilokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagandhasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu, tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānasākiyajanapado kapilavatthāhāro, sā ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati.

บทว่า ชาติภูมิิกา คือ ผู้มีชาติภูมิเป็นที่อยู่ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชาติภูมิ คือ สถานที่เกิด ก็สถานที่เกิดนั้น ไม่ใช่สถานที่เกิดของพระเจ้าโกศลมหาราชเป็นต้น ไม่ใช่ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น ไม่ใช่ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิตเป็นต้น ไม่ใช่ของพระมหาสาวก ๘๐ รูปเป็นต้น และไม่ใช่ของสัตว์เหล่าอื่น ที่จะเรียกว่า "ชาติภูมิ" แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์พระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองดุจสวนนันทวันซึ่งมีดอกไม้บานสะพรั่งทั้งหมด มีธงชัยและพวงมาลาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีดอกไม้ ธูป และของหอมอบอวลไปด้วยกลิ่นหอม และปาฏิหาริย์เป็นอันมากมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว สักกชนบท อันเป็นอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์ ซึ่งเป็นสถานที่ประสูติของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์พระองค์นั้น (สถานที่นั้น) เรียกว่า "ชาติภูมิ"

Dhammagarubhāvavaṇṇanā

วรรณนาความมีธรรมะเป็นที่เคารพ

Vassaṃvuṭṭhāti temāsaṃ vassaṃvuṭṭhā pavāritapavāraṇā hutvā. Bhagavā etadavocāti ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīya’’ntiādīhi vacanehi āgantukapaṭisanthāraṃ katvā etaṃ, ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādivacanamavoca. Te kira bhikkhu, – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ kacci yāpanīyaṃ, kaccittha appakilamathena addhānaṃ āgatā, na ca piṇḍakena kilamittha, kuto ca tumhe, bhikkhave, āgacchathā’’ti paṭisanthāravasena pucchitā – ‘‘bhagavā sākiyajanapade kapilavatthāhārato jātibhūmito āgacchāmā’’ti āhaṃsu. Atha bhagavā neva suddhodanamahārājassa, na sakkodanassa, na sukkodanassa, na dhotodanassa, na amitodanassa, na amittāya deviyā, na mahāpajāpatiyā, na sakalassa sākiyamaṇḍalassa ārogyaṃ pucchi. Atha kho attanā ca dasakathāvatthulābhiṃ parañca tattha samādapetāraṃ paṭipattisampannaṃ bhikkhuṃ pucchanto idaṃ – ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca.

บทว่า วสฺสํวุฏฺฐา คือ อยู่จำพรรษาตลอด ๓ เดือนแล้ว ทำปวารณาแล้ว บทว่า ภควา เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงทำปฏิสันถารต่อพระอาคันตุกะด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พอทนได้หรือ" แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามโดยนัยแห่งการปฏิสันถารว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ พวกเธอเดินทางมาโดยไม่ลำบากนักหรือ และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอมาจากไหน" ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์มาจากชาติภูมิ คือ สักกชนบท ในอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสถามถึงพระพลานามัยของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช, ของพระเจ้าสักโกทนะ, ของพระเจ้าสุกโกทนะ, ของพระเจ้าโธโตทนะ, ของพระเจ้าอมิโตทนะ, ของพระนางอมิตาเทวี, ของพระนางมหาปชาบดี หรือของชาวศากยะทั้งหมดเลย แต่พระองค์ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น โดยทรงสอบถามถึงภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิบัติ ซึ่งเป็นผู้ได้ถ้อยคำอันเป็นวัตถุแห่งกถา ๑๐ ประการด้วยพระองค์เอง และเป็นผู้ชักชวนผู้อื่นในถ้อยคำนั้นด้วย

Kasmā [Pg.42] pana bhagavā suddhodanādīnaṃ ārogyaṃ apucchitvā evarūpaṃ bhikkhumeva pucchati? Piyatāya. Buddhānañhi paṭipannakā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo ca piyā honti manāpā. Kiṃ kāraṇā? Dhammagarutāya. Dhammagaruno hi tathāgatā, so ca nesaṃ dhammagarubhāvo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati, appatisso’’ti (a. ni. 4.21) iminā ajapālanigrodhamūle uppannajjhāsayena veditabbo. Dhammagarutāyeva hi bhagavā mahākassapattherassa abhinikkhamanadivase paccuggamanaṃ karonto tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Atirekatiyojanasataṃ maggaṃ gantvā gaṅgātīre dhammaṃ desetvā mahākappinaṃ saparisaṃ arahatte patiṭṭhapesi. Ekasmiṃ pacchābhatte pañcacattālīsayojanaṃ maggaṃ gantvā kumbhakārassa nivesane tiyāmarattiṃ dhammakathaṃ katvā pukkusātikulaputtaṃ anāgāmiphale patiṭṭhapesi. Vīsayojanasataṃ gantvā vanavāsisāmaṇerassa anuggahaṃ akāsi. Saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā khadiravaniyattherassa dhammaṃ desesi. Anuruddhatthero pācīnavaṃsadāye nisinno mahāpurisavitakkaṃ vitakketīti ñatvā tattha ākāsena gantvā therassa purato oruyha sādhukāramadāsi. Koṭikaṇṇasoṇattherassa ekagandhakuṭiyaṃ senāsanaṃ paññapāpetvā paccūsakāle dhammadesanaṃ ajjhesitvā sarabhaññapariyosāne sādhukāramadāsi. Tigāvutaṃ maggaṃ gantvā tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhāne gosiṅgasālavane sāmaggirasānisaṃsaṃ kathesi. Kassapopi bhagavā – ‘‘anāgāmiphale patiṭṭhito ariyasāvako aya’’nti vissāsaṃ uppādetvā ghaṭikārassa kumbhakārassa nivesanaṃ gantvā sahatthā āmisaṃ gahetvā paribhuñji.

ก็เหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงความสุขสบายของพระเจ้าสุทโธทนะเป็นต้น แต่กลับตรัสถามภิกษุผู้มีวัตรปฏิบัติเช่นนี้? เพราะความรัก. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาผู้ปฏิบัติธรรม ย่อมเป็นที่รักที่พอพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงเคารพในธรรม. ด้วยว่าพระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรม ส่วนความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรมนั้น พึงทราบได้ด้วยอัธยาศัยที่เกิดขึ้น ณ โคนต้นอชปาลนิโครธนี้ว่า “การอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรง เป็นทุกข์หนอ” (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๒๒). เพราะทรงเคารพในธรรมนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จดำเนินไปต้อนรับพระมหากัสสปเถระในวันที่ท่านออกบวช เป็นระยะทาง ๓ คาวุต. เสด็จดำเนินไปเกินกว่าร้อยโยชน์ ทรงแสดงธรรมที่ฝั่งแม่น้ำคงคา แล้วทรงประดิษฐานพระมหากัปปินะพร้อมด้วยบริวารไว้ในพระอรหัต. ในคราวภัตกิจครั้งหนึ่ง เสด็จดำเนินไป ๔๕ โยชน์ ทรงแสดงธรรมกถาตลอด ๓ ยามในเรือนของช่างหม้อ แล้วทรงประดิษฐานปุกกุสาติกุลบุตรไว้ในอนาคามิผล. เสด็จดำเนินไป ๒๐ โยชน์ ทรงกระทำการอนุเคราะห์แก่สามเณรวนวาสี. เสด็จดำเนินไป ๖๐ โยชน์ ทรงแสดงธรรมแก่พระขทิรวนิยเถระ. ทรงทราบว่าพระอนุรุทธเถระนั่งตรึกมหาปุริสวิตกอยู่ที่ป่าปาจีนวังสมฤคทายวัน จึงเสด็จไปทางอากาศ ณ ที่นั้น เสด็จลงเบื้องหน้าพระเถระแล้วประทานสาธุการ. ทรงให้จัดเสนาสนะในพระคันธกุฎีเดียวกันแก่พระโสณโกฬิวิสเถระ ทรงอาราธนาให้แสดงธรรมในเวลาใกล้รุ่ง แล้วประทานสาธุการเมื่อจบการสวดสรภัญญะ. เสด็จดำเนินไป ๓ คาวุต ตรัสอานิสงส์แห่งความสามัคคีในป่าโคสิงคสาลวัน อันเป็นที่อยู่ของกุลบุตร ๓ ท่าน. แม้พระกัสสปพุทธเจ้า ก็ทรงยังความเชื่อมั่นให้เกิดขึ้นว่า “อริยสาวกผู้นี้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล” แล้วเสด็จไปยังเรือนของฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ ทรงรับอามิสด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองแล้วเสวย.

Amhākaṃyeva bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Kosalamahārājaanāthapiṇḍikādayo nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gharaṃ āgantvā domanassappatto nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī domanassappattosi sāmīti āha. ‘‘Āma je, satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ, atha me imaṃ temāsaṃ dhammaṃ vā sotuṃ, yathādhippāyaṃ vā dānaṃ dātuṃ na labhissāmī’’ti cintā uppannāti. Ahampi sāmi satthāraṃ nivattessāmīti. Sace nivattetuṃ sakkosi, bhujissāyeva tvanti. Sā gantvā dasabalassa pādamūle nipajjitvā ‘‘nivattatha bhagavā’’ti āha. Puṇṇe tvaṃ parapaṭibaddhajīvikā kiṃ me karissasīti. Bhagavā [Pg.43] mayhaṃ deyyadhammo natthīti tumhepi jānātha, tumhākaṃ nivattanapaccayā panāhaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu patiṭṭhahissāmīti. Bhagavā sādhu sādhu puṇṇeti sādhukāraṃ katvā nivattetvā jetavanameva paviṭṭho. Ayaṃ kathā pākaṭā ahosi. Seṭṭhi sutvā puṇṇāya kira bhagavā nivattitoti taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ก็ได้เสด็จออกจากพระเชตวันเพื่อจาริกไป พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร. พระเจ้าโกศลมหาราชและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ไม่สามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้. อนาถบิณฑิกเศรษฐีกลับมาถึงเรือนแล้ว นั่งโทมนัสอยู่. ครั้งนั้น นางทาสีชื่อปุณณาได้ทูลถามว่า “ข้าแต่นาย ท่านโทมนัสหรือเจ้าคะ”. (เศรษฐีตอบว่า) “ใช่แล้ว แม่คุณ เราไม่สามารถทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับได้ แล้วเราก็เกิดความคิดขึ้นว่า ตลอด ๓ เดือนนี้ เราจะไม่ได้ฟังธรรม หรือไม่ได้ถวายทานตามความประสงค์”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่นาย แม้หม่อมฉันก็จะทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับเจ้าค่ะ”. (เศรษฐีกล่าวว่า) “ถ้าเธอสามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้ เราจะให้เธอเป็นไท”. นางไปแล้วหมอบลงแทบพระบาทของพระทศพล ทูลว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า”. (พระศาสดาตรัสว่า) “ดูก่อนปุณณา เธอมีชีวิตเนื่องด้วยผู้อื่น จะทำอะไรให้เราได้”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระองค์ก็ทรงทราบว่า เทยยธรรมของหม่อมฉันไม่มี แต่เพราะเหตุที่พระองค์เสด็จกลับ หม่อมฉันจักตั้งมั่นอยู่ในสรณะ ๓ และศีล ๕ พระเจ้าข้า”. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “ดีละ ดีละ ปุณณา” แล้วเสด็จกลับเข้าสู่พระเชตวันนั่นเอง. เรื่องนี้ได้ปรากฏไปทั่ว. เศรษฐีได้ฟังว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จกลับเพราะนางปุณณา” จึงให้นางเป็นไทแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งธิดา. นางทูลขอบรรพชาแล้วบวช ครั้นบวชแล้วได้เริ่มเจริญวิปัสสนา. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงทราบภาวะที่นางเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า –

‘‘Puṇṇe pūresi saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;

Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);

“ดูก่อนปุณณา เธอจงยังสัทธรรมให้บริบูรณ์ ดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญเถิด เธอจักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ด้วยปัญญาอันบริบูรณ์” (เถรีคาถา ๓).

Gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosīti. Evaṃ dhammagaruno tathāgatā.

ในเวลาจบพระคาถา นางได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ได้เป็นสาวิกาผู้มีชื่อเสียง. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้.

Nandakatthere upaṭṭhānasālāyaṃ dhammaṃ desentepi bhagavā anahātova gantvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammakathaṃ sutvā desanāpariyosāne sādhukāramadāsi. Thero āgantvā vanditvā, ‘‘kāya velāya, bhante, āgatatthā’’ti pucchi. Tayā suttante āraddhamatteti. Dukkaraṃ karittha, bhante, buddhasukhumālā tumheti. Sace tvaṃ, nanda, kappaṃ desetuṃ sakkuṇeyyāsi, kappamattampāhaṃ ṭhitakova suṇeyyanti bhagavā avoca. Evaṃ dhammagaruno tathāgatā. Tesaṃ dhammagarutāya paṭipannakā piyā honti, tasmā paṭipannake pucchi. Paṭipannako ca nāma attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, no attahitāya ca paṭipanno no parahitāya ca, attahitāya ca paṭipanno parahitāya cāti catubbidho hoti.

แม้เมื่อพระนันทกเถระแสดงธรรมอยู่ในอุปัฏฐานศาลา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปโดยที่ยังมิได้สรงน้ำ ทรงประทับยืนฟังธรรมกถาตลอด ๓ ยาม แล้วประทานสาธุการในเวลาจบเทศนา. พระเถระเข้ามาถวายบังคมแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า”. (ตรัสตอบว่า) “เมื่อท่านเริ่มแสดงพระสูตรนั่นเอง”. (พระเถระทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ผู้ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ละเอียดอ่อน ทรงกระทำกิจที่ทำได้ยาก”. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนันทะ ถ้าเธอสามารถแสดงธรรมได้ตลอดกัป เราก็จะยืนฟังอยู่ตลอดกัปเช่นกัน”. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้. เพราะความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรม ผู้ปฏิบัติธรรมจึงเป็นที่รัก ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสถามถึงผู้ปฏิบัติธรรม. และผู้ปฏิบัติธรรมนั้นมี ๔ ประเภท คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, ผู้ไม่ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, และผู้ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น.

Tattha yo sayaṃ dasannaṃ kathāvatthūnaṃ lābhī hoti, paraṃ tattha na ovadati na anusāsati āyasmā bākulo viya. Ayaṃ attahitāya paṭipanno nāma no parahitāya paṭipanno, evarūpaṃ bhikkhuṃ bhagavā na pucchati. Kasmā? Na mayhaṃ sāsanassa vaḍḍhipakkhe ṭhitoti.

ในบรรดาภิกษุ ๔ ประเภทนั้น ภิกษุใดตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่ไม่โอวาท ไม่พร่ำสอนผู้อื่นในกถาวัตถุนั้น เหมือนอย่างพระพากุลเถระ. ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้. เพราะเหตุไร? เพราะ (ทรงเห็นว่า) เธอมิได้ตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา.

Yo pana dasannaṃ kathāvatthūnaṃ alābhī, paraṃ tehi ovadati tena katavattasādiyanatthaṃ upanando sakyaputto viya, ayaṃ parahitāya paṭipanno [Pg.44] nāma no attahitāya, evarūpampi na pucchati. Kasmā? Assa taṇhā mahāpacchi viya appahīnāti.

ส่วนภิกษุใดตนเองมิใช่ผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เพื่อประสงค์จะให้ผู้อื่นทำวัตรปฏิบัติให้ตน เหมือนอย่างอุปนันทศากยบุตร, ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, พระองค์ไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะตัณหาของเธอยังละไม่ได้ เหมือนกระเช้าใบใหญ่.

Yo attanāpi dasannaṃ kathāvatthūnaṃ alābhī, parampi tehi na ovadati, lāḷudāyī viya, ayaṃ neva attahitāya paṭipanno na parahitāya, evarūpampi na pucchati. Kasmā? Assa anto kilesā pharasuchejjā viya mahantāti.

ผู้ใด แม้ตนเองก็ไม่ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งไม่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เหมือนพระฬาฬุทายี ผู้นี้ชื่อว่าไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมไม่ตรัสถามถึงภิกษุแม้เห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสภายในของภิกษุนั้นใหญ่โตเหมือนไม้ที่ต้องถากด้วยขวาน

Yo pana sayaṃ dasannaṃ kathāvatthūnaṃ lābhī, parampi tehi ovadati, ayaṃ attahitāya ceva parahitāya ca paṭipanno nāma sāriputtamoggallānamahākassapādayo asītimahātherā viya, evarūpaṃ bhikkhuṃ pucchati. Kasmā? Mayhaṃ sāsanassa vuḍḍhipakkhe ṭhitoti. Idhāpi evarūpameva pucchanto – ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādimāha.

ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งโอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้นด้วย ผู้นี้ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เหมือนพระมหาสาวก ๘๐ รูป มีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ และพระมหากัสสปะเป็นต้น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา ในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อจะตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล”

Evaṃ bhagavatā puṭṭhānaṃ pana tesaṃ bhikkhūnaṃ bhagavā attano jātibhūmiyaṃ ubhayahitāya paṭipannaṃ dasakathāvatthulābhiṃ bhikkhuṃ pucchati, ko nu kho tattha evarūpoti na aññamaññaṃ cintanā vā samantanā vā ahosi. Kasmā? Āyasmā hi mantāṇiputto tasmiṃ janapade ākāsamajjhe ṭhito cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto. Tasmā te bhikkhū meghasaddaṃ sutvā ekajjhaṃ sannipatitamoraghaṭā viya ghanasajjhāyaṃ kātuṃ, āraddhabhikkhū viya ca attano ācariyaṃ puṇṇattheraṃ bhagavato ārocentā therassa ca guṇaṃ bhāsituṃ appahontehi mukhehi ekappahāreneva puṇṇo nāma, bhante, āyasmātiādimāhaṃsu. Tattha puṇṇoti tassa therassa nāmaṃ. Mantāṇiyā pana so putto, tasmā mantāṇiputtoti vuccati. Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito.

แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้น (คิดว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงภิกษุผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ในชาติภูมิของพระองค์ว่า ใครหนอแลเป็นเช่นนั้นในที่นั้น ก็มิได้มีความคิดหรือปรึกษากันและกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่าพระมันตาณีบุตรผู้มีอายุ ปรากฏเลื่องลือในชนบทนั้น ดุจพระจันทร์หรือดุจพระอาทิตย์ที่ตั้งอยู่กลางท้องฟ้า เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้น เมื่อจะกราบทูลพระปุณณเถระผู้เป็นอาจารย์ของตนแด่พระผู้มีพระภาค เหมือนฝูงนกยูงที่ได้ยินเสียงเมฆแล้วประชุมกันในที่แห่งเดียวเพื่อจะทำเสียงร้องให้กึกก้อง และเหมือนภิกษุผู้ปรารภความเพียร และด้วยปากที่ไม่สามารถจะกล่าวคุณของพระเถระได้ (ทั้งหมด) จึงกราบทูลขึ้นพร้อมกันในคราวเดียวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุชื่อว่าปุณณะ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ปุณณะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่ท่านเป็นบุตรของนางมันตาณี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า มันตาณีบุตร คำว่า สัมภาวิโต คือ ได้รับการยกย่องด้วยการยกย่องคุณ

Appicchatādivaṇṇanā

พรรณนาความมักน้อยเป็นต้น

Appicchoti icchāvirahito niiccho nittaṇho. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Na hi tassa anto aṇumattāpi pāpikā icchā nāma atthi. Khīṇāsavo hesa sabbaso pahīnataṇho. Apicettha atricchatā pāpicchatā mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo.

คำว่า ผู้มักน้อย คือ ผู้ปราศจากความอยาก ไม่มีฉันทะ ไม่มีตัณหา ในคำนี้ พยัญชนะเป็นเหมือนยังมีความหมายเหลืออยู่ แต่อรรถไม่มีเหลือเลย เพราะว่าความอยากอันลามกแม้ประมาณน้อยหนึ่งก็ไม่มีในภายในของท่าน ท่านผู้นี้เป็นพระขีณาสพ ละตัณหาได้โดยสิ้นเชิงแล้ว อนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างนี้ คือ อติจฉตา (ความอยากเกิน) ปาปิจฉตา (ความอยากอันลามก) มหิจฉตา (ความมักใหญ่) และอัปปิจฉตา (ความมักน้อย)

Tattha [Pg.45] sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma. Tāya samannāgatassa ekabhājena pakkapūvopi attano patte patito na supakko viya khuddako viya ca khāyati. Sveva parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati. Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā, ‘‘idhekacco assaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū’’tiādinā nayena abhidhamme āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti. Santaguṇasambhāvanā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma. Sāpi, ‘‘idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti (vibha. 851) iminā nayena āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

ในบรรดาความอยากเหล่านั้น ความปรารถนาในลาภของผู้อื่นของผู้ไม่รู้จักพอในลาภของตน ชื่อว่า อติจฉตา สำหรับผู้ประกอบด้วยอติจฉตานั้น แม้ขนมที่สุกแล้วส่วนหนึ่งตกลงในบาตรของตน ก็ปรากฏเหมือนยังไม่สุกดี เหมือนชิ้นเล็ก ขนมนั้นเองที่ใส่ลงในบาตรของผู้อื่น ก็ปรากฏเหมือนสุกดี เหมือนชิ้นใหญ่ ส่วนการอวดคุณที่ไม่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า ปาปิจฉตา ปาปิจฉตานั้น มาแล้วในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา” บุคคลผู้ประกอบด้วยปาปิจฉตานั้น ย่อมตั้งอยู่ในความหลอกลวง ส่วนการอวดคุณที่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า มหิจฉตา แม้มหิจฉตานั้น ก็มาแล้วโดยนัยนี้ว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศีล” (วิภังค์ ๘๕๑) บุคคลผู้ประกอบด้วยมหิจฉตานั้น ย่อมเป็นผู้เลี้ยงยาก แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่สามารถเอาใจเขาได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccayaṃ detu, tayopete atappayā’’ti.

กองไฟ มหาสมุทร และบุคคลผู้มักใหญ่ แม้จะให้ปัจจัยด้วยเกวียน ก็ไม่อาจทำให้ทั้งสามนั้นอิ่มได้

Santaguṇanigūhanatā pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya, ‘‘saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti na icchati. Sīlavā, pavivitto, bahussuto, āraddhavīriyo, samādhisampanno, paññavā, khīṇāsavo samāno khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, seyyathāpi majjhantikatthero.

ส่วนการปกปิดคุณที่มีอยู่ และความรู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า อัปปิจฉตา บุคคลผู้ประกอบด้วยอัปปิจฉตานั้น มีความประสงค์จะปกปิดคุณแม้ที่มีอยู่ในตน เป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา เป็นผู้มีศีล สงัด เป็นพหูสูต ปรารภความเพียร สมบูรณ์ด้วยสมาธิ มีปัญญา เป็นพระขีณาสพ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ เหมือนอย่างพระมัชฌันติกเถระ

Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi, pattacīvaraṃ panassa pādamattameva agghati, so asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi. Athassa atilūkhabhāvaṃ disvā manussā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Thero, ‘‘mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṃ akaronte añño ko karissatī’’ti pathaviyaṃ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṃ gaṇhantoyeva ummujji. Evaṃ khīṇāsavo samāno, ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Evaṃ appiccho pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ [Pg.46] cittaṃ ārādheti, yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti.

ได้ยินว่า พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพ แต่บาตรและจีวรของท่านมีค่าเพียงบาทเดียว ท่านได้เป็นพระสังฆเถระในวันมหกรรมฉลองวิหารของพระเจ้าอโศกธรรมราช ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นความเศร้าหมองยิ่งของท่าน จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงออกไปข้างนอกสักหน่อยเถิด” พระเถระ (คิดว่า) “เมื่อพระขีณาสพเช่นเราไม่ทำการสงเคราะห์พระราชาแล้ว ใครอื่นเล่าจักทำ” จึงดำลงในแผ่นดินแล้วผุดขึ้นรับบิณฑบาตที่ยกขึ้นถวายพระสังฆเถระพอดี ท่านเป็นพระขีณาสพอย่างนี้ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ ส่วนภิกษุผู้มักน้อยอย่างนี้ ย่อมทำให้ลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกให้เลื่อมใส เพราะว่า ท่านรับแต่น้อยด้วยความมักน้อยของตนฉันใด มนุษย์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในวัตรของท่าน ก็ย่อมถวายมากฉันนั้น

Aparopi catubbidho appiccho – paccayaappiccho dhutaṅgaappiccho pariyattiappiccho adhigamaappicchoti. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho nāma, so dāyakassa vasaṃ jānāti, deyyadhammassa vasaṃ jānāti, attano thāmaṃ jānāti. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti.

ผู้มักน้อยมี ๔ อย่างแม้อย่างอื่นอีก คือ ผู้มักน้อยในปัจจัย ผู้มักน้อยในธุดงค์ ผู้มักน้อยในปริยัติ และผู้มักน้อยในอธิคม ในบรรดาผู้มักน้อย ๔ อย่างนั้น ผู้มักน้อยในปัจจัย ๔ ชื่อว่า ปัจจยอัปปิจฉะ ท่านย่อมรู้อำนาจของทายก รู้อำนาจของเทยยธรรม รู้กำลังของตน เพราะถ้าเทยยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของทายก ถ้าเทยยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของเทยยธรรม ถ้าเทยยธรรมก็มีมาก ทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ

Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṃ najānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma. Tassa vibhāvanatthaṃ imāni vatthūni – sosānikamahāsumanatthero kira saṭṭhi vassāni susāne vasi, añño ekabhikkhupi na aññāsi, tenevāha –

ผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ถึงความที่การสมาทานธุดงค์มีอยู่ในตน ชื่อว่าผู้มักน้อยในธุดงค์ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้น มีเรื่องเหล่านี้ (เป็นอุทาหรณ์) ได้ยินว่า พระโสสานิกมหาสุมนเถระอยู่ในป่าช้าตลอด ๖๐ ปี แม้ภิกษุอื่นรูปหนึ่งก็หารู้ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘Susāne saṭṭhi vassāni, abbokiṇṇaṃ vasāmahaṃ;

Dutiyo maṃ na jāneyya, aho sosānikuttamo’’ti.

เราอยู่ในป่าช้าโดยไม่ระคน (กับใคร) ตลอด ๖๐ ปี คนที่สองไม่รู้จักเรา โอ หนอ ท่านผู้เป็นโสสานิกะผู้สูงสุด

Cetiyapabbate dvebhātiyattherā vasiṃsu. Tesu kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitā ucchukhaṇḍikā gahetvā jeṭṭhassa santikaṃ agamāsi. Paribhogaṃ, bhante, karothāti. Therassa ca bhattakiccaṃ katvā mukhaṃ vikkhālanakālo ahosi. So alaṃ, āvusoti āha. Kacci, bhante, ekāsanikatthāti. Āharāvuso, ucchukhaṇḍikāti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṃ nigūhamāno paribhogaṃ katvā mukhaṃ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya gato.

พระเถระผู้เป็นพี่น้อง ๒ รูป อยู่ที่เจติยบรรพต ในสองรูปนั้น พระเถระผู้น้องรับท่อนอ้อยที่อุปัฏฐากส่งมาแล้ว ได้เข้าไปหาพระเถระผู้พี่ (กล่าวว่า) 'ท่านขอรับ โปรดบริโภคเถิด' ขณะนั้นเป็นเวลาที่พระเถระผู้พี่ทำภัตกิจเสร็จแล้วกำลังจะล้างปาก ท่านจึงกล่าวว่า 'พอแล้ว อาวุโส' (พระผู้น้องถามว่า) 'ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้ถือเอกาสนิกะหรือ' (พระผู้พี่ตอบว่า) 'เอามาเถิด อาวุโส ท่อนอ้อย' (พระเถระผู้พี่) แม้จะเป็นผู้ถือเอกาสนิกะมาตลอด ๕๐ ปี ก็ยังปกปิดธุดงค์ของตน บริโภค (ท่อนอ้อยนั้น) แล้วล้างปาก อธิษฐานธุดงค์อีกครั้งแล้วจึงหลีกไป

Yo pana sāketakatissatthero viya bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho nāma. Thero kira khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṃ akaronto maraṇakkhayaṃ, bhante, labhissathāti codito gaṇaṃ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṃ gato. Tattha antovassaṃ theranavamajjhimānaṃ upakāro hutvā [Pg.47] mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janataṃ khobhetvā gato.

ส่วนผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ความเป็นพหูสูตของตน เหมือนอย่างพระสาเกตติสสเถระ ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านปริยัติ ได้ยินว่า พระเถระไม่ให้โอกาสในการเรียนการสอบถาม โดยกล่าวว่า 'ไม่มีเวลา' เมื่อถูกตักเตือนว่า 'ท่านขอรับ ท่านจักบรรลุความสิ้นไปแห่งความตาย' ท่านจึงส่งคณะ (ศิษย์) กลับแล้วไปยังกณิการวาลุกสมุทรวิหาร ณ ที่นั้น ตลอดพรรษา ท่านได้เป็นผู้อุปการะแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะทั้งหลาย ในวันอุโบสถแห่งมหาปวารณา ท่านได้ยังมหาชนให้เลื่อมใสด้วยธรรมกถาแล้วจึงหลีกไป

Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamaappiccho nāma, tayo kulaputtā viya ghaṭikārakumbhakāro viya ca.

ส่วนผู้ใดเป็นพระอริยบุคคลชั้นใดชั้นหนึ่ง มีพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ถึงความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นของตน ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านอธิคม เหมือนอย่างกุลบุตรสามคนและเหมือนอย่างฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ

Āyasmā pana puṇṇo atricchataṃ pāpicchataṃ mahicchatañca pahāya sabbaso icchāpaṭipakkhabhūtāya alobhasaṅkhātāya parisuddhāya appicchatāya samannāgatattā appiccho nāma ahosi. Bhikkhūnampi, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatā mahicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabbanti appicchakathaṃ kathesi. Tena vuttaṃ ‘‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā’’ti.

ส่วนท่านพระปุณณะ ละความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มักน้อย เพราะประกอบด้วยความมักน้อยอันบริสุทธิ์ ซึ่งเรียกว่าอโลภะ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความอยากโดยสิ้นเชิง ท่านได้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า 'อาวุโสทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้คือ ความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่ เป็นสิ่งที่พึงละ' และว่า 'พึงสมาทานความมักน้อยเช่นนี้แล้วประพฤติ' เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้มักน้อย และเป็นผู้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย'

Dvādasavidhasantosavaṇṇanā

พรรณนาสันโดษ ๑๒ อย่าง

Idāni attanā ca santuṭṭhotiādīsu visesatthameva dīpayissāma. Yojanā pana vuttanayeneva veditabbā. Santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ, cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathasāruppasantosoti tividho, evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā.

บัดนี้ ในคำเป็นต้นว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้สันโดษ' เราจักแสดงเฉพาะอรรถวิเศษ ส่วนการประกอบความพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว คำว่า 'สันโดษ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ก็สันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง ได้แก่ สันโดษในจีวร ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน นี้คือการพรรณนาจำแนกประเภทของสันโดษนั้น

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha yo pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ idaṃ appalābhānaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā [Pg.48] saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ในเรื่องนี้ ภิกษุได้จีวรมา จะดีหรือไม่ดีก็ตาม เธอก็ใช้สอยเพียงจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดโดยปกติเป็นผู้ทุพพลภาพ หรือถูกพยาธิและความชราครอบงำ ห่มจีวรหนักแล้วลำบาก เธอนำจีวรนั้นไปแลกเปลี่ยนกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้วใช้สอยจีวรที่เบา ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ อีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภในปัจจัยอันประณีต เธอได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่ง มีจีวรผ้าไหมเป็นต้น หรือได้จีวรมาเป็นจำนวนมาก แล้วคิดว่า 'ผืนนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนาน ผืนนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นพหูสูต ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้ป่วยไข้ ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้มีลาภน้อย' ดังนี้แล้วถวายไป แล้วรับเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้น หรือเก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิแล้วทรงไว้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ในเรื่องนี้ ภิกษุได้บิณฑบาตมา จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอก็ยังชีพด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาอาหารอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดได้บิณฑบาตที่ไม่ถูกกับธาตุโดยปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ซึ่งเมื่อฉันแล้วเกิดความไม่สบาย เธอนำบิณฑบาตนั้นให้แก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันโภชนะที่สบายจากมือของภิกษุนั้น ทำสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตเป็นอันมาก เธอนำบิณฑบาตนั้นถวายแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างเรื่องจีวร แล้วฉันอาหารที่เหลือของท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของเธอ

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi, ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti, ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม เธอย่อมไม่ให้โสมนัสหรือปฏิฆะเกิดขึ้นเพราะเสนาสนะนั้น แม้ที่สุดด้วยเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ก็ย่อมยินดีตามที่ได้แล้วเท่านั้น นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของเธอ ส่วนภิกษุใดได้เสนาสนะที่ไม่ถูกกับปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ที่ซึ่งเมื่อเธออยู่ย่อมไม่มีความผาสุก เธอให้เสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตมากมาย มีถ้ำ มณฑป และกุฏาคารเป็นต้น เธอให้เสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวรเป็นต้น แล้วอยู่ในที่ไหนๆ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ แม้ภิกษุใดพิจารณาว่า ‘ชื่อว่าเสนาสนะอันเลิศเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อนั่งอยู่ในที่นั้น ถีนมิทธะย่อมครอบงำ เมื่อตื่นขึ้นอีกครั้งหลังจากถูกความง่วงครอบงำ บาปวิตกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น’ ดังนี้แล้ว แม้ได้เสนาสนะเช่นนั้นก็ไม่รับ เธองดเว้นเสนาสนะนั้นแล้ว อยู่ในที่แจ้งหรือโคนไม้เป็นต้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง แม้นี้ก็เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva santussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ [Pg.49] labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā tehi bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatakena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ, ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เภสัชที่เศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอได้สิ่งใด ก็ย่อมสันโดษด้วยสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ส่วนภิกษุใดต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อยงบ เธอให้สิ่งนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วรับน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น หรือแสวงหาน้ำมันอื่นมา แล้วทำเภสัชด้วยสิ่งเหล่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เภสัชอันประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้นเป็นอันมาก เธอให้เภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวร แล้วยังชีพอยู่ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พวกเธอนำมาให้ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่สมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุมธุระไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ โปรดรับตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ หากโรคของเธอจะสงบลงได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เธอก็ปฏิเสธจตุมธุระ ด้วยคิดว่า ‘ชื่อว่าสมอแช่น้ำมูตรเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ’ แล้วทำเภสัชด้วยสมอแช่น้ำมูตรเท่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ

Imesaṃ pana paccekaṃ paccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo. Āyasmā puṇṇo ekekasmiṃ paccaye imehi tīhi santosehi santuṭṭho ahosi. Santuṭṭhikathañcāti bhikkhūnampi ca imaṃ santuṭṭhikathaṃ kattāva ahosi.

ก็ในบรรดาสันโดษ ๓ ประการ ๓ ประการ ในปัจจัยแต่ละอย่างๆ เหล่านี้ ยถาสารุปปสันโดษเท่านั้นเป็นเลิศ ท่านพระปุณณะเป็นผู้สันโดษแล้วด้วยสันโดษ ๓ ประการเหล่านี้ในปัจจัยแต่ละอย่าง และท่านยังเป็นผู้กล่าวสันตุฏฐิกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย

Tividhapavivekavaṇṇanā

พรรณนาถึงวิเวก ๓ อย่าง

Pavivittoti kāyapaviveko cittapaviveko upadhipavivekoti imehi tīhi pavivekehi samannāgato. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamamadhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyapaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittapaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhipaviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyapaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittapaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Pavivekakathanti bhikkhūnampi ca imaṃ pavivekakathaṃ kattā.

คำว่า ‘สงัดแล้ว’ คือ ประกอบด้วยวิเวก ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การไปผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เที่ยวไปผู้เดียว อยู่ผู้เดียว นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพานชื่อว่าอุปธิวิเวก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘กายวิเวกของผู้มีกายอันสงัดแล้ว ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกของผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้บรรลุความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร’ (มหานิ. ๕๗) คำว่า ‘ปวิเวกกถา’ คือ ท่านเป็นผู้กล่าวปวิเวกกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย

Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā

พรรณนาถึงสังสัคคะ ๕ อย่าง

Asaṃsaṭṭhoti [Pg.50] pañcavidhena saṃsaggena virahito. Savanasaṃsaggo dassanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo sambhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti pañcavidho saṃsaggo. Tesu idha bhikkhu suṇāti, ‘‘asukasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā kumārikā vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṃ parehi vā kathīyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. So anitthigandhapaccekabodhisattassa ca pañcaggaḷaleṇavāsītissadaharassa ca vasena veditabbo –

คำว่า ‘ไม่คลุกคลี’ คือ ปราศจากสังสัคคะ ๕ อย่าง สังสัคคะมี ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ ทัสสนสังสัคคะ สัลลาปนสังสัคคะ สัมโภคสังสัคคะ และกายสังสัคคะ ในสังสัคคะเหล่านั้น ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ฟังว่า ‘ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีสตรีหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความงามแห่งผิวพรรณอย่างยิ่ง’ เธอได้ฟังดังนั้นแล้ว ย่อมจมลง ย่อมซบเซา ไม่สามารถจะดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่เปิดเผยความทุรพลในสิกขา ย่อมเวียนมาเพื่อธรรมอันเลว ราคะที่เกิดขึ้นโดยวิถีแห่งโสตวิญญาณแก่ผู้ฟังความถึงพร้อมด้วยรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวอยู่อย่างนี้ หรือแก่ผู้ฟังเสียงหัวเราะ เสียงพูด เสียงขับร้องด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ สวนสังสัคคะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งเรื่องพระอนิตถิคันธปัจเจกโพธิสัตว์ และเรื่องพระติสสทหระผู้ถ้ำปัญจัคคฬะ

Daharo kira ākāsena gacchanto girigāmavāsikammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumasaraṃ gantvā nhatvā padumāni ca pilandhitvā madhurassarena gāyantiyā saddaṃ sutvā kāmarāgena viddho visesā parihāyitvā anayabyasanaṃ pāpuṇi. Idha bhikkhu na heva kho suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṃ visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. So evaṃ veditabbo –

ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง เหาะไปในอากาศ ได้ฟังเสียงของธิดานายช่างทองชาวบ้านคีรีคาม ซึ่งไปสระบัวพร้อมกับหญิงสาว ๕ คน อาบน้ำ ประดับดอกบัวแล้วขับร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ก็ถูกกามราคะครอบงำ เสื่อมจากคุณวิเศษ ถึงความพินาศฉิบหาย. ในศาสนานี้ ภิกษุไม่ได้ฟังเสียงเช่นนั้น แต่เห็นเองซึ่งสตรีหรือหญิงสาวผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง. ภิกษุนั้นเห็นนางแล้ว ย่อมจมลง ย่อมเศร้าหมอง ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่ทำความทุรพลในสิกขาให้ปรากฏแล้ว ก็เวียนมาเพื่อเพศที่เลว. ราคะที่เกิดขึ้นทางจักขุวิญญาณวิถีของภิกษุผู้มองดูวิสภาครูปอย่างนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ –

Eko kira daharo kāladīghavāpidvāravihāraṃ uddesatthāya gato. Ācariyo tassa antarāyaṃ disvā okāsaṃ na karoti. So punappunnaṃ anubandhati. Ācariyo sace antogāme na carissasi. Dassāmi te uddesanti āha. So sādhūti sampaṭicchitvā uddese niṭṭhite ācariyaṃ vanditvā gacchanto ācariyo me imasmiṃ gāme carituṃ na deti, kiṃ nu kho kāraṇanti cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pāvisi, ekā kuladhītā pītakavatthaṃ nivāsetvā gehe ṭhitā daharaṃ disvā sañjātarāgā uḷuṅkena yāguṃ āharitvā tassa patte pakkhipitvā nivattitvā mañcake nipajji. Atha naṃ mātāpitaro [Pg.51] kiṃ ammāti pucchiṃsu, dvārena gataṃ daharaṃ labhamānā jīvissāmi, alabhamānā marissāmīti. Mātāpitaro vegena gantvā gāmadvāre daharaṃ patvā vanditvā, ‘‘nivattatha, bhante, bhikkhaṃ gaṇhāhī’’ti āhaṃsu. Daharo alaṃ gacchāmīti. Te, ‘‘idaṃ nāma, bhante, kāraṇa’’nti yācitvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, gehe ettakaṃ nāma dhanaṃ atthi, ekāyeva no dhītā, tvaṃ no jeṭṭhaputtaṭṭhāne ṭhassasi, sukhena sakkā jīvitu’’nti āhaṃsu. Daharo, ‘‘na mayhaṃ iminā palibodhena attho’’ti anādiyitvāva pakkanto.

ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งไปที่กาลทีฆวาปิทวารวิหารเพื่อเรียนอุเทศ. พระอาจารย์เห็นอันตรายของเธอจึงไม่ให้โอกาส. เธอติดตามอยู่บ่อยๆ. พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'ถ้าเธอจักไม่เที่ยวไปในบ้าน เราจักให้อุเทศแก่เธอ'. เธอรับว่า 'ดีละ' เมื่อเรียนอุเทศจบแล้ว ไหว้อาจารย์แล้วกำลังจะไป คิดว่า 'อาจารย์ไม่ยอมให้เราเที่ยวไปในบ้านนี้ มีเหตุอะไรหนอ' จึงครองจีวรเข้าบ้านไป. ธิดาของตระกูลคนหนึ่งนุ่งผ้าเหลืองยืนอยู่ที่เรือน เห็นภิกษุหนุ่มแล้วเกิดความกำหนัด จึงเอาทัพพีตักข้าวต้มมาใส่ในบาตรของเธอแล้ว กลับไปนอนบนเตียง. ลำดับนั้น มารดาบิดาถามนางว่า 'แม่ เป็นอะไรไป'. นางตอบว่า 'ถ้าได้ภิกษุหนุ่มที่เดินผ่านประตูไป ก็จะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ก็จะตาย'. มารดาบิดารีบไป พบภิกษุหนุ่มที่ประตูบ้าน ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ โปรดกลับมารับภิกษาเถิด'. ภิกษุหนุ่มกล่าวว่า 'พอแล้ว อาตมาจะไป'. พวกเขาวิงวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ นี่คือเหตุผล' แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเรือนของพวกเรามีทรัพย์ประมาณเท่านี้ เรามีธิดาคนเดียว ท่านจักอยู่ในฐานะบุตรคนโตของเรา จะสามารถใช้ชีวิตอย่างมีความสุขได้'. ภิกษุหนุ่มไม่ใส่ใจ กล่าวว่า 'เราไม่มีประโยชน์ด้วยความกังวลนี้' แล้วก็หลีกไป.

Mātāpitaro gantvā, ‘‘amma, nāsakkhimhā daharaṃ nivattetuṃ, yaṃ aññaṃ sāmikaṃ icchasi, taṃ labhissasi, uṭṭhehi khāda ca piva cā’’ti āhaṃsu. Sā anicchantī sattāhaṃ nirāhārā hutvā kālamakāsi. Mātāpitaro tassā sarīrakiccaṃ katvā taṃ pītakavatthaṃ dhuravihāre bhikkhusaṅghassa adaṃsu, bhikkhū vatthaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā bhājayiṃsu. Eko mahallako attano koṭṭhāsaṃ gahetvā kalyāṇīvihāraṃ āgato. Sopi daharo cetiyaṃ vandissāmīti tattheva gantvā divāṭṭhāne nisīdi. Mahallako taṃ vatthakhaṇḍaṃ gahetvā, ‘‘iminā me parissāvanaṃ vicārethā’’ti daharaṃ avoca. Daharo mahāthera ‘‘kuhiṃ laddha’’nti āha. So sabbaṃ pavattiṃ kathesi. So taṃ sutvāva, ‘‘evarūpāya nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti rāgagginā daḍḍho tattheva kālamakāsi.

มารดาบิดาไปแล้วกล่าวว่า 'แม่ เราไม่สามารถทำให้ภิกษุหนุ่มกลับมาได้ เจ้าปรารถนาสามีคนอื่นคนใด ก็จักได้คนนั้น จงลุกขึ้นกินและดื่มเถิด'. นางไม่ปรารถนา อดอาหารอยู่ ๗ วัน แล้วทำกาลกิริยา. มารดาบิดาทำสรีรกิจของนางแล้ว ได้ถวายผ้าเหลืองผืนนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ที่ธุรวิหาร. ภิกษุทั้งหลายตัดผ้าเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วแบ่งกัน. พระเถระรูปหนึ่งถือส่วนของตนมายังกัลยาณีวิหาร. แม้ภิกษุหนุ่มนั้นก็คิดว่า 'เราจักไหว้พระเจดีย์' จึงไปที่นั่นแล้วนั่ง ณ ที่พักกลางวัน. พระเถระถือชิ้นผ้านั้นแล้วกล่าวกับภิกษุหนุ่มว่า 'ท่านจงหาผ้ากรองน้ำให้เราด้วยผ้าชิ้นนี้เถิด'. ภิกษุหนุ่มถามว่า 'พระมหาเถระ ท่านได้มาจากที่ไหน'. พระเถระจึงเล่าเรื่องทั้งหมด. เธอพอได้ฟังเรื่องนั้น ก็ถูกไฟคือราคะแผดเผาพลางคิดว่า 'เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงเห็นปานนี้หนอ' แล้วทำกาลกิริยา ณ ที่นั้นเอง.

Aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā vā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. So evaṃ veditabbo – maricavaṭṭivihāramahe kira bhikkhūnaṃ satasahassaṃ bhikkhunīnaṃ navutisahassāni eva ahesuṃ. Eko sāmaṇero uṇhayāguṃ gahetvā gacchanto sakiṃ cīvarakaṇṇe ṭhapesi, sakiṃ bhūmiyaṃ. Ekā sāmaṇerī disvā ettha pattaṃ ṭhapetvā yāhīti thālakaṃ adāsi. Te aparabhāge ekasmiṃ bhaye uppanne parasamuddaṃ agamaṃsu. Tesu bhikkhunī puretaraṃ agamāsi. Sā, ‘‘eko kira sīhaḷabhikkhu āgato’’ti sutvā therassa santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā nisinnā, – ‘‘bhante, maricavaṭṭivihāramahakāle tumhe kativassā’’ti pucchi. Tadāhaṃ sattavassikasāmaṇero. Tvaṃ pana kativassāti? Ahaṃ sattavassikasāmaṇerīyeva ekassa [Pg.52] sāmaṇerassa uṇhayāguṃ gahetvā gacchantassa pattaṭhapanatthaṃ thālakamadāsinti. Thero, ‘‘ahaṃ so’’ti vatvā thālakaṃ nīharitvā dassesi. Te ettakeneva saṃsaggena brahmacariyaṃ sandhāretuṃ asakkontā dvepi saṭṭhivassakāle vibbhamiṃsu.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการพูดคุยปราศรัยกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ. ราคะที่เกิดขึ้นด้วยการที่ภิกษุถือเอาของที่เป็นของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของที่เป็นของภิกษุมาใช้สอย ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ – ได้ยินว่า ในงานมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร มีภิกษุหนึ่งแสนรูป ภิกษุณีเก้าหมื่นรูป. สามเณรรูปหนึ่งถือข้าวต้มร้อนไป วางไว้ที่ชายจีวรครั้งหนึ่ง ที่พื้นดินครั้งหนึ่ง. สามเณรีรูปหนึ่งเห็นแล้วจึงให้ถาดแก่เขา กล่าวว่า 'จงวางบาตรไว้ที่นี่แล้วไปเถิด'. ในภายหลัง เมื่อมีภัยอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ทั้งสองได้ข้ามไปยังฝั่งทะเลอื่น. ในสองคนนั้น ภิกษุณีไปก่อน. นางได้ฟังว่า 'ได้ยินว่ามีภิกษุชาวสีหลรูปหนึ่งมา' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งอยู่ แล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ในคราวมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร ท่านอายุเท่าไร'. พระเถระตอบว่า 'ตอนนั้นอาตมาเป็นสามเณรอายุ ๗ ขวบ แล้วเธอล่ะอายุเท่าไร'. นางตอบว่า 'ดิฉันก็เป็นสามเณรีอายุ ๗ ขวบเหมือนกัน ได้ให้ถาดแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้ถือข้าวต้มร้อนไปเพื่อวางบาตร'. พระเถระกล่าวว่า 'อาตมาคือสามเณรนั้น' แล้วนำถาดออกมาแสดง. ทั้งสองไม่สามารถทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ต่างก็วิปริตไปในวัย ๖๐ ปี.

Hatthagāhādivasena pana uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Tatridaṃ vatthu – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti. Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento ekissā daharabhikkhuniyā kāyaṃ chupi. Sā taṃ hatthaṃ gahetvā attano urasmiṃ ṭhapesi, ettakena saṃsaggena dvepi vibbhamitvā gihibhāvaṃ pattā.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ที่ลานพระมหาเจดีย์ ได้ยินว่าภิกษุหนุ่มทั้งหลายกำลังสาธยายอยู่. ด้านหลังของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุณีสาวทั้งหลายกำลังฟังธรรมอยู่. ในหมู่ภิกษุนั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเหยียดมือไป ถูกกายของภิกษุณีสาวรูปหนึ่ง. นางจับมือนั้นแล้ววางไว้บนอกของตน. ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ทั้งสองก็วิปริตไป ถึงความเป็นคฤหัสถ์.

Gāhagāhakādivaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยคาหะและคาหกะเป็นต้น

Imesu pana pañcasu saṃsaggesu bhikkhuno bhikkhūhi saddhiṃ savanadassanasamullapanasambhogakāyaparāmāsā niccampi hontiyeva, bhikkhunīhi saddhiṃ ṭhapetvā kāyasaṃsaggaṃ sesā kālena kālaṃ honti; tathā upāsakaupāsikāhi saddhiṃ sabbepi kālena kālaṃ honti. Tesu hi kilesuppattito cittaṃ rakkhitabbaṃ. Eko hi bhikkhu gāhagāhako hoti, eko gāhamuttako, eko muttagāhako, eko muttamuttako.

ก็ในบรรดาความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ การฟัง การเห็น การสนทนา การบริโภคร่วมกัน และการถูกต้องกาย ของภิกษุกับภิกษุทั้งหลายย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เทียว, ส่วนกับภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากกายสังสัคคะ (การถูกต้องกาย) ที่เหลือย่อมมีเป็นครั้งคราว, ฉันใดก็ฉันนั้น กับอุบาสกอุบาสิกาทั้งหลาย แม้ทั้งหมดก็ย่อมมีเป็นครั้งคราว. ในความคลุกคลีเหล่านั้น พึงรักษาจิตจากการเกิดกิเลส. จริงอยู่ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ยึดและถูกยึด, รูปหนึ่งถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นแต่ยึด, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นและถูกปล่อย (ให้เป็นอิสระ).

Tattha yaṃ bhikkhuṃ manussāpi āmisena upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamanti, bhikkhupi pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṃ gāhagāhako nāma. Yaṃ pana manussā vuttanayena upasaṅkamanti, bhikkhu dakkhiṇeyyavasena upasaṅkamati, ayaṃ gāhamuttako nāma. Yassa manussā dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhu pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṃ muttagāhako nāma. Yassa manussāpi dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhupi cūḷapiṇḍapātiyatissatthero viya dakkhiṇeyyavasena paribhuñjati, ayaṃ muttamuttako nāma.

ในภิกษุ ๔ จำพวกนั้น ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ล่อลวงด้วยอามิสแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ แม้ภิกษุก็ล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ยึดและถูกยึด. ส่วนภิกษุใดที่พวกมนุษย์เข้าไปหาโดยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ภิกษุเข้าไปหาโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น. ภิกษุใดที่พวกมนุษย์ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แต่ภิกษุกลับล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นแต่ยึด. ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แม้ภิกษุก็ฉันโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคลเหมือนพระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นและถูกปล่อย.

Theraṃ kira ekā upāsikā dvādasa vassāni upaṭṭhahi. Ekadivasaṃ tasmiṃ gāme aggi uṭṭhahitvā gehāni jhāpesi. Aññesaṃ kulūpakabhikkhū āgantvā [Pg.53] – ‘‘kiṃ upāsike, api kiñci bhaṇḍakaṃ arogaṃ kātuṃ asakkhitthā’’ti paṭisanthāraṃ akaṃsu. Manussā, ‘‘amhākaṃ mātu kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgamissatī’’ti āhaṃsu. Theropi punadivase bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvāva āgato. Upāsikā koṭṭhacchāyāya nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adāsi. There bhattakiccaṃ katvā pakkante manussā āhaṃsu – ‘‘amhākaṃ mātu kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgato’’ti. Upāsikā, ‘‘tumhākaṃ kulūpakā tumhākaṃyeva anucchavikā, mayhaṃ thero mayheva anucchaviko’’ti āha. Āyasmā pana mantāṇiputto imehi pañcahi saṃsaggehi catūhipi parisāhi saddhiṃ asaṃsaṭṭho gāhamuttako ceva muttamuttako ca ahosi. Yathā ca sayaṃ asaṃsaṭṭho, evaṃ bhikkhūnampi taṃ asaṃsaggakathaṃ kattā ahosi.

ได้ยินว่า อุบาสิกาคนหนึ่งได้อุปัฏฐากพระเถระรูปหนึ่งตลอด ๑๒ ปี. วันหนึ่ง ไฟได้เกิดขึ้นในหมู่บ้านนั้นแล้วไหม้เรือนทั้งหลาย. ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลอื่น ๆ มาแล้วได้ทำปฏิสันถารว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่สามารถทำสิ่งของอะไรให้ปลอดภัยได้บ้างหรือ'. พวกชาวบ้านกล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา จะมาในเวลาฉันเท่านั้น'. แม้พระเถระก็กำหนดเวลาเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงมาในวันรุ่งขึ้น. อุบาสิกาให้นั่งในเงาฉางแล้วจัดแจงภิกษาถวาย. เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้วหลีกไป พวกชาวบ้านได้กล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา มาในเวลาฉันเท่านั้น'. อุบาสิกากล่าวว่า 'ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลของพวกท่าน ก็สมควรแก่พวกท่านนั่นแหละ พระเถระของฉัน ก็สมควรแก่ฉัน'. ส่วนพระมันตาณิปุตตเถระผู้มีอายุ เป็นผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ ด้วยสังสัคคะ ๕ เหล่านี้ ได้เป็นทั้งผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น และเป็นทั้งผู้พ้นและถูกปล่อย. และท่านไม่คลุกคลีด้วยตนเองฉันใด ท่านก็ได้เป็นผู้กล่าววาจาเรื่องความไม่คลุกคลีนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายฉันนั้น.

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo, paripuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo hi bhikkhu gamane uppannakilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, mantena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya, amittaṃ gīvāya akkamanto viya ca vicarati, ayaṃ āraddhavīriyo nāma. Thero ca tādiso ahosi. Bhikkhūnampi tatheva vīriyārambhakathaṃ kattā ahosi.

บทว่า อารทฺธวีริโย คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว อธิบายว่า ผู้มีความเพียรทางกายและทางใจบริบูรณ์. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงอิริยาบถยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถยืนไปถึงอิริยาบถนั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถนั่งไปถึงอิริยาบถนอน ประพฤติตนอยู่เหมือนผู้บีบคั้นงูเห่าด้วยมนต์แล้วจับเอา หรือเหมือนผู้เหยียบที่คอของศัตรู ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปรารภความเพียร. และพระเถระก็ได้เป็นเช่นนั้น. ท่านได้เป็นผู้กล่าววาจาปรารภความเพียรแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนั้นเหมือนกัน.

Sīlasampannotiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṃ. Vimuttīti ariyaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Thero sayampi sīlādīhi sampanno ahosi bhikkhūnampi sīlādikathaṃ kattā. Svāyaṃ dasahi kathāvatthūhi ovadatīti ovādako. Yathā pana eko ovadatiyeva, sukhumaṃ atthaṃ parivattetvā jānāpetuṃ na sakkoti. Na evaṃ thero. Thero pana tāni dasa kathāvatthūni viññāpetīti viññāpako. Eko viññāpetuṃ sakkoti, kāraṇaṃ dassetuṃ na sakkoti. Thero kāraṇampi sandassetīti sandassako. Eko vijjamānaṃ kāraṇaṃ dasseti, gāhetuṃ pana na sakkoti. Thero gāhetumpi sakkotīti samādapako. Evaṃ samādapetvā [Pg.54] pana tesu kathāvatthūsu ussāhajananavasena bhikkhū samuttejetīti samuttejako. Ussāhajāte vaṇṇaṃ vatvā sampahaṃsetīti sampahaṃsako.

ในบทว่า สีลสมฺปนฺโน เป็นต้น ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล. สมาธิ คือ สมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. ปัญญา คือ โลกิยญาณและโลกุตรญาณ. วิมุตติ คือ อริยผล. วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. พระเถระเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้นด้วยตนเอง และเป็นผู้กล่าววาจาเรื่องศีลเป็นต้นแก่ภิกษุทั้งหลาย. ท่านผู้นี้ย่อมโอวาทด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โอวาทโก (ผู้ให้โอวาท). แต่บางรูปย่อมให้โอวาทอย่างเดียว ไม่สามารถพลิกแพลงอรรถที่สุขุมให้รู้แจ้งได้. พระเถระไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระเถระย่อมทำให้รู้แจ้งกถาวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิญญาปโก (ผู้ทำให้รู้แจ้ง). บางรูปสามารถทำให้รู้แจ้งได้ แต่ไม่สามารถแสดงเหตุผลได้. พระเถระย่อมแสดงเหตุผลด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สันทัสสโก (ผู้แสดงเหตุผล). บางรูปแสดงเหตุผลที่มีอยู่ได้ แต่ไม่สามารถทำให้ยึดถือได้. พระเถระสามารถทำให้ยึดถือได้ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมาทปโก (ผู้ทำให้สมาทาน). ครั้นทำให้สมาทานอย่างนี้แล้ว ย่อมปลุกเร้าภิกษุทั้งหลายโดยการปลุกความกระตือรือร้นในกถาวัตถุเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมุตเตชโก (ผู้ปลุกเร้า). เมื่อความกระตือรือร้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมกล่าวคุณทำให้ร่าเริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมปหังสโก (ผู้ทำให้ร่าเริง).

Pañcalābhavaṇṇanā

พรรณนาลาภ ๕ ประการ

253. Suladdhalābhāti aññesampi manussattabhāvapabbajjādiguṇalābhā nāma honti. Āyasmato pana puṇṇassa suladdhalābhā ete, yassa satthu sammukhā evaṃ vaṇṇo abbhuggatoti attho. Apica apaṇḍitehi vaṇṇakathanaṃ nāma na tathā lābho, paṇḍitehi vaṇṇakathanaṃ pana lābho. Gihī hi vā vaṇṇakathanaṃ na tathā lābho, gihī hi ‘‘vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti, ‘‘amhākaṃ ayyo saṇho sakhilo sukhasambhāso, vihāraṃ āgatānaṃ yāgubhattaphāṇitādīhi saṅgahaṃ karotī’’ti kathento avaṇṇameva katheti. ‘‘Avaṇṇaṃ kathessāmī’’ti ‘‘ayaṃ thero mandamando viya abalabalo viya bhākuṭikabhākuṭiko viya natthi iminā saddhiṃ vissāso’’ti kathento vaṇṇameva katheti. Sabrahmacārīhipi satthu parammukhā vaṇṇakathanaṃ na tathā lābho, satthu sammukhā pana atilābhoti imampi atthavasaṃ paṭicca ‘‘suladdhalābhā’’ti āha. Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni anupavisitvā anupavisitvā. Tañca satthā abbhanumodatīti tañcassa vaṇṇaṃ evametaṃ appiccho ca so bhikkhu santuṭṭho ca so bhikkhūti anumodati. Iti viññūhi vaṇṇabhāsanaṃ eko lābho, sabrahmacārīhi eko, satthu sammukhā eko, anumassa anumassa eko, satthārā abbhanumodanaṃ ekoti ime pañca lābhe sandhāya ‘‘suladdhalābhā’’ti āha. Kadācīti kismiñcideva kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpoti api nāma koci kathāsamudācāropi bhaveyya. Therena kira āyasmā puṇṇo neva diṭṭhapubbo, nassa dhammakathā sutapubbā. Iti so tassa dassanampi dhammakathampi patthayamāno evamāha.

๒๕๓. บทว่า สุลทฺธลาภา ความว่า การได้คุณมีความเป็นมนุษย์และการบวชเป็นต้น แม้ของคนเหล่าอื่นก็ชื่อว่าเป็นลาภเหมือนกัน แต่ของท่านพระปุณณะ ลาภเหล่านี้เป็นลาภที่ท่านได้ดีแล้ว อธิบายว่า เพราะคุณของท่านพระปุณณะนั้น พระศาสดาทรงยกย่องชมเชยขึ้นเฉพาะพระพักตร์อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวคุณโดยคนพาลไม่นับว่าเป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวคุณโดยบัณฑิตจึงจะเป็นลาภ แม้การกล่าวคุณโดยคฤหัสถ์ก็ไม่เป็นลาภเท่าไร เพราะคฤหัสถ์เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวคุณ" แล้วกล่าวว่า "พระผู้เป็นเจ้าของเราเป็นผู้อ่อนโยน มีวาจาไพเราะ พูดจาง่าย ท่านทำการสงเคราะห์แก่พวกเราผู้มาสู่วิหารด้วยข้าวต้ม ข้าวสวยและน้ำอ้อยเป็นต้น" ก็เท่ากับกล่าวโทษนั่นเอง เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวโทษ" แล้วกล่าวว่า "พระเถระรูปนี้เป็นเหมือนคนเซื่องซึม เหมือนคนไม่มีกำลัง เหมือนคนหน้าบึ้ง ไม่น่าไว้วางใจเลย" ก็เท่ากับกล่าวคุณนั่นเอง แม้การกล่าวคุณโดยเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายลับหลังพระศาสดาก็ไม่เป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวเฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคอาศัยอำนาจประโยชน์แม้นี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า อนุมาส อนุมาส ความว่า ใคร่ครวญไปตามกถาวัตถุ ๑๐ ประการ บทว่า ตญฺจ สตฺถา อพฺภนุโมทติ ความว่า พระศาสดาทรงอนุโมทนาคุณของท่านพระปุณณะนั้นว่า "ภิกษุนั้นเป็นผู้มักน้อยจริง ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษจริง" ดังนี้ เพราะฉะนั้น การกล่าวคุณโดยวิญญูชนเป็นลาภอย่างหนึ่ง โดยเพื่อนพรหมจารีเป็นลาภอย่างหนึ่ง เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างหนึ่ง การกล่าวหลังจากใคร่ครวญแล้วเป็นลาภอย่างหนึ่ง การที่พระศาสดาทรงอนุโมทนาเป็นลาภอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลาภ ๕ ประการนี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า กทาจิ แปลว่า ในกาลบางคราว บทว่า กรกหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้น บทว่า อปฺเปว นาม สิยา โกจิเทว กถาสลฺลาโป ความว่า พึงจะมีธรรมกถาปราศรัยกันบ้างสักครั้งหนึ่งก็ยังดี ได้ยินว่า ท่านพระเถระ (สารีบุตร) ไม่เคยเห็นท่านพระปุณณะมาก่อนเลย ทั้งไม่เคยได้ฟังธรรมกถาของท่านด้วย ดังนั้น ท่านจึงปรารถนาจะพบและฟังธรรมกถาของท่าน จึงได้กล่าวอย่างนี้

Cārikādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการจาริกเป็นต้น

254. Yathābhirantanti yathāajjhāsayaṃ viharitvā. Buddhānañhi ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ chāyūdakādivipattiṃ vā apphāsukasenāsanaṃ vā, manussānaṃ assaddhādibhāvaṃ [Pg.55] vā āgamma anabhirati nāma natthi. Tesaṃ sampattiyā ‘‘idha phāsu viharāmā’’ti abhiramitvā ciravihāropi natthi. Yattha pana tathāgate viharante sattā saraṇesu vā patiṭṭhahanti, sīlāni vā samādiyanti, pabbajanti vā, tato sotāpattimaggādīnaṃ vā pana tesaṃ upanissayo hoti. Tattha buddhā satte tāsu sampattīsu patiṭṭhāpanaajjhāsayena vasanti; tāsaṃ abhāve pakkamanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yathāajjhāsayaṃ viharitvā’’ti. Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca, aturitacārikā ca.

๒๕๔. บทว่า ยถาภิรนฺตํ ความว่า ประทับอยู่ตามอัธยาศัย ก็จริงอยู่ ความไม่ยินดีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ย่อมไม่มีเพราะอาศัยความบกพร่องมีร่มและน้ำเป็นต้น หรือเสนาสนะที่ไม่ผาสุก หรือความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลาย แม้การประทับอยู่นานโดยทรงยินดีว่า "เราจะอยู่ผาสุกในที่นี้" เพราะความสมบูรณ์ของสิ่งเหล่านั้น ก็ไม่มี แต่ในที่ใด เมื่อพระตถาคตประทับอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในสรณะ สมาทานศีล หรือบวช หรือว่าในที่นั้นมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมประทับอยู่ด้วยอัธยาศัยที่จะทรงประดิษฐานสัตว์ทั้งหลายไว้ในสมบัติเหล่านั้น เมื่อไม่มีสมบัติเหล่านั้น ก็เสด็จหลีกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประทับอยู่ตามอัธยาศัย" บทว่า จาริกํ จรมาโน ความว่า เสด็จเดินทางไกล ก็การจาริกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้มี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (การจาริกด่วน) และ อตุริตจาริก (การจาริกไม่ด่วน)

Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma. Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapaṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi, āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pukkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ, mahākappinassa vīsayojanasataṃ, khadiravaniyassatthāya satta yojanasatāni agamāsi; dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

ในการจาริก ๒ อย่างนั้น การที่พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นบุคคลที่พึงตรัสรู้ได้แม้ในที่ไกล แล้วเสด็จไปโดยพลันเพื่อตรัสสอนบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะ ได้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๓ คาวุตโดยชั่วครู่เดียว เพื่อประโยชน์แก่อาฬวกยักษ์ ๓๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่องคุลิมาลก็เช่นกัน แต่เพื่อประโยชน์แก่ปุกกุสาติ ๔๕ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่มหากัปปินะ ๑๒๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่พระขทิรวนิยะ ๗๐๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่วนวาสีติสสสามเณร สัทธิวิหาริกของพระธรรมเสนาบดี ๑๒๐ โยชน์กับอีก ๓ คาวุต

Ekadivasaṃ kira thero, ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā, ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi – ‘bhagavā vanavāsītissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto ākāse uppatitvā vīsayojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Kammantaṃ gacchamānā manussā disvā, ‘‘satthā, bho, āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pānavattaṃ karontā, ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā, na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāya āgatoti. Te ‘‘amhākaṃ kira kulūpakattherassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปหาติสสสามเณร" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เราก็จะไปด้วย" แล้วรับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้ได้อภิญญา ๖ จำนวนสองหมื่นรูปว่า 'พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปหาท่านวนวาสีติสสสามเณร'" ต่อมาในวันที่สอง พระองค์อันพระขีณาสพสองหมื่นรูปแวดล้อม เหาะขึ้นไปในอากาศแล้วเสด็จลงที่ประตูโคจรคามของสามเณรนั้น ซึ่งอยู่ห่างไป ๑๒๐ โยชน์ แล้วทรงครองจีวร พวกมนุษย์ที่กำลังจะไปทำงานเห็นเข้า จึงพูดกันว่า "ท่านทั้งหลาย พระศาสดาเสด็จมาแล้ว พวกเราอย่าเพิ่งไปทำงานเลย" แล้วปูลาดอาสนะ ถวายข้าวต้ม จัดแจงน้ำปานะ แล้วถามภิกษุหนุ่มทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปที่ไหน" (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) "อุบาสกทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จไปที่อื่น พระองค์เสด็จมาที่นี่แหละเพื่อทอดพระเนตรติสสสามเณร" พวกเขาเกิดความโสมนัสว่า "ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรพระเถระอุปัฏฐากของตระกูลเรา โอ พระเถระของเราไม่ใช่บุคคลธรรมดาเลยหนอ"

Atha [Pg.56] bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāmaṃ piṇḍāya caritvā ‘‘upāsakā mahā bhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te, ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ, so bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā, ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā, ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gamanamaggo’’ti āha. ‘‘Ayaṃ bhagavā’’ti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesako samānopi ‘‘sakalatigāvute magge sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’’ti taṃ maggadesakamakāsi.

ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสร็จภัตกิจแล้ว สามเณรเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านแล้วถามว่า 'อุบาสกทั้งหลาย หมู่ภิกษุใหญ่ (มาหรือ)' ลำดับนั้น อุบาสกเหล่านั้นได้กราบทูลแก่สามเณรนั้นว่า 'ท่านขอรับ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว' สามเณรนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลลาด้วยบิณฑบาต พระศาสดาทรงรับบาตรของสามเณรนั้นด้วยพระหัตถ์แล้วตรัสว่า 'พอเถิด ติสสะ ภัตกิจเสร็จแล้ว' จากนั้น สามเณรทูลลาพระอุปัชฌาย์แล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้สำหรับตน กระทำภัตกิจ ครั้งนั้น เมื่อสามเณรนั้นเสร็จภัตกิจแล้ว พระศาสดาตรัสอนุโมทนาแล้วเสด็จออกไป ประทับยืนที่ประตูบ้านแล้วตรัสว่า 'ติสสะ ทางที่จะไปสู่ที่อยู่ของเธอทางไหน' (สามเณรทูลว่า) 'ทางนี้ พระเจ้าข้า' (พระศาสดาตรัสว่า) 'ติสสะ เธอจงไปข้างหน้าพลางชี้ทางไป' ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงเป็นผู้ชี้ทางแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ได้ทรงทำให้สามเณรนั้นเป็นผู้ชี้ทาง ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักได้เห็นสามเณรในหนทางตลอดสามคาวุตทั้งหมด'

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā, ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā, ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ me ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā, ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma.

สามเณรนั้นไปถึงที่อยู่ของตนแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ ที่จงกรมของเธออยู่ที่ไหน' แล้วเสด็จไปที่นั่น ประทับนั่งบนแผ่นหินสำหรับนั่งของสามเณร แล้วตรัสถามว่า 'ติสสะ เธออยู่สบายในที่นี้หรือ' สามเณรนั้นกราบทูลว่า 'ใช่ พระเจ้าข้า เมื่อข้าพระองค์อยู่ในที่นี้ ได้ฟังเสียงของราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง กวาง นกยูง เป็นต้น อรัญญสัญญาย่อมเกิดขึ้น ด้วยสัญญานั้น ข้าพระองค์จึงอยู่เป็นสุข' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ เธอจงประชุมภิกษุสงฆ์ เราจักให้พุทธทายัชช์แก่เธอ' แล้วทรงให้อุปสมบทแก่สามเณรนั้นในหมู่ภิกษุที่ประชุมกันแล้ว จึงเสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ นี้ชื่อว่า ตุริตจาริก

Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaḍḍhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma. Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍalaṃ antimamaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antimamaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ ahosi, purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti; itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tatra bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭūpanissitaṃ [Pg.57] kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti.

ส่วนการเสด็จไปโดยลำดับบ้านและนิคม เพื่ออนุเคราะห์โลกด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น วันละโยชน์ครึ่งหรือโยชน์หนึ่ง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปอย่างนี้ ย่อมเสด็จจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่งในบรรดามณฑลทั้งสามเหล่านี้ คือ มหามณฑล มัชฌิมมณฑล และอันติมมณฑล ในมณฑลเหล่านั้น มหามณฑลมีกำหนด ๙๐๐ โยชน์ มัชฌิมมณฑลมีกำหนด ๖๐๐ โยชน์ อันติมมณฑลมีกำหนด ๓๐๐ โยชน์ เมื่อพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมหามณฑล ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาแล้ว ในวันปาฏิบท ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสียงอื้ออึงเป็นอันเดียวกันได้เกิดขึ้นในที่โดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ชนทั้งหลายที่มาก่อนๆ ย่อมได้โอกาสนิมนต์ สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมหามณฑล ในมหามณฑลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในบ้านและนิคมนั้นๆ วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง ทรงอนุเคราะห์มหาชนด้วยการรับอามิส และทรงยังกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะของมหาชนนั้นให้เจริญด้วยธรรมทาน ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๙ เดือน

Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā hoti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāya pavāretvā migasirassa paṭhamadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍalaṃ osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti.

แต่ถ้าในระหว่างพรรษา สมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนอยู่ พระองค์ยังไม่ทรงปวารณาในวันมหาปวารณา ทรงประทานปวารณาสังคหะแล้วทรงปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ ในวันปฐมดิถีแห่งเดือนมิคสิระ ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จลงสู่มัชฌิมมณฑล หรือเมื่อทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมัชฌิมมณฑลด้วยเหตุอื่น ก็ประทับอยู่ ๔ เดือนแล้วจึงเสด็จออกไป สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมัชฌิมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๘ เดือน

Sace pana catumāsaṃ vuṭṭhavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekaṃ māsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatā bālā jiṇṇā byādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti? Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatadassanaṃ labhissati, tattha keci cittāni pasādessanti, keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti evaṃ lokānukampāya cārikaṃ carati.

แต่ถ้าแม้พระผู้มีพระภาคจะทรงจำพรรษาครบ ๔ เดือนแล้ว เวไนยสัตว์ทั้งหลายยังมีอินทรีย์ไม่แก่กล้า พระองค์ทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้น ประทับอยู่ในที่นั้นต่อไปอีก ๑ เดือนบ้าง หรือ ๒-๔ เดือนบ้าง แล้วจึงเสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในอันติมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๗ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง ๕ เดือนบ้าง หรือ ๔ เดือนบ้าง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเสด็จจาริกไปในที่ใดที่หนึ่งในมณฑลทั้งสามเหล่านี้ พระองค์มิได้เสด็จจาริกไปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น แต่ทว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้ยากจน เขลา แก่ชรา เจ็บป่วย ชนเหล่านั้นจักมาเฝ้าตถาคตได้เมื่อไร แต่เมื่อเราจาริกไป มหาชนจักได้เห็นตถาคต ในบรรดาชนเหล่านั้น บางพวกจักยังจิตให้เลื่อมใส บางพวกจักบูชาด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้น บางพวกจักถวายภิกษาแม้เพียงทัพพีหนึ่ง บางพวกจักละมิจฉาทิฏฐิแล้วเป็นสัมมาทิฏฐิ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงเสด็จจาริกไปด้วยความอนุเคราะห์แก่โลก

Apica catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – jaṅghāvihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālaṃ abhikaṅkhanatthāya, bhikhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vāti. Aparehi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti [Pg.58] – pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vāti. Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamajjhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vāti. Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, sā idha adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti nibaddhacārikā, anibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ ekasseva bodhaneyyasattassa atthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Yaṃ pana gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

อนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระด้วยการเสด็จดำเนินไป เพื่อทรงรอเวลาที่เหตุจะเกิดขึ้น เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย และเพื่อทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในที่นั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ หรือจักถึงพระธรรมเป็นสรณะ หรือจักถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ หรือเราจักยังบริษัท ๔ ให้เอิบอิ่มด้วยฝนคือพระธรรมอันยิ่งใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักงดเว้นจากปาณาติบาต หรือจักงดเว้นจากอทินนาทาน... กาเมสุมิจฉาจาร... มุสาวาท... การดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักได้ปฐมฌาน หรือจักได้ทุติยฌาน...ฯลฯ... จักได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักบรรลุโสดาปัตติมรรค หรือจักทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ... จักทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล การจาริกนี้เป็นการจาริกที่ไม่รีบร้อน ซึ่งประสงค์ในที่นี้ แต่การจาริกนั้นมี ๒ อย่าง คือ นิพัทธจาริก (จาริกมีกำหนด) และอนิพัทธจาริก (จาริกไม่มีกำหนด) ในสองอย่างนั้น การที่เสด็จไปเพื่อประโยชน์แก่เวไนยสัตว์ผู้เดียวเท่านั้น นี้ชื่อว่านิพัทธจาริก ส่วนการที่เสด็จไปตามลำดับบ้าน นิคม และนคร นี้ชื่อว่าอนิพัทธจาริก ซึ่งประสงค์ในที่นี้

Senāsanaṃ saṃsāmetvāti senāsanaṃ paṭisāmetvā. Taṃ pana paṭisāmento thero na cūḷapattamahāpatta-cūḷathālakamahāthālaka-paṭṭuṇṇacīvara-dukūlacīvarādīnaṃ bhaṇḍikaṃ katvā sappitelādīnaṃ vā pana ghaṭe pūrāpetvā gabbhe nidahitvā dvāraṃ pidhāya kuñcikamuddikādīni yojāpesi. ‘‘Sace na hoti bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā upāsako vā, catūsu pāsāṇesu mañce mañcaṃ āropetvā pīṭhe pīṭhaṃ āropetvā cīvaravaṃse vā cīvararajjuyā vā upari puñjaṃ katvā dvāravātapānaṃ thaketvā pakkamitabba’’nti (cūḷava. 361) vacanato pana nevāsikaṃ bhikkhuṃ āpucchanamattakeneva paṭisāmesi.

บทว่า เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ความว่า เก็บงำเสนาสนะ ก็เมื่อเก็บงำเสนาสนะนั้น พระเถระไม่ได้ทำห่อภัณฑะมีบาตรน้อยบาตรใหญ่ ถาดน้อยถาดใหญ่ ผ้าปัฏฐรณะจีวร และผ้าทุกุลจีวรเป็นต้น ไม่ได้ให้บรรจุเนยใสและน้ำมันเป็นต้นลงในหม้อแล้วเก็บไว้ในห้อง ปิดประตูแล้วให้ใส่กุญแจและประทับตราเป็นต้น แต่ท่านเก็บงำเสนาสนะเพียงแค่บอกลาภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นตามพระดำรัสที่ว่า “ถ้าไม่มีภิกษุ สามเณร อารามิก หรืออุบาสก พึงซ้อนเตียงไว้บนเตียงบนก้อนหิน ๔ ก้อน ซ้อนตั่งไว้บนตั่ง กองรวมกันไว้บนราวจีวรหรือเชือกขึงสำหรับตากจีวร ปิดประตูหน้าต่างแล้วจึงหลีกไป” (จุลวรรค ๓๖๑)

Yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmīti satthu dassanakāmo hutvā yena disābhāgena sāvatthi tena pakkāmi. Pakkamanto ca na suddhodanamahārājassa ārocāpetvā sappitelamadhuphāṇitādīni gāhāpetvā pakkanto. Yūthaṃ pahāya nikkhanto pana mattahatthī viya, asahāyakicco sīho viya, pattacīvaramattaṃ ādāya ekakova pakkāmi. Kasmā panesa pañcasatehi attano antevāsikehi saddhiṃ rājagahaṃ agantvā idāni nikkhantoti? Rājagahaṃ kapilavatthuto dūraṃ saṭṭhiyojanāni, sāvatthi pana pañcadasa. Satthā rājagahato pañcacattālīsayojanaṃ āgantvā sāvatthiyaṃ viharati, idāni āsanno jātoti sutvā nikkhamīti akāraṇametaṃ. Buddhānaṃ santikaṃ gacchanto hi esa yojanasahassampi gaccheyya, tadā pana [Pg.59] kāyaviveko na sakkā laddhunti. Bahūhi saddhiṃ gamanakāle hi ekasmiṃ gacchāmāti vadante eko idheva vasāmāti vadati. Ekasmiṃ vasāmāti vadante eko gacchāmāti vadati. Tasmā icchiticchitakkhaṇe samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ vā phāsukasenāsane kāyavivekaṃ laddhuṃ vā na sakkā hoti, ekakassa pana taṃ sabbaṃ sulabhaṃ hotīti tadā agantvā idāni pakkāmi.

บทว่า เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า มีความประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา จึงหลีกจาริกไปทางทิศที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี และเมื่อหลีกไปนั้น ท่านมิได้ให้กราบทูลพระเจ้าสุทโธทนมหาราชแล้วให้จัดหาเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป แต่ท่านหลีกไปผู้เดียว ถือเอาเพียงบาตรและจีวร เหมือนช้างตกมันที่ละโขลงไป เหมือนราชสีห์ที่ไม่ต้องการเพื่อน เหตุไรเล่า ท่านจึงไม่ไปกรุงราชคฤห์พร้อมกับอันเตวาสิก ๕๐๐ รูปของตน แต่มาหลีกไปในบัดนี้? (ตอบว่า) กรุงราชคฤห์อยู่ไกลจากกรุงกบิลพัสดุ์ ๖๐ โยชน์ ส่วนกรุงสาวัตถีอยู่ไกลเพียง ๑๕ โยชน์ การที่ท่านได้ฟังว่า พระศาสดาเสด็จจากกรุงราชคฤห์มา ๔๕ โยชน์ ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี บัดนี้ใกล้แล้วจึงหลีกไปนั้น นั่นไม่ใช่เหตุผล เพราะเมื่อจะไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้หนทางพันโยชน์ท่านก็พึงไปได้ แต่เหตุผลคือ ในครั้งนั้นท่านไม่สามารถจะหาความสงัดกายได้ เพราะในเวลาที่ไปกับคนจำนวนมาก เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะไป อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะอยู่ที่นี่ เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะอยู่ อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะไป เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะเข้าสมาบัติตามเวลาที่ปรารถนา หรือได้ความสงัดกายในเสนาสนะที่สบายได้ แต่สำหรับผู้เดียว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นสิ่งที่หาได้ง่าย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ไปในครั้งนั้น แต่หลีกไปในบัดนี้

Cārikaṃ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati, buddhe upādāya pana ruḷhīsaddena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi kataṃ bījanampi tālavaṇṭaṃ viya. Yena bhagavāti sāvatthiyā avidūre ekasmiṃ gāmake piṇḍāya caritvā katabhattakicco jetavanaṃ pavisitvā sāriputtattherassa vā mahāmoggallānattherassa vā vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāde dhovitvā makkhetvā pānīyaṃ vā pānakaṃ vā pivitvā thokaṃ vissamitvā satthāraṃ passissāmīti cittampi anuppādetvā ujukaṃ gandhakuṭipariveṇameva agamāsi. Therassa hi satthāraṃ daṭṭhukāmassa aññena bhikkhunā kiccaṃ natthi. Tasmā rāhulaṃ vā ānandaṃ vā gahetvā okāsaṃ kāretvā satthāraṃ passissāmīti evampi cittaṃ na uppādesi.

ในบทว่า จาริกํ จรมาโน นี้ แม้ว่าคำว่าจาริกนี้จะใช้ได้เฉพาะกับพระพุทธเจ้าทั้งหลายเพื่อทรงสงเคราะห์มหาชน แต่โดยอาศัยพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คำนี้จึงถูกเรียกใช้กับพระสาวกทั้งหลายด้วยโวหารที่ใช้กันมา เหมือนพัดที่ทำด้วยเสื่อเป็นต้นก็เรียกว่าพัดใบตาล บทว่า เยน ภควา ความว่า ท่านเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ทำภัตกิจเสร็จแล้ว เข้าไปสู่วัดพระเชตวัน มิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะไปสู่ที่อยู่ของพระสารีบุตรเถระหรือพระมหาโมคคัลลานเถระ ล้างเท้า ทาเท้า ดื่มน้ำหรือน้ำปานะ พักผ่อนเล็กน้อยแล้วจึงจะเฝ้าพระศาสดา แต่ท่านได้ไปยังบริเวณพระคันธกุฎีโดยตรงทีเดียว เพราะสำหรับพระเถระผู้ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา ย่อมไม่มีกิจกับภิกษุรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงมิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะพาพระราหุลหรือพระอานนท์ไปขอโอกาสเพื่อเข้าเฝ้าพระศาสดา

Thero hi sayameva buddhasāsane vallabho rañño saṅgāmavijayamahāyodho viya. Yathā hi tādisassa yodhassa rājānaṃ daṭṭhukāmassa aññaṃ sevitvā dassanakammaṃ nāma natthi; vallabhatāya sayameva passati. Evaṃ theropi buddhasāsane vallabho, tassa aññaṃ sevitvā satthudassanakiccaṃ natthīti pāde dhovitvā pādapuñchanamhi puñchitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Bhagavāpi ‘‘paccūsakāleyeva mantāṇiputto āgamissatī’’ti addasa. Tasmā gandhakuṭiṃ pavisitvā sūcighaṭikaṃ adatvāva darathaṃ paṭippassambhetvā uṭṭhāya nisīdi. Thero kavāṭaṃ paṇāmetvā gandhakuṭiṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Dhammiyā kathāyāti bhagavā dhammiṃ kathaṃ kathento cūḷagosiṅgasutte (ma. ni. 1.325 ādayo) tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ sāmaggirasānisaṃsaṃ kathesi; sekkhasutte (ma. ni. 2.22 ādayo) āvasathānisaṃsaṃ, ghaṭikārasutte (ma. ni. 2.282 ādayo) satipaṭilābhikaṃ pubbenivāsappaṭisaṃyuttakathaṃ; raṭṭhapālasutte (ma. ni. 2.304) cattāro [Pg.60] dhammuddese, selasutte (ma. ni. 2.396 ādayo) pānakānisaṃsakathaṃ, upakkilesasutte (ma. ni. 3.236 ādayo) bhaguttherassa dhammakathaṃ kathento ekībhāve ānisaṃsaṃ kathesi. Imasmiṃ pana rathavinīte āyasmato puṇṇassa kathento dasakathāvatthunissayaṃ anantanayaṃ nāma dassesi puṇṇa, ayampi appicchakathāyeva santosakathāyevāti. Paṭisambhidāpattassa sāvakassa velante ṭhatvā mahāsamudde hatthappasāraṇaṃ viya ahosi.

ก็พระเถระเป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนาด้วยตนเอง เหมือนมหาโยธาผู้มีชัยในสงครามของพระราชา จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า โยธาเช่นนั้น เมื่อปรารถนาจะเฝ้าพระราชา ก็ไม่จำเป็นต้องเข้าเฝ้าโดยผ่านทางบุคคลอื่น ย่อมเข้าเฝ้าได้ด้วยความเป็นที่โปรดปรานของตนเอง ฉันใด พระเถระก็เป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนา ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านจึงไม่มีกิจที่จะต้องเข้าเฝ้าพระศาสดาโดยผ่านทางบุคคลอื่น ดังนี้แล้ว จึงล้างเท้า เช็ดเท้าด้วยผ้าเช็ดเท้า แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า 'มาณตานีบุตรจักมาในเวลาใกล้รุ่ง' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเสด็จเข้าไปในพระคันธกุฎี ไม่ได้ทรงลงสลักกลอน ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้วเสด็จลุกขึ้นประทับนั่ง พระเถระผลักบานประตูเข้าไปในพระคันธกุฎี ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสธรรมีกถา ได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสสามัคคีของกุลบุตร ๓ คน ในจูฬโคสิงคสูตร (ม.นิ. ๑/๓๒๕ เป็นต้น) ตรัสถึงอานิสงส์ของอาวาสในเสกขสูตร (ม.นิ. ๒/๒๒ เป็นต้น) ตรัสถึงกถาที่ประกอบด้วยการระลึกชาติอันเป็นเหตุให้ได้สติในฆฏิการสูตร (ม.นิ. ๒/๒๘๒ เป็นต้น) ตรัสถึงธรรมุทเทศ ๔ ประการในรัฐปาลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๐๔) ตรัสถึงกถาว่าด้วยอานิสงส์ของน้ำปานะในเสลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๙๖ เป็นต้น) และเมื่อตรัสธรรมกถาแก่พระภคุเถระในอุปักกิเลสสูตร (ม.นิ. ๓/๒๓๖ เป็นต้น) ก็ได้ตรัสถึงอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว ส่วนในรถวินีตสูตรนี้ เมื่อตรัสแก่ท่านพระปุณณะ ได้ทรงแสดงนัยอันไม่มีที่สิ้นสุดอันอาศัยกถาวัตถุ ๑๐ ประการว่า ดูก่อนปุณณะ แม้นี้ก็เป็นอัปปิจฉกถา เป็นสันโดษกถา การแสดงธรรมนี้เป็นเหมือนการที่พระสาวกผู้บรรลุถึงปฏิสัมภิทา ยืนอยู่ที่ฝั่งแล้วยื่นมือลงไปในมหาสมุทร

Yena andhavananti tadā kira pacchābhatte jetavanaṃ ākiṇṇaṃ hoti, bahū khattiyabrāhmaṇādayo jetavanaṃ osaranti; rañño cakkavattissa khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti, na sakkā pavivekaṃ labhituṃ. Andhavanaṃ pana padhānagharasadisaṃ pavivittaṃ, tasmā yenandhavanaṃ tenupasaṅkami. Kasmā pana mahāthere na addasa? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘sāyanhasamaye āgantvā mahāthere disvā puna dasabalaṃ passissāmi, evaṃ mahātherānaṃ ekaṃ upaṭṭhānaṃ bhavissati, satthu dve bhavissanti, tato satthāraṃ vanditvā mama vasanaṭṭhānameva gamissāmī’’ti.

บทว่า เยน อนฺธวนํ ความว่า ได้ยินว่า ในเวลานั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ พระเชตวันจะเนืองแน่นไปด้วยผู้คน กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น จำนวนมากจะหลั่งไหลมาสู่พระเชตวัน เหมือนเป็นที่ตั้งค่ายของพระเจ้าจักรพรรดิ ไม่สามารถจะหาความสงัดได้ ส่วนป่าอันธวันนั้นสงัดวิเวก เหมือนเรือนสำหรับทำความเพียร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเข้าไปยังป่าอันธวัน ถามว่า แต่ทำไมท่านจึงไม่ไปพบพระมหาเถระก่อน ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในเวลาเย็น เราจักมาพบพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว จึงจะไปเฝ้าพระทศพลอีกครั้งหนึ่ง อย่างนี้ การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายจักมีครั้งหนึ่ง การอุปัฏฐากพระศาสดาจักมีสองครั้ง จากนั้นไหว้พระศาสดาแล้ว ก็จักไปยังที่พักของตน'

Sattavisuddhipañhavaṇṇanā

พรรณนาปัญหาเรื่องวิสุทธิ ๗ ประการ

256. Abhiṇhaṃ kittayamāno ahosīti punappunaṃ vaṇṇaṃ kittayamāno vihāsi. Thero kira tato paṭṭhāya divase divase saṅghamajjhe ‘‘puṇṇo kira nāma mantāṇiputto catūhi parisāhi saddhiṃ asaṃsaṭṭho, so dasabalassa dassanatthāya āgamissati; kacci nu kho maṃ adisvāva gamissatī’’ti theranavamajjhimānaṃ satikaraṇatthaṃ āyasmato puṇṇassa guṇaṃ bhāsati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mahallakabhikkhū nāma na sabbakālaṃ antovihāre honti; guṇakathāya panassa kathitāya yo ca naṃ bhikkhuṃ passissati; so āgantvā ārocessatī’’ti. Athāyaṃ therasseva saddhivihāriko taṃ āyasmantaṃ mantāṇiputtaṃ pattacīvaramādāya gandhakuṭiṃ pavisantaṃ addasa. Kathaṃ pana naṃ esa aññāsīti? Puṇṇa, puṇṇāti vatvā kathentassa bhagavato dhammakathāya aññāsi – ‘‘ayaṃ so thero, yassa me upajjhāyo abhiṇhaṃ kittayamāno hotī’’ti. Iti so āgantvā therassa ārocesi. Nisīdanaṃ ādāyāti nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati avāyimaṃ. Thero pana cammakhaṇḍaṃ gahetvā agamāsi. Piṭṭhito piṭṭhitoti [Pg.61] pacchato pacchato. Sīsānulokīti yo unnataṭṭhāne piṭṭhiṃ passanto ninnaṭṭhāne sīsaṃ passanto gacchati, ayampi sīsānulokīti vuccati. Tādiso hutvā anubandhi. Thero hi kiñcāpi saṃyatapadasaddatāya accāsanno hutvā gacchantopi padasaddena na bādhati, ‘‘nāyaṃ sammodanakālo’’ti ñatvā pana na accāsanno, andhavanaṃ nāma mahantaṃ, ekasmiṃ ṭhāne nilīnaṃ apassantena, āvuso puṇṇa, puṇṇāti aphāsukasaddo kātabbo hotīti nisinnaṭṭhānajānanatthaṃ nātidūre hutvā sīsānulokī agamāsi. Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi.

๒๕๖. บทว่า อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน อโหสิ ความว่า ท่านกล่าวสรรเสริญคุณอยู่เนืองๆ ได้ยินว่า พระเถระ (สารีบุตร) ตั้งแต่นั้นมา ได้กล่าวคุณของท่านพระปุณณะทุกๆ วัน ท่ามกลางสงฆ์ เพื่อเตือนสติแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะว่า 'ได้ยินว่า พระปุณณะมาณตานีบุตร ผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ จักมาเพื่อเฝ้าพระทศพล ท่านจักไม่เห็นเราแล้วจากไปกระมังหนอ' ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า 'ภิกษุผู้เป็นเถระไม่ได้อยู่ในวิหารตลอดเวลา แต่เมื่อเรากล่าวคุณกถาของท่านแล้ว ภิกษุรูปใดเห็นท่าน ก็จักมาบอกแก่เรา' ครั้งนั้น สัทธิวิหาริกของพระเถระนั่นเอง ได้เห็นท่านพระมาณตานีบุตรนั้น ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่พระคันธกุฎี ถามว่า แต่สัทธิวิหาริกนั้นรู้จักท่านได้อย่างไร ตอบว่า ท่านรู้จักได้เพราะธรรมกถาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ตรัสเรียกท่านว่า 'ปุณณะ ปุณณะ' จึงคิดว่า 'นี่คือพระเถระรูปนั้น ที่พระอุปัชฌาย์ของเรากล่าวสรรเสริญอยู่เนืองๆ' ดังนั้น เขาจึงมาบอกแก่พระเถระ บทว่า นิสีทนํ อาทาย ความว่า ที่ชื่อว่า นิสีทนะ (เครื่องปูนั่ง) ได้แก่เครื่องปูนั่งที่ไม่ได้ทอ แต่พระเถระได้ถือเอาแผ่นหนังไป บทว่า ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คือ ข้างหลังๆ บทว่า สีสานุโลกี คือ ผู้ที่เมื่ออยู่ในที่สูง มองเห็นแผ่นหลัง เมื่ออยู่ในที่ต่ำ มองเห็นศีรษะแล้วเดินไป ผู้นี้เรียกว่า สีสานุโลกี ท่านเป็นเช่นนั้นแล้วติดตามไป จริงอยู่ แม้พระเถระ (ปุณณะ) จะเป็นผู้มีฝีเท้าสำรวม ถึงเดินเข้าไปใกล้ๆ ก็ไม่รบกวนด้วยเสียงฝีเท้า แต่พระเถระ (สารีบุตร) ทราบว่า 'นี่ไม่ใช่เวลาสนทนา' จึงไม่เข้าไปใกล้เกินไป อีกทั้งป่าอันธวันก็ใหญ่ หากท่านหลบอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้วมองไม่เห็น ก็จะต้องทำเสียงอันไม่ผาสุกคือร้องเรียก 'อาวุโสปุณณะ ปุณณะ' ดังนั้น เพื่อจะทราบที่นั่งของท่าน จึงไปโดยไม่ห่างนัก คอยมองตามศีรษะไป บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ ความว่า นั่งเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน

Tattha āyasmāpi puṇṇo udiccabrāhmaṇajacco, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi suvaṇṇavaṇṇo, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi arahattaphalasamāpattisamāpanno, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno, sāriputtattheropi kappasatasahassādhikaṃ ekamasaṅkhyeyyaṃ. Puṇṇattheropi paṭisambhidāpatto mahākhīṇāsavo, sāriputtattheropi. Iti ekaṃ kanakaguhaṃ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṃ vijambhanabhūmiṃ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṃ supupphitasālavanaṃ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṃ simbalivanaṃ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṃ naravāhanayānaṃ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṃ paṇḍukambalasilaṃ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve hāritamahābrahmāno viya ca te dvepi brāhmaṇajaccā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino dvepi abhinīhārasampannā dvepi paṭisambhidāpattā mahākhīṇāsavā ekaṃ vanasaṇḍaṃ anupaviṭṭhā taṃ vanaṭṭhānaṃ sobhayiṃsu.

บรรดาพระเถระทั้งสองนั้น แม้ท่านพระปุณณะก็มีชาติเป็นพราหมณ์ชาวอุดร แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็มีวรรณะดุจทองคำ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้เข้าถึงอรหัตตผลสมาบัติ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ตลอดแสนกัป แม้พระสารีบุตรเถระก็ (สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร) ตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป แม้พระปุณณเถระก็เป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ เปรียบเหมือนราชสีห์ ๒ ตัวเข้าไปสู่ถ้ำทองถ้ำเดียวกัน, เปรียบเหมือนเสือโคร่ง ๒ ตัวลงสู่ภูมิเป็นที่ยืดกายแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาช้างฉัททันต์ ๒ เชือกเข้าไปสู่ป่าสาละที่ดอกบานสะพรั่งแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาครุฑ ๒ ตัวเข้าไปสู่ป่างิ้วแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวเวสวัณ ๒ องค์ขึ้นสู่ยานอันมีนรเป็นพาหนะลำเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวสักกะ ๒ องค์ประทับนั่งเหนือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์แห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวมหาพรหมชื่อหาริตะ ๒ องค์เข้าไปสู่ภายในวิมานเดียวกัน ฉันใด พระเถระทั้งสองนั้น ทั้งสองมีชาติเป็นพราหมณ์ ทั้งสองมีวรรณะดุจทองคำ ทั้งสองเป็นผู้ได้สมาบัติ ทั้งสองสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ได้เข้าไปสู่แนวป่าแห่งหนึ่ง ย่อมยังสถานที่ในป่านั้นให้งดงาม ฉันนั้น

Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatīti, āvuso, kiṃ amhākaṃ bhagavato santike āyasmatā brahmacariyaṃ vussatīti? Idaṃ āyasmā sāriputto tassa bhagavati brahmacariyavāsaṃ jānantopi kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi. Purimakathāya hi appatiṭṭhitāya pacchimakathā na jāyati, tasmā evaṃ pucchi. Thero anujānanto ‘‘evamāvuso’’ti āha. Athassa pañhavissajjanaṃ sotukāmo āyasmā sāriputto ‘‘kiṃ nu kho āvuso sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti paṭipāṭiyā satta visuddhiyo pucchi. Tāsaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Āyasmā pana puṇṇo [Pg.62] yasmā catupārisuddhisīlādīsu ṭhitassāpi brahmacariyavāso matthakaṃ na pāpuṇāti, tasmā, ‘‘no hidaṃ, āvuso’’ti sabbaṃ paṭikkhipi.

คำว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคหรือ" ความว่า ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระผู้มีพระภาคของพวกเราหรือ? ท่านพระสารีบุตร แม้จะทราบว่าท่าน (พระปุณณะ) อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ก็ได้ถามเพื่อจะตั้งเรื่องพูดคุยขึ้น เพราะว่า เมื่อเรื่องพูดคุยเบื้องต้นยังไม่ตั้งมั่น เรื่องพูดคุยเบื้องปลายย่อมเกิดขึ้นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถามอย่างนี้ พระเถระ (พระปุณณะ) รับทราบแล้ว จึงกล่าวว่า "อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้ใคร่จะฟังการตอบปัญหาของท่าน จึงได้ถามถึงวิสุทธิ ๗ ประการตามลำดับว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล (สีลวิสุทธิ) หรือหนอ" เรื่องราวโดยพิสดารของวิสุทธิเหล่านั้น มีกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนท่านพระปุณณะ เพราะเหตุที่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ยังไม่ถึงที่สุด แม้ของผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธทั้งหมดว่า "มิใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ"

Kimatthaṃ carahāvusoti yadi sīlavisuddhiādīnaṃ atthāya brahmacariyaṃ na vussati, atha kimatthaṃ vussatīti pucchi. Anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvusoti ettha anupādāparinibbānaṃ nāma appaccayaparinibbānaṃ. Dvedhā upādānāni gahaṇūpādānañca paccayūpādānañca. Gahaṇūpādānaṃ nāma kāmupādānādikaṃ catubbidhaṃ, paccayūpādānaṃ nāma avijjāpaccayā saṅkhārāti evaṃ vuttapaccayā. Tattha gahaṇūpādānavādino ācariyā anupādāparinibbānanti catūsu upādānesu aññatarenāpi kañci dhammaṃ aggahetvā pavattaṃ arahattaphalaṃ anupādāparinibbānanti kathenti. Tañhi na ca upādānasampayuttaṃ hutvā kañci dhammaṃ upādiyati, kilesānañca parinibbutante jātattā parinibbānanti vuccati. Paccayūpādānavādino pana anupādāparinibbānanti appaccayaparinibbānaṃ. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva anupādāparinibbānanti kathenti. Ayaṃ anto, ayaṃ koṭi, ayaṃ niṭṭhā. Appaccayaparinibbānaṃ pattassa hi brahmacariyavāso matthakaṃ patto nāma hoti, tasmā thero ‘‘anupādāparinibbānattha’’nti āha. Atha naṃ anuyuñjanto āyasmā sāriputto ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti puna pucchaṃ ārabhi.

คำว่า "ถ้าเช่นนั้น เพื่ออะไรเล่า ท่านผู้มีอายุ" ความว่า ถ้าการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มิใช่เพื่อประโยชน์แก่สีลวิสุทธิเป็นต้นแล้วไซร้ ถ้าเช่นนั้น อยู่เพื่อประโยชน์อะไร ดังนี้ ท่านถามแล้ว คำว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพานแล ท่านผู้มีอายุ" ในคำนั้น อนุปาทาปรินิพพาน ชื่อว่า อัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัย) อุปาทานมี ๒ อย่าง คือ คหณูปาทาน (อุปาทานคือการยึดถือ) และปัจจยูปาทาน (อุปาทานคือปัจจัย) คหณูปาทาน ได้แก่ อุปาทาน ๔ อย่าง มีกามุปาทานเป็นต้น ปัจจยูปาทาน ได้แก่ ปัจจัยที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี ในอุปาทาน ๒ อย่างนั้น อาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยคหณูปาทาน กล่าวว่า อรหัตตผลที่เกิดขึ้นโดยไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ แม้ด้วยอุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทาน ๔ ชื่อว่า อนุปาทาปรินิพพาน จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ โดยเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยอุปาทาน และเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการดับกิเลส จึงเรียกว่า ปรินิพพาน ส่วนอาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยปัจจยูปาทาน กล่าวว่า อนุปาทาปรินิพพาน คือ อัปปัจจยปรินิพพาน ได้แก่อมตธาตุอันเป็นอสังขตะ ที่ไม่เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัยนั่นเอง ว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน นี้เป็นที่สุด นี้เป็นขอบเขต นี้เป็นจุดหมายปลายทาง เพราะว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้บรรลุอัปปัจจยปรินิพพาน ชื่อว่าถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรซักไซ้ท่าน (พระปุณณะ) ได้เริ่มถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ"

258. Theropi sabbaparivattesu tatheva paṭikkhipitvā pariyosāne dosaṃ dassento sīlavisuddhiṃ ce, āvusotiādimāha. Tattha paññapeyyāti yadi paññapeyya. Saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyyāti saṅgahaṇadhammameva niggahaṇadhammaṃ sappaccayadhammameva appaccayadhammaṃ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti attho. Ñāṇadassanavisuddhiyaṃ pana sappaccayadhammameva appaccayadhammaṃ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti ayameva attho gahetabbo. Puthujjano hi, āvusoti ettha vaṭṭānugato lokiyabālaputhujjano daṭṭhabbo. So hi catupārisuddhisīlamattassāpi abhāvato sabbaso aññatra imehi dhammehi. Tena hīti yena kāraṇena ekacce paṇḍitā upamāya atthaṃ jānanti, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti attho.

๒๕๘. แม้พระเถระ (พระปุณณะ) ก็ปฏิเสธอย่างนั้นในทุกวาระ แล้วในตอนท้าย เมื่อจะแสดงโทษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้มีอายุ ถ้าสีลวิสุทธิ..." ในคำนั้น (คำว่า) "พึงบัญญัติ" คือ หากพึงบัญญัติ (คำว่า) "พึงบัญญัติธรรมที่ยังมีอุปาทานนั่นเทียวว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน" มีความหมายว่า พึงบัญญัติธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือว่าเป็นธรรมที่ควรละ, พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ส่วนในญาณทัสสนวิสุทธิ พึงถือเอาความหมายเพียงเท่านี้ว่า พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ในคำว่า "ท่านผู้มีอายุ เพราะปุถุชน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นโลกิยปุถุชนผู้เป็นพาล ผู้เป็นไปตามวัฏฏะ เพราะว่า ปุถุชนนั้นเป็นอื่นโดยประการทั้งปวงจากธรรมเหล่านี้ เพราะไม่มีแม้เพียงจตุปาริสุทธิศีล (คำว่า) "ถ้าอย่างนั้น" มีความหมายว่า เพราะเหตุที่บัณฑิตบางพวกย่อมรู้เนื้อความได้ด้วยอุปมา เพราะเหตุนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง

Sattarathavinītavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยรถ ๗ ผลัด

259. Satta [Pg.63] rathavinītānīti vinītaassājāniyayutte satta rathe. Yāvadeva, cittavisuddhatthāti, āvuso, ayaṃ sīlavisuddhi nāma, yāvadeva, cittavisuddhatthā. Cittavisuddhatthāti nissakkavacanametaṃ. Ayaṃ panettha attho, yāvadeva, cittavisuddhisaṅkhātā atthā, tāva ayaṃ sīlavisuddhi nāma icchitabbā. Yā pana ayaṃ cittavisuddhi, esā sīlavisuddhiyā attho, ayaṃ koṭi, idaṃ pariyosānaṃ, cittavisuddhiyaṃ ṭhitassa hi sīlavisuddhikiccaṃ kataṃ nāma hotīti. Esa nayo sabbapadesu.

๒๕๙. คำว่า "รถ ๗ ผลัด" ได้แก่ รถ ๗ คันที่เทียมด้วยม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้ว (คำว่า) "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งศีล) นี้ เพียงเพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งจิต) เท่านั้น" คำว่า "เพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ" นี้ เป็นคำกล่าวแสดงผล (นิสสักกวจนะ) ในข้อนี้มีความหมายดังนี้: สีลวิสุทธิอันนี้ พึงปรารถนาเพียงเพื่อประโยชน์ที่เรียกว่าจิตตวิสุทธิเท่านั้น ส่วนจิตตวิสุทธินี้ เป็นประโยชน์ของสีลวิสุทธิ, นี้เป็นที่สุด, นี้เป็นจุดหมายปลายทาง, เพราะว่า สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิแล้ว กิจแห่งสีลวิสุทธิชื่อว่าเป็นอันทำเสร็จแล้ว นัยนี้พึงใช้ในทุกบท

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – rājā pasenadi kosalo viya hi jarāmaraṇabhīruko yogāvacaro daṭṭhabbo. Sāvatthinagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ, sāketanagaraṃ viya nibbānanagaraṃ, rañño sākete vaḍḍhiāvahassa sīghaṃ gantvā pāpuṇitabbassa accāyikassa kiccassa uppādakālo viya yogino anabhisametānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayakiccassa uppādakālo. Satta rathavinītāni viya satta visuddhiyo, paṭhamaṃ rathavinītaṃ āruḷhakālo viya sīlavisuddhiyaṃ ṭhitakālo, paṭhamarathavinītādīhi dutiyādīni āruḷhakālo viya sīlavisuddhiādīhi cittavisuddhiādīsu ṭhitakālo. Sattamena rathavinītena sākete antepuradvāre oruyha uparipāsāde ñātimittagaṇaparivutassa surasabhojanaparibhogakālo viya yogino ñāṇadassanavisuddhiyā sabbakilese khepetvā dhammavarapāsādaṃ āruyha paropaṇṇāsakusaladhammaparivārassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nirodhasayane nisinnassa lokuttarasukhānubhavanakālo daṭṭhabbo.

ในข้อนี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ พึงเห็นโยคาวจรผู้กลัวความแก่และความตาย เหมือนพระเจ้าปเสนทิโกศล พึงเห็นสักกายนคร เหมือนกรุงสาวัตถี พึงเห็นนิพพานนคร เหมือนกรุงสาเกต กาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งกิจคือการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่ยังมิได้ตรัสรู้ของโยคีบุคคล เหมือนกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งพระราชกิจอันรีบด่วนของพระราชา ซึ่งจะนำความเจริญมาให้ในกรุงสาเกต อันพึงเสด็จไปให้ถึงโดยเร็ว พึงเห็นวิสุทธิ ๗ เหมือนรถผลัด ๗ ผลัด กาลที่ตั้งอยู่ในสีลวิสุทธิ เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๑ กาลที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิเป็นต้น ด้วยสีลวิสุทธิเป็นต้น เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๒ เป็นต้น จากรถผลัดที่ ๑ เป็นต้น พึงเห็นกาลที่โยคีบุคคลผู้ทำกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไปแล้วด้วยญาณทัสสนวิสุทธิ ขึ้นสู่ธรรมปราสาทอันประเสริฐ มีกุศลธรรมห้าสิบกว่าเป็นบริวาร เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่บนเตียงคือพระนิโรธ เสวยโลกุตรสุข เหมือนกาลที่พระราชาเสด็จลงที่ประตูพระราชวังชั้นในในกรุงสาเกตด้วยรถผลัดที่ ๗ แล้วเสวยโภชนะอันมีรสเลิศ แวดล้อมด้วยหมู่พระญาติและมิตร ณ เบื้องบนปราสาท

Iti āyasmantaṃ puṇṇaṃ dasakathāvatthulābhiṃ dhammasenāpatisāriputtatthero satta visuddhiyo pucchi. Āyasmā puṇṇo dasa kathāvatthūni vissajjesi. Evaṃ pucchanto pana dhammasenāpati kiṃ jānitvā pucchi, udāhu ajānitvā? Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṃ pucchi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayasmiṃ? Puṇṇattheropi ca kiṃ jānitvā vissajjesi, udāhu ajānitvā? Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṃ vissajjesi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayeti? Jānitvā titthakusalo hutvā visaye pucchīti hi vadamāno dhammasenāpatiṃyeva vadeyya. Jānitvā titthakusalo hutvā visaye vissajjesīti vadamāno puṇṇattheraṃyeva [Pg.64] vadeyya. Yañhi visuddhīsu saṃkhittaṃ, taṃ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṃ. Yaṃ kathāvatthūsu saṃkhittaṃ, taṃ visuddhīsu vitthiṇṇaṃ. Tadaminā nayena veditabbaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระได้ถามวิสุทธิ ๗ กะท่านพระปุณณะผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ท่านพระปุณณะได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ก็เมื่อพระธรรมเสนาบดีถามอย่างนี้ ท่านถามเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่า (คือวิสัย) แล้วถามในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่า แล้วถามในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? แม้พระปุณณเถระเล่า ท่านตอบเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่าแล้วตอบในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วถามในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระปุณณเถระนั่นเอง จริงอยู่ สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยนี้

Visuddhīsu hi ekā sīlavisuddhi cattāri kathāvatthūni hutvā āgatā appicchakathā santuṭṭhikathā asaṃsaggakathā, sīlakathāti. Ekā cittavisuddhi tīṇi kathāvatthūni hutvā āgatā – pavivekakathā, vīriyārambhakathā, samādhikathāti, evaṃ tāva yaṃ visuddhīsu saṃkhittaṃ, taṃ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṃ. Kathāvatthūsu pana ekā paññākathā pañca visuddhiyo hutvā āgatā – diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti, evaṃ yaṃ kathāvatthūsu saṃkhittaṃ, taṃ visuddhīsu vitthiṇṇaṃ. Tasmā sāriputtatthero satta visuddhiyo pucchanto na aññaṃ pucchi, dasa kathāvatthūniyeva pucchi. Puṇṇattheropi satta visuddhiyo vissajjento na aññaṃ vissajjesi, dasa kathāvatthūniyeva vissajjesīti. Iti ubhopete jānitvā titthakusalā hutvā visayeva pañhaṃ pucchiṃsu ceva vissajjesuṃ cāti veditabbo.

จริงอยู่ ในบรรดาวิสุทธิทั้งหลาย สีลวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๔ อย่าง คือ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา อสังสัคคกถา และสีลกถา จิตตวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๓ อย่าง คือ ปวิเวกกถา วิริยารัมภกถา และสมาธิกถา ด้วยประการฉะนี้ก่อน สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย ส่วนในบรรดากถาวัตถุทั้งหลาย ปัญญากถาอย่างหนึ่ง มาเป็นวิสุทธิ ๕ อย่าง คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระสารีบุตรเถระเมื่อถามวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ถามเรื่องอื่นเลย แต่ได้ถามถึงกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง แม้พระปุณณเถระเมื่อตอบวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ตอบเรื่องอื่นเลย แต่ได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านทั้งสองนั้นรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้ว ได้ถามและตอบปัญหาในวิสัยนั่นเอง

260. Ko nāmo āyasmāti na thero tassa nāmaṃ na jānāti. Jānantoyeva pana sammodituṃ labhissāmīti pucchi. Kathañca panāyasmantanti idaṃ pana thero sammodamāno āha. Mantāṇiputtoti mantāṇiyā brāhmaṇiyā putto. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā sutavatā sāvakena byākātabbā, evameva byākatāti ayamettha saṅkhepattho. Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā anupavisitvā. Celaṇḍupakenāti ettha celaṃ vuccati vatthaṃ, aṇḍupakaṃ cumbaṭakaṃ. Vatthacumbaṭakaṃ sīse katvā āyasmantaṃ tattha nisīdāpetvā pariharantāpi sabrahmacārī dassanāya labheyyuṃ, evaṃ laddhadassanampi tesaṃ lābhāyevāti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṃ dassesi. Evaṃ apariharantena hi pañhaṃ vā pucchitukāmena dhammaṃ vā sotukāmena ‘‘thero kattha ṭhito kattha nisinno’’ti pariyesantena caritabbaṃ hoti. Evaṃ pariharantā pana icchiticchitakkhaṇeyeva sīsato oropetvā mahārahe āsane nisīdāpetvā sakkā honti pañhaṃ vā pucchituṃ dhammaṃ vā sotuṃ. Iti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṃ dassesi.

๒๖๐. บทว่า โก นาโม อายสฺมา (ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร) พระเถระมิใช่ไม่ทราบชื่อของท่าน แต่ท่านทราบอยู่แล้วถาม ด้วยคิดว่า "เราจักได้ปราศรัย" ส่วนบทว่า กถญฺจ ปนายสฺมนฺติ (ก็เพื่อนพรหมจารีเรียกท่านว่าอย่างไร) นี้ พระเถระกล่าวปราศรัยอยู่ บทว่า มนฺตาณิปุตฺโต คือ บุตรของนางพราหมณีชื่อมันตาณี ในบทว่า ยถา ตํ นี้ ตํ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต ความย่อในที่นี้คือ "สาวกผู้ได้สดับแล้วพึงตอบฉันใด ก็ได้ตอบแล้วฉันนั้น" บทว่า อนุมาส อนุมาส คือ หยั่งลงแล้ว เข้าไปแล้วซึ่งกถาวัตถุ ๑๐ ในบทว่า เจลณฺฑุปเกน นี้ เจลํ เรียกว่าผ้า อณฺฑุปกํ คือขดผ้า ท่านแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะว่า "แม้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายทำขดผ้าไว้บนศีรษะแล้วเชิญท่านผู้อายุให้นั่งบนนั้นแล้วนำไป ก็พึงได้เห็นท่าน การได้เห็นอย่างนั้นก็เป็นลาภของพวกเขานั่นเอง" จริงอยู่ เมื่อไม่นำไปอย่างนั้น ผู้ที่ประสงค์จะถามปัญหาหรือฟังธรรม ก็จะต้องเที่ยวสืบเสาะว่า "พระเถระยืนอยู่ที่ไหน นั่งอยู่ที่ไหน" แต่เมื่อนำไปอย่างนี้ ในขณะที่ต้องการๆ นั่นเอง ก็สามารถเชิญท่านลงจากศีรษะ ให้นั่งบนอาสนะอันมีค่าสูง แล้วก็สามารถถามปัญหาหรือฟังธรรมได้ ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ

Sāriputtoti ca pana manti sāriyā brāhmaṇiyā puttoti ca pana evaṃ maṃ sabrahmacārī jānanti. Satthukappenāti satthusadisena. Iti ekapadeneva āyasmā [Pg.65] puṇṇo sāriputtattheraṃ candamaṇḍalaṃ āhacca ṭhapento viya ukkhipi. Therassa hi imasmiṃ ṭhāne ekantadhammakathikabhāvo pākaṭo ahosi. Amaccañhi purohitaṃ mahantoti vadamāno rājasadisoti vadeyya, goṇaṃ hatthippamāṇoti, vāpiṃ samuddappamāṇoti, ālokaṃ candimasūriyālokappamāṇoti, ito paraṃ etesaṃ mahantabhāvakathā nāma natthi. Sāvakampi mahāti vadanto satthupaṭibhāgoti vadeyya, ito paraṃ tassa mahantabhāvakathā nāma natthi. Iccāyasmā puṇṇo ekapadeneva theraṃ candamaṇḍalaṃ āhacca ṭhapento viya ukkhipi.

ก็แหละ เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายรู้จักเราอย่างนี้ว่า สารีบุตร คือบุตรของนางพราหมณีชื่อสารี. บทว่า สตฺถุกปฺเปน ความว่า ผู้เสมอด้วยพระศาสดา. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระสารีบุตรเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์. จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นธรรมกถึกโดยส่วนเดียวของพระเถระได้ปรากฏแล้ว. จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่าอำมาตย์หรือปุโรหิตเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเสมอด้วยพระราชา, เมื่อกล่าวว่าโค ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าช้าง, เมื่อกล่าวว่าบึง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าสมุทร, เมื่อกล่าวว่าแสงสว่าง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าแสงจันทร์แสงอาทิตย์, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี. แม้เมื่อกล่าวว่าสาวกเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเป็นคู่เปรียบของพระศาสดา, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของท่านย่อมไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์.

Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāpattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Yā panāyaṃ upamā āhaṭā, taṃ na āhareyyāma, atthameva katheyyāma. Upamā hi ajānantānaṃ āharīyatīti ayamettha adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana idampi paṭikkhipitvā upamā nāma buddhānampi santike āharīyati, theraṃ panesa apacāyamāno evamāhāti.

แม้เพียงเท่านี้ ก็จะไม่แจ่มแจ้งแก่เราหรือ. ความไม่แจ่มแจ้งย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. ก็อุปมานี้ที่ท่านนำมา เราไม่พึงนำมา พึงกล่าวแต่เนื้อความเท่านั้น. ความว่า จริงอยู่ อุปมาเขานำมาสำหรับผู้ไม่รู้ นี้เป็นอธิบายในที่นี้. ส่วนในอรรถกถา ท่านปฏิเสธแม้ข้อนี้แล้วกล่าวว่า ชื่อว่าอุปมา แม้ในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาก็นำมา แต่ท่านผู้นี้แสดงความนอบน้อมต่อพระเถระจึงกล่าวอย่างนี้.

Anumassa anumassa pucchitāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā ogāhetvā pucchitā. Kiṃ pana pañhassa pucchanaṃ bhāriyaṃ, udāhu vissajjananti? Uggahetvā pucchanaṃ no bhāriyaṃ, vissajjanaṃ pana bhāriyaṃ. Sahetukaṃ vā sakāraṇaṃ katvā pucchanampi vissajjanampi bhāriyameva. Samanumodiṃsūti samacittā hutvā anumodiṃsu. Iti yathānusandhināva desanā niṭṭhitāti.

บทว่า อนุมสฺส อนุมสฺส ปุจฺฉิตา ความว่า หยั่งลงๆ ในกถาวัตถุ ๑๐ แล้วถาม. ก็การถามปัญหานั้นหนัก หรือว่าการตอบหนัก. การเรียนมาแล้วถามไม่หนัก แต่การตอบสิหนัก. หรือว่า การทำให้มีเหตุมีผลแล้วถามก็ดี การตอบก็ดี หนักทั้งนั้น. บทว่า สมนุโมทึสุ ความว่า มีจิตเสมอกันแล้วอนุโมทนา. ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงจบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Rathavinītasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารภวินีตสูตร จบ.

5. Nivāpasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถานิวาปสูตร

261. Evaṃ me sutanti nivāpasuttaṃ. Tattha nevāpikoti yo migānaṃ gahaṇatthāya araññe tiṇabījāni vapati ‘‘idaṃ tiṇaṃ khādituṃ āgate mige sukhaṃ gaṇhissāmī’’ti. Nivāpanti vappaṃ. Nivuttanti vapitaṃ. Migajātāti migaghaṭā. Anupakhajjāti anupavisitvā. Mucchitāti taṇhāmucchanāya mucchitā, taṇhāya hadayaṃ pavisitvā mucchanākāraṃ pāpitāti [Pg.66] attho. Madaṃ āpajjissantīti mānamadaṃ āpajjissanti. Pamādanti vissaṭṭhasatibhāvaṃ. Yathākāmakaraṇīyā bhavissantīti yathā icchissāma, tathā kātabbā bhavissanti. Imasmiṃ nivāpeti imasmiṃ nivāpaṭṭhāne. Ekaṃ kira nivāpatiṇaṃ nāma atthi nidāghabhaddakaṃ, taṃ yathā yathā nidāgho hoti, tathā tathā nīvāravanaṃ viya meghamālā viya ca ekagghanaṃ hoti, taṃ luddakā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne kasitvā vapitvā vatiṃ katvā dvāraṃ yojetvā rakkhanti. Atha yadā mahānidāghe sabbatiṇāni sukkhāni honti, jivhātemanamattampi udakaṃ dullabhaṃ hoti, tadā migajātā sukkhatiṇāni ceva purāṇapaṇṇāni ca khādantā kampamānā viya vicarantā nivāpatiṇassa gandhaṃ ghāyitvā vadhabandhanādīni agaṇayitvā vatiṃ ajjhottharantā pavisanti. Tesañhi nivāpatiṇaṃ ativiya piyaṃ hoti manāpaṃ. Nevāpiko te disvā dve tīṇi divasāni pamatto viya hoti, dvāraṃ vivaritvā tiṭṭhati. Antonivāpaṭṭhāne tahiṃ tahiṃ udakaāvāṭakāpi honti, migā vivaṭadvārena pavisitvā khāditamattakaṃ pivitamattakameva katvā pakkamanti, punadivase kiñci na karontīti kaṇṇe cālayamānā khāditvā pivitvā ataramānā gacchanti, punadivase koci kiñci kattā natthīti yāvadatthaṃ khāditvā pivitvā maṇḍalagumbaṃ pavisitvā nipajjanti. Luddakā tesaṃ pamattabhāvaṃ jānitvā dvāraṃ pidhāya samparivāretvā koṭito paṭṭhāya koṭṭetvā gacchanti, evaṃ te tasmiṃ nivāpe nevāpikassa yathākāmakaraṇīyā bhavanti.

๒๖๑. นิวาปสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เนวาปิโก คือ ผู้ที่หว่านพืชหญ้าในป่าเพื่อจับเนื้อ ด้วยคิดว่า 'เราจักจับเนื้อที่มากินหญ้านี้ได้โดยง่าย'. บทว่า นิวาปํ คือ การหว่าน. บทว่า นิวุตฺตํ คือ ที่หว่านแล้ว. บทว่า มิคชาตา คือ ฝูงเนื้อ. บทว่า อนุปขชฺชาติ คือ เข้าไปแล้ว. บทว่า มุจฺฉิตา คือ มัวเมาด้วยความมัวเมาแห่งตัณหา อธิบายว่า ตัณหาเข้าไปสู่หทัยแล้วทำให้ถึงอาการมัวเมา. บทว่า มทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ คือ จักถึงความเมาคือมานะ. บทว่า ปมาทํ คือ ความเป็นผู้มีสติอันปล่อยแล้ว. บทว่า ยถากามกรณียา ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นผู้ที่เราพึงทำได้ตามความปรารถนา คือ เราจักปรารถนาอย่างใด ก็พึงทำได้อย่างนั้น. บทว่า อิมสฺมึ นิวาเป คือ ในที่หว่านเหยื่อนี้. ได้ยินว่า มีหญ้าเหยื่อชนิดหนึ่งชื่อว่า นิทาฆภัททกะ (งามในฤดูร้อน) หญ้านั้น เมื่อฤดูร้อนมีอยู่เพียงใดๆ ก็จะขึ้นเป็นกลุ่มก้อนหนาทึบเพียงนั้นๆ เหมือนป่าข้าวฟ่าง เหมือนกลุ่มเมฆ. นายพรานทั้งหลายไถแล้วหว่านหญ้านั้นไว้ในที่แห่งหนึ่งซึ่งมีน้ำสะดวกสบาย ทำรั้วล้อมไว้ ทำประตูไว้ แล้วคอยเฝ้ารักษา. ครั้งนั้น ในเวลาหน้าร้อนจัด เมื่อหญ้าทั้งปวงแห้งไป แม้แต่น้ำพอให้ลิ้นเปียกก็หาได้ยาก, เมื่อนั้น ฝูงเนื้อทั้งหลายเคี้ยวกินหญ้าแห้งและใบไม้เก่า เที่ยวไปประหนึ่งตัวสั่น ได้กลิ่นหญ้าเหยื่อแล้ว ไม่คำนึงถึงการถูกฆ่าถูกจองจำ เป็นต้น ก็กระโดดข้ามรั้วเข้าไป. จริงอยู่ หญ้าเหยื่อนั้นเป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเนื้อเหล่านั้น. นายพรานเห็นเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ทำทีเป็นประมาทอยู่ ๒-๓ วัน เปิดประตูยืนอยู่. ในภายในที่หว่านเหยื่อนั้น มีบ่อน้ำอยู่เป็นแห่งๆ, เนื้อทั้งหลายเข้าไปทางประตูที่เปิดไว้ กินพอประมาณ ดื่มพอประมาณแล้วก็หลีกไป, วันรุ่งขึ้น ก็กระดิกหูพลางคิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มไปโดยไม่รีบร้อน, วันรุ่งขึ้นอีก ก็คิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มตามความต้องการ เข้าไปนอนในพุ่มไม้เป็นวง. นายพรานทั้งหลายรู้ความประมาทของเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ปิดประตู ล้อมไว้ทั่วแล้ว ก็ไล่ตีไปตั้งแต่ชายป่า, ด้วยประการฉะนี้ เนื้อเหล่านั้นจึงเป็นผู้ที่นายพรานพึงทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น.

262. Tatra, bhikkhaveti, bhikkhave, tesu migajātesu. Paṭhamā migajātāti, migajātā paṭhamadutiyā nāma natthi. Bhagavā pana āgatapaṭipāṭivasena kappetvā paṭhamā, dutiyā, tatiyā, catutthāti nāmaṃ āropetvā dassesi. Iddhānubhāvāti yathākāmaṃ kattabbabhāvato; vasībhāvoyeva hi ettha iddhīti ca ānubhāvoti ca adhippeto.

๒๖๒. บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในฝูงเนื้อเหล่านั้น. บทว่า ปฐมา มิคชาตา ความว่า ชื่อว่าฝูงเนื้อที่หนึ่ง ที่สอง ย่อมไม่มี. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดโดยลำดับที่มาถึงแล้ว ทรงตั้งชื่อว่า ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ แล้วทรงแสดง. บทว่า อิทฺธานุภาวา ความว่า เพราะความเป็นผู้ที่พึงทำได้ตามความปรารถนา; จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นผู้มีอำนาจเท่านั้น ประสงค์ว่าเป็นฤทธิ์และเป็นอานุภาพ.

263. Bhayabhogāti bhayena bhogato. Balavīriyanti aparāparaṃ sañcaraṇavāyodhātu, sā parihāyīti attho.

๒๖๓. บทว่า ภยโภคา ความว่า เพราะความกลัวจึงบริโภค. บทว่า พลวีริยํ คือ วาโยธาตุที่ใช้สัญจรไปมา, อธิบายว่า วาโยธาตุนั้นเสื่อมไป.

264. Upanissāya āsayaṃ kappeyyāmāti anto nipajjitvā khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi bhayameva, mayaṃ pana amuṃ nivāpaṭṭhānaṃ nissāya ekamante āsayaṃ kappeyyāmāti cintayiṃsu. Upanissāya [Pg.67] āsayaṃ kappayiṃsūti luddakā nāma na sabbakālaṃ appamattā honti. Mayaṃ tattha tattha maṇḍalagumbesu ceva vatipādesu ca nipajjitvā etesu mukhadhovanatthaṃ vā āhārakiccakaraṇatthaṃ vā pakkantesu nivāpavatthuṃ pavisitvā khāditamattaṃ katvā amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ pavisissāmāti nivāpavatthuṃ upanissāya gahanesu gumbavatipādādīsu āsayaṃ kappayiṃsu. Bhuñjiṃsūti vuttanayena luddakānaṃ pamādakālaṃ ñatvā sīghaṃ sīghaṃ pavisitvā bhuñjiṃsu. Ketabinoti sikkhitakerāṭikā. Iddhimantāti iddhimanto viya. Parajanāti yakkhā. Ime na migajātāti. Āgatiṃ vā gatiṃ vāti iminā nāma ṭhānena āgacchanti, amutra gacchantīti idaṃ nesaṃ na jānāma. Daṇḍavākarāhīti daṇḍavākarajālehi. Samantā sappadesaṃ anuparivāresunti atimāyāvino ete, na dūraṃ gamissanti, santikeyeva nipannā bhavissantīti nivāpakkhettassa samantā sappadesaṃ mahantaṃ okāsaṃ anuparivāresuṃ. Addasaṃsūti evaṃ parivāretvā vākarajālaṃ samantato cāletvā olokentā addasaṃsu. Yattha teti yasmiṃ ṭhāne te gāhaṃ agamaṃsu, taṃ ṭhānaṃ addasaṃsūti attho.

๒๖๔. พวกเราควรอาศัยทำที่อยู่ดังนี้: แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกินก็มีภัย, ส่วนพวกเราจะอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อนั้น ทำที่อยู่ในที่สงัดแห่งหนึ่ง ดังนี้ คิดกันแล้ว. คำว่า อาศัยทำที่อยู่ หมายความว่า พวกพรานเนื้อชื่อว่าย่อมไม่เป็นผู้ไม่ประมาทตลอดกาล. พวกเราจะนอนอยู่ในพุ่มไม้และชายป่าในที่นั้นๆ แล้วเมื่อพวกพรานเหล่านั้นหลีกไปเพื่อล้างหน้าหรือเพื่อทำกิจด้วยอาหาร ก็จะเข้าไปยังที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำเพียงแค่กินแล้วก็จะเข้าไปยังที่อยู่ของพวกเรา ดังนี้ จึงอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำที่อยู่ในที่รกชัฏมีพุ่มไม้และชายป่าเป็นต้น. คำว่า กินแล้ว หมายความว่า รู้เวลาที่พวกพรานประมาทแล้ว ก็รีบเข้าไปกินโดยเร็วตามนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า เกตพี หมายถึง พวกเจ้าเล่ห์ที่ได้รับการฝึกฝนมาดี. คำว่า อิทฺธิมนฺตา หมายถึง ราวกับผู้มีฤทธิ์. คำว่า ปรชนา หมายถึง พวกยักษ์. คำว่า เหล่านี้ไม่ใช่จำพวกเนื้อ. คำว่า การมาหรือการไป หมายความว่า พวกมันมาโดยทางชื่อนี้ ไปยังที่โน้น ดังนี้ เราไม่รู้เรื่องนี้ของพวกมัน. คำว่า ทณฺฑวากราหิ หมายถึง ด้วยข่ายคือบ่วงหวาย. คำว่า ล้อมไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณ หมายความว่า พวกนี้มีมายายิ่งนัก คงจะไม่ไปไกล คงจะนอนอยู่ใกล้ๆ นี่เอง ดังนี้ จึงล้อมที่นาที่หว่านเหยื่อไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณอันกว้างใหญ่. คำว่า ได้เห็นแล้ว หมายความว่า ครั้นล้อมไว้อย่างนี้แล้ว แกว่งบ่วงหวายไปโดยรอบ เมื่อมองดูก็ได้เห็น. ความว่า พวกมันถูกจับในที่ใด ก็ได้เห็นที่นั้น.

265. Yaṃnūna mayaṃ yattha agatīti te kira evaṃ cintayiṃsu – ‘‘anto nipajjitvā anto khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi santike vasitvā khādantānampi bhayameva, tepi hi vākarajālena parikkhipitvā gahitāyevā’’ti, tena tesaṃ etadahosi – ‘‘yaṃnūna mayaṃ yattha nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca agati avisayo, tattha tattha seyyaṃ kappeyyāmā’’ti. Aññe ghaṭṭessantīti tato tato dūrataravāsino aññe ghaṭṭessanti. Te ghaṭṭitā aññeti tepi ghaṭṭitā aññe tato dūrataravāsino ghaṭṭessanti. Evaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ sabbaso migajātā parimuccissantīti evaṃ imaṃ amhehi nivuttaṃ nivāpaṃ sabbe migaghaṭā migasaṅghā vissajjessanti pariccajissanti. Ajjhupekkheyyāmāti tesaṃ gahaṇe abyāvaṭā bhaveyyāmāti; yathā tathā āgacchantesu hi taruṇapotako vā mahallako vā dubbalo vā yūthaparihīno vā sakkā honti laddhuṃ, anāgacchantesu kiñci natthi. Ajjhupekkhiṃsu kho, bhikkhaveti evaṃ cintetvā abyāvaṭāva ahesuṃ.

๒๖๕. คำว่า ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่ในที่ที่ไปไม่ได้ ได้ยินว่า พวกเนื้อเหล่านั้นคิดอย่างนี้ว่า 'แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกิน, แม้พวกที่อยู่ใกล้ๆ แล้วกินก็มีภัย, เพราะแม้พวกนั้นก็ถูกล้อมจับด้วยบ่วงหวายเหมือนกัน' เพราะเหตุนั้น พวกมันจึงได้มีความคิดนี้ว่า 'ไฉนหนอ พวกเราพึงทำที่นอนในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่คนหว่านเหยื่อและบริวารของคนหว่านเหยื่อไปไม่ได้ ไม่ใช่วิสัย'. คำว่า พวกอื่นจักกระทบกระทั่ง หมายความว่า พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่น หมายความว่า แม้พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า ด้วยประการฉะนี้ จำพวกเนื้อทั้งปวงจักพ้นจากเหยื่อที่หว่านไว้นี้โดยสิ้นเชิง หมายความว่า ด้วยประการฉะนี้ ฝูงเนื้อ หมู่เนื้อทั้งหมด จักสละ จักละทิ้งเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้. คำว่า พึงเพิกเฉยเสีย หมายความว่า พึงเป็นผู้ไม่ขวนขวายในการจับพวกมัน; เพราะเมื่อพวกมันมาอย่างนั้นๆ เนื้อตัวที่ยังหนุ่ม หรือตัวแก่ หรือตัวที่อ่อนแอ หรือตัวที่พลัดฝูง ก็อาจจะจับได้, เมื่อพวกมันไม่มา ก็ไม่มีอะไรเลย. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพิกเฉยเสียแล้ว หมายความว่า คิดอย่างนี้แล้ว ก็ได้เป็นผู้ไม่ขวนขวายเลย.

267. Amuṃ [Pg.68] nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisānīti ettha nivāpoti vā lokāmisānīti vā vaṭṭāmisabhūtānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānametaṃ adhivacanaṃ. Māro na ca bījāni viya kāmaguṇe vapento āhiṇḍati, kāmaguṇagiddhānaṃ pana upari vasaṃ vatteti, tasmā kāmaguṇā mārassa nivāpā nāma honti. Tena vuttaṃ – ‘‘amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassā’’ti. Na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvāti mārassa vasaṃ gatā ahesuṃ, yathākāmakaraṇīyā. Ayaṃ saputtabhariyapabbajjāya āgataupamā.

๒๖๗. ในคำว่า เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น และโลกามิสเหล่านั้น คำว่า เหยื่อ หรือ โลกามิส นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อันเป็นอามิสในวัฏฏะ. มารมิได้เที่ยวหว่านกามคุณเหมือนหว่านพืช แต่ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือผู้ที่กำหนัดในกามคุณ, เพราะฉะนั้น กามคุณจึงชื่อว่าเป็นเหยื่อของมาร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น'. คำว่า ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมาร หมายความว่า ได้ตกอยู่ในอำนาจของมาร เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา. นี้เป็นอุปมาที่มาในการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา.

268. Cetovimutti parihāyīti ettha cetovimutti nāma araññe vasissāmāti uppannaajjhāsayo; so parihāyīti attho. Tathūpame ahaṃ ime dutiyeti ayaṃ brāhmaṇadhammikapabbajjāya upamā. Brāhmaṇā hi aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā vaṭṭupacchedabhayena paveṇiṃ ghaṭayissāmāti dhanaṃ pariyesitvā bhariyaṃ gahetvā agāramajjhe vasantā ekasmiṃ putte jāte ‘‘amhākaṃ putto jāto vaṭṭaṃ na ucchinnaṃ paveṇi ghaṭitā’’ti puna nikkhamitvā pabbajanti vā tameva vā sa’kalattavāsaṃ vasanti.

๒๖๘. ในคำว่า เจโตวิมุตติเสื่อมไป คำว่า เจโตวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงอัธยาศัยที่เกิดขึ้นว่า เราจักอยู่ในป่า; ความว่า อัธยาศัยนั้นเสื่อมไป. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สองนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาในการบวชตามธรรมเนียมของพราหมณ์. ด้วยว่า พราหมณ์ทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์ในวัยหนุ่ม ๔๘ ปีแล้ว ด้วยความกลัวว่าวงศ์สกุลจะขาดสูญ จึงคิดว่า เราจักสืบต่อประเพณี ดังนี้ แสวงหาทรัพย์สิน รับภรรยามา อยู่ครองเรือน เมื่อบุตรคนหนึ่งเกิดแล้ว ก็คิดว่า 'บุตรของเราเกิดแล้ว วงศ์สกุลไม่ขาดสูญ ประเพณีได้รับการสืบต่อแล้ว' ดังนี้ จึงออกบวชอีก หรือไม่ก็อยู่ครองเรือนกับภรรยานั้นต่อไป.

269. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsūti purimā viya tepi mārassa iddhānubhāvā na mucciṃsu; yathākāmakaraṇīyāva ahesuṃ. Kiṃ pana te akaṃsūti? Gāmanigamarājadhāniyo osaritvā tesu tesu ārāmauyyānaṭṭhānesu assamaṃ māpetvā nivasantā kuladārake hatthiassarathasippādīni nānappakārāni sippāni sikkhāpesuṃ. Iti te vākarajālena tatiyā migajātā viya mārassa pāpimato diṭṭhijālena parikkhipitvā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ.

๒๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สมณพราหมณ์พวกที่สามเหล่านั้นก็ไม่พ้นไปได้ หมายความว่า แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารเหมือนพวกก่อนๆ; ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนานั่นเทียว. ถามว่า ก็พวกเขาได้ทำอะไร? ตอบว่า พวกเขาเข้าไปสู่บ้าน นิคม และราชธานี สร้างอาศรมอยู่ในอารามและอุทยานในที่นั้นๆ แล้วสอนศิลปะต่างๆ มีศิลปะการบังคับช้าง ม้า และรถ เป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงถูกมารผู้มีบาปล้อมไว้ด้วยข่ายคือทิฏฐิ เหมือนเนื้อจำพวกที่สามถูกล้อมไว้ด้วยบ่วงหวาย ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา.

270. Tathūpame ahaṃ ime catuttheti ayaṃ imassa sāsanassa upamā āhaṭā.

๒๗๐. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สี่นี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาที่ทรงนำมาเพื่อพระศาสนานี้.

271. Andhamakāsi māranti na mārassa akkhīni bhindi. Vipassanāpādakajjhānaṃ samāpannassa pana bhikkhuno imaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya cittaṃ vattatīti māro passituṃ na sakkoti. Tena vuttaṃ – ‘‘andhamakāsi māra’’nti. Apadaṃ vadhitvā māracakkhunti teneva pariyāyena yathā mārassa cakkhu apadaṃ [Pg.69] hoti nippadaṃ, appatiṭṭhaṃ, nirārammaṇaṃ, evaṃ vadhitvāti attho. Adassanaṃ gato pāpimatoti teneva pariyāyena mārassa pāpimato adassanaṃ gato. Na hi so attano maṃsacakkhunā tassa vipassanāpādakajjhānaṃ samāpannassa bhikkhuno ñāṇasarīraṃ daṭṭhuṃ sakkoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri ariyasaccāni disvā cattāro āsavā parikkhīṇā honti. Tiṇṇo loke visattikanti loke sattavisattabhāvena visattikāti evaṃ saṅkhaṃ gataṃ. Atha vā ‘‘visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā visaṭāti visattikā, vipulāti visattikā, visālāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃ haratīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe’’ti (mahāni. 3; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22, khaggavisāṇasuttaniddesa 124) visattikā. Evaṃ visattikāti saṅkhaṃ gataṃ taṇhaṃ tiṇṇo nittiṇṇo uttiṇṇo. Tena vuccati – ‘‘tiṇṇo loke visattika’’nti.

๒๗๑. คำว่า "ทำมารให้บอด" ไม่ได้หมายความว่า ทำลายดวงตาของมาร แต่ว่า มารไม่สามารถเห็นได้ว่า จิตของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานดำเนินไปโดยอาศัยอารมณ์ชื่อนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทำมารให้บอด" คำว่า "ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีร่องรอย" มีความหมายว่า ทำลายโดยปริยายนั้นนั่นแหละ คือทำจักษุของมารให้ไม่มีร่องรอย ไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์ คำว่า "ผู้มีบาปไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏ" คือ ไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปโดยปริยายนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ มารนั้นไม่สามารถเห็นญาณสรีระของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานนั้นด้วยมังสจักษุของตนได้ คำว่า "อาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา" คือ อาสวะ ๔ สิ้นไปเพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา คำว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก" คือ ตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" เพราะเป็นสภาวะที่ข้องและข้องยิ่งในโลก หรืออีกนัยหนึ่ง "ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะซ่านไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะแผ่ไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไพบูลย์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะกว้างขวาง ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะข้องอยู่ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะนำพิษไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะเป็นปฏิปักษ์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นราก ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นผล ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีการบริโภคเป็นพิษ หรืออีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นกว้างขวางในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ" ชื่อว่า วิสตฺติกา ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ข้ามขึ้นแล้ว ซึ่งตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก"

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Nivāpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิวาปสูตร จบ

6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปาสราสิสูตร

272. Evaṃ me sutanti pāsarāsisuttaṃ. Tattha sādhu mayaṃ, āvusoti āyācantā bhaṇanti. Ete kira pañcasatā bhikkhū janapadavāsino ‘‘dasabalaṃ passissāmā’’ti sāvatthiṃ anuppattā. Satthudassanaṃ pana etehi laddhaṃ, dhammiṃ kathaṃ na tāva suṇanti. Te satthugāravena ‘‘amhākaṃ, bhante, dhammakathaṃ kathethā’’ti vattuṃ na sakkonti. Buddhā hi garū honti, ekacāriko sīho migarājā viya, pabhinnakuñjaro viya, phaṇakataāsīviso viya, mahāaggikkhandho viya ca durāsadā vuttampi cetaṃ –

๒๗๒. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า ปาสราสิสูตร ในปาสราสิสูตรนั้น ภิกษุทั้งหลายทูลขออยู่ จึงกล่าวคำว่า สาธุ มยํ อาวุโส เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้เป็นชาวชนบท ได้มาถึงกรุงสาวัตถีด้วยตั้งใจว่า "เราทั้งหลายจักเฝ้าพระทศพล" แต่ภิกษุเหล่านี้ได้เฝ้าพระศาสดาแล้ว แต่ยังไม่ได้ฟังธรรมกถา ภิกษุเหล่านั้น ด้วยความเคารพในพระศาสดา จึงไม่สามารถที่จะทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมกถาแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นที่น่าเคารพยำเกรง เข้าเฝ้าได้ยาก เปรียบเหมือนราชสีห์ พญาแห่งสัตว์ร้ายที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนช้างตกมัน เหมือนอสรพิษที่แผ่พังพาน และเหมือนกองไฟใหญ่ และคำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘Āsīviso yathā ghoro, migarājāva kesarī;

Nāgova kuñjaro dantī, evaṃ buddhā durāsadā’’ti.

"อสรพิษร้ายฉันใด ราชสีห์มีขนคอฉันใด ช้างพลายมีงาฉันใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เข้าเฝ้าได้ยากฉันนั้น"

Evaṃ [Pg.70] durāsadaṃ satthāraṃ te bhikkhū sayaṃ yācituṃ asakkontā āyasmantaṃ ānandaṃ yācamānā ‘‘sādhu mayaṃ, āvuso’’ti āhaṃsu.

ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่สามารถจะทูลขอพระศาสดาผู้เข้าเฝ้าได้ยากอย่างนี้ด้วยตนเองได้ จึงประสงค์จะขอท่านพระอานนท์ ได้กล่าวคำว่า "สาธุ มยํ อาวุโส" เป็นต้น

Appeva nāmāti api nāma labheyyātha. Kasmā pana thero te bhikkhū ‘‘rammakassa brāhmaṇassa assamaṃ upasaṅkameyyāthā’’ti āha? Pākaṭakiriyatāya. Dasabalassa hi kiriyā therassa pākaṭā hoti; jānāti thero, ‘‘ajja satthā jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṃ karissati; ajja pubbārāme vasitvā jetavane divāvihāraṃ karissati; ajja ekakova piṇḍāya pavisissati; ajja bhikkhusaṅghaparivuto imasmiṃ kāle janapadacārikaṃ nikkhamissatī’’ti. Kiṃ panassa evaṃ jānanatthaṃ cetopariyañāṇaṃ atthīti? Natthi. Anumānabuddhiyā pana katakiriyāya nayaggāhena jānāti. Yañhi divasaṃ bhagavā jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṃ kātukāmo hoti, tadā senāsanaparikkhārabhaṇḍānaṃ paṭisāmanākāraṃ dasseti, thero sammajjanisaṅkārachaḍḍanakādīni paṭisāmeti. Pubbārāme vasitvā jetavanaṃ divāvihārāya āgamanakālepi eseva nayo.

คำว่า อปฺเปว นาม มีความว่า พึงได้บ้างหนอ ก็เหตุไฉน พระเถระจึงได้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์เถิด" (ตอบว่า) เพราะพระจริยาวัตรของพระผู้มีพระภาคปรากฏ (แก่ท่าน) จริงอยู่ พระจริยาวัตรของพระทศพลย่อมปรากฏแก่พระเถระ พระเถระย่อมทราบว่า "วันนี้ พระศาสดาประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม, วันนี้ ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน, วันนี้ จักเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว, วันนี้ มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม จักเสด็จจาริกไปในชนบทในกาลนี้" ถามว่า ก็ท่านมีเจโตปริยญาณเพื่อจะรู้อย่างนี้หรือ? ตอบว่า ไม่มี แต่ท่านทราบโดยการอนุมานด้วยปัญญา โดยการจับเค้าจากพระจริยาวัตรที่ทรงกระทำแล้ว จริงอยู่ ในวันใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว ทรงมีพระประสงค์จะพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม ในวันนั้น พระองค์จะทรงแสดงอาการเก็บงำเสนาสนะและบริขารภัณฑ์ พระเถระก็จะเก็บไม้กวาดและกระบุงใส่ขยะเป็นต้น แม้ในเวลาที่ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว เสด็จมาเพื่อพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน ก็นัยนี้เช่นกัน

Yadā pana ekako piṇḍāya pavisitukāmo hoti, tadā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Thero ‘‘ajja bhagavā bodhaneyyabandhavaṃ disvā nisinno’’ti tāya saññāya ñatvā ‘‘ajja, āvuso, bhagavā ekako pavisitukāmo, tumhe bhikkhācārasajjā hothā’’ti bhikkhūnaṃ saññaṃ deti. Yadā pana bhikkhusaṅghaparivāro pavisitukāmo hoti, tadā gandhakuṭidvāraṃ upaḍḍhapidahitaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati, thero tāya saññāya ñatvā pattacīvaraggahaṇatthāya bhikkhūnaṃ saññaṃ deti. Yadā janapadacārikaṃ nikkhamitukāmo hoti, tadā ekaṃ dve ālope atirekaṃ bhuñjati, sabbakālaṃ caṅkamanañcāruyha aparāparaṃ caṅkamati, thero tāya saññāya ñatvā ‘‘bhagavā, āvuso, janapadacārikaṃ caritukāmo, tumhākaṃ kattabbaṃ karothā’’ti bhikkhūnaṃ saññaṃ deti.

แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว ในเวลานั้น พอรุ่งเช้า ก็ทรงบริหารพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงปิดประตู เข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทอดพระเนตรเห็นเวไนยสัตว์ผู้เป็นประดุจญาติแล้วจึงประทับนั่ง" แล้วจึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไป (บิณฑบาต) เพียงพระองค์เดียว ท่านทั้งหลายจงเตรียมตัวเพื่อภิกขาจารเถิด" แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ในเวลานั้น จะทรงทำประตูพระคันธกุฎีให้แง้มไว้ แล้วเข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อถือบาตรและจีวร ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ในเวลานั้น จะทรงเสวยเกินไปหนึ่งหรือสองคำ และตลอดเวลาจะเสด็จขึ้นสู่ที่จงกรมแล้วทรงดำเนินจงกรมกลับไปกลับมา พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ท่านทั้งหลายจงทำกิจที่ควรทำของตนเถิด"

Bhagavā paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso ahosi, pacchā pañcavīsati vassāni abbokiṇṇaṃ sāvatthiṃyeva upanissāya vasanto ekadivase [Pg.71] dve ṭhānāni paribhuñjati. Jetavane rattiṃ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṃ karoti. Pubbārāme rattiṃ vasitvā punadivase pācīnadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavane divāvihāraṃ karoti. Kasmā? Dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya. Manussattabhāve ṭhitena hi anāthapiṇḍikena viya aññena kenaci, mātugāmattabhāve ṭhitāya ca visākhāya viya aññāya itthiyā tathāgataṃ uddissa dhanapariccāgo kato nāma natthi, tasmā bhagavā tesaṃ anukampāya ekadivase imāni dve ṭhānāni paribhuñjati. Tasmiṃ pana divase jetavane vasi, tasmā thero – ‘‘ajja bhagavā sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā sāyanhakāle gattāni parisiñcanatthāya pubbakoṭṭhakaṃ gamissati; athāhaṃ gattāni parisiñcitvā ṭhitaṃ bhagavantaṃ yācitvā rammakassa brāhmaṇassa assamaṃ gahetvā gamissāmi. Evamime bhikkhū bhagavato sammukhā labhissanti dhammakathaṃ savanāyā’’ti cintetvā te bhikkhū evamāha.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ในปฐมโพธิกาลตลอด ๒๐ พรรษา ทรงมีที่ประทับไม่ประจำที่ ภายหลังตลอด ๒๕ พรรษา ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีเท่านั้นประทับอยู่โดยไม่ระคน (กับพระองค์อื่น) ในวันหนึ่งๆ ย่อมทรงใช้สอยสถานสองแห่ง คือ เมื่อประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น อันหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศใต้แล้ว เสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศตะวันออกแล้ว เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ พระเชตวัน เพราะเหตุไร? เพื่ออนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งสอง จริงอยู่ การบริจาคทรัพย์ที่บุคคลอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นบุรุษเช่นกับอนาถบิณฑิกเศรษฐี และสตรีอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นมาตุคามเช่นกับนางวิสาขา กระทำแล้วอุทิศพระตถาคตนั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่ออนุเคราะห์แก่ท่านทั้งสองนั้น จึงทรงใช้สอยสถานสองแห่งนี้ในวันหนึ่ง ก็ในวันนั้น พระองค์ประทับอยู่ ณ พระเชตวัน เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว ในเวลาเย็น จักเสด็จไปยังปุพพโกฏฐกะเพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น เราทูลขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงสรงสนานพระวรกายแล้วประทับยืนอยู่ จักนิมนต์ไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเหล่านี้จักได้ฟังธรรมกถาจากเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้

Migāramātupāsādoti visākhāya pāsādo. Sā hi migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā migāramātāti vuccati. Paṭisallānā vuṭṭhitoti tasmiṃ kira pāsāde dvinnaṃ mahāsāvakānaṃ sirigabbhānaṃ majjhe bhagavato sirigabbho ahosi. Thero dvāraṃ vivaritvā antogabbhaṃ sammajjitvā mālākacavaraṃ nīharitvā mañcapīṭhaṃ paññapetvā satthu saññaṃ adāsi. Satthā sirigabbhaṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagamma darathaṃ paṭippassambhetvā uṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīditvā sāyanhasamaye tato vuṭṭhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭisallānā vuṭṭhito’’ti.

คำว่า "มิคารมาตุปราสาท" คือ ปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะอันมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา จึงถูกเรียกว่า "มิคารมาตา" คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว" คือ ได้ยินว่า ในปราสาทนั้น ในท่ามกลางห้องอันเป็นสิริของพระมหาสาวกทั้งสอง ได้มีห้องอันเป็นสิริของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระเปิดประตู กวาดภายในห้อง นำหยากเยื่อคือดอกไม้ออก ปูลาดเตียงและตั่งแล้ว ได้ถวายสัญญาณแด่พระศาสดา พระศาสดาเสด็จเข้าไปยังห้องอันเป็นสิริ ทรงเข้าถึงสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะ ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้ว ทรงลุกขึ้นเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง ในเวลาเย็น ได้เสด็จออกจากผลสมาบัตินั้น ทรงหมายถึงความนั้น จึงตรัสว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว"

Parisiñcitunti yo hi cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nhāyati, so nhāyatīti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nhāyati, so parisiñcatīti vuccati. Bhagavatopi sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma na upalimpati, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udakaṃ otarati. Tenāha – ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti. Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako.

คำว่า "เพื่อสรงสนาน" (ปริสิญฺจิตุํ) คือ จริงอยู่ ผู้ใดขัดสีร่างกายด้วยจุลและดินเหนียวเป็นต้น หรือขัดถูด้วยกำมือของนักมวยปล้ำเป็นต้นแล้วอาบน้ำ ผู้นั้นเรียกว่า "อาบน้ำ" (นฺหายติ) ผู้ใดไม่กระทำอย่างนั้น อาบน้ำโดยปกติเท่านั้น ผู้นั้นเรียกว่า "สรง" (ปริสิญฺจติ) แม้ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ธุลีและเหงื่อไคลอันพึงนำออกอย่างนั้น ชื่อว่า ย่อมไม่แปดเปื้อน ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำเพียงเพื่อทรงรับรู้อุตุเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพื่อสรงสนานพระวรกาย" คำว่า "ปุพพโกฏฐกะ" คือ ป้อมประตูทิศตะวันออก

Sāvatthiyaṃ [Pg.72] kira vihāro kadāci mahā hoti kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavane gandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva.

ได้ยินว่า พระวิหารในกรุงสาวัตถี บางคราวก็ใหญ่ บางคราวก็เล็ก จริงอย่างนั้น พระวิหารนั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้มีขนาด ๑ โยชน์, ในกาลแห่งพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต, ในกาลแห่งพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดกึ่งโยชน์, ในกาลแห่งพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๑ คาวุต, ในกาลแห่งพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดประมาณกึ่งคาวุต, ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๒๐ อุสภ, ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ได้มีขนาดประมาณ ๘ กรีส แม้พระนครนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศใต้ บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันตก บางคราวก็อยู่ทางทิศเหนือ ก็แต่ว่า ในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวัน สถานที่ประดิษฐานแห่งพระบาทเตียงทั้งสี่ย่อมไม่หวั่นไหวเลยทีเดียว

Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ saṅkassanagaradvāre devorohaṇakāle sopānassa patiṭṭhaṭṭhānaṃ mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvāre koṭṭhako ahosi. So idānipi pubbakoṭṭhakotveva paññāyati. Kassapadasabalassa kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatitthaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiyekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyāni vippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālikāni. Iti bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanesi. Bhagavā rattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagatamakāsi. Bhagavā udakaṃ otari. Sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ. Yantanālikāhi suvaṇṇarasadhārānisiñcamānakālo viya suvaṇṇapaṭapasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nhānavattaṃ dassetvā nhatvā paccuttiṇṇassa thero rattadupaṭṭaṃ upanesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti.

จริงอยู่ สถานที่อันเป็นเจดีย์ที่ไม่หวั่นไหว ๔ แห่ง คือ สถานที่แห่งมหาโพธิบัลลังก์, สถานที่ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน, สถานที่ประดิษฐานแห่งบันไดในกาลเสด็จลงจากเทวโลกที่ประตูสังกัสสนคร, และสถานที่แห่งพระบาทเตียง (ในพระคันธกุฎี) ก็ปุพพโกฏฐกะนี้ ในกาลที่พระวิหารมีขนาด ๒๐ อุสภของพระกัสสปทศพล ได้เป็นป้อมประตูที่ประตูทิศตะวันออก ป้อมประตูนั้น แม้บัดนี้ ก็ปรากฏว่าปุพพโกฏฐกะนั่นเทียว ในกาลของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลล้อมพระนครอยู่ ได้ไหลมาถึงปุพพโกฏฐกะแล้วทำลายด้วยกระแสน้ำ เนรมิตให้เป็นห้วงน้ำใหญ่ มีท่าราบเรียบ ลึกลงไปโดยลำดับ ในห้วงน้ำนั้น ท่าหนึ่งเป็นท่าสรงของพระราชา ท่าหนึ่งเป็นของชาวเมือง ท่าหนึ่งเป็นของหมู่ภิกษุ ท่าหนึ่งเป็นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ท่าอาบน้ำเหล่านี้จึงเป็นท่าเฉพาะ น่ารื่นรมย์ มีหาดทรายดุจแผ่นเงินที่โปรยปรายไว้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ จึงได้เสด็จเข้าไปยังปุพพโกฏฐกะอันมีลักษณะเช่นนี้ เพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้น้อมถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงออกแล้ว ทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้รับมหาจีวรพร้อมด้วยผ้าสองชั้นมาไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำ พร้อมกับการเสด็จลงของพระองค์นั่นเทียว ปลาและเต่าทั้งปวงในน้ำได้มีสีดุจทองคำ (กาลนั้น) ได้เป็นประดุจกาลที่หลั่งธารแห่งน้ำทองด้วยท่อยนต์ และประดุจกาลที่คลี่ผ้าทอง ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวัตรในการสรงน้ำ สรงแล้วเสด็จขึ้น พระเถระได้น้อมถวายผ้าสองชั้นสีแดง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวอันมีสีดุจสายฟ้า ทรงพับมหาจีวรที่พระอานนท์น้อมถวายนั้นโดยชายทั้งสอง กระทำให้เป็นดุจห้องแห่งดอกบัวแล้ว ทรงจับที่มุมทั้งสองประทับยืนอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำอันข้าพเจ้ากล่าวแล้วว่า "ทรงสรงสนานพระวรกายในปุพพโกฏฐกะแล้ว เสด็จขึ้น ทรงครองผ้าผืนเดียวประทับยืนอยู่"

Evaṃ [Pg.73] ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalasaraṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ tārāmarīcivikasitaṃ ca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha. Byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitā dvattiṃsacandamālā viya, dvattiṃsasūriyamālā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitā dvattiṃsacakkavatti dvattiṃsadevarājā dvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha, vaṇṇabhūmināmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭatīti evarūpesu ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo.

ก็พระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับยืนอยู่อย่างนั้น งดงามประหนึ่งเย้ยหยันสิริแห่งสระที่เต็มไปด้วยดอกบัวและอุบลที่บานสะพรั่ง แห่งต้นปาริฉัตรที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น และแห่งพื้นท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลาย ทั้งพวงแห่งมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการของพระองค์ ซึ่งงดงามด้วยพระรัศมีวาหนึ่งแผ่ซ่านออกไปโดยรอบ ก็งดงามยิ่งนัก ประดุจพวงมาลัยคือดวงจันทร์ ๓๒ ดวงที่ร้อยไว้ ประดุจพวงมาลัยคือดวงอาทิตย์ ๓๒ ดวง ประดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และท้าวมหาพรหม ๓๒ พระองค์ที่ตั้งไว้โดยลำดับ นี้ชื่อว่าวัณณภูมิ ในที่เช่นนี้ ธรรมกถึกผู้มีความสามารถควรนำเนื้อความ อุปมา และเหตุผลทั้งหลายมากล่าวพรรณนาพระสรีรคุณหรือพระพุทธคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายให้เต็มเปี่ยมด้วยบทที่เป็นร้อยแก้วหรือด้วยคาถาทั้งหลาย ในที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมกถึก

273. Gattāni pubbāpayamānoti pakatibhāvaṃ gamayamāno nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodakena gattena cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikā uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati. Buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati; padumapatte pakkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivattetvā gacchati, evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā, ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe thero cintesi – ‘‘bhagavā mahācīvaraṃ pārupitvā migāramātupāsādaṃ ārabbha gamanābhihārato paṭṭhāya dunnivattiyo bhavissati; buddhānañhi adhippāyakopanaṃ nāma ekacārikasīhassa gahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ viya; pabhinnavaravāraṇassa soṇḍāya parāmasanaṃ viya; uggatejassa āsīvisassa gīvāya gahaṇaṃ viya ca bhāriyaṃ hoti. Idheva rammakassa brāhmaṇassa assamassa vaṇṇaṃ kathetvā tattha gamanatthāya bhagavantaṃ yācissāmī’’ti. So tathā akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ānando…pe… anukampaṃ upādāyā’’ti.

๒๗๓. บทว่า คัตตานิ ปุพพาปยมาโน ความว่า ทรงทำให้ถึงภาวะปกติ ทรงทำให้ไม่มีน้ำ คือทรงทำให้แห้ง จริงอยู่ เมื่อบุคคลผู้มีกายเปียกน้ำห่มจีวร ราจะขึ้นที่จีวร บริขารย่อมเสียหาย แต่ธุลีและของสกปรกย่อมไม่ติดที่พระสรีระของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย น้ำย่อมกลิ้งกลับไปเหมือนหยดน้ำที่หยดลงบนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีความเคารพในสิกขา ทรงดำริว่า "นี้ชื่อว่าบรรพชิตวัตร" จึงทรงจับจีวรผืนใหญ่ที่ชายทั้งสองข้าง ทรงปิดพระวรกายเบื้องหน้าแล้วประทับยืน ในขณะนั้น พระเถระคิดว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห่มจีวรผืนใหญ่แล้ว ตั้งแต่ทรงปรารภจะเสด็จไปปราสาทของนางมิคารมาตา ก็จะทรงเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่อาจทูลทัดทานได้ จริงอยู่ การทำลายพระอัธยาศัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นเป็นเรื่องหนัก เหมือนการเหยียดมือเพื่อจะจับราชสีห์ที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนการลูบคลำที่งวงของช้างพลายตกมัน และเหมือนการจับที่คอของอสรพิษมีพิษร้ายแรง เราจะกล่าวพรรณนาคุณอาศรมของธรรมิกพราหมณ์ในที่นี้แหละ แล้วทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อเสด็จไปที่นั่น" ท่านได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์... (ละ)... อาศัยความอนุเคราะห์"

Tattha anukampaṃ upādāyāti bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ sossāmāti taṃ assamaṃ gatānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ anukampaṃ paṭicca, tesu kāruññaṃ katvāti attho. Dhammiyā kathāyāti dasasu pāramitāsu aññatarāya [Pg.74] pāramiyā ceva mahābhinikkhamanassa ca vaṇṇaṃ kathayamānā sannisinnā honti. Āgamayamānoti olokayamāno. Ahaṃ buddhoti sahasā appavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena kavāṭe saññaṃ adāsi. Vivariṃsūti sotaṃ odahitvāva nisinnattā taṅkhaṇaṃyeva āgantvā vivariṃsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุกัมปัง อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือทรงทำความกรุณาในภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้ไปสู่อาศรมนั้น (ด้วยคิดว่า) "เราทั้งหลายจักฟังธรรมกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" บทว่า ธัมมิยา กถายะ คือ (ภิกษุเหล่านั้น) ประชุมกันกล่าวพรรณนาคุณของบารมีอย่างใดอย่างหนึ่งในบารมี ๑๐ ประการ และของคุณแห่งการเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ บทว่า อาคมยมาโน คือ ทรงรอคอย ความว่า ไม่ได้เสด็จเข้าไปโดยพลันว่า "เราเป็นพระพุทธเจ้า" แต่ประทับยืนอยู่ตราบเท่าที่กถานั้นยังไม่จบ บทว่า อัคคลัง อาโกเฏสิ คือ ทรงให้สัญญาณที่บานประตูด้วยปลายพระนขา บทว่า วิวริงสุ คือ เพราะภิกษุเหล่านั้นนั่งเงี่ยโสตสดับอยู่แล้ว จึงมาเปิดในขณะนั้นนั่นเอง

Paññatte āsaneti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakke vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti; tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana pakatipaññattameva āsanaṃ ahosi, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

บทว่า ปัญญัตเต อาสเน ได้ยินว่า ในพุทธกาล ภิกษุแม้รูปเดียวอยู่ในที่ใดๆ ในที่นั้นๆ พุทธอาสน์ย่อมถูกปูลาดไว้แล้วทั้งนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการถึงภิกษุทั้งหลายผู้รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์ไปแล้ว อยู่ในที่อันผาสุกว่า "ภิกษุชื่อนี้รับกรรมฐานในสำนักของเราไปแล้ว จักสามารถทำให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้หรือไม่หนอ" ครั้งนั้น ทรงเห็นภิกษุนั้นปล่อยกรรมฐาน ตรึกอกุศลวิตกอยู่ แต่นั้น (ทรงดำริว่า) "ทำอย่างไรหนอ อกุศลวิตกทั้งหลายจึงจะครอบงำกุลบุตรนี้ผู้รับกรรมฐานในสำนักของศาสดาเช่นเราอยู่ แล้วทำให้จมลงในวัฏทุกข์อันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วได้" เพื่ออนุเคราะห์กุลบุตรนั้น จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นนั่นเอง ทรงประทานโอวาทแก่กุลบุตรนั้นแล้ว เหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า เสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้อันพระองค์ทรงโอวาทอยู่อย่างนี้ คิดว่า "พระศาสดาทรงทราบจิตของเราแล้วเสด็จมา ทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งประทับยืนอยู่ใกล้ๆ เรา ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญประทับนั่ง ณ ที่นี้' เป็นภาระ" ภิกษุเหล่านั้นจึงปูลาดอาสนะไว้แล้วจึงอยู่ รูปใดมีตั่ง รูปนั้นก็ปูลาดตั่งนั้น รูปใดไม่มี ก็ปูลาดเตียง แผ่นกระดาน ท่อนไม้ ก้อนหิน หรือกองทราย เมื่อไม่ได้สิ่งนั้น ก็รวบรวมแม้ใบไม้เก่าๆ มาปูผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น แต่ในที่นี้ อาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติได้มีอยู่แล้ว ท่านหมายถึงอาสนะนั้นจึงกล่าวว่า "ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว"

Kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. ‘‘Kāya netthā’’tipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho. ‘‘Kāya notthā’’tipi pāḷi, tassāpi purimoyeva attho. Antarā kathāti kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Atha bhagavā anuppattoti [Pg.75] atha etasmiṃ kāle bhagavā āgato. Dhammī vā kathāti dasakathāvatthunissitā vā dhammī kathā. Ariyo vā tuṇhībhāvoti ettha pana dutiyajjhānampi ariyo tuṇhībhāvo mūlakammaṭṭhānampi. Tasmā taṃ jhānaṃ appetvā nisinnopi, mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi bhikkhu ariyena tuṇhībhāvena nisinnoti veditabbo.

บทว่า กาย นุตถะ ความว่า "พวกเธอประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ" มีบาลีว่า กาย เนตถะ ก็มี บาลีนั้นมีความว่า "ด้วยเรื่องอะไรหนอ ในที่นี้" มีบาลีว่า กาย โนตถะ ก็มี บาลีนั้นก็มีความหมายเหมือนก่อนนั่นเอง บทว่า อันตรา กถา คือ เรื่องอื่นในระหว่างแห่งการมนสิการกรรมฐาน การเรียนอุเทศ การสอบถาม เป็นต้น บทว่า วิปปกตา คือ ยังไม่จบ ยังไม่ถึงที่สุด เพราะการมาของเรา บทว่า อถ ภควา อนุปปัตโต ความว่า ครั้งนั้น ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึงแล้ว บทว่า ธัมมี วา กถา คือ ธรรมกถาที่อิงกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ส่วนในบทว่า อริโย วา ตุณหีภาโว นี้ แม้ทุติยฌานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ (ความนิ่งอย่างประเสริฐ) แม้มูลกรรมฐานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ภิกษุผู้นั่งเข้าฌานนั้นอยู่ หรือภิกษุผู้รับเอามูลกรรมฐานแล้วนั่งอยู่ ก็นับว่านั่งอยู่ด้วยอริยตุณหีภาพ

274. Dvemā, bhikkhave, pariyesanāti ko anusandhi? Te bhikkhū sammukhā dhammiṃ kathaṃ sossāmāti therassa bhāraṃ akaṃsu, thero tesaṃ assamagamanamakāsi. Te tattha nisīditvā atiracchānakathikā hutvā dhammiyā kathāya nisīdiṃsu. Atha bhagavā ‘‘ayaṃ tumhākaṃ pariyesanā ariyapariyesanā nāmā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha katamā ca, bhikkhave, anariyapariyesanāti ettha yathā maggakusalo puriso paṭhamaṃ vajjetabbaṃ apāyamaggaṃ dassento ‘‘vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vadati. Evaṃ bhagavā desanākusalatāya paṭhamaṃ vajjetabbaṃ anariyapariyesanaṃ ācikkhitvā pacchā itaraṃ ācikkhissāmīti uddesānukkamaṃ bhinditvā evamāha. Jātidhammoti jāyanasabhāvo. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti maraṇasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo.

๒๗๔. อนุสนธิในคำว่า "ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่าง) คืออะไร? คือ ภิกษุเหล่านั้นได้มอบภาระแด่พระเถระ (พระอานนท์) ว่า "พวกเราจักฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์" พระเถระจึงได้เดินทางไปยังอาศรมของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ไม่เป็นผู้กล่าวติรัจฉานกถา แต่ได้นั่งสนทนาธรรมิกถากัน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "การแสวงหาของพวกเธอนี้ชื่อว่า อริยปริเยสนา (การแสวงหาอันประเสริฐ)" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กตมา จ ภิกฺขเว อนริยปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนริยปริเยสนาเป็นไฉน) มีอุปมาว่า บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง เมื่อจะชี้ทางแห่งความเสื่อมอันควรเว้นก่อน ย่อมกล่าวว่า "จงละทางซ้ายเสีย แล้วถือเอาทางขวา" ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ด้วยทรงเป็นผู้ฉลาดในเทศนา เมื่อจะทรงแสดงอนริยปริเยสนาอันควรเว้นก่อน แล้วจึงจักทรงแสดงปริเยสนาที่เหลือในภายหลัง จึงทรงทำลายลำดับแห่งอุเทศ ตรัสไว้ดังนี้. คำว่า "ชาติธมฺโม" (มีชาติเป็นธรรมดา) คือ มีความเกิดเป็นสภาวะ. คำว่า "ชราธมฺโม" (มีชราเป็นธรรมดา) คือ มีความแก่เป็นสภาวะ. คำว่า "พฺยาธิธมฺโม" (มีพยาธิเป็นธรรมดา) คือ มีความเจ็บป่วยเป็นสภาวะ. คำว่า "มรณธมฺโม" (มีมรณะเป็นธรรมดา) คือ มีความตายเป็นสภาวะ. คำว่า "โสกธมฺโม" (มีโศกเป็นธรรมดา) คือ มีความโศกเศร้าเป็นสภาวะ. คำว่า "สํกิเลสธมฺโม" (มีสังกิเลสเป็นธรรมดา) คือ มีความเศร้าหมองเป็นสภาวะ.

Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Jātarūparajatanti ettha pana jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti yaṃkiñci vohārūpagaṃ lohamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete pañcakāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti. Byādhidhammavārādīsu jātarūparajataṃ na gahitaṃ, na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma honti, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soko uppajjati. Ayādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ. Tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre. Malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca.

คำว่า "ปุตฺตภริยํ" ได้แก่ บุตรและภรรยา. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. ส่วนในคำว่า "ชาตรูปรชตํ" นั้น คำว่า "ชาตรูป" คือ ทองคำ. คำว่า "รชต" คือ โลหะมีมาสกเป็นต้นชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใช้เป็นเครื่องแลกเปลี่ยน. บทว่า "ชาติธมฺมา เหเต ภิกฺขเว อุปธโย" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปธิเหล่านี้มีชาติเป็นธรรมดา) ทรงแสดงว่า สิ่งเหล่านี้ชื่อว่าอุปธิคือเบญจกามคุณ และสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดล้วนมีชาติเป็นธรรมดา. ในวาระว่าด้วยพยาธิธรรมเป็นต้น ไม่ทรงถือเอารูปิยะและทองคำ เพราะรูปิยะและทองคำนั้นไม่มีพยาธิชื่อว่าโรคปวดศีรษะเป็นต้น ไม่มีการตายที่เรียกว่าจุติเหมือนอย่างสัตว์ทั้งหลาย และความโศกก็ไม่เกิดขึ้น. แต่เพราะย่อมเศร้าหมองด้วยสังกิเลสมีสนิมเป็นต้น จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยสังกิเลสธรรม. เช่นเดียวกัน เพราะเกิดจากอุตุ จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชาติธรรม. และเพราะคร่ำคร่าด้วยการจับสนิม จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชราธรรมด้วย.

275. Ayaṃ [Pg.76], bhikkhave, ariyā pariyesanāti, bhikkhave, ayaṃ niddosatāyapi ariyehi pariyesitabbatāyapi ariyapariyesanāti veditabbā.

๒๗๕. คำว่า "อยํ ภิกฺขเว อริยา ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาอันประเสริฐ) พึงทราบว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหานี้ชื่อว่า "อริยปริเยสนา" เพราะเป็นสิ่งไม่มีโทษด้วย และเพราะเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายพึงแสวงหาด้วย.

276. Ahampi sudaṃ, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ dassetuṃ. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bhikkhave, ahampi pubbe anariyapariyesanaṃ pariyesiṃ. Svāhaṃ taṃ pahāya ariyapariyesanaṃ pariyesitvā sabbaññutaṃ patto. Pañcavaggiyāpi anariyapariyesanaṃ pariyesiṃsu. Te taṃ pahāya ariyapariyesanaṃ pariyesitvā khīṇāsavabhūmiṃ pattā. Tumhepi mama ceva pañcavaggiyānañca maggaṃ āruḷhā. Ariyapariyesanā tumhākaṃ pariyesanā’’ti mūlato paṭṭhāya attano mahābhinikkhamanaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

๒๗๖. ทรงปรารภเทศนาว่า "อหํปิ สุทํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเอง) เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีความคิดดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองในกาลก่อนก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. เรานั้นละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุสัพพัญญุตญาณ. แม้ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. พวกเธอละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุภูมิแห่งพระขีณาสพ. แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่มรรคาของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว. การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ" ด้วยเหตุนี้ จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ของพระองค์ตั้งแต่ต้น.

277. Tattha daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇakesova hutvāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ, anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā; tesaṃ assumukhānaṃ, assukilinnamukhānanti attho. Rudantānanti kanditvā rodamānānaṃ. Kiṃ kusalagavesīti kiṃ kusalanti gavesamāno. Anuttaraṃ santivarapadanti uttamaṃ santisaṅkhātaṃ varapadaṃ, nibbānaṃ pariyesamānoti attho. Yena āḷāro kālāmoti ettha āḷāroti tassa nāmaṃ, dīghapiṅgalo kireso. Tenassa āḷāroti nāmaṃ ahosi. Kālāmoti gottaṃ. Viharatāyasmāti viharatu āyasmā. Yattha viññū purisoti yasmiṃ dhamme paṇḍito puriso. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyasamayaṃ. Upasampajja vihareyyāti paṭilabhitvā vihareyya. Ettāvatā tena okāso kato hoti. Taṃ dhammanti taṃ tesaṃ samayaṃ tantiṃ. Pariyāpuṇinti sutvāva uggaṇhiṃ.

๒๗๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ทหโรว สมาโน" คือ ยังเป็นหนุ่ม. บทว่า "สุสุกาฬเกโส" อธิบายว่า มีผมดำสนิท คือมีผมสีเหมือนอัญชัน. บทว่า "ภทฺเทน" คือ อันดีงาม. บทว่า "ปฐเมน วยสา" คือ ด้วยปฐมวัยแห่งวัยทั้งสาม. บทว่า "อกามกานํ" คือ เมื่อไม่ปรารถนา เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถว่าไม่เอื้อเฟื้อ. บทว่า "อสฺสุมุขา" มาจาก "อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ" (น้ำตามีอยู่ที่ใบหน้าของชนเหล่านี้) อธิบายว่า "เตสํ อสฺสุมุขานํ" (ของท่านเหล่านั้นผู้มีใบหน้าอาบน้ำตา) คือ "อสฺสุกิลินฺนมุขานํ" (ผู้มีใบหน้าเปียกชุ่มด้วยน้ำตา). บทว่า "รุรนฺตานํ" คือ เมื่อกำลังคร่ำครวญร้องไห้อยู่. บทว่า "กึ กุสลคเวสี" คือ แสวงหาอยู่ว่า "อะไรเป็นกุศล". บทว่า "อนุตฺตรํ สนฺติวรปทํ" อธิบายว่า แสวงหาพระนิพพานอันเป็นบทอันประเสริฐที่เรียกว่าสันติอันสูงสุด. ในบทว่า "เยน อาฬาโร กาลาโม" นั้น คำว่า "อาฬาร" เป็นชื่อของท่าน ได้ยินว่าท่านเป็นคนสูงและมีตาสีเหลือง ด้วยเหตุนั้นท่านจึงมีชื่อว่า "อาฬาร". คำว่า "กาลาม" เป็นโคตร. บทว่า "วิหรตายสฺมา" คือ ขอท่านผู้มีอายุจงอยู่เถิด. บทว่า "ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส" คือ บัณฑิตบุรุษในธรรมใด. บทว่า "สกํ อาจริยกํ" คือ ลัทธิของอาจารย์ตน. บทว่า "อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย" คือ พึงบรรลุแล้วอยู่. เพียงเท่านี้ เป็นอันว่าท่านได้ทำโอกาสให้แล้ว. บทว่า "ตํ ธมฺมํ" คือ คัมภีร์อันเป็นลัทธิของท่านเหล่านั้น. บทว่า "ปริยาปุณึ" คือ ได้เล่าเรียนเพียงแค่ได้ฟัง.

Oṭṭhapahatamattenāti tena vuttassa paṭiggahaṇatthaṃ oṭṭhapaharaṇamattena; aparāparaṃ katvā oṭṭhasañcaraṇamattakenāti attho. Lapitalāpanamattenāti tena lapitassa paṭilāpanamattakena. Ñāṇavādanti jānāmīti vādaṃ[Pg.77]. Theravādanti thirabhāvavādaṃ, thero ahametthāti etaṃ vacanaṃ. Ahañceva aññe cāti na kevalaṃ ahaṃ, aññepi bahū evaṃ vadanti. Kevalaṃ saddhāmattakenāti paññāya asacchikatvā suddhena saddhāmattakeneva. Bodhisatto kira vācāya dhammaṃ uggaṇhantoyeva, ‘‘na kālāmassa vācāya pariyattimattameva asmiṃ dhamme, addhā esa sattannaṃ samāpattīnaṃ lābhī’’ti aññāsi, tenassa etadahosi.

บทว่า "โอฏฺฐปหตมตฺเตน" คือ เพียงแค่ขยับริมฝีปากเพื่อรับคำที่ท่านกล่าว อธิบายว่า เพียงแค่ขยับริมฝีปากไปมา. บทว่า "ลปิตลาปนมตฺเตน" คือ เพียงแค่กล่าวตามคำที่ท่านกล่าว. บทว่า "ญาณวาทํ" คือ วาทะว่า "เรารู้". บทว่า "เถรวาทํ" คือ วาทะที่แสดงความเป็นผู้มั่นคง คือคำพูดว่า "เราเป็นเถระในธรรมวินัยนี้". บทว่า "อหญฺเจว อญฺเญ จ" คือ มิใช่เพียงแต่เราเท่านั้น แม้คนอื่น ๆ จำนวนมากก็กล่าวอย่างนี้. บทว่า "เกวลํ สทฺธามตฺตเกน" คือ มิได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญา เพียงด้วยศรัทธาล้วน ๆ เท่านั้น. ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ขณะทรงเล่าเรียนธรรมด้วยวาจาอยู่นั่นเอง ก็ทรงทราบว่า "ในธรรมนี้ มิใช่เป็นเพียงปริยัติด้วยวาจาของกาฬามดาบสเท่านั้น แต่ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๗ อย่างแน่นอน" เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงเกิดความคิดนี้ขึ้น.

Ākiñcaññāyatanaṃ pavedesīti ākiñcaññāyatanapariyosānā satta samāpattiyo maṃ jānāpesi. Saddhāti imāsaṃ sattannaṃ samāpattīnaṃ nibbattanatthāya saddhā. Vīriyādīsupi eseva nayo. Padaheyyanti payogaṃ kareyyaṃ. Nacirasseva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsinti bodhisatto kira vīriyaṃ paggahetvā katipāhaññeva satta suvaṇṇanisseṇiyo pasārento viya satta samāpattiyo nibbattesi; tasmā evamāha.

บทว่า "อากิญฺจญฺญายตนํ ปเวเทสิ" (ได้แสดงอากิญจัญญายตนสมาบัติ) คือ ได้ทำให้ข้าพเจ้ารู้สมาบัติ ๗ ประการมีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สุด. บทว่า "สทฺธา" คือ ศรัทธาเพื่อยังสมาบัติ ๗ ประการเหล่านี้ให้บังเกิด. แม้ในบทว่าวิริยะเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "ปทเหยฺยํ" คือ พึงประกอบความเพียร. บทว่า "นจิรสฺเสว ตํ ธมฺมํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสึ" (เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ไม่นานเลย) ความว่า ได้ยินว่าพระโพธิสัตว์ทรงประคองความเพียรแล้ว ทรงยังสมาบัติ ๗ ประการให้บังเกิดได้ภายในไม่กี่วัน ดุจดังทรงทอดบันไดทอง ๗ อัน ฉะนั้นจึงตรัสดังนี้.

Lābhā no, āvusoti anusūyako kiresa kālāmo. Tasmā ‘‘ayaṃ adhunāgato, kinti katvā imaṃ dhammaṃ nibbattesī’’ti usūyaṃ akatvā pasanno pasādaṃ pavedento evamāha. Ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmāti ‘‘mahā ayaṃ gaṇo, dvepi janā pariharāmā’’ti vatvā gaṇassa saññaṃ adāsi, ‘‘ahampi sattannaṃ samāpattīnaṃ lābhī, mahāpurisopi sattannameva, ettakā janā mahāpurisassa santike parikammaṃ uggaṇhatha, ettakā mayha’’nti majjhe bhinditvā adāsi. Uḷārāyāti uttamāya. Pūjāyāti kālāmassa kira upaṭṭhākā itthiyopi purisāpi gandhamālādīni gahetvā āgacchanti. Kālāmo – ‘‘gacchatha, mahāpurisaṃ pūjethā’’ti vadati. Te taṃ pūjetvā yaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, tena kālāmaṃ pūjenti. Mahagghāni mañcapīṭhāni āharanti; tānipi mahāpurisassa dāpetvā yadi avasiṭṭhaṃ hoti, attanā gaṇhāti. Gatagataṭṭhāne varasenāsanaṃ bodhisattassa jaggāpetvā sesakaṃ attanā gaṇhāti. Evaṃ uḷārāya pūjāya pūjesi. Nāyaṃ dhammo nibbidāyātiādīsu ayaṃ sattasamāpattidhammo neva vaṭṭe nibbindanatthāya, na virajjanatthāya, na rāgādinirodhatthāya, na [Pg.78] upasamatthāya, na abhiññeyyadhammaṃ abhijānanatthāya, na catumaggasambodhāya, na nibbānasacchikiriyāya saṃvattatīti attho.

บทว่า อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ ความว่า ได้ยินว่า กาฬามดาบสนั้นเป็นผู้ไม่มีความริษยา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ทำความริษยาว่า 'ท่านผู้นี้เพิ่งมา ทำอย่างไรหนอจึงบรรลุธรรมนี้ได้' แต่กลับเลื่อมใสแล้ว แสดงความเลื่อมใส จึงกล่าวอย่างนี้ว่า เราทั้งสองอยู่ด้วยกัน จงบริหารคณะนี้เถิด คือกล่าวว่า 'คณะนี้ใหญ่ เราทั้งสองคนจงช่วยกันบริหาร' แล้วได้ให้สัญญาณแก่คณะ โดยแบ่งคณะที่ตรงกลางมอบให้ว่า 'แม้เราก็ได้สมาบัติ ๗ ประการ แม้มหาบุรุษก็ได้สมาบัติ ๗ ประการเหมือนกัน ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนกรรมฐานในสำนักของมหาบุรุษเถิด ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนในสำนักของเรา' บทว่า อูฬาราย ความว่า อย่างยิ่ง บทว่า ปูชาย ความว่า ได้ยินว่า อุปัฏฐากของกาฬามดาบส ทั้งหญิงและชาย ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นมา กาฬามดาบสกล่าวว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงบูชามหาบุรุษ' พวกเขาบูชาท่านแล้ว สิ่งใดที่เหลืออยู่ จึงนำมาบูชากาฬามดาบสด้วยสิ่งนั้น พวกเขานำเตียงและตั่งมีค่ามากมา ก็ให้ถวายแด่มหาบุรุษก่อน หากมีเหลือจึงรับไว้เอง ในที่ที่ไปแล้วๆ ก็ให้จัดเสนาสนะอันประเสริฐถวายพระโพธิสัตว์ ส่วนที่เหลือจึงรับไว้เอง ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้บูชาด้วยบูชาอันยิ่งใหญ่ ในบทว่า นายํ ธมฺโม นิพฺพิทาย เป็นต้น มีความว่า ธรรมคือสมาบัติ ๗ ประการนี้ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับราคะเป็นต้น ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อการรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค ๔ และไม่เป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

Yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti yāva saṭṭhikappasahassāyuparimāṇe ākiñcaññāyatanabhave upapatti, tāvadeva saṃvattati, na tato uddhaṃ. Evamayaṃ punarāvattanadhammoyeva; yañca ṭhānaṃ pāpeti, taṃ jātijarāmaraṇehi aparimuttameva maccupāsaparikkhittamevāti. Tato paṭṭhāya ca pana mahāsatto yathā nāma chātajjhattapuriso manuññabhojanaṃ labhitvā sampiyāyamānopi bhuñjitvā pittavasena vā semhavasena vā makkhikāvasena vā chaḍḍetvā puna ekaṃ piṇḍampi bhuñjissāmīti manaṃ na uppādeti; evameva imā satta samāpattiyo mahantena ussāhena nibbattetvāpi, tāsu imaṃ punarāvattikādibhedaṃ ādīnavaṃ disvā, puna imaṃ dhammaṃ āvajjissāmi vā samāpajjissāmi vā adhiṭṭhahissāmi vā vuṭṭhahissāmi vā paccavekkhissāmi vāti cittameva na uppādesi. Analaṅkaritvāti alaṃ iminā, alaṃ imināti punappunaṃ alaṅkaritvā. Nibbijjāti nibbinditvā. Apakkaminti agamāsiṃ.

บทว่า ยาวเทว อากิญฺจญฺญายตนูปปตฺติยา ความว่า ย่อมเป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ซึ่งมีอายุประมาณหกหมื่นกัปป์เท่านั้น ไม่เป็นไปให้สูงกว่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ธรรมนี้จึงมีสภาวะที่ต้องกลับมาเกิดอีกโดยแท้ และสถานะที่ธรรมนี้นำไปถึง ก็ยังไม่พ้นไปจากชาติ ชรา และมรณะ ถูกบ่วงแห่งมัจจุราชรัดรึงไว้โดยแท้ จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาสัตว์เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหิวบีบคั้น ได้โภชนะอันน่าพอใจ แม้จะชอบใจยิ่งนัก แต่เมื่อบริโภคแล้วอาเจียนออกเพราะดีกำเริบ เสมหะกำเริบ หรือเพราะแมลงวันตอม ย่อมไม่ยังความคิดให้เกิดขึ้นอีกว่า 'เราจักบริโภคแม้อีกคำหนึ่ง' ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะทรงยังสมาบัติ ๗ ประการนี้ให้บังเกิดด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวงแล้ว แต่เมื่อทรงเห็นโทษในสมาบัติเหล่านั้น ซึ่งมีประเภทคือการต้องกลับมาเกิดอีกเป็นต้น ก็มิได้ทรงยังพระทัยให้เกิดขึ้นเลยว่า 'เราจักพิจารณาธรรมนี้อีก หรือจักเข้าสมาบัตินี้ หรือจักอธิษฐาน หรือจักออกจากสมาบัติ หรือจักทบทวน' บทว่า อนลงฺกริตฺวา ความว่า ไม่ทรงชื่นชมยินดีซ้ำๆ ว่า 'พอแล้วด้วยธรรมนี้ พอแล้วด้วยธรรมนี้' บทว่า นิพฺพิชฺช ความว่า ทรงเบื่อหน่ายแล้ว บทว่า อปกฺกมึ ความว่า เราได้หลีกไปแล้ว

278. Na kho rāmo imaṃ dhammanti idhāpi bodhisatto taṃ dhammaṃ uggaṇhantoyeva aññāsi – ‘‘nāyaṃ aṭṭhasamāpattidhammo udakassa vācāya uggahitamattova, addhā panesa aṭṭhasamāpattilābhī’’ti. Tenassa etadahosi – ‘‘na kho rāmo…pe… jānaṃ passaṃ vihāsī’’ti. Sesamettha purimavāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

๒๗๘. ในบทว่า น โข ราโม อิมํ ธมฺมํ นี้ก็เช่นกัน พระโพธิสัตว์เมื่อทรงเรียนธรรมนั้นอยู่ ก็ทรงทราบแล้วว่า 'ธรรมคือสมาบัติ ๘ ประการนี้ มิใช่เป็นเพียงสิ่งที่อุทกดาบสเรียนมาด้วยวาจาเท่านั้น แต่แน่นอนว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ ประการ' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเกิดความคิดนี้ขึ้นว่า 'รามดาบส...ไม่ได้อยู่ด้วยการรู้การเห็น (ธรรมนี้)' ส่วนที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวาระก่อนนั่นเทียว

279. Yena uruvelā senānigamoti ettha uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho. Atha vā urūti vālikā vuccati; velāti mariyādā, velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassā kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ. Tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa añño codako [Pg.79] nāma natthi; so attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālikaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālikaṃ ākirati, evaṃ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto. Tato taṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi; taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho’’ti. Tameva sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha vā urūti vālikā vuccati, velāti mariyādā. Velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti.

๒๗๙. ในบทว่า เยน อุรุเวลา เสนานิคโม นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่ อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติขึ้น กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนออกบวชเป็นดาบส อาศัยอยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันตั้งกติกวัตรไว้ว่า 'อันว่ากายกรรมและวจีกรรม ย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่ว่ามโนกรรมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ผู้ใดตรึกกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก ผู้อื่นที่จะคอยโจทก์ผู้นั้นย่อมไม่มี ผู้นั้นพึงโจทก์ตนด้วยตนเอง แล้วนำทรายมาด้วยกระทงใบไม้ โปรยลงในที่นี้ นี้เป็นทัณฑกรรมของผู้นั้น' จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นก็นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้โปรยลงในที่นั้น ด้วยประการฉะนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นไว้แล้วสร้างเป็นเจดียสถาน ท่านหมายถึงกองทรายนั้นจึงกล่าวว่า 'อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่' และท่านก็หมายถึงกองทรายนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า 'อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้'

Senānigamoti senāya nigamo. Paṭhamakappikānaṃ kira tasmiṃ ṭhāne senāniveso ahosi; tasmā so padeso senānigamoti vuccati. ‘‘Senāni-gāmo’’tipi pāṭho. Senānī nāma sujātāya pitā, tassa gāmoti attho. Tadavasarinti tattha osariṃ. Ramaṇīyaṃ bhūmibhāganti supupphitanānappakārajalajathalajapupphavicittaṃ manorammaṃ bhūmibhāgaṃ. Pāsādikañca vanasaṇḍanti morapiñchakalāpasadisaṃ pasādajananavanasaṇḍañca addasaṃ. Nadiñca sandantinti sandamānañca maṇikkhandhasadisaṃ vimalanīlasītalasalilaṃ nerañjaraṃ nadiṃ addasaṃ. Setakanti parisuddhaṃ nikkaddamaṃ. Supatitthanti anupubbagambhīrehi sundarehi titthehi upetaṃ. Ramaṇīyanti rajatapaṭṭasadisaṃ vippakiṇṇavālikaṃ pahūtamacchakacchapaṃ abhirāmadassanaṃ. Samantā ca gocaragāmanti tassa padesassa samantā avidūre gamanāgamanasampannaṃ sampattapabbajitānaṃ sulabhapiṇḍaṃ gocaragāmañca addasaṃ. Alaṃ vatāti samatthaṃ vata. Tattheva nisīdinti bodhipallaṅke nisajjaṃ sandhāyāha. Uparisuttasmiñhi tatthevāti dukkarakārikaṭṭhānaṃ adhippetaṃ, idha pana bodhipallaṅko. Tenāha – ‘‘tattheva nisīdi’’nti. Alamidaṃ padhānāyāti idaṃ ṭhānaṃ padhānatthāya samatthanti evaṃ cintetvā nisīdinti attho.

บทว่า เสนานิคโม คือ ที่อยู่ของเหล่าเสนา. ได้ยินมาว่า ในปฐมกัป ในที่นั้นได้มีการตั้งค่ายทัพของมนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงถูกเรียกว่าเสนานิคม. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า เสนานิคาโม. เสนาบดีเป็นชื่อของบิดานางสุชาดา มีความหมายว่าเป็นหมู่บ้านของเสนาบดีนั้น. บทว่า ตทวสริง คือ เราได้เข้าไปในที่นั้น. บทว่า รมณียํ ภูมิภาคํ คือ ภาคพื้นอันน่ารื่นรมย์ใจ วิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดทั้งที่เกิดในน้ำและบนบกที่บานสะพรั่ง. บทว่า ปาสาทิกญฺจ วนสณฺฑํ คือ เราได้เห็นแนวป่าอันก่อให้เกิดความเลื่อมใส ดุจกำหางนกยูง. บทว่า นทิญฺจ สนฺทนฺตึ คือ เราได้เห็นแม่น้ำเนรัญชราซึ่งกำลังไหล มีน้ำใสสะอาด สีเขียว เย็น ดุจกองแก้วมณี. บทว่า เสตกํ คือ บริสุทธิ์ ปราศจากเปือกตม. บทว่า สุปติตฺถํ คือ ประกอบด้วยท่าอันดีงามที่ลึกลงไปโดยลำดับ. บทว่า รมณียํ คือ มีหาดทรายเกลื่อนกลาดดุจแผ่นเงิน มีปลาและเต่าชุกชุม น่าดูน่าชมยิ่งนัก. บทว่า สมนฺตา จ โคจรคามํ คือ เราได้เห็นโคจรคามในที่ไม่ไกลโดยรอบแห่งประเทศนั้น ซึ่งสมบูรณ์ด้วยการไปมา เป็นที่ที่บรรพชิตผู้มาถึงแล้วหาบิณฑบาตได้ง่าย. บทว่า อลํ วต คือ สมควรหนอ. บทว่า ตตฺเถว นิสีทึ ตรัสหมายถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์. เพราะในสูตรเบื้องบน บทว่า ตตฺเถว หมายถึงสถานที่บำเพ็ญทุกรกิริยา แต่ในที่นี้หมายถึงโพธิบัลลังก์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ตตฺเถว นิสีทึ. บทว่า อลํ อิทํ ปธานาย มีความหมายว่า ทรงดำริว่า "สถานที่นี้สมควรเพื่อความเพียร" ฉะนี้แล้วจึงประทับนั่ง.

280. Ajjhagamanti adhigacchiṃ paṭilabhiṃ. Ñāṇañca pana me dassananti sabbadhammadassanasamatthañca me sabbaññutaññāṇaṃ udapādi. Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya ca akuppārammaṇatāya ca akuppā, sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā, akuppaṃ nibbānamassārammaṇantipi akuppā. Ayamantimā jātīti ayaṃ sabbapacchimā jāti. Natthi [Pg.80] dāni punabbhavoti idāni me puna paṭisandhi nāma natthīti evaṃ paccavekkhaṇañāṇampi me uppannanti dasseti.

๒๘๐. บทว่า อชฺฌคมํ คือ เราได้บรรลุแล้ว ได้แล้ว. บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ คือ สัพพัญญุตญาณอันสามารถเห็นธรรมทั้งปวงได้เกิดขึ้นแก่เรา. บทว่า อกุปฺปา เม วิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความไม่กำเริบและเพราะมีอารมณ์ที่ไม่กำเริบ, จริงอยู่ วิมุตตินั้นไม่กำเริบเพราะราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบแม้เพราะความไม่กำเริบ, และพระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบ. บทว่า อยํ อนฺติมา ชาติ คือ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย. บทว่า นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว แสดงว่า ปัจจเวกขณญาณได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า "บัดนี้ ปฏิสนธิชื่อว่าภพใหม่ย่อมไม่มีแก่เรา" อย่างนี้.

281. Adhigatoti paṭividdho. Dhammoti catusaccadhammo. Gambhīroti uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṃ. Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodho, dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santoti nibbuto. Paṇītoti atappako. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Nipuṇoti saṇho. Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo. Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti. Tasmā te ālayāti vuccanti. Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ālayanti, tasmā ālayāti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā. Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṃ na icchati; evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ālayarāmā’’tiādimāha.

๒๘๑. บทว่า อธิคโต คือ แทงตลอดแล้ว. บทว่า ธมฺโม คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า คมฺภีโร เป็นคำปฏิเสธความตื้น. บทว่า ทุทฺทโส คือ เห็นได้ยากเพราะความลึกซึ้งนั่นเอง พึงเห็นได้โดยยาก ไม่อาจเห็นได้โดยง่าย. เพราะความเห็นได้ยากนั่นเอง จึงชื่อว่า ทุรนุโพโธ คือ รู้ตามได้ยาก พึงรู้แจ้งได้โดยยาก ไม่อาจรู้แจ้งได้โดยง่าย. บทว่า สนฺโต คือ ดับแล้ว. บทว่า ปณีโต คือ ประณีต. สองบทนี้กล่าวหมายถึงโลกุตรธรรมเท่านั้น. บทว่า อตกฺกาวจโร คือ ไม่ใช่สภาวะที่พึงหยั่งลงด้วยการตรึก พึงหยั่งลงด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า นิปุโณ คือ ละเอียด. บทว่า ปณฺฑิตเวทนีโย คือ อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติสัมมาปฏิปทาพึงรู้. บทว่า อาลยรามา คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมติดอยู่ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมเป็นที่อาลัย เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอาลัยเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรามา. ยินดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรตา. บันเทิงดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยสัมมุทิตา. เปรียบเหมือนพระราชาเสด็จเข้าไปในอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี สมบูรณ์ด้วยต้นไม้ที่เต็มไปด้วยดอกและผลเป็นต้น ย่อมทรงเพลิดเพลินด้วยสมบัตินั้นๆ ทรงบันเทิงร่าเริงยินดี ไม่ทรงเบื่อหน่าย แม้ในเวลาเย็นก็ไม่ทรงปรารถนาจะเสด็จออก ฉันใด สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ก็ฉันนั้น ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามาลัยและตัณหาลัยเหล่านี้ บันเทิงไม่เบื่อหน่ายอยู่ในสังสารวัฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอาลัยทั้งสองประเภทแก่สัตว์เหล่านั้นดุจภูมิอุทยาน จึงตรัสคำมีอาทิว่า อาลยรามา.

Yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘yaṃ ida’’nti, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā; idappaccayā eva idappaccayatā; idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Saṅkhārādipaccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati; tasmā sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti [Pg.81] katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā assāti attho. Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti. Citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi. Apissūti anubrūhanatthe nipāto, so ‘‘na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsū’’ti dīpeti. Manti mama. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ; parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu.

บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า หมายถึงสถานที่ จึงเป็น "ยํ อิทํ" หมายถึงปฏิจจสมุปบาท จึงเป็น "โย อยํ". บทว่า อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท คือ ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอิทัปปัจจัย, อิทัปปัจจัยนั่นแหละชื่อว่าอิทัปปัจจยตา, อิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. นี้เป็นชื่อของปัจจัยทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น. บททั้งหมดมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งสิ้น. เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวงย่อมสงบระงับ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพสังขารสมถะ. และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น อุปธิทั้งปวงย่อมถูกสละคืน ตัณหาทั้งปวงย่อมสิ้นไป กิเลสราคะทั้งปวงย่อมคลายไป ทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ. ก็ตัณหานั้นย่อมร้อยรัด คือเย็บกรรมไว้กับภพด้วยภพ หรือกับผล เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วานะ, ธรรมที่ออกจากวานะนั้นชื่อว่า นิพพาน. บทว่า โส มมสฺส กิลมโถ มีความหมายว่า การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ทั้งหลายใด การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความเบียดเบียนแก่เรา. เป็นอันกล่าวว่า ความลำบากทางพระวรกายและความเบียดเบียนทางพระวรกายพึงมี. แต่ในพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทั้งสองอย่างนี้ไม่มี. บทว่า อปิสฺสุ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพิ่มเติม นิบาตนั้นแสดงว่า "มิใช่แต่ความคิดนั้นเท่านั้นที่ได้เกิดขึ้น แม้คาถาเหล่านี้ก็ได้ปรากฏขึ้น". บทว่า มํ คือ ของเรา. บทว่า อนจฺฉริยา คือ น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก. บทว่า ปฏิภํสุ คือ ได้เป็นอารมณ์ของญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ ถึงความเป็นสภาวะที่พึงตรึกตรอง.

Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ, alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā, galalohitaṃ nīharitvā, suañjitāni akkhīni uppāṭetvā, kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa, aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamaniyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Halanti ettha ha-kāro nipātamatto, alanti attho. Pakāsitunti desituṃ, evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desituṃ, pariyattaṃ desituṃ, ko attho desitenāti vuttaṃ hoti. Rāgadosaparetehīti rāgadosapariphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā.

บทว่า กิจฺเฉน หมายถึง โดยลำบาก, ไม่ใช่หมายถึงโดยทุกขปฏิปทา. จริงอยู่ มรรคทั้ง ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนเป็นสุขปฏิปทาทั้งนั้น. แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญบารมี ทรงหมายถึงอาคมนียปฏิปทาของพระโพธิสัตว์ผู้ยังเป็นไปกับด้วยราคะ โทสะ และโมหะ ผู้ทรงตัดพระเศียรที่ประดับตกแต่งแล้ว, ทรงควักพระโลหิตที่ลำคอ, ทรงควักพระเนตรทั้งสองที่หยอดดีแล้ว, ทรงประทานพระโอรสผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล และพระชายาผู้มีปกติประพฤติเป็นที่พอพระทัย เป็นต้น แก่ยาจกทั้งหลายผู้มาแล้วๆ และผู้ทรงถึงซึ่งการตัดการทำลายเป็นต้นในอัตภาพอื่นทั้งหลายเช่นเป็นขันติวาทีดาบสเป็นต้น จึงตรัสคำนี้ไว้. ในบทว่า ห อลํ นี้ ห-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า อลํ (พอแล้ว). บทว่า ปกาเสตุํ คือ เพื่อจะแสดง. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า "ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่บรรลุแล้วโดยยากอย่างนี้, ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่ศึกษามาแล้ว, ประโยชน์อะไรด้วยการแสดง". บทว่า ราคโทสปเรเตหิ คือ อันราคะและโทสะถูกต้องแล้ว หรืออันราคะและโทสะติดตามไปแล้ว.

Paṭisotagāminti niccādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti, te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ. Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthatā.

บทว่า ปฏิโสตคามึ หมายถึง จตุสัจจธรรมอันเป็นไปทวนกระแสต่อสภาวะมีความเที่ยงเป็นต้น คือ (เป็นธรรมที่แสดงว่า) ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม. บทว่า ราครตฺตา คือ ผู้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า น ทกฺขนฺติ คือ จักไม่เห็นโดยสภาวะนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม, เมื่อสัตว์เหล่านั้นไม่เห็นอยู่ ใครเล่าจักสามารถให้ถือเอาได้อย่างนี้. บทว่า ตโมกฺขนฺเธน อาวุฏา คือ ถูกกองอวิชชาครอบงำแล้ว.

282. Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho. Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami, nanu esa mutto mocessāmi, tiṇṇo tāressāmi.

๒๘๒. บทว่า อปฺโปสฺสุกฺกตาย หมายถึง โดยความเป็นผู้ไม่มีความขวนขวาย, อธิบายว่า โดยความเป็นผู้ไม่ปรารถนาจะแสดง. ก็เพราะเหตุไรเล่า จิตของพระองค์จึงน้อมไปอย่างนั้น, ก็พระองค์นี้ (ทรงตั้งปณิธานไว้มิใช่หรือว่า) เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้น, เราข้ามแล้ว จักให้ผู้อื่นข้าม.

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.56) –

"ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการทำธรรมให้แจ้งในโลกนี้ในเพศที่ไม่ปรากฏ (คือสาวก), เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้น" ดังนี้.

Patthanaṃ [Pg.82] katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti. Saccametaṃ, tadevaṃ paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ, dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa ‘‘ime sattā kañjikapuṇṇā lābu viya, takkabharitā cāṭi viya, vasātelapītapilotikā viya, añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami.

(พระองค์) ทรงกระทำความปรารถนา บำเพ็ญบารมีทั้งหลายแล้ว บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วมิใช่หรือ. คำนั้นจริง, แต่ว่าจิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้นด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นอย่างนั้น. จริงอยู่ เมื่อพระองค์นั้นทรงบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงพิจารณาถึงความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้ และความที่ธรรมลึกซึ้ง, ความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้และความที่ธรรมลึกซึ้งก็ได้ปรากฏชัดโดยอาการทั้งปวง. ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า "สัตว์เหล่านี้เต็มไปด้วยกิเลส เศร้าหมองยิ่งนัก เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าว, เหมือนหม้อที่เต็มด้วยเปรียง, เหมือนผ้าขี้ริ้วที่ชุ่มด้วยน้ำมันไขข้อ, และเหมือนมือที่เปื้อนด้วยยาหยอดตา, เป็นผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกโทสะประทุษร้าย หลงด้วยโมหะ, สัตว์เหล่านั้นจักตรัสรู้ได้อย่างไรหนอ" จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้.

‘‘Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya duranubodho. Nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi? Tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sodhentassāpi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho, taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.

"และธรรมนี้ลึกซึ้งเหมือนห้วงน้ำที่รองรับแผ่นดิน, เห็นได้ยากเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ถูกภูเขาปิดบังไว้, รู้ตามได้ยากเหมือนการทำให้ปลายต่อปลายของเส้นผมที่ถูกผ่าออกเป็นร้อยเส้นจรดกัน. ก็เมื่อเราพากเพียรเพื่อจะตรัสรู้ธรรมนี้ ทานที่ชื่อว่าไม่ได้ให้แล้ว ย่อมไม่มี, ศีลที่ชื่อว่าไม่ได้รักษาแล้ว ย่อมไม่มี, บารมีอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่ได้บำเพ็ญให้เต็มแล้ว ย่อมไม่มีมิใช่หรือ? เมื่อเรานั้นกำจัดกำลังของมารประดุจผู้ไม่มีความเพียร แผ่นดินก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสในปฐมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อชำระทิพพจักขุในมัชฌิมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แต่ในปัจฉิมยาม เมื่อเราตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว. ด้วยเหตุนี้ ธรรมนี้แม้เราผู้มีญาณแก่กล้าเช่นนี้ก็ยังตรัสรู้ได้โดยยาก, มหาชนชาวโลกจักตรัสรู้ธรรมนั้นได้อย่างไร" พึงทราบว่า จิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่ธรรมลึกซึ้ง ดังนี้.

Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā – ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi, atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi, santo vata, bho, dhammo paṇīto vata, bho, dhammo’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เพื่อจะทรงมีความปรารถนาที่จะแสดงเมื่อท้าวพรหมทูลอาราธนาแล้ว จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "เมื่อจิตของเราน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย ท้าวมหาพรหมจักทูลอาราธนาเราให้แสดงธรรม, และสัตว์เหล่านี้ก็มีความเคารพในท้าวพรหม, สัตว์เหล่านั้นเมื่อสำคัญว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดาทรงไม่ปรารถนาจะแสดงธรรม, ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้วจึงทรงแสดง, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมสงบหนอ, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมประณีตหนอ' ดังนี้แล้ว จักตั้งใจฟัง". อาศัยเหตุแม้ข้อนี้ของพระองค์ จิตจึงน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย, ไม่ใช่ (น้อมไปเพื่อ) การไม่แสดงธรรม พึงทราบดังนี้.

Sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto. Tatra naṃ sahampatibrahmāti paṭisañjānanti, taṃ sandhāyāha – ‘‘brahmuno [Pg.83] sahampatissā’’ti. Nassati vata, bhoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ, evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Assavanatāti assavanatāya. Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ, dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.

บทว่า สหปมฺปติสฺส คือ ได้ยินว่า พรหมนั้น ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระเถระชื่อว่าสหกะ ยังปฐมฌานให้บังเกิดแล้ว บังเกิดเป็นพรหมมีอายุยืนตลอดกัปในปฐมฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น เขารู้จักพรหมนั้นว่า สหัมบดีพรหม, ทรงหมายถึงพรหมนั้นจึงตรัสว่า พฺรหฺมุโน สหมฺปติสฺส. บทว่า นสฺสติ วต โภ คือ ได้ยินว่า พรหมนั้นเปล่งเสียงนี้ออกไปโดยประการที่พรหมทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุได้ฟังแล้วประชุมกันทั้งหมด. บทว่า ยตฺร หิ นาม คือ ในโลกใด. บทว่า ปุรโต ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏพร้อมกับพรหมหนึ่งหมื่นเหล่านั้น. บทว่า อปฺปรชกฺขชาติกา คือ ธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ ในจักษุคือปัญญาของสัตว์เหล่านั้นมีน้อย, มีสภาวะอย่างนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปรชักขชาติกา. บทว่า อสฺสวนตา คือ เพราะไม่ได้ฟัง. บทว่า ภวิสฺสนฺติ ทรงแสดงว่า ผู้ได้กระทำอธิการไว้แล้วในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยอำนาจแห่งปุญญกิริยา ๑๐, ผู้ปรารถนาอยู่แต่พระธรรมเทศนาเท่านั้น เหมือนดอกปทุมที่แก่กล้าแล้วรอคอยสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์, ผู้สมควรจะหยั่งลงสู่อริยภูมิในที่สุดแห่งคาถา ๔ บาท, ผู้รู้แจ้งธรรมจักมีมิใช่คนเดียว, มิใช่สองคน, แต่จักมีหลายแสนคน.

Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti samalehi chahi satthārehi cintito. Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya, visaṃ siñcamānā viya ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu. Apāpuretanti vivara etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati.

บทว่า ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สมเลหิ จินฺติโต คือ อันศาสดาทั้ง ๖ ผู้มีมลทินคิดแล้ว. จริงอยู่ ศาสดาเหล่านั้นบังเกิดขึ้นก่อนแล้ว ได้แสดงมิจฉาทิฏฐิธรรมอันมีมลทินในชมพูทวีปทั้งสิ้น ราวกะว่าโปรยหนาม และราวกะว่ารดพิษ. บทว่า อปาปุเรนฺติ คือ ขอพระองค์จงเปิดประตูนั้น. บทว่า อมตสฺส ทฺวารํ คือ อริยมรรคอันเป็นประดุจประตูแห่งอมตนิพพาน. บทว่า สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธํ คือ ทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอสัตว์เหล่านี้จงฟังจตุสัจจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดจดเพราะไม่มีมลทินคือราคะเป็นต้นได้ตรัสรู้แล้วโดยชอบเถิด.

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathā ṭhitova. Na hi tassa ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani ṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tathā tvampi, sumedha, sundarapañña-sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassu upadhāraya upaparikkha. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ. Caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ. Kuṭikāsu pana [Pg.84] aggijālāmattakameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa, ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittā sarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ āgacchanti, so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต คือ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดเขาศิลาล้วนอันเป็นแท่งทึบ. จริงอยู่ กิจคือการชะเง้อคอหรือเหยียดคอเป็นต้นเพื่อจะดูของบุรุษผู้ยืนอยู่นั้นย่อมไม่มี. บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเปรียบด้วยภูเขาศิลานั้น. นี้เป็นเนื้อความย่อในบทนั้น คือ บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนโดยรอบฉันใด ข้าแต่พระสุเมธะ พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีสมันตจักษุด้วยพระปัญญาอันงามคือพระสัพพัญญุตญาณ ขอพระองค์เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงปราศจากความโศกด้วยพระองค์เองแล้ว ขอจงทรงพิจารณา ทรงกำหนด ทรงตรวจสอบหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ. นี้เป็นอธิบายในบทนั้น คือ จริงอยู่ เปรียบเหมือนเขาทำนาแปลงใหญ่ที่เชิงเขารอบด้าน แล้วทำกระท่อมไว้ที่คันนาเหล่านั้น จุดไฟในเวลากลางคืน และพึงมีความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ ครั้งนั้น เมื่อบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขานั้นมองดูพื้นดิน ก็จะไม่เห็นทั้งนา ทั้งคันนา ทั้งกระท่อม ทั้งคนที่นอนอยู่ในที่นั้น แต่ในกระท่อมเหล่านั้น จะเห็นเพียงเปลวไฟเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงตรวจดูหมู่สัตว์ สัตว์เหล่าใดที่ไม่ได้ทำความดีไว้ สัตว์เหล่านั้นแม้นั่งอยู่ที่ข้างเข่าเบื้องขวาในวิหารเดียวกัน ก็ไม่ปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุ เป็นเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่ได้ทำความดีไว้ บุคคลเหล่านั้นแม้อยู่ในที่ไกล ก็ย่อมปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุของพระองค์ บุคคลนั้นย่อมปรากฏดุจกองไฟและดุจภูเขาหิมพานต์. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า

‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);

“สัตบุรุษทั้งหลายแม้อยู่ในที่ไกล ย่อมปรากฏดุจภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน” (ธ. ป. ๓๐๔)

Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro. Devaputtamaccukilesamārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo. Jātikantārādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho. Kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo.

บทว่า อุฏฺเฐหิ ท่านกล่าวทูลขอการเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ในบทว่า วีร เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า วีระ เพราะทรงมีความเพียร, ชื่อว่า วิชิตสังคาม เพราะทรงชนะเทวปุตตมาร มัจจุมาร และกิเลสมาร, ชื่อว่า สัตถวาหะ เพราะทรงสามารถในการนำหมู่เวไนยสัตว์เพื่อข้ามพ้นจากกันดารคือชาติเป็นต้น. พึงทราบว่า ชื่อว่า อณณะ เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ.

283. Ajjhesananti yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.

๒๘๓. บทว่า อชฺเฌสนํ คือ การทูลอาราธนา. บทว่า พุทฺธจกฺขุนา คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. จริงอยู่ ญาณ ๒ อย่างนี้ชื่อว่า พุทธจักษุ, สัพพัญญุตญาณชื่อว่า สมันตจักษุ, มรรคญาณ ๓ ชื่อว่า ธรรมจักษุ. ในบทว่า อัปปรชักขะ เป็นต้น สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นในปัญญาจักษุน้อยโดยนัยที่กล่าวแล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อัปปรชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มหารชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ติกขินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มุทินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นดี สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สวาการะ. สัตว์เหล่าใดกำหนดรู้เหตุที่กล่าวแล้ว เป็นผู้ที่สามารถจะให้รู้ได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สุวิญญาปยะ. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี.

Ayaṃ panettha pāḷi – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho. Āraddhavīriyo…, kusito…, upaṭṭhitassati…, muṭṭhassati…, samāhito…, asamāhito…, paññavā…, duppañño puggalo mahārajakkho. Tathā saddho puggalo tikkhindriyo…pe… paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī. Lokoti [Pg.85] khandhaloko, āyatanaloko, dhātuloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā – nāmañca rūpañca. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasāyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārassa dhātuyo. Vajjanti sabbe kilesā vajjā, sabbe duccaritā vajjā, sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā. Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake. Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāsi paṭivijjhi. Idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.112).

นี้เป็นพระบาลีในเรื่องนั้น – “บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า อัปปรชักขะ, บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา ชื่อว่า มหารชักขะ. ผู้ปรารภความเพียร..., ผู้เกียจคร้าน..., ผู้มีสติตั้งมั่น..., ผู้มีสติหลงลืม..., ผู้มีจิตตั้งมั่น..., ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น..., ผู้มีปัญญา..., บุคคลผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่า มหารชักขะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า ติกขินทรีย์...ฯลฯ... บุคคลผู้มีปัญญา ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี, บุคคลผู้มีปัญญาทราม ไม่ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี. คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสมภวโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสมภวโลก. โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลก ๒ คือ นามและรูป. โลก ๓ คือ เวทนา ๓. โลก ๔ คือ อาหาร ๔. โลก ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. โลก ๖ คือ อัชฌัตติกายตนะ ๖. โลก ๗ คือ วิญญาณฐิติ ๗. โลก ๘ คือ โลกธรรม ๘. โลก ๙ คือ สัตตาวาส ๙. โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐. โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒. โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘. คำว่า วัชชะ (โทษ) ได้แก่ กิเลสทั้งปวงเป็นโทษ, ทุจริตทั้งปวงเป็นโทษ, อภิสังขารทั้งปวงเป็นโทษ, กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวงเป็นโทษ. ด้วยเหตุนี้ ความสำคัญว่าภัยอันแรงกล้าย่อมปรากฏขึ้นในโลกนี้และในโทษนี้ เปรียบเหมือน (ความสำคัญว่าภัย) ในเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น. พระตถาคตย่อมทรงทราบ ทรงเห็น ทรงรู้แจ้ง ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอาการ ๕๐ เหล่านี้. นี้เป็น อินทริยปโรปริยัตตญาณ ของพระตถาคต” (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒).

Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni anto nimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti. Tāni pāḷiṃ nāruḷhāni. Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni.

บทว่า อุปฺปลินิยํ คือ ในป่าอุบล แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า ดอกบัวเหล่าใดจมอยู่ภายในน้ำแล้วเติบโต บทว่า อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ ความว่า ตั้งอยู่โดยล่วงพ้นน้ำไป ในบรรดาดอกบัวเหล่านั้น ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่พ้นน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นตั้งอยู่รอสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ เป็นดอกบัวที่จะบานในวันนี้ ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ ดอกบัวเหล่าใดที่ยังอยู่ในน้ำ เติบโตอยู่ใต้น้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม ก็แล ยังมีดอกอุบลเหล่าอื่นที่มีโรคเป็นต้น ซึ่งยังไม่ขึ้นจากน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นจักไม่บานเลย จักเป็นภักษาของปลาและเต่าเท่านั้น ดอกบัวเหล่านั้นไม่ได้ยกขึ้นไว้ในบาลี แต่ก็นำมาแสดงไว้

Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā. Tattha ‘‘yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte [Pg.86] sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo’’ (pu. pa. 151). Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ‘‘ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya padaparamo’’ti addasa. Passanto ca ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākāratova addasa.

ดอกบัวเหล่านั้นมี ๔ ประเภทฉันใด บุคคล ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู เนยยะ และปทปรมะ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น "บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยพร้อมกับเวลาที่ยกหัวข้อขึ้นแสดง บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยเมื่อจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่กล่าวไว้โดยย่อ บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ การสอบถาม การมนสิการโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ บุคคลใด แม้ฟังมาก สวดมาก ทรงจำไว้มาก สอนมาก ก็ไม่เกิดธรรมาภิสมัยในชาตินั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ.ป. ๑๕๑) ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกธาตุหมื่นจักรวาลซึ่งเปรียบด้วยป่าอุบลเป็นต้น ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลเหล่านี้คือ อุคฆฏิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันนี้ วิปัญจิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ เนยยะเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม และปทปรมะเปรียบเหมือนดอกบัวที่เป็นภักษาของปลาและเต่า และเมื่อทอดพระเนตร ก็ได้ทรงเห็นโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้ว่า "ในบรรดาสัตว์เหล่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยมีเท่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตามากมีเท่านี้ แม้ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูบุคคลมีเท่านี้"

Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti. Padaparamānaṃ anāgate vāsanatthāya hoti. Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘katame te sattā abhabbā, ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame te sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe… ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 827; paṭi. ma. 1.115). Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosamohacaritā vitakkasaddhābuddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi; evaṃ katvā dhammaṃ desissāmīti cintesi.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคย่อมยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่บุคคล ๓ จำพวกในอัตภาพนี้เอง ส่วนสำหรับปทปรมบุคคล (ธรรมเทศนา) ย่อมเป็นไปเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบธรรมเทศนาที่จะเป็นประโยชน์แก่บุคคล ๔ จำพวกนี้แล้ว ทรงยังความพอพระทัยที่จะแสดงธรรมให้เกิดขึ้นแล้ว ได้ทรงกระทำสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามเป็น ๒ ส่วน คือ พวกภัพพะและอภัพพะ สมดังที่ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นว่า "สัตว์เหล่าไหนเป็นอภัพพะ? สัตว์เหล่าใดประกอบด้วยกรรมวรณ์ กิเลสาวรณ์ วิปากาวรณ์ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีความพอใจ มีปัญญาทราม ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้เป็นอภัพพะ สัตว์เหล่าไหนเป็นภัพพะ? สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบด้วยกรรมวรณ์...ฯลฯ... สัตว์เหล่านี้เป็นภัพพะ" (วิ. ๘๒๗; ปฏิ.ม. ๑.๑๑๕) ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พระองค์ทรงละอภัพพบุคคลทั้งหมดแล้ว ทรงกำหนดถือเอาเฉพาะภัพพบุคคลด้วยพระญาณ แล้วได้ทรงกระทำเป็น ๖ ส่วนว่า "เท่านี้เป็นราคจริต เท่านี้เป็นโทสโมหจริต เป็นวิตกสัทธาพุทธิจริต" ทรงดำริว่า "ครั้นทำอย่างนี้แล้ว จักแสดงธรรม"

Paccabhāsinti patiabhāsiṃ. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ, so mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu, vissajjentu. Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ[Pg.87]. Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti.

บทว่า ปจฺจภาสึ คือ ปติอภาสึ (เราได้กล่าวตอบแล้ว) บทว่า อปารุตา คือ วิวฏา (เปิดแล้ว) บทว่า อมตสฺส ทฺวารา คือ อริยมรรค ท่านแสดงว่า "จริงอยู่ อริยมรรคนั้นเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ ประตูนั้นเราเปิดไว้แล้ว" บทว่า ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ คือ ขอสัตว์ทั้งหลายจงปล่อย จงสละศรัทธาของตน ในสองบทสุดท้ายมีความหมายดังนี้: "อันที่จริง เรามีความสำคัญว่าจะเป็นความลำบากทางกายและวาจา จึงไม่ได้แสดงธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ของเรา ซึ่งคล่องแคล่วและเป็นไปดีแล้ว แต่บัดนี้ ขอชนทั้งปวงจงน้อมนำภาชนะคือศรัทธาเข้ามาเถิด เราจักทำความดำริของพวกเขาให้เต็มเปี่ยม"

284. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosīti etaṃ ahosi – kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyanti ayaṃ dhammadesanāpaṭisaṃyutto vitakko udapādīti attho. Kadā panesa udapādīti? Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe.

๒๘๔. บทว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ คือ เอตํ อโหสิ (ได้มีความคิดนี้) ความว่า วิตกที่เกี่ยวข้องกับการแสดงธรรมนี้ได้เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ถามว่า วิตกนี้เกิดขึ้นเมื่อไร? ตอบว่า เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๘ แห่งการเป็นพระพุทธเจ้า

Tatrāyaṃ anupubbikathā – bodhisatto kira mahābhinikkhamanadivase vivaṭaṃ itthāgāraṃ disvā saṃviggahadayo, ‘‘kaṇḍakaṃ āharā’’ti channaṃ āmantetvā channasahāyo assarājapiṭṭhigato nagarato nikkhamitvā kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṃ nāma dassetvā tīṇi rajjāni atikkamma anomānadītīre pabbajitvā anupubbena cārikaṃ caramāno rājagahe piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbate nisinno magadhissarena raññā nāmagottaṃ pucchitvā, ‘‘imaṃ rajjaṃ sampaṭicchāhī’’ti vutto, ‘‘alaṃ mahārāja, na mayhaṃ rajjena attho, ahaṃ rajjaṃ pahāya lokahitatthāya padhānaṃ anuyuñjitvā loke vivaṭacchado bhavissāmīti nikkhanto’’ti vatvā, ‘‘tena hi buddho hutvā paṭhamaṃ mayhaṃ vijitaṃ osareyyāsī’’ti paṭiññaṃ gahito kālāmañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṃ dhammadesanāya sāraṃ avindanto tato pakkamitvā uruveḷāya chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi amataṃ paṭivijjhituṃ asakkonto oḷārikāhārapaṭisevanena kāyaṃ santappesi.

ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทอดพระเนตรเห็นโรงหญิงฟ้อนที่เปิดอยู่ มีพระทัยสลดสังเวช ตรัสเรียกนายฉันนะว่า "จงนำม้ากัณฐกะมา" แล้วมีนายฉันนะเป็นพระสหาย ประทับบนหลังพญาอัศวราช เสด็จออกจากพระนคร ทรงแสดงสถานที่ชื่อว่ากัณฐกนิวัตตนเจดีย์ ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้น ทรงผนวชที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา เสด็จจาริกไปโดยลำดับ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประทับนั่งบนภูเขาบัณฑวะ พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งมคธทูลถามพระนามและพระโคตร แล้วตรัสว่า "ขอพระองค์จงรับราชสมบัตินี้" พระโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า "พอเถิดมหาบพิตร เราไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ เราสละราชสมบัติแล้วออกบวชเพื่อบำเพ็ญเพียรเพื่อประโยชน์แก่โลก จักเป็นผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้วในโลก" ครั้นพระราชาทรงรับปฏิญญาว่า "ถ้าเช่นนั้น เมื่อได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงเสด็จมาสู่แว่นแคว้นของหม่อมฉันก่อน" พระโพธิสัตว์เสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบสและอุทกดาบส ไม่ทรงพบสาระในธรรมเทศนาของท่านทั้งสอง จึงเสด็จหลีกไปจากที่นั้น ทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาอยู่ที่อุรุเวลาสิ้น ๖ ปี ก็ยังไม่สามารถจะตรัสรู้อมตธรรมได้ จึงทรงบำรุงพระวรกายด้วยการเสวยอาหารหยาบ

Tadā ca uruvelagāme sujātā nāma kuṭumbiyadhītā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanamakāsi – ‘‘sacāhaṃ samānajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi. Sā visākhapuṇṇamadivase pātova balikammaṃ karissāmīti rattiyā paccūsasamaye eva pāyasaṃ paṭiyādesi. Tasmiṃ pāyase paccamāne mahantamahantā pupphuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvaṭṭā hutvā sañcaranti. Ekaphusitampi bahi na gacchati. Mahābrahmā chattaṃ dhāresi. Cattāro lokapālā khaggahatthā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi. Devatā catūsu dīpesu ojaṃ saṃharitvā [Pg.88] tattha pakkhipiṃsu. Bodhisatto bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova gantvā rukkhamūle nisīdi. Rukkhamūle sodhanatthāya gatā dhātī āgantvā sujātāya ārocesi – ‘‘devatā rukkhamūle nisinnā’’ti. Sujātā, sabbaṃ pasādhanaṃ pasādhetvā satasahassagghanike suvaṇṇathāle pāyasaṃ vaḍḍhetvā aparāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā ukkhipitvā gatā mahāpurisaṃ disvā saheva pātiyā hatthe ṭhapetvā vanditvā ‘‘yathā mayhaṃ manoratho nipphanno, evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā pakkāmi.

ในกาลนั้น ธิดาของคหบดีชื่อสุชาดา ในหมู่บ้านอุรุเวลา ได้ตั้งความปรารถนาไว้ที่ต้นไทรต้นหนึ่งว่า 'ถ้าข้าพเจ้าไปสู่ตระกูลเรือนที่มีชาติเสมอกันแล้ว ได้บุตรในการตั้งครรภ์ครั้งแรกไซร้ ข้าพเจ้าจักทำพลีกรรม' ความปรารถนานั้นของนางสำเร็จแล้ว นางคิดว่า 'จักทำพลีกรรมในเวลาเช้า' ในวันวิสาขปุรณมี จึงได้ตระเตรียมข้าวมธุปายาสในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรีนั่นเทียว เมื่อข้าวมธุปายาสนั้นกำลังหุงอยู่ ฟองใหญ่ๆ ผุดขึ้นแล้วเวียนเป็นทักษิณาวัตร แม้หยดหนึ่งก็มิได้กระเด็นไปภายนอก ท้าวมหาพรหมทรงกั้นฉัตร ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ถือพระขรรค์อารักขาอยู่ ท้าวสักกะทรงเทียบฟืนแล้วก่อไฟ เทวดาทั้งหลายรวบรวมโอชะในทวีปทั้งสี่มาใส่ลงในข้าวมธุปายาสนั้น พระโพธิสัตว์ทรงรอเวลาภิกขาจาร เสด็จไปประทับนั่งที่โคนต้นไม้แต่เช้าตรู่ นางทาสีผู้ไปเพื่อทำความสะอาดที่โคนต้นไม้ ได้กลับมาบอกแก่นางสุชาดาว่า 'เทวดานั่งอยู่ที่โคนต้นไม้' นางสุชาดาประดับประดาเครื่องตกแต่งทั้งปวงแล้ว ตักข้าวมธุปายาสใส่ในถาดทองคำราคาหนึ่งแสน ใช้ถาดทองคำอีกใบหนึ่งปิดไว้ ทูนขึ้นแล้วเดินไป ครั้นเห็นมหาบุรุษแล้ว จึงน้อมถวายทั้งถาดไว้ในพระหัตถ์ ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ความปรารถนาของหม่อมฉันสำเร็จแล้วฉันใด ขอความปรารถนาของท่านจงสำเร็จฉันนั้นเถิด' ดังนี้แล้วก็หลีกไป

Bodhisatto nerañjarāya tīraṃ gantvā suvaṇṇathālaṃ tīre ṭhapetvā nhatvā paccuttaritvā ekūnapaṇṇāsapiṇḍe karonto pāyasaṃ paribhuñjitvā ‘‘sacāhaṃ ajja buddho bhavāmi, thālaṃ paṭisotaṃ gacchatū’’ti khipi. Thālaṃ paṭisotaṃ gantvā thokaṃ ṭhatvā kālanāgarājassa bhavanaṃ pavisitvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ thālāni ukkhipitvā aṭṭhāsi.

พระโพธิสัตว์เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ทรงวางถาดทองคำไว้ที่ฝั่ง ทรงสรงสนานแล้วเสด็จขึ้นมา ทรงทำข้าวมธุปายาสเป็นปั้น ๔๙ ปั้นแล้วเสวย แล้วทรงอธิษฐานว่า 'ถ้าเราจักเป็นพระพุทธเจ้าในวันนี้ ขอถาดจงลอยทวนกระแสน้ำไปเถิด' ดังนี้แล้วทรงลอยถาดไป ถาดนั้นลอยทวนกระแสน้ำไปครู่หนึ่ง แล้วจมลงไปยังภพของกาฬนาคราช เข้าไปช้อนอยู่ใต้ถาดของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ (ในอดีต) แล้วหยุดนิ่งอยู่

Mahāsatto vanasaṇḍe divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bodhimaṇḍaṃ āruyha dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi. So padeso paduminipatte udakabindu viya akampittha. Mahāsatto, ‘‘ayaṃ mama guṇaṃ dhāretuṃ na sakkotī’’ti pacchimadisābhāgaṃ agamāsi, sopi tatheva akampittha. Uttaradisābhāgaṃ agamāsi, sopi tatheva akampittha. Puratthimadisābhāgaṃ agamāsi, tattha pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ sunikhātaindakhilo viya niccalamahosi. Mahāsatto ‘‘idaṃ ṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ kilesabhañjanaviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi. Tāni cittakārena tūlikaggena paricchinnāni viya ahesuṃ. Bodhisatto, ‘‘bodhiṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmī’’ti caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.

พระมหาสัตว์ทรงพักผ่อนกลางวันในป่าชัฏแล้ว ในเวลาเย็น ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ประทับยืนอยู่ทางทิศใต้ สถานที่นั้นหวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้ไม่อาจรองรับคุณของเราได้' จึงเสด็จไปยังทิศตะวันตก ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศเหนือ ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศตะวันออก ณ ที่นั้น สถานที่ประมาณเท่าบัลลังก์ได้ไม่หวั่นไหว ประดุจเสาอินทขีลที่ฝังไว้อย่างดี พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้เป็นสถานที่ทำลายล้างกิเลสของพระพุทธเจ้าทั้งปวง' ดังนี้แล้ว ทรงจับปลายหญ้าเหล่านั้นแล้วทรงสลัด หญ้าเหล่านั้น (เรียงตัว) ประดุจถูกนายช่างวาดกำหนดไว้ด้วยปลายพู่กัน พระโพธิสัตว์ทรงอธิษฐานจาตุรงควิริยะว่า 'ยังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว ทรงคู้บัลลังก์ประทับนั่ง

Taṅkhaṇaññeva māro bāhusahassaṃ māpetvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ girimekhalaṃ nāma hatthiṃ āruyha navayojanaṃ mārabalaṃ gahetvā addhakkhikena olokayamāno pabbato viya ajjhottharanto upasaṅkami. Mahāsatto, ‘‘mayhaṃ dasa pāramiyo pūrentassa añño samaṇo vā brāhmaṇo [Pg.89] vā devo vā māro vā brahmā vā sakkhi natthi, vessantarattabhāve pana mayhaṃ sattasu vāresu mahāpathavī sakkhi ahosi; idānipi me ayameva acetanā kaṭṭhakaliṅgarūpamā mahāpathavī sakkhī’’ti hatthaṃ pasāreti. Mahāpathavī tāvadeva ayadaṇḍena pahataṃ kaṃsathālaṃ viya ravasataṃ ravasahassaṃ muñcamānā viravitvā parivattamānā mārabalaṃ cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ muñcanamakāsi. Mahāsatto sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā vaṭṭavivaṭṭaṃ sammasitvā aruṇodaye buddho hutvā, ‘‘mayā anekakappakoṭisatasahassaṃ addhānaṃ imassa pallaṅkassa atthāya vāyāmo kato’’ti sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi. Athekaccānaṃ devatānaṃ, ‘‘kiṃ nu kho aññepi buddhattakarā dhammā atthī’’ti kaṅkhā udapādi.

ในขณะนั้นเอง พญามารเนรมิตแขนพันแขน ทรงช้างชื่อคิรีเมขล์สูง ๑๕๐ โยชน์ นำพลมารประมาณ ๙ โยชน์ จ้องมองด้วยครึ่งตา ประดุจภูเขาที่กำลังท่วมทับเข้ามา ได้เข้ามาใกล้ พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศ ไม่มีสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่นใดเป็นพยาน แต่ในอัตภาพเป็นพระเวสสันดร มหาปฐพีได้เป็นพยานแก่เราถึง ๗ ครั้ง บัดนี้ก็เช่นกัน มหาปฐพีนี้ซึ่งไม่มีเจตนา ดุจท่อนไม้นี่แหละ จักเป็นพยานแก่เรา' ดังนี้แล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ออก ในทันใดนั้น มหาปฐพีก็บันลือเสียงร้อยครั้งพันครั้ง ประดุจถาดสำริดที่ถูกตีด้วยท่อนเหล็ก ทั้งกัมปนาทและหมุนวน ได้ทำให้พลมารกระจัดกระจายไป ณ ขอบจักรวาล พระมหาสัตว์ทรงกำจัดพลมารในขณะที่พระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) แล้วทรงชำระบุพเพนิวาสานุสติญาณให้บริสุทธิ์ในปฐมยาม ทรงชำระทิพพจักขุญาณให้บริสุทธิ์ในมัชฌิมยาม ทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาทในปัจฉิมยาม ทรงพิจารณาวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าในเวลารุ่งอรุณ ทรงดำริว่า 'เราได้ทำความพยายามตลอดกาลนานนับด้วยแสนโกฏิกัปป์เพื่อประโยชน์แก่บัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว จึงประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า 'ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอย่างอื่นยังมีอยู่อีกหรือหนอ'

Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṃ pāramīnaṃ phalādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkañceva bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ.

ครั้งนั้น ในวันที่ ๘ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อจะทรงกำจัดความสงสัยนั้น จึงเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ กำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เสด็จประทับยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากบัลลังก์เล็กน้อย ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์และต้นพระศรีมหาโพธิ์ อันเป็นสถานที่บรรลุผลแห่งบารมีทั้งหลายที่ทรงบำเพ็ญมาตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ด้วยพระเนตรที่ไม่กระพริบตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์

Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu, tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayasamantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ. Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami, tatrāpi dhammaṃ vicinantoyeva vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi, dhammaṃ vicinanto cettha evaṃ abhidhamme nayamaggaṃ sammasi – paṭhamaṃ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ nāma, tato vibhaṅgapakaraṇaṃ, dhātukathāpakaraṇaṃ, puggalapaññattipakaraṇaṃ, kathāvatthu nāma pakaraṇaṃ, yamakaṃ nāma pakaraṇaṃ, tato mahāpakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ที่รัตนจงกรม ซึ่งทอดยาวจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก ในระหว่างบัลลังก์และที่ประทับยืน ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนจงกรมเจดีย์ จากนั้น ในทิศตะวันตก เหล่าเทวดาได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้น ณ ที่นั้น พระองค์ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะอย่างยิ่งคัมภีร์สมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุด ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนฆรเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังสี่สัปดาห์ให้ล่วงไปในที่ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียว ในสัปดาห์ที่ห้า ได้เสด็จจากโคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ไปยังต้นไทรอชปาลนิโครธ แม้ ณ ที่นั้น ก็ประทับนั่งพิจารณาธรรมและเสวยวิมุตติสุขอยู่ เมื่อทรงพิจารณาธรรมนั้น ได้ทรงใคร่ครวญลำดับแห่งนัยในพระอภิธรรมดังนี้ว่า – เบื้องต้นคือคัมภีร์ธัมมสังคณี ลำดับนั้นคือคัมภีร์วิภังค์ คัมภีร์ธาตุกถา คัมภีร์ปุคคลบัญญัติ คัมภีร์ชื่อว่ากถาวัตถุ คัมภีร์ชื่อว่ายมก ลำดับนั้นคือมหาปกรณ์ ชื่อว่าปัฏฐาน

Tatthassa [Pg.90] saṇhasukhumapaṭṭhānamhi citte otiṇṇe pīti uppajji; pītiyā uppannāya lohitaṃ pasīdi, lohite pasanne chavi pasīdi. Chaviyā pasannāya puratthimakāyato kūṭāgārādippamāṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ākāse pakkhandachaddantanāgakulaṃ viya pācīnadisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pacchimakāyato uṭṭhahitvā pacchimadisāya, dakkhiṇaṃsakūṭato uṭṭhahitvā dakkhiṇadisāya, vāmaṃsakūṭato uṭṭhahitvā uttaradisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pādatalehi pavāḷaṅkuravaṇṇā rasmiyo nikkhamitvā mahāpathaviṃ vinivijjhitvā udakaṃ dvidhā bhinditvā vātakkhandhaṃ padāletvā ajaṭākāsaṃ pakkhandā, sīsato samparivattiyamānaṃ maṇidāmaṃ viya nīlavaṇṇā rasmivaṭṭi uṭṭhahitvā cha devaloke vinivijjhitvā nava brahmaloke vehapphale pañca suddhāvāse ca vinivijjhitvā cattāro āruppe atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhandā. Tasmiṃ divase aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sabbe suvaṇṇavaṇṇāva ahesuṃ. Taṃ divasañca pana bhagavato sarīrā nikkhantā yāvajjadivasāpi tā rasmiyo anantā lokadhātuyo gacchantiyeva.

ในคัมภีร์ปัฏฐานนั้น เมื่อพระปัฏฐานอันละเอียดสุขุมหยั่งลงสู่พระหฤทัยของพระองค์ ปีติก็บังเกิดขึ้น เมื่อปีติบังเกิดขึ้นแล้ว พระโลหิตก็ผ่องใส เมื่อพระโลหิตผ่องใสแล้ว พระฉวีก็ผ่องใส เมื่อพระฉวีผ่องใสแล้ว พระรัศมีทั้งหลายมีประมาณเท่าเรือนยอดเป็นต้น พลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหน้า พุ่งไปในอากาศ ประดุจหมู่ช้างฉัททันต์ พุ่งไปสู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้ในทิศตะวันออก, พระรัศมีพลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหลัง พุ่งไปในทิศตะวันตก, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องขวา พุ่งไปในทิศใต้, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องซ้าย พุ่งไปในทิศเหนือ สู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้, พระรัศมีมีวรรณะดุจหน่อปะการังเปล่งออกจากฝ่าพระบาททั้งสอง ทะลุแผ่นดินใหญ่ แหวกน้ำออกเป็นสองส่วน ทำลายกลุ่มลม พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศเบื้องล่าง, วงแห่งพระรัศมีสีเขียวประดุจพวงแก้วมณีที่ขดไว้อย่างดี พลุ่งขึ้นจากพระเศียร ทะลุเทวโลก ๖ ชั้น ทะลุพรหมโลก ๙ ชั้น เวหัปผลาพรหม และสุทธาวาสพรหม ๕ ชั้น ล่วงอรูปพรหม ๔ ชั้น พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศ ในวันนั้น สัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ในจักรวาลอันประมาณมิได้ ทั้งหมดล้วนมีสีดุจสีทองคำ ก็แล พระรัศมีเหล่านั้นที่ออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าในวันนั้น แม้จนกระทั่งทุกวันนี้ ก็ยังคงแผ่ไปสู่โลกธาตุอันหาที่สุดมิได้นั่นเทียว

Evaṃ bhagavā ajapālanigrodhe sattāhaṃ vītināmetvā tato aparaṃ sattāhaṃ mucalinde nisīdi, nisinnamattasseva cassa sakalaṃ cakkavāḷagabbhaṃ pūrento mahāakālamegho udapādi. Evarūpo kira mahāmegho dvīsuyeva kālesu vassati cakkavattimhi vā uppanne buddhe vā. Idha buddhakāle udapādi. Tasmiṃ pana uppanne mucalindo nāgarājā cintesi – ‘‘ayaṃ megho satthari mayhaṃ bhavanaṃ paviṭṭhamatteva uppanno, vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ pāsādaṃ nimminituṃ sakkontopi evaṃ kate mayhaṃ mahapphalaṃ na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmīti mahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ dhāresi. Parikkhepassa anto okāso heṭṭhā lohapāsādappamāṇo ahosi. Icchiticchitena iriyāpathena satthā viharissatīti nāgarājassa ajjhāsayo ahosi. Tasmā evaṃ mahantaṃ okāsaṃ parikkhipi. Majjhe ratanapallaṅko paññatto hoti, upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhadāmakusumadāmacelavitānaṃ ahosi. Catūsu koṇesu gandhatelena dīpā jalitā, catūsu disāsu vivaritvā candanakaraṇḍakā [Pg.91] ṭhapitā. Evaṃ bhagavā taṃ sattāhaṃ tattha vītināmetvā tato aparaṃ sattāhaṃ rājāyatane nisīdi.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นมุจลินท์ตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง พอเมื่อพระองค์ประทับนั่งเท่านั้น มหาเมฆอันมิใช่กาลซึ่งแผ่เต็มไปทั่วห้องจักรวาลก็ได้ตั้งขึ้น ได้ยินว่า มหาเมฆเช่นนี้ย่อมตกในสองกาลเท่านั้น คือ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิอุบัติขึ้น หรือเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ในที่นี้ เมฆนั้นได้ตั้งขึ้นในพุทธกาล เมื่อเมฆนั้นตั้งขึ้น พญานาคนามว่ามุจลินท์ได้คิดว่า "เมฆนี้เกิดขึ้นพอดีกับที่พระศาสดาเสด็จเข้ามาสู่ภพของเรา สมควรที่พระองค์จะได้รับที่ประทับ" พญานาคราชนั้น แม้จะสามารถเนรมิตปราสาทอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการได้ แต่ก็คิดว่า "หากทำเช่นนั้น ผลอันยิ่งใหญ่จักไม่มีแก่เรา เราจักทำกายเวยยาวัจจ์แด่พระทศพล" ดังนี้แล้ว จึงได้ทำอัตภาพให้ใหญ่โต แล้ววงล้อมพระศาสดาด้วยขนด ๗ รอบ แผ่พังพานไว้เบื้องบน พื้นที่ภายในวงขนดนั้นมีขนาดเท่ากับโลหะปราสาทชั้นล่าง อัธยาศัยของพญานาคราชมีอยู่ว่า "พระศาสดาจักประทับอยู่ด้วยอิริยาบถที่ทรงปรารถนาได้ตามพระอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น จึงได้วงล้อมพื้นที่อันใหญ่โตเช่นนั้นไว้ ในท่ามกลางมีบัลลังก์แก้วปูลาดไว้ เบื้องบนมีเพดานผ้าวิจิตรด้วยดาวทอง พร้อมด้วยพวงของหอมและพวงดอกไม้ที่จัดไว้อย่างดี ในมุมทั้งสี่มีประทีปน้ำมันหอมจุดไว้ ในทิศทั้งสี่มีผอบไม้จันทน์เปิดฝาตั้งไว้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์นั้นให้ล่วงไปในที่นั้นแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นราชายตนะตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง

Aṭṭhame sattāhe sakkena devānamindena ābhataṃ dantakaṭṭhañca osadhaharītakañca khāditvā mukhaṃ dhovitvā catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamaye patte tapussabhallikānaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā puna paccāgantvā ajapālanigrodhe nisinnassa sabbabuddhānaṃ āciṇṇo ayaṃ vitakko udapādi.

ในสัปดาห์ที่แปด พระองค์ทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์และผลสมออันเป็นโอสถที่ท้าวสักกะเทวราชทรงนำมาถวาย แล้วทรงบ้วนพระโอษฐ์ จากนั้นทรงเสวยบิณฑบาตของตปุสสะและภัลลิกะในบาตรศิลาใบใหม่ที่ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่นำมาถวาย ครั้นแล้วเสด็จกลับมาอีกครั้ง ประทับนั่ง ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธ พระวิตกนี้อันเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวงก็ได้บังเกิดขึ้นแก่พระองค์

Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Viyattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati. Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṃ uppajji. Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṃ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa. Taṃ sandhāyāha – ‘‘ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādī’’ti. Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāniyo. Akkhaṇe nibbattattā gantvā desiyamānaṃ dhammampissa sotuṃ sotappasādo natthi, idha dhammadesanaṭṭhānaṃ āgamanapādāpi natthi, evaṃ mahājāniyo jātoti dasseti. Abhidosakālaṅkatoti aḍḍharatte kālaṅkato. Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṃ udapādi. Idhāpi kira bhagavā devatāya vacanena sanniṭṭhānaṃ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento ‘‘hiyyo aḍḍharatte kālaṅkatvā udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatane nibbatto’’ti addasa. Tasmā evamāha. Sesaṃ purimanayasadisameva. Bahukārāti bahūpakārā. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṃ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṃsu. Ke pana te pañcavaggiyā nāma? Yete –

ในบทนั้น คำว่า บัณฑิต (ปณฺฑิโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต คำว่า ผู้ฉลาด (วิยตฺโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความปราดเปรื่อง คำว่า ผู้มีปัญญา (เมธาวี) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่รู้เท่าทันเหตุการณ์ คำว่า ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย (อปฺปรชกฺขชาติโก) คือ ผู้มีชาติปราศจากกิเลส เป็นผู้บริสุทธิ์ เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยสมาบัติ คำว่า จักรู้ได้ (อาชานิสฺสติ) คือ จักกำหนดได้ จักแทงตลอดได้ คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค ไม่ได้ทรงถึงการตัดสินด้วยคำที่เทวดากล่าวเท่านั้น แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณของพระองค์เอง ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า (อาฬารดาบส) ทำกาละล่วงไปได้ ๗ วันนับแต่วันนี้ บังเกิดในอากิญจัญญายตนภพ ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า "ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เรา" คำว่า ผู้มีความเสื่อมมาก (มหาชานิโย) คือ ความเสื่อมใหญ่มีอยู่แก่ท่านผู้นั้น เพราะเสื่อมจากมรรคผลที่พึงบรรลุภายใน ๗ วัน เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีความเสื่อมมาก ทรงแสดงว่า เพราะบังเกิดในอกาลสถาน แม้ไปแสดงธรรมให้ฟัง โสตประสาทเพื่อจะฟังธรรมของท่านก็ไม่มี แม้เท้าที่จะมายังที่แสดงธรรมในโลกนี้ก็ไม่มี ท่านเกิดเป็นผู้มีความเสื่อมมากอย่างนี้ คำว่า ทำกาละเมื่อคืนวานนี้ (อภิโทสกาลงฺกโต) คือ ทำกาละในเวลาเที่ยงคืน คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า แม้ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงทำการตัดสินด้วยคำของเทวดา แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณ ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "อุทกดาบส รามบุตร ทำกาละเมื่อคืนวานนี้เวลาเที่ยงคืน บังเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภพ" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ ที่เหลือก็เหมือนกับนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า มีอุปการะมาก (พหูการา) คือ มีอุปการะมาก คำว่า ได้อุปัฏฐากผู้มีตนส่งไปแล้วเพื่อความเพียร (ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสุ) คือ ได้อุปัฏฐากพระโพธิสัตว์ผู้มีตนอันส่งไปแล้วเพื่อความเพียร ด้วยการกวาดบริเวณในที่อยู่ ด้วยการถือบาตรและจีวรติดตามไป และด้วยการถวายน้ำล้างหน้าไม้ชำระฟันเป็นต้น ก็ปัญจวัคคีย์เหล่านั้นคือใครกัน? คือท่านเหล่านี้ –

Rāmo [Pg.92] dhajo lakkhaṇo jotimanti,Yañño subhojo suyāmo sudatto;

Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā,Chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsūti.

(พราหมณ์ ๘ คนคือ) รามะ ธชะ ลักขณะ มันตี ยัญญะ สุโภชะ สุยามะ และสุทัตตะ ในกาลนั้น พราหมณ์ ๘ คนเหล่านี้ ผู้รู้ในอังคะ ๖ ได้พยากรณ์มนต์ (คือลักษณะ) ดังนี้

Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvedhā byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ekaṃsabyākaraṇā ahesuṃ – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti. Tesu purimā tayo yathāmantapadaṃ gatā, ime pana pañca mantapadaṃ atikkantā. Te attanā laddhaṃ puṇṇapattaṃ ñātakānaṃ vissajjetvā ‘‘ayaṃ mahāpuriso agāraṃ na ajjhāvasissati, ekantena buddho bhavissatī’’ti nibbitakkā bodhisattaṃ uddissa samaṇapabbajjaṃ pabbajitā. Tesaṃ puttātipi vadanti. Taṃ aṭṭhakathāya paṭikkhittaṃ.

ในกาลประสูติของพระโพธิสัตว์ มีพราหมณ์ ๘ คนเป็นผู้ทำนายสุบินและทำนายลักษณะ ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนได้พยากรณ์เป็น ๒ นัยว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ หากอยู่ครองเรือน จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หากออกบวช จักเป็นพระพุทธเจ้า" ส่วนพราหมณ์ ๕ คนได้พยากรณ์เป็นนัยเดียวว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ จักไม่อยู่ในเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างเดียว" ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนแรกได้ดำเนินไปตามบทแห่งมนต์ ส่วน ๕ คนเหล่านี้ได้ก้าวล่วงบทแห่งมนต์ไป พราหมณ์ ๕ คนเหล่านั้นสละเครื่องสักการะที่ตนได้รับให้แก่พวกญาติแล้ว ไม่มีความลังเลว่า "มหาบุรุษนี้จักไม่อยู่ครองเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียวแน่นอน" จึงอุทิศต่อพระโพธิสัตว์ บวชเป็นสมณะ บางพวกก็กล่าวว่าเป็นบุตรของพราหมณ์เหล่านั้น แต่คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถา

Ete kira daharakāleyeva bahū mante jāniṃsu, tasmā te brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṃsu. Te pacchā amhehi puttadārajaṭaṃ chaḍḍetvā na sakkā bhavissati pabbajitunti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṃsu. Kālena kālaṃ pana ‘‘kiṃ, bho, mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’ti pucchanti. Manussā, ‘‘kuhiṃ tumhe mahāpurisaṃ passissatha, tīsu pāsādesu tividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṃ anubhotī’’ti vadanti. Te sutvā, ‘‘na tāva mahāpurisassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchatī’’ti appossukkā vihariṃsuyeva. Kasmā panettha bhagavā, ‘‘bahukārā kho ime pañcavaggiyā’’ti āha? Kiṃ upakārakānaṃyeva esa dhammaṃ deseti, anupakārakānaṃ na desetīti? No na deseti. Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ olokesi. Etasmiṃ pana buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. Kasmā? Tathāvidhaupanissayattā.

ได้ยินว่า ท่านเหล่านี้บวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย ใช้สอยเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์อยู่ แต่โดยกาลบางคราวก็ถามว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ มหาบุรุษเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วหรือ?" มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พวกท่านจักเห็นมหาบุรุษได้ที่ไหน พระองค์ทรงเสวยสมบัติประดุจเทพยดา ท่ามกลางนักฟ้อนรำสามประเภทในปราสาทสามหลัง" ท่านเหล่านั้นได้ฟังแล้วคิดว่า "ญาณของมหาบุรุษยังไม่แก่กล้า" จึงอยู่โดยไม่ขวนขวายนั่นเทียว เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสในที่นี้ว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ"? พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปการะเท่านั้น ไม่ทรงแสดงแก่ผู้ไม่มีอุปการะหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง (คือทรงแสดงนั่นเอง) ที่จริง พระองค์ทรงตรวจดูอาฬารดาบส กาลามโคตร และอุทกดาบส รามบุตร ก็ด้วยอำนาจแห่งความคุ้นเคย แต่ในพุทธเขตนี้ เว้นพระอัญญาโกณฑัญญะเสีย ผู้ที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปนิสัยเช่นนั้น

Pubbe [Pg.93] kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ekatova sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhakassa ‘‘ekasmiṃ sasse navavāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi – ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmā’’ti. Kaniṭṭho ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappiphāṇitehi yojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi, lāyane lāyanaggaṃ veṇikaraṇe veṇaggaṃ kalāpādīsu kalāpaggaṃ khaḷaggaṃ bhaṇḍaggaṃ koṭṭhagganti evaṃ ekasasse navavāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho panassa uddharitvā adāsi, tesu jeṭṭho aññāsikoṇḍaññatthero jāto, kaniṭṭho subhaddaparibbājako. Iti ekasmiṃ sasse navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ṭhapetvā theraṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. ‘‘Bahukārā kho ime pañcavaggiyā’’ti idaṃ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṃ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในเวลาทำบุญ มีพี่น้องสองคน เขาทั้งสองได้ทำนาด้วยกัน ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้มีความคิดว่า "เราพึงถวายทานคือยอดข้าว ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่ง" ผู้นั้นถวายยอดเมล็ดพันธุ์ในเวลาหว่านแล้ว ในเวลาข้าวตั้งท้อง ได้ปรึกษากับน้องชายว่า "ในเวลาข้าวตั้งท้อง เราจักผ่ารวงข้าวถวาย" น้องชายกล่าวว่า "ท่านประสงค์จะทำลายข้าวอ่อนหรือ" ผู้พี่รู้ว่าน้องชายไม่ยอมทำตาม จึงแบ่งนา แล้วผ่ารวงข้าวจากส่วนของตน คั้นเอาน้ำนมข้าว ผสมกับเนยใสและน้ำอ้อยแล้วถวาย ในเวลาทำข้าวเม่า ก็ทำข้าวเม่าถวาย ในเวลาเกี่ยว ก็ถวายยอดข้าวที่เกี่ยว ในเวลาทำฟ่อน ก็ถวายยอดฟ่อนข้าว ในเวลามัดเป็นกำ ก็ถวายยอดกำข้าว ยอดข้าวที่ลานนวด ยอดข้าวที่กอง และยอดข้าวในฉาง ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งอย่างนี้ ส่วนน้องชายของเขาขนขึ้นจากลานแล้วจึงถวาย ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้เกิดเป็นพระอัญญาโกณฑัญญเถระ น้องชายเกิดเป็นสุภัททปริพาชก เพราะเหตุที่ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งดังนี้ เว้นพระเถระเสีย ผู้อื่นที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี ส่วนคำว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ" นี้ พระองค์ตรัสด้วยเพียงการระลึกถึงอุปการะเท่านั้น

Isipatane migadāyeti tasmiṃ kira padese anuppanne buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti. Tattha cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti. Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṃ ṭhānaṃ isipatananti saṅkhaṃ gataṃ. Migānaṃ pana abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘isipatane migadāye’’ti.

บทว่า อิสิปตเน มิคทาเย ความว่า ได้ยินว่า ในประเทศนั้น เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงยังเวลาให้ล่วงไป ๗ วัน ด้วยนิโรธสมาบัติ ณ ภูเขาคันธมาทน์ เสด็จออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ทรงเคี้ยวไม้สีฟันชื่อนาคลดา ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จมาทางอากาศแล้วลง ณ ที่นั้น ณ ที่นั้น ทรงครองจีวรแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในเมือง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว แม้ในเวลาเสด็จไป ก็ทรงเหาะขึ้นจากที่นั้นนั่นแหละแล้วเสด็จไป เพราะเหตุที่ฤาษีทั้งหลายลงและขึ้นในที่นี้ ฉะนั้น สถานที่นั้นจึงถึงการนับว่า อิสิปตนะ (ที่ตกไปและที่เหาะขึ้นแห่งฤาษี) ส่วนที่ชื่อว่า มิคทายะ (ที่ให้ความปลอดภัยแก่เนื้อ) เพราะเป็นสถานที่ที่พระราชทานไว้เพื่อความไม่มีภัยแก่เนื้อทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน"

285. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni. Bārāṇasī aṭṭhārasa yojanāni. Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti. So dutiyapadenapi yojetabbo hoti[Pg.94]. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvā eva vuttoti. Addhānamaggapaṭipannanti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipannaṃ, dīghamaggapaṭipannanti attho. Addhānamaggagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) addhayojanampi addhānamaggo hoti. Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṃ.

๒๘๕. บทว่า อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธึ ความว่า ณ สถานที่ในระหว่างคยากับโพธิมณฑล ซึ่งมีระยะทาง ๓ คาวุต จริงอยู่ เมืองคยาห่างจากโพธิมณฑล ๓ คาวุต เมืองพาราณสีห่าง ๑๘ โยชน์ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคในระหว่างโพธิมณฑลกับเมืองคยา แต่เพราะประกอบกับอันตราศัพท์ จึงลงอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้อันตราศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างบ้านและแม่น้ำ) อันตราศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ อุปโยควิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวโดยประกอบแล้ว พึงทราบอย่างนี้ บทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺนํ ความว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกลที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกล จริงอยู่ ในคัมภีร์วิภังค์ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า "พึงฉันโดยคิดว่า จักเดินทางกึ่งโยชน์" แม้ระยะทางกึ่งโยชน์ก็เป็นหนทางไกล แต่จากโพธิมณฑล เมืองคยามีระยะทาง ๓ คาวุต

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ. Sabbesu dhammesu anupalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu kilesalepanena anupalitto. Sabbaṃ jahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Taṇhākkhaye vimuttoti taṇhākkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.

บทว่า สพฺพาภิภู ความว่า เราครอบงำธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า สพฺพวิทู ความว่า เรารู้แล้วซึ่งธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวง บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโต ความว่า เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทากือกิเลสในธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวง บทว่า สพฺพํ ชโห ความว่า เราละธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโต ความว่า เราหลุดพ้นโดยการทำพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาให้เป็นอารมณ์ บทว่า สยํ อภิญฺญาย ความว่า เรารู้ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงด้วยตนเองแล้ว บทว่า กมุทฺทิเสยฺยํ ความว่า เราจะพึงอ้างใครอื่นว่า "ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา"

Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ paṭibhāgapuggalo nāma natthi. Sammāsambuddhoti sahetunā nayena cattāri saccāni sayaṃ buddho. Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto. Kāsinaṃ puranti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. Āhañchaṃ amatadundubhinti dhammacakkapaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi. Arahasi anantajinoti anantajinoti bhavituṃ yutto. Hupeyya pāvusoti, āvuso, evampi nāma bhaveyya. Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi.

บทว่า น เม อาจริโย อตฺถิ ความว่า อาจารย์ของเราในโลกุตรธรรมไม่มี บทว่า นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล ความว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนเราไม่มี บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ ความว่า เราเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองโดยนัยอันมีเหตุผล บทว่า สีติภูโต ความว่า เราเป็นผู้เยือกเย็นแล้วเพราะดับไฟกิเลสทั้งปวงได้ เป็นผู้ดับแล้วเพราะกิเลสทั้งหลายดับแล้วนั่นเอง บทว่า กาสินํ ปุรํ ความว่า เมืองในแคว้นกาสี บทว่า อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภึ ความว่า เราไปเพื่อจะตีกลองอมตะเพื่อให้ได้ธรรมจักษุ บทว่า อรหสิ อนนฺตชิโน ความว่า ท่านสมควรที่จะเป็นอนันตชิน (ผู้ชนะหาที่สุดมิได้) บทว่า หุเปยฺย ปาวุโส ความว่า ดูก่อนผู้มีอายุ แม้ชื่ออย่างนี้ก็พึงมีได้ บทว่า ปกฺกามิ ความว่า เขาได้หลีกไปยังชนบทชื่อว่าวังกาหาระ

Tatthekaṃ migaluddakagāmakaṃ nissāya vāsaṃ kappesi. Jeṭṭhakaluddako taṃ upaṭṭhāsi. Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti. Atha naṃ ekāya cāṭiyā vasāpesuṃ, migaluddako dūre migavaṃ gacchanto ‘‘amhākaṃ arahante mā pamajjī’’ti chāvaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā parivisituṃ [Pg.95] upagataṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamante nikkhipitvā sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, marāmīti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Māgaviko āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṃkhaṇaṃyeva gantvā ‘‘kiṃ, bhante, apphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vadatha bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, taṃ sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako, ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, idheva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. Jānāsi pana, bhante, kiñci sippanti. Na jānāmīti. Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātunti.

ณ ที่นั้น อุปกะอาศัยหมู่บ้านนายพรานเนื้อแห่งหนึ่งอยู่ นายพรานผู้เป็นหัวหน้าได้อุปัฏฐากเขา และในชนบทนั้นมีแมลงวันที่ดุร้าย ครั้งนั้น พวกเขาได้จัดให้อุปกะอยู่ในตุ่มใบหนึ่ง นายพรานเนื้อเมื่อจะไปป่าล่าเนื้อที่อยู่ไกล ได้สั่งฉาวาผู้เป็นธิดาว่า "อย่าประมาทในพระอรหันต์ของเรา" แล้วก็ไปพร้อมกับบุตรและน้องชายทั้งหลาย ธิดาของนายพรานนั้นเป็นคนน่าดูน่าชม สมบูรณ์ด้วยส่วนสัด ในวันที่สอง อุปกะมาที่เรือน เห็นเด็กหญิงนั้นทำการต้อนรับทุกอย่างแล้วเข้ามาเพื่อจะปฏิบัติ ก็ถูกราคะครอบงำ แม้จะบริโภคก็ไม่สามารถ จึงถือภัตตาหารด้วยภาชนะไปยังที่พัก วางภัตตาหารไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วนอนอดอาหารอยู่ด้วยคิดว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ เราจะตาย" ในวันที่เจ็ด นายพรานกลับมาแล้วถามธิดาถึงความเป็นไปของอุปกะ นางตอบว่า "ท่านมาเพียงวันเดียวแล้วก็ไม่มาอีกเลย" นายพรานคิดว่า "เราจะเข้าไปหาและถามท่านในลักษณะที่เพิ่งกลับมานี่แหละ" จึงไปในขณะนั้นทันที พลางนวดเท้าถามว่า "ท่านขอรับ ท่านไม่สบายอะไร" อุปกะได้แต่ครวญครางพลิกตัวไปมา นายพรานจึงกล่าวว่า "โปรดบอกเถิด ท่านขอรับ สิ่งใดที่ข้าพเจ้าพอจะทำได้ ข้าพเจ้าจะทำทั้งหมด" อุปกะกล่าวว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ความตายในที่นี้แหละประเสริฐกว่า" (นายพรานถามว่า) "ท่านขอรับ ท่านรู้ศิลปะอะไรบ้างหรือไม่" (อุปกะตอบว่า) "ไม่รู้" (นายพรานกล่าวว่า) "ท่านขอรับ ผู้ไม่รู้ศิลปะอะไรเลย ไม่สามารถจะตั้งตัวอยู่ในฆราวาสวิสัยได้"

So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkīṇissāmī’’ti. Māgaviko, ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto vijāyi. Subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Chāvā tassa rodanakāle ‘‘maṃsahārakassa putta, migaluddakassa putta mā rodī’’tiādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. Bhadde tvaṃ maṃ anāthoti maññasi. Atthi me anantajino nāma sahāyo. Tassāhaṃ santike gamissāmīti āha. Chāvā evamayaṃ aṭṭīyatīti ñatvā punappunaṃ katheti. So ekadivasaṃ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi.

เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ศิลปะอะไรเลย แต่ข้าพเจ้าจะเป็นคนหาบเนื้อของพวกท่าน และจะขายเนื้อด้วย" นายพรานกล่าวว่า "พวกเราก็พอใจอย่างนั้นเหมือนกัน" แล้วได้ให้ผ้าห่มพามาเรือนและยกธิดาให้ เพราะการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสอง บุตรจึงเกิด พวกเขาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า สุภัททะ ในเวลาที่บุตรนั้นร้องไห้ นางฉาวาได้กล่าวเยาะเย้ยอุปกะด้วยเพลงกล่อมบุตรเป็นต้นว่า "ลูกคนหาบเนื้อ ลูกนายพรานเนื้อ อย่าร้องไห้เลย" (อุปกะกล่าวว่า) "น้องหญิง เธอเข้าใจว่าฉันเป็นคนไม่มีที่พึ่งหรือ ฉันมีสหายชื่ออนันตชิน ฉันจะไปหาท่านผู้นั้น" นางฉาวารู้ว่า "เขาอึดอัดใจอย่างนี้" ก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก วันหนึ่ง เขาไม่ได้บอกกล่าวนางเลย ได้หลีกหน้ามุ่งสู่มัชฌิมประเทศไป

Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavane mahāvihāre. Atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi – ‘‘yo, bhikkhave, ‘anantajino’ti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti pucchanto anupubbena sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā kuhiṃ anantajinoti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So bhagavantaṃ disvā – ‘‘sañjānātha maṃ bhagavā’’ti āha. Āma, upaka, sañjānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ vasitthāti. Vaṅkahārajanapade, bhanteti. Upaka, mahallakosi jāto pabbajituṃ sakkhissasīti. Pabbajissāmi, bhanteti. Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. So kammaṭṭhāne kammaṃ karonto anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu [Pg.96] nibbatto. Nibbattakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇīti. Avihesu nibbattamattā hi satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tesaṃ so aññataro.

ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายไว้ล่วงหน้าว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมาถามหา ‘พระอนันตชินะ’ พวกเธอพึงชี้เราให้แก่ผู้นั้น” ฝ่ายอุปกะอาชีวกก็ถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” แล้วเดินทางมาโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี เข้าไปยืนอยู่กลางวิหารแล้วถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” ภิกษุทั้งหลายได้พาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงจำข้าพระองค์ได้หรือไม่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อุปกะ เรารู้จักท่าน ก็ท่านไปอยู่ที่ไหนมา” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อยู่ที่วังหารชนบท” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “อุปกะ ท่านแก่แล้ว จะสามารถบวชได้หรือ” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช” พระผู้มีพระภาคโปรดให้เขาบรรพชาแล้ว ได้ประทานกรรมฐานแก่เขา เขาบำเพ็ญเพียรในกรรมฐาน ตั้งอยู่ในอนาคามิผลแล้ว ทำกาละ (ตาย) ไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลก ในขณะที่บังเกิดนั่นเอง ก็ได้บรรลุพระอรหัต จริงอยู่ มี ๗ ท่านที่พอไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลกแล้วก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านอุปกะก็เป็นหนึ่งใน ๗ ท่านนั้น

Vuttañhetaṃ –

มีคำที่ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;

Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

“ภิกษุ ๗ รูป ผู้บังเกิดในอวิหาพรหมโลก ได้หลุดพ้นแล้ว เพราะสิ้นราคะและโทสะ ข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้แล้ว

Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bahuraggi ca saṅgiyo;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upajjhagu’’nti. (saṃ. ni. 1.105);

คือ ท่านอุปกะ ท่านปลคัณฑะ และท่านปุกกุสาติ ๓ ท่านนี้ ท่านภัททิยะ ท่านขัณฑเทวะ ท่านพาหุรัคคี และท่านสังคิยะ ท่านเหล่านี้ละกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงทิพยโยคะ (พรหมโลก)”

286. Saṇṭhapesunti katikaṃ akaṃsu. Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. Padhānavibbhantoti padhānato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. Āvatto bāhullāyāti cīvarādīnaṃ bahulabhāvatthāya āvatto. Apica kho āsanaṃ ṭhapetabbanti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṃ ṭhapetabbanti vadiṃsu. Nāsakkhiṃsūti buddhānubhāvena buddhatejasā abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti gotamāti, āvusoti ca vadanti. Āvuso gotama, mayaṃ uruvelāyaṃ padhānakāle tuyhaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicarimhā, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ adamhā, vutthapariveṇaṃ sammajjimhā, pacchā ko te vattappaṭipattimakāsi, kacci amhesu pakkantesu na cintayitthāti evarūpiṃ kathaṃ kathentīti attho. Iriyāyāti dukkarairiyāya. Paṭipadāyāti dukkarapaṭipattiyā. Dukkarakārikāyāti pasatapasata-muggayūsādiāharakaraṇādinā dukkarakaraṇena. Abhijānātha me noti abhijānātha nu mama. Evarūpaṃ pabhāvitametanti etaṃ evarūpaṃ vākyabhedanti attho. Api nu ahaṃ uruvelāya padhāne tumhākaṃ saṅgaṇhanatthaṃ anukkaṇṭhanatthaṃ rattiṃ vā divā vā āgantvā, – ‘‘āvuso, mā vitakkayittha, mayhaṃ obhāso vā nimittaṃ vā paññāyatī’’ti evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsinti adhippāyo. Te ekapadeneva satiṃ labhitvā uppannagāravā, ‘‘handa addhā esa buddho jāto’’ti saddahitvā no hetaṃ, bhanteti āhaṃsu. Asakkhiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti ahaṃ[Pg.97], bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū buddho ahanti jānāpetuṃ asakkhiṃ. Tadā pana bhagavā uposathadivaseyeva āgacchi. Attano buddhabhāvaṃ jānāpetvā koṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammacakkappavattanasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne thero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sūriye dharamāneyeva desanā niṭṭhāsi. Bhagavā tattheva vassaṃ upagacchi.

๒๘๖. บทว่า สณฺฐเปสุํ ความว่า ได้ทำกติกากัน บทว่า พาหุลฺลิโก ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น บทว่า ปธานวิพฺภนฺโต ความว่า เป็นผู้เคลื่อน คลาด และเสื่อมจากความเพียร บทว่า อาวตฺโต พาหุลฺลาย ความว่า กลับมาเพื่อความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น บทว่า อปิจ โข อาสนํ ฐเปตพฺพํ ความว่า พวกเขากล่าวกันว่า “ถึงอย่างไรก็ควรจัดเพียงอาสนะไว้สำหรับท่านผู้นี้ซึ่งเกิดในสกุลสูง” บทว่า นาสกฺขึสุ ความว่า พวกเขาถูกครอบงำด้วยพุทธานุภาพและพุทธเดช จึงไม่สามารถตั้งอยู่ในกติกาของตนได้ บทว่า นาเมน จ อาวุโสวาเทน จ สมุทาจรนฺติ ความว่า พวกเขากล่าวด้วยชื่อคือ “โคตมะ” และด้วยวาทะคือ “อาวุโส” ความว่า พวกเขากล่าวคำเห็นปานนี้ว่า “อาวุโสโคตมะ เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา พวกเราถือบาตรและจีวรของท่านเที่ยวไป ได้ถวายน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟัน ได้กวาดบริเวณที่พัก แล้วภายหลังใครเล่าได้ทำวัตรปฏิบัติแก่ท่าน เมื่อพวกเราหลีกไปแล้ว ท่านมิได้คิดถึงบ้างหรือ” บทว่า อิริยาย ความว่า ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก บทว่า ปฏิปทาย ความว่า ด้วยข้อปฏิบัติที่ทำได้ยาก บทว่า ทุกฺกรการิกาย ความว่า ด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก คือการทำอาหารมีน้ำต้มถั่วเขียวเป็นต้นทีละฟายมือ บทว่า อภิชานาถ เม โน ความว่า พวกท่านย่อมรู้จำของเราได้บ้างหรือไม่ บทว่า เอวรูปํ ปภาวิตเมตํ ความว่า ข้อความพิเศษเห็นปานนี้ อธิบายว่า “ก็เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา เราเคยมาในเวลากลางคืนหรือกลางวันเพื่อสงเคราะห์ เพื่ออนุเคราะห์พวกท่าน แล้วกล่าวถ้อยคำพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งเห็นปานนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านอย่าได้วิตกเลย โอภาสหรือนิมิตปรากฏแก่เรา’ บ้างหรือไม่” พวกเขาได้สติด้วยพระดำรัสเพียงบทเดียว เกิดความเคารพขึ้น เชื่อว่า “เอาเถิด ท่านผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วโดยแท้” จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นหามิได้” บทว่า อสกฺขึ โข อหํ ภิกฺขเว ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุํ ความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้ได้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ก็ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงในวันอุโบสถพอดี ทรงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์ ทรงกระทำพระโกณฑัญญเถระให้เป็นกายสักขี แล้วทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในกาลจบพระสูตร พระเถระได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยพรหม ๑๘ โกฏิ พระธรรมเทศนาจบลงเมื่อพระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษา ณ ที่นั้นเอง

Dvepi sudaṃ, bhikkhave, bhikkhū ovadāmītiādi pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ appavisanadīpanatthaṃ vuttaṃ. Tesañhi bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānesu uppannamalavisodhanatthaṃ bhagavā antovihāreyeva ahosi. Uppanne uppanne kammaṭṭhānamale tepi bhikkhū bhagavato santikaṃ gantvā pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ gantvā malaṃ vinodeti. Atha nesaṃ bhagavatā evaṃ nīhaṭabhattena ovadiyamānānaṃ vappatthero pāṭipadadivase sotāpanno ahosi. Bhaddiyatthero dutiyāyaṃ, mahānāmatthero tatiyāyaṃ, assajitthero catutthiyaṃ. Pakkhassa pana pañcamiyaṃ sabbeva te ekato sannipātetvā anattalakkhaṇasuttaṃ kathesi, suttapariyosāne sabbepi arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Tenāha – ‘‘atha kho, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṃ ovadiyamānā…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃsu…pe… natthi dāni punabbhavo’’ti. Ettakaṃ kathāmaggaṃ bhagavā yaṃ pubbe avaca – ‘‘tumhepi mamañceva pañcavaggiyānañca maggaṃ āruḷhā, ariyapariyesanā tumhākaṃ pariyesanā’’ti imaṃ ekameva anusandhiṃ dassento āhari.

คำว่า ทฺเวปิ สุทํ ภิกฺขเว ภิกฺขู โอวทามิ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความที่พระองค์มิได้เสด็จเข้าไปสู่บ้านแม้เพื่อบิณฑบาตจำเดิมแต่วันปาฏิบท (แรม ๑ ค่ำ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่แต่ภายในวิหารเพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น เมื่อมลทินแห่งกรรมฐานเกิดขึ้นครั้งใดๆ ภิกษุเหล่านั้นก็เข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปยังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้นแล้วทรงบรรเทามลทิน ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนอยู่ด้วยภัตที่นำมาถวายอย่างนี้ พระวัปปเถระได้เป็นพระโสดาบันในวันปาฏิบท พระภัททิยเถระ (เป็นพระโสดาบัน) ในวันที่สอง, พระมหานามเถระในวันที่สาม, พระอัสสชิเถระในวันที่สี่ ส่วนในวันที่ห้าแห่งปักษ์ (แรม ๕ ค่ำ) ทรงให้ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดประชุมพร้อมกันแล้วทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร ในกาลจบพระสูตร ภิกษุทั้งหมดก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผล เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ภิกษุปัญจวัคคีย์อันเราสั่งสอนอยู่อย่างนี้... (ละ)... ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม... (ละ)... บัดนี้ภพใหม่มิได้มี” พระผู้มีพระภาคทรงนำแนวแห่งพระดำรัสประมาณเท่านี้มา เพื่อทรงแสดงถึงความสืบเนื่องอันเดียวกันนี้เท่านั้น ที่ได้ตรัสไว้ในกาลก่อนว่า “แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่หนทางของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ”

287. Idāni yasmā na agāriyānaṃyeva pañcakāmaguṇapariyesanā hoti, anagāriyānampi cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhuñjantānaṃ pañcakāmaguṇavasena anariyapariyesanā hoti, tasmā taṃ dassetuṃ pañcime, bhikkhave, kāmaguṇātiādimāha. Tattha navarattesu pattacīvarādīsu cakkhuviññeyyā rūpātiādayo cattāro kāmaguṇā labbhanti. Raso panettha paribhogaraso hoti. Manuññe piṇḍapāte bhesajje ca pañcapi labbhanti. Senāsanamhi cīvare viya cattāro. Raso pana etthāpi paribhogarasova. Ye hi keci, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Evaṃ pañca kāmaguṇe dassetvā idāni ye evaṃ vadeyyuṃ, ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāya anariyapariyesanā nāma kuto, ariyapariyesanāva pabbajitāna’’nti, tesaṃ paṭisedhanatthāya ‘‘pabbajitānampi catūsu paccayesu appaccavekkhaṇaparibhogo anariyapariyesanā [Pg.98] evā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha gadhitāti taṇhāgedhena gadhitā. Mucchitāti taṇhāmucchāya mucchitā. Ajjhopannāti taṇhāya ajjhogāḷhā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti nissaraṇaṃ vuccati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Te tena virahitā.

๒๘๗. บัดนี้ เพราะเหตุว่า การแสวงหากามคุณ ๕ ย่อมมีแก่คฤหัสถ์เท่านั้นหามิได้, แม้แก่บรรพชิตทั้งหลายผู้บริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา การแสวงหาอันไม่ประเสริฐด้วยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ ก็ย่อมมี, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้" ในปัจจัยเหล่านั้น ในบาตรและจีวรเป็นต้นที่ย้อมใหม่ ย่อมมีกามคุณ ๔ ประการ มีรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเป็นต้น ส่วนรสในปัจจัยเหล่านี้ ได้แก่ ปริโภครส ในบิณฑบาตและเภสัชที่น่าพอใจ ย่อมมีได้แม้ทั้ง ๕ ประการ ในเสนาสนะก็มี ๔ ประการเหมือนในจีวร ส่วนรสแม้ในเสนาสนะนี้ ก็เป็นปริโภครสเหมือนกัน ก็พระองค์ทรงปรารภเทศนานี้ว่า "เย หิ เกจิ ภิกฺขเว" เพราะเหตุไร? คือ ทรงแสดงกามคุณ ๕ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงห้ามชนเหล่าใดที่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จำเดิมแต่กาลที่บวชแล้ว การแสวงหาอันไม่ประเสริฐจักมีมาแต่ไหน มีแต่การแสวงหาอันประเสริฐเท่านั้นสำหรับบรรพชิตทั้งหลาย" จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "แม้สำหรับบรรพชิตทั้งหลาย การบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา ก็คือการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั่นเอง" ในบทเหล่านั้น บทว่า "คธิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความโลภคือตัณหายึดไว้แล้ว บทว่า "มุจฺฉิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความมัวเมาคือตัณหาทำให้หลงแล้ว บทว่า "อชฺโฌปนฺนา" ได้แก่ ผู้ที่ตัณหาครอบงำแล้ว บทว่า "อนาทีนวทสฺสาวิโน" ได้แก่ ผู้ไม่เห็นโทษ บทว่า "อนิสฺสรณปญฺญา" ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า นิสสรณะ (ทางออก) พวกเขาปราศจากปัจจเวกขณญาณนั้น

Idāni tassatthassa sādhakaṃ upamaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhavetiādimāha. Tatrevaṃ opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – āraññakamago viya hi samaṇabrāhmaṇā, luddakena araññe ṭhapitapāso viya cattāro paccayā, tassa luddassa pāsarāsiṃ ajjhottharitvā sayanakālo viya tesaṃ cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhogakālo. Luddake āgacchante magassa yena kāmaṃ agamanakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṃ mārassa yathākāmakaraṇīyakālo, māravasaṃ upagatabhāvoti attho. Magassa pana abaddhassa pāsarāsiṃ adhisayitakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṃ catūsu paccayesu paccavekkhaṇaparibhogo, luddake āgacchante magassa yena kāmaṃ gamanaṃ viya samaṇabrāhmaṇānaṃ māravasaṃ anupagamanaṃ veditabbaṃ. Vissatthoti nibbhayo nirāsaṅko. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุปมาเครื่องให้สำเร็จซึ่งเนื้อความนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน..." ในอุปมานั้น พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ สมณพราหมณ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเนื้อป่า, ปัจจัย ๔ เปรียบเหมือนบ่วงที่นายพรานวางไว้ในป่า, กาลที่เนื้อนั้นนอนทับกองบ่วงของนายพรานนั้น เปรียบเหมือนกาลที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา. กาลที่เนื้อไม่อาจไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง เปรียบเหมือนกาลที่มารจะกระทำได้ตามความปรารถนาแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย อธิบายว่า คือภาวะที่ตกอยู่ในอำนาจของมาร. ส่วนกาลที่เนื้อซึ่งยังไม่ติดบ่วงนอนทับกองบ่วง เปรียบเหมือนการบริโภคโดยพิจารณาในปัจจัย ๔ ของสมณพราหมณ์ทั้งหลาย, กาลที่เนื้อไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่สมณพราหมณ์ทั้งหลายไม่ตกไปในอำนาจของมาร. บทว่า "วิสฺสฏฺโฐ" ได้แก่ ไม่มีภัย ไม่มีความระแวง. บทที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Pāsarāsisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาสราสิสูตร จบ.

Ariyapariyesanātipi etasseva nāmaṃ.

แม้ชื่อว่า อริยปริเยสนสูตร ก็เป็นชื่อของพระสูตรนี้.

7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร

288. Evaṃ me sutanti cūḷahatthipadopamasuttaṃ. Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti, ‘‘setā sudaṃ assā yuttā honti setālaṅkārā. Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro, setā rasmiyo, setā patodalaṭṭhi, setaṃ chattaṃ, setaṃ uṇhīsaṃ, setāni vatthāni, setā upāhanā, setāya sudaṃ vālabījaniyā bījiyatī’’ti (saṃ. ni. 5.4) evaṃ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena.

๒๘๘. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่า จูฬหัตถิปโทปมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน) ได้แก่ ด้วยรถเทียมม้าอัสดร ๔ ตัว อันเป็นสีขาวล้วนทั้งหมด ตามที่ตรัสไว้ (ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค) ว่า "ม้าที่เทียมรถของพราหมณ์นั้นล้วนเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว. รถเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว มีบริวารสีขาว, เชือกบังเหียนเป็นสีขาว, ประตักเป็นสีขาว, ฉัตรเป็นสีขาว, ผ้าโพกศีรษะเป็นสีขาว, ผ้าทั้งหลายเป็นสีขาว, รองเท้าเป็นสีขาว, เขาพัดด้วยพัดวาลวิชนีสีขาว".

Ratho [Pg.99] ca nāmeso duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā, dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti, dīghato dīgho, puthulato puthulo. Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti, ayampi alaṅkārarathoyeva. So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi. Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. Pasādhanampi tādisaṃ rajatamayaṃ ahosi. Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā. Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā. Brāhmaṇopi setavatthaṃ nivāsetvā setaṃyeva uttarāsaṅgamakāsi, setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ pilandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā, kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādialaṅkāropissa rajatamayova ahosi. Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasetena vaḷavābhirathenā’’ti.

ก็รถนี้มี ๒ ชนิด คือ รถรบ และรถประดับ. ใน ๒ ชนิดนั้น รถรบมีสัณฐานสี่เหลี่ยม ไม่ใหญ่โตนัก สามารถบรรทุกคนได้ ๒ หรือ ๓ คน. ส่วนรถประดับเป็นรถใหญ่ ยาวโดยส่วนยาว กว้างโดยส่วนกว้าง. ในรถประดับนั้น คน ๘ หรือ ๑๐ คน เช่น คนถือฉัตร คนถือพัดวาลวิชนี คนถือพัดใบตาล สามารถยืน หรือนั่ง หรือนอน ได้โดยสะดวก, รถนี้ก็เป็นรถประดับนั่นเอง. รถนั้นทั้งหมด พร้อมทั้งล้อ ตัวถัง และงอน ประดับด้วยเงิน. ม้าอัสดรโดยปกติก็เป็นสีขาวอยู่แล้ว. แม้เครื่องประดับก็เป็นเช่นนั้น คือทำด้วยเงิน. แม้เชือกบังเหียนก็ถักร้อยด้วยเส้นเงินอย่างดี. แม้ประตักก็ประดับด้วยเงิน. แม้พราหมณ์ก็นุ่งผ้าขาว ทำผ้าห่มเฉวียงบ่าก็เป็นผ้าขาว ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้สีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว, เครื่องประดับของพราหมณ์นั้น มีอาทิ แหวนที่นิ้วทั้งสิบ ตุ้มหูที่หู ก็ทำด้วยเงินทั้งสิ้น. แม้พราหมณ์บริวารของเขาประมาณหนึ่งหมื่นคน ก็มีผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับเป็นสีขาวเช่นเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน).

Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati; taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Ye pakkantā, tepi, ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi abhippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti. Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti; tato mahājanassa sannipātanatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṃ māsakarūpāni; tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti; mahājanā sannipatanti. Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo [Pg.100] ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sāvatthiyā niyyātī’’ti.

คำว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี” (ความว่า) ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ทุกๆ ๖ เดือน จะทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง มีการป่าวประกาศไว้ล่วงหน้าว่า “ในอีกเท่านั้นวันนับแต่นี้ไป (พราหมณ์) จักทำประทักษิณพระนคร” ครั้นได้ฟังดังนั้น ชนเหล่าใดที่ยังไม่ออกจากพระนคร ก็จะไม่ออกไป ส่วนชนเหล่าใดที่ออกไปแล้ว ก็กลับมาด้วยคิดว่า “เราจักได้เห็นสิริสมบัติของผู้มีบุญ” ในวันที่พราหมณ์เที่ยวตรวจตราไปในพระนคร ในกาลนั้น (ชาวเมือง) แต่เช้าตรู่ ก็ปัดกวาดถนนในพระนคร โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกต้นกล้วยและธงขึ้น ทำให้ทั่วทั้งพระนครอบอวลไปด้วยของหอมและควันธูป พราหมณ์สรงน้ำสระเกล้าแต่เช้าตรู่ บริโภคอาหารเช้าแล้ว ประดับตนด้วยผ้าขาวเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ลงจากปราสาท ขึ้นสู่รถ ครั้งนั้น พราหมณ์เหล่านั้น ผู้ประดับด้วยผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับล้วนสีขาว ถือฉัตรขาว แวดล้อมพราหมณ์นั้น จากนั้น เพื่อให้มหาชนประชุมกัน เบื้องต้นก็โปรยผลไม้น้อยใหญ่แก่เด็กๆ ลำดับนั้นก็โปรยเงินมาสก ลำดับนั้นก็โปรยกหาปณะ มหาชนก็ประชุมกัน เสียงโห่ร้องและการโยนผ้าก็เป็นไป ครั้งนั้น เมื่อพวกนักกล่าวคำมงคลและนักกล่าวคำสวัสดิมงคลเป็นต้น กล่าวคำมงคลและคำสวัสดิมงคลอยู่ พราหมณ์ก็เที่ยวตรวจตราไปในพระนครด้วยสมบัติอันยิ่งใหญ่ มนุษย์ผู้มีบุญทั้งหลาย ขึ้นสู่ปราสาทชั้นเดียวเป็นต้น เปิดบานหน้าต่างที่มีสีเหมือนสีปีกนกแก้ว แลดูอยู่ แม้พราหมณ์ก็เป็นผู้มีหน้ามุ่งตรงไปยังประตูทักษิณ ราวกับจะครอบงำพระนครด้วยยศสิริสมบัติของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี”

Divā divassāti divasassa divā, majjhanhakāleti attho. Pilotikaṃ paribbājakanti pilotikāti evaṃ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṃ paribbājakaṃ. So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo buddhupaṭṭhāko, pātova tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṃ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi. Taṃ esa dūratova āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā etaṃ, ‘‘handa kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchatī’’ti gottaṃ kittento vacanaṃ avoca. Paṇḍito maññeti bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho.

บทว่า “ทิวา ทิวสฺส” ความว่า ในเวลากลางวันของวัน คือ ในเวลาเที่ยง บทว่า “ปิโลติกํ ปริพฺพาชกํ” (หมายถึง) ปริพาชกผู้ได้นามว่า “ปิโลติกา” ตามโวหารที่เป็นอิตถีลิงค์ ได้ยินว่า ปริพาชกนั้นยังหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัย มีผิวพรรณดุจทองคำ เป็นพุทธอุปัฏฐาก แต่เช้าตรู่ ได้ทำการอุปัฏฐากพระตถาคตและพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ถือเอาบริขารมีไม้สามง่ามและคนโทเป็นต้น ออกจากพระเชตวัน มุ่งหน้าสู่พระนคร ได้หลีกไปแล้ว พราหมณ์ (ชานุสโสณี) นี้ ได้เห็นปริพาชกนั้นผู้กำลังเดินมาจากที่ไกลทีเดียว บทว่า “เอตทโวจ” (ความว่า) ครั้นจำปริพาชกนั้นผู้เดินเข้ามาใกล้โดยลำดับได้แล้ว จึงกล่าวคำนี้ โดยเอ่ยถึงโคตรว่า “แน่ะ ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ท่านมาจากไหนหนอ” บทว่า “ปณฺฑิโต มญฺเญ” ความในบทนี้ว่า ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าหาไม่

Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena kāraṇena jānissāmīti? Evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā himavantaṃ vā pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati. Samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma? Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi? Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṃ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva [Pg.101] pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi. Evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito, na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi. Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho.

“ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไรจึงจะรู้ได้? (ปริพาชก) ย่อมแสดงภาวะที่ตนไม่รู้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ “แม้ผู้นั้นก็คงจะเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน” (ความว่า) ผู้ใดพึงรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม แม้ผู้นั้นก็คงจะต้องเป็นพระพุทธเจ้าเช่นนั้นเหมือนกัน ผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ผู้ที่ต้องการจะวัดภูเขาสิเนรุ หรือภูเขาหิมาลัย หรือแผ่นดิน หรืออากาศ ก็ควรจะได้ไม้หรือเชือกที่มีประมาณเท่านั้น (ปริพาชก) ย่อมแสดงว่า แม้ผู้ที่จะรู้พระปัญญาของพระสมณโคดม ก็ควรจะได้พระสัพพัญญุตญาณที่เสมอด้วยพระญาณของพระองค์ ในที่นี้ ท่านทำอาเมฬิต (การซ้ำคำ) ด้วยความเคารพ บทว่า “อุฬาราย” (หมายถึง) ด้วยคำสรรเสริญอันประเสริฐ อันสูงสุด “ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะสรรเสริญพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะสรรเสริญพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ด้วยเหตุอะไรจึงจะสรรเสริญได้? บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” (ความว่า) พระองค์เป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้วด้วยพระคุณของพระองค์เอง ซึ่งประเสริฐกว่าคุณทั้งปวง และเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ เปรียบเหมือนดอกจำปา หรือดอกอุบลเขียว หรือดอกปทุม หรือไม้จันทน์แดง ย่อมงดงามและมีกลิ่นหอมด้วยสีและกลิ่นอันเป็นสิริของตนเอง, กิจคือการยกย่องด้วยสีและกลิ่นที่มาแต่ภายนอกย่อมไม่มีแก่ดอกไม้เหล่านั้น และเปรียบเหมือนแก้วมณี หรือดวงจันทร์ ย่อมส่องสว่างด้วยแสงสว่างของตนเอง, กิจคือการส่องสว่างด้วยแสงสว่างอื่นย่อมไม่มีแก่สิ่งเหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น พระสมณโคดมเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้ว ได้รับการยกย่องแล้ว และทรงบรรลุความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลกทั้งปวงด้วยพระคุณของพระองค์เองอันเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการสรรเสริญจากท่านผู้ได้รับการสรรเสริญแล้ว

Ke pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi. Vesālikā licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā. Pāveyyakā mallā, kosinārakā mallā, aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā. Caṅkīādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi, visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇātheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti, pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthapasattho’’ti vuccati.

ใครชื่อว่าเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญ? พระเจ้าปเสนทิโกศลได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นกาสีและโกศล พระเจ้าพิมพิสารได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นอังคะและมคธ. เหล่าเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลีได้รับการสรรเสริญจากชาววัชชีรัฐ. เหล่าเจ้ามัลละเมืองปาวา เหล่าเจ้ามัลละเมืองกุสินารา และกษัตริย์อื่นๆ เหล่านั้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากชาวชนบทนั้นๆ. พราหมณ์ทั้งหลายมีจังกีพราหมณ์เป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่พราหมณ์, อุบาสกทั้งหลายมีอนาถบิณฑิกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่อุบาสกหลายร้อย, อุบาสิกาทั้งหลายมีนางวิสาขาเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากอุบาสิกาหลายร้อย, ปริพาชกทั้งหลายมีสกุลุทายิปริพาชกเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากปริพาชกหลายร้อย, พระมหาสาวิกาทั้งหลายมีพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุณีหลายร้อย, พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรเถระเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุหลายร้อย, เทพทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากเทพหลายพัน, พรหมทั้งหลายมีมหาพรหมเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากพรหมหลายพัน. ท่านเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมถวายสดุดี ยกย่อง สรรเสริญพระทศพล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่า ‘ปสัตถปสัตถะ’ (ผู้ที่ผู้ได้รับการสรรเสริญสรรเสริญแล้ว).

Atthavasanti atthānisaṃsaṃ. Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, kusalo nāgavanikotiādimāha. Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso. Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato. Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni, ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho.

บทว่า อตฺถวสํ คือ อานิสงส์แห่งประโยชน์. ครั้งนั้น ปริพาชกได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ โภ กุสโล นาควนิโก (ดูก่อนท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนพรานช้างผู้ฉลาด) เพื่อบอกเหตุแห่งความเลื่อมใสของตนแก่พราหมณ์นั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาควนิโก คือ บุรุษผู้ไม่ชำนาญในศิลปะ ผู้อาศัยอยู่ในป่าช้าง. แต่ในตอนหลัง คำว่า นาควนิโก มาในความหมายว่า บุรุษผู้ชำนาญในศิลปะ. บทว่า จตฺตาริ ปทานิ ความว่า รอยเท้าคือญาณ ๔ อย่าง, รอยประทับคือญาณ, อธิบายว่า ที่อันญาณเหยียบย่ำแล้ว.

289. Khattiyapaṇḍitetiādīsu paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate. Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino, sukhumaatthantarapaṭivijjhanasamatthe. Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṃ katavādaparicaye ca. Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise. Te bhindantā maññe carantīti vālavedhi [Pg.102] viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Pañhaṃ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṃ karonti. Vādaṃ āropessāmāti dosaṃ āropessāma. Na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchantīti; kasmā na pucchanti? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi, tato passati – ‘‘ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyāti, iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṃseti. Khattiyapaṇḍitā ‘‘seyyo vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā, sace hi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭheva no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti.

๒๘๙. ในบทว่า ขตฺติยปณฺฑิเต เป็นต้น บทว่า ปณฺฑิเต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต. บทว่า นิปุเณ คือ ผู้มีปัญญาสุขุมละเอียด สามารถแทงตลอดอรรถอันสุขุมได้. บทว่า กตปรปฺปวาเท คือ ผู้เรียนรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้ว และผู้มีประสบการณ์ในการโต้ตอบวาทะกับผู้อื่น. บทว่า วาลเวธิรูเป คือ ผู้เป็นดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทราย. อธิบายว่า ท่านเหล่านั้นเที่ยวไปประหนึ่งทำลายทิฏฐิของผู้อื่นแม้ที่สุขุมละเอียดด้วยปัญญาของตน ดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายยิงขนทรายฉะนั้น. บทว่า ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺติ คือ ย่อมตกแต่งปัญหาแม้ ๒ บท ๓ บท ๔ บท. บทว่า วาทํ อาโรเปสฺสาม คือ เราจักยกโทษขึ้น. บทว่า น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ (แต่ก็ไม่ทูลถามปัญหากะพระสมณโคดมเลย) เพราะเหตุไรจึงไม่ทูลถาม? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงเล็งดูอัธยาศัยของบริษัท ครั้งนั้นทรงเห็นว่า “บัณฑิตกษัตริย์เหล่านี้ทำปัญหาที่ลึกซึ้งเร้นลับเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมา”. พระองค์ยังไม่ทันถูกพวกเขาถาม ก็ทรงชี้แจงว่า ในปัญหาเช่นนี้ มีโทษในการถามเท่านี้ ในการตอบเท่านี้ ในอรรถ ในบท ในอักษรเท่านี้ ผู้ถามปัญหานี้พึงถามอย่างนี้ ผู้ตอบพึงตอบอย่างนี้ ดังนี้ แล้วทรงนำปัญหาที่พวกเขาทำเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมานั้น สอดแทรกไว้ในระหว่างธรรมกถาแล้วทรงทำลายเสีย. บัณฑิตกษัตริย์เหล่านั้นก็มีใจยินดีว่า “ดีจริงหนอ ที่พวกเราไม่ได้ทูลถามปัญหาเหล่านี้ เพราะถ้าหากพวกเราทูลถาม พระสมณโคดมคงจะทำให้พวกเราไม่มีที่ตั้งแล้วติเตียนเป็นแน่”.

Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti, mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṃ pasīdati, buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – ‘‘evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitu’’nti attano pasannabhāveneva na pucchanti.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงธรรม ย่อมแผ่เมตตาไปในบริษัท, เพราะการแผ่เมตตา จิตของมหาชนย่อมเลื่อมใสในพระทศพล, และชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งรูป มีทรรศนะสมบัติสมบูรณ์ มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระชิวหาอ่อนนุ่ม มีพระโอษฐ์อันงามสนิท ตรัสธรรมประหนึ่งรดหทัยด้วยอมฤต. ในกาลนั้น ความคิดของชนเหล่านั้นผู้มีจิตเลื่อมใสแล้วด้วยการแผ่เมตตา ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เราทั้งหลายจักไม่สามารถถือเอาความเป็นปฏิปักษ์กับพระผู้มีพระภาค ผู้ตรัสถ้อยคำที่ไม่เป็นสอง ไม่เป็นโมฆะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์เช่นนี้ได้” ดังนี้ เพราะความที่ตนเลื่อมใสแล้วนั่นเอง จึงไม่ทูลถาม.

Aññadatthūti ekaṃsena. Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ, tadatthāya hi te pabbajanti. Manaṃ vata, bho, anassāmāti, bho, sace mayaṃ na upasaṅkameyyāma, iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma. Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho. Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ. Assamaṇāva samānātiādīsu pāpānaṃ asamitattā assamaṇāva. Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva. Kilesārīnaṃ ahatattā anarahantoyeva samānāti attho.

บทว่า อญฺญทตฺถุ คือ โดยส่วนเดียว. บทว่า สาวกา สมฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเป็นสาวกด้วยอำนาจแห่งการถึงสรณะ. บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลอันยอดเยี่ยมนั้น. บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะกุลบุตรเหล่านั้นย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลนั้น. บทว่า มนํ วต โภ อนสฺสามา ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าหากพวกเราไม่เข้าไปเฝ้าไซร้, พวกเราพึงฉิบหายแล้วด้วยการไม่เข้าไปเฝ้าเพียงเล็กน้อยนี้ ด้วยการไม่เข้าใกล้เพียงเท่านี้. แต่เพราะการเข้าไปเฝ้าเพียงเท่านั้น พวกเราจึงไม่ฉิบหาย. บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทแรกนั่นเอง. ในบทว่า อสฺสมณาว สมานา เป็นต้น ความว่า เป็นผู้มิใช่สมณะ เพราะยังไม่สงบบาปธรรมทั้งหลาย. และเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ เพราะยังไม่ลอยบาปธรรมทั้งหลาย. เป็นผู้มิใช่อรหันต์ เพราะยังไม่กำจัดข้าศึกคือกิเลสทั้งหลาย.

290. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati, yañca [Pg.103] jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evameva yaṃ pītimayaṃ vacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho. Hatthipadopamoti hatthipadaṃ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo. So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti. Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko. Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti? Parato ‘‘yo hoti kusalo’’ti vibhāgadassanato. Yo hi koci pavisati, yo pana kusalo hoti, so neva tāva niṭṭhaṃ gacchati. Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto.

๒๙๐. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ได้เปล่งอุทาน. เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมไหลล้นออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสกะ (ส่วนที่ล้น), และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมท่วมท้นออกไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ (ห้วงน้ำ). ฉันใดก็ฉันนั้น วาจาอันประกอบด้วยปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้ มีปริมาณมากเกินไป ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมเปล่งออกมาภายนอก วาจานั้นเรียกว่า อุทาน. อธิบายว่า ได้เปล่งวาจาอันประกอบด้วยปีติเช่นนี้. บทว่า หตฺถิปโทปโม คือ ธรรมนี้มีรอยเท้าช้างเป็นอุปมา เหตุนั้นจึงชื่อว่า หัตถิปโทปมะ. พระองค์ทรงแสดงว่า ธรรมนั้นยังไม่บริบูรณ์โดยพิสดารด้วยเหตุเพียงเท่านี้. บทว่า นาควนิโก คือ ผู้ชำนาญในศิลปะเกี่ยวกับช้าง ผู้เที่ยวไปในป่าช้าง. ถามว่า ก็เหตุไรในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล? ตอบว่า เพราะในตอนหลังมีการแสดงจำแนกไว้ว่า “โย โหติ กุสโล” (ผู้ใดเป็นคนฉลาด). จริงอยู่ ใครๆ ก็ย่อมเข้าไปได้ แต่ผู้ที่เป็นคนฉลาดนั้นยังไม่ถึงความตกลงใจในทันที. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล แต่ไปกล่าวไว้ในตอนหลัง.

291. Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo. Uccā ca nisevitanti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese ghaṃsitaṭṭhānaṃ. Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā, kāḷārikā ca dantānaṃ kaḷāratāya. Tāsaṃ kira eko danto unnato hoti, eko onato. Ubhopi ca viraḷā honti, na āsannā. Uccā ca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṃ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṃ. Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā, kaṇerukā ca dantānaṃ kaṇerutāya, tā kira makuḷadāṭhā honti. Tasmā kaṇerukāti vuccanti. So niṭṭhaṃ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṃ nāgassa anupadaṃ āgato, ayameva so, na añño. Yañhi ahaṃ paṭhamaṃ padaṃ disvā vāmanikānaṃ padaṃ idaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṃ bhavissati, kaṇerukānaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, sabbaṃ taṃ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṃ disvāva niṭṭhaṃ gacchati.

๒๙๑. บทว่า วาฬมณิกา คือ ช้างพังตัวเตี้ย แม้โดยยาวก็ไม่ยาว เป็นช้างพังมีท้องใหญ่. บทว่า อุจฺจา จ นิเสวิตํ คือ สถานที่ที่ช้างพังเหล่านั้นสีตัว ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กาฬาริกา คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กาฬาริกา เพราะมีงาถ่าง. ได้ยินว่า งาข้างหนึ่งของช้างพังเหล่านั้นจะสูงขึ้น งาข้างหนึ่งจะต่ำลง และงาทั้งสองก็จะถ่าง ไม่ชิดกัน. บทว่า อุจฺจา จ ทนฺเตหิ อารญฺชิตานิ คือ สถานที่ที่ถูกตัดด้วยงา เหมือนสถานที่ที่ถูกฟันด้วยขวาน ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กเณรุกา นาม คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงยาวคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กเณรุกา เพราะมีงาเหมือนดอกกรรณิการ์ ได้ยินว่า ช้างพังเหล่านั้นมีงาเหมือนดอกตูม เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า กเณรุกา. บทว่า โส นิฏฺฐํ คจฺฉติ (เขาจึงถึงซึ่งความตกลงใจ) คือ นายพรานป่าช้างนั้น [คิดว่า] เราติดตามรอยเท้าของช้างตัวใดมาหนอ ช้างตัวนั้นก็คือตัวนี้เอง ไม่ใช่ตัวอื่น. จริงอยู่ รอยเท้าใดที่เราเห็นครั้งแรกแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'รอยเท้านี้คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' แม้รอยเท้าใดที่เห็นในส่วนนี้จากรอยนั้นแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังเณรุกา' รอยเท้าทั้งหมดนั้นเป็นรอยเท้าของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ดังนี้ พอเห็นช้างใหญ่เท่านั้นจึงถึงซึ่งความตกลงใจ.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – nāgavanaṃ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā. Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro; mahānāgo viya sammāsambuddho; mahantaṃ hatthipadaṃ viya jhānābhiññā. Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṃ disvāpi vāmanikānaṃ padaṃ bhavissati, kāḷārikānaṃ kaṇerukānaṃ padaṃ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino, imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampi [Pg.104] santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo. Nāgavanikassa, tattha tattha mayā diṭṭhaṃ padaṃ imasseva mahāhatthino, na aññassāti mahāhatthiṃ disvā niṭṭhaṅgamanaṃ viya ariyasāvakassa arahattaṃ patvāva niṭṭhaṅgamanaṃ. Idañca pana opammasaṃsandanaṃ matthake ṭhatvāpi kātuṃ vaṭṭati. Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva. Anukkamāgataṃ pana pāḷipadaṃ gahetvā idheva kataṃ. Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.279). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมานี้ คือ จริงอยู่ พึงทราบว่า ธรรมเทศนาตั้งแต่ต้นจนถึงการละนิวรณ์ เปรียบเหมือนป่าช้าง. พึงทราบว่า พระโยคาวจรเปรียบเหมือนนายพรานป่าช้างผู้ฉลาด, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนช้างใหญ่, ฌานและอภิญญาเปรียบเหมือนรอยเท้าช้างที่ใหญ่. ความที่ยังไม่ตกลงใจของนายพรานป่าช้าง แม้เห็นรอยเท้าช้างในที่นั้นๆ ว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกาและช้างพังเณรุกา' ฉันใด พึงทราบความที่ยังไม่ตกลงใจของพระโยคีว่า 'ฌานและอภิญญาเหล่านี้ แม้ของปริพาชกภายนอกศาสนาก็มีอยู่' ฉันนั้น. การถึงซึ่งความตกลงใจของนายพรานป่าช้าง เมื่อเห็นช้างใหญ่แล้วว่า 'รอยเท้าที่เราเห็นในที่นั้นๆ เป็นของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ไม่ใช่ของตัวอื่น' ฉันใด พึงทราบการถึงซึ่งความตกลงใจของพระอริยสาวก เมื่อบรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น ฉันนั้น. ก็การเทียบเคียงอุปมานี้ แม้จะตั้งไว้ในตอนท้ายก็ควรทำได้ แม้ในที่นี้ก็ควรทำได้เหมือนกัน แต่ท่านถือเอาบทบาลีที่มาตามลำดับทำไว้ในที่นี้เอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ เป็นนิบาตในอรรถว่าประเทศ. อิทศัพท์นั้น ในบางแห่งท่านกล่าวหมายถึงโลก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้". ในบางแห่งหมายถึงพระศาสนา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ ก็มีในศาสนานี้". ในบางแห่งหมายถึงโอกาส ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369;

dī. ni. aṭṭha. 1.190);

"ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีทุกข์ ขอพระองค์จงทรงทราบอย่างนี้ว่า อายุของข้าพระองค์ผู้เป็นเทพ ผู้ยืนอยู่ในที่นี้เอง ได้กลับคืนมาอีก"

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brāhmaṇa imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti.

ในบางแห่งท่านกล่าวเพียงเพื่อทำให้บทเต็ม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้วในที่นี้". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงโลก. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้คือ "พราหมณ์ ตถาคตผู้เป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้".

Tattha tathāgatasaddo mūlapariyāye, arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeyeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo. Tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya [Pg.105] disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgatova, paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti. Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ, tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

ในบทเหล่านั้น ตถาคตศัพท์ ท่านขยายความไว้ในมูลปริยายสูตร, บทมีอรหันต์เป็นต้น ท่านขยายความไว้ในวิสุทธิมรรค. แต่ในบทว่า โลเก อุปฺปชฺชติ นี้ คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ โอกาสโลก สัตวโลก สังขารโลก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาสัตวโลก. และแม้เมื่ออุบัติขึ้นในสัตวโลก ตถาคตก็ไม่อุบัติในเทวโลก ไม่อุบัติในพรหมโลก ย่อมอุบัติในมนุสสโลกเท่านั้น. แม้ในมนุสสโลก ก็ไม่อุบัติในจักรวาลอื่น ย่อมอุบัติในจักรวาลนี้เท่านั้น. แม้ในจักรวาลนั้น ก็ไม่อุบัติในทุกสถานที่ [แต่ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ] ที่กำหนดไว้ดังนี้ว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ ถัดจากนิคมนั้นไปมีต้นสาละใหญ่ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันตก มีพราหมณคามชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ" ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ ซึ่งยาว ๓๐๐ โยชน์ กว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์. ไม่ใช่เพียงแต่พระตถาคตเท่านั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก พระมหาสาวก ๘๐ รูป พระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พระเจ้าจักรพรรดิ และพราหมณ์คหบดีผู้ถึงพร้อมด้วยสารสมบัติอื่นๆ ก็ย่อมอุบัติในที่นี้เท่านั้น. ในข้อนั้น พระตถาคต ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. หรือว่า ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่ทรงออกมหาภิเนษกรมณ์ จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่ภพดุสิต จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า อุปฺปชฺชติ (ย่อมอุบัติ) โดยหมายถึงความเป็นผู้อุบัติขึ้นก่อนกว่าใครทั้งหมด, อรรถในที่นี้คือ ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก.

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ, idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ. Saha brahmunā sabrahmakaṃ. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

บทว่า โส อิมํ โลกํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงโลกนี้ที่จะตรัสต่อไป. บทว่า สเทวกํ คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า สมารกํ คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ทั้งหลาย. ชื่อว่า ปชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งปชานั้น. บทว่า สเทวมนุสฺสํ คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น. ด้วยบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖. ด้วยบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอาพรหมมีพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น. ด้วยบทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิ ทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้เป็นข้าศึกศัตรูของพระศาสนา และทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว. ด้วยบทว่า ปชา ทรงถือเอาสัตวโลก. ด้วยบทว่า สเทวมนุสฺสํ ทรงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบททั้ง ๕ นี้ ด้วย ๓ บท ทรงถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วย ๒ บท ทรงถือเอาเฉพาะสัตวโลกโดยความเป็นปชา.

Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยการถือเอาบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาอรูปาวจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาฉกามาพจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอารูปพรหมโลก. ด้วยการถือเอาบทมี สสฺสมณพฺราหฺมณี เป็นต้น ทรงถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด.

Apicettha [Pg.106] sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī. Kiṃ sopi etena sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakanti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo, ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti. Kiṃ sopi sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo. Porāṇā panāhu – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa’’nti āha. Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงตรัสถึงความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกทั้งปวงโดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง. ต่อจากนั้น ความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นผู้ยังสัตว์ให้เป็นไปในอำนาจ แม้มารนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สมารกํ. ส่วนความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “พรหมมีอานุภาพมาก ใช้นิ้วเดียวแผ่รัศมีไปในหนึ่งพันจักรวาล, ใช้สองนิ้ว...ฯลฯ... ใช้นิ้วสิบนิ้วแผ่รัศมีไปในหมื่นจักรวาล และเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม แม้พรหมนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สพรหมกํ. ต่อจากนั้น ชนเหล่าใดคิดว่า “สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นข้าศึกของพระศาสนา แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ. ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งบุคคลผู้สูงสุดๆ อย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งสัตวโลกที่เหลือ โดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง โดยทรงหมายถึงสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ จึงตรัสว่า สเทวมนุสฺสํ. นี้เป็นลำดับแห่งความหมายในที่นี้. ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า บทว่า สเทวกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. บทว่า สมารกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหมทั้งหลาย. อย่างนี้ ทรงรวมสัตว์ทั้งปวงผู้อยู่ในภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่างแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดอีกด้วยสองบท จึงตรัสว่า “สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ”. อย่างนี้ ด้วยห้าบท ทรงรวบยอดเอาไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ.

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti. Majjhepi… pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti.

ในบทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ นั้น บทว่า สยํ คือ ด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องชักนำ. บทว่า อภิญฺญา คือ ด้วยปัญญาอันยิ่ง อธิบายว่า ทรงรู้ด้วยญาณอันยิ่ง. บทว่า สจฺฉิกตฺวา คือ ทรงทำให้ประจักษ์. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า ปเวเทติ คือ ทรงทำให้รู้ ทรงทำให้แจ้ง ทรงประกาศ. บทว่า โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ...ฯลฯ...ปริโยสานกลฺยาณํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น จะน้อยหรือมากก็ตาม ก็ทรงแสดงให้มีประการอันงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว. คือ ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง แม้ในเบื้องต้น. แม้ในท่ามกลาง... แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

Tattha [Pg.107] atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnaṃ antarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva. Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma, phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyametaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา ก็มี, ของพระศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. ของสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า อิทมโวจ ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. ของสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเอง. ส่วนของพระศาสนา ศีล สมาธิ วิปัสสนา ชื่อว่าเบื้องต้น. แม้คำนี้ก็ตรัสไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย, คือ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง และทิฏฐิอันตรง”. ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้ว มีอยู่” ชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพาน ชื่อว่าที่สุด. จริงอยู่ ในบทว่า “พราหมณ์ พรหมจรรย์นี้มีประโยชน์นี้เป็นสาระ นี้เป็นที่สุด” ท่านกล่าวผลว่าเป็นที่สุด. ในบทว่า “ผู้มีอายุวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” ท่านกล่าวนิพพานว่าเป็นที่สุด. ในที่นี้ ทรงประสงค์เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด”. เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม...

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190);

“ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล ในท่ามกลาง พึงประกาศมรรค ในที่สุด พึงประกาศนิพพาน นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์”

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā ‘‘sātthaṃ desetī’’ti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

บทว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ความว่า ก็การแสดงธรรมของภิกษุใด อาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย สตรี บุรุษ เป็นต้น ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาค ทรงละการแสดงธรรมเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” อนึ่ง การแสดงธรรมของภิกษุใด ประกอบด้วยพยัญชนะอย่างเดียวบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งโดยไม่ห่อริมฝีปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงปล่อยและพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงกักทั้งหมดบ้าง การแสดงธรรมของภิกษุนั้น ชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะ มีทมิฬ กิราตะ และสวระ เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค...

‘‘Sithilaṃ [Pg.108] dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190) –

“สิถิละและธนิตะ ทีฆะและรัสสะ ครุและลหุ และนิคคหิต สัมพันธะ ววัตถิตะ และวิมุตตะ ดังนี้ เป็นประเภทแห่งความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการ”

Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti. Tasmā ‘‘sabyañjanaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati.

ไม่ทรงทำให้พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ให้เคลือบคลุม ทรงกระทำแต่พยัญชนะที่บริบูรณ์เท่านั้นแล้วแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งพยัญชนะ”

Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī’’ti. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi idaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā ‘‘parisuddhaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati. Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ, evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

ในบทว่า เกวลปริปุณฺณํ นี้ บทว่า เกวลํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ทั้งสิ้น บทว่า ปริปุณฺณํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคือ “พระองค์ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิงเท่านั้น แม้ธรรมเทศนาหนึ่งก็ไม่มีที่ไม่บริบูรณ์” บทว่า ปริสุทฺธํ หมายถึง ปราศจากอุปกิเลส ก็ภิกษุใดแสดงธรรมโดยอาศัยธรรมเทศนานี้ ด้วยคิดว่า “เราจักได้ลาภหรือสักการะ” การแสดงธรรมของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงห่วงใยในโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่แผ่ไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล ทรงแสดงธรรมด้วยจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะที่จะฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในบทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ นี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ หมายถึง พระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา เพราะเหตุนั้น คำว่า “ทรงประกาศพรหมจรรย์” คือ พระองค์ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์ คือพระศาสนาทั้งสิ้นอันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ จริยาที่ประเสริฐแล้วโดยความหมายว่าเลิศ หรือกล่าวได้ว่าเป็นจริยาของท่านผู้ประเสริฐแล้วทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น

Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā, iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

บทว่า ตํ ธมฺมํ หมายถึง ธรรมนั้นที่สมบูรณ์ด้วยประเภทดังที่กล่าวแล้ว ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคหบดีก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก โดยมากแล้ว ผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์ อาศัยชาติกำเนิด ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์ อาศัยมนตร์ ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลต่ำ เพราะความเป็นผู้มีชาติกำเนิดต่างออกไปของตน จึงไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ส่วนบุตรของคหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือผุดขึ้นที่หลัง ย่อมเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันถูกกำจัดแล้ว ท่านเหล่านั้นเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำกรรมในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตได้ และผู้ที่ออกบวชจากตระกูลอื่น ๆ มีจำนวนไม่มาก มีแต่คหบดีเท่านั้นที่มีจำนวนมาก ด้วยเหตุนี้ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคหบดีก่อน

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā [Pg.109] dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา หมายถึง ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่น ๆ บทว่า ปจฺจาชาโต หมายถึง เกิดตามมาภายหลัง บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ หมายถึง ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ” บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ หมายถึง ย่อมพิจารณาอย่างนี้ บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส หมายถึง แม้ว่าสามีภรรยาสองคนจะอยู่ในเรือนขนาดหกสิบศอก หรือแม้ในที่ห่างกันร้อยโยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบโดยแท้ เพราะมีกิเลสเครื่องกังวลและมีความกังวล บทว่า รโชปโถ ในมหาอรรถกถากล่าวว่า เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น จะกล่าวว่าเป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็สมควร เพราะความหมายว่าไม่ติดข้อง จึงเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัพโภกาโส จริงอยู่ บรรพชิตแม้จะอยู่ในที่มุงบัง มีประตูหน้าต่างปิดแล้ว เช่น ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดา เป็นต้น ก็ไม่ติดข้อง ไม่กำหนัด ไม่ผูกพัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง” อีกอย่างหนึ่ง การครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งธุลีคือกิเลส เหมือนที่ทิ้งขยะซึ่งไม่ได้ปิดบังเป็นที่ประชุมแห่งฝุ่นละออง บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามความพอใจ

Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi. Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.

ในบทว่า "นยิทํ สุกรํ...ฯเปฯ... ปพฺพเชยฺยํ" นี้ มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ – พรหมจรรย์อันประกอบด้วยสิกขา ๓ นี้ ชื่อว่าบริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่ขาดตอนแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย และชื่อว่าบริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย เป็นพรหมจรรย์ที่บุคคลพึงประพฤติให้ขาวสะอาดดุจสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ล้างและขัดแล้ว พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว...ฯเปฯ...ได้โดยง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อเพราะดื่มรสแห่งน้ำฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือนเถิด ในคำนั้น เพราะเหตุที่กรรมอันเป็นประโยชน์แก่เรือน มีการไถนาและการค้าขายเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ คำว่า พึงบวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น คือ พึงปฏิบัติ คำว่า น้อยบ้าง คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน ญาติเท่านั้นคือบริวาร ญาติบริวารนั้น ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก

292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttino [Pg.110] honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento, sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṃ gacchati. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati pāleti.

๒๙๒. คำว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" หมายถึง สิกขาใดของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีล และสาชีวะใดที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เป็นสิกขาบท ซึ่งในสาชีวะนั้น ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีอาชีวะอย่างเดียวกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมแล้วโดยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและสาชีวะนั้น จึงชื่อว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" คำว่า "สมาปนฺโน" มีความหมายว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ถึงพร้อมแล้วซึ่งธรรมทั้งสองประการนั้น ในบทเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตํ ปหาย" เรื่องปาณาติบาตเป็นต้นได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ คำว่า "ปหาย" คือ ละทุศีลนี้อันได้แก่เจตนาทำลายสัตว์มีชีวิต คำว่า "ปฏิวิรโต โหติ" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ย่อมเป็นผู้งดเว้นจากทุศีลนั้นโดยแท้ คำว่า "นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ" มีความหมายว่า เพราะไม่ถือท่อนไม้หรือศาสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงเป็นผู้วางท่อนไม้แล้วและวางศาสตราแล้ว ในคำนี้ พึงทราบว่า เว้นท่อนไม้แล้ว อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่าศาสตรา เพราะเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์ ส่วนไม้เท้าที่ทำจากไม้ไผ่ หรือมีดเล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน หรือไม้จิ้มฟัน ที่ภิกษุถือเที่ยวไปนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้น จึงนับได้ว่าเป็นผู้วางท่อนไม้ วางศาสตราแล้วนั่นเทียว คำว่า "ลชฺชี" คือ ผู้ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ทยาปนฺโน" คือ ถึงแล้วซึ่งความมีเมตตาจิต คำว่า "สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี" คือ ผู้เอ็นดูสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความหมายคือ เพราะความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวง คำว่า "วิหรติ" คือ ย่อมเป็นไป ย่อมรักษา

Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti.

ชื่อว่า "ทินนาทายี" เพราะย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น ชื่อว่า "ทินนปาฏิกังขี" เพราะแม้ด้วยจิตก็ย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น คำว่า "เถเนน" คือ โดยความเป็นโจร "น เถเนน" คือ ไม่ใช่โดยความเป็นโจร ได้แก่ "อเถเนน" คือ โดยความไม่เป็นโจร "อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน" คือ โดยความเป็นผู้ไม่เป็นโจรนั่นเทียว คือโดยความเป็นผู้บริสุทธิ์ คำว่า "อตฺตนา" คือ ด้วยอัตภาพ หมายความว่า กระทำอัตภาพให้เป็นผู้ไม่ลักขโมย ให้เป็นผู้บริสุทธิ์แล้วอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

คำว่า "อพฺรหฺมจริยํ" คือ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ ผู้ประพฤติอาจาระอันประเสริฐ ชื่อว่า "พรหมจารี" คำว่า "อาราจารี" คือ ผู้มีการประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์ คำว่า "เมถุน" คือ อสัทธรรมทั้งหลายที่ถึงชื่อว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่ชายหญิงผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ (ผู้ผูกพันกัน) อันเนื่องจากมีความเป็นเช่นเดียวกันโดยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ พึงเสพ คำว่า "คามธมฺมา" คือ ธรรมของชาวบ้าน

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati[Pg.111]. Tasmā na so saccasandho, ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musāvādaṃ avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti; asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti; ayaṃ vuccati theto. Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte, ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

ชื่อว่า "สัจจวาที" เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์ ชื่อว่า "สัจจสันธะ" เพราะย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ หมายความว่า ไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง คำจริงของบุรุษนั้นย่อมไม่เชื่อมกับคำจริง เพราะถูกคั่นไว้ด้วยคำเท็จ ฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ ส่วนบุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ไม่กล่าวคำเท็จแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ย่อมเชื่อมคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว ฉะนั้น จึงชื่อว่าสัจจสันธะ คำว่า "เถโต" คือ ผู้มั่นคง มีคำพูดที่ตั้งมั่น บุคคลบางคนมีคำพูดไม่ตั้งมั่น เหมือนสีที่ย้อมด้วยขมิ้น เหมือนตอไม้ที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลบางคนมีคำพูดตั้งมั่น เหมือนรอยขีดบนหิน เหมือนเสาเขื่อน แม้ถูกตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่พูดสองคำ บุคคลนี้เรียกว่าเถตะ คำว่า "ปัจจยิโก" คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือได้ ผู้ที่ควรศรัทธาได้ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "อย่าเชื่อคำของเขาเลย" บุคคลบางคนเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นผู้กล่าว คำนั้นแหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องพิจารณาอีกแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นแน่นอน" บุคคลนี้เรียกว่าปัจจยิกะ คำว่า "อวิสํวาทโก โลกสฺส" มีความหมายว่า เพราะความเป็นผู้กล่าวคำสัตย์นั้น จึงไม่ลวงโลก

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā, ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

บทว่า Imesaṃ bhedāya ความว่า ฟังความจากฝ่ายนี้ คือ ฟังในสำนักของชนเหล่าใดที่กล่าวไว้แล้ว ก็เพื่อทำลายชนเหล่านั้น บทว่า Bhinnānaṃ vā sandhātā ความว่า เป็นผู้สมานคนที่แตกกัน คือ เข้าไปหาทีละคนๆ ซึ่งมิตรทั้งสอง หรือศิษย์ผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ผู้แตกกันแล้วด้วยเหตุบางอย่าง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตเช่นนี้" แล้วเป็นผู้สมานให้ดีกัน บทว่า Anuppadātā ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมความสมานฉันท์ คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วกระทำให้มั่นคง นี้คือความหมาย ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะเป็นผู้มีความสามัคคีเป็นที่มายินดี อธิบายว่า ที่ใดไม่มีคนที่สามัคคีกัน ที่นั้นแม้จะอยู่ก็ไม่ปรารถนา มีบาลีว่า สมัคคราโม ก็มี ความหมายในที่นี้ก็อย่างเดียวกันนี้แหละ บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน อธิบายว่า ไม่ปรารถนาแม้จะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันที เพราะเห็นหรือได้ฟังคนที่สามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าวแต่วาจาที่ทำให้สามัคคีกัน คือ วาจาใดที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น เขาก็จะกล่าวแต่วาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีนั้น ไม่กล่าววาจาอื่น

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti [Pg.112] byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī, pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī, purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā.

บทว่า เนลา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนกับคำว่า เนล ที่กล่าวไว้ในบทว่า “เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท” นี้ บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บปวดหูเหมือนถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะก่อให้เกิดความรัก ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งสรรพางค์กาย ด้วยความไพเราะแห่งอรรถ ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะถึงซึ่งหทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของเลิศ (ปุเร ภวา) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ หรือชื่อว่า โตรี เพราะมีความละเอียดอ่อนเหมือนสตรีผู้เจริญเติบโตในเมือง หรือชื่อว่า โตรี เพราะเป็นวาจาของชาวเมือง (ปุรสฺส เอสา) อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวนคร จริงอยู่ ชาวนครมักมีวาจาที่เหมาะสม พวกเขาย่อมเรียกผู้ที่เปรียบเสมือนบิดาว่า "บิดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนมารดาว่า "มารดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนพี่ชาย/น้องชายว่า "พี่/น้อง" วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าพอใจของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา และเพราะความเป็นที่น่าพอใจนั่นเอง จึงเป็นที่ชอบใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา

Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabba yuttavācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana avekkhitvā bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ, yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลที่ควร อธิบายว่า กำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะที่แท้จริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้เมื่อจะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่ควร ด้วยคิดว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่อ้างอิง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขตแล้วกล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏ บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า สมบูรณ์ด้วยอรรถ เพราะไม่อาจจะเรียนให้จบสิ้นได้ แม้จะจำแนกด้วยนัยเป็นอันมากก็ตาม หรือว่า ผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวอรรถใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยอรรถนั้น เพราะเนื่องด้วยอรรถนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ไม่ละเรื่องหนึ่งไปกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง

293. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi [Pg.113] ekabhattikova hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṃgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

๒๙๓. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นจากการพรากพีชคาม ๕ ชนิด คือ พืชจากเหง้า พืชจากลำต้น พืชจากข้อ พืชจากยอด และพืชจากเมล็ด และจากการพรากภูตคาม คือ หญ้าเขียวและต้นไม้เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นจากการทำลายด้วยการตัด การทำลาย การหุงต้มเป็นต้น บทว่า เอกภตฺติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ อาหารเช้าและอาหารเย็น ในภัตทั้งสองนั้น อาหารเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง ส่วนอาหารเย็นกำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น เพราะฉะนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังเป็นผู้ฉันมื้อเดียวเท่านั้น ท่านหมายถึงข้อนี้จึงกล่าวว่า “เอกภตฺติโก” การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ งดเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า รัตตูปรโต การฉันในเวลาตั้งแต่เที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ เพราะเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเหมือนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยตนเองเป็นผู้ฟ้อนรำหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นที่เป็นข้าศึก ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีการฟ้อนรำของนกยูงเป็นที่สุด ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้นนั้น ภิกษุและภิกษุณีไม่ควรจัดให้มีขึ้นเอง หรือให้ผู้อื่นจัดขึ้น หรือดูสิ่งที่เขาจัดขึ้น ในคำว่า มาลา เป็นต้นนั้น มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง คันธะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง วิเลปนะ ได้แก่เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ธาเรติ (ทรงไว้) ผู้ตกแต่งให้เต็มในส่วนที่บกพร่องชื่อว่า มัณฑติ (ประดับ) ผู้ยินดีด้วยอำนาจของกลิ่นและสีผิวชื่อว่า วิภูเสติ (ตกแต่งให้งดงาม) เหตุเรียกว่า ฐานะ เพราะฉะนั้น มหาชนกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนาใด ก็เว้นจากเจตนานั้น อธิบายว่าดังนี้

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ. Tato paṭiviratoti attho. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ. ที่นอนใหญ่ คือเครื่องปูลาดที่ไม่สมควร. เนื้อความว่า เว้นจากสิ่งนั้น. ชาตรูป ได้แก่ ทองคำ. รชตะ ได้แก่ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย, เว้นจากการรับซึ่งวัตถุทั้งสองนั้น, เนื้อความว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ ไม่ยินดีในวัตถุที่เขานำมาวางไว้ให้. การรับธัญชาติดิบ ได้แก่ การรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้. และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับเนื้อดิบนี้ เว้นจากที่ทรงอนุญาตไว้โดยเจาะจง การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องสมควร.

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu [Pg.114] kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva. Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ, tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti evamettha attho veditabbo.

ในคำว่า การรับหญิงและเด็กหญิงนี้ หญิง ได้แก่ สตรีผู้เคยอยู่กับบุรุษแล้ว, นอกนั้นชื่อว่า เด็กหญิง. การรับก็ดี การจับต้องก็ดี ซึ่งหญิงและเด็กหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับทาสีและทาสนี้ การรับทาสีและทาสเหล่านั้นโดยความเป็นทาสีและทาส ไม่สมควร, แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" อย่างนี้แล้ว ย่อมสมควร. ในข้อว่า แพะแกะ เป็นต้น จนถึง ที่นาและที่ดิน พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรตามพระวินัย. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขต (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวก่อน) งอกงาม. ที่ชื่อว่า วัตถุ (ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวทีหลัง) งอกงาม. หรือที่ซึ่งธัญชาติทั้งสองชนิดงอกงามได้ ที่นั้นชื่อว่า เขต. ส่วนพื้นที่ที่ยังไม่ได้จัดเตรียมเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ. และในที่นี้ แม้สระน้ำและบ่อน้ำเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อว่า เขตและวัตถุ. การทำหน้าที่ทูต เรียกว่า ทูเตยยะ ได้แก่ การรับเอาของกำนัลหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วเดินทางไปยังที่นั้นๆ. การเดินทางไปตามที่เขาส่งไป เรียกว่า ปหิณคมนะ ได้แก่ การเดินทางเล็กๆ น้อยๆ ของภิกษุผู้ถูกส่งไปจากบ้านสู่บ้าน. การประกอบกิจทั้งสองนั้น ชื่อว่า อนุโยค, เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า การประกอบทูเตยยะและปหิณคมนะ.

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge. Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva addhakulaṃ pavisitvā, ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte – ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

กยวิกยะ ได้แก่ การซื้อและการขาย. ในคำว่า ตุลากูฏ เป็นต้น คำว่า กูฏะ หมายถึง การโกง. ในบรรดาการโกงเหล่านั้น การโกงด้วยตาชั่งมี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ และ ปฏิจฉันนกูฏ. ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปร่างเหมือนกัน เวลาจะรับ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เวลาจะให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก. ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็ใช้มือกดคันชั่งด้านหลัง เวลาจะให้ ก็กดด้านหน้า. ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็จับเชือกที่โคน เวลาจะให้ ก็จับที่ปลาย. ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้เป็นโพรงแล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เวลาจะรับ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ด้านหลัง เวลาจะให้ ก็ทำให้ไปอยู่ด้านหน้า. ถ้วยทองเรียกว่า กังสะ, การโกงด้วยถ้วยนั้นเรียกว่า กังสกูฏ. อย่างไร? คือ ทำถ้วยทองไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถ้วยโลหะอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้นเดินทางไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่เท่ากัน. ครั้นคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" เขาจึงกล่าวว่า "พวกท่านจงทดสอบดูแล้วค่อยรับไปเถิด" แล้วนำถ้วยทองคำไปขูดกับหินลอง จากนั้นก็มอบถ้วยทั้งหมดให้แล้วจากไป.

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena, ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti; dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง คือ หทยเภท สิขาเภท และ รัชชุเภท. ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท มีปรากฏในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง แล้วกล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วปล่อยให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอาไป; ส่วนเวลาจะให้ ก็จะอุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ไป. สิขาเภท มีปรากฏในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะค่อยๆ ตวงให้พูนขึ้นแล้วจึงรับเอาไป, ส่วนเวลาจะให้ ก็จะรีบตวงให้เต็มแล้วปาดส่วนที่พูนออกแล้วจึงให้ไป. รัชชุเภท มีปรากฏในเวลาวัดที่นาและที่ดิน. จริงอยู่ เมื่อไม่ได้รับสินบน พวกเขาก็จะวัดที่นาแม้ที่ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่.

Ukkoṭanādīsu [Pg.115] ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto, ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto, ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti. Āma dinnoti. ‘‘Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So kāraṇaṃ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

ในคำว่า อุกโกฏนะ เป็นต้น อุกโกฏนะ ได้แก่ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของไม่ใช่เจ้าของ. วัญจนะ ได้แก่ การลวงผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา. นักเลงคนหนึ่งได้กล่าวกับนายพรานนั้นว่า "นี่แน่ะ ท่าน เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร". เมื่อนายพรานกล่าวว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" นักเลงนั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะแล้วรับเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้เล็กน้อยแล้วก็กลับมา กล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน ข้าพเจ้าไม่มีประโยชน์ด้วยลูกเนื้อ ท่านจงให้เนื้อแก่ข้าพเจ้าเถิด". (นายพรานกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ". เขาจึงกล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน เมื่อกี้ข้าพเจ้าให้ ๑ กหาปณะแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ". (นายพรานตอบว่า) "ใช่ ท่านให้แล้ว". (นักเลงจึงกล่าวว่า) "ท่านจงรับเอาลูกเนื้อนี้ไปด้วย อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ". นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับเอาลูกเนื้อไว้แล้วได้ให้เนื้อไป.

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ, tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ. Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā, gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.

คำว่า นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำสิ่งที่ไม่ใช่เครื่องประดับศีรษะว่าเป็นเครื่องประดับศีรษะ สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีว่าเป็นแก้วมณี สิ่งที่ไม่ใช่ทองคำว่าเป็นทองคำ ด้วยอำนาจแห่งการประกอบหรือด้วยอำนาจแห่งมายา. คำว่า สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง เป็นชื่อของอกุศลกรรมมีการโกงเป็นต้นเหล่านี้นั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า อุกฺโกฏนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการโกง) วญฺจนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการลวง) นิกติสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง). อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค. แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วัญจนะ นั่นเอง. ในบรรดาบทว่า เฉทนะ เป็นต้น บทว่า เฉทนะ ได้แก่ การตัดมือเป็นต้น. บทว่า วโธ ได้แก่ การฆ่า. บทว่า พันโธ ได้แก่ การผูกด้วยเชือกเป็นต้น. บทว่า วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส (การปล้นในที่ที่มีหมอก) และคุมพวิปราโมโส (การปล้นในพุ่มไม้). การที่โจรทั้งหลายถูกหมอกปกคลุมแล้วในเวลาหมอกลง ปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส. การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส. การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป. คำว่า สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน วางศัสตราไว้บนอกของมนุษย์แล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุนั้นเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจ.

294. So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

๒๙๔. คำว่า โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ (เธอย่อมเป็นผู้สันโดษ) ความว่า ภิกษุนี้ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔ ตามที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการนี้ บริขาร ๘ ประการย่อมควร คือ ไตรจีวร บาตร มีดตัดไม้สีฟัน เข็ม ๑ เล่ม ประคดเอว และเครื่องกรองน้ำ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Ticīvarañca [Pg.116] patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

“ไตรจีวร บาตร มีด เข็ม ประคดเอว พร้อมทั้งเครื่องกรองน้ำ บริขาร ๘ อย่างเหล่านี้ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร”

Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti, cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ, ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nahānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.

บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเป็นทั้งเครื่องบริหารท้อง. อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร เมื่อนุ่งและห่มในเวลาเที่ยวไป ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงกาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อกรองน้ำด้วยชายจีวรในเวลาดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ใหญ่ผลไม้น้อยที่พึงเคี้ยวกิน ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงท้อง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้บาตร เมื่อตักน้ำด้วยบาตรนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งกุฎี ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อรับอาหารแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้มีด เมื่อใช้มีดนั้นในเวลาตัดไม้สีฟัน และในเวลาตกแต่งองค์ประกอบและขาของเตียงตั่ง จีวร กุฎี และไม้เท้า ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาตัดอ้อย มะพร้าว เป็นต้น ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาแทงขนมหรือผลไม้แล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. ประคดเอว เมื่อคาดแล้วเที่ยวไป ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือไป ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. เครื่องกรองน้ำ เมื่อกรองน้ำด้วยเครื่องกรองน้ำนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งเสนาสนะ ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลากรองน้ำดื่ม และในเวลาใช้เครื่องกรองน้ำนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอก เป็นต้นแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. นี้เป็นประมาณแห่งบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน.

Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanā vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā, mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana nayimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti, iti [Pg.117] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā, santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha.

ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้ารองพื้นที่ปูไว้ในที่นั้น หรือลูกกุญแจ ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือแผ่นหนัง ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่ควรกล่าวว่า “ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ, ภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ, เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก”. เพราะแม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘. จริงอยู่ ภิกษุนั้นใส่มีดเล่มเล็กและเข็มไว้ในเครื่องกรองน้ำ แล้วเก็บไว้ภายในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้ติดกับกายแล้ว ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ต้องการได้โดยสะดวก. สิ่งของที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอา ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน” (ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย).

Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvā kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati, ‘‘mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’tissa saṅgo vā baddho vā na hoti, so jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati, sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กายปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารกาย. บทว่า กุจฺฉิปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง. บทว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ คือ ถือเอาบริขารทั้ง ๘ ประการนั้นทั้งหมดทำให้ติดกับกายแล้วจึงไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า “วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา” ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น, ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดออกจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่ละโขลงไป ย่อมใช้สอยเสนาสนะที่ต้องการๆ คือ ป่าชัฏ โคนไม้ ป่าเปลี่ยว ซอกเขา ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวงก็อยู่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง.

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

“ภิกษุเป็นผู้ไปได้ทั้งสี่ทิศและไม่ขัดข้อง, เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้, เป็นผู้ทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด”

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

ย่อมถึงความเป็นผู้เปรียบด้วยนอแรดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti nesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova – uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ (เปรียบเหมือนว่า) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก บทว่า เฏติ คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอุปมานี้ คือ โดยปกติแล้ว เหล่านกเมื่อรู้ว่า "ในประเทศโน้นมีต้นไม้มีผลสุก" ดังนี้แล้ว ก็พากันมาจากทิศต่างๆ จิก สลัดผลไม้นั้นด้วยเล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น แล้วกิน ความคิดของนกเหล่านั้นว่า "ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันนี้ ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันพรุ่งนี้" ดังนี้ ย่อมไม่มี แต่เมื่อผลไม้สิ้นไปแล้ว นกเหล่านั้นก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้เลย ไม่ทิ้งขนปีก หรือเล็บ หรือจะงอยปากไว้ในที่นั้น แต่กลับเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางส่วนใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปสู่ทิศทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความอาลัยเลย ย่อมหลีกไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมถือเอาไปได้ทีเดียวแล้วหลีกไป" บทว่า อริเยน คือ อันไม่มีโทษ บทว่า อชฺฌตฺตํ คือ ในอัตภาพของตน บทว่า อนวชฺชสุขํ คือ สุขที่ไม่มีโทษ

295. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesehi [Pg.118] anavasittasukhaṃ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti. So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ satipaṭṭhāne vuttameva.

๒๙๕. บทว่า โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มีความว่า ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลอันเป็นอริยะนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือ คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า อพฺยาเสกสุขํ คือ สุขที่กิเลสไม่รดริน, ท่านกล่าวว่า สุขที่ไม่ระคนกัน ก็มี จริงอยู่ สุขเกิดแต่อินทรียสังวรย่อมไม่ระคนกัน เพราะเป็นไปโดยอาการเพียงแค่เห็นเป็นต้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้น บทว่า โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต คือ ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยความสำรวมอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ เป็นต้น ในฐานะเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว

296. So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati, araññe adhivatthā devatā, ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati, so hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati, araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti, itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

๒๙๖. ด้วยบทมีอาทิว่า โส อิมินา จ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของผู้อยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์เดรัจฉานหรือพรานป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า ย่อมเปล่งเสียงน่าสะพรึงกลัวว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" ดังนี้ เอามือทุบศีรษะ ทำอาการให้หนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นความด่างพร้อยหรือจุดด่างอะไรเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมก้าวลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าย่อมมีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนั้น เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไปดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ

Tattha vivittanti suññaṃ appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge, ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ, mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi bhisipi bimbohanampi, vihāropi aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti. Apica ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ, bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha [Pg.119] vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva. Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิวิตฺตํ มีความว่า สงัด คือมีเสียงน้อย ไม่มีเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความสงัดนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า วิวิตฺตํ คือ แม้เสนาสนะจะตั้งอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่าเสนาสนะ คำว่าเสนาสนะนี้เป็นชื่อเรียกเตียง ตั่ง เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนํ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงแถบเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้หอฉัน แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนต้นไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ ทั้งหมดนั้นเรียกว่าเสนาสนะ" อีกอย่างหนึ่ง "วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ" นี้ชื่อว่าวิหารเสนาสนะ "เตียง ตั่ง ฟูก หมอน" นี้ชื่อว่ามัญจปีฐเสนาสนะ "เครื่องปูพื้นดิน แผ่นหนัง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้" นี้ชื่อว่าสันถตเสนาสนะ "หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่" นี้ชื่อว่าโอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ ประเภท เสนาสนะทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันถือเอาแล้วด้วยคำว่าเสนาสนะนั่นเทียว แต่เมื่อจะทรงแสดงเสนาสนะที่สมควรแก่ภิกษุนี้ผู้เปรียบดังนก ผู้ไปได้ในสี่ทิศ จึงตรัสคำมีอาทิว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ (ป่า โคนไม้)

Tattha araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ, tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rakkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ, yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti atikkamitvā manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi (vibha. 531). Abbhokāsanti acchannaṃ, ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsiṃ. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ (ป่า) ได้แก่ ป่าที่มาในนัยของภิกษุณีทั้งหลายว่า "เมื่อออกจากธรณีประตูไปภายนอก ที่ทั้งหมดนั้นชื่อว่าป่า" ส่วนคำว่า "เสนาสนะชื่อว่าอารัญญิกะ (เสนาสนะป่า) มีระยะทางอย่างน้อย ๕๐๐ ชั่วธนู" นี้ เป็นป่าที่สมควรแก่ภิกษุรูปนี้ ลักษณะของเสนาสนะนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในธุดงคนิเทศ คัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ (โคนไม้) ได้แก่ โคนไม้ใดๆ ก็ตามที่มีเงาทึบและสงัด บทว่า ปพฺพตํ (ภูเขา) ได้แก่ ภูเขาหิน จริงอยู่ เมื่อภิกษุทำกิจเกี่ยวกับน้ำในบ่อน้ำ ณ ภูเขาหินนั้นแล้ว นั่งอยู่ที่ร่มไม้อันเย็นสบาย เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ ถูกลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า กนฺทรํ (ซอกเขา) คือ น้ำเรียกว่า "กํ" สถานที่ที่ถูกน้ำนั้นกัดเซาะ คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำทำให้แตกแยก ซึ่งบัณฑิตเรียกว่า ลำน้ำน้อยบ้าง คุ้งน้ำบ้าง จริงอยู่ ณ ที่นั้น มีหาดทรายคล้ายแผ่นเงิน เบื้องบนมีพงไม้อันหนาทึบประดุจเพดานแก้วมณี มีน้ำไหลประดุจแท่งแก้วมณี เมื่อภิกษุลงไปยังซอกเขาเช่นนี้ ดื่มน้ำทำร่างกายให้เย็นสบายแล้ว เกลี่ยทราย ปูผ้าบังสุกุลจีวรนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า คิริคุหํ (ถ้ำ) ได้แก่ ช่องระหว่างภูเขาสองลูก หรืออีกนัยหนึ่งคือ ช่องขนาดใหญ่คล้ายอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียว ลักษณะของป่าช้า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ (ป่าชัฏ) ได้แก่ สถานที่ที่ล่วงเลยถิ่นที่มนุษย์สัญจรไปมา ที่ซึ่งเขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "คำว่า วนปตฺถํ นี้ เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ (ที่แจ้ง) ได้แก่ สถานที่ที่ไม่มีเครื่องมุงบัง แต่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่ ก็ทำกุฏิจีวรอยู่ในที่แจ้งนั้นได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ (ลอมฟาง) ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายดึงฟางออกจากลอมฟางใหญ่แล้วทำที่อยู่ให้เหมือนถ้ำที่ลาดชัน หรือโปรยฟางไว้บนกอหญ้าหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ข้างใต้ คำว่า ปลาลปุญฺชํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa [Pg.120] piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānattho, satīti upaṭṭhānattho, tena vuccati parimukhaṃ sati’’nti (paṭi. ma. 1.164) evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในเวลาภายหลังภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามาแล้ว บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายส่วนบนให้ตรง จัดกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันโดยปลายต่อปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่หย่อนยาน เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาใดๆ ที่พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะความหย่อนยานของหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีความว่า ตั้งสติให้มีอารมณ์เฉพาะกรรมฐาน หรือทำสติไว้ที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์วิภังค์จึงตรัสไว้ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกหรือที่มุขนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นความหมายในบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า "ศัพท์ว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรอบ, ศัพท์ว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, ศัพท์ว่า สติ มีอรรถว่า การตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ" ในคำนั้น มีความย่อดังนี้ว่า "ทำสติอันเป็นเครื่องกำหนดทางออก"

Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā naṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divā diṭṭhaālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo, imesu pana nīvaraṇesu [Pg.121] vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก เพราะมีความหมายว่าย่อยยับและสลายไป เพราะฉะนั้น ความหมายในบทนี้คือ ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน มีความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน ไม่ใช่ (ด้วยจิต) ที่เป็นเช่นกับจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ คือ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ความว่า ย่อมกระทำโดยประการที่ตัณหานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และเมื่อปล่อยแล้ว ย่อมไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน ธรรมชาติใดย่อมทำจิตให้พินาศ คือทำให้จิตละทิ้งสภาวะเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใด ย่อมประทุษร้ายเพราะถึงความวิปริต หรือย่อมประทุษร้าย คือทำลายผู้อื่น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ทั้งถีนะและมิทธะ รวมเรียกว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี คือ ผู้ประกอบด้วยสัญญาอันบริสุทธิ์ปราศจากนิวรณ์ เพราะสามารถกำหนดรู้แสงสว่างที่เห็นได้ทั้งในเวลากลางคืนและกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยสติและญาณ ท่านกล่าวธรรมทั้งสองนี้ไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา ทั้งอุทธัจจะและกุกกุจจะ รวมเรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ คือ ผู้ที่ยืนอยู่โดยข้ามและก้าวล่วงวิจิกิจฉาไปได้แล้ว ชื่อว่า อกถํกถี เพราะไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "นี้เป็นอย่างไร? นี้เป็นอย่างไร?" บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ ความว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงในธรรมเหล่านั้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือธรรมเหล่านี้เป็นกุศลอย่างไร" นี้เป็นความย่อในอรรถกถานี้ ส่วนข้อความใดๆ ที่พึงกล่าวในนิวรณ์เหล่านี้โดยจำแนกตามวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น ข้อความทั้งหมดนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

297. Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti; tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Tathāgatapadaṃ itipīti idampi tathāgatassa ñāṇapadaṃ ñāṇavaḷañjaṃ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati. Tathāgatanisevitanti tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṃsitaṭṭhānaṃ. Tathāgatārañjitanti tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṃ.

๒๙๗. บทว่า "ปัญญาย ทุพพลีกรณา" (เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง) ความว่า นิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่เปิดโอกาสให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น แม้ปัญญาที่เกิดขึ้นแล้ว คือสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ก็ (ถูกนิวรณ์) ตัดขาดแล้วทำให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง" แม้บทว่า "ตถาคตปทํ" (รอยพระบาทของพระตถาคต) นี้ ก็เรียกว่าเป็นรอยพระบาทคือพระญาณของพระตถาคต เป็นทางดำเนินแห่งพระญาณ เป็นสถานที่อันพระตถาคตทรงเหยียบย่ำแล้วด้วยพระญาณ บทว่า "ตถาคตนิเสวิตํ" (อันพระตถาคตทรงซ่องเสพแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขัดสีแล้วด้วยผาสุกคือพระญาณ บทว่า "ตถาคตารัญชิตํ" (อันพระตถาคตทรงกำจัดแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขจัดแล้วด้วยเขี้ยวคือพระญาณ

299. Yathābhūtaṃ pajānātīti yathāsabhāvaṃ pajānāti. Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Apica kho niṭṭhaṃ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṃ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gacchati. Niṭṭhaṃ gato hotīti evaṃ maggakkhaṇe niṭṭhaṃ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gato hoti. Sesaṃ uttānatthamevāti.

๒๙๙. บทว่า "ยถาภูตํ ปชานาติ" (ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง) คือ ย่อมรู้ชัดตามสภาวะ บทว่า "น เตฺวว ตาว อริยสาวโก นิฏฺฐํ คโต โหติ" (อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจโดยแท้จริงก่อน) ความว่า เพราะฌานและอภิญญาเหล่านี้เป็นของสาธารณะแม้แก่พวกนอกศาสนา ฉะนั้น ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ แม้ในมรรคขณะ เพราะกิจยังทำไม่เสร็จ ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ บทว่า "อถ โข นิฏฺฐํ คจฺฉติ" (แต่ว่าย่อมถึงความตกลงใจ) ความว่า แต่โดยที่แท้ ในมรรคขณะ ท่านย่อมถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ ด้วยอาการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น เหมือนพรานป่าผู้เที่ยวไปในป่าช้างเห็นช้างใหญ่ บทว่า "นิฏฺฐํ คโต โหติ" (เป็นผู้ถึงความตกลงใจแล้ว) ความว่า เมื่อถึงความตกลงใจในมรรคขณะอย่างนี้แล้ว ในอรหัตตผลขณะ เพราะกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว ท่านจึงเป็นผู้ถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ โดยอาการทั้งปวง บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร จบ

8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร

300. Evaṃ me sutanti mahāhatthipadopamasuttaṃ. Tattha jaṅgalānanti pathavītalacārīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggaṃ akkhāyati, na guṇavasenāti attho. Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyā [Pg.122] vā lokuttarā vā kusalā dhammā. Saṅgahaṃ gacchantīti ettha catubbidho saṅgaho – sajātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyasaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā’’ti evaṃ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma. ‘‘Sabbe kosalakā sabbe māgadhakā’’ti evaṃ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Sabbe rathikā sabbe dhanuggahā’’ti evaṃ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippeto.

๓๐๐. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่ามหาหัตถิปโทปมสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ชังคลานํ" ได้แก่ สัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า "ปาณานํ" ได้แก่ สัตว์มีเท้า บทว่า "ปทชาตานิ" ได้แก่ รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า "สโมธานํ คจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงการรวมลง การนับเข้า บทว่า "อคฺคมกฺขายติ" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศ บทว่า "ยทิทํ มหนฺตตฺเตน" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศโดยความเป็นของใหญ่ ความหมายคือ มิใช่โดยอำนาจคุณ บทว่า "เย เกจิ กุสลา ธมฺมา" คือ กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทว่า "สงฺคหํ คจฺฉนฺติ" นี้ การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ สชาติสังคหะ สัญชาติสังคหะ กิริยสังคหะ และคณนสังคหะ ใน ๔ อย่างนั้น การสงเคราะห์โดยความเป็นผู้มีชาติเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญกษัตริย์ทั้งปวงจงมา ขอเชิญพราหมณ์ทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจประเทศที่เกิดเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญชาวโกศลทั้งปวงจงมา ขอเชิญชาวมคธทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สัญชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจการกระทำอย่างนี้ว่า "ขอเชิญพลรถทั้งปวงจงมา ขอเชิญพลธนูทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า กิริยสังคหะ ข้อความว่า "จักขายตนะนับเข้าในขันธ์ไหน? จักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ถ้าจักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ท่านพึงกล่าวว่า จักขายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยรูปขันธ์" นี้ชื่อว่า คณนสังคหะ แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาคณนสังคหะนี้เท่านั้น

Nanu ca ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṃ akusalaṃ, maggasaccaṃ kusalaṃ, nirodhasaccaṃ abyākataṃ, dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākata’’nti (vibha. 216-217) āgatattā catubhūmakampi kusalaṃ diyaḍḍhameva saccaṃ bhajati. Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu gaṇanaṃ gacchatīti āhāti? Saccānaṃ antogadhattā. Yathā hi ‘‘sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā’’ti (a. ni. 3.88) ettha sādhikamidaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekā adhisīlasikkhāva hoti, taṃ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito, sikkhānaṃ antogadhattā. Yathā ca ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṃ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsu tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṃ pādāni hatthipade samodhānaṃ gatāneva honti. Hatthipadato amuccitvā tasseva antogadhattā. Evameva ekasmimpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṃ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṃ gatāva honti; saccānaṃ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṃ gatepi kusaladhamme ‘‘sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī’’ti āha. ‘‘Dukkhe ariyasacce’’tiādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhātiādīsu niddesapadesu ca yaṃ [Pg.123] vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge vuttameva. Kevalaṃ panettha desanānukkamova veditabbo.

ก็ในคำวิสัชนาปัญหาว่า "ในอริยสัจ ๔ ข้อไหนเป็นกุศล ข้อไหนเป็นอกุศล ข้อไหนเป็นอัพยากฤต" มีมาว่า "สมุทัยสัจเป็นอกุศล มรรคสัจเป็นกุศล นิโรธสัจเป็นอัพยากฤต ทุกขสัจเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง เป็นอัพยากฤตบ้าง" เพราะเหตุที่มีมาอย่างนี้ กุศลแม้ที่เป็นจตุภูมิจึงจัดเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่งเท่านั้น ถ้าเช่นนั้น เหตุไรพระมหาเถระจึงกล่าวว่า "นับเข้าในอริยสัจ ๔"? (ตอบว่า) เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เปรียบเหมือนในพระบาลีว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้ ย่อมมาสู่อุเทศทุกกึ่งเดือน ที่ซึ่งกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์ศึกษาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สิกขา ๓ ประการนี้คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา" ในพระบาลีนั้น สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้เป็นเพียงอธิสีลสิกขาอย่างเดียวเท่านั้น แต่ทรงแสดงว่า แม้ผู้ศึกษาสิกขาบทนั้น ก็ชื่อว่าศึกษาสิกขา ๓ เพราะนับเนื่องอยู่ในสิกขาทั้งหลาย และเปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์มีสุนัขจิ้งจอก กระต่าย และเนื้อ เป็นต้น ซึ่งเหยียบลงในส่วนเดียว สองส่วน สามส่วน หรือสี่ส่วน ในบรรดาสี่ส่วนของรอยเท้าช้างรอยหนึ่ง ย่อมชื่อว่ารวมลงในรอยเท้าช้างนั่นเอง เพราะไม่พ้นไปจากรอยเท้าช้าง นับเนื่องอยู่ในรอยเท้าช้างนั้นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมทั้งหลายที่นับเข้าในสัจจะเดียวบ้าง สองสัจจะบ้าง สามสัจจะบ้าง สี่สัจจะบ้าง ย่อมชื่อว่านับเข้าในสัจจะ ๔ นั่นเอง เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้กุศลธรรมจะนับเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่ง ท่านก็กล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดสงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔" คำใดที่พึงกล่าวในอุเทสบททั้งหลายมี "ทุกฺเข อริยสจฺเจ" เป็นต้น และในนิทเทสบททั้งหลายมี "ชาติปิ ทุกฺขา" เป็นต้น คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น ในที่นี้ พึงทราบเพียงลำดับแห่งเทศนาเท่านั้น

301. Yathā hi cheko vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā catudhā chetvā tato tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā pañcadhā bhindeyya, tatopi cattāro ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā phālento pañca pesiyo kareyya, tato catasso ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phāletvā piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya tato samuggabījanitālavaṇṭādinānappakāraṃ veḷuvikatiṃ kareyya, so piṭṭhibhāgañca itarā ca catasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse kammāya na upanessatīti na vattabbo. Ekappahārena pana upanetuṃ na sakkā, anupubbena upanessati. Evameva ayaṃ mahātheropi vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā cattāro koṭṭhāse viya, imaṃ mahantaṃ suttantaṃ ārabhitvā catuariyasaccavasena mātikaṃ ṭhapesi. Vilīvakārassa tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gahetvā tassa pañcadhā karaṇaṃ viya therassa tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā ekaṃ dukkhasaccaṃ gahetvā bhājentassa khandhavasena pañcadhā karaṇaṃ. Tato yathā so vilīvakāro cattāro koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ bhāgaṃ gahetvā pañcadhā phālesi, evaṃ thero cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā rūpakkhandhaṃ vibhajanto cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti pañcadhā akāsi. Tato yathā so vilīvakāro catasso pesiyo ṭhapetvā ekaṃ gahetvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phālesi, evaṃ thero upādāya rūpañca tisso ca dhātuyo ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajanto ajjhattikabāhiravasena dvidhā dassesi. Yathā so vilīvakāro piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya nānappakāraṃ vilīvavikatiṃ akāsi, evaṃ thero bāhiraṃ pathavīdhātuṃ ṭhapetvā ajjhattikaṃ pathavīdhātuṃ vīsatiyā ākārehi vibhajitvā dassetuṃ katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātūtiādimāha.

๓๐๑. เปรียบเหมือนช่างจักสานผู้ฉลาด เมื่อได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้ว ตัดเป็น ๔ ท่อน จากนั้นเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วพึงผ่าเป็น ๕ ซีก แม้จาก ๕ ซีกนั้น ก็เก็บไว้ ๔ ซีก เอามา ๑ ซีก ผ่าออกทำเป็นตอก ๕ เส้น จากนั้นเก็บไว้ ๔ เส้น เอามา ๑ เส้น ผ่าออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว แล้วเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานไม้ไผ่ชนิดต่างๆ มีผอบ พัดใบตาล และพัดกลม เป็นต้น ช่างจักสานนั้นจะไม่นำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานดังนี้ ไม่ควรกล่าว แต่ว่าไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ย่อมนำมาใช้โดยลำดับ ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระนี้ก็เหมือนกัน เปรียบเหมือนช่างจักสานได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้วทำเป็น ๔ ท่อนฉันใด ท่านปรารภพระสูตรที่ยาวนี้แล้ว ก็ได้ตั้งมาติกาไว้โดยอริยสัจ ๔ ฉันนั้น เปรียบเหมือนการที่ช่างจักสานเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วทำเป็น ๕ ซีก ฉันใด การที่พระเถระเก็บอริยสัจ ๓ ไว้ เอาทุกขสัจ ๑ มาจำแนก ทำเป็น ๕ อย่างโดยความเป็นขันธ์ ก็ฉันนั้น จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บ ๔ ท่อนไว้ เอามา ๑ ส่วน แล้วผ่าเป็น ๕ ซีก ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกรูปขันธ์ ก็เก็บอรูปขันธ์ ๔ ไว้ แล้วได้ทำเป็น ๕ อย่าง คือ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บตอก ๔ เส้นไว้ เอามา ๑ เส้น แล้วผ่าเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกปฐวีธาตุ ก็เก็บอุปาทายรูปและธาตุอีก ๓ ไว้ แล้วได้แสดงเป็น ๒ อย่างโดยความเป็นอัชฌัตติกะและพาหิระ เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานชนิดต่างๆ ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะแสดงโดยจำแนกอัชฌัตติกปฐวีธาตุด้วยอาการ ๒๐ ก็เก็บพาหิรปฐวีธาตุไว้ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน'

Yathā pana vilīvakāro piṭṭhibhāgañca itarā ca cattasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse anupubbena [Pg.124] kammāya upanessati, na hi sakkā ekappahārena upanetuṃ, evaṃ theropi bāhirañca pathavīdhātuṃ itarā ca tisso dhātuyo upādārūpañca itare ca cattāro arūpino khandhe itarāni ca tīṇi ariyasaccāni anupubbena vibhajitvā dassessati, na hi sakkā ekappahārena dassetuṃ. Apica rājaputtūpamāyapi ayaṃ kamo vibhāvetabbo –

ก็เหมือนอย่างที่ช่างจักสานย่อมนำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานโดยลำดับ เพราะไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น จักทรงแสดงโดยจำแนกพาหิรปฐวีธาตุ ธาตุอีก ๓ อุปาทายรูป อรูปขันธ์อีก ๔ และอริยสัจอีก ๓ โดยลำดับ เพราะไม่อาจแสดงได้ในคราวเดียว อนึ่ง พึงทำลำดับนี้ให้แจ่มแจ้งแม้ด้วยราชบุตรอุปมา

Eko kira mahārājā, tassa parosahassaṃ puttā. So tesaṃ piḷandhanaparikkhāraṃ catūsu peḷāsu ṭhapetvā jeṭṭhaputtassa appesi – ‘‘idaṃ te, tāta, bhātikānaṃ piḷandhanabhaṇḍaṃ tathārūpe chaṇe sampatte piḷandhanaṃ no dehīti yācantānaṃ dadeyyāsī’’ti. So ‘‘sādhu devā’’ti sāragabbhe paṭisāmesi, tathārūpe chaṇadivase rājaputtā rañño santikaṃ gantvā ‘‘piḷandhanaṃ no, tāta, detha, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āhaṃsu. Tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ, taṃ āharāpetvā piḷandhathāti. Te sādhūti paṭissuṇitvā tassa santikaṃ gantvā, ‘‘tumhākaṃ kira no hatthe piḷandhanabhaṇḍaṃ, taṃ dethā’’ti āhaṃsu. So evaṃ karissāmīti gabbhaṃ vivaritvā, catasso peḷāyo nīharitvā tisso ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā, tato pañca samugge nīharitvā cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā, tato pañcasu karaṇḍesu nīharitesu cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā tato hatthūpagapādūpagādīni nānappakārāni piḷandhanāni nīharitvā adāsi. So kiñcāpi itarehi catūhi karaṇḍehi itarehi catūhi samuggehi itarāhi tīhi peḷāhi na tāva bhājetvā deti, anupubbena pana dassati, na hi sakkā ekappahārena dātuṃ.

ได้ยินว่า มีพระมหาราชาพระองค์หนึ่ง พระองค์มีพระราชโอรสกว่าพันพระองค์ พระองค์ทรงเก็บเครื่องประดับและบริขารของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบให้แก่พระราชโอรสองค์โตว่า 'พ่อ นี่คือเครื่องประดับของน้องๆ ของเจ้า เมื่อถึงเทศกาลเช่นนั้น พวกเขามาทูลขอว่า 'โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกเราเถิด' เจ้าพึงให้แก่พวกเขา' พระราชโอรสองค์โตนั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วเก็บไว้ในห้องคลัง ในวันเทศกาลเช่นนั้น เหล่าราชบุตรพากันไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า 'ข้าแต่พระบิดา โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกข้าพระองค์เถิด พวกข้าพระองค์จักเล่นนักขัตฤกษ์' (พระราชาตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย พ่อได้เก็บเครื่องประดับไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเจ้าแล้ว พวกเจ้าจงให้เขานำมาแล้วประดับเถิด' ราชบุตรเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว' แล้วพากันไปหาพี่ชายใหญ่ ทูลว่า 'ได้ยินว่า เครื่องประดับของพวกข้าพระองค์อยู่ในมือของท่าน โปรดประทานเครื่องประดับนั้นเถิด' ราชบุตรองค์โตนั้นกล่าวว่า 'เราจักทำอย่างนั้น' แล้วเปิดห้องคลัง นำหีบออกมา ๔ ใบ เก็บไว้ ๓ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นนำผอบออกมา ๕ ใบ เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นเมื่อนำตลับออกมา ๕ ใบ ก็เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ วางฝาไว้ข้างๆ แล้วนำเครื่องประดับชนิดต่างๆ มีกำไลมือและกำไลเท้า เป็นต้น ออกมาประทานให้ ถึงแม้ว่าราชบุตรองค์โตนั้นจะยังไม่ได้แบ่งให้จากตลับอีก ๔ ใบ จากผอบอีก ๔ ใบ และจากหีบอีก ๓ ใบ แต่ก็จะประทานให้โดยลำดับ เพราะไม่อาจประทานให้ได้ในคราวเดียว

Tattha mahārājā viya bhagavā daṭṭhabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘rājāhamasmi selāti bhagavā, dhammarājā anuttaro’’ti (su. ni. 559). Jeṭṭhaputto viya sāriputtatthero, vuttampi cetaṃ – ‘‘yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya, ‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo, no āmisadāyādo’ti sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya, bhagavato putto…pe… no āmisadāyādo’’ti (ma. ni. 3.97). Parosahassarājaputtā viya bhikkhusaṅgho daṭṭhabbo. Vuttampi cetaṃ –

ในอุปมานั้น พึงเห็นพระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนพระมหาราชา และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนเสละ เราเป็นราชา คือพระธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม' พึงเห็นพระสารีบุตรเถระเปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์โต และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวว่า 'เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค เป็นโอรสเกิดจากพระอุระ เกิดจากพระโอษฐ์ เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่อามิสทายาท' ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงพระสารีบุตรนั่นแหละว่า เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ไม่ใช่อามิสทายาท' พึงเห็นภิกษุสงฆ์เปรียบเหมือนราชบุตรกว่าพันพระองค์ และคำนี้ก็ได้กล่าวไว้ว่า

‘‘Parosahassaṃ [Pg.125] bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhaya’’nti. (saṃ. ni. 1.216);

'ภิกษุทั้งหลายกว่าพันรูป เข้าไปนั่งใกล้พระสุคต ผู้ทรงแสดงธรรมอันปราศจากธุลี คือพระนิพพานอันไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ'

Rañño tesaṃ puttānaṃ piḷandhanaṃ catūsu peḷāsu pakkhipitvā jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapitakālo viya bhagavato dhammasenāpatissa hatthe catusaccappakāsanāya ṭhapitakālo, tenevāha – ‘‘sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātu’’nti (ma. ni. 3.371). Tathārūpe khaṇe tesaṃ rājaputtānaṃ taṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā piḷandhanaṃ yācanakālo viya bhikkhusaṅghassa vassūpanāyikasamaye āgantvā dhammadesanāya yācitakālo. Upakaṭṭhāya kira vassūpanāyikāya idaṃ suttaṃ desitaṃ. Rañño, ‘‘tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ taṃ āharāpetvā piḷandhathā’’ti vuttakālo viya sambuddhenāpi, ‘‘sevetha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne, bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīna’’nti evaṃ dhammasenāpatino santike bhikkhūnaṃ pesitakālo.

พึงเห็นกาลที่พระผู้มีพระภาคทรงวาง (ธรรม) ไว้ในมือของพระธรรมเสนาบดีเพื่อประกาศอริยสัจ ๔ ประดุจกาลที่พระราชาทรงบรรจุเครื่องประดับของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบไว้ในมือของพระราชโอรสองค์โต เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมสามารถเพื่อจะบอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้ เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งอริยสัจ ๔ โดยพิสดาร” พึงเห็นกาลที่หมู่ภิกษุมาในสมัยเข้าพรรษาแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระราชานั้นในสมัยเช่นนั้นแล้วทูลขอเครื่องประดับ ได้ยินว่า พระสูตรนี้ทรงแสดงเมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว พึงเห็นกาลที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงส่งภิกษุทั้งหลายไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี ด้วยพระดำรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเสพสารีบุตรและโมคคัลลานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงคบสารีบุตรและโมคคัลลานะ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต (คือสารีบุตรและโมคคัลลานะ) เป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย” ประดุจกาลที่พระราชาตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย เราได้วางเครื่องประดับของพวกเธอไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเธอแล้ว พวกเธอจงให้นำเครื่องประดับนั้นมาแล้วประดับเถิด”

Rājaputtehi rañño kathaṃ sutvā jeṭṭhabhātikassa santikaṃ gantvā piḷandhanaṃ yācitakālo viya bhikkhūhi satthukathaṃ sutvā dhammasenāpatiṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ āyācitakālo. Jeṭṭhabhātikassa gabbhaṃ vivaritvā catasso peḷāyo nīharitvā ṭhapanaṃ viya dhammasenāpatissa imaṃ suttantaṃ ārabhitvā catunnaṃ ariyasaccānaṃ vasena mātikāya ṭhapanaṃ. Tisso peḷāyo ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcasamugganīharaṇaṃ viya tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ vibhajantassa pañcakkhandhadassanaṃ. Cattāro samugge ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcakaraṇḍanīharaṇaṃ viya cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā ekaṃ rūpakkhandhaṃ vibhajantassa catumahābhūtaupādārūpavasena pañcakoṭṭhāsadassanaṃ.

พึงเห็นกาลที่ภิกษุทั้งหลายฟังพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระธรรมเสนาบดีแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสทั้งหลายทรงสดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระเชษฐาแล้วทูลขอเครื่องประดับ พึงเห็นการที่พระธรรมเสนาบดีปรารภพระสูตรนี้แล้วตั้งมาติกาไว้โดยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔ ประดุจการที่พระเชษฐาเปิดห้องคลัง นำหีบ ๔ ใบออกมาวางไว้ พึงเห็นการแสดงขันธ์ ๕ ของท่านผู้จำแนกทุกขอริยสัจ โดยวางอริยสัจ ๓ ประการไว้ ประดุจการวางหีบ ๓ ใบไว้ เปิดหีบใบหนึ่ง แล้วนำตลับ ๕ ใบออกจากหีบนั้น พึงเห็นการแสดงหมวด ๕ โดยอำนาจแห่งมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ของท่านผู้จำแนกรูปขันธ์ ๑ ขันธ์ โดยวางอรูปขันธ์ ๔ ไว้ ประดุจการวางตลับ ๔ ใบไว้ เปิดตลับใบหนึ่ง แล้วนำผอบ ๕ ใบออกจากตลับนั้น

302. Cattāro karaṇḍe ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā hatthūpagapādūpagādipiḷandhanadānaṃ viya tīṇi mahābhūtāni upādārūpañca ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajantassa bāhiraṃ tāva pidhānaṃ viya ṭhapetvā ajjhattikāya [Pg.126] pathavīdhātuyā nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi dassanatthaṃ ‘‘katamā cāvuso ajjhattikā pathavīdhātū’’tiādivacanaṃ.

๓๐๒. พึงเห็นพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” เพื่อแสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ของท่านผู้จำแนกปฐวีธาตุ ๑ โดยวางมหาภูตรูป ๓ และอุปาทายรูปไว้ และวางส่วนที่เป็นพาหิระไว้ก่อนเหมือนฝาปิด ประดุจการวางผอบ ๔ ใบไว้ เปิดใบหนึ่ง วางฝาไว้ข้างๆ แล้วมอบเครื่องประดับสำหรับมือและเท้าเป็นต้น

Tassa pana rājaputtassa tehi catūhi karaṇḍehi catūhi samuggehi tīhi ca peḷāhi pacchā anupubbena nīharitvā piḷandhanadānaṃ viya therassāpi itaresañca tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ upādārūpānañca catunnaṃ arūpakkhandhānañca tiṇṇaṃ ariyasaccānañca pacchā anupubbena bhājetvā dassanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ panetaṃ ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha ajjhattaṃ paccattanti ubhayampetaṃ niyakādhivacanameva. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Upādinnanti na kammasamuṭṭhānameva, avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ. Sarīraṭṭhakañhi upādinnaṃ vā hotu, anupādinnaṃ vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādinnameva nāma. Seyyathidaṃ – kesā lomā…pe… udariyaṃ karīsanti idaṃ dhātukammaṭṭhānikassa kulaputtassa ajjhattikapathavīdhātuvasena tāva kammaṭṭhānaṃ vibhattaṃ. Ettha pana manasikāraṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gahetukāmena yaṃ kātabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Matthaluṅgaṃ pana na idha pāḷiāruḷhaṃ. Tampi āharitvā, visuddhimagge vuttanayeneva vaṇṇasaṇṭhānādivasena vavatthapetvā, ‘‘ayampi acetanā abyākatā suññā thaddhā pathavīdhātu evā’’ti manasi kātabbaṃ. Yaṃ vā panaññampīti idaṃ itaresu tīsu koṭṭhāsesu anugatāya pathavīdhātuyā gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātūti yā ca ayaṃ vuttappakārā ajjhattikā pathavīdhātu. Yā ca bāhirāti yā ca vibhaṅge, ‘‘ayo lohaṃ tipu sīsa’’ntiādinā (vibha. 173) nayena āgatā bāhirā pathavīdhātu.

พึงทราบการแสดงของพระเถระ โดยจำแนกมหาภูตรูป ๓ ที่เหลือ อุปาทายรูป อรูปขันธ์ ๔ และอริยสัจ ๓ ในภายหลังโดยลำดับ ประดุจการที่พระราชโอรสองค์นั้นนำเครื่องประดับออกจากผอบ ๔ ใบ ตลับ ๔ ใบ และหีบ ๓ ใบเหล่านั้นในภายหลังโดยลำดับแล้วมอบให้ ส่วนคำใดที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” ในคำนั้น คำทั้งสองคือ อัชฌัตตัง และ ปัจจัตตัง เป็นคำที่บอกความหมายแน่นอน บทว่า กกฺขฬํ คือ แข็งกระด้าง บทว่า ขริคตํ คือ หยาบ บทว่า อุปาทินฺนํ ไม่ใช่หมายถึงกรรมสมุฏฐานเท่านั้น แต่โดยทั่วไปแล้ว คำนี้หมายถึงรูปขันธ์ที่ตั้งอยู่ในร่างกาย จริงอยู่ รูปที่ตั้งอยู่ในร่างกายจะเป็นกัมมชรูปหรือไม่เป็นกัมมชรูปก็ตาม ทั้งหมดชื่อว่า อุปาทินนะ โดยนัยที่ถูกตัณหาและทิฏฐิยึดถือลูบคลำ คำว่า “ได้แก่ ผม ขน...ฯลฯ...อาหารใหม่ อาหารเก่า” นี้ เป็นการจำแนกกรรมฐานโดยความเป็นอัชฌัตติกปฐวีธาตุแก่กุลบุตรผู้เจริญธาตุกรรมฐานก่อน ส่วนในอัชฌัตติกปฐวีธาตุนี้ กิจใดที่โยคีบุคคลผู้ปรารภมนสิการแล้วเจริญวิปัสสนา ประสงค์จะบรรลุพระอรหัตผลพึงกระทำ กิจนั้นทั้งหมดท่านได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนมัตถลุงค์ (เยื่อในสมอง) ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลีในที่นี้ แม้มัตถลุงค์นั้นก็นำมาแล้วกำหนดโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคโดยความเป็นวรรณะสัณฐานเป็นต้นแล้ว พึงมนสิการว่า “แม้สิ่งนี้ก็ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า แข็งกระด้าง เป็นเพียงปฐวีธาตุ” คำว่า “หรือแม้สิ่งอื่นใด” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อถือเอาปฐวีธาตุที่ตามไปในส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน บทว่า “ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดแล” คือ อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดที่มีประการดังกล่าวนี้ บทว่า “และพาหิรปฐวีธาตุใด” คือ พาหิรปฐวีธาตุใดที่มาในคัมภีร์วิภังค์โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล็ก โลหะ ดีบุก ตะกั่ว”

Ettāvatā therena ajjhattikā pathavīdhātu nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi vitthārena dassitā, bāhirā saṅkhepena. Kasmā? Yasmiñhi ṭhāne sattānaṃ ālayo nikanti patthanā pariyuṭṭhānaṃ gahaṇaṃ parāmāso balavā hoti, tattha tesaṃ ālayādīnaṃ uddharaṇatthaṃ buddhā vā buddhasāvakā vā vitthārakathaṃ kathenti. Yattha pana na balavā, tattha kattabbakiccābhāvato saṅkhepena kathenti. Yathā hi kassako khettaṃ kasamāno yattha mūlasantānakānaṃ balavatāya naṅgalaṃ laggati, tattha goṇe ṭhapetvā paṃsuṃ viyūhitvā mūlasantānakāni chetvā chetvā [Pg.127] uddharanto bahuṃ vāyāmaṃ karoti. Yattha tāni natthi, tattha balavaṃ payogaṃ katvā goṇe piṭṭhiyaṃ paharamāno kasatiyeva, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

ด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ พระเถระได้แสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ส่วนพาหิรปฐวีธาตุแสดงโดยย่อ เพราะเหตุไร? เพราะในที่ใด ความอาลัย ความใคร่ ความปรารถนา ความกลุ้มรุม การยึดถือ การลูบคลำ ของสัตว์ทั้งหลายมีกำลัง ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายหรือพระพุทธสาวกทั้งหลายย่อมตรัสถ้อยคำโดยพิสดารเพื่อถอนความอาลัยเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ส่วนในที่ใด (ความอาลัยเป็นต้น) ไม่มีกำลัง ในที่นั้น ท่านย่อมตรัสโดยย่อ เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำ เปรียบเหมือนชาวนาเมื่อไถนา ในที่ใดที่ไถติดเพราะรากไม้มีกำลัง ในที่นั้น เขาหยุดโคไว้ คุ้ยดิน ตัดรากไม้แล้วถอนออก กระทำความพยายามเป็นอันมาก ในที่ใดที่ไม่มีรากไม้เหล่านั้น ในที่นั้น เขาไม่ต้องใช้ความพยายามมาก เพียงแต่ตีที่หลังโคแล้วไถไปเท่านั้น พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ฉันนั้น

Pathavīdhāturevesāti duvidhāpesā thaddhaṭṭhena kakkhaḷaṭṭhena pharusaṭṭhena ekalakkhaṇā pathavīdhātuyeva, āvusoti ajjhattikaṃ bāhirāya saddhiṃ yojetvā dasseti. Yasmā bāhirāya pathavīdhātuyā acetanābhāvo pākaṭo, na ajjhattikāya, tasmā sā bāhirāya saddhiṃ ekasadisā acetanāyevāti gaṇhantassa sukhapariggaho hoti. Yathā kiṃ? Yathā dantena goṇena saddhiṃ yojito adanto katipāhameva visūkāyati vipphandati, atha na cirasseva damathaṃ upeti. Evaṃ ajjhattikāpi bāhirāya saddhiṃ ekasadisāti gaṇhantassa katipāhameva acetanābhāvo na upaṭṭhāti, atha na cirenevassā acetanābhāvo pākaṭo hoti. Taṃ netaṃ mamāti taṃ ubhayampi na etaṃ mama, na esohamasmi, na eso me attāti evaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ, tañhi aniccādisabhāvaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattāti evaṃ daṭṭhabbanti attho.

บทว่า "ปถวีธาตุเรวสา" ความว่า ดูก่อนอาวุโส ปถวีธาตุนี้แม้มี ๒ อย่าง ก็มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นของแข็ง โดยความเป็นของกระด้าง โดยความเป็นของหยาบ คือเป็นปถวีธาตุเท่านั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงเชื่อมปถวีธาตุภายในกับปถวีธาตุภายนอกแล้วทรงแสดง เพราะว่า ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายนอกนั้นปรากฏชัด แต่ของปถวีธาตุภายในไม่ปรากฏชัด เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "ปถวีธาตุภายในนั้นเหมือนกับปถวีธาตุภายนอก คือไม่มีเจตนาเหมือนกัน" การกำหนดรู้จึงเป็นไปโดยง่าย เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนโคที่ยังไม่ได้ฝึก เมื่อเทียมเข้ากับโคที่ฝึกแล้ว ย่อมพยศ ย่อมดิ้นรนอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ก็ถึงความฝึกได้ ฉันใด แม้ปถวีธาตุภายในก็ฉันนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "เหมือนกับปถวีธาตุภายนอก" ความไม่มีเจตนาย่อมไม่ปรากฏอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายในนั้นย่อมปรากฏชัด บทว่า "ตํ เนตํ มม" ความว่า ปถวีธาตุทั้งสองนั้นว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา ดังนี้ พึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ บทว่า "ยถาภูตํ" คือ ตามสภาวะ จริงอยู่ ปถวีธาตุนั้นมีสภาวะคือความไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ดังนี้ นี้คืออรรถาธิบาย

Hoti kho so, āvusoti kasmā ārabhi? Bāhiraāpodhātuvasena bāhirāya pathavīdhātuyā vināsaṃ dassetvā tato visesatarena upādinnāya sarīraṭṭhakapathavīdhātuyā vināsadassanatthaṃ. Pakuppatīti āposaṃvaṭṭavasena vaḍḍhamānā kuppati. Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hotīti tasmiṃ samaye koṭisatasahassacakkavāḷe khārodakena vilīyamānā udakānugatā hutvā sabbā pabbatādivasena saṇṭhitā pathavīdhātu antarahitā hoti. Vilīyitvā udakameva hoti. Tāva mahallikāyāti tāva mahantāya.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงเริ่มพระเทศนานี้ว่า "โหติ โข โส อาวุโส" เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุภายนอกโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุภายนอก แล้วต่อจากนั้น จึงทรงเริ่มเพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุในสรีระอันเป็นอุปาทินนกะโดยพิเศษยิ่งขึ้นไป บทว่า "ปะกุปฺปติ" คือ กำเริบ คือเมื่อเจริญขึ้นโดยอำนาจแห่งอาโปสังวัฏฏกัป ย่อมกำเริบ (พินาศ) บทว่า "อนฺตรหิตา ตสฺมึ สมเย พาหิรา ปถวีธาตุ โหติ" ความว่า ในสมัยนั้น ปถวีธาตุในแสนโกฏิจักรวาล เมื่อถูกน้ำเค็มละลายอยู่ ก็เป็นไปตามน้ำ ปถวีธาตุทั้งหมดที่ตั้งอยู่โดยเป็นภูเขาเป็นต้น ย่อมอันตรธานไป ละลายไปแล้ว ย่อมเป็นน้ำไปทั้งหมด บทว่า "ตาวมหัลลิกาย" คือ ใหญ่โตเพียงนั้น

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharāti. –

แผ่นดินนี้ ท่านนับว่ามีความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์

Evaṃ bahalatteneva mahantāya, vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇāya. Aniccatāti hutvā abhāvatā. Khayadhammatāti khayaṃ gamanasabhāvatā[Pg.128]. Vayadhammatāti vayaṃ gamanasabhāvatā. Vipariṇāmadhammatāti pakativijahanasabhāvatā, iti sabbehipi imehi padehi aniccalakkhaṇameva vuttaṃ. Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ anattāti tīṇipi lakkhaṇāni āgatāneva honti. Mattaṭṭhakassāti parittaṭṭhitikassa, tattha dvīhākārehi imassa kāyassa parittaṭṭhititā veditabbā ṭhitiparittatāya ca sarasaparittatāya ca. Ayañhi atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati, na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati, na jīvittha. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha, na jīvissatīti vuccati.

(ปถวีธาตุ) ที่ใหญ่โตโดยความหนาอย่างนี้ แต่โดยความกว้างมีประมาณเท่าแสนโกฏิจักรวาล บทว่า "อนิจฺจตา" คือ ความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วไม่มี บทว่า "ขยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความสิ้นไป บทว่า "วยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความเสื่อมไป บทว่า "วิปริณามธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะละปกติ ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านกล่าวถึงอนิจจลักษณะเท่านั้น ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา ดังนี้ แม้ลักษณะทั้งสามก็เป็นอันมาแล้วทั้งสิ้น บทว่า "มตฺตฏฺฐกสฺส" คือ แห่งกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย ในคำนั้น พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อยนี้ โดย ๒ อาการ คือ โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย และโดยความมีประมาณเล็กน้อย จริงอยู่ อัตภาพนี้ ได้มีชีวิตแล้วในจิตตขณะที่เป็นอดีต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) จักมีชีวิตในจิตตขณะที่เป็นอนาคต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต) มีชีวิตอยู่ในจิตตขณะที่เป็นปัจจุบัน, ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahu so vattate khaṇo’’ti. –

ชีวิต อัตภาพ และสุขและทุกข์ล้วนๆ ธรรมเหล่านี้ประกอบกับจิตขณะเดียว ขณะนั้นเป็นไปอย่างรวดเร็ว

Idaṃ etasseva parittaṭṭhitidassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ ṭhitiparittatāya parittaṭṭhititā veditabbā.

คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความมีการตั้งอยู่เล็กน้อยของอัตภาพนั้นเอง พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย อย่างนี้

Assāsapassāsūpanibaddhādibhāvena panassa sarasaparittatā veditabbā. Sattānañhi assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, passāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibaddhaṃ jīvitanti visuddhimagge vitthāritaṃ.

ส่วนความเป็นกายที่มีประมาณเล็กน้อยของอัตภาพนี้ พึงทราบโดยความเป็นสิ่งที่เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออกเป็นต้น จริงอยู่ ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเนื่องด้วยลมหายใจออก ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้า ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้าและออก ชีวิตเนื่องด้วยมหาภูตรูป ชีวิตเนื่องด้วยกวฬิงการาหาร ชีวิตเนื่องด้วยวิญญาณ ดังนี้ ท่านขยายความไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

Taṇhupādinnassāti taṇhāya ādinnagahitaparāmaṭṭhassa ahanti vā mamanti vā asmīti vā. Atha khvāssa notevettha hotīti atha kho assa bhikkhuno evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā passantassa ettha ajjhattikāya pathavīdhātuyā ahanti vātiādi tividho taṇhāmānadiṭṭhiggāho noteva hoti, na hotiyevāti attho. Yathā ca āpodhātuvasena, evaṃ tejodhātuvāyodhātuvasenapi bāhirāya pathavīdhātuyā antaradhānaṃ hoti. Idha pana ekaṃyeva āgataṃ. Itarānipi atthato veditabbāni.

บทว่า "ตณฺหุปาทินฺนสฺส" คือ แก่ผู้ที่ถูกตัณหาให้ ยึดถือ ลูบคลำ ว่า "เรา" บ้าง ว่า "ของเรา" บ้าง ว่า "เป็นเรา" บ้าง บทว่า "อถ ขฺวสฺส โนเตเวตฺถ โหติ" ความว่า แต่ว่า เมื่อภิกษุนั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่าง มี "เรา" เป็นต้น ในปถวีธาตุภายในนี้ ย่อมไม่มีเลย คือไม่มีนั่นเอง นี้คืออรรถาธิบาย การอันตรธานของปถวีธาตุภายนอกย่อมมีโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุฉันใด โดยอำนาจแห่งเตโชธาตุและวาโยธาตุก็ฉันนั้นเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ มาเพียงอย่างเดียว (คือโดยอำนาจอาโปธาตุ) แม้ธาตุที่เหลือ ก็พึงทราบโดยอรรถ

Tañce, āvusoti idha tassa dhātukammaṭṭhānikassa bhikkhuno sotadvāre pariggahaṃ paṭṭhapento balaṃ dasseti. Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti tayā idañcidañca kataṃ, evañca evañca taṃ karissāmāti vācāya paribhāsanti. Rosentīti ghaṭṭenti. Vihesentīti dukkhāpenti, sabbaṃ vācāya ghaṭṭanameva vuttaṃ. So evanti so dhātukammaṭṭhāniko [Pg.129] evaṃ sampajānāti. Uppannā kho me ayanti sampativattamānuppannabhāvena ca samudācāruppannabhāvena ca uppannā. Sotasamphassajāti upanissayavasena sotasamphassato jātā sotadvārajavanavedanā, phasso aniccoti sotasamphasso hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passati. Vedanādayopi sotasamphassasampayuttāva veditabbā. Dhātārammaṇamevāti dhātusaṅkhātameva ārammaṇaṃ. Pakkhandatīti otarati. Pasīdatīti tasmiṃ ārammaṇe pasīdati, bhummavacanameva vā etaṃ. Byañjanasandhivasena ‘‘dhātārammaṇamevā’’ti vuttaṃ, dhātārammaṇeyevāti ayamettha attho. Adhimuccatīti dhātuvasena evanti adhimokkhaṃ labhati, na rajjati, na dussati. Ayañhi sotadvāramhi ārammaṇe āpāthagate mūlapariññāāgantukatāvakālikavasena pariggahaṃ karoti, tassa vitthārakathā satipaṭṭhāne satisampajaññapabbe vuttā. Sā pana tattha cakkhudvāravasena vuttā, idha sotadvāravasena veditabbā.

ในคำว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า..." นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตั้งการกำหนดในโสตทวารของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น จึงทรงแสดงกำลัง. คำว่า "ย่อมด่า" คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ 10 ประการ. คำว่า "ย่อมบริภาษ" คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจาว่า "ท่านทำสิ่งนี้ๆ เราจักทำท่านอย่างนี้ๆ". คำว่า "ย่อมว่าร้าย" คือ ย่อมกระทบกระทั่ง. คำว่า "ย่อมเบียดเบียน" คือ ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ทั้งหมดนี้ตรัสหมายถึงการกระทบกระทั่งด้วยวาจาทั้งสิ้น. คำว่า "ภิกษุนั้นรู้ชัดอย่างนี้" คือ ภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น ย่อมรู้ชัดอย่างนี้. คำว่า "เวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ" คือ เกิดขึ้นแล้วโดยความเป็นปัจจุบันกาล และโดยความเป็นสิ่งที่ปรากฏขึ้น (เพราะอารมณ์คือเสียง). คำว่า "เกิดแต่โสตสัมผัส" คือ เวทนาที่เกิดในโสตทวารชวนะ ซึ่งเกิดจากโสตสัมผัสโดยอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "สัมผัสไม่เที่ยง" คือ ย่อมเห็นว่า โสตสัมผัสเกิดขึ้นแล้วดับไป เพราะฉะนั้นจึงไม่เที่ยง. แม้เวทนาเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยโสตสัมผัสเท่านั้น. คำว่า "มีธาตุเป็นอารมณ์เท่านั้น" คือ อารมณ์ที่นับว่าเป็นธาตุเท่านั้น. คำว่า "ย่อมแล่นไป" คือ ย่อมหยั่งลง. คำว่า "ย่อมเลื่อมใส" คือ ย่อมเลื่อมใสในอารมณ์นั้น หรือบทนี้เป็นภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านกล่าวว่า "ธาตารมฺมณเมว" เพราะพยัญชนะสนธิ อรรถในที่นี้คือ "ในอารมณ์คือธาตุเท่านั้น". คำว่า "ย่อมแน่วแน่" คือ ย่อมได้อธิโมกข์ (ความน้อมใจเชื่อ) โดยความเป็นธาตุเท่านั้น ว่าเป็นเพียงเท่านี้ ไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่ออารมณ์มาสู่คลองในโสตทวาร ย่อมทำการกำหนดโดยนัยแห่งมูลปริญญา โดยความเป็นอาคันตุกะ และโดยความเป็นไปชั่วคราว คำอธิบายโดยพิสดารของเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในสติสัมปชัญญบรรพ ในสติปัฏฐานสูตร แต่ในที่นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งจักขุทวาร ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งโสตทวาร.

Evaṃ katapariggahassa hi dhātukammaṭṭhānikassa balavavipassakassa sacepi cakkhudvārādīsu ārammaṇe āpāthagate ayoniso āvajjanaṃ uppajjati, voṭṭhabbanaṃ patvā ekaṃ dve vāre āsevanaṃ labhitvā cittaṃ bhavaṅgameva otarati, na rāgādivasena uppajjati, ayaṃ koṭippatto tikkhavipassako. Aparassa rāgādivasena ekaṃ vāraṃ javanaṃ javati, javanapariyosāne pana rāgādivasena evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti, puna vāraṃ tathā na javati. Aparassa ekavāraṃ evaṃ āvajjato puna dutiyavāraṃ rāgādivasena javanaṃ javatiyeva, dutiyavārāvasāne pana evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti, tatiyavāre tathā na uppajjati. Ettha pana paṭhamo atitikkho, tatiyo atimando, dutiyassa pana vasena imasmiṃ sutte, laṭukikopame, indriyabhāvane ca ayamattho veditabbo.

จริงอยู่ สำหรับภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐาน ผู้มีวิปัสสนามีกำลัง ผู้ทำการกำหนดไว้อย่างนี้ แม้หากว่าเมื่ออารมณ์มาสู่คลองในจักขุทวารเป็นต้น อาวัชชนะโดยไม่แยบคายจะเกิดขึ้น จิตนั้นถึงโวฏฐัพพนะ ได้เสพอารมณ์ครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้ว ก็หยั่งลงสู่ภวังค์เท่านั้น ไม่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น ภิกษุนี้เป็นผู้ถึงที่สุด เป็นผู้มีวิปัสสนาแก่กล้า. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง ชวนะย่อมแล่นไปครั้งหนึ่งโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น แต่ในที่สุดแห่งชวนะ เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้โดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว ชวนะย่อมไม่แล่นไปอย่างนั้นอีกเป็นครั้งที่สอง. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาอย่างนี้ครั้งหนึ่ง ชวนะก็ยังแล่นไปโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นเป็นครั้งที่สองอีก แต่ในที่สุดแห่งครั้งที่สอง เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว (ชวนะ) ย่อมไม่เกิดขึ้นอย่างนั้นในครั้งที่สาม. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปแรกมีอินทรีย์แก่กล้ายิ่ง ภิกษุรูปที่สามมีอินทรีย์อ่อนยิ่ง แต่พึงทราบอรรถนี้ในสูตรนี้ ในลฏุกิโกปมสูตร และในอินทริยภาวนาสูตร โดยนัยของภิกษุรูปที่สอง.

Evaṃ sotadvāre pariggahitavasena dhātukammaṭṭhānikassa balaṃ dassetvā idāni kāyadvāre dīpento tañce, āvusotiādimāha. Aniṭṭhārammaṇañhi patvā dvīsu vāresu kilamati sotadvāre ca kāyadvāre ca. Tasmā yathā nāma khettassāmī puriso kudālaṃ gahetvā khettaṃ [Pg.130] anusañcaranto yattha vā tattha vā mattikapiṇḍaṃ adatvā dubbalaṭṭhānesuyeva kudālena bhūmiṃ bhinditvā satiṇamattikapiṇḍaṃ deti. Evameva mahāthero anāgate sikkhākāmā padhānakammikā kulaputtā imesu dvāresu saṃvaraṃ paṭṭhapetvā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantīti imesuyeva dvīsu dvāresu gāḷhaṃ katvā saṃvaraṃ desento imaṃ desanaṃ ārabhi.

ครั้นทรงแสดงกำลังของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานโดยนัยแห่งการกำหนดในโสตทวารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศ (กำลัง) ในกายทวาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า...". จริงอยู่ สัตว์ย่อมลำบากในทวารทั้งสอง คือ ในโสตทวารและในกายทวาร เพราะประสบกับอนิฏฐารมณ์. เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนบุรุษเจ้าของนา ถือจอบเที่ยวตรวจไปในนา ไม่เอาก้อนดินไปถมในที่ไหนๆ ก็ได้ แต่จะขุดดินด้วยจอบในที่ที่เป็นคันนาอ่อนแอเท่านั้น แล้วจึงเอาก้อนดินพร้อมทั้งหญ้าไปถม. พระมหาเถระ (พระสารีบุตร) ก็ฉันนั้นเหมือนกัน (พิจารณาว่า) "ในอนาคต กุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้มีความเพียรเป็นที่กระทำ ครั้นตั้งความสังวรไว้ในทวารทั้งสองนี้แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลัน" เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงความสังวรโดยกระทำให้มั่นคงในทวารทั้งสองนี้เท่านั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้.

Tattha samudācarantīti upakkamanti. Pāṇisamphassenāti pāṇippahārena, itaresupi eseva nayo. Tathābhūtoti tathāsabhāvo. Yathābhūtasminti yathāsabhāve. Kamantīti pavattanti. Evaṃ buddhaṃ anussaratotiādīsu itipi so bhagavātiādinā nayena anussarantopi buddhaṃ anussarati, vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatāti anussarantopi anussaratiyeva. Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā nayena anussarantopi dhammaṃ anussarati, kakacūpamovādaṃ anussarantopi anussaratiyeva. Suppaṭipannotiādinā nayena anussarantopi saṅghaṃ anussarati, kakacokantanaṃ adhivāsayamānassa bhikkhuno guṇaṃ anussaramānopi anussaratiyeva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ย่อมประพฤติ" คือ ย่อมพยายาม. บทว่า "ด้วยสัมผัสทางมือ" คือ ด้วยการประหารด้วยฝ่ามือ แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "เป็นเช่นนั้น" คือ มีสภาพเป็นเช่นนั้น. บทว่า "ในความเป็นเช่นนั้น" คือ ในสภาพตามที่เป็นจริง. บทว่า "ย่อมเป็นไป" คือ ย่อมดำเนินไป. ในบทเป็นต้นว่า "ระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้" ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระพุทธเจ้า ผู้ที่ระลึกถึง (กกจูปมโอวาท) ว่า "ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว" ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระธรรม ผู้ที่ระลึกถึงกกจูปมโอวาท ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ ผู้ที่ระลึกถึงคุณของภิกษุผู้อดทนต่อการถูกเลื่อยด้วยเลื่อย ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว.

Upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātīti idha vipassanupekkhā adhippetā. Upekkhā kusalanissitā saṇṭhātīti idha chaḷaṅgupekkhā, sā panesā kiñcāpi khīṇāsavassa iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu arajjanādivasena pavattati, ayaṃ pana bhikkhu vīriyabalena bhāvanāsiddhiyā attano vipassanaṃ khīṇāsavassa chaḷaṅgupekkhāṭhāne ṭhapetīti vipassanāva chaḷaṅgupekkhā nāma jātā.

ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมไม่ตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนูเบกขา. ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาฉฬังคุเบกขา. ก็ฉฬังคุเบกขานั้น แม้จะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพโดยอาการไม่กำหนัดยินดีเป็นต้นในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ แต่ภิกษุนี้ย่อมตั้งวิปัสสนาของตนไว้ในฐานะแห่งฉฬังคุเบกขาของพระขีณาสพ ด้วยกำลังแห่งความเพียรและด้วยความสำเร็จแห่งภาวนา เพราะเหตุนั้น วิปัสสนาเท่านั้นจึงชื่อว่าฉฬังคุเบกขา.

303. Āpodhātuniddese āpogatanti sabbaāpesu gataṃ allayūsabhāvalakkhaṇaṃ. Pittaṃ semhantiādīsu pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ. Pakuppatīti oghavasena vaḍḍhati, samuddato vā udakaṃ uttarati, ayamassa pākatiko pakopo, āposaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ udakapūrameva hoti. Ogacchantīti heṭṭhā gacchanti, uddhane āropitaudakaṃ viya khayaṃ vināsaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๓๐๓. ในอาโปธาตุนิทเทส บทว่า "อาโปคตัง" คือ สภาพที่ไปแล้วในอาโปธาตุทั้งปวง มีลักษณะคือสภาพที่เอิบอาบและเกาะกุม. ส่วนในบทเป็นต้นว่า "ดี เสมหะ" สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพร้อมกับภาวนานัย. บทว่า "ย่อมกำเริบ" คือ ย่อมเจริญขึ้นโดยความเป็นกระแสน้ำหลาก หรือน้ำย่อมท่วมขึ้นจากสมุทร นี้เป็นการกำเริบโดยปกติของอาโปธาตุนั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยน้ำ น้ำย่อมเต็มทั่วแสนโกฏิจักรวาลทีเดียว. บทว่า "ย่อมลดลง" คือ ย่อมลดต่ำลง ย่อมถึงความสิ้นไป ความพินาศไป เหมือนน้ำที่ตั้งไว้บนเตาไฟ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

304. Tejodhātuniddese [Pg.131] tejogatanti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ. Tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti tejogataṃ. Purime āpogatepi pacchime vāyogatepi eseva nayo. Yena cāti yena tejogatena. Tasmiṃ kuppite ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati, indriyavekallattaṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo dayhati, so ca puggalo dayhāmi dayhāmīti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepañca tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yena taṃ asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ.

๓๐๔. ในเตโชธาตุนิทเทส บทว่า เตโชโคตํ ได้แก่ ลักษณะคือความเป็นของร้อน ที่เป็นไปในเตโชธาตุทั้งปวง หรืออีกอย่างหนึ่ง เตโชธาตุนั่นแหละ ถึงความเป็นเตโชธาตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เตโชโคตํ แม้ในอาโปคตะในเบื้องต้น แม้ในวาโยคตะในเบื้องปลาย ก็นัยนี้แหละ บทว่า เยน จ ได้แก่ ด้วยเตโชธาตุใด เมื่อเตโชธาตุนั้นกำเริบ กายนี้ย่อมเร่าร้อน คือมีความเป็นไข้จับวันเว้นวันเป็นต้น เป็นผู้มีความร้อนเกิดแล้ว บทว่า เยน จ ชีริยติ ความว่า กายนี้ย่อมแก่คร่ำคร่าเพราะเตโชธาตุใด ย่อมถึงความพิการแห่งอินทรีย์ ความสิ้นไปแห่งกำลัง และความเป็นผู้มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอกเป็นต้น บทว่า เยน จ ปริฑยฺหติ ความว่า กายนี้ย่อมถูกแผดเผา เพราะเตโชธาตุใดที่กำเริบ และบุคคลนั้นคร่ำครวญอยู่ว่า "เราร้อน เราร้อน" ย่อมปรารถนาการลูบไล้ด้วยเนยใสที่ชำระร้อยครั้งและจันทน์ชื่อโคสีตะเป็นต้น และลมจากพัดใบตาล บทว่า เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ ความว่า ของที่กินคือข้าวสุกเป็นต้นก็ดี ของที่ดื่มคือน้ำปานะเป็นต้นก็ดี ของที่เคี้ยวคือขนมแป้งเป็นต้นก็ดี ของที่ลิ้มคือมะม่วงสุก น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นก็ดี ย่อมถึงการย่อยเป็นอย่างดี เพราะเตโชธาตุใด อธิบายว่า ย่อมถึงความแยกออกโดยความเป็นรสเป็นต้น นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย

Haritantanti haritameva. Allatiṇādiṃ āgamma nibbāyatīti attho. Panthantanti mahāmaggameva. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ, vivittaṃ abbhokāsaṃ bhūmibhāgaṃ. Anāhārāti nirāhārā nirupādānā, ayampi pakatiyāva tejovikāro vutto, tejosaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ jhāpetvā chārikāmattampi na tiṭṭhati. Nhārudaddulenāti cammanillekhanena. Aggiṃ gavesantīti evarūpaṃ sukhumaṃ upādānaṃ gahetvā aggiṃ pariyesanti, yaṃ appamattakampi usumaṃ labhitvā pajjalati, sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า หริตนฺตํ ได้แก่ ของเขียวนั่นเอง อธิบายว่า อาศัยหญ้าสดเป็นต้นแล้วย่อมดับ บทว่า ปนฺถนฺตํ ได้แก่ หนทางใหญ่นั่นเอง บทว่า เสลนฺตํ ได้แก่ ภูเขา บทว่า อุทกนฺตํ ได้แก่ น้ำ บทว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ ได้แก่ ส่วนแห่งแผ่นดินที่ปราศจากหญ้าและกอไม้เป็นต้น เป็นที่สงัด เป็นที่โล่งแจ้ง บทว่า อนาหารา ได้แก่ ไม่มีอาหาร ไม่มีเชื้อ แม้ข้อนี้ ท่านก็กล่าวว่าเป็นความวิการแห่งเตโชธาตุโดยปกติเท่านั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยไฟ ไฟเผาแสนโกฏิจักรวาลแล้ว แม้เพียงเถ้าก็ไม่เหลืออยู่ บทว่า นฺหารุททฺทุเลน ได้แก่ ด้วยหนังที่ขูดออก บทว่า อคฺคึ คเวสนฺติ ความว่า ถือเอาเชื้อที่ละเอียดเช่นนี้แล้ว ย่อมแสวงหาไฟ ซึ่งได้ความร้อนแม้เพียงเล็กน้อยก็ลุกโพลงขึ้น แม้ในที่นี้ พึงทราบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ

305. Vāyodhātuniddese uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārinoti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakavātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto[Pg.132]. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ.

๓๐๕. ในวาโยธาตุนิทเทส บทว่า อุทฺธงฺคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดขึ้นเบื้องบน ซึ่งเกิดขึ้นจากการเรอ การสะอึกเป็นต้น บทว่า อโธคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ ซึ่งนำอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นออกไป บทว่า กุจฺฉิสยา วาตา ได้แก่ ลมภายนอกลำไส้ บทว่า โกฏฺฐาสยา วาตา ได้แก่ ลมภายในลำไส้ บทว่า องฺคมงฺคานุสาริโน ได้แก่ ลมที่ทำให้เกิดการคู้การเหยียดเป็นต้น ซึ่งแผ่ซ่านไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ในทั่วสรรพางค์กาย โดยไปตามข่ายแห่งเส้นเอ็น บทว่า อสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่เข้าไปภายใน บทว่า ปสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่ออกมาภายนอก นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย

Gāmampi vahatīti sakalagāmampi cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumānā ādāya gacchati, nigamādīsupi eseva nayo. Idha vāyosaṃvaṭṭakāle koṭisatasahassacakkavāḷaviddhaṃsanavasena vāyodhātuvikāro dassito. Vidhūpanenāti aggibījanakena. Ossavaneti chadanagge, tena hi udakaṃ savati, tasmā taṃ ‘‘ossavana’’nti vuccati. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

บทว่า คามมฺปิ วหติ ความว่า (ลม) ทำแม้ทั้งหมู่บ้านให้เป็นจุณวิจุณแล้วพัดพาไป แม้ในนิคมเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในวาโยธาตุนิทเทสนี้ ท่านแสดงความวิการแห่งวาโยธาตุ โดยนัยแห่งการทำลายแสนโกฏิจักรวาลในกาลที่โลกพินาศด้วยลม บทว่า วิธูปเนน ได้แก่ ด้วยพัดสำหรับพัดไฟ บทว่า โอสฺสวเน ได้แก่ ที่ปลายเครื่องมุง เพราะว่า น้ำย่อมไหลไปด้วยปลายเครื่องมุงนั้น ฉะนั้น ปลายเครื่องมุงนั้นจึงเรียกว่า "โอสฺสวนะ" แม้ในที่นี้ พึงประกอบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ

306. Seyyathāpi, āvusoti idha kiṃ dasseti? Heṭṭhā kathitānaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvaṃ. Kaṭṭhanti dabbasambhāraṃ. Vallinti ābandhanavalliṃ. Tiṇanti chadanatiṇaṃ. Mattikanti anulepamattikaṃ. Ākāso parivāritoti etāni kaṭṭhādīni anto ca bahi ca parivāretvā ākāso ṭhitoti attho. Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchatīti agāranti paṇṇattimattaṃ hoti. Kaṭṭhādīsu pana visuṃ visuṃ rāsikatesu kaṭṭharāsivallirāsītveva vuccati. Evameva khoti evameva aṭṭhiādīni anto ca bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso, tāneva aṭṭhiādīni paṭicca rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ gacchati. Yathā kaṭṭhādīni paṭicca gehanti saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ khattiyagehaṃ brāhmaṇagehanti vuccati, evamidampi khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīranti vuccati, na hettha koci satto vā jīvo vā vijjati.

๓๐๖. ในพระบาลีว่า เสยฺยถาปิ อาวุโส นี้ ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดง) ความไม่มีสัตว์ของมหาภูตรูปทั้งหลายที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กฏฺฐํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์คือไม้ บทว่า วลฺลึ ได้แก่ เถาวัลย์สำหรับผูก บทว่า ติณํ ได้แก่ หญ้าสำหรับมุง บทว่า มตฺติกํ ได้แก่ ดินสำหรับฉาบทา บทว่า อากาโส ปริวาริโต อธิบายว่า อากาศแวดล้อมไม้เป็นต้นเหล่านี้ทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ บทว่า อคารํเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมเป็นเพียงบัญญัติว่า "เรือน" แต่เมื่อไม้เป็นต้นถูกกองไว้ต่างหากๆ ย่อมเรียกว่า กองไม้ กองเถาวัลย์ เท่านั้น บทว่า เอวเมว โข ความว่า อากาศแวดล้อมกระดูกเป็นต้นทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยกระดูกเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมถึงการนับว่า "รูป" เท่านั้น ย่อมถึงโวหารว่า "สรีระ" เรือนที่อาศัยไม้เป็นต้นแล้วถึงการนับว่า "เรือน" ย่อมถูกเรียกว่า เรือนกษัตริย์ เรือนพราหมณ์ ฉันใด แม้สรีระนี้ก็ถูกเรียกว่า สรีระกษัตริย์ สรีระพราหมณ์ ฉันนั้น ในสรีระนี้ ไม่มีสัตว์หรือชีวะไรๆ อยู่เลย

Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhūti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Heṭṭhā upādārūpaṃ cattāro ca arūpino khandhā tīṇi ca ariyasaccāni na kathitāni, idāni tāni kathetuṃ ayaṃ desanā āraddhāti. Tattha cakkhuṃ aparibhinnanti cakkhupasāde niruddhepi upahatepi pittasemhalohitehi palibuddhepi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, paribhinnameva hoti, cakkhuviññāṇassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma. Bāhirā ca rūpāti bāhirā catusamuṭṭhānikarūpā. Tajjo samannāhāroti taṃ cakkhuñca rūpe ca paṭicca bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppajjanamanasikāro, bhavaṅgāvaṭṭanasamatthaṃ cakkhudvāre [Pg.133] kiriyamanodhātucittanti attho. Taṃ rūpānaṃ anāpāthagatattāpi aññāvihitassapi na hoti, tajjassāti tadanurūpassa. Viññāṇabhāgassāti viññāṇakoṭṭhāsassa.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้ว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส จกฺขุ เพราะเหตุไร? (เพราะ) ในเบื้องต่ำ อุปาทายรูป ขันธ์ที่เป็นอรูป ๔ และอริยสัจ ๓ ยังมิได้ตรัสไว้ บัดนี้ เพื่อจะตรัสธรรมเหล่านั้น จึงทรงปรารภเทศนานี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า จกฺขุํ อปริภินฺนํ ความว่า เมื่อจักขุประสาทดับไปก็ดี ถูกทำลายก็ดี หรือถูกดี เสมหะ และโลหิตขัดขวางไว้ก็ดี จักขุไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่าแตกทำลายแล้วนั่นเอง ส่วนจักขุประสาทที่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่ายังไม่แตกทำลาย บทว่า พาหิรา จ รูปา ได้แก่ รูปภายนอกอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ บทว่า ตชฺโช สมนฺนาหาโร ได้แก่ มนสิการที่เกิดขึ้นโดยน้อมภวังค์ไป เพราะอาศัยจักขุและรูปนั้น อธิบายว่า กิริยามโนธาตุจิตในจักขุทวารที่สามารถน้อมภวังค์ไปได้ มนสิการนั้นย่อมไม่มี แม้เพราะรูปทั้งหลายไม่มาสู่คลอง (จักษุ) หรือเพราะบุคคลมีใจเป็นอื่น บทว่า ตชฺชสฺส ได้แก่ อันสมควรแก่มนสิการนั้น บทว่า วิญฺญาณภาคสฺส ได้แก่ ส่วนแห่งวิญญาณ

Yaṃ tathābhūtassātiādīsu dvāravasena cattāri saccāni dasseti. Tattha tathābhūtassāti cakkhuviññāṇena sahabhūtassa, cakkhuviññāṇasamaṅginoti attho. Rūpanti cakkhuviññāṇassa na rūpajanakattā cakkhuviññāṇakkhaṇe tisamuṭṭhānarūpaṃ, tadanantaracittakkhaṇe catusamuṭṭhānampi labbhati. Saṅgahaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati. Vedanādayo cakkhuviññāṇasampayuttāva. Viññāṇampi cakkhuviññāṇameva. Ettha ca saṅkhārāti cetanāva vuttā. Saṅgahoti ekato saṅgaho. Sannipātoti samāgamo. Samavāyoti rāsi. Yo paṭiccasamuppādaṃ passatīti yo paccaye passati. So dhammaṃ passatīti so paṭiccasamuppannadhamme passati, chandotiādi sabbaṃ taṇhāvevacanameva, taṇhā hi chandakaraṇavasena chando. Ālayakaraṇavasena ālayo. Anunayakaraṇavasena anunayo. Ajjhogāhitvā gilitvā gahanavasena ajjhosānanti vuccati. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānasseva vevacanaṃ, iti tīṇi saccāni pāḷiyaṃ āgatāneva maggasaccaṃ āharitvā gahetabbaṃ, yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi bhāvanāpaṭivedho, ayaṃ maggoti. Bahukataṃ hotīti ettāvatāpi bahuṃ bhagavato sāsanaṃ kataṃ hoti, ajjhattikañceva, āvuso, sotantiādivāresupi eseva nayo.

ในบาลีเป็นต้นว่า ยํ ตถาภูตสฺส ทรงแสดงสัจจะ ๔ โดยทวาร ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาภูตสฺส มีความว่า ผู้เกิดร่วมกับจักขุวิญญาณ, ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า รูปํ ได้แก่ รูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ในขณะแห่งจักขุวิญญาณ เพราะจักขุวิญญาณไม่ก่อให้เกิดรูป และได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ ในจิตตขณะถัดจากนั้น บทว่า สงฺคหํ คจฺฉติ คือ ย่อมถึงการนับ เวทนาเป็นต้น ก็สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั่นเทียว แม้วิญญาณ ก็คือจักขุวิญญาณนั่นเอง และในที่นี้ บทว่า สงฺขารา ท่านกล่าวหมายถึงเจตนาเท่านั้น บทว่า สงฺคโห คือ การสงเคราะห์เข้าด้วยกัน บทว่า สนฺนิปาโต คือ การประชุมพร้อมกัน บทว่า สมวาโย คือ กอง, กลุ่ม บทว่า โย ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ คือ ผู้ใดย่อมเห็นปัจจัยทั้งหลาย บทว่า โส ธมฺมํ ปสฺสติ คือ ผู้นั้นย่อมเห็นธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย คำทั้งหมดเป็นต้นว่า ฉนฺโท เป็นไวพจน์ของตัณหาทั้งนั้น จริงอยู่ ตัณหาชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า อาลัย เพราะกระทำความอาลัย ชื่อว่า อนุนยะ เพราะกระทำความเพลิดเพลิน ท่านเรียกว่า อัชโฌสานะ เพราะครอบงำ กลืนกิน ยึดถือ บทว่า ฉนฺทราควิโย และ ฉนฺทราคปฺปหานํ เป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๓ มาในบาลีแล้วทั้งนั้น ส่วนมรรคสัจจะ พึงนำเนื้อความมาถือเอา ทิฏฐิ สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ วายามะ สติ สมาธิ ในฐานะ ๓ เหล่านี้ใด ที่เป็นการภาวนาและการแทงตลอด นี้คือมรรค บทว่า พหุกตํ โหติ มีความว่า แม้เพียงเท่านี้ ชื่อว่าได้กระทำศาสนาของพระผู้มีพระภาคไว้มากแล้ว แม้ในวาระทั้งหลายเป็นต้นว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ ก็นัยนี้แหละ

Manodvāre pana ajjhattiko mano nāma bhavaṅgacittaṃ. Taṃ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi paribhinnaṃ nāma hoti. Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma. Bāhirā ca dhammāti dhammārammaṇaṃ. Neva tāva tajjassāti idaṃ bhavaṅgasamayeneva kathitaṃ. Dutiyavāro paguṇajjhānapaccavekkhaṇena vā, paguṇakammaṭṭhānamanasikārena vā, paguṇabuddhavacanasajjhāyakaraṇādinā vā, aññavihitakaṃ sandhāya vutto. Imasmiṃ vāre rūpanti catusamuṭṭhānampi labbhati. Manoviññāṇañhi rūpaṃ samuṭṭhāpeti, vedanādayo manoviññāṇasampayuttā, viññāṇaṃ manoviññāṇameva. Saṅkhārā panettha phassacetanāvaseneva [Pg.134] gahitā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Iti mahāthero heṭṭhā ekadesameva sammasanto āgantvā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā heṭṭhā parihīnadesanaṃ sabbaṃ taṃtaṃdvāravasena bhājetvā dassento yathānusandhināva suttantaṃ niṭṭhapesīti.

ส่วนในมโนทวาร มโนภายใน ชื่อว่า ภวังคจิต ภวังคจิตนั้น แม้ดับไปแล้ว ก็ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนจิตได้ แม้เป็นไปอยู่ก็ถึงความมีกำลังน้อย ชื่อว่า แตกสลาย ส่วนภวังคจิตที่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนะได้ ชื่อว่า ไม่แตกสลาย บทว่า พาหิรา จ ธมฺมา คือ ธรรมามรณ์ บทว่า เนว ตาว ตชฺชสฺส นี้ ท่านกล่าวโดยสมัยแห่งภวังค์นั่นเทียว วาระที่สอง ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีมนสิการอื่น ด้วยการพิจารณาฌานที่ชำนาญแล้วบ้าง ด้วยการมนสิการกรรมฐานที่ชำนาญแล้วบ้าง หรือด้วยการสาธยายพุทธวจนะที่ชำนาญแล้วเป็นต้นบ้าง ในวาระนี้ บทว่า รูปํ ได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ จริงอยู่ มโนวิญญาณย่อมให้รูปเกิดขึ้น, เวทนาเป็นต้น สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณ, วิญญาณ ก็คือมโนวิญญาณนั่นเอง ส่วนสังขารในที่นี้ ท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งผัสสะและเจตนา เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระเมื่อทรงพิจารณาเพียงส่วนหนึ่งในเบื้องต่ำ เสด็จมาแล้ว ประทับยืนอยู่ในที่นี้ ทรงจำแนกเทศนาที่ไม่บริบูรณ์ในเบื้องต่ำทั้งหมดนั้น โดยทวารนั้นๆ แสดงอยู่ ได้ทรงยังพระสูตรให้จบลงโดยอนุสนธิตามลำดับ ดังนี้แล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร จบ

9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามหาสาโรปมสูตร

307. Evaṃ me sutanti mahāsāropamasuttaṃ. Tattha acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā ruhiruppādakammaṃ katvā nacirapakkante saliṅgeneva pāṭiyekke jāte.

๓๐๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสาโรปมสูตร ในมหาสาโรปมสูตรนั้น บทว่า อจิรปกฺกนฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำลายสงฆ์และทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อแล้วหลีกไปไม่นาน เกิดความแตกแยกกันโดยเพศของตน

Idha, bhikkhave, ekacco kulaputtoti kiñcāpi asukakulaputtoti na niyāmito, devadattaṃyeva pana sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. So hi asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā okkākavaṃse jātattā jātikulaputto. Otiṇṇoti yassa jāti anto anupaviṭṭhā, so jātiyā otiṇṇo nāma. Jarādīsupi eseva nayo. Lābhasakkārādīsupi lābhoti cattāro paccayā. Sakkāroti tesaṃyeva sukatabhāvo. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Abhinibbattetīti uppādeti. Apaññātāti dvinnaṃ janānaṃ ṭhitaṭṭhāne na paññāyanti, ghāsacchādanamattampi na labhanti. Appesakkhāti appaparivārā, purato vā pacchato vā gacchantaṃ na labhanti.

บทว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ กุลปุตฺโต ความว่า แม้พระองค์จะมิได้ทรงระบุว่า กุลบุตรชื่อโน้น แต่พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ตรัสหมายถึงพระเทวทัตนั่นเอง จริงอยู่ พระเทวทัตนั้นชื่อว่า ชาติกุลบุตร เพราะเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช ซึ่งเป็นประเพณีของพระเจ้ามหาสมมตราชที่ไม่แตกแยกกัน บทว่า โอติณฺโณ ความว่า ชาติหยั่งลงแล้วในภายในของกุลบุตรใด กุลบุตรนั้นชื่อว่า ผู้หยั่งลงแล้วด้วยชาติ แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แม้ในบทว่า ลาภสกฺการาทีสุ บทว่า ลาโภ คือ ปัจจัย ๔ บทว่า สกฺกาโร คือ ความเป็นสิ่งที่เขาทำดีแล้วแห่งปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นเอง บทว่า สิโลโก คือ การกล่าวคุณ บทว่า อภินิพฺพตฺเตติ คือ ย่อมให้เกิดขึ้น บทว่า อปญฺญาตา คือ ไม่ปรากฏในที่ที่คนสองคนยืนอยู่, ไม่ได้แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่ม บทว่า อปฺเปสกฺขา คือ มีบริวารน้อย, ไม่ได้คนที่เดินไปข้างหน้าหรือข้างหลัง

Sārena sārakaraṇīyanti rukkhasārena kattabbaṃ akkhacakkayuganaṅgalādikaṃ yaṃkiñci. Sākhāpalāsaṃ aggahesi brahmacariyassāti maggaphalasārassa sāsanabrahmacariyassa cattāro paccayā sākhāpalāsaṃ nāma, taṃ aggahesi. Tena ca vosānaṃ āpādīti teneva ca alamettāvatā sāro me pattoti vosānaṃ āpanno.

บทว่า สาเรน สารกรณีโย ความว่า กิจอะไรๆ ก็ตามที่พึงทำด้วยแก่นไม้ เช่น เพลาล้อ แอก และไถเป็นต้น บทว่า สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺส ความว่า ปัจจัย ๔ ชื่อว่า กิ่งและใบ ของศาสนพรหมจรรย์อันมีมรรคผลเป็นแก่นสาร, เธอได้ยึดถือกิ่งและใบนั้น บทว่า เตน จ โวสานํ อาปาทิ ความว่า เธอนั้นถึงความหยุดเพียงเท่านั้น ด้วยการได้ปัจจัย ๔ นั้นนั่นเองว่า 'พอละสำหรับเราเพียงเท่านี้ แก่นสารเราได้บรรลุแล้ว' ดังนี้

310. Ñāṇadassanaṃ ārādhetīti devadatto pañcābhiñño, dibbacakkhu ca pañcannaṃ abhiññānaṃ matthake ṭhitaṃ, taṃ imasmiṃ sutte ‘‘ñāṇadassana’’nti vuttaṃ[Pg.135]. Ajānaṃ apassaṃ viharantīti kiñci sukhumaṃ rūpaṃ ajānantā antamaso paṃsupisācakampi apassantā viharanti.

๓๑๐. บทว่า ญาณทสฺสนํ อาราเธติ ความว่า พระเทวทัตเป็นผู้ได้อภิญญา ๕, และทิพพจักขุตั้งอยู่ที่ยอดแห่งอภิญญา ๕, ทิพพจักขุนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านเรียกว่า "ญาณทัสสนะ" บทว่า อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า ไม่รู้รูปอะไรๆ ที่ละเอียด, ไม่เห็นแม้ที่สุดเพียงผงธุลีหรือหยากเยื่อ ย่อมอยู่

311. Asamayavimokkhaṃ ārādhetīti, ‘‘katamo asamayavimokkho? Cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca, ayaṃ asamayavimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213) evaṃ vutte navalokuttaradhamme ārādheti sampādeti paṭilabhati. Lokiyasamāpattiyo hi appitappitakkhaṇeyeva paccanīkadhammehi vimuccanti, tasmā, ‘‘katamo samayavimokkho? Cattāri ca jhānāni catasso ca arūpāvacarasamāpattiyo, ayaṃ samayavimokkho’’ti evaṃ samayavimokkhoti vuttā. Lokuttaradhammā pana kālena kālaṃ vimuccanti, sakiṃ vimuttāni hi maggaphalāni vimuttāneva honti. Nibbānaṃ sabbakilesehi accantaṃ vimuttamevāti ime nava dhammā asamayavimokkhoti vuttā.

๓๑๑. บทว่า อสมยวิโมกฺขํ อาราเธติ ความว่า ย่อมยังโลกุตรธรรม ๙ ประการที่ตรัสไว้ว่า "อสมยวิโมกข์เป็นไฉน? อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ และนิพพาน, นี้คืออสมยวิโมกข์" ให้สำเร็จ ให้บริบูรณ์ ได้บรรลุ จริงอยู่ โลกิยสมาบัติทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกได้เฉพาะในขณะที่เข้าสมาบัตินั้นๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สมาบัติเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สมยวิโมกข์ ดังที่ตรัสว่า "สมยวิโมกข์เป็นไฉน? ฌาน ๔ และอรูปาวจรสมาบัติ ๔, นี้คือสมยวิโมกข์" ส่วนโลกุตรธรรมทั้งหลาย หาได้หลุดพ้นเป็นครั้งคราวไม่, จริงอยู่ มรรคและผลที่หลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่ง ก็เป็นอันหลุดพ้นแล้วทีเดียว นิพพานก็เป็นธรรมที่หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิงทีเดียว เพราะเหตุนั้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า อสมยวิโมกข์

Akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti. Ayamattho etassāti etadatthaṃ, arahattaphalatthamidaṃ brahmacariyaṃ. Ayaṃ etassa atthoti vuttaṃ hoti. Etaṃ sāranti etaṃ arahattaphalaṃ brahmacariyassa sāraṃ. Etaṃ pariyosānanti etaṃ arahattaphalaṃ brahmacariyassa pariyosānaṃ, esā koṭi, na ito paraṃ pattabbaṃ atthīti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

คำว่า อกุปปาเจโตวิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ พรหมจรรย์นี้มีอรหัตตผลเป็นประโยชน์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เอตทัตถะ (มีนั่นเป็นประโยชน์) อธิบายว่า อรหัตตผลนี้เป็นประโยชน์ของพรหมจรรย์นั้น คำว่า เอตํ สารํ (นั่นเป็นแก่นสาร) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นแก่นสารของพรหมจรรย์ คำว่า เอตํ ปริโยสานํ (นั่นเป็นที่สุด) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นที่สุดของพรหมจรรย์, นี้เป็นยอดเยี่ยม, ธรรมที่พึงบรรลุยิ่งไปกว่านี้ไม่มี ดังนี้แล้ว จึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Mahāsāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสาโรปมสูตร จบแล้ว

10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร

312. Evaṃ me sutanti cūḷasāropamasuttaṃ. Tattha piṅgalakocchoti so brāhmaṇo piṅgaladhātuko. Kocchoti panassa nāmaṃ, tasmā ‘‘piṅgalakoccho’’ti vuccati. Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. ‘‘Appicchā santuṭṭhā, appicchatāya [Pg.136] vatthampi na nivāsentī’’tiādinā nayena samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ime sādhu sundarā sappurisāti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Idāni te dassento seyyathidaṃ pūraṇotiādimāha. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa ‘‘pūraṇo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. ‘‘So kimahamettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu. So paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā, ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi pañcasatā manussā pabbajiṃsu, taṃ sandhāyāha ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

๓๑๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสาโรปมสูตร ในพระสูตรนั้น คำว่า ปิงฺคลโกจฺโฉ ได้แก่ พราหมณ์นั้นมีธาตุสีเหลืองเหมือนสีแมว ส่วนคำว่า โกจฉะ เป็นชื่อของเขา เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปิงคลโกจฉะ" ในคำว่า สงฺฆิโน เป็นต้น (มีความว่า) หมู่ที่เรียกว่าสมณะของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆี (ผู้มีหมู่) คณะของพวกเหล่านั้นนั่นเองมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณี (ผู้มีคณะ) เป็นอาจารย์ของคณะนั้นโดยการให้อบรมอาจาระ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณาจารย์ คำว่า ญาตา คือ เป็นที่รู้จัก ปรากฏ ยศที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เพราะความเป็นผู้มักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม" ของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ยสัสสี (ผู้มียศ) คำว่า ติตฺถกรา คือ ผู้สร้างลัทธิ คำว่า สาธุสมฺมตา คือ เป็นที่ยอมรับกันว่า ท่านเหล่านี้เป็นคนดี เป็นคนงาม เป็นสัตบุรุษ คำว่า พหุชนสฺส ได้แก่ ของปุถุชนผู้มืดบอดเขลา ผู้ไม่มีสุตะ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเจ้าลัทธิเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถีทํ ปูรโณ ในคำเหล่านั้น คำว่า ปูรณะ เป็นชื่อของผู้ปฏิญญาตนเป็นศาสดานั้น คำว่า กัสสปะ เป็นโคตร ได้ยินว่า เขาเกิดมาทำให้ทาส 99 คนของตระกูลหนึ่งครบ 100 คนพอดี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อเขาว่า "ปูรณะ" และเพราะความเป็นทาสมงคล จึงไม่มีใครกล่าวแก่เขาว่า "ทำไม่ดี" หรือ "ยังไม่ได้ทำ" เขาคิดว่า "เราจะอยู่ที่นี่ทำไม" แล้วจึงหนีไป ครั้งนั้น พวกโจรได้ชิงเอาผ้าของเขาไป เขาไม่รู้จักแม้กระทั่งจะปกปิดร่างกายด้วยใบไม้หรือหญ้า จึงเข้าไปสู่หมู่บ้านแห่งหนึ่งในสภาพเปลือยกายเหมือนแรกเกิด พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วก็คิดว่า "สมณะรูปนี้เป็นพระอรหันต์ เป็นผู้มักน้อย ไม่มีใครเสมอเหมือนท่านผู้นี้" แล้วจึงถือเอาขนมและภัตตาหารเป็นต้นเข้าไปหา เขาคิดว่า "สิ่งนี้เกิดขึ้นแก่เราเพราะความที่เราไม่นุ่งผ้าสาฎก" ตั้งแต่นั้นมา แม้ได้ผ้าสาฎกก็ไม่นุ่งห่ม ถือเอาบรรพชานั้น (คือการเปลือยกาย) นั่นแหละ มนุษย์แม้เหล่าอื่นอีก 500 คนได้บวชในสำนักของเขา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเขานั้นจึงตรัสว่า "ปูรณะ กัสสปะ"

Makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ, ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi. Sopi sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi, sesaṃ pūraṇasadisameva.

คำว่า มักขลิ เป็นชื่อของเขา เพราะเกิดในคอกโค จึงมีชื่อที่สองว่า โคสาละ ได้ยินว่า ขณะที่เขากำลังถือหม้อน้ำมันเดินไปบนพื้นดินที่มีโคลน นายได้กล่าวว่า "พ่อคุณ อย่าลื่นนะ" เขาพลาดลื่นล้มลงเพราะความประมาท แล้วเริ่มจะวิ่งหนีไปเพราะกลัวนาย นายวิ่งตามไปจับที่ชายผ้าสาฎก แม้เขาก็สลัดผ้าสาฎกทิ้งแล้วเป็นคนเปลือยกายหนีไป เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับเรื่องของปูรณะนั่นเอง

Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ‘‘ajito kesakambalo’’ti vuccati. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo, tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati, kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

คำว่า อชิตะ เป็นชื่อของเขา เขาทรงผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมไว้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เกสกัมพล เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อทั้งสองเข้าด้วยกันเรียกว่า "อชิตะ เกสกัมพล" ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เกสกัมพล คือผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมของมนุษย์, ผ้าที่น่ารังเกียจยิ่งกว่านั้นไม่มี ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายชนิดต่างๆ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม ท่านกล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุดในบรรดาผ้าเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมนั้น เมื่ออากาศหนาวก็เย็น เมื่ออากาศร้อนก็ร้อน มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น มีสัมผัสเป็นทุกข์"

Pakudhoti [Pg.137] tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā, ‘‘pakudho kaccāyano’’ti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma, ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati, evarūpo nissirikaladdhiko esa.

คำว่า ปกุธะ เป็นชื่อของเขา คำว่า กัจจายนะ เป็นโคตร เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อและโคตรเข้าด้วยกันเรียกว่า "ปกุธะ กัจจายนะ" ผู้นี้เป็นผู้ปฏิเสธน้ำเย็น แม้ถ่ายอุจจาระแล้วก็ไม่ทำกิจด้วยน้ำ เมื่อได้น้ำร้อนหรือน้ำข้าวส้มจึงทำกิจด้วยน้ำ เมื่อข้ามแม่น้ำหรือน้ำกลางทางไปแล้ว ก็ก่อสถูปทรายแล้วอธิษฐานศีลด้วยคิดว่า "ศีลของเราขาดแล้ว" แล้วจึงไปต่อ ผู้นี้เป็นผู้มีลัทธิที่ปราศจากสิริเช่นนี้

Sañjayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibujjhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃ vāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa puttoti nāṭaputto. Abbhaññaṃsūti yathā tesaṃ paṭiññā, tatheva jāniṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace nesaṃ sā paṭiññā niyyānikā sabbe abbhaññaṃsu. No ce, na abbhaññaṃsu. Tasmā kiṃ tesaṃ paṭiññā niyyānikā na niyyānikāti, ayametassa pañhassa attho. Atha bhagavā nesaṃ aniyyānikabhāvakathanena atthābhāvato alanti paṭikkhipitvā upamāya atthaṃ pavedento dhammameva desetuṃ, dhammaṃ, te brāhmaṇa, desessāmīti āha.

คำว่า สัญชัย เป็นชื่อของเขา เป็นบุตรของนายเวลาฏฐะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เวลัฏฐบุตร ชื่อว่า นิครนถ์ โดยอำนาจแห่งชื่อที่ได้มาเพราะความเป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า "กิเลสเครื่องผูกมัด กิเลสเครื่องร้อยรัดของพวกเราไม่มี พวกเราเป็นผู้ปราศจากกิเลสเครื่องผูกมัด" เป็นบุตรของคนชื่อนาฏะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นาฏบุตร คำว่า อพฺภญฺญํสู (พยากรณ์แล้ว) คือ พวกเขารู้ได้ตามที่ปฏิญญาไว้ อธิบายว่า ถ้าการปฏิญญานั้นของพวกเขานำออกจากทุกข์ได้จริง ทุกคนก็พยากรณ์ได้ ถ้าไม่ได้ ก็พยากรณ์ไม่ได้ เพราะฉะนั้น การปฏิญญาของพวกเขาจะนำออกจากทุกข์ได้อย่างไรเล่า คือนำออกไม่ได้เลย, นี้เป็นเนื้อความของปัญหานั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธด้วยพระดำรัสว่า "พอเถิด" เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะกล่าวถึงความเป็นลัทธิที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้ของพวกเขา แล้วเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความด้วยอุปมา จึงตรัสว่า "พราหมณ์ เราจะแสดงธรรมแก่ท่าน" เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั่นเอง

320. Tattha sacchikiriyāyāti sacchikaraṇatthaṃ. Na chandaṃ janetīti kattukamyatāchandaṃ na janayati. Na vāyamatīti vāyāmaṃ parakkamaṃ na karoti. Olīnavuttiko ca hotīti līnajjhāsayo hoti. Sāthalikoti sithilaggāhī, sāsanaṃ sithilaṃ katvā gaṇhāti, daḷhaṃ na gaṇhāti.

๓๒๐. ในคำเหล่านั้น คำว่า สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อทำให้แจ้ง คำว่า น ฉนฺทํ ชเนติ คือ ไม่ก่อฉันทะคือความพอใจที่จะทำ คำว่า น วายมติ คือ ไม่ทำความพยายาม ไม่ทำความบากบั่น คำว่า โอลีนวุตฺติโก จ โหติ คือ เป็นผู้มีอัธยาศัยท้อถอย คำว่า สาถลิโก คือ ผู้ยึดถืออย่างหย่อนยาน คือยึดถือพระศาสนาอย่างหย่อนๆ ไม่ยึดถืออย่างมั่นคง

323. Idha, brāhmaṇa bhikkhu, vivicceva kāmehīti kathaṃ ime paṭhamajjhānādidhammā ñāṇadassanena uttaritarā jātāti? Nirodhapādakattā. Heṭṭhā paṭhamajjhānādidhammā hi vipassanāpādakā, idha nirodhapādakā, tasmā uttaritarā jātāti veditabbā. Iti bhagavā idampi suttaṃ yathānusandhināva niṭṭhapesi. Desanāvasāne brāhmaṇo saraṇesu patiṭṭhitoti.

๓๒๓. ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย... ดังนี้. ถามว่า ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นเหล่านี้ ประเสริฐกว่าญาณทัสสนะได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นในเบื้องต่ำเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ส่วนในที่นี้เป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ประเสริฐกว่า. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรนี้โดยอนุสนธิเทียว. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร จบแล้ว.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยวรรค จบแล้ว.

4. Mahāyamakavaggo

๔. มหายมกวรรค

1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร

325. Evaṃ [Pg.138] me sutanti cūḷagosiṅgasuttaṃ. Tattha nātike viharatīti nātikā nāma ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe. Ekasmiṃ kira samaye bhagavā mahājanasaṅgahaṃ karonto vajjiraṭṭhe cārikaṃ caramāno nātikaṃ anuppatto. Nātikavāsino manussā bhagavato mahādānaṃ datvā dhammakathaṃ sutvā pasannahadayā, ‘‘satthu vasanaṭṭhānaṃ karissāmā’’ti mantetvā iṭṭhakāheva bhittisopānatthambhe vāḷarūpādīni dassento pāsādaṃ katvā sudhāya limpitvā mālākammalatākammādīni niṭṭhāpetvā bhummattharaṇamañcapīṭhādīni paññapetvā satthu niyyātesuṃ. Aparāparaṃ panettha manussā bhikkhusaṅghassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānamaṇḍapacaṅkamādīni kārayiṃsu. Iti so vihāro mahā ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘giñjakāvasathe’’ti.

๓๒๕. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาติเก วิหรติ ความว่า หมู่บ้านชื่อนาติกา ๒ แห่ง ของบุตรแห่งอาและลุง อาศัยสระแห่งหนึ่ง ในบรรดาหมู่บ้านเหล่านั้น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง. บทว่า คิญฺชกาวสเถ ความว่า ในอาวาสที่ทำด้วยอิฐ. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำการสงเคราะห์มหาชน เสด็จจาริกไปในวัชชีรัฐ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนาติกา. มนุษย์ชาวนาติกาถวายมหาทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ฟังธรรมกถาแล้ว มีใจเลื่อมใส ปรึกษากันว่า 'เราทั้งหลายจักสร้างที่ประทับแด่พระศาสดา' แล้วได้สร้างปราสาทด้วยอิฐทั้งหลายนั่นเทียว แสดงฝา บันได เสา และรูปสัตว์ร้ายเป็นต้น แล้วฉาบทาด้วยปูน ให้สำเร็จการทำลายดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้น ปูลาดพื้นที่ ตั้งเตียงและตั่งเป็นต้นแล้ว ได้น้อมถวายแด่พระศาสดา. ในกาลต่อๆ มา มนุษย์ทั้งหลายได้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน มณฑป และที่จงกรมเป็นต้น เพื่อภิกษุสงฆ์ในที่นี้. ด้วยเหตุนี้ วิหารนั้นจึงได้เป็นวิหารใหญ่. ทรงหมายถึงวิหารนั้นจึงตรัสว่า 'คิญฺชกาวสเถ' ดังนี้.

Gosiṅgasālavanadāyeti tattha ekassa jeṭṭhakarukkhassa khandhato gosiṅgasaṇṭhānaṃ hutvā viṭapaṃ uṭṭhahi, taṃ rukkhaṃ upādāya sabbampi taṃ vanaṃ gosiṅgasālavananti saṅkhaṃ gataṃ. Dāyoti avisesena araññassetaṃ nāmaṃ. Tasmā gosiṅgasālavanadāyeti gosiṅgasālavanaaraññeti attho. Viharantīti sāmaggirasaṃ anubhavamānā viharanti. Imesañhi kulaputtānaṃ uparipaṇṇāsake puthujjanakālo kathito, idha khīṇāsavakālo. Tadā hi te laddhassādā laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā khīṇāsavā hutvā sāmaggirasaṃ anubhavamānā tattha vihariṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย ความว่า ในป่านั้น กิ่งไม้ได้งอกขึ้นจากลำต้นของต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง มีสัณฐานดุจเขาโค อาศัยต้นไม้นั้น ป่าทั้งหมดนั้นจึงถึงการนับว่า โคสิงคสาลวัน. บทว่า ทาโย เป็นชื่อของป่าโดยทั่วไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย จึงมีความหมายว่า ในป่าโคสิงคสาลวัน. บทว่า วิหรนฺติ ความว่า ท่านเหล่านั้นอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี. จริงอยู่ กาลเป็นปุถุชนของกุลบุตรเหล่านี้ ถูกกล่าวไว้ในอุปริปัณณาสก์ ส่วนในที่นี้ กาลเป็นพระขีณาสพถูกกล่าวไว้. จริงอยู่ ในกาลนั้น ท่านเหล่านั้นได้บรรลุรส (แห่งอรหัตตผล) ได้ที่พึ่งพิง (คืออรหัตตผล) บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระขีณาสพแล้ว เสวยรสแห่งความสามัคคีอยู่ในที่นั้น. ทรงหมายถึงการอยู่นั้นจึงตรัสคำนี้ไว้.

Yena gosiṅgasālavanadāyo tenupasaṅkamīti dhammasenāpatimahāmoggallānattheresu vā asītimahāsāvakesu vā, antamaso dhammabhaṇḍāgārikaānandattherampi kañci anāmantetvā sayameva pattacīvaraṃ ādāya anīkā nissaṭo hatthī viya, yūthā nissaṭo kāḷasīho viya[Pg.139], vātacchinno valāhako viya ekakova upasaṅkami. Kasmā panettha bhagavā sayaṃ agamāsīti? Tayo kulaputtā sāmaggirasaṃ anubhavantā viharanti, tesaṃ paggaṇhanato, pacchimajanataṃ anukampanato dhammagarubhāvato ca. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ime kulaputte paggaṇhitvā ukkaṃsitvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ nesaṃ desessāmī’’ti. Evaṃ tāva paggaṇhanato agamāsi. Aparampissa ahosi – ‘‘anāgate kulaputtā sammāsambuddho samaggavāsaṃ vasantānaṃ santikaṃ sayaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ kathetvā tayo kulaputte paggaṇhi, ko nāma samaggavāsaṃ na vaseyyāti samaggavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā khippameva dukkhassantaṃ karissantī’’ti. Evaṃ pacchimajanataṃ anukampanatopi agamāsi. Buddhā ca nāma dhammagaruno honti, so ca nesaṃ dhammagarubhāvo rathavinīte āvikatova. Iti imasmā dhammagarubhāvatopi dhammaṃ paggaṇhissāmīti agamāsi.

บทว่า เยน โคสิงฺคสาลวนทาโย เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์มิได้ตรัสเรียกใครๆ แม้ในพระธรรมเสนาบดีและพระมหาโมคคัลลานเถระ หรือในพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรืออย่างน้อยที่สุดแม้พระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จเข้าไปแต่พระองค์เดียว ดุจช้างที่ออกจากหมู่ ดุจราชสีห์ดำที่ออกจากฝูง ดุจก้อนเมฆที่ถูกลมตัดขาด. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จไปที่นี่ด้วยพระองค์เอง? ตอบว่า เพราะกุลบุตร ๓ ท่านกำลังอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี, เพราะทรงประสงค์จะยกย่องท่านเหล่านั้น, เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง, และเพราะทรงมีความเคารพในธรรม. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า 'เราจักยกย่องสรรเสริญกุลบุตรเหล่านี้ กระทำปฏิสันถารแล้ว จักแสดงธรรมแก่พวกเขา'. ด้วยเหตุนี้ เบื้องต้นจึงเสด็จไปเพราะทรงประสงค์จะยกย่อง. อีกประการหนึ่ง พระองค์ทรงมีพระดำริว่า 'ในอนาคต กุลบุตรทั้งหลายจักคิดว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปเองถึงสำนักของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคี ทรงกระทำปฏิสันถาร ตรัสธรรมแล้ว ทรงยกย่องกุลบุตร ๓ ท่าน ใครเล่าจะไม่พึงอยู่ด้วยความสามัคคี' เมื่อพวกเขาสำคัญว่าพึงอยู่ด้วยความสามัคคี ก็จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยฉับพลัน. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง. อนึ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าทรงมีธรรมเป็นครู และความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูของพระองค์เหล่านั้นก็ปรากฏชัดแล้วในรถวินีตสูตร. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูนี้ ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักยกย่องธรรม'.

Dāyapāloti araññapālo. So taṃ araññaṃ yathā icchiticchitappadesena manussā pavisitvā tattha pupphaṃ vā phalaṃ vā niyyāsaṃ vā dabbasambhāraṃ vā na haranti, evaṃ vatiyā parikkhittassa tassa araññassa yojite dvāre nisīditvā taṃ araññaṃ rakkhati, pāleti. Tasmā ‘‘dāyapālo’’ti vutto. Attakāmarūpāti attano hitaṃ kāmayamānasabhāvā hutvā viharanti. Yo hi imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammadūtakammapahiṇagamanādīnaṃ vasena ekavīsatianesanāhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na attakāmarūpo nāma. Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā ekavīsatianesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyadhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmantaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā samāpattiyo nibbattetvā vipassanāya kammaṃ kurumāno viharati, ayaṃ attakāmo nāma. Tepi tayo kulaputtā evarūpā ahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘attakāmarūpā viharantī’’ti.

บทว่า ทายปาโล คือ คนเฝ้าป่า. คนเฝ้าป่านั้น นั่งอยู่ที่ประตูที่จัดไว้ของป่าซึ่งล้อมรอบด้วยรั้ว คุ้มครอง รักษาป่านั้น โดยประการที่มนุษย์ทั้งหลายเข้าไปยังประเทศที่ตนปรารถนาแล้วๆ จะไม่นำเอาดอกไม้ ผลไม้ ยางไม้ หรือเครื่องไม้เครื่องมือไปจากที่นั้น ด้วยเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า 'ทายปาโล'. บทว่า อตฺตกามา รูปา ความว่า ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีสภาวะปรารถนาประโยชน์ของตนอยู่. จริงอยู่ ภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ยังชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง โดยนัยแห่งการประกอบเวชกรรม การเป็นทูต การรับใช้เป็นต้น ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ตน. ส่วนภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ละอนาสนา ๒๑ อย่าง ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่เหมาะสม ถือเอากรรมฐานที่ถูกใจในอารมณ์ ๓๘ อย่าง ละเขตบ้าน เข้าไปสู่ป่า ยังสมาบัติให้เกิดแล้ว เจริญวิปัสสนากรรมฐานอยู่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ใคร่ประโยชน์ตน. แม้กุลบุตรทั้ง ๓ ท่านนั้นก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อตฺตกามา รูปา วิหรนฺติ' ดังนี้.

Mā tesaṃ aphāsumakāsīti tesaṃ mā aphāsukaṃ akāsīti bhagavantaṃ vāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ime kulaputtā samaggā viharanti, ekaccassa ca gataṭṭhāne bhaṇḍanakalahavivādā vattanti, tikhiṇasiṅgo caṇḍagoṇo viya ovijjhanto vicarati, athekamaggena dvinnaṃ gamanaṃ na [Pg.140] hoti, kadāci ayampi evaṃ karonto imesaṃ kulaputtānaṃ samaggavāsaṃ bhindeyya. Pāsādiko ca panesa suvaṇṇavaṇṇo surasagiddho maññe, gatakālato paṭṭhāya paṇītadāyakānaṃ attano upaṭṭhākānañca vaṇṇakathanādīhi imesaṃ kulaputtānaṃ appamādavihāraṃ bhindeyya. Vasanaṭṭhānāni cāpi etesaṃ kulaputtānaṃ nibaddhāni paricchinnāni tisso ca paṇṇasālā tayo caṅkamā tīṇi divāṭṭhānāni tīṇi mañcapīṭhāni. Ayaṃ pana samaṇo mahākāyo vuḍḍhataro maññe bhavissati. So akāle ime kulaputte senāsanā vuṭṭhāpessati. Evaṃ sabbathāpi etesaṃ aphāsu bhavissatī’’ti. Taṃ anicchanto, ‘‘mā tesaṃ aphāsukamakāsī’’ti bhagavantaṃ vāresi.

นายทวารบาลห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย” ดังนี้ ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า “กุลบุตรเหล่านี้อยู่กันอย่างสามัคคี อนึ่ง ในที่ที่ภิกษุบางรูปไป การทะเลาะ การวิวาท การโต้เถียงกันย่อมเกิดขึ้น ท่านเที่ยวขวิดไปเหมือนโคดุร้ายมีเขาแหลม การเดินทางของคนสองคนโดยทางสายเดียวกันย่อมไม่มี บางที แม้ท่านผู้นี้ เมื่อกระทำอย่างนั้น ก็พึงทำลายการอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีของกุลบุตรเหล่านี้ อนึ่ง ท่านผู้นี้น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณดุจทองคำ เห็นจะละโมบในรสอร่อย จำเดิมแต่กาลที่ไปแล้ว พึงทำลายการอยู่ด้วยความไม่ประมาทของกุลบุตรเหล่านี้ ด้วยการกล่าวคุณเป็นต้นของทายกผู้ถวายของประณีตและของอุปัฏฐากของตน อีกอย่างหนึ่ง ที่อยู่ของกุลบุตรเหล่านี้ก็เป็นของประจำและมีจำกัด คือ บรรณศาลา ๓ หลัง ที่จงกรม ๓ แห่ง ที่พักกลางวัน ๓ แห่ง เตียงและตั่ง ๓ ชุด ส่วนสมณะรูปนี้มีร่างกายใหญ่โต เห็นจะเป็นผู้มีพรรษามากกว่า ท่านจะให้กุลบุตรเหล่านี้ลุกจากเสนาสนะในเวลาไม่สมควร เมื่อเป็นเช่นนี้ ความไม่ผาสุกจะมีแก่ท่านเหล่านี้โดยประการทั้งปวง” เพราะไม่ปรารถนาสิ่งนั้น จึงห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย”

Kiṃ panesa jānanto vāresi, ajānantoti? Ajānanto. Kiñcāpi hi tathāgatassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni pavattiṃsu, araññavāsino pana dubbalamanussā sakammappasutā tāni sallakkhetuṃ na sakkonti. Sammāsambuddho ca nāma yadā anekabhikkhusahassaparivāro byāmappabhāya asītianubyañjanehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā ca buddhānubhāvaṃ dassento vicarati, tadā ko esoti apucchitvāva jānitabbo hoti. Tadā pana bhagavā sabbampi taṃ buddhānubhāvaṃ cīvaragabbhena paṭicchādetvā valāhakagabbhena paṭicchanno puṇṇacando viya sayameva pattacīvaramādāya aññātakavesena agamāsi. Iti naṃ ajānantova dāyapālo nivāresi.

ถามว่า ก็บุรุษผู้นี้รู้แล้วห้าม หรือไม่รู้แล้วห้าม? ตอบว่า ไม่รู้แล้วห้าม จริงอยู่ แม้ว่าปาฏิหาริย์มีการหวั่นไหวแห่งหมื่นจักรวาลเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้วจำเดิมแต่การทรงถือปฏิสนธิของพระตถาคต แต่พวกมนุษย์ผู้อยู่ในป่า มีปัญญาน้อย ขวนขวายในกิจของตน ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ปาฏิหาริย์เหล่านั้นได้ อนึ่ง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อใดทรงมีภิกษุหลายพันเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ทรงแสดงพุทธานุภาพด้วยพระพยามประภา ด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ และด้วยสิริแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ในกาลนั้น ย่อมเป็นที่พึงทราบได้โดยไม่ต้องถามเลยว่า “ผู้นี้คือใคร” แต่ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปิดบังพุทธานุภาพทั้งหมดนั้นไว้ด้วยห้องคือจีวร ดุจพระจันทร์เต็มดวงที่ถูกห้องคือเมฆบดบังไว้ ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก เพราะเหตุนั้น นายทวารบาลไม่รู้จักพระองค์ จึงได้ห้ามไว้

Etadavocāti thero kira mā samaṇāti dāyapālassa kathaṃ sutvāva cintesi – ‘‘mayaṃ tayo janā idha viharāma, aññe pabbajitā nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṃ katheti, ko nu kho bhavissatī’’ti divāṭṭhānato vuṭṭhāya dvāre ṭhatvā maggaṃ olokento bhagavantaṃ addasa. Bhagavāpi therassa saha dassaneneva sarīrobhāsaṃ muñci, asītianubyañjanavirājitā byāmappabhā pasāritasuvaṇṇapaṭo viya virocittha. Thero, ‘‘ayaṃ dāyapālo phaṇakataṃ āsivisaṃ gīvāya gahetuṃ hatthaṃ pasārento viya loke aggapuggalena saddhiṃ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṃ kathetī’’ti nivārento etaṃ, ‘‘mā, āvuso dāyapālā’’tiādivacanaṃ avoca.

บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระได้ฟังคำของนายทวารบาลว่า “อย่าเลย สมณะ” ดังนี้แล้ว จึงคิดว่า “เราสามคนอยู่ที่นี่ บรรพชิตอื่นไม่มี และนายทวารบาลผู้นี้พูดกับบรรพชิตรูปหนึ่งอยู่ ท่านผู้นั้นจะเป็นใครหนอ” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่พักกลางวัน มายืนที่ประตู แลดูทางอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเปล่งพระรัศมีออกจากพระวรกายพร้อมกับการเห็นของพระเถระนั่นเอง พระพยามประภาอันงามวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ได้รุ่งเรืองดุจผ้าทองที่คลี่ออก พระเถระ (คิดว่า) “นายทวารบาลผู้นี้ เหมือนคนเหยียดมือเพื่อจะจับอสรพิษที่แผ่พังพานที่คอ พูดอยู่กับพระอัครบุคคลในโลก แต่กลับไม่รู้ พูดราวกับว่าพูดอยู่กับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง” ดังนี้ เมื่อจะห้ามนายทวารบาลนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อย่าเลย อาวุโส นายทวารบาล”

Tenupasaṅkamīti [Pg.141] kasmā bhagavato paccuggamanaṃ akatvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ tayo janā samaggavāsaṃ vasāma, sacāhaṃ ekakova paccuggamanaṃ karissāmi, samaggavāso nāma na bhavissatī’’ti piyamitte gahetvāva paccuggamanaṃ karissāmi. Yathā ca bhagavā mayhaṃ piyo, evaṃ sahāyānampi me piyoti, tehi saddhiṃ paccuggamanaṃ kātukāmo sayaṃ akatvāva upasaṅkami. Keci pana tesaṃ therānaṃ paṇṇasāladvāre caṅkamanakoṭiyā bhagavato āgamanamaggo hoti, tasmā thero tesaṃ saññaṃ dadamānova gatoti. Abhikkamathāti ito āgacchatha. Pāde pakkhālesīti vikasitapadumasannibhehi jālahatthehi maṇivaṇṇaṃ udakaṃ gahetvā suvaṇṇavaṇṇesu piṭṭhipādesu udakamabhisiñcitvā pādena pādaṃ ghaṃsanto pakkhālesi. Buddhānaṃ kāye rajojallaṃ nāma na upalimpati, kasmā pakkhālesīti? Sarīrassa utuggahaṇatthaṃ, tesañca cittasampahaṃsanatthaṃ. Amhehi abhihaṭena udakena bhagavā pāde pakkhālesi, paribhogaṃ akāsīti tesaṃ bhikkhūnaṃ balavasomanassavasena cittaṃ pīṇitaṃ hoti, tasmā pakkhālesi. Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavocāti so kira tesaṃ vuḍḍhataro.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เพราะเหตุไร (พระอนุรุทธะ) จึงเข้าไปเฝ้าโดยไม่ทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราสามคนอยู่กันอย่างสามัคคี ถ้าเราผู้เดียวทำการต้อนรับ การอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีก็จะไม่มี เราจะพาสหายที่รักไปทำการต้อนรับ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นที่รักของฉันฉันใด ขอจงทรงเป็นที่รักของสหายทั้งหลายของฉันฉันนั้นเถิด” ดังนี้แล้ว มีความประสงค์จะทำการต้อนรับพร้อมกับสหายเหล่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าโดยที่ตนเองยังไม่ได้ทำ (การต้อนรับ) ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทางเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่ประตูบรรณศาลาและที่สุดทางจงกรมของพระเถระเหล่านั้น เพราะฉะนั้น พระเถระจึงไปพลางให้สัญญาณแก่ท่านเหล่านั้นพลาง บทว่า อภิกฺกมถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาที่นี่ บทว่า ปาเท ปกฺขาเลสิ ความว่า ทรงตักน้ำมีสีดุจแก้วมณีด้วยพระหัตถ์อันมีลายตาข่ายคล้ายดอกบัวบาน ทรงรดน้ำลงบนหลังพระบาทอันมีวรรณะดุจทองคำ ทรงล้างโดยทรงใช้พระบาทข้างหนึ่งถูพระบาทอีกข้างหนึ่ง ธุลีและเหงื่อไคลย่อมไม่ติดที่พระวรกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ถามว่า ทรงล้างเพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อให้พระวรกายสบาย และเพื่อให้จิตของภิกษุเหล่านั้นเลื่อมใส (ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า) “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระบาทด้วยน้ำที่เรานำมา ทรงใช้สอยแล้ว” จิตของภิกษุเหล่านั้นย่อมเอิบอิ่มด้วยกำลังแห่งโสมนัส เพราะฉะนั้นจึงทรงล้าง บทว่า อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภควา เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า ท่านเป็นผู้มีพรรษาสูงสุดในบรรดาภิกษุเหล่านั้น

326. Tassa saṅgahe kate sesānaṃ katova hotīti theraññeva etaṃ kacci vo anuruddhātiādivacanaṃ avoca. Tattha kaccīti pucchanatthe nipāto. Voti sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci anuruddhā tumhākaṃ khamanīyaṃ, iriyāpatho vo khamati? Kacci yāpanīyaṃ, kacci vo jīvitaṃ yāpeti ghaṭiyati? Kacci piṇḍakena na kilamatha, kacci tumhākaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sampatte vo disvā manussā uḷuṅkayāguṃ vā kaṭacchubhikkhaṃ vā dātabbaṃ maññantīti bhikkhācāravattaṃ pucchati. Kasmā? Paccayena akilamantena hi sakkā samaṇadhammo kātuṃ, vattameva vā etaṃ pabbajitānaṃ. Atha tena paṭivacane dinne, ‘‘anuruddhā, tumhe rājapabbajitā mahāpuññā, manussā tumhākaṃ araññe vasantānaṃ adatvā kassa aññassa dātabbaṃ maññissanti, tumhe pana etaṃ bhuñjitvā kiṃ nu kho migapotakā viya aññamaññaṃ saṅghaṭṭentā viharatha, udāhu sāmaggibhāvo vo atthī’’ti sāmaggirasaṃ pucchanto, kacci pana vo, anuruddhā, samaggātiādimāha.

๓๒๖. เมื่อทรงสงเคราะห์พระเถระนั้นแล้ว ก็เป็นอันทรงสงเคราะห์พระที่เหลือด้วย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ โว อนุรุทฺธา" นี้แก่พระเถระเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "กจฺจิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าถาม. บทว่า "โว" เป็นสามีวิภัตติ. ความว่า พระองค์ตรัสความนี้ว่า "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ อิริยาบถของพวกเธอยังพอทนได้หรือ? ยังพอเป็นไปได้หรือ ชีวิตของพวกเธอยังเป็นไปได้ ยังดำเนินไปได้หรือ? พวกเธอไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ พวกเธอหาบิณฑบาตได้ง่ายหรือ เมื่อเห็นพวกเธอมาถึงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายคิดว่าควรจะถวายข้าวต้มสักกระบวยหนึ่ง หรือภิกษาหนึ่งทัพพีบ้างหรือไม่" ดังนี้ เป็นการตรัสถามถึงวัตรในการเที่ยวบิณฑบาต. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่ลำบากด้วยปัจจัยจึงจะสามารถทำสมณธรรมได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง นี่เป็นวัตรของบรรพชิตโดยแท้. ครั้นเมื่อพระเถระนั้นทูลตอบแล้ว (จึงตรัสต่อไปว่า) "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้บวชจากราชตระกูล มีบุญมาก มนุษย์ทั้งหลายเมื่อไม่ถวายแก่พวกเธอผู้อยู่ในป่าแล้ว จะคิดว่าควรจะถวายแก่ใครอื่นเล่า แต่พวกเธอฉันสิ่งนั้นแล้ว อยู่กันอย่างเบียดเสียดกันและกันเหมือนลูกเนื้อทราย หรือว่า ความสามัคคีมีอยู่แก่พวกเธอ" ดังนี้ เมื่อจะทรงถามถึงรสแห่งความสามัคคี จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา" (ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอสามัคคีกันดีหรือ).

Tattha khīrodakībhūtāti yathā khīrañca udakañca aññamaññaṃ saṃsandati, visuṃ na hoti, ekattaṃ viya upeti, kacci evaṃ sāmaggivasena ekattūpagatacittuppādā [Pg.142] viharathāti pucchati. Piyacakkhūhīti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā olokanacakkhūni piyacakkhūni nāma. Kacci tathārūpehi cakkhūhi aññamaññaṃ sampassantā viharathāti pucchati. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto. Ekaṃsena mayaṃ, bhanteti vuttaṃ hoti. Yathā kathaṃ panāti ettha yathāti nipātamattaṃ. Kathanti kāraṇapucchā. Kathaṃ pana tumhe evaṃ viharatha, kena kāraṇena viharatha, taṃ me kāraṇaṃ brūthāti vuttaṃ hoti. Mettaṃ kāyakammanti mettacittavasena pavattaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhā ceva parammukhā ca. Itaresupi eseva nayo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ขีโรทกีภูตา" (เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ) คือ พระองค์ตรัสถามว่า "เหมือนดังว่าน้ำนมและน้ำย่อมเข้ากันได้โดยประการใด ไม่แยกจากกัน ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันฉันใด พวกเธอมีจิตตุปบาทถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความสามัคคีฉันนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ปิยจกฺขูหิ" (ด้วยจักษุเป็นที่รัก) คือ จักษุที่ใช้มองหลังจากตั้งเมตตาจิตไว้ ชื่อว่า ปิยจักษุ (จักษุเป็นที่รัก). พระองค์ตรัสถามว่า "พวกเธอมองกันและกันด้วยจักษุเช่นนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ตคฺฆ" เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลาย (เป็นอย่างนั้น) โดยส่วนเดียว". ในบทว่า "ยถา กถํ ปน" นี้ บทว่า "ยถา" เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "กถํ" เป็นการถามถึงเหตุ. ความว่า "ก็พวกเธออยู่กันอย่างนี้ได้อย่างไร อยู่กันด้วยเหตุอะไร พวกเธอจงบอกเหตุนั้นแก่เรา". บทว่า "เมตฺตํ กายกมฺมํ" (กายกรรมประกอบด้วยเมตตา) คือ กายกรรมที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งเมตตาจิต. บทว่า "อาวิ เจว รโห จ" (ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ) คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Tattha sammukhā kāyavacīkammāni sahavāse labbhanti, itarāni vippavāse. Manokammaṃ sabbattha labbhati. Yañhi sahavasantesu ekena mañcapīṭhaṃ vā dārubhaṇḍaṃ vā mattikābhaṇḍaṃ vā bahi dunnikkhittaṃ hoti, taṃ disvā kenidaṃ vaḷañjitanti avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittaṃ viya gahetvā paṭisāmentassa paṭijaggitabbayuttaṃ vā pana ṭhānaṃ paṭijaggantassa sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ pakkante tena dunnikkhittaṃ senāsanaparikkhāraṃ tatheva nikkhipantassa paṭijaggitabbayuttaṭṭhānaṃ vā pana paṭijaggantassa parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Sahavasantassa pana tehi saddhiṃ madhuraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ paṭisanthārakathaṃ sāraṇīyakathaṃ dhammīkathaṃ sarabhaññaṃ sākacchaṃ pañhapucchanaṃ pañhavissajjananti evamādikaraṇe sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Theresu pana pakkantesu mayhaṃ piyasahāyo nandiyatthero kimilatthero evaṃ sīlasampanno, evaṃ ācārasampannotiādiguṇakathanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Mayhaṃ piyamitto nandiyatthero kimilatthero avero hotu, abyāpajjo sukhī hotūti evaṃ samannāharato pana sammukhāpi parammukhāpi mettaṃ manokammaṃ hotiyeva.

ในบทเหล่านั้น กายกรรมและวจีกรรมต่อหน้า ย่อมมีได้ในเวลาที่อยู่ร่วมกัน, ส่วนกายกรรมและวจีกรรมลับหลัง ย่อมมีได้ในเวลาที่แยกกันอยู่. มโนกรรมย่อมมีได้ในทุกที่. จริงอยู่ ในบรรดาผู้ที่อยู่ร่วมกัน เมื่อรูปใดรูปหนึ่งวางเตียง ตั่ง เครื่องไม้ หรือเครื่องดินไว้ข้างนอกไม่เรียบร้อย ภิกษุอีกรูปหนึ่งเห็นแล้ว ไม่ทำความดูหมิ่นว่า "ใครใช้ของนี้" แต่หยิบไปเก็บประหนึ่งว่าตนเองเป็นผู้วางไว้ไม่เรียบร้อย หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. เมื่อภิกษุรูปหนึ่งหลีกไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งเก็บเสนาสนบริขารที่ภิกษุนั้นวางไว้ไม่เรียบร้อยอย่างนั้น หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. ส่วนภิกษุผู้อยู่ร่วมกัน เมื่อกระทำการมีอาทิ คือ กล่าวถ้อยคำที่ไพเราะน่าบันเทิงใจ กล่าวปฏิสันถาร กล่าวถ้อยคำที่น่าระลึกถึง กล่าวธรรมิกถา สวดสรภัญญะ สนทนา ถามปัญหา และตอบปัญหา กับภิกษุเหล่านั้น การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนเมื่อพระเถระทั้งหลายหลีกไปแล้ว การกล่าวคุณความดีมีอาทิว่า "พระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ สหายที่รักของข้าพเจ้า เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระอย่างนี้" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. ส่วนผู้ที่มนสิการอย่างนี้ว่า "ขอพระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ มิตรที่รักของข้าพเจ้า จงไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน มีความสุขเถิด" การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตามโนกรรม ทั้งต่อหน้าและลับหลังนั่นเทียว.

Nānā hi kho no, bhante, kāyāti kāyañhi piṭṭhaṃ viya mattikā viya ca omadditvā ekato kātuṃ na sakkā. Ekañca pana maññe cittanti cittaṃ pana no hitaṭṭhena nirantaraṭṭhena aviggahaṭṭhena samaggaṭṭhena ekamevāti dasseti. Kathaṃ panetaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā itaresaṃ cittavasena vattiṃsūti? Ekassa patte malaṃ uṭṭhahati, ekassa cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ hoti, ekassa paribhaṇḍakammaṃ hoti. Tattha yassa patte malaṃ uṭṭhitaṃ, tena mamāvuso, patte malaṃ uṭṭhitaṃ pacituṃ vaṭṭatīti vutte itare mayhaṃ cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ [Pg.143] dhovitabbaṃ, mayhaṃ paribhaṇḍaṃ kātabbanti avatvā araññaṃ pavisitvā dārūni āharitvā chinditvā pattakaṭāhe paribhaṇḍaṃ katvā tato paraṃ cīvaraṃ vā dhovanti, paribhaṇḍaṃ vā karonti. Mamāvuso, cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ dhovituṃ vaṭṭati, mama paṇṇasālā uklāpā paribhaṇḍaṃ kātuṃ vaṭṭatīti paṭhamataraṃ ārocitepi eseva nayo.

บทว่า "นานา หิ โข โน ภนฺเต กายา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ทั้งหลายต่างกันแล) คือ เพราะว่ากายนั้นไม่อาจจะนวดให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเหมือนแป้งหรือดินเหนียวได้. บทว่า "เอกญฺจ ปน มญฺเญ จิตฺตํ" (แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายเข้าใจว่ามีจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) แสดงว่า แต่จิตของข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยแท้ โดยอรรถว่าเป็นประโยชน์เกื้อกูลกัน โดยอรรถว่าไม่มีช่องว่าง (ด้วยโทสะ) โดยอรรถว่าไม่ขัดแย้งกัน โดยอรรถว่าสามัคคีกัน. ถามว่า ก็ท่านเหล่านั้นละวางจิตของตนแล้ว ประพฤติตามความต้องการแห่งจิตของผู้อื่นได้อย่างไร? (ตอบว่า) บาตรของภิกษุรูปหนึ่งมีสนิมขึ้น จีวรของภิกษุรูปหนึ่งเปรอะเปื้อน ภิกษุรูปหนึ่งมีงานที่ต้องฉาบทา. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เมื่อภิกษุที่บาตรมีสนิมขึ้นกล่าวว่า "อาวุโส บาตรของผมมีสนิมขึ้น ควรจะเผา" ภิกษุรูปอื่นๆ ก็ไม่กล่าวว่า "จีวรที่เปรอะเปื้อนของผมควรจะซัก" หรือ "งานฉาบทาของผมควรจะทำ" แต่พากันเข้าไปในป่า นำฟืนมา ตัดแล้ว ฉาบทาหม้อดินสำหรับเผาบาตร (แล้วเผาบาตร) หลังจากนั้นจึงซักจีวรหรือทำงานฉาบทา. แม้เมื่อมีผู้บอกก่อนเป็นคนแรกว่า "อาวุโส จีวรของผมเปรอะเปื้อน ควรจะซัก" หรือ "บรรณศาลาของผมรก ควรจะฉาบทา" ก็นัยนี้เช่นกัน.

327. Sādhu sādhu, anuruddhāti bhagavā heṭṭhā na ca mayaṃ, bhante, piṇḍakena kilamimhāti vutte na sādhukāramadāsi. Kasmā? Ayañhi kabaḷīkāro āhāro nāma imesaṃ sattānaṃ apāyalokepi devamanussalokepi āciṇṇasamāciṇṇova. Ayaṃ pana lokasannivāso yebhuyyena vivādapakkhando, apāyaloke devamanussalokepi ime sattā paṭiviruddhā eva, etesaṃ sāmaggikālo dullabho, kadācideva hotīti samaggavāsassa dullabhattā idha bhagavā sādhukāramadāsi. Idāni tesaṃ appamādalakkhaṇaṃ pucchanto kacci pana vo, anuruddhātiādimāha. Tattha voti nipātamattaṃ paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. Amhākanti amhesu tīsu janesu. Piṇḍāya paṭikkamatīti gāme piṇḍāya caritvā paccāgacchati. Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṃ samuggapātiṃ dhovitvā ṭhapeti.

๓๒๗. พระผู้มีพระภาคไม่ได้ประทานสาธุการแก่คำที่พระอนุรุทธะกราบทูลในเบื้องต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตเลย' เพราะเหตุไร? เพราะว่า กวฬิงการาหารนี้เป็นสิ่งที่สัตว์เหล่านี้คุ้นเคยและประพฤติมาเป็นอย่างดีแล้วนั่นเทียว ทั้งในอบายโลก ทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก ก็หมู่สัตว์นี้โดยส่วนมากน้อมไปในความวิวาท สัตว์เหล่านี้ทั้งในอบายโลก ในเทวโลกและมนุษยโลกเป็นปฏิปักษ์ต่อกันนั่นเทียว กาลแห่งความสามัคคีของสัตว์เหล่านั้นหาได้ยาก มีได้เป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น เพราะเหตุที่การอยู่ร่วมกันโดยสามัคคีหาได้ยากดังนี้ ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคจึงได้ประทานสาธุการ บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาทของท่านเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กัจจิ ปะนะ โว อนุรุทธา' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'โว' เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นปฐมาวิภัตติ มีความหมายว่า 'กัจจิ ตุมเห' บทว่า 'อัมหากัง' หมายถึง ในพวกเรา 3 รูป บทว่า 'ปิณฑายะ ปฏิกกะมะติ' หมายถึง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านแล้วกลับมา บทว่า 'อวักการะปาติง' หมายถึง ล้างภาชนะคล้ายสมุกใบหนึ่งแล้วตั้งไว้ เพื่อนำบิณฑบาตส่วนที่เหลือมาเก็บไว้

Yo pacchāti te kira therā na ekatova bhikkhācāraṃ pavisanti, phalasamāpattiratā hete. Pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā vattappaṭipattiṃ pūretvā senāsanaṃ pavisitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdanti. Tesu yo paṭhamataraṃ nisinno attano kālaparicchedavasena paṭhamataraṃ uṭṭhāti; so piṇḍāya caritvā paṭinivatto bhattakiccaṭṭhānaṃ āgantvā jānāti – ‘‘dve bhikkhū pacchā, ahaṃ paṭhamataraṃ āgato’’ti. Atha pattaṃ pidahitvā āsanapaññāpanādīni katvā yadi patte paṭivisamattameva hoti, nisīditvā bhuñjati. Yadi atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pātiṃ pidhāya bhuñjati. Katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā pattacīvaraṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Dutiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘eko paṭhamaṃ āgato, eko pacchato’’ti. So sace patte bhattaṃ pamāṇameva hoti, bhuñjati. Sace mandaṃ, avakkārapātito gahetvā bhuñjati. Sace atirekaṃ [Pg.144] hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pamāṇameva bhuñjitvā purimatthero viya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Tatiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘dve paṭhamaṃ āgatā, ahaṃ pacchato’’ti. Sopi dutiyatthero viya bhuñjitvā katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā āsanāni ukkhipitvā paṭisāmeti; pānīyaghaṭe vā paribhojanīyaghaṭe vā avasesaṃ udakaṃ chaḍḍetvā ghaṭe nikujjitvā avakkārapātiyaṃ sace avasesabhattaṃ hoti, taṃ vuttanayena jahitvā pātiṃ dhovitvā paṭisāmeti; bhattaggaṃ sammajjati. Tato kacavaraṃ chaḍḍetvā sammajjaniṃ ukkhipitvā upacikāhi muttaṭṭhāne ṭhapetvā pattacīvaramādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Idaṃ therānaṃ bahivihāre araññe bhattakiccakaraṇaṭṭhāne bhojanasālāyaṃ vattaṃ. Idaṃ sandhāya, ‘‘yo pacchā’’tiādi vuttaṃ.

(ในคำว่า) 'โย ปัจฉา' นั้น ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้นไม่เข้าไปสู่ที่เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกันทีเดียว เพราะว่าท่านเหล่านั้นยินดีในผลสมาบัติ ในเวลาเช้าตรู่นั่นเทียว ท่านบริหารร่างกายแล้ว บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว เข้าไปยังเสนาสนะ กำหนดเวลาแล้ว เข้าผลสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ในพระเถระเหล่านั้น รูปใดนั่งอยู่ก่อน ย่อมลุกขึ้นก่อนตามเวลาที่ตนกำหนดไว้ ท่านรูปนั้นเที่ยวบิณฑบาตแล้วกลับมา มายังสถานที่ทำภัตกิจแล้ว ย่อมรู้ว่า 'ภิกษุ 2 รูปจะมาทีหลัง เรามาถึงก่อน' ครั้งนั้น ท่านจัดแจงบาตรแล้ว ปูอาสนะเป็นต้นแล้ว ถ้าในบาตรมีอาหารพอแก่ส่วนของตนเท่านั้น ก็นั่งฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ปิดภาชนะนั้นแล้วจึงฉัน เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ถือบาตรและจีวร เข้าไปยังที่อยู่ของตน แม้รูปที่สองมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'รูปหนึ่งมาถึงก่อน รูปหนึ่งจะมาทีหลัง' ถ้ารูปนั้นมีภัตในบาตรพอประมาณ ก็ฉัน ถ้ามีน้อย ก็หยิบจากภาชนะสำหรับใส่ของเหลือมาฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ฉันแต่พอประมาณแล้ว ก็เข้าไปยังที่อยู่เหมือนพระเถระรูปแรก แม้รูปที่สามมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'สองรูปมาถึงก่อน เรามาทีหลัง' แม้ท่านรูปนั้นก็ฉันเหมือนพระเถระรูปที่สอง เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ยกอาสนะขึ้นแล้วเก็บไว้ เทน้ำที่เหลือในหม้อน้ำฉันหรือหม้อน้ำใช้ทิ้งไป คว่ำหม้อไว้ ถ้ามีภัตเหลืออยู่ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ก็ทิ้งภัตนั้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ล้างภาชนะแล้วเก็บไว้ กวาดโรงฉัน จากนั้นก็นำขยะไปทิ้ง ยกไม้กวาดเก็บไว้ในที่ที่พ้นจากปลวก ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังที่อยู่ นี้เป็นวัตรของพระเถระทั้งหลายในโรงฉันซึ่งเป็นสถานที่ทำภัตกิจในป่า นอกวิหาร ท่านหมายถึงวัตรนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โย ปัจฉา'

Yo passatītiādi pana nesaṃ antovihāre vattanti veditabbaṃ. Tattha vaccaghaṭanti ācamanakumbhiṃ. Rittanti rittakaṃ. Tucchanti tasseva vevacanaṃ. Avisayhanti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ, atibhāriyaṃ. Hatthavikārenāti hatthasaññāya. Te kira pānīyaghaṭādīsu yaṃkiñci tucchakaṃ gahetvā pokkharaṇiṃ gantvā anto ca bahi ca dhovitvā udakaṃ parissāvetvā tīre ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ hatthavikārena āmantenti, odissa vā anodissa vā saddaṃ na karonti. Kasmā odissa saddaṃ na karonti? Taṃ bhikkhuṃ saddo bādheyyāti. Kasmā anodissa saddaṃ na karonti? Anodissa sadde dinne, ‘‘ahaṃ pure, ahaṃ pure’’ti dvepi nikkhameyyuṃ, tato dvīhi kattabbakamme tatiyassa kammacchedo bhaveyya. Saṃyatapadasaddo pana hutvā aparassa bhikkhuno divāṭṭhānasantikaṃ gantvā tena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā hatthasaññaṃ karoti, tāya saññāya itaro āgacchati, tato dve janā hatthena hatthaṃ saṃsibbantā dvīsu hatthesu ṭhapetvā upaṭṭhapenti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhapemā’’ti.

ส่วนคำเป็นต้นว่า 'โย ปัสสะติ' พึงทราบว่าเป็นวัตรภายในวิหารของท่านเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'วัจจะฆะฏัง' หมายถึง หม้อน้ำชำระ บทว่า 'ริตตัง' หมายถึง ว่างเปล่า บทว่า 'ตุจฉัง' เป็นไวพจน์ของบทว่า 'ริตตะกัง' นั้นนั่นเอง บทว่า 'อวิสัยหัง' หมายถึง อันไม่อาจเพื่อจะยกขึ้นได้ คือหนักเกินไป บทว่า 'หัตถะวิกาเรนะ' หมายถึง ด้วยสัญญาณมือ ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือเอาหม้อใบใดใบหนึ่งที่ว่างเปล่าในบรรดาหม้อน้ำฉันเป็นต้น ไปยังสระโบกขรณี ล้างทั้งภายในและภายนอก กรองน้ำ ตั้งไว้ที่ฝั่ง แล้วเรียกภิกษุอีกรูปหนึ่งด้วยสัญญาณมือ ไม่ทำเสียง ไม่ว่าจะเป็นการเจาะจงหรือไม่เจาะจงก็ตาม เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยเจาะจง? เพราะคิดว่าเสียงจะรบกวนภิกษุรูปนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยไม่เจาะจง? เพราะเมื่อทำเสียงโดยไม่เจาะจง ภิกษุทั้งสองรูปอาจจะออกมาโดยคิดว่า 'เราก่อน เราก่อน' จากนั้น ในกรรมที่ภิกษุสองรูปพึงกระทำ การงานของรูปที่สามจะขาดตอนไป แต่จะทำเสียงฝีเท้าให้สำรวม ไปยังที่พักกลางวันของภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อรู้ว่าท่านเห็นแล้ว ก็ทำสัญญาณมือ ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็มาด้วยสัญญาณนั้น จากนั้น ทั้งสองรูปประสานมือต่อกัน แล้วยก (หม้อน้ำ) ขึ้นตั้งไว้บนมือ (ของทั้งสอง) ท่านหมายถึงการกระทำนั้นจึงกล่าวว่า 'เรียกรูปที่สองด้วยสัญญาณมือ แล้วยกขึ้นด้วยการประคองด้วยมือ'

Pañcāhikaṃ kho panāti cātuddase pannarase aṭṭhamiyanti idaṃ tāva pakatidhammassavanameva, taṃ akhaṇḍaṃ katvā pañcame pañcame divase dve therā nātivikāle nhāyitvā anuruddhattherassa vasanaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha tayopi nisīditvā tiṇṇaṃ piṭakānaṃ aññatarasmiṃ aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti[Pg.145], aññamaññaṃ vissajjenti, tesaṃ evaṃ karontānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettāvatā therena bhagavatā appamādalakkhaṇaṃ pucchitena pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjitaṃ hoti. Aññesañhi bhikkhūnaṃ bhikkhācāraṃ pavisanakālo, nikkhamanakālo, nivāsanaparivattanaṃ, cīvarapārupanaṃ, antogāme piṇḍāya caraṇaṃ dhammakathanaṃ, anumodanaṃ, gāmato nikkhamitvā bhattakiccakaraṇaṃ, pattadhovanaṃ, pattaosāpanaṃ, pattacīvarapaṭisāmananti papañcakaraṇaṭṭhānāni etāni. Tasmā thero amhākaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ muñcitvā pamādakālo nāma natthīti dassento pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjesi.

บทว่า ปญฺจาหิกํ โข ปน ความว่า ในวันที่ ๑๔, วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ นี้เป็นวันฟังธรรมตามปกติก่อน, พระเถระทั้งสองรูปนั้นทำวันฟังธรรมนั้นมิให้ขาดแล้ว ในวันที่ ๕ ที่ ๕ อาบน้ำในเวลาไม่เย็นนัก ย่อมไปยังที่อยู่ของพระอนุรุทธเถระ. ในที่นั้น แม้ทั้งสามรูปนั่งแล้ว ย่อมถามปัญหากันและกันในปิฎกใดปิฎกหนึ่งแห่งปิฎกทั้งสาม, ย่อมตอบกันและกัน, เมื่อท่านเหล่านั้นทำอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ อรุณก็ขึ้น. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระเถระ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาท ได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเหล่าอื่น เวลาเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต, เวลาออกจากบ้าน, การเปลี่ยนสบง, การครองจีวร, การเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้าน, การกล่าวธรรมกถา, การอนุโมทนา, การออกจากบ้านแล้วทำภัตกิจ, การล้างบาตร, การผึ่งบาตร, การเก็บบาตรและจีวร เหล่านี้เป็นฐานะที่ทำให้เนิ่นช้า. เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อจะแสดงว่า ‘สำหรับพวกเรา ยกเว้นฐานะประมาณเท่านี้แล้ว เวลาที่ชื่อว่าประมาทย่อมไม่มี’ จึงได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง.

328. Athassa bhagavā sādhukāraṃ datvā paṭhamajjhānaṃ pucchanto puna atthi pana votiādimāha. Tattha uttari manussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesoti ariyabhāvakaraṇasamattho ñāṇaviseso. Kiñhi no siyā, bhanteti kasmā, bhante, nādhigato bhavissati, adhigatoyevāti. Yāva devāti yāva eva.

๓๒๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทานสาธุการแก่ท่านแล้ว เมื่อจะตรัสถามถึงปฐมฌาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺถิ ปน โว อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา ความว่า ยิ่งกว่ามนุสสธรรม. บทว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส ความว่า ญาณทัสสนวิเศษที่สามารถกระทำให้เป็นพระอริยะได้. บทว่า กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่บรรลุเล่า, บรรลุแล้วนั่นเทียว. บทว่า ยาวเทว คือ ยาว เอว.

329. Evaṃ paṭhamajjhānādhigame byākate dutiyajjhānādīni pucchanto etassa pana votiādimāha. Tattha samatikkamāyāti samatikkamatthāya. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthāya. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Pacchimapañhe pana lokuttarañāṇadassanavasena adhigataṃ nirodhasamāpattiṃ pucchanto alamariyañāṇadassanavisesoti āha. Theropi pucchānurūpeneva byākāsi. Tattha yasmā vedayitasukhato avedayitasukhaṃ santataraṃ paṇītataraṃ hoti, tasmā aññaṃ phāsuvihāraṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassāmāti āha.

๓๒๙. เมื่อการบรรลุปฐมฌานได้รับการพยากรณ์อย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะตรัสถามถึงทุติยฌานเป็นต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ปน โว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมติกฺกมาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การก้าวล่วง. บทว่า ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสงบระงับ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในทุกแห่ง. แต่ในปัญหาข้อสุดท้าย เมื่อจะตรัสถามถึงนิโรธสมาบัติที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งโลกุตตรญาณทัสสนะ จึงตรัสว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. แม้พระเถระก็ได้พยากรณ์ตามสมควรแก่คำถามนั่นเอง. ในข้อนั้น เพราะเหตุที่อเวทยิตสุข (สุขที่ไม่มีเวทนา) เป็นธรรมที่สงบกว่าและประณีตกว่าเวทยิตสุข (สุขที่มีเวทนา) ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อญฺญํ ผาสุวิหารํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา น สมนุปสฺสามิ (ข้าพระองค์มิได้เล็งเห็นผาสุวิหารอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า).

330. Dhammiyā kathāyāti sāmaggirasānisaṃsappaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Sabbepi te catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccā, tena tesaṃ paṭivedhatthāya kiñci kathetabbaṃ natthi. Sāmaggirasena pana ayañca ayañca ānisaṃsoti sāmaggirasānisaṃsameva nesaṃ bhagavā kathesi. Bhagavantaṃ anusaṃyāyitvāti anugantvā. Te kira bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā thokaṃ [Pg.146] agamaṃsu, atha bhagavā vihārassa pariveṇapariyantaṃ gatakāle, ‘‘āharatha me pattacīvaraṃ, tumhe idheva tiṭṭhathā’’ti pakkāmi. Tato paṭinivattitvāti tato ṭhitaṭṭhānato nivattitvā. Kiṃ nu kho mayaṃ āyasmatoti bhagavantaṃ nissāya pabbajjādīni adhigantvāpi attano guṇakathāya aṭṭiyamānā adhigamappicchatāya āhaṃsu. Imāsañca imāsañcāti paṭhamajjhānādīnaṃ lokiyalokuttarānaṃ. Cetasā ceto paricca viditoti ajja me āyasmanto lokiyasamāpattiyā vītināmesuṃ, ajja lokuttarāyāti evaṃ cittena cittaṃ paricchinditvā viditaṃ. Devatāpi meti, bhante anuruddha, ajja ayyo nandiyatthero, ajja ayyo kimilatthero imāya ca imāya ca samāpattiyā vītināmesīti evamārocesunti attho. Pañhābhipuṭṭhenāti tampi mayā sayaṃ viditanti vā devatāhi ārocitanti vā ettakeneva mukhaṃ me sajjanti kathaṃ samuṭṭhāpetvā apuṭṭheneva me na kathitaṃ. Bhagavatā pana pañhābhipuṭṭhena pañhaṃ abhipucchitena satā byākataṃ, tatra me kiṃ na rocathāti āha.

๓๓๐. บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า ด้วยธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคี. พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดมีกิจที่ทำเสร็จแล้วในสัจจะ ๔, เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอะไรที่ต้องกล่าวเพื่อการแทงตลอดแก่ท่านเหล่านั้น. แต่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคีแก่ท่านเหล่านั้นว่า ‘นี้และนี้เป็นอานิสงส์ในรสแห่งความสามัคคี’. บทว่า ภควนฺตํ อนุสํยายิตฺวา ความว่า ตามเสด็จไป. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคแล้วได้ตามเสด็จไปหน่อยหนึ่ง, ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงที่สุดบริเวณแห่งวิหาร จึงเสด็จกลับไปโดยตรัสว่า “เธอทั้งหลายจงนำบาตรและจีวรของเรามา, พวกเธอจงหยุดอยู่ที่นี่แหละ”. บทว่า ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา ความว่า กลับจากที่ที่ประทับยืนนั้นแล้ว. บทว่า กึ นุ โข มยํ อายสฺมโต ความว่า ท่านเหล่านั้นอาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุการบวชเป็นต้นแล้ว แม้กระนั้นก็ยังเบื่อหน่ายต่อการกล่าวคุณของตน ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยในคุณที่บรรลุ จึงได้กล่าวคำนั้น. บทว่า อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ หมายถึงธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต ความว่า เรารู้แล้วโดยกำหนดจิตด้วยจิตของเราอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายใช้เวลาอยู่ด้วยโลกิยสมาบัติ, วันนี้ (ใช้เวลาอยู่) ด้วยโลกุตตรสมาบัติ’. บทว่า เทวตาปิ เม อธิบายว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระนันทิยเถระ, วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระกิมิลเถระ ได้ใช้เวลาอยู่ด้วยสมาบัตินี้และนี้’. บทว่า ปญฺหาภิปุฏฺเฐน ความว่า แม้เรื่องนั้น อันเราก็รู้ด้วยตนเอง หรือว่า อันเทวดาทั้งหลายก็บอกแล้ว, ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านเหล่านั้นย่อมจัดแจงปากให้แก่เรา (คือเปิดช่องให้พูด), เรายกเรื่องขึ้นพูดแล้ว แต่ก็มิได้กล่าวโดยที่ท่านมิได้ถาม. แต่พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงถูกถามปัญหา เมื่อปัญหาถูกทูลถามแล้ว จึงได้ทรงพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ในการพยากรณ์นั้น มีอะไรไม่เป็นที่พอใจของเราเล่า ดังนี้.

331. Dīghoti ‘‘maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako sahā’’ti (dī. ni. 3.293) evaṃ āgato aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatīnaṃ abbhantaro eko devarājā. Parajanoti tasseva yakkhassa nāmaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira vessavaṇena pesito etaṃ ṭhānaṃ gacchanto bhagavantaṃ sayaṃ pattacīvaraṃ gahetvā giñjakāvasathato gosiṅgasālavanassa antare disvā bhagavā attanā pattacīvaraṃ gahetvā gosiṅgasālavane tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ santikaṃ gacchati. Ajja mahatī dhammadesanā bhavissati. Mayāpi tassā desanāya bhāginā bhavitabbanti adissamānena kāyena satthu padānupadiko gantvā avidūre ṭhatvā dhammaṃ sutvā satthari gacchantepi na gato, – ‘‘ime therā kiṃ karissantī’’ti dassanatthaṃ pana tattheva ṭhito. Atha te dve there anuruddhattheraṃ paliveṭhente disvā, – ‘‘ime therā bhagavantaṃ nissāya pabbajjādayo sabbaguṇe adhigantvāpi bhagavatova maccharāyanti, na sahanti, ativiya nilīyanti paṭicchādenti, na dāni tesaṃ paṭicchādetuṃ dassāmi, pathavito yāva [Pg.147] brahmalokā etesaṃ guṇe pakāsessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

๓๓๑. บทว่า ทีโฆ คือ เทวราชองค์หนึ่งในบรรดาเสนาบดียักษ์ ๒๘ ตน ผู้มาแล้วอย่างนี้ (ในพระสูตร) ว่า มณิ มาณิวโร ทีโฆ อโถ เสรีสโก สหา. บทว่า ปรชโน เป็นชื่อของยักษ์ตนนั้นนั่นเอง. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นอันท้าวเวสวัณส่งไป เมื่อจะไปยังที่แห่งหนึ่ง ได้เห็นพระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองในระหว่างอิฏฐกาวาสถะ (เรือนอิฐ) กับป่าโคสิงคสาลวัน (จึงคิดว่า) พระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองเสด็จไปยังสำนักของกุลบุตรสามคนในป่าโคสิงคสาลวัน. วันนี้จักมีการแสดงธรรมครั้งใหญ่. แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งเทศนานั้น. (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) จึงไปด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดาไป ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ฟังธรรมแล้ว แม้เมื่อพระศาสดาเสด็จไป ก็ยังไม่ไป, แต่ได้ยืนอยู่ที่นั่นเองเพื่อจะดูว่า “พระเถระเหล่านี้จักทำอะไร”. ลำดับนั้น ครั้นเห็นพระเถระสองรูปนั้นแวดล้อมพระอนุรุทธเถระอยู่ จึงคิดว่า “พระเถระเหล่านี้อาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุคุณทั้งปวงมีการบวชเป็นต้นแล้ว ก็ยังตระหนี่ต่อพระผู้มีพระภาคนั่นเอง, ทนไม่ได้, ซ่อนเร้น ปกปิดอย่างยิ่ง, บัดนี้ เราจักไม่ยอมให้ท่านเหล่านั้นปกปิด, เราจักประกาศคุณของท่านเหล่านี้ตั้งแต่แผ่นดินจนถึงพรหมโลก” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ.

Lābhā vata, bhanteti ye, bhante, vajjiraṭṭhavāsino bhagavantañca ime ca tayo kulaputte passituṃ labhanti, vandituṃ labhanti, deyyadhammaṃ dātuṃ labhanti, dhammaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ lābhā, bhante, vajjīnanti attho. Saddaṃ sutvāti so kira attano yakkhānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā sakalaṃ vajjiraṭṭhaṃ ajjhottharanto taṃ vācaṃ nicchāresi. Tena cassa tesu rukkhapabbatādīsu adhivatthā bhummā devatā saddaṃ assosuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘saddaṃ sutvā’’ti. Anussāvesunti mahantaṃ saddaṃ sutvā sāvesuṃ. Esa nayo sabbattha. Yāva brahmalokāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā. Tañcepi kulanti, ‘‘amhākaṃ kulato nikkhamitvā ime kulaputtā pabbajitā evaṃ sīlavanto guṇavanto ācārasampannā kalyāṇadhammā’’ti evaṃ tañcepi kulaṃ ete tayo kulaputte pasannacittaṃ anussareyyāti evaṃ sabbattha attho daṭṭhabbo. Iti bhagavā yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

อรรถว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีรัฐหนอ ผู้ใดได้เห็นพระผู้มีพระภาคและกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ได้ไหว้ ได้ถวายเทยยธรรม ได้ฟังธรรม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีเหล่านั้น. บทว่า สทฺทํ สุตฺวา ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นได้ทำเสียงให้ดังด้วยอานุภาพของตนแล้วเปล่งวาจานั้นครอบงำทั่ววัชชีรัฐ. เพราะเหตุนั้น ภุมมเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้และภูเขาเป็นต้นเหล่านั้น ได้ฟังเสียงนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า สทฺทํ สุตฺวา. บทว่า อนุสฺสาเวสุํ ความว่า ได้ฟังเสียงอันดังแล้วจึงประกาศให้ได้ยิน. นัยนี้ในทุกแห่ง. บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกา ความว่า จนถึงอกนิฏฐพรหมโลก. บทว่า ตญฺเจปิ กุลํ ความว่า พึงเห็นอรรถในทุกแห่งอย่างนี้ว่า แม้ตระกูลนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ เหล่านี้ด้วยจิตที่เลื่อมใสว่า กุลบุตรเหล่านี้ออกจากตระกูลของเราบวชแล้ว เป็นผู้มีศีล มีคุณ มีอาจารสมบัติ มีกัลยาณธรรมอย่างนี้. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร จบ.

2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถามหาโคสิงคสูตร

332. Evaṃ me sutanti mahāgosiṅgasuttaṃ. Tattha gosiṅgasālavanadāyeti idaṃ vasanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Aññesu hi suttesu, ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti evaṃ paṭhamaṃ gocaragāmaṃ dassetvā pacchā vasanaṭṭhānaṃ dasseti. Imasmiṃ pana mahāgosiṅgasutte bhagavato gocaragāmo anibandho, kocideva gocaragāmo bhavissati. Tasmā vasanaṭṭhānameva paridīpitaṃ. Araññanidānakaṃ nāmetaṃ suttanti. Sambahulehīti bahukehi. Abhiññātehi abhiññātehīti sabbattha vissutehi pākaṭehi. Therehi sāvakehi saddhinti pātimokkhasaṃvarādīhi thirakārakeheva dhammehi samannāgatattā therehi, savanante jātattā sāvakehi saddhiṃ ekato. Idāni te there [Pg.148] sarūpato dassento, āyasmatā ca sāriputtenātiādimāha. Tatthāyasmā sāriputto attano sīlādīhi guṇehi buddhasāsane abhiññāto. Cakkhumantānaṃ gaganamajjhe ṭhito sūriyo viya cando viya, samuddatīre ṭhitānaṃ sāgaro viya ca pākaṭo paññāto. Na kevalañcassa imasmiṃ sutte āgataguṇavaseneva mahantatā veditabbā, ito aññesaṃ dhammadāyādasuttaṃ anaṅgaṇasuttaṃ sammādiṭṭhisuttaṃ sīhanādasuttaṃ rathavinītaṃ mahāhatthipadopamaṃ mahāvedallaṃ cātumasuttaṃ dīghanakhaṃ anupadasuttaṃ sevitabbāsevitabbasuttaṃ saccavibhaṅgasuttaṃ piṇḍapātapārisuddhi sampasādanīyaṃ saṅgītisuttaṃ dasuttarasuttaṃ pavāraṇāsuttaṃ (saṃ. ni. 1.215 ādayo) susimasuttaṃ therapañhasuttaṃ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo therasīhanādasuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi suttānaṃ vasena therassa mahantatā veditabbā. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189) vuttaṃ.

๓๓๒. มหาโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในมหาโคสิงคสูตรนั้น คำว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงสถานที่ประทับ. จริงอยู่ ในสูตรอื่น ๆ ทรงแสดงโคจรคามก่อนแล้วจึงทรงแสดงสถานที่ประทับภายหลังว่า สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. แต่ในมหาโคสิงคสูตรนี้ โคจรคามของพระผู้มีพระภาคไม่แน่นอน คงจะเป็นโคจรคามแห่งใดแห่งหนึ่ง. เพราะฉะนั้น จึงทรงระบุแต่สถานที่ประทับเท่านั้น. พระสูตรนี้ชื่อว่ามีป่าเป็นนิทาน. บทว่า สมฺพหุเลหิ คือ มากรูป. บทว่า อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหิ คือ ผู้มีชื่อเสียงปรากฏไปในทุกแห่ง. บทว่า เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธึ คือ พร้อมกับพระเถระผู้ประกอบด้วยธรรมอันเป็นเหตุให้มั่นคงมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น และเป็นสาวกเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการฟัง. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระเถระเหล่านั้นโดยสรูป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อายสฺมตา จ สาริปุตฺเตน. ในบทเหล่านั้น ท่านพระสารีบุตรเป็นผู้มีชื่อเสียงในพระพุทธศาสนาด้วยคุณมีศีลเป็นต้นของท่าน. ท่านปรากฏแจ้งแก่ผู้มีจักษุ ดุจพระอาทิตย์และพระจันทร์ที่สถิตอยู่ท่ามกลางท้องฟ้า และปรากฏแจ้งแก่ผู้ที่ยืนอยู่บนฝั่งสมุทร ดุจมหาสมุทร. และไม่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจคุณที่มาในพระสูตรนี้เท่านั้น แต่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของพระเถระโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้อื่นอีก คือ ธรรมทายาทสูตร อนังคณสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สีหนาทสูตร รถวินีตสูตร มหาหัตถิปโทปมสูตร มหาเวทัลลสูตร จาตุมสูตร ทีฆนขสูตร อนุปทสูตร เสวิตัพพาสเสวิตัพพสูตร สัจจวิภังคสูตร ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร สัมปสาทนียสูตร สังคีติสูตร ทสุตตรสูตร ปวารณา (สังยุตตนิกาย ๑.๒๑๕ เป็นต้น) สุสิมสูตร เถรปัญหสูตร มหานิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค เถรสีหนาทสูตร อภินิกขมนสูตร และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๘๘-๑๘๙).

Mahāmoggallānopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa anumānasuttaṃ, cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ māratajjaniyasuttaṃ pāsādakampanaṃ sakalaṃ iddhipādasaṃyuttaṃ nandopanandadamanaṃ yamakapāṭihāriyakāle devalokagamanaṃ vimānavatthu petavatthu therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.190) vuttaṃ.

แม้ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ อนุมานสูตร จูฬตัณหาสังขยสูตร มารตัชชนียสูตร ปาสาทกัมปนสูตร อิทธิปาทสังยุตทั้งหมด นันโทปนันททมนสูตร การไปเทวโลกในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีฤทธิ์ มหาโมคคัลลานะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๐).

Mahākassapopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cīvaraparivattanasuttaṃ jiṇṇacīvarasuttaṃ (saṃ. ni. 2.154 ādayo) candopamaṃ sakalaṃ kassapasaṃyuttaṃ mahāariyavaṃsasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.191) vuttaṃ.

แม้ท่านพระมหากัสสปะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จีวรปริวรรตนสูตร ชิณณจีวรสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕๔ เป็นต้น) จันโทปมสูตร กัสสปสังยุตทั้งหมด มหาอริยวังสสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้กล่าวสอนเรื่องธุดงค์ มหากัสสปะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๑).

Anuruddhattheropi [Pg.149] sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cūḷagosiṅgasuttaṃ naḷakapānasuttaṃ anuttariyasuttaṃ upakkilesasuttaṃ anuruddhasaṃyuttaṃ mahāpurisavitakkasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) vuttaṃ.

แม้ท่านพระอนุรุทธเถระ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จูฬโคสิงคสูตร นฬกปานสูตร อนุตตริยสูตร อุปักกิเลสสูตร อนุรุทธสังยุต มหาปุริสวิตักกสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีทิพยจักษุ อนุรุทธะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๒).

Āyasmatā ca revatenāti ettha pana dve revatā khadiravaniyarevato ca kaṅkhārevato ca. Tattha khadiravaniyarevato dhammasenāpatittherassa kaniṭṭhabhātiko, na so idha adhippeto. ‘‘Akappiyo guḷo, akappiyā muggā’’ti (mahāva. 272) evaṃ kaṅkhābahulo pana thero idha revatoti adhippeto. Sopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa abhinikkhamanenapi etadaggenapi mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ jhāyīnaṃ yadidaṃ kaṅkhārevato’’ti (a. ni. 1.204) vuttaṃ.

ในบทว่า Āyasmatā ca revatenāti นี้ มีพระเรวตะ 2 รูป คือ พระขทิรวนิยเรวตะ และพระกังขาเรวตะ ในสองรูปนั้น พระขทิรวนิยเรวตะเป็นน้องชายของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ท่านรูปนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ส่วนพระเถระผู้มีความสงสัยมากอย่างนี้ว่า “น้ำอ้อยก้อนไม่สมควร ถั่วเขียวไม่สมควร” เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ว่าพระเรวตะ แม้ท่านรูปนั้นก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยการออกบวชและด้วยตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นฌายี กังขาเรวตะนี้เป็นเลิศ”

Ānandattheropi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa sekkhasuttaṃ bāhitikasuttaṃ āneñjasappāyaṃ gopakamoggallānaṃ bahudhātukaṃ cūḷasuññataṃ mahāsuññataṃ acchariyabbhutasuttaṃ bhaddekarattaṃ mahānidānaṃ mahāparinibbānaṃ subhasuttaṃ cūḷaniyalokadhātusuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) vuttaṃ.

แม้พระอานนทเถระก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยอำนาจแห่งเสกขสูตร พาหิติกสูตร อาเนญชสัปปายสูตร โคปกโมคคัลลานสูตร พหุธาตุกสูตร จูฬสุญญตสูตร มหาสุญญตสูตร อัจฉริยัพภูตสูตร ภัทเทกรัตตสูตร มหานิทานสูตร มหาปรินิพพานสูตร สุภสูตร จูฬนิยโลกธาตุสูตร การออกบวช และตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์นี้เป็นเลิศ”

Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti na kevalañca eteheva, aññehi ca mahāguṇatāya pākaṭehi abhiññātehi bahūhi therehi sāvakehi saddhiṃ bhagavā gosiṅgasālavanadāye viharatīti attho. Āyasmā hi sāriputto sayaṃ mahāpañño aññepi bahū mahāpaññe bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi. Āyasmā [Pg.150] mahāmoggallāno sayaṃ iddhimā, āyasmā mahākassapo sayaṃ dhutavādo, āyasmā anuruddho sayaṃ dibbacakkhuko, āyasmā revato sayaṃ jhānābhirato, āyasmā ānando sayaṃ bahussuto aññepi bahū bahussute bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi, evaṃ tadā ete ca aññe ca abhiññātā mahātherā tiṃsasahassamattā bhikkhū dasabalaṃ parivāretvā vihariṃsūti veditabbā.

บทว่า Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าสาละชื่อโคสิงคะ ไม่ใช่เพียงพร้อมกับพระเถระเหล่านี้เท่านั้น แต่พร้อมกับพระเถระสาวกผู้มีชื่อเสียง ปรากฏเพราะความเป็นผู้มีคุณยิ่งใหญ่องค์อื่นๆ อีกเป็นอันมาก จริงอยู่ ท่านพระสารีบุตรเองเป็นผู้มีปัญญามาก ได้พาภิกษุผู้มีปัญญามากองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเองเป็นผู้มีฤทธิ์, ท่านพระมหากัสสปะเองเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์, ท่านพระอนุรุทธะเองเป็นผู้มีทิพยจักษุ, ท่านพระเรวตะเองเป็นผู้ยินดียิ่งในฌาน, ท่านพระอานนท์เองเป็นพหูสูต ได้พาภิกษุผู้เป็นพหูสูตองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น พึงทราบว่า ในกาลนั้น พระมหาเถระผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้และองค์อื่นๆ ประมาณสามหมื่นรูป ได้แวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้

Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattivivekato vuṭṭhito. Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti thero kira paṭisallānā vuṭṭhito pacchimalokadhātuṃ olokento vanante kīḷantassa mattakhattiyassa kaṇṇato patamānaṃ kuṇḍalaṃ viya, saṃharitvā samugge pakkhipamānaṃ rattakambalaṃ viya, maṇināgadantato patamānaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ viya ca atthaṃ gacchamānaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ addasa. Tadanantaraṃ pācīnalokadhātuṃ olokento nemiyaṃ gahetvā parivattayamānaṃ rajatacakkaṃ viya, rajatakūṭato nikkhamantaṃ khīradhārāmaṇḍaṃ viya, sapakkhe papphoṭetvā gaganatale pakkhandamānaṃ setahaṃsaṃ viya ca meghavaṇṇāya samuddakucchito uggantvā pācīnacakkavāḷapabbatamatthake sasalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ addasa. Tato sālavanaṃ olokesi. Tasmiñhi samaye sālarukkhā mūlato paṭṭhāya yāva aggā sabbapāliphullā dukūlapārutā viya, muttākalāpavinaddhā viya ca virociṃsu. Bhūmitalaṃ pupphasantharapūjāya paṭimaṇḍitaṃ viya, tattha tattha nipatantena pupphareṇunā lākhārasena siñcamānaṃ viya ca ahosi. Bhamaramadhukaragaṇā kusumareṇumadamattā upagāyamānā viya vanantaresu vicaranti. Tadā ca uposathadivasova hoti. Atha thero, ‘‘kāya nu kho ajja ratiyā vītināmessāmī’’ti cintesi, ariyasāvakā ca nāma piyadhammassavanā honti. Athassa etadahosi – ‘‘ajja mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatittherassa santikaṃ gantvā dhammaratiyā vītināmessāmī’’ti. Gacchanto pana ekakova agantvā ‘‘mayhaṃ piyasahāyaṃ mahākassapattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkami.

บทว่า Paṭisallānā vuṭṭhitoti ความว่า ออกจากวิเวกคือผลสมาบัติ บทว่า Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti ความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระมหาโมคคัลลานะ) ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันตก ได้เห็นดวงอาทิตย์มีปริมณฑล 50 โยชน์โดยรอบกำลังอัสดง เปรียบเหมือนตุ้มหูที่กำลังหล่นจากหูของกษัตริย์ผู้มัวเมาที่กำลังเล่นอยู่ชายป่า, เปรียบเหมือนผ้ากัมพลแดงที่พับเก็บใส่ในผอบ, และเปรียบเหมือนถาดทองคำค่าหนึ่งแสนที่กำลังหล่นจากงาช้างแก้วมณี ลำดับนั้น เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันออก ได้เห็นดวงจันทร์มีปริมณฑล 49 โยชน์ ประดับด้วยลักษณะรูปกระต่าย กำลังขึ้นจากท้องมหาสมุทรสีเหมือนเมฆ ปรากฏอยู่เหนือยอดเขาจักรวาลด้านทิศตะวันออก เปรียบเหมือนจักรเงินที่ถูกจับที่ขอบแล้วหมุนไป, เปรียบเหมือนปริมณฑลแห่งธารน้ำนมที่ไหลออกจากยอดเขาเงิน, และเปรียบเหมือนหงส์ขาวที่สลัดปีกแล้วทะยานขึ้นไปในท้องฟ้า จากนั้น ท่านได้มองดูป่าสาละ จริงอยู่ ในสมัยนั้น ต้นสาละทั้งหลายตั้งแต่โคนจรดปลายล้วนผลิดอกบานสะพรั่ง งดงามราวกับคลุมด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ หรือราวกับร้อยรัดด้วยพวงไข่มุก พื้นดินเป็นประดุจประดับด้วยการบูชาคือพรมดอกไม้ และเป็นประดุจถูกประพรมด้วยน้ำครั่งโดยละอองเกสรดอกไม้ที่ร่วงหล่นในที่นั้นๆ หมู่ภมรและผึ้งเมามัวด้วยละอองเรณูและน้ำหวานของดอกไม้ เที่ยวไปในราวป่าประหนึ่งขับขาน และในกาลนั้น เป็นวันอุโบสถทีเดียว ครั้งนั้น พระเถระได้คิดว่า “วันนี้ เราจะยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีอะไรหนอ” ก็โดยปกติ พระอริยสาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้รักการฟังธรรม ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดนี้ว่า “วันนี้ เราจะไปสู่สำนักของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ซึ่งเป็นพี่ชายใหญ่ของเรา แล้วยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีในธรรม” แต่เมื่อจะไป ท่านมิได้ไปผู้เดียว (คิดว่า) “เราจะพาสหายที่รักของเราคือพระมหากัสสปเถระไปด้วย” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่นั่ง สลัดแผ่นหนัง แล้วเข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะ

Evamāvusoti [Pg.151] kho āyasmā mahākassapoti theropi yasmā piyadhammassavanova ariyasāvako, tasmā tassa vacanaṃ sutvā gacchāvuso, tvaṃ, mayhaṃ sīsaṃ vā rujjati piṭṭhi vāti kiñci lesāpadesaṃ akatvā tuṭṭhahadayova, ‘‘evamāvuso’’tiādimāha. Paṭissutvā ca nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahāmoggallānaṃ anubandhi. Tasmiṃ samaye dve mahātherā paṭipāṭiyā ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya, dve chaddantanāgarājāno viya, dve sīhā viya, dve byagghā viya ca virociṃsu. Anuruddhattheropi tasmiṃ samaye divāṭṭhāne nisinno dve mahāthere sāriputtattherassa santikaṃ gacchante disvā pacchimalokadhātuṃ olokento sūriyaṃ vanantaṃ pavisantaṃ viya, pācīnalokadhātuṃ olokento candaṃ vanantato uggacchantaṃ viya, sālavanaṃ olokento sabbapāliphullameva sālavanañca disvā ajja uposathadivaso, ime ca me jeṭṭhabhātikā dhammasenāpatissa santikaṃ gacchanti, mahantena dhammassavanena bhavitabbaṃ, ahampi dhammassavanassa bhāgī bhavissāmīti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahātherānaṃ padānupadiko hutvā nikkhami. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca mahākassapo āyasmā ca anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsū’’ti. Upasaṅkamiṃsūti. Paṭipāṭiyā ṭhitā tayo candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu.

บทว่า "เอวมาวุโสติ โข อายสฺมา มหากสฺสโปติ" ความว่า แม้พระมหาเถระ (พระมหากัสสปะ) ก็เป็นอริยสาวกผู้รักการฟังธรรมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น เมื่อได้ฟังคำของท่าน (พระมหาโมคคัลลานะ) แล้ว จึงไม่ทำเลศนัยอะไรๆ ว่า "อาวุโส ท่านไปเถิด ศีรษะของผมปวด หรือหลังของผมปวด" แต่มีใจยินดี กล่าวคำเป็นต้นว่า "เอวมาวุโส" (อย่างนั้น อาวุโส) ครั้นรับคำแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วติดตามพระมหาโมคคัลลานะไป ในสมัยนั้น พระมหาเถระทั้งสองรูป งดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง พญาช้างฉัททันต์สองเชือก ราชสีห์สองตัว และเสือโคร่งสองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ แม้พระอนุรุทธเถระ ในสมัยนั้น นั่งอยู่ในที่พักกลางวัน เห็นพระมหาเถระสองรูปกำลังไปสู่สำนักของพระสารีบุตรเถระ เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันตก ก็เห็นดวงอาทิตย์ประดุจกำลังเข้าสู่ชายป่า เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันออก ก็เห็นดวงจันทร์ประดุจกำลังขึ้นจากชายป่า เมื่อมองดูป่าสาละ ก็เห็นป่าสาละบานสะพรั่งโดยทั่วกัน จึงคิดว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ และพี่ชายทั้งหลายของเราเหล่านี้กำลังไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี การฟังธรรมครั้งใหญ่จักต้องมี เราก็จักเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วเดินตามรอยเท้าของพระมหาเถระทั้งหลายไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะ ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่" บทว่า "อุปสงฺกมึสูติ" ความว่า เข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สามดวง ดวงอาทิตย์สามดวง และราชสีห์สามตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ

333. Evaṃ upasaṅkamante pana te mahāthere āyasmā ānando attano divāṭṭhāne nisinnoyeva disvā, ‘‘ajja mahantaṃ dhammassavanaṃ bhavissati, mayāpi tassa bhāginā bhavitabbaṃ, na kho pana ekakova gamissāmi, mayhaṃ piyasahāyampi revatattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti sabbaṃ mahāmoggallānassa mahākassapassa anuruddhassa upasaṅkamane vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Iti te dve janā paṭipāṭiyā ṭhitā dve candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā sāriputto’’tiādi. Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti dūratova disvā anukkamena kathāupacāraṃ sampattametaṃ, ‘‘etu kho āyasmā’’tiādivacanaṃ avoca. Ramaṇīyaṃ, āvusoti ettha duvidhaṃ rāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ puggalarāmaṇeyyakañca. Tattha vanaṃ nāma nāgasalaḷasālacampakādīhi [Pg.152] sañchannaṃ hoti bahalacchāyaṃ pupphaphalūpagaṃ vividharukkhaṃ udakasampannaṃ gāmato nissaṭaṃ, idaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

๓๓๓. ส่วนท่านพระอานนท์ นั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน เห็นพระมหาเถระเหล่านั้นกำลังเข้าไปหาอย่างนั้น จึงคิดว่า "วันนี้ การฟังธรรมครั้งใหญ่จักมี แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรมนั้น แต่เราจักไม่ไปคนเดียว จักพาพระเรวตเถระผู้เป็นสหายที่รักของเราไปด้วย" พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการเข้าไปหาของพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ และพระอนุรุทธะ ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองนั้นจึงเข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง และราชสีห์สองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโต" (ท่านพระสารีบุตรได้เห็นแล้วแล) บทว่า "ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ" ความว่า เห็นแต่ไกลแล้ว เมื่อท่านเข้ามาสู่ระยะที่พอจะสนทนาได้โดยลำดับ จึงกล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "เอตุ โข อายสฺมา" (ขอท่านจงมาเถิด) ในบทว่า "รมณียํ อาวุโส" นี้ ความน่ารื่นรมย์มี ๒ อย่าง คือ ความน่ารื่นรมย์แห่งป่า และความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่าป่า คือ ป่าที่ปกคลุมด้วยต้นไม้มีต้นนาค ต้นสน ต้นสาละ ต้นจำปา เป็นต้น มีเงาหนาทึบ สมบูรณ์ด้วยดอกไม้และผลไม้ มีต้นไม้หลากหลายชนิด สมบูรณ์ด้วยน้ำ อยู่ห่างจากบ้าน นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งป่า ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า -

‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;

Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. (dha. pa. 99);

"ป่าทั้งหลายเป็นที่น่ารื่นรมย์ ที่ซึ่งปุถุชนไม่ยินดี แต่ท่านผู้ปราศจากราคะจักยินดี (ในป่านั้น) เพราะท่านเหล่านั้นมิใช่ผู้แสวงหากาม"

Vanaṃ pana sacepi ujjaṅgale hoti nirudakaṃ viralacchāyaṃ kaṇṭakasamākiṇṇaṃ, buddhādayopettha ariyā viharanti, idaṃ puggalarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ส่วนป่า แม้หากจะเป็นป่าดอน ไม่มีน้ำ มีเงาน้อย ระเกะระกะด้วยหนาม แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมอยู่ในป่านั้น นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า -

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98);

"ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม ในที่ลุ่มก็ตาม ในที่ดอนก็ตาม ที่ใดที่พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิสถานน่ารื่นรมย์"

Idha pana taṃ duvidhampi labbhati. Tadā hi gosiṅgasālavanaṃ sabbapāliphullaṃ hoti kusumagandhasugandhaṃ, sadevake cettha loke aggapuggalo sammāsambuddho tiṃsasahassamattehi abhiññātabhikkhūhi saddhiṃ viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ramaṇīyaṃ, āvuso ānanda, gosiṅgasālavana’’nti.

แต่ในที่นี้ (ป่าโคสิงคสาลวัน) ย่อมได้ความน่ารื่นรมย์ทั้งสองอย่างนั้น จริงอยู่ ในครั้งนั้น ป่าโคสิงคสาลวันมีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน มีกลิ่นหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ และในป่านี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับอยู่พร้อมกับภิกษุผู้มีชื่อเสียงประมาณสามหมื่นรูป ทรงหมายถึงป่านั้นจึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ป่าโคสิงคสาลวันน่ารื่นรมย์"

Dosināti dosāpagatā, abbhaṃ mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Sabbapāliphullāti sabbattha pāliphullā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā apupphitaṭṭhānaṃ nāma natthi. Dibbā maññe gandhā sampavantīti dibbā mandārapupphakoviḷārapāricchattakacandanacuṇṇagandhā viya samantā pavāyanti, sakkasuyāsantusitanimmānaratiparanimmitamahābrahmānaṃ otiṇṇaṭṭhānaṃ viya vāyantīti vuttaṃ hoti.

บทว่า "โทสินา" (สว่างนวล) ความว่า ปราศจากโทษ คือ ท่านกล่าวว่า ปราศจากอุปกิเลส ๕ อย่างเหล่านี้ คือ เมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู บทว่า "สพฺพปาลิผลฺลา" (มีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน) คือ มีดอกบานสะพรั่งในทุกที่ ที่ชื่อว่าที่ที่ไม่มีดอกบาน ตั้งแต่โคนจรดปลาย ไม่มีเลย บทว่า "ทิพฺพา มญฺเญ คนฺธา สมฺปวนฺติ" (เข้าใจว่ากลิ่นทิพย์ทั้งหลายย่อมฟุ้งไป) ความว่า กลิ่นทิพย์ทั้งหลายประดุจกลิ่นดอกมณฑารพ ดอกโกวิฬาร ดอกปาริฉัตร และกลิ่นจันทน์ผง ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ คือ ท่านกล่าวว่า กลิ่นหอมฟุ้งไปประดุจเป็นสถานที่เสด็จลงมาของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิต ท้าวสุนิมมิตะ ท้าวปรนิมมิตวสวัตตี และท้าวมหาพรหม

Kathaṃrūpena, āvuso ānandāti ānandatthero tesaṃ pañcannaṃ therānaṃ saṅghanavakova. Kasmā thero taṃyeva paṭhamaṃ pucchatīti? Mamāyitattā. Te hi dve therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero, ‘‘mayā kattabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero bhagavato sāvakānaṃ aggoti sāriputtattheraṃ mamāyi, kuladārake pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ [Pg.153] datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therasseva deti.

บทว่า "กถํรูเปน อาวุโส อานนฺท" (ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ด้วยภิกษุเช่นไร) ความว่า ท่านพระอานนท์เป็นผู้ใหม่ที่สุดในบรรดาพระเถระ ๕ รูปนั้น ถามว่า เพราะเหตุไร พระเถระ (พระสารีบุตร) จึงถามท่านพระอานนท์ก่อนใคร? ตอบว่า เพราะความรักใคร่เอ็นดู จริงอยู่ พระเถระทั้งสองรูปนั้นรักใคร่เอ็นดูกันและกัน พระสารีบุตรเถระรักใคร่เอ็นดูพระอานนท์เถระด้วยคิดว่า "ท่านทำอุปัฏฐากพระศาสดาซึ่งเราควรจะทำ" พระอานนท์เถระก็รักใคร่เอ็นดูพระสารีบุตรเถระด้วยคิดว่า "ท่านเป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค" ท่านให้กุลบุตรบวชแล้วให้ถือพระสารีบุตรเถระเป็นอุปัชฌาย์ แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ทำเช่นนั้นเหมือนกัน ภิกษุ ๕๐๐ รูป ที่แต่ละท่านให้บาตรและจีวรของตนแล้วให้บวช และให้ถือ (อีกฝ่าย) เป็นอุปัชฌาย์ ได้มีแล้วอย่างนี้ ท่านพระอานนท์แม้ได้จีวรเป็นต้นอันประณีต ก็ถวายแด่พระเถระ (พระสารีบุตร) เท่านั้น

Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ nāma hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacesi, brāhmaṇa, dhammaratanaṃ pūjitukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti bhikkhusaṅghaṃ pucchati. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena cīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha. Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto, bhanteti. Āgatakāle dehīti. Sikkhāpadaṃ, bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena, bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti (pārā. 461; mahāva. 347) sikkhāpadaṃ paññapesi. Sāriputtattheropi tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. Evaṃ te therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu, iti mamāyitattā paṭhamaṃ pucchi.

ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งคิดว่า “การบูชาพุทธรัตนะและสังฆรัตนะย่อมปรากฏ แต่ทำอย่างไรหนอ ธรรมรัตนะจึงจะชื่อว่าอันบุคคลบูชาแล้ว” พราหมณ์นั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านประสงค์จะบูชาธรรมรัตนะ จงบูชาภิกษุผู้เป็นพหูสูตรูปหนึ่งเถิด” (พราหมณ์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “จงไปถามภิกษุสงฆ์เถิด” พราหมณ์นั้นเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (ภิกษุสงฆ์ตอบว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ พระอานนทเถระ (เป็นพหูสูต)” พราหมณ์จึงบูชาพระเถระด้วยจีวรมีค่าหนึ่งพัน พระเถระรับจีวรนั้นแล้วได้ไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อานนท์ เธอได้มาจากไหน” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งถวาย แต่ว่าจีวรผืนนี้ ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถวายแก่ท่านพระสารีบุตร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ จงให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจาริกไปแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เมื่อท่านมาถึงแล้วค่อยให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบททรงบัญญัติไว้แล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ก็สารีบุตรจะมาเมื่อไร” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจะมาโดยประมาณสิบวัน” (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “อานนท์ เราอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้มีกำหนดอย่างยิ่งสิบวัน” แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ฉันนั้น คือ เมื่อท่านได้สิ่งใดๆ ที่น่าพอใจ ก็ถวายสิ่งนั้นแก่พระอานนทเถระ พระเถระทั้งสองนั้นมีความรักใคร่กันและกันอย่างนี้ เพราะเหตุที่มีความรักใคร่กันอย่างนี้ (พระสารีบุตร) จึงถาม (พระอานนท์) ก่อน

Apica anumatipucchā nāmesā khuddakato paṭṭhāya pucchitabbā hoti. Tasmā thero cintesi – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi, ānando attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato revataṃ, anuruddhaṃ, mahākassapaṃ, mahāmoggallānaṃ pucchissāmi. Mahāmoggallāno attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato pañcapi therā maṃ pucchissanti, ahampi attano paṭibhānaṃ byākarissāmī’’ti. Ettāvatāpi ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā na bhavissati, atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Yathā hi janapadamhi uppanno aṭṭo gāmabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ nicchituṃ asakkonte janapadabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ asakkonte mahāvinicchayaamaccaṃ, tasmiṃ asakkonte [Pg.154] senāpatiṃ, tasmiṃ asakkonte uparājaṃ, tasmiṃ vinicchituṃ asakkonte rājānaṃ pāpuṇāti, raññā vinicchitakālato paṭṭhāya aṭṭo aparāparaṃ na sañcarati, rājavacaneneva chijjati. Evamevaṃ ahañhi paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi…pe… atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Evaṃ anumatipucchaṃ pucchanto thero paṭhamaṃ ānandattheraṃ pucchi.

อีกอย่างหนึ่ง การถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นนี้ พึงเริ่มถามตั้งแต่ภิกษุผู้น้อยไป เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า “เราจะถามอานนท์ก่อน อานนท์จักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น เราจะถามพระเรวตะ พระอนุรุทธะ พระมหากัสสปะ พระมหาโมคคัลลานะ พระมหาโมคคัลลานะจักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น พระเถระทั้งห้าจักถามเรา แม้เราก็จะพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน” ถึงเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้ก็ยังไม่ถึงที่สุด ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ เปรียบเหมือนอรรถคดีที่เกิดขึ้นในชนบท ย่อมไปถึงผู้ปกครองบ้าน เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงผู้ปกครองชนบท เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงมหาอำมาตย์ผู้พิพากษา เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงเสนาบดี เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงอุปราช เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงพระราชา จำเดิมแต่กาลที่พระราชาทรงวินิจฉัยแล้ว อรรถคดีนั้นย่อมไม่เคลื่อนไปไหนอีก ย่อมเป็นอันเด็ดขาดด้วยพระราชดำรัสเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เราจะถามอานนท์ก่อน...ฯลฯ... ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ พระเถระเมื่อจะถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นอย่างนี้ จึงได้ถามพระอานนทเถระก่อน

Bahussuto hotīti bahu assa sutaṃ hoti, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ pāḷianusandhipubbāparavasena uggahitaṃ hotīti attho. Sutadharoti sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ ito palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa na nassati, ayaṃ sutadharo nāma. Sutasannicayoti sutassa sannicayabhūto. Yathā hi sutaṃ hadayamañjūsāya sannicitaṃ silāyaṃ lekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca ajjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. Dhātāti ṭhitā paguṇā. Ekaccassa hi uggahitaṃ buddhavacanaṃ dhātaṃ paguṇaṃ niccalitaṃ na hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte sajjhāyitvā saṃsanditvā samanuggāhitvā jānissāmīti vadati. Ekaccassa dhātaṃ paguṇaṃ bhavaṅgasotasadisaṃ hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dhātā’’ti.

คำว่า “เป็นพหูสูต” หมายความว่า ท่านได้สดับมามาก คือได้เล่าเรียนพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ โดยลำดับความสืบต่อกันแห่งบาลีทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า “ผู้ทรงสุตะ” คือ เป็นที่ตั้งแห่งสุตะ จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากตรงนี้แล้วลืมจากตรงนี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือสาธยายพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ ผู้นี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ ส่วนบุคคลใดเล่า พุทธวจนะที่เรียนแล้วย่อมเป็นเหมือนในเวลาที่เรียนนั่นเอง แม้ไม่ทำการสาธยายอยู่สิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ คำว่า “ผู้สั่งสมสุตะ” คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะไว้ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหทัยดุจหีบ ตั้งอยู่มั่นคงดุจอักษรที่จารึกในศิลา และดุจไขมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทองคำ ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้สั่งสมสุตะ คำว่า “ธาตา” (ทรงไว้) คือ ตั้งมั่น คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนแล้ว ไม่เป็นอันทรงไว้ ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน และทบทวนดูก่อนจึงจะรู้” ส่วนของบุคคลบางคน (พุทธวจนะที่เรียนแล้ว) เป็นอันทรงไว้ คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขาก็ยกขึ้นกล่าวพระสูตรนั้นได้ทันที ทรงหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสว่า “ธาตา”

Vacasā paricitāti suttadasaka-vaggadasaka-paṇṇāsadasakānaṃ vasena vācāya sajjhāyitā. Manasānupekkhitāti cittena anupekkhitā, yassa vācāya sajjhāyitaṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṃ hoti. Mahādīpaṃ jāletvā ṭhitassa rūpagataṃ viya paññāyati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘vacasā paricitā manasānupekkhitā’’ti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdhā. Parimaṇḍalehi [Pg.155] padabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ, taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhabyañjanabuddhiyo aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. Apica yo bhikkhu parisati dhammaṃ desento suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhapitvā aññaṃ upārambhakaraṃ suttaṃ āharati, tassa upamaṃ katheti, tadatthaṃ ohāreti, evamidaṃ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṃ ñatvā vuṭṭhahati. Nikkhittasuttaṃ pana nikkhattamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti. Yo pana suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca amakkhento ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya, gambhīramātikāya udakaṃ pesento viya, padaṃ koṭṭento sindhavājānīyo viya gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti. Evarūpiṃ kathaṃ sandhāya – ‘‘parimaṇḍalehi padabyañjanehī’’ti vuttaṃ.

คำว่า "คล่องปาก" (vacasā paricitā) คือ สาธยายด้วยวาจาโดยนัยแห่งหมวดสิบคือสุตตทสกะ วรรคทสกะ และปัณณาสทสกะ. คำว่า "เพ่งตามด้วยใจ" (manasānupekkhitā) คือ เพ่งตามด้วยจิต, พุทธวจนะที่ภิกษุใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจ ย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ เหมือนรูปารมณ์ย่อมปรากฏแก่ผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่แล้วยืนอยู่. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "คล่องปาก เพ่งตามด้วยใจ". คำว่า "แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ" (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) คือ แทงตลอดอย่างดีด้วยปัญญาทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ. ในคำว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม" (parimaṇḍalehi padabyañjanehi) นี้ บทนั่นแหละชื่อว่าบทพยัญชนะ เพราะเป็นเครื่องแสดงอรรถ, การกล่าวบทพยัญชนะนั้นโดยทำให้อักขระบริบูรณ์ ไม่ทำให้พยัญชนพุทธิ 10 ประการเสื่อมไป ชื่อว่ากลมกล่อม, ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดเมื่อแสดงธรรมในบริษัท วางพระสูตรหรือชาดก (ที่กำลังแสดง) ไว้แล้ว นำพระสูตรอื่นที่ควรยกขึ้นข่มมา กล่าวอุปมาของพระสูตรนั้น นำลงสู่เนื้อความนั้น ถือเอาพระสูตรนี้อย่างนี้แล้วใส่ลงในที่นี้ นำไปโดยส่วนเดียว รู้กาลแล้วลุกขึ้นไป, ส่วนพระสูตรที่วางไว้ก็เป็นเพียงวางไว้เท่านั้น, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่กลมกล่อม. ส่วนภิกษุใดวางพระสูตรหรือชาดกไว้แล้ว ไม่ไปนอกแม้บทเดียว ไม่ลบเลือนความเชื่อมต่อและลำดับก่อนหลังของบาลี ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ดำเนินไปเหมือนกำหนดด้วยพู่กัน เหมือนส่งน้ำไปตามร่องน้ำลึก เหมือนสับบท เหมือนม้าสินธพอาชาไนย, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่ากลมกล่อม. ทรงหมายถึงวาจาเห็นปานนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม".

Anuppabandhehīti ettha yo bhikkhu dhammaṃ kathento suttaṃ vā jātakaṃ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṃ manthento viya, uṇhakhādanīyaṃ khādanto viya, pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṃ gahitameva aggahitaṃ aggahitameva ca katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṃ godhaṃ uṭṭhapento viya tattha tattha paharanto osāpento ohāya gacchati. Yopi dhammaṃ kathento kālena sīghaṃ kālena dandhaṃ kālena mahāsaddaṃ kālena khuddakasaddaṃ karoti. Yathā petaggi kālena jalati, kālena nibbāyati, evameva idha petaggidhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya punappunaṃ ārabhati. Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, nitthunanto kandanto viya katheti, imesaṃ sabbesampi kathā appabandhā nāma hoti. Yo pana suttaṃ ārabhitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito acchinnadhāraṃ katvā nadīsotaṃ viya pavatteti, ākāsagaṅgato bhassamānaṃ udakaṃ viya nirantaraṃ kathaṃ pavatteti, tassa kathā anuppabandhā hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.156] ‘‘anuppabandhehī’’ti. Anusayasamugghātāyāti sattannaṃ anusayānaṃ samugghātatthāya. Evarūpenāti evarūpena bahussutena bhikkhunā tathārūpeneva bhikkhusatena bhikkhusahassena vā saṅghāṭikaṇṇena vā saṅghāṭikaṇṇaṃ, pallaṅkena vā pallaṅkaṃ āhacca nisinnena gosiṅgasālavanaṃ sobheyya. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

ในคำว่า "อันเนื่องกันดี" (anuppabandhehi) นี้ ภิกษุใดเมื่อกล่าวธรรม เริ่มพระสูตรหรือชาดกแล้ว ตั้งแต่เวลาที่เริ่ม ก็รีบเร่ง เหมือนคนสีไฟ เหมือนคนกินของร้อน ทำสิ่งที่ถือเอาแล้วให้เป็นอันถือเอาแล้วเท่านั้น สิ่งที่ยังไม่ถือเอาให้เป็นอันยังไม่ถือเอาเท่านั้น เหมือนคนไล่เหี้ยที่เที่ยวไปในระหว่างใบไม้เก่า ตีกระทบในที่นั้นๆ ทำให้จบแล้ว ละไป. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าวธรรม บางคราวก็เร็ว บางคราวก็ช้า บางคราวก็เสียงดัง บางคราวก็เสียงเบา, เหมือนไฟเปรต บางคราวก็ลุก บางคราวก็ดับ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นธรรมกถึกเปตัคคิ (ผู้แสดงธรรมเหมือนไฟเปรต), เมื่อบริษัทต้องการจะลุก ก็เริ่มขึ้นบ่อยๆ. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าว ก็ติดขัดในที่นั้นๆ กล่าวเหมือนคร่ำครวญ ร้องไห้, วาจาของภิกษุทั้งหมดเหล่านี้ ชื่อว่าไม่เนื่องกัน. ส่วนภิกษุใด เริ่มพระสูตรแล้ว ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ทำให้เป็นกระแสไม่ขาดสาย ให้เป็นไปเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, ให้วาจาเป็นไปไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่ไหลมาจากคงคาในอากาศ, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าเนื่องกันดี. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อันเนื่องกันดี". คำว่า "เพื่อถอนอนุสัย" (anusayasamugghātāya) คือ เพื่อประโยชน์แก่การถอนอนุสัย 7 ประการ. ป่าโคสิงคสาลวันพึงงามด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูตเห็นปานนี้ หรือด้วยภิกษุร้อยรูป พันรูปเห็นปานนั้น นั่งจรดชายสังฆาฏิด้วยชายสังฆาฏิ หรือจรดบัลลังก์ด้วยบัลลังก์. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้.

334. Paṭisallānaṃ assa ārāmoti paṭisallānārāmo. Paṭisallāne ratoti paṭisallānarato.

๓๓๔. การหลีกเร้นเป็นอารามของท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้มีการหลีกเร้นเป็นอาราม" (ปฏิสัลลานาราม). ยินดีแล้วในการหลีกเร้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้ยินดีในการหลีกเร้น" (ปฏิสัลลานรต).

335. Sahassaṃ lokānanti sahassaṃ lokadhātūnaṃ. Ettakañhi therassa dhuvasevanaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ, ākaṅkhamāno pana thero anekānipi cakkavāḷasahassāni voloketiyeva. Uparipāsādavaragatoti sattabhūmakassa vā navabhūmakassa vā pāsādavarassa upari gato. Sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyyāti pāsādapariveṇe nābhiyā patiṭṭhitānaṃ nemivaṭṭiyā nemivaṭṭiṃ āhacca ṭhitānaṃ nemimaṇḍalānaṃ sahassaṃ vātapānaṃ vivaritvā olokeyya, tassa nābhiyopi pākaṭā honti, arāpi arantarānipi nemiyopi. Evameva kho, āvusoti, āvuso, evaṃ ayampi dibbacakkhuko bhikkhu dibbena cakkhunā atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Tassa pāsāde ṭhitapurisassa cakkanābhiyo viya cakkavāḷasahasse sinerusahassaṃ pākaṭaṃ hoti. Arā viya dīpā pākaṭā honti. Arantarāni viya dīpaṭṭhitamanussā pākaṭā honti. Nemiyo viya cakkavāḷapabbatā pākaṭā honti.

๓๓๕. คำว่า "โลกพันหนึ่ง" (sahassaṃ lokānaṃ) คือ โลกธาตุพันหนึ่ง. จริงอยู่ การเห็นโลกธาตุพันหนึ่งนี้ เป็นสิ่งที่พระเถระเสพเป็นประจำ เนื่องอยู่กับการน้อมใจ, แต่เมื่อพระเถระปรารถนา ก็ย่อมเล็งเห็นจักรวาลหลายพันได้ทีเดียว. คำว่า "ขึ้นสู่ยอดปราสาทอันประเสริฐ" (uparipāsādavaragato) คือ ขึ้นไปเบื้องบนแห่งปราสาทอันประเสริฐมี 7 ชั้น หรือ 9 ชั้น. คำว่า "พึงเล็งเห็นวงล้อพันวง" (sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya) คือ พึงเปิดหน้าต่างพันบานแล้วเล็งเห็นวงล้อพันวงที่ตั้งอยู่ที่ดุมในบริเวณปราสาท ซึ่งตั้งอยู่จรดขอบล้อด้วยขอบล้อ, ดุมของล้อนั้นก็ปรากฏ, ซี่ล้อ, ช่องระหว่างซี่ล้อ และขอบล้อ ก็ปรากฏ. คำว่า "ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล" (evameva kho, āvuso) คือ ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้มีทิพยจักษุนี้ ย่อมเล็งเห็นโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันล่วงจักษุของมนุษย์. เขาสิเนรุพันหนึ่งในจักรวาลพันหนึ่ง ย่อมปรากฏแก่ภิกษุนั้น เหมือนดุมล้อปรากฏแก่บุรุษผู้ยืนอยู่ในปราสาท. ทวีปทั้งหลายย่อมปรากฏเหมือนซี่ล้อ. มนุษย์ที่อยู่ในทวีปย่อมปรากฏเหมือนช่องระหว่างซี่ล้อ. ภูเขาจักรวาลย่อมปรากฏเหมือนขอบล้อ.

336. Āraññikoti samādiṇṇaaraññadhutaṅgo. Sesapadesupi eseva nayo.

๓๓๖. คำว่า "ผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร" (อารัญญิก) คือ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

337. No ca saṃsādentīti na osādenti. Sahetukañhi sakāraṇaṃ katvā pañhaṃ pucchituṃ vissajjitumpi asakkonto saṃsādeti nāma. Evaṃ na karontīti attho. Pavattinī hotīti nadīsotodakaṃ viya pavattati.

๓๓๗. คำว่า "ไม่ย่นย่อ" (no ca saṃsādenti) คือ ไม่ทำให้จบสิ้นไป. จริงอยู่ ผู้ไม่สามารถถามหรือตอบปัญหาโดยทำให้มีเหตุมีปัจจัยได้ ชื่อว่าย่นย่อ. ความว่า ไม่กระทำอย่างนั้น. คำว่า "เป็นไปต่อเนื่อง" (pavattinī hoti) คือ เป็นไปเหมือนน้ำในกระแสแห่งแม่น้ำ.

338. Yāya [Pg.157] vihārasamāpattiyāti yāya lokiyāya vihārasamāpattiyā, yāya lokuttarāya vihārasamāpattiyā.

๓๓๘. คำว่า "ด้วยวิหารสมาบัติใด" (yāya vihārasamāpattiyā) คือ ด้วยโลกิยวิหารสมาบัติใด หรือด้วยโลกุตรวิหารสมาบัติใด.

339. Sādhu sādhu sāriputtāti ayaṃ sādhukāro ānandattherassa dinno. Sāriputtattherena pana saddhiṃ bhagavā ālapati. Esa nayo sabbattha. Yathā taṃ ānandovāti yathā ānandova sammā byākaraṇamāno byākareyya, evaṃ byākataṃ ānandena attano anucchavikameva, ajjhāsayānurūpameva byākatanti attho. Ānandatthero hi attanāpi bahussuto, ajjhāsayopissa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sāsane sabrahmacārī bahussutā bhaveyyu’’nti. Kasmā? Bahussutassa hi kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ, garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ pākaṭaṃ hoti. Bahussuto uggahitabuddhavacanaṃ āvajjitvā imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggaphalanibbānānīti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ pūretvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpetvā maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikaroti. Tasmā therassa evaṃ ajjhāsayo hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye uggahetvā āvajjantā sīlādīnaṃ āgataṭṭhānesu sīlādīni paripūretvā anukkamena maggaphalanibbānāni sacchikareyyu’’nti. Sesavāresupi eseva nayo.

๓๓๙. ในบทว่า สาธุ สาธุ สาริปุตฺต ดังนี้ คำสาธุการนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานแก่พระอานนทเถระ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกับพระสารีบุตรเถระ นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. บทว่า ยถา ตํ อานนฺโทวาติ ความว่า พระอานนท์พยากรณ์อยู่อย่างถูกต้องฉันใด ก็ได้พยากรณ์แล้วฉันนั้น อธิบายว่า พระอานนท์ได้พยากรณ์คำที่สมควรแก่ตน, คำที่สมกับอัธยาศัยของตนนั่นเอง. จริงอยู่ พระอานนทเถระเป็นพหูสูตแม้ด้วยตนเอง และท่านมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีในศาสนานี้เป็นพหูสูตเถิด". เพราะเหตุไร? เพราะว่า สำหรับผู้เป็นพหูสูต สิ่งที่ควรและไม่ควร สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ อาบัติหนักและอาบัติเบา อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้ ย่อมปรากฏชัด. ผู้เป็นพหูสูต เมื่อพิจารณาพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งผล ด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีล บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงสมาธิ ให้ถือเอาห้องแห่งวิปัสสนาในที่ที่กล่าวถึงวิปัสสนา แล้วเจริญมรรค โดยคิดว่า "ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงศีล, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนา, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ผล และนิพพาน". เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายเรียนนิกายหนึ่ง หรือสอง หรือสาม หรือสี่ หรือห้า แล้วพิจารณา บำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีลเป็นต้น แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งมรรค ผล และนิพพานโดยลำดับเถิด". แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

340. Āyasmā hi revato jhānajjhāsayo jhānābhirato, tasmāssa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekikā nisīditvā kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

๓๔๐. จริงอยู่ ท่านพระเรวตะมีอัธยาศัยในฌาน ยินดีในฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย นั่งอยู่แต่ผู้เดียว ทำกสิณบริกรรมแล้ว ให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

341. Āyasmā anuruddho dibbacakkhuko, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā anekesu cakkavāḷasahassesu cavamāne ca upapajjamāne ca satte disvā vaṭṭabhayena cittaṃ saṃvejetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

๓๔๑. ท่านพระอนุรุทธะเป็นผู้มีทิพพจักขุ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เจริญอาโลกกสิณแล้ว เห็นสัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติและกำลังอุบัติในจักรวาลหลายพัน ด้วยทิพพจักขุแล้ว ยังจิตให้สลดด้วยภัยในวัฏฏะ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

342. Āyasmā mahākassapo dhutavādo, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī dhutavādā hutvā dhutaṅgānubhāvena paccayataṇhaṃ milāpetvā aparepi nānappakāre kilese dhunitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

๓๔๒. ท่านพระมหากัสสปะเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์แล้ว ยังตัณหาในปัจจัยให้เหี่ยวแห้งไปด้วยอานุภาพแห่งธุดงค์แล้ว สลัดกิเลสแม้เหล่าอื่นมีประการต่างๆ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

343. Āyasmā [Pg.158] mahāmoggallāno samādhipāramiyā matthakaṃ patto, sukhumaṃ pana cittantaraṃ khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ jhānokkantikaṃ ārammaṇokkantikaṃ aṅgavavatthānaṃ ārammaṇavavatthānaṃ aṅgasaṅkanti ārammaṇasaṅkanti ekatovaḍḍhanaṃ ubhatovaḍḍhananti ābhidhammikadhammakathikasseva pākaṭaṃ. Anābhidhammiko hi dhammaṃ kathento – ‘‘ayaṃ sakavādo ayaṃ paravādo’’ti na jānāti. Sakavādaṃ dīpessāmīti paravādaṃ dīpeti, paravādaṃ dīpessāmīti sakavādaṃ dīpeti, dhammantaraṃ visaṃvādeti. Ābhidhammiko sakavādaṃ sakavādaniyāmeneva, paravādaṃ paravādaniyāmeneva dīpeti, dhammantaraṃ na visaṃvādeti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ābhidhammikā hutvā sukhumesu ṭhānesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

๓๔๓. ท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่สุดแห่งสมาธิบารมี แต่ว่า ความแตกต่างแห่งจิต ความแตกต่างแห่งขันธ์ ความแตกต่างแห่งธาตุ ความแตกต่างแห่งอายตนะ อันละเอียด, การก้าวลงสู่ฌาน, การก้าวลงสู่อารมณ์, การกำหนดองค์, การกำหนดอารมณ์, การย้ายองค์, การย้ายอารมณ์, การเจริญโดยฝ่ายเดียว, การเจริญโดยสองฝ่าย ย่อมปรากฏแก่พระธรรมกถึกผู้เป็นอภิธรรมิกเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้ไม่ใช่อภิธรรมิก เมื่อแสดงธรรม ย่อมไม่รู้ว่า "นี้เป็นสกวาท (วาทะของตน) นี้เป็นปรวาท (วาทะของผู้อื่น)". เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงสกวาท" กลับแสดงปรวาท, เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงปรวาท" กลับแสดงสกวาท, ย่อมทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. ส่วนพระอภิธรรมิก ย่อมแสดงสกวาทโดยนัยแห่งสกวาทนั่นเอง, แสดงปรวาทโดยนัยแห่งปรวาทนั่นเอง, ไม่ทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้เชี่ยวชาญในอภิธรรมแล้ว หยั่งญาณลงในฐานะอันสุขุมแล้ว เจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

344. Āyasmā sāriputto paññāpāramiyā matthakaṃ patto, paññavāyeva ca cittaṃ attano vase vattetuṃ sakkoti, na duppañño. Duppañño hi uppannassa cittassa vase vattetvā ito cito ca vipphanditvāpi katipāheneva gihibhāvaṃ patvā anayabyasanaṃ pāpuṇāti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī acittavasikā hutvā cittaṃ attano vase vattetvā sabbānassa visevitavipphanditāni bhañjitvā īsakampi bahi nikkhamituṃ adentā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

๓๔๔. ท่านพระสารีบุตรถึงที่สุดแห่งปัญญาบารมี และผู้มีปัญญานั่นแหละย่อมสามารถให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้. จริงอยู่ ผู้มีปัญญาทราม ย่อมเป็นไปในอำนาจของจิตที่เกิดขึ้นแล้ว หวั่นไหวไปในที่นั้นๆ แม้ไม่กี่วันก็ถึงความเป็นคฤหัสถ์ ย่อมถึงความพินาศและความฉิบหาย. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต ให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนแล้ว ทำลายความกระสับกระส่ายอันชั่วช้าทั้งหมดของจิตนั้น ไม่ยอมให้ออกไปข้างนอกแม้เพียงเล็กน้อย แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

345. Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsitaṃ pariyāyenāti sāriputta, yasmā saṅghārāmassa nāma bahussutabhikkhūhipi sobhanakāraṇaṃ atthi, jhānābhiratehipi, dibbacakkhukehipi, dhutavādehipi, ābhidhammikehipi, acittavasikehipi sobhanakāraṇaṃ atthi. Tasmā sabbesaṃ [Pg.159] vo subhāsitaṃ pariyāyena, tena tena kāraṇena subhāsitameva, no dubbhāsitaṃ. Apica mamapi suṇāthāti apica mamapi vacanaṃ suṇātha. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmīti na tāva ahaṃ imaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya ābhujitaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, na mocessāmīti attho. Idaṃ kira bhagavā paripākagate ñāṇe rajjasiriṃ pahāya katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ āruyha caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā daḷhasamādāno hutvā nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ bhinditvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, taṃ attano mahābodhipallaṅkaṃ sandhāya evamāha. Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate evaṃ ajjhāsayā kulaputtā iti paṭisañcikkhissanti, ‘bhagavā mahāgosiṅgasuttaṃ kathento idha, sāriputta, bhikkhu pacchābhattaṃ…pe… evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti āha, mayaṃ bhagavato ajjhāsayaṃ gaṇhissāmā’ti pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya daḷhasamādānā hutvā ‘arahattaṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmā’ti samaṇadhammaṃ kātabbaṃ maññissanti, te evaṃ paṭipannā katipāheneva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantī’’ti, imaṃ pacchimaṃ janataṃ anukampamāno paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti, sāriputta, evarūpena bhikkhunā nippariyāyeneva gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

๓๔๕. บทว่า สพฺเพสํ โว สาริปุตฺต สุภาสิตํ ปริยาเยน ความว่า ดูก่อนสารีบุตร เพราะว่า ชื่อว่าอารามของสงฆ์ ย่อมเป็นเหตุให้งดงามแม้ด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูต, แม้ด้วยภิกษุผู้ยินดีในฌาน, แม้ด้วยภิกษุผู้ได้ทิพพจักขุ, แม้ด้วยภิกษุผู้กล่าวธุดงค์, แม้ด้วยภิกษุผู้เป็นอภิธรรมิก, แม้ด้วยภิกษุผู้ไม่ตกอยู่ในอำนาจจิต. เพราะเหตุนั้น คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย คือโดยเหตุนั้นๆ เป็นสุภาษิตแท้ ไม่เป็นทุพภาษิต. บทว่า อปิจ มมปิ สุณาถ ความว่า อีกอย่างหนึ่ง พวกเธอจงฟังคำของเราบ้าง. บทว่า น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ ความว่า เรายังจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้ที่เราอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้เข้ามาแล้ว จักไม่คลายเพียงเท่านี้. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ทรงสละราชสมบัติ ทรงกระทำการเสด็จออกผนวชแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยลำดับ ทรงอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้บัลลังก์ที่ใครๆ ทำลายไม่ได้แล้ว เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง ประทับนั่งอยู่ ทรงทำลายยอดแห่งมาร ๓ ได้แล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้บันลือลั่น ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงหมายถึงมหาโพธิบัลลังก์ของพระองค์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า 'ในอนาคต กุลบุตรผู้มีอัธยาศัยอย่างนี้ จักพิจารณาอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสมหาโคสิงคสูตร ได้ตรัสว่า ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในเวลาปัจฉาภัต...ฯลฯ... ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล ดังนี้ พวกเราจักยึดถืออัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า' ดังนี้แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว อธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง จักสำคัญว่า 'เรายังไม่บรรลุพระอรหัต จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว พึงทำสมณธรรม, กุลบุตรเหล่านั้นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยกาลเพียงเล็กน้อย' ดังนี้, เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลังนี้ ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า เอวรูเปน โข สาริปุตฺต ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺย ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้โดยส่วนเดียวเท่านั้น ดังนี้ ทรงจบเทศนาโดยอนุสนธิที่ดำเนินไปตามลำดับนั่นแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาโคสิงคสูตร จบ.

3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามหาโคปาลกสูตร

346. Evaṃ me sutanti mahāgopālakasuttaṃ. Tattha tisso kathā ekanāḷikā, caturassā, nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitaṃ [Pg.160] bhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.

๓๔๖. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาโคปาลกสูตร. ในพระสูตรนั้น มีวิธีอธิบาย ๓ อย่าง คือ เอกนาฬิกา, จตุรัสสา, และนิสินนวัตติกา. ใน ๓ อย่างนั้น การกล่าวบาลีแล้วอธิบายอรรถของแต่ละบท ชื่อว่า เอกนาฬิกา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาด, แสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ฉลาด แล้วผูกเป็นหมวด ๔ อธิบาย ชื่อว่า จตุรัสสา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ฉลาดจนจบ นี้ชื่อว่า นิสินนวัตติกา. ในที่นี้ นี่เป็นธรรมเนียมที่พระอาจารย์ทั้งปวงประพฤติมา.

Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā, ajja ettikā na dissantīti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati, aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā, ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati, tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā vicarantaṃ gosāmikā disvā, ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenuṃ gaṇhātī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma – ‘‘ettikā gāvo setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā kabarā ettikā nīlā’’ti na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

บทว่า เอกาทสหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งโทษ ๑๑ ประการ. บทว่า โคคณํ คือ ฝูงโค. บทว่า ปริหริตุํ คือ ประคองไว้แล้วเที่ยวไป. บทว่า ผาตึ กาตุํ คือ ให้ถึงความเจริญ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า น รูปญฺญู โหติ คือ ไม่รู้จักรูป โดยการนับ หรือโดยสี. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จำนวนโคของตนว่า ร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง. คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'วันนี้ โคจำนวนเท่านี้ไม่ปรากฏ' ดังนี้แล้ว ก็ไม่เที่ยวแสวงหาไปในระหว่างหมู่บ้าน ๒-๓ แห่ง หรือในป่า, แม้เมื่อฝูงโคของตนเข้าไปปะปนในฝูงโคของคนอื่น ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'โคจำนวนเท่านี้ไม่ใช่ของเรา' ดังนี้แล้ว ก็ไม่ใช้ไม้ตีไล่ออกมา, โคที่หายไปของคนเลี้ยงโคนั้น ก็เป็นอันหายไปเลย. เจ้าของโคเห็นเขาต้อนโคของคนอื่นเที่ยวไป จึงข่มขู่ว่า 'คนนี้เอาแม่โคของเราไปนานเท่านี้' ดังนี้แล้ว ก็เอาโคของตนไปเสีย. ฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นก็เสื่อมไป, ทั้งยังเป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสี คือ ไม่รู้ว่า 'โคสีขาวมีเท่านี้, โคสีแดงมีเท่านี้, โคสีดำมีเท่านี้, โคสีด่างมีเท่านี้, โคสีนีลมีเท่านี้', คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย.

Na lakkhaṇakusalo hotīti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ajja asukalakkhaṇā ca asukalakkhaṇā ca gāvo na dissanti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

บทว่า น ลกฺขณกุสโล โหติ คือ ไม่รู้ลักษณะมีประการต่างๆ เช่น ธนู ศักดิ์ และหลาว เป็นต้น ที่ทำไว้บนร่างกายของโค, คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว (ก็ไม่รู้ว่า) 'วันนี้ โคมีลักษณะชื่อโน้น และโคมีลักษณะชื่อโน้น ไม่ปรากฏ'...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย.

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni pātenti, tesaṃ āsāṭikāti nāma. Tāni daṇḍena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti. Bālo [Pg.161] gopālako tathā na karoti, tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesaṃ jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ คือ แผลย่อมเกิดขึ้นในที่ที่ถูกตอและหนามเป็นต้นกระทบของโคทั้งหลาย ในแผลนั้น แมลงวันหัวเขียวย่อมวางไข่ ไข่เหล่านั้นชื่อว่าอาสาฏิกา (สิ่งที่น่ารังเกียจ) พึงกำจัดไข่เหล่านั้นด้วยไม้แล้วให้ยา คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" แผลของโคทั้งหลายของเขาย่อมกำเริบ ย่อมลึก หนอนย่อมเข้าไปสู่ท้อง โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม อันตรายแก่ชีวิตของทั้งสองฝ่ายย่อมมี ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālo gopālako tathā na karoti, athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsenti, tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่ปิดแผล คือ แผลที่เกิดขึ้นแก่โคทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว พึงให้ยาแล้วพันด้วยปอหรือผ้าเก่าแล้วปิดไว้ คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ครั้งนั้น น้ำเลือดน้ำหนองย่อมไหลออกจากแผลของโคทั้งหลายของเขา โคเหล่านั้นย่อมเสียดสีกันและกัน เพราะเหตุนั้น แผลย่อมเกิดขึ้นแม้แก่โคตัวอื่น ๆ ด้วยประการฉะนี้ โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti, apaṇḍito gopālako taṃ na karoti. Gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่ทำการรมควัน คือ ในฤดูฝน ในเวลาที่เหลือบและยุงเป็นต้นชุกชุม เมื่อฝูงโคเข้าไปสู่คอกแล้ว พึงทำการรมควันในที่นั้น ๆ คนเลี้ยงโคผู้ไม่มีปัญญาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ฝูงโคถูกเหลือบเป็นต้นเบียดเบียนตลอดคืน ไม่ได้หลับนอน ในวันรุ่งขึ้น ย่อมไปนอนหลับตามโคนต้นไม้เป็นต้นในที่นั้น ๆ ในป่า ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลแม้จากการบริโภคโครสห้าอย่าง

Na titthaṃ jānātīti titthaṃ samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti, so atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti, sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇā kumbhīlādayo gāhā gaṇhanti. Ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikāti vattabbataṃ āpajjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่รู้จักท่า คือ ไม่รู้ว่าท่าเรียบหรือไม่เรียบ มีสัตว์ร้ายหรือไม่มีสัตว์ร้าย เขาย่อมต้อนแม่โคลงในที่ไม่ใช่ท่า เท้าของแม่โคเหล่านั้นผู้เหยียบหินเป็นต้นในท่าที่ไม่เรียบย่อมแตก สัตว์ร้ายมีจระเข้เป็นต้นย่อมจับเอาโคที่ลงสู่ท่าลึกซึ่งมีสัตว์ร้าย ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า "วันนี้โคหายไปเท่านี้ วันนี้หายไปเท่านี้" ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

Na pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāgaṃ araññe gogaṇaṃ rakkhitvā pānīyaṃ pāyessāmīti nadiṃ vā [Pg.162] taḷākaṃ vā gahetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anuusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti, apītā eva vā honti. Atha ne gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti, tattha apītagāviyo pipāsāya sukkhamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่รู้โคที่ดื่มน้ำแล้ว คือ ไม่รู้ทั้งโคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่ม ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงรู้โคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่มอย่างนี้ว่า "แม่โคตัวนี้ดื่มแล้ว ตัวนี้ยังไม่ดื่ม ตัวนี้ได้โอกาสในท่าดื่มน้ำแล้ว ตัวนี้ยังไม่ได้" ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ เลี้ยงฝูงโคในป่าตลอดภาคกลางวันแล้ว คิดว่า "จักให้ดื่มน้ำ" จึงต้อนฝูงโคไปสู่แม่น้ำหรือสระ ในที่นั้น โคอุสภะใหญ่ โคหนุ่ม และแม่โคมีกำลัง ย่อมขวิดโคที่อ่อนแอและแก่ด้วยเขาหรือสีข้างแล้ว ทำโอกาสแก่ตน ลงไปในน้ำประมาณเท่าขาอ่อน ย่อมดื่มตามความพอใจ โคที่เหลือไม่ได้โอกาส ยืนอยู่ที่ฝั่ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม หรือมิฉะนั้นก็ไม่ได้ดื่มเลย ครั้งนั้น คนเลี้ยงโคตีที่หลังของโคเหล่านั้นแล้ว ย่อมต้อนเข้าป่าอีก ในที่นั้น แม่โคที่ยังไม่ได้ดื่มน้ำ กระหายน้ำจนซูบผอม ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaraṃ maggaṃ paṭipādeti, tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena vā abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่รู้จักทาง คือ ไม่รู้ว่า "ทางนี้เรียบ ปลอดภัย ทางนี้ไม่เรียบ น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า" เขาเว้นทางที่เรียบและปลอดภัยแล้ว ย่อมนำฝูงโคไปสู่ทางอื่น ในทางนั้น โคทั้งหลายถูกครอบงำด้วยกลิ่นของราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น หรือด้วยภัยคือโจร เป็นเช่นกับเนื้อที่ตื่นตระหนก ชูคอขึ้นแล้วยืนอยู่ ย่อมไม่กินหญ้าตามต้องการ และไม่ดื่มน้ำ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikavāro vā sattāhikavāro vā jānitabbo, ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi āluḷīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati, ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati. Ayaṃ pana imaṃ pañcāhikavāraṃ vā sattāhikavāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่ฉลาดในที่หาอาหาร คือ ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงเป็นผู้ฉลาดในที่หาอาหาร พึงรู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วัน คือเลี้ยงฝูงโคในทิศหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้น ไม่พึงเลี้ยงในที่นั้น ด้วยว่า สถานที่ที่ฝูงโคใหญ่เที่ยวไปกินแล้ว ย่อมเตียนไม่มีหญ้าเหมือนหน้ากลอง แม้น้ำก็ขุ่น เพราะเหตุนั้น ในวันที่ 5 หรือวันที่ 7 จึงควรเลี้ยงในที่นั้นอีก ด้วยว่า โดยเวลาเพียงเท่านี้ แม้หญ้าก็ย่อมงอกขึ้นอีก แม้น้ำก็ใส ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ไม่รู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วันนี้ ย่อมเลี้ยงในที่ที่เคยเลี้ยงแล้วทุก ๆ วัน ครั้งนั้น ฝูงโคของเขาย่อมไม่ได้หญ้าสด เมื่อกินหญ้าแห้ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati, khīrapako vaccho khīrapipāsāya sukkhati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno [Pg.163] mātu purato patitvā kālaṅkaroti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātumpi na labhatī’’ti puttasokena na yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

คำว่า และเป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ คือ อันคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด เพียงใดที่เนื้อและเลือดของลูกโคจะตั้งอยู่ได้ เพียงนั้น พึงเหลือเต้านมไว้เต้าหนึ่งหรือสองเต้า พึงเป็นผู้รีดโดยให้มีส่วนเหลือ ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ย่อมรีดโดยไม่เหลือไว้ให้ลูกโคแม้เล็กน้อย ลูกโคที่ยังดื่มนม ย่อมหิวนมจนซูบผอม ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ ตัวสั่น ล้มลงต่อหน้าแม่แล้วตาย แม่โคเห็นลูกแล้ว คิดว่า "ลูกของเราไม่ได้ดื่มแม้น้ำนมของแม่ตน" ด้วยความโศกเศร้าถึงลูก ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ น้ำนมในเต้าย่อมขาดไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

Gunnaṃ pituṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇayanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ pilandheti, siṅge suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti, usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇo parihāyati, pañcagorasato paribāhiro hoti.

ชื่อว่าโคปิตะ เพราะทำหน้าที่ดุจบิดาของฝูงโค ชื่อว่าโคปริณายก เพราะจูงฝูงโคไป คือนำไปสู่ที่ที่ต้องการ คำว่า ไม่บูชาเป็นพิเศษ ความว่า คนเลี้ยงโคผู้ฉลาด ย่อมบูชาโคอุสภะเช่นนั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ คือให้หญ้าและอาหารอย่างดี ประดับด้วยเครื่องหอมเบญจางคประดิษฐ์ สวมพวงมาลัย สวมปลอกทองและปลอกเงินที่เขา กลางคืนก็จุดประทีป ให้มันนอนภายใต้เพดานผ้า แต่คนเลี้ยงโคผู้นี้ไม่ทำการสักการะแม้สักอย่างหนึ่งแก่โคอุสภะนั้นเลย เมื่อโคอุสภะทั้งหลายไม่ได้รับการบูชาเป็นพิเศษ ก็ไม่คุ้มครองฝูงโค ไม่ป้องกันภัย ด้วยเหตุนั้น ฝูงโคของเขาย่อมเสื่อมไป และเขาย่อมเหินห่างจากโครสห้าอย่าง

347. Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti, ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttarūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma, ‘‘cakkhāyatanaṃ, sota-ghāna-jivhā-kāyāyatanaṃ, rūpa-sadda-gandha-rasa-phoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, āpodhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti evaṃ pāḷiyaṃ āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati, yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

๓๔๗. คำว่า อิธะ คือ ในพระศาสนานี้ คำว่า ไม่เป็นผู้รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักรูปที่ตรัสไว้ว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔" โดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยการนับ หรือโดยสมุฏฐาน ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้ว่า "ส่วนของรูป ๒๕ อย่างที่มาในบาลีอย่างนี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ, รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์, กายวิญญัติ วจีวิญญัติ, อากาสธาตุ อาโปธาตุ, ความเบาของรูป ความอ่อนของรูป ความควรแก่การงานของรูป, อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตาของรูป, กวฬิงการาหาร" ภิกษุนี้เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นที่ไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยการนับ ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยการนับ ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป กำหนดรู้รูปและอรูป พิจารณาปัจจัย ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ แล้วยังกรรมฐานให้ถึงที่สุดได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล นิพพานฉันนั้น และเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นเหินห่างจากโครส ๕ อย่างฉันใด ภิกษุนั้นก็เหินห่างจากธรรมขันธ์ ๕ คือ อเสขศีลขันธ์, อเสขสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ฉันนั้น

Samuṭṭhānato [Pg.164] na jānāti nāma, ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ na kutocisamuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā…pe… paribāhiro hoti.

ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสมุฏฐาน คือ ไม่รู้ว่า "รูปเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว, รูปเท่านี้มีสองสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสามสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสี่สมุฏฐาน, รูปเท่านี้ไม่มีสมุฏฐานอะไรเลย" เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยสีสันฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยสมุฏฐาน ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

Na lakkhaṇakusalo hotīti kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍitoti evaṃ vuttaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati, bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti; taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati, gopālako viya ca pañcahi gorasehi pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่เป็นผู้ฉลาดในลักษณะ คือ ไม่รู้ว่า "คนพาลมีกรรมเป็นเครื่องหมาย บัณฑิตมีกรรมเป็นเครื่องหมาย" ดังนี้ คือไม่รู้ว่ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่กล่าวไว้อย่างนี้ เป็นเครื่องหมายของบัณฑิตและคนพาล ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้อย่างนี้ จึงไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต เมื่อไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต ย่อมไม่รู้จักสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ, กุศลและอกุศล, สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ, อาบัติหนักและเบา, อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้, เหตุและมิใช่เหตุ; เมื่อไม่รู้สิ่งนั้นทั้งหมด ก็ไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้วฉันนั้น และเป็นผู้เหินห่างจากโครส ๕ และธรรมขันธ์ ๕ เหมือนคนเลี้ยงโคฉะนั้น

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti uppannaṃ kāmavitakkanti evaṃ vutte kāmavitakkādike na vinodeti, so imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, so yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่เป็นผู้กำจัดตัวเหลือบ คือ ไม่บรรเทากามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วตามที่ตรัสไว้ว่า "กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" ภิกษุนั้นไม่กำจัดอกุศลวิตกนี้ซึ่งเปรียบเหมือนตัวเหลือบ กลายเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจของวิตกเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ ภิกษุนั้นเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้น...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotītiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่เป็นผู้ปิดบังแผล คือ เมื่อถือเอานิมิตในอารมณ์ทั้งปวงโดยนัยเป็นต้นว่า "เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต" ก็ไม่บำเพ็ญสังวรให้บริบูรณ์ เหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่ปิดบังแผล ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นมีทวารเปิดโล่งเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti. Tato naṃ manussā bahussuto guṇavāti na jānanti, te guṇāguṇaṃ ajānantā catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi [Pg.165] kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭipattiṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า ไม่เป็นผู้ทำควัน คือ ไม่ทำควันคือการแสดงธรรม เหมือนคนเลี้ยงโคทำควัน คือ ไม่กล่าวธรรมกถา ไม่สวดสรภัญญะ ไม่กล่าวธรรมแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้ หรือไม่ทำอนุโมทนา เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงไม่รู้จักเธอว่าเป็นพหูสูต เป็นผู้มีคุณ พวกเขาเมื่อไม่รู้คุณและโทษ จึงไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นเมื่อลำบากด้วยปัจจัย ก็ไม่สามารถทำการสาธยายพุทธวจนะ บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ หรือรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

Na titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati, upasaṅkamanto, ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ, imassa bhāsitassa ko attho, imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadeti, imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchato avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekaṃ kaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhā eva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā ca so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti, ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, abhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti, so attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า "ไม่รู้จักท่า" ความว่า ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นพหูสูตผู้เปรียบดังท่า แม้เข้าไปหาก็ไม่สอบถาม ไม่ไต่ถาม ไม่ทำให้ท่านรู้ว่า "ท่านผู้เจริญ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร เนื้อความของภาษิตนี้คืออะไร ในที่นี้บาลีกล่าวถึงอะไร ในที่นี้อรรถแสดงความว่าอย่างไร" เมื่อเธอไม่สอบถามอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นก็ไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่จำแนกแสดง ไม่ทำให้ตื้นซึ่งสิ่งที่ยังไม่ทำให้ตื้น ไม่ทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่ยังไม่ปรากฏ และในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ ท่านก็ไม่บรรเทาความสงสัยแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาความสงสัยมีประการต่างๆ จริงอยู่ ความสงสัยนั่นแหละชื่อว่าธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย อธิบายว่า ท่านไม่นำความสงสัยออกแม้สักอย่างหนึ่งในความสงสัยเหล่านั้น เธอไม่เข้าไปหาท่าคือความเป็นพหูสูตอย่างนี้ ยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้ เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักท่า ฉันใด ภิกษุนี้ก็ไม่รู้จักท่าคือธรรม ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ย่อมถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่ายของท่าน คือ เข้าไปหาพระอภิธรรมิกะแล้วถามถึงสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ เข้าไปหาพระวินัยธรแล้วถามถึงการกำหนดรูปและอรูป ท่านเหล่านั้นถูกถามในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย ย่อมไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ ภิกษุนั้นตนเองยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati, savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti, so sakkaccaṃ dhammaṃ asuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า "ไม่รู้จักที่โคดื่มน้ำ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้ว่าโคดื่มน้ำแล้วหรือยังไม่ดื่ม ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ ไม่ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ฉันนั้น ไม่ได้ประสบอานิสงส์เพราะอาศัยบุญกิริยาวัตถุคือการฟังธรรม ไปสู่สถานที่ฟังธรรมแล้วไม่ฟังโดยเคารพ นั่งหลับ พูดคุย มีใจเป็นอื่น ภิกษุนั้นเมื่อไม่ฟังธรรมโดยเคารพ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya, – ‘‘ayaṃ lokiyo ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า "ไม่รู้จักทาง" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักทางและมิใช่ทาง ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ว่า "นี้เป็นโลกิยมรรค นี้เป็นโลกุตรมรรค" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ น้อมใจไปในโลกิยมรรคแล้ว ไม่สามารถทำให้โลกุตรธรรมเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikavāre sattāhikavāre viya cattāro satipaṭṭhāne, ‘‘ime lokiyā ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano [Pg.166] ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า "ไม่ฉลาดในโคจร" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้วาระ ๕ วัน วาระ ๗ วัน (ในการต้อนฝูงโค) ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ว่า "เหล่านี้เป็นโลกิยสติปัฏฐาน เหล่านี้เป็นโลกุตรสติปัฏฐาน" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ให้ญาณของตนเที่ยวไปในฐานะอันสุขุมแล้ว น้อมใจไปในโลกิยสติปัฏฐาน ไม่สามารถทำให้โลกุตรสติปัฏฐานเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

Anavasesadohī ca hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā telaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti, – ‘‘dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti rathavinīte vuttanayena pamāṇayuttaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

คำว่า "เป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ" ความว่า เมื่อไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมรีดคือรับไว้โดยไม่ให้มีเหลือ ส่วนในนิทเทสวารของบทนั้นมีว่า "อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺติ" คือ นำเข้าไปปวารณา ในที่นี้ การนำเข้าไปปวารณามี ๒ อย่าง คือ วาจาภิหาร และปัจจยาภิหาร วาจาภิหาร คือ มนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของภิกษุแล้วปวารณาว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการสิ่งใด โปรดบอกเถิด" ปัจจยาภิหาร คือ ถือเอาผ้าเป็นต้น หรือน้ำมัน น้ำอ้อยเป็นต้น ไปสู่สำนักของภิกษุแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการเท่าใด โปรดรับไปเท่านั้นเถิด" ในคำนั้นว่า "ภิกษุไม่รู้จักประมาณ" คือ ภิกษุไม่รู้จักประมาณในปัจจัยเหล่านั้น ไม่รับเอาสิ่งที่สมควรแก่ประมาณตามนัยที่กล่าวไว้ในรถวินีตสูตรว่า "พึงรู้ความประสงค์ของทายก พึงรู้ความประสงค์ของเทยยธรรม พึงรู้กำลังของตน" เขานำสิ่งใดมา ก็รับเอาสิ่งนั้นทั้งหมด มนุษย์ทั้งหลายเดือดร้อนใจ จึงไม่นำมาปวารณาอีก ภิกษุนั้นลำบากด้วยปัจจัย รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya te there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettāya kāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā, – ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā. Kilamante milāyantepi nappaṭijagganti. Pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guyhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīni na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabboti.

คำว่า "ไม่บูชาโคอุสภะเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่บูชาโคอุสภะใหญ่ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่บูชาภิกษุเถระเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษนี้ คือ กายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยเมตตาทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งหลายคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่กระทำความเคารพในพวกเรา" จึงไม่สงเคราะห์ภิกษุใหม่ด้วยสังคหวัตถุ ๒ ประการ คือ ไม่สงเคราะห์ด้วยอามิสสังคหะ ได้แก่ จีวรก็ดี บาตรก็ดี ของที่เนื่องด้วยบาตรก็ดี หรือเสนาสนะก็ดี แม้เมื่อภิกษุใหม่ลำบากหรือเหี่ยวแห้งใจ ก็ไม่ดูแล ไม่สอนบาลีก็ดี อรรถกถาก็ดี ธรรมกถาที่ร้อยเรียงไว้ก็ดี หรือคัมภีร์ที่ลึกซึ้งก็ดี ภิกษุใหม่ทั้งหลายเมื่อไม่ได้สังคหวัตถุ ๒ ประการนี้โดยประการทั้งปวงจากสำนักของพระเถระ ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนฝูงโคของนายโคบาลนั้นไม่เจริญ ฉันใด ศีลเป็นต้นก็ไม่เจริญ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นเป็นคนภายนอกจากโครส ๕ ประการ ฉันใด ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นคนภายนอกจากธรรมขันธ์ ๕ ประการ ฉันนั้น พึงทราบฝ่ายขาวโดยประกอบเข้ากับนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในฝ่ายดำ

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahāgopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาโคปาลกสูตร จบ

4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร

350. Evaṃ [Pg.167] me sutanti cūḷagopālakasuttaṃ. Tattha ukkacelāyanti evaṃnāmake nagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne rattiṃ gaṅgāsotato maccho thalaṃ patto. Manussā celāni telapātiyaṃ temetvā ukkā katvā macchaṃ gaṇhiṃsu. Nagare niṭṭhite tassa nāmaṃ karonte amhehi nagaraṭṭhānassa gahitadivase celukkāhi maccho gahitoti ukkacelā-tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Bhikkhū āmantesīti yasmiṃ ṭhāne nisinnassa sabbā gaṅgā pākaṭā hutvā paññāyati, tādise vālikussade gaṅgātitthe sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā mahāgaṅgaṃ paripuṇṇaṃ sandamānaṃ olokento, – ‘‘atthi nu kho imaṃ gaṅgaṃ nissāya koci pubbe vaḍḍhiparihāniṃ patto’’ti āvajjitvā, pubbe ekaṃ bālagopālakaṃ nissāya anekasatasahassā gogaṇā imissā gaṅgāya āvaṭṭe patitvā samuddameva paviṭṭhā, aparaṃ pana paṇḍitagopālakaṃ nissāya anekasatasahassagogaṇassa sotthi jātā vaḍḍhi jātā ārogyaṃ jātanti addasa. Disvā imaṃ kāraṇaṃ nissāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmīti cintetvā bhikkhū āmantesi.

๓๕๐. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคปาลสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อุกฺกเจลายํ ความว่า ในเมืองชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า เมื่อเมืองนั้นกำลังถูกสร้าง ในเวลากลางคืน ปลาจากกระแสน้ำคงคาได้ขึ้นมาบนบก. มนุษย์ทั้งหลายเอาผ้าชุบในภาชนะน้ำมันแล้วทำเป็นคบเพลิงจับปลา. เมื่อเมืองสร้างเสร็จแล้ว ผู้ตั้งชื่อเมืองนั้นคิดว่า 'ในวันที่พวกเรายึดสถานที่ตั้งเมือง ปลาถูกจับด้วยคบเพลิงที่ทำจากผ้า' จึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า อุกกเจลา. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่ใด แม่น้ำคงคาทั้งหมดปรากฏชัด ณ ที่นั้น ที่หาดทรายริมฝั่งแม่น้ำคงคาเช่นนั้น ในเวลาเย็น แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่งทอดพระเนตรแม่น้ำคงคาที่เต็มเปี่ยมและไหลเชี่ยว ทรงรำพึงว่า "มีใครบ้างหนอในกาลก่อน อาศัยแม่น้ำคงคานี้แล้วถึงความเจริญและความเสื่อม" ทรงเห็นว่า ในกาลก่อน อาศัยนายโคบาลผู้โง่เขลาคนหนึ่ง ฝูงโคหลายแสนตัวตกลงไปในวังน้ำวนของแม่น้ำคงคานี้แล้วลงสู่ทะเลหลวงไป ส่วนอีกคนหนึ่ง อาศัยนายโคบาลผู้เป็นบัณฑิต ความสวัสดี ความเจริญ ความไม่มีโรค ได้บังเกิดแก่ฝูงโคหลายแสนตัว. ครั้นทรงเห็นแล้ว จึงทรงดำริว่า "เราจักอาศัยเหตุนี้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย.

Māgadhakoti magadharaṭṭhavāsī. Duppaññajātikoti nippaññasabhāvo dandho mahājaḷo. Asamavekkhitvāti asallakkhetvā anupadhāretvā. Patāresīti tāretuṃ ārabhi. Uttaraṃ tīraṃ suvidehānanti gaṅgāya orime tīre magadharaṭṭhaṃ, pārime tīre videharaṭṭhaṃ, gāvo magadharaṭṭhato videharaṭṭhaṃ netvā rakkhissāmīti uttaraṃ tīraṃ patāresi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uttaraṃ tīraṃ suvidehāna’’nti. Āmaṇḍalikaṃ karitvāti maṇḍalikaṃ katvā. Anayabyasanaṃ āpajjiṃsūti avaḍḍhiṃ vināsaṃ pāpuṇiṃsu, mahāsamuddameva pavisiṃsu. Tena hi gopālakena gāvo otārentena gaṅgāya orimatīre samatitthañca visamatitthañca oloketabbaṃ assa, majjhe gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalāni sallakkhetabbāni assu. Tathā pārimatīre tīṇi cattāri titthāni, imasmā titthā bhaṭṭhā imaṃ titthaṃ gaṇhissanti, imasmā bhaṭṭhā imanti. Ayaṃ pana bālagopālako orimatīre gunnaṃ otaraṇatitthaṃ samaṃ vā visamaṃ vā anoloketvāva majjhe [Pg.168] gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalānipi asallakkhetvāva paratīre cattāri pañca uttaraṇatitthāni asamavekkhitvāva atittheneva gāvo otāresi. Athassa mahāusabho javanasampannatāya ceva thāmasampannatāya ca tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā pārimaṃ tīraṃ patvā chinnataṭañceva kaṇṭakagumbagahanañca disvā, ‘‘dubbiniviṭṭhameta’’nti ñatvā dhuragga-patiṭṭhānokāsampi alabhitvā paṭinivatti. Gāvo mahāusabho nivatto mayampi nivattissāmāti nivattā. Mahato gogaṇassa nivattaṭṭhāne udakaṃ chijjitvā majjhe gaṅgāya āvaṭṭaṃ uṭṭhapesi. Gogaṇo āvaṭṭaṃ pavisitvā samuddameva patto. Ekopi goṇo arogo nāma nāhosi. Tenāha – ‘‘tattheva anayabyasanaṃ āpajjiṃsū’’ti.

บทว่า มาคธโก คือ ชาวแคว้นมคธ. บทว่า ทุปฺปญฺญชาติโก คือ มี स्वभाव ปัญญาน้อย โง่เขลา งมงาย. บทว่า อสมเวกฺขิตฺวา คือ ไม่พิจารณา ไม่ไตร่ตรอง. บทว่า ปตาเรสิ คือ เริ่มที่จะให้ข้าม. บทว่า อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ ความว่า ฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคาเป็นแคว้นมคธ ฝั่งโน้นเป็นแคว้นวิเทหะ เขาต้อนโคจากแคว้นมคธไปแคว้นวิเทหะเพื่อจะเลี้ยงดู จึงให้ข้ามไปยังฝั่งเหนือ. อาศัยความนั้นจึงกล่าวว่า "อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ". บทว่า อามณฺฑลิกํ กริตฺวา คือ ทำให้หมุนเป็นวงกลม. บทว่า อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ คือ ถึงความไม่เจริญ ความพินาศ ได้ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. อธิบายว่า นายโคบาลนั้นเมื่อจะต้อนโคลงน้ำ พึงสำรวจท่าที่เรียบและท่าที่ไม่เรียบบนฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคา พึงกำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค. ฉันใดก็ดี บนฝั่งโน้น พึงกำหนดท่า ๓-๔ ท่า (โดยคิดว่า) ถ้าพลาดจากท่านี้ ก็จะไปขึ้นท่านั้น ถ้าพลาดจากท่านั้น ก็จะไปขึ้นท่านี้. แต่นายโคบาลผู้โง่เขลานี้ ไม่สำรวจท่าลงของฝูงโคบนฝั่งนี้ว่าเรียบหรือไม่เรียบ ไม่กำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค และไม่พิจารณาหาท่าขึ้น ๔-๕ แห่งบนฝั่งโน้น ต้อนโคลงในที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. ครั้งนั้น โคอุสภะจ่าฝูงของเขา ด้วยความเร็วและความแข็งแรง ได้ว่ายตัดกระแสน้ำคงคาไปถึงฝั่งโน้น เห็นตลิ่งที่พังและป่ารกชัฏด้วยกอหนาม รู้ว่า "ที่นี่ขึ้นยาก" ไม่ได้แม้แต่ที่ที่จะวางปลายกีบเท้า จึงว่ายกลับ. โคทั้งหลาย (คิดว่า) "โคอุสภะจ่าฝูงกลับแล้ว แม้พวกเราก็จะกลับ" จึงพากันว่ายกลับ. ณ ที่ที่ฝูงโคใหญ่ว่ายกลับ น้ำได้ขาดตอน ทำให้เกิดวังน้ำวนขึ้นกลางแม่น้ำคงคา. ฝูงโคเข้าไปในวังน้ำวนแล้วก็ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. แม้โคตัวเดียวที่ปลอดภัยก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตตฺเถว อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ".

Akusalā imassa lokassāti idha loke khandhadhātāyatanesu akusalā achekā, paralokepi eseva nayo. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakadhammā. Amāradheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Maccudheyyampi tebhūmakadhammāva. Amaccudheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Tattha akusalā achekā. Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ māradheyyaṃ. Dheyyanti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro. Maccudheyyepi eseva nayo. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ, iminā cha satthāro dassitāti veditabbā.

บทว่า อกุสลา อิมสฺส โลกสฺส คือ ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในขันธ์ ธาตุ อายตนะ ในโลกนี้, แม้ในปรโลกก็นัยนี้เหมือนกัน. เตภูมกธรรมเรียกว่า มารเธยยะ. โลกุตรธรรม ๙ ประการเรียกว่า อมารเธยยะ. แม้มัจจุเธยยะก็คือเตภูมกธรรมนั่นเอง. อมัจจุเธยยะคือโลกุตรธรรม ๙ ประการ. (พวกเขา) ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในธรรมเหล่านั้น. ส่วนโดยวจนัตถะ ที่ตั้งของมาร ชื่อว่า มารเธยยะ. บทว่า เธยฺยํ คือ ที่ตั้ง ที่อยู่ ที่อาศัย โคจร. แม้ในมัจจุเธยยะก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เตสํ คือ แก่สมณพราหมณ์ผู้มีสภาพเช่นนั้นเหล่านั้น, พึงทราบว่า ด้วยบทนี้ ทรงแสดงถึงศาสดา ๖ ท่าน.

351. Evaṃ kaṇhapakkhaṃ niṭṭhapetvā sukkapakkhaṃ dassento bhūtapubbaṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha balavagāvoti dantagoṇe ceva dhenuyo ca. Dammagāvoti dametabbagoṇe ceva avijātagāvo ca. Vacchatareti vacchabhāvaṃ taritvā ṭhite balavavacche. Vacchaketi dhenupake taruṇavacchake. Kisābalaketi appamaṃsalohite mandathāme. Tāvadeva jātakoti taṃdivase jātako. Mātugoravakena vuyhamānoti mātā purato purato huṃhunti goravaṃ katvā saññaṃ dadamānā urena udakaṃ chindamānā gacchati, vacchako tāya goravasaññāya dhenuyā vā urena chinnodakena gacchamāno ‘‘mātugoravakena vuyhamāno’’ti vuccati.

๓๕๑. ครั้นทรงจบกัณหปักษ์อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสุกกปักษ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า พลวคาโว คือ โคที่ฝึกแล้วและแม่โค. บทว่า ทมฺมคาโว คือ โคที่พึงฝึกและแม่โคที่ยังไม่เคยตกลูก. บทว่า วจฺฉตเร คือ ลูกโคมีกำลังที่พ้นความเป็นลูกโคแล้ว. บทว่า วจฺฉเก คือ ลูกโคยังอ่อนที่ยังติดแม่. บทว่า กิสาพลเก คือ โคที่มีเนื้อและเลือดน้อย มีกำลังน้อย. บทว่า ตาวเทว ชาตโก คือ ลูกโคที่เกิดในวันนั้น. บทว่า มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน ความว่า แม่โคเดินไปข้างหน้า ส่งเสียงร้อง "ฮึมๆ" เป็นสัญญาณ แหวกน้ำไปด้วยอก, ลูกโคอาศัยสัญญาณเสียงนั้น หรืออาศัยน้ำที่แม่โคแหวกไปด้วยอกนั้นตามไป จึงเรียกว่า "มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน".

352. Mārassa [Pg.169] sotaṃ chetvāti arahattamaggena mārassa taṇhāsotaṃ chetvā. Pāraṃ gatāti mahāusabhā nadīpāraṃ viya saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gatā. Pāraṃ agamaṃsūti mahāusabhānaṃ pāraṅgatakkhaṇe gaṅgāya sotassa tayo koṭṭhāse atikkamma ṭhitā mahāusabhe pāraṃ patte disvā tesaṃ gatamaggaṃ paṭipajjitvā pāraṃ agamaṃsu. Pāraṃ gamissantīti catumaggavajjhānaṃ kilesānaṃ tayo koṭṭhāse khepetvā ṭhitā idāni arahattamaggena avasesaṃ taṇhāsotaṃ chetvā balavagāvo viya nadīpāraṃ saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gamissantīti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Dhammānusārino, saddhānusārinoti ime dve paṭhamamaggasamaṅgino.

๓๕๒. บทว่า มารสฺส โสตํ เฉตฺวา ความว่า ตัดกระแสแห่งตัณหาของมารด้วยอรหัตตมรรคแล้ว. บทว่า ปารํ คตา ความว่า เหมือนโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. บทว่า ปารํ อคมํสุ ความว่า ในขณะที่โคอุสภะใหญ่ข้ามไปสู่ฝั่ง โคทั้งหลายที่ยืนล่วงส่วน ๓ แห่งกระแสแม่น้ำคงคา เห็นโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแล้ว ก็ปฏิบัติตามทางที่โคเหล่านั้นไปแล้ว จึงถึงฝั่งได้. บทว่า ปารํ คมิสฺสนฺติ ความว่า ท่านผู้ตั้งอยู่แล้วโดยทำให้กิเลสที่พึงฆ่าด้วยมรรค ๔ สิ้นไป ๓ ส่วน บัดนี้ จักตัดกระแสแห่งตัณหาที่เหลือด้วยอรหัตตมรรค เหมือนโคมีกำลังจักถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น จักถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า ธมฺมานุสาริโน, สทฺธานุสาริโน ความว่า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยปฐมมรรค.

Jānatāti sabbadhamme jānantena buddhena. Suppakāsitoti sukathito. Vivaṭanti vivaritaṃ. Amatadvāranti ariyamaggo. Nibbānapattiyāti tadatthāya vivaṭaṃ. Vinaḷīkatanti vigatamānanaḷaṃ kataṃ. Khemaṃ patthethāti kattukamyatāchandena arahattaṃ patthetha, kattukāmā nibbattetukāmā hothāti attho. ‘‘Patta’tthā’’tipi pāṭho. Evarūpaṃ satthāraṃ labhitvā tumhe pattāyeva nāmāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Bhagavā pana yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

บทว่า ชานตา ความว่า พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบธรรมทั้งปวง. บทว่า สุปฺปกาสิโต ความว่า ตรัสไว้ดีแล้ว. บทว่า วิวฏํ ความว่า เปิดแล้ว. บทว่า อมตทฺวารํ ความว่า คืออริยมรรค. บทว่า นิพฺพานปตฺติยา ความว่า เปิดไว้แล้วเพื่อบรรลุพระนิพพาน. บทว่า วินฬีกตํ ความว่า ทำให้ปราศจากรกชัฏคือมานะแล้ว. บทว่า เขมํ ปตฺเถถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงปรารถนาพระอรหัตด้วยฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำ, อธิบายว่า จงเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ ใคร่เพื่อจะให้บังเกิด. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า ปตฺตตฺถา ก็มี, อธิบายว่า ท่านทั้งหลายได้พระศาสดาเช่นนี้แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุแล้วนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิเท่านั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร จบ.

5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร

353. Evaṃ me sutanti cūḷasaccakasuttaṃ. Tattha mahāvane kūṭāgārasālāyanti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti. Saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā.

๓๕๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสัจจกสูตร. ในจูฬสัจจกสูตรนั้น บทว่า มหาวเน กูฏาคารสาลายํ ความว่า ชื่อว่า มหาวัน ได้แก่ ป่าใหญ่ที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ปลูก มีขอบเขตกำหนด. ส่วนมหาวันในแถบกรุงกบิลพัสดุ์นั้น เป็นป่าผืนเดียวติดต่อกับป่าหิมพานต์ ไม่มีขอบเขตกำหนด ตั้งจดมหาสมุทร. แต่มหาวันนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เป็นป่าใหญ่มีขอบเขตกำหนด จึงชื่อว่า มหาวัน. ส่วนศาลาเรือนยอดนั้น พึงทราบว่า เป็นพระคันธกุฎีของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ซึ่งสร้างขึ้นในอารามที่อาศัยมหาวัน โดยสร้างเรือนยอดไว้ภายใน มุงด้วยเครื่องมุงมีรูปคล้ายคอหงส์.

Saccako [Pg.170] nigaṇṭhaputtoti pubbe kira eko nigaṇṭho ca nigaṇṭhī ca pañca pañca vādasatāni uggahetvā, vādaṃ āropessāmāti jambudīpe vicarantā vesāliyaṃ samāgatā. Licchavirājāno disvā, – ‘‘tvaṃ ko, tvaṃ kā’’ti pucchiṃsu. Nigaṇṭho – ‘‘ahaṃ vādaṃ āropessāmīti jambudīpe vicarāmī’’ti āha. Nigaṇṭhīpi tathā āha. Licchavino, ‘‘idheva aññamaññaṃ vādaṃ āropethā’’ti āhaṃsu. Nigaṇṭhī attanā uggahitāni pañcavādasatāni pucchi, nigaṇṭho kathesi. Nigaṇṭhena pucchitepi nigaṇṭhī kathesiyeva. Ekassapi na jayo, na parājayo, ubho samasamāva ahesuṃ. Licchavino, – ‘‘tumhe ubhopi samasamā āhiṇḍitvā kiṃ karissatha, idheva vasathā’’ti gehaṃ datvā baliṃ paṭṭhapesuṃ. Tesaṃ saṃvāsamanvāya catasso dhītaro jātā, – ekā saccā nāma, ekā lolā nāma, ekā paṭācārā nāma, ekā ācāravatī nāma. Tāpi paṇḍitāva ahesuṃ, mātāpitūhi uggahitāni pañca pañca vādasatāni uggahesuṃ. Tā vayapattā mātāpitaro avocuṃ – ‘‘amhākaṃ ammā kule dārikā nāma hiraññasuvaṇṇādīni datvā kulagharaṃ pesitapubbā nāma natthi. Yo pana agāriko tāsaṃ vādaṃ maddituṃ sakkoti, tassa pādaparicārikā honti. Yo pabbajito tāsaṃ maddituṃ sakkoti, tassa santike pabbajanti. Tumhe kiṃ karissathā’’ti? Mayampi evameva karissāmāti. Catassopi paribbājikavesaṃ gahetvā, ‘‘ayaṃ jambudīpo nāma jambuyā paññāyatī’’ti jambusākhaṃ gahetvā cārikaṃ pakkamiṃsu. Yaṃ gāmaṃ pāpuṇanti, tassa dvāre paṃsupuñje vā vālikapuñje vā jambudhajaṃ ṭhapetvā, – ‘‘yo vādaṃ āropetuṃ sakkoti, so imaṃ maddatū’’ti vatvā gāmaṃ pavisanti. Evaṃ gāmena gāmaṃ vicarantiyo sāvatthiṃ pāpuṇitvā tatheva gāmadvāre jambudhajaṃ ṭhapetvā sampattamanussānaṃ ārocetvā antonagaraṃ paviṭṭhā.

บทว่า สจฺจโก นิครณฺฐปุตฺโต ความว่า ได้ยินว่า ในกาลก่อน นิครนถ์คนหนึ่งและนิครนถีคนหนึ่ง ต่างเรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะแล้ว เที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า "เราจักยกวาทะขึ้น" ได้มาพบกันที่เมืองเวสาลี. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นใคร เธอเป็นใคร". นิครนถ์ตอบว่า "ข้าพเจ้าเที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า จักยกวาทะขึ้น". แม้นิครนถีก็ตอบเช่นนั้น. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองจงยกวาทะกันและกันในที่นี้เถิด". นิครนถีถามวาทะ ๕๐๐ ที่ตนเรียนมา นิครนถ์ก็ตอบได้. แม้เมื่อนิครนถ์ถาม นิครนถีก็ตอบได้เช่นกัน. ชัยชนะหรือความพ่ายแพ้ไม่มีแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ทั้งสองเสมอกัน. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองเสมอกัน เที่ยวไปจักทำอะไร จงอยู่ที่นี่เถิด" แล้วพระราชทานบ้านและจัดเครื่องพลีกรรมให้. เพราะการอยู่ร่วมกันของทั้งสองนั้น ธิดา ๔ คนจึงเกิด คือ คนหนึ่งชื่อ สัจจา คนหนึ่งชื่อ โลลา คนหนึ่งชื่อ ปฏาจารา คนหนึ่งชื่อ อาจารวดี. ธิดาเหล่านั้นก็เป็นบัณฑิต ได้เรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะที่มารดาบิดาเรียนมา. เมื่อธิดาเหล่านั้นเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาได้กล่าวว่า "ลูกเอ๋ย ในตระกูลของเรา ไม่เคยมีธรรมเนียมส่งเด็กหญิงไปสู่เรือนตระกูล (อื่น) โดยให้เงินทองเป็นต้นไป แต่ผู้ใดที่เป็นคฤหัสถ์สามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะเป็นบำเรอเท้าของผู้นั้น ผู้ใดเป็นบรรพชิตสามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะบวชในสำนักของผู้นั้น พวกเจ้าจะทำอย่างไร?". (ธิดาทั้งหลายตอบว่า) "พวกหม่อมฉันก็จะทำอย่างนั้นเหมือนกัน". ธิดาทั้ง ๔ คนจึงถือเพศปริพาชิกา ถือกิ่งหว้าด้วยคิดว่า "ชมพูทวีปนี้ย่อมปรากฏเพราะต้นหว้า" แล้วออกจาริกไป. เมื่อถึงหมู่บ้านใด ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูบ้านนั้น บนกองฝุ่นหรือกองทราย แล้วกล่าวว่า "ผู้ใดสามารถยกวาทะขึ้นได้ ผู้นั้นจงเหยียบย่ำธงนี้" แล้วจึงเข้าไปในหมู่บ้าน. นางทั้งหลายเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้านอย่างนี้ จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูเมืองเช่นนั้น บอกแก่คนที่มาถึงแล้วจึงเข้าไปภายในพระนคร.

Tena samayena bhagavā sāvatthiṃ nissāya jetavane viharati. Athāyasmā sāriputto gilāne pucchanto ajaggitaṭṭhānaṃ jagganto attano kiccamahantatāya aññehi bhikkhūhi divātaraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto gāmadvāre jambudhajaṃ disvā, – ‘‘kimida’’nti dārake pucchi. Te tamatthaṃ ārocesuṃ. Tena hi maddathāti. Na sakkoma, bhante, bhāyāmāti. ‘‘Kumārā [Pg.171] mā bhāyatha, ‘kena amhākaṃ jambudhajo maddāpito’ti vutte, buddhasāvakena sāriputtattherena maddāpito, vādaṃ āropetukāmā jetavane therassa santikaṃ gacchathāti vadeyyāthā’’ti āha. Te therassa vacanaṃ sutvā jambudhajaṃ madditvā chaḍḍesuṃ. Thero piṇḍāya caritvā vihāraṃ gato. Paribbājikāpi gāmato nikkhamitvā, ‘‘amhākaṃ dhajo kena maddāpito’’ti pucchiṃsu. Dārakā tamatthaṃ ārocesuṃ. Paribbājikā puna gāmaṃ pavisitvā ekekaṃ vīthiṃ gahetvā, – ‘‘buddhasāvako kira sāriputto nāma amhehi saddhiṃ vādaṃ karissati, sotukāmā nikkhamathā’’ti ārocesuṃ. Mahājano nikkhami, tena saddhiṃ paribbājikā jetavanaṃ agamiṃsu.

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยกรุงสาวัตถี อยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร เมื่อถามไถ่ภิกษุไข้ ปัดกวาดสถานที่ที่ยังมิได้ปัดกวาด เพราะตนมีกิจมาก จึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตสายกว่าภิกษุรูปอื่น ๆ เมื่อเห็นธงกิ่งหว้าที่ประตูบ้าน จึงถามเด็ก ๆ ว่า "นี่อะไร" เด็กเหล่านั้นได้บอกเรื่องนั้นแก่ท่าน ท่านจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงเหยียบย่ำเสีย" (เด็ก ๆ กล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าทำไม่ได้ พวกข้าพเจ้ากลัว" (ท่านพระสารีบุตรจึงกล่าวว่า) "เด็กน้อยทั้งหลาย พวกเธออย่ากลัวเลย เมื่อมีผู้ถามว่า 'ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าของพวกเรา' พวกเธอพึงกล่าวว่า 'พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพุทธสาวกใช้ให้เหยียบย่ำ หากพวกท่านประสงค์จะโต้แย้งวาทะ ก็จงไปสู่สำนักของพระเถระที่พระเชตวันเถิด'" เด็กเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ก็เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าแล้วทิ้งเสีย ฝ่ายพระเถระเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็กลับไปยังวิหาร แม้พวกปริพาชิกาออกจากบ้านแล้ว ก็ถามว่า "ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเรา" เด็ก ๆ ได้บอกเรื่องนั้นแก่พวกนาง พวกปริพาชิกาจึงกลับเข้าไปในบ้านอีก เที่ยวประกาศไปตามถนนแต่ละสายว่า "ได้ยินว่า พระสาวกของพระพุทธเจ้าชื่อสารีบุตร จักโต้แย้งวาทะกับพวกเรา ผู้ใดปรารถนาจะฟัง จงออกมาเถิด" มหาชนก็พากันออกมา พวกปริพาชิกาพร้อมกับมหาชนนั้นได้ไปยังพระเชตวันวิหาร

Thero – ‘‘amhākaṃ vasanaṭṭhāne mātugāmassa āgamanaṃ nāma aphāsuka’’nti vihāramajjhe nisīdi. Paribbājikāyo gantvā theraṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi amhākaṃ dhajo maddāpito’’ti? Āma, mayā maddāpitoti. Mayaṃ tumhehi saddhiṃ vādaṃ karissāmāti. Sādhu karotha, kassa pucchā kassa vissajjanaṃ hotūti? Pucchā nāma amhākaṃ pattā, tumhe pana mātugāmā nāma paṭhamaṃ pucchathāti āha. Tā catassopi catūsu disāsu ṭhatvā mātāpitūnaṃ santike uggahitaṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu. Thero khaggena kumudanāḷaṃ chindanto viya pucchitaṃ pucchitaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā kathesi, kathetvā puna pucchathāti āha. Ettakameva, bhante, mayaṃ jānāmāti. Thero āha – ‘‘tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, ahaṃ pana ekaṃ yeva pañhaṃ pucchissāmi, taṃ tumhe kathethā’’ti. Tā therassa visayaṃ disvā, ‘‘pucchatha, bhante, byākarissāmā’’ti vattuṃ nāsakkhiṃsu. ‘‘Vada, bhante, jānamānā byākarissāmā’’ti puna āhaṃsu.

พระเถระคิดว่า "การที่มาตุคามมาในที่อยู่ของพวกเรานั้นไม่สะดวกเลย" จึงนั่งอยู่ ณ ท่ามกลางวิหาร พวกปริพาชิกาเข้าไปหาแล้วถามพระเถระว่า "ท่านใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเราหรือ" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ เราใช้ให้เหยียบย่ำ" (พวกนางกล่าวว่า) "พวกเราจะโต้แย้งวาทะกับท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "ดีละ พวกเธอจงทำเถิด การถามเป็นของใคร การตอบเป็นของใคร" (พระเถระกล่าวว่า) "การถามนั้นถึงแก่พวกเรา แต่พวกเธอเป็นมาตุคาม จงถามก่อนเถิด" ปริพาชิกาทั้งสี่นั้นยืนอยู่ ณ ทิศทั้งสี่ ได้ถามวาทะหนึ่งพันข้อที่เรียนมาจากสำนักของมารดาบิดา พระเถระได้ทำให้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ ไม่มีเยื่อใย ไม่มีปม แล้วกล่าวแก้ ราวกับคนเอามีดตัดก้านบัวสาย ครั้นตอบแล้ว ได้กล่าวว่า "จงถามอีกเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ารู้เพียงเท่านี้" พระเถระจึงกล่าวว่า "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่เราจะถามปัญหาข้อหนึ่งเท่านั้น พวกเธอจงตอบปัญหานั้นเถิด" พวกนางเห็นวิสัยของพระเถระแล้ว ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงถามเถิด พวกข้าพเจ้าจักตอบ" แต่ได้กล่าวอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวเถิด หากพวกข้าพเจ้ารู้ ก็จักตอบ"

Thero ayaṃ pana kulaputte pabbājetvā paṭhamaṃ sikkhāpetabbapañhoti vatvā, – ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pucchi. Tā neva antaṃ, na koṭiṃ addasaṃsu. Thero kathethāti āha. Na passāma, bhanteti. Tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, mayhaṃ tumhe ekaṃ pañhampi kathetuṃ na sakkotha, evaṃ sante kassa jayo kassa parājayoti? Tumhākaṃ, bhante, jayo, amhākaṃ parājayoti. Idāni kiṃ karissathāti? Tā mātāpitūhi vuttavacanaṃ ārocetvā, ‘‘tumhākaṃ santike pabbajissāmā’’ti āhaṃsu. Tumhe mātugāmā nāma amhākaṃ santike pabbajituṃ na vaṭṭati, amhākaṃ pana sāsanaṃ gahetvā [Pg.172] bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajathāti. Tā sādhūti therassa sāsanaṃ gahetvā bhikkhunisaṅghassa santikaṃ gantvā pabbajiṃsu. Pabbajitā ca pana appamattā ātāpiniyo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

พระเถระกล่าวว่า "ปัญหานี้เป็นปัญหาที่ควรให้กุลบุตรผู้ออกบวชเรียนก่อน" แล้วถามว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" พวกนางไม่เห็นทั้งที่สุด ไม่เห็นทั้งเบื้องต้น พระเถระจึงกล่าวว่า "จงตอบเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าไม่เห็น" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่พวกเธอไม่สามารถตอบปัญหาแม้ข้อเดียวของเราได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ชัยชนะเป็นของใคร ความพ่ายแพ้เป็นของใคร" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชัยชนะเป็นของท่าน ความพ่ายแพ้เป็นของพวกข้าพเจ้า" (พระเถระถามว่า) "บัดนี้ พวกเธอจะทำอย่างไร" พวกนางได้กราบทูลคำที่มารดาบิดากล่าวไว้แล้ว กล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะขอบวชในสำนักของท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอเป็นมาตุคาม ไม่ควรบวชในสำนักของพวกเรา แต่พวกเธอจงรับศาสน์ของเราไป แล้วไปบวชในสำนักภิกษุณีเถิด" พวกนางรับว่า "ดีละ" แล้วรับศาสน์ของพระเถระไปสู่สำนักของภิกษุณีสงฆ์แล้วบวช ก็แล ครั้นบวชแล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต

Ayaṃ saccako tāsaṃ catunnampi kaniṭṭhabhātiko. Tāhi catūhipi uttaritarapañño, mātāpitūnampi santikā vādasahassaṃ, tato bahutarañca bāhirasamayaṃ uggahetvā katthaci agantvā rājadārake sippaṃ sikkhāpento tattheva vesāliyaṃ vasati, paññāya atipūritattā kucchi me bhijjeyyāti bhīto ayapaṭṭena kucchiṃ parikkhipitvā carati, imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘saccako nigaṇṭhaputto’’ti.

สัจจกะนี้เป็นน้องชายคนเล็กของหญิงเหล่านั้นทั้งสี่คน เขามีปัญญายิ่งกว่าหญิงทั้งสี่คนนั้น ได้เรียนวาทะหนึ่งพันข้อ และลัทธินอกพระพุทธศาสนาที่มากกว่านั้นจากสำนักของมารดาบิดาแล้ว ไม่ได้ไปที่ไหนๆ สอนศิลปะแก่เหล่าราชกุมาร อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีนั่นเอง เพราะความที่ปัญญาเต็มเปี่ยมเกินไป จึงกลัวว่า "ท้องของเราจะแตก" เลยเอาแผ่นเหล็กรัดท้องไว้แล้วเที่ยวไป หมายถึงข้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สัจจกะ บุตรของนิครนถ์"

Bhassappavādakoti bhassaṃ vuccati kathāmaggo, taṃ pavadati kathetīti bhassappavādako. Paṇḍitavādoti ahaṃ paṇḍitoti evaṃ vādo. Sādhusammato bahujanassāti yaṃ yaṃ nakkhattacārena ādisati, taṃ taṃ yebhuyyena tatheva hoti, tasmā ayaṃ sādhuladdhiko bhaddakoti evaṃ sammato mahājanassa. Vādena vādaṃ samāraddhoti kathāmaggena dosaṃ āropito. Āyasmā assajīti sāriputtattherassa ācariyo assajitthero. Jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamānoti tato tato licchavirājagehato taṃ taṃ gehaṃ gamanatthāya anucaṅkamamāno. Yenāyasmā assaji tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Samayajānanatthaṃ.

คำว่า ภัสสัปปวาทโก ความว่า แนวทางแห่งถ้อยคำ เรียกว่า ภัสสะ, ผู้ใดย่อมกล่าว ย่อมบอกแนวนั้น เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ภัสสัปปวาทโก (ผู้กล่าววาทะอันเป็นสาระ) คำว่า ปัณฑิตวาโท คือ มีวาทะว่า "เราเป็นบัณฑิต" คำว่า สาธุสัมมโต พหุชนัสสะ ความว่า เขาทำนายเรื่องใดๆ ด้วยการโคจรของนักษัตร เรื่องนั้นๆ โดยมากย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว เพราะเหตุนั้น มหาชนจึงสมมติว่า "ผู้นี้มีลัทธิดี เป็นคนดี" คำว่า วาเทน วาทัง สมาทัทโธ ความว่า ถูกยกโทษขึ้นด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำ คำว่า อายสมา อัสสชิ คือ พระอัสสชิเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระสารีบุตรเถระ คำว่า ชังฆาวิหารัง อนุจังกมมาโน คือ เดินจงกรมไปเพื่อจะไปยังเรือนนั้นๆ จากเรือนของเจ้าลิจฉวีนั้นๆ คำว่า เยนายสมา อัสสชิ เตนุปสัง กมิ ความว่า เข้าไปหาเพราะเหตุไร ตอบว่า เพื่อจะรู้ลัทธิ

Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ‘samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’ti āhiṇḍāmi, ‘samayaṃ panassa na jānāmī’ti na āropesiṃ. Parassa hi samayaṃ ñatvā āropito vādo svāropito nāma hoti. Ayaṃ pana samaṇassa gotamassa sāvako paññāyati assajitthero; so attano satthu samaye kovido, etāhaṃ pucchitvā kathaṃ patiṭṭhāpetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami. Vinetīti kathaṃ vineti, kathaṃ sikkhāpetīti pucchati. Thero pana yasmā dukkhanti vutte upārambhassa okāso hoti, maggaphalānipi pariyāyena dukkhanti āgatāni, ayañca dukkhanti vutte theraṃ puccheyya – ‘‘bho assaji, kimatthaṃ tumhe pabbajitā’’ti. Tato ‘‘maggaphalatthāyā’’ti vutte, – ‘‘nayidaṃ, bho assaji, tumhākaṃ sāsanaṃ nāma, mahāāghātanaṃ nāmetaṃ, nirayussado nāmesa, natthi tumhākaṃ sukhāsā, uṭṭhāyuṭṭhāya dukkhameva jirāpentā āhiṇḍathā’’ti dosaṃ āropeyya, tasmā [Pg.173] paravādissa pariyāyakathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yathā esa appatiṭṭho hoti, evamassa nippariyāyakathaṃ kathessāmīti cintetvā, ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anicca’’nti imaṃ aniccānattavaseneva kathaṃ katheti. Dussutanti sotuṃ ayuttaṃ.

ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เราเที่ยวไปโดยคิดว่า เราจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่เพราะคิดว่า เรายังไม่รู้ลัทธิของท่าน จึงยังไม่ยกวาทะ จริงอยู่ วาทะที่บุคคลรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้วยกขึ้น ชื่อว่าเป็นวาทะที่ยกขึ้นดีแล้ว ก็พระเถระชื่ออัสสชินี้ ปรากฏว่าเป็นสาวกของพระสมณโคดม ท่านเป็นผู้ฉลาดในลัทธิของพระศาสดาของตน เราจะถามท่านแล้วตั้งเรื่องขึ้น แล้วจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Vineti (แนะนำ) คือ ถามว่า แนะนำอย่างไร ให้ศึกษาอย่างไร ส่วนพระเถระ (คิดว่า) เพราะเมื่อกล่าวว่า เป็นทุกข์ ก็จะเป็นช่องทางแห่งการติเตียนได้ (เพราะ) แม้มรรคและผลก็มาโดยปริยายว่าเป็นทุกข์ และเมื่อกล่าวว่าเป็นทุกข์ สัจจกนิครนถ์นี้ก็จะพึงถามพระเถระว่า 'ท่านอัสสชิ ท่านทั้งหลายบวชเพื่ออะไร' ครั้นเมื่อท่านตอบว่า 'เพื่อมรรคและผล' เขาก็จะพึงยกโทษว่า 'ท่านอัสสชิ ศาสนานี้ของท่านทั้งหลายไม่ชื่อว่าเป็นศาสนาเลย ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นแดนประหารใหญ่ ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดในนรก ความหวังในสุขของท่านทั้งหลายไม่มี ท่านทั้งหลายขวนขวายเสวยแต่ทุกข์เที่ยวไป' เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวถ้อยคำโดยปริยายแก่ผู้มีปกติกล่าวโทษผู้อื่น (พระเถระ) คิดว่า 'สัจจกนิครนถ์นี้จักตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการใด เราจักกล่าวถ้อยคำโดยไม่เป็นปริยายแก่เขาโดยประการนั้น' ดังนี้แล้ว จึงกล่าวเรื่องนี้โดยนัยแห่งอนิจจังและอนัตตาเท่านั้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง' บทว่า Dussutaṃ (ฟังได้โดยยาก) คือ ไม่ควรเพื่อจะฟัง

354. Santhāgāreti rājakulānaṃ atthānusāsanasanthāgārasālāyaṃ. Yena te licchavī tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ pubbe samayaṃ ajānanabhāvena samaṇassa gotamassa vādaṃ na āropesiṃ, idāni panassa mahāsāvakena kathitaṃ samayaṃ jānāmi, ime ca mama antevāsikā pañcasatā licchavī sannipatitā. Etehi saddhiṃ gantvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti tasmā upasaṅkami. Ñātaññatarenāti ñātesu abhiññātesu pañcavaggiyattheresu aññatarena. Patiṭṭhitanti yathā tena patiṭṭhitaṃ. Sace evaṃ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṃ sakkā kātunti idāneva piṭṭhiṃ parivattento āha. Ākaḍḍheyyāti attano abhimukhaṃ kaḍḍheyya. Parikaḍḍheyyāti purato paṭipaṇāmeyya. Samparikaḍḍheyyāti kālena ākaḍḍheyya, kālena parikaḍḍheyya. Soṇḍikākilañjanti surāghare piṭṭhakilañjaṃ. Soṇḍikādhuttoti surādhutto. Vālaṃ kaṇṇe gahetvāti surāparissāvanatthavikaṃ dhovitukāmo kasaṭanidhunanatthaṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā. Odhuneyyāti adhomukhaṃ katvā dhuneyya. Niddhuneyyāti uddhaṃmukhaṃ katvā dhuneyya. Nipphoṭeyyāti punappunaṃ papphoṭeyya. Sāṇadhovikaṃ nāmāti ettha manussā sāṇasāṭakakaraṇatthaṃ sāṇavāke gahetvā muṭṭhiṃ muṭṭhiṃ bandhitvā udake pakkhipanti. Te tatiyadivase suṭṭhu kilinnā honti. Atha manussā ambilayāgusurādīni ādāya tattha gantvā sāṇamuṭṭhiṃ gahetvā, dakkhiṇato vāmato sammukhā cāti tīsu phalakesu sakiṃ dakkhiṇaphalake, sakiṃ vāmaphalake, sakiṃ sammukhaphalake paharantā ambilayāgusurādīni bhuñjantā pivantā khādantā dhovanti. Mahantā kīḷā hoti. Rañño nāgo taṃ kīḷaṃ disvā gambhīraṃ udakaṃ anupavisitvā soṇḍāya udakaṃ gahetvā sakiṃ kumbhe sakiṃ piṭṭhiyaṃ sakiṃ ubhosu passesu sakiṃ antarasatthiyaṃ pakkhipanto kīḷittha. Tadupādāya taṃ kīḷitajātaṃ sāṇadhovikaṃ nāma vuccati[Pg.174], taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷatī’’ti. Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti yo saccako nigaṇṭhaputto bhagavato vādaṃ āropessati, so kiṃ bhavamāno kiṃ yakkho bhavamāno udāhu indo, udāhu brahmā bhavamāno bhagavato vādaṃ āropessati? Na hi sakkā pakatimanussena bhagavato vādaṃ āropetunti ayamettha adhippāyo.

๓๕๔. บทว่า Santhāgāre (ในสัณฐาคาร) คือ ในศาลาอันเป็นที่ประชุมเพื่อสั่งสอนประโยชน์ของเหล่าราชตระกูล บทว่า Yena te licchavī tenupasaṅkami (เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นอยู่ที่ใด เขาจึงเข้าไปหาที่นั้น) ความว่า ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในกาลก่อน เราเพราะความไม่รู้ลัทธิ จึงไม่ได้ยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่บัดนี้ เรารู้ลัทธิที่พระมหาสาวกของท่านกล่าวแล้ว และเจ้าลิจฉวี ๕๐๐ เหล่านี้ผู้เป็นอันเตวาสิกของเราก็ประชุมกันแล้ว เราจะไปพร้อมกับเจ้าลิจฉวีเหล่านี้แล้วยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Ñātaññatarena (โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งผู้มีชื่อเสียง) คือ โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาพระปัญจวัคคีย์เถระผู้มีชื่อเสียงปรากฏ บทว่า Patiṭṭhitaṃ (ที่ท่านตั้งไว้) คือ ตามที่ท่านตั้งไว้ ถ้าพระองค์จักทรงตั้งไว้อย่างนั้น (ก็ดี) แต่ถ้าจักตรัสเรื่องอื่นไป ในเรื่องนั้น เราจะอาจทำอะไรได้เล่า ดังนี้ (สัจจกนิครนถ์) จึงกล่าวพลางหันหลังให้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ทีเดียว บทว่า Ākaḍḍheyya (พึงลากมา) คือ พึงลากมาตรงหน้าตน บทว่า Parikaḍḍheyya (พึงลากไป) คือ พึงผลักไปข้างหน้า บทว่า Samparikaḍḍheyya (พึงลากมาและลากไป) คือ บางคราวพึงลากมา บางคราวพึงลากไป บทว่า Soṇḍikākilañjaṃ (เสื่อลำแพนของคนขายสุรา) คือ เสื่อลำแพนสำหรับนวดแป้งในโรงสุรา บทว่า Soṇḍikādhutto (นักเลงสุรา) คือ คนเมาสุรา บทว่า Vālaṃ kaṇṇe gahetvā (จับที่ชาย) คือ คนเมาสุราผู้ต้องการจะซักถุงกรองสุรา จับที่ชายทั้งสองข้างเพื่อสลัดกาก บทว่า Odhuneyya (พึงสลัดลง) คือ ทำให้มีหน้าลงแล้วพึงสลัด บทว่า Niddhuneyya (พึงสลัดขึ้น) คือ ทำให้มีหน้าขึ้นแล้วพึงสลัด บทว่า Nipphoṭeyya (พึงสะบัด) คือ พึงสะบัดบ่อยๆ บทว่า Sāṇadhovikaṃ nāma (ชื่อว่าการเล่นซักป่าน) ในบทนี้ มนุษย์ทั้งหลายเพื่อจะทำผ้าป่าน จึงเอาเปลือกป่านมามัดเป็นกำๆ แล้วใส่ลงในน้ำ ในวันที่สาม เปลือกป่านเหล่านั้นจะเปื่อยดี ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายถือเอาข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้นไปที่นั้นแล้ว เอากำป่านมาฟาดลงบนแผ่นกระดาน ๓ แผ่น คือ ข้างขวา ข้างซ้าย และข้างหน้า ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างขวา ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างซ้าย ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างหน้า พลางบริโภค ดื่ม เคี้ยวกินข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้น แล้วก็ซักไป เป็นการเล่นที่ยิ่งใหญ่ ช้างของพระราชาเห็นการเล่นนั้นแล้ว ลงไปในน้ำลึก ใช้งวงตักน้ำขึ้นมารดบนกระหม่อมครั้งหนึ่ง บนหลังครั้งหนึ่ง บนสีข้างทั้งสองครั้งหนึ่ง ที่ระหว่างขาอ่อนครั้งหนึ่ง แล้วเล่นไป อาศัยการเล่นนั้น การเล่นชนิดนั้นจึงเรียกว่า สาณโธวิกะ (การเล่นซักป่าน) ท่านกล่าวหมายถึงการเล่นชนิดนั้นว่า 'เล่นการเล่นชนิดที่ชื่อว่าสาณโธวิกะ' บทว่า Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti (สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไรหนอ จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้) ความว่า สัจจกนิครนถบุตรใดจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาค สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไร คือ เป็นยักษ์ หรือว่าเป็นพระอินทร์ หรือว่าเป็นพรหม จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้? เพราะว่า อันมนุษย์ธรรมดาไม่สามารถจะยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้เลย นี้เป็นอธิบายในบทนี้

355. Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye saccako ārāmaṃ pāvisi, tasmiṃ. Kismiṃ pana samaye pāvisīti? Mahāmajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ. Divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira kuhiṃ samaṇo gotamoti pariveṇato pariveṇaṃ gantvā pucchitvā pavisissāmīti vilokento araññe hatthī viya caṅkame caṅkamamāne paṃsukūlikabhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya, ‘‘yena te bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Kahaṃ nu kho, bhoti katarasmiṃ āvāse vā maṇḍape vāti attho. Esa, aggivessana, bhagavāti tadā kira bhagavā paccūsakāle mahākaruṇā samāpattiṃ samāpajjitvā dasasahassacakkavāḷe sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyasattaṃ olokento addasa – ‘‘sve saccako nigaṇṭhaputto mahatiṃ licchaviparisaṃ gahetvā mama vādaṃ āropetukāmo āgamissatī’’ti. Tasmā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivāro vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto mahāparisāya nisīdituṃ sukhaṭṭhāne nisīdissāmīti gandhakuṭiṃ apavisitvā mahāvane aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Te bhikkhū bhagavato vattaṃ dassetvā āgatā, saccakena puṭṭhā dūre nisinnaṃ bhagavantaṃ dassentā, ‘‘esa aggivessana bhagavā’’ti āhaṃsu.

๓๕๕. บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า ในสมัยที่สัจจกะเข้าไปยังอาราม. ถามว่า ก็เข้าไปในสมัยไหน? ตอบว่า ในสมัยเที่ยงวัน. ถามว่า ก็ทำไมในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงเดินจงกรมกัน? ตอบว่า เพื่อบรรเทาถีนมิทธะอันมีโภชนะอย่างดีเป็นปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเช่นนั้น เมื่อเดินจงกรมในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว อาบน้ำแล้ว ปล่อยให้ร่างกายได้รับไออุ่นแล้ว นั่งทำสมณธรรม จิตย่อมเป็นสมาธิ. บทว่า เยน เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า สัจจกะนั้นแลดูอยู่ด้วยคิดว่า "พระสมณโคดมอยู่ที่ไหนหนอ เราจะไปถามตั้งแต่บริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่งแล้วจึงเข้าไป" ได้เห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลกำลังเดินจงกรมอยู่ในที่จงกรม ดุจช้างป่าในป่า จึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า เยน เต ภิกฺขู (ภิกษุเหล่านั้นอยู่ ณ ที่ใด) อ้างถึงเรื่องนั้น. บทว่า กหํ นุ โข โภ มีความว่า (พระสมณโคดม) อยู่ในอาวาสหรือมณฑปไหน. บทว่า เอส อคฺคิเวสฺสน ภควา ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหาสมาบัติสมาบัติแล้ว ทรงแผ่ข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณไปในหมื่นจักรวาล ทรงตรวจดูสัตว์ที่พึงแนะนำให้รู้ได้ ทรงเห็นว่า "ในวันพรุ่งนี้ สัจจกะนิครนถบุตร จะพาหมู่ลิจฉวีหมู่ใหญ่มาด้วยความประสงค์จะยกวาทะของตนขึ้นตั้งแก่เรา". เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงบำรุงพระวรกายแต่เช้าตรู่ มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทรงดำริว่า "เราจะนั่งในที่สบายเพื่อให้มหาชนนั่ง" จึงมิได้เสด็จเข้าพระคันธกุฎี แต่ประทับนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่งในป่ามหาวัน. ภิกษุเหล่านั้นทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกลับมา เมื่อถูกสัจจกะถาม จึงชี้ไปที่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ที่ไกล กล่าวว่า "อัคคิเวสสนะ นั่นคือพระผู้มีพระภาค".

Mahatiyā licchaviparisāya saddhinti heṭṭhā pañcamattehi licchavisatehi parivutoti vuttaṃ. Te etassa antevāsikāyeva, antovesāliyaṃ pana saccako pañcamattāni licchavirājasatāni gahetvā, ‘‘vādatthiko bhagavantaṃ upasaṅkamanto’’ti sutvā dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathāsallāpaṃ sossāmāti [Pg.175] yebhuyyena manussā nikkhantā, evaṃ sā parisā mahatī aparicchinnagaṇanā ahosi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintesuṃ – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ, ‘kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti, nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti. Nāma gottanti, bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgatoti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. Bho gotama, ahaṃ vāsiṭṭho nāma kaccāno nāma idha āgatoti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ akaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā, ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

บทว่า มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ ความว่า ในเบื้องต้นได้กล่าวไว้ว่า (สัจจกะ) แวดล้อมด้วยเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐. เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเป็นอันเตวาสิกของสัจจกะนั้นนั่นเอง แต่ในกรุงเวสาลี สัจจกะได้พาเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ ไป เมื่อชาวเมืองได้ยินว่า "สัจจกะผู้ต้องการจะโต้วาทะกำลังเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค" คนส่วนใหญ่จึงพากันออกมาด้วยคิดว่า "เราจักฟังการสนทนาของบัณฑิตทั้งสอง" ด้วยเหตุนี้ บริษัทนั้นจึงมีขนาดใหญ่จนนับจำนวนไม่ได้. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงบริษัทนั้น. บทว่า อญฺชลึ ปณาเมตฺวา ความว่า ชนเหล่านั้นมีอยู่สองฝ่าย พวกเขาคิดกันดังนี้ว่า "ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม' เราก็จะตอบพวกเขาว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้เพียงแค่การประนมมือเท่านั้นหรือ'. ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค' เราก็จะตอบว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อเอาศีรษะจดพื้นดินเท่านั้นหรือ การประนมมือก็เป็นการไหว้มิใช่หรือ'". บทว่า นาม โคตฺตํ ความว่า ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาสิฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้ชรา ได้ทำเช่นนั้นด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้มีชื่อเสียงในท่ามกลางบริษัทด้วยชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดที่นั่งนิ่งอยู่ ชนเหล่านั้นเป็นคนเจ้าเล่ห์และเป็นคนเขลาบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อสนทนากันครั้งสองครั้ง ก็จะเกิดความคุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การไม่ให้ภิกษาครั้งสองครั้งก็ไม่สมควร" จึงนั่งนิ่งเสียเพื่อปลดเปลื้องตนจากภาระนั้น. ส่วนพวกคนเขลาบอดก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งเหมือนก้อนดินที่ถูกโยนทิ้งไปเพราะความไม่รู้เท่านั้น.

356. Kiñcideva desanti kañci okāsaṃ kiñci kāraṇaṃ, athassa bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – puccha, aggivessana, yadākaṅkhasīti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana ‘‘pucchāvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237) vā, ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti (dī. ni. 1.162) vā,

๓๕๖. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ ความว่า โอกาสบางอย่าง เหตุบางอย่าง. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงทำความอุตสาหะในการทูลถามปัญหาให้เกิดแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด". ความหมายของพระดำรัสนั้นคือ "ถ้าท่านปรารถนา ก็จงถามเถิด เราไม่มีภาระในการตอบปัญหา". หรืออีกนัยหนึ่ง "ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามสิ่งนั้นเถิด เราจักตอบให้ท่านทั้งหมด" ดังนี้ ทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณ อันเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่กล่าวว่า "ยทากงฺขสิ (ท่านปรารถนาสิ่งใด)" แต่กล่าวว่า "สุตฺวา เวทิสฺสาม (ฟังแล้วจักรู้)". ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด" บ้าง หรือ "ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด" บ้าง,

‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (dī. ni. 2.356) vā,

หรือตรัสว่า "ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง,

‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti (ma. ni. 3.85) vā,

หรือตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง,

‘‘Bāvarissa [Pg.176] ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā,

หรือตรัสว่า "เราได้ให้โอกาสแล้ว ท่านทั้งหลายจงถามความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์พาวรีและของพวกท่านตามที่ใจปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง,

‘‘Puccha maṃ sabhiya pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (su. ni. 517) vā –

หรือตรัสว่า "ดูก่อนสภิยะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง –

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇepi ṭhito

พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณแก่ยักษ์ นรินทร์ เทพ สมณะ พราหมณ์ ปริพาชกเหล่านั้นๆ. และการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบรรลุพุทธภูมิแล้วจะทรงปวารณาเช่นนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์. พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่แม้ในปเทสญาณในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์

‘‘Koṇḍañña pañhāni viyākarohi,Yācanti taṃ isayo sādhurūpā;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo,Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60) –

"ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายเถิด เหล่าฤาษีผู้มีรูปงามกำลังทูลขอท่านอยู่ ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี่เป็นธรรมดาในหมู่มนุษย์ ที่ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้เจริญที่สุด" ดังนี้ –

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito

(พระโพธิสัตว์) ผู้อันฤาษีทั้งหลายทูลขอแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท้าวสักกะเป็นต้นอย่างนี้

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ได้รับโอกาสแล้ว ขอจงถามปัญหาใดๆ ที่ปรารถนาแล้วด้วยใจเถิด เพราะว่าเราจักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย (เพราะ) รู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยตนเอง

Evaṃ sarabhaṅgakāle, sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena pañhaṃ puṭṭho okāse kārite, jātiyā sattavasso rathikāyaṃ paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkaṃ ābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

อย่างนี้ ในสมัยสรภังคชาดกและสัมภวชาดก (พระโพธิสัตว์) ผู้มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ กำลังเล่นฝุ่นอยู่ที่ถนน ได้นั่งขัดสมาธิในระหว่างถนนนั่นเทียว เมื่อสุจิรตพราหมณ์ผู้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปสิ้นสามครั้งแล้วไม่พบผู้กระทำซึ่งที่สุดแห่งปัญหาทั้งหลาย ได้ทูลถามปัญหา ครั้นเมื่อโอกาสอันตนกระทำแล้ว

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172) –

แน่นอน เราจักบอกแก่ท่าน เหมือนผู้ฉลาด (บอก) ฉันใด ก็ฉันนั้น ก็พระราชาแล ย่อมทรงทราบเรื่องนั้น ว่า (พระองค์) จักทรงกระทำหรือไม่ทรงกระทำ

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

ได้ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญู

Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano pañhaṃ pucchanto, ‘‘kathaṃ pana, bho gotamā’’tiādimāha.

ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์มีใจยินดี ประสงค์จะถามปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็อย่างไรเล่า"

Athassa [Pg.177] bhagavā, ‘‘passatha, bho, aññaṃ sāvakena kathitaṃ, aññaṃ satthā katheti, nanu mayā paṭikacceva vuttaṃ, ‘sace tathā patiṭṭhissati, yathāssa sāvakena patiṭṭhitaṃ, evāhaṃ vādaṃ āropessāmī’ti. Ayaṃ pana aññameva katheti, tattha kiṃ mayā sakkā kātu’’nti evaṃ nigaṇṭhassa vacanokāso mā hotūti heṭṭhā assajittherena kathitaniyāmeneva kathento, evaṃ kho ahaṃ, aggivessanātiādimāha. Upamā maṃ, bho gotama, paṭibhātīti, bho gotama, mayhaṃ ekā upamā upaṭṭhāti, āharāmi taṃ upamanti vadati. Paṭibhātu taṃ, aggivessanāti upaṭṭhātu te, aggivessana, āhara taṃ upamaṃ visatthoti bhagavā avoca. Balakaraṇīyāti bāhubalena kattabbā kasivāṇijjādikā kammantā. Rūpattāyaṃ purisapuggaloti rūpaṃ attā assāti rūpattā, rūpaṃ attāti gahetvā ṭhitapuggalaṃ dīpeti. Rūpe patiṭṭhāyāti tasmiṃ attāti gahitarūpe patiṭṭhahitvā. Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavatīti kusalaṃ vā akusalaṃ vā paṭilabhati. Vedanattādīsupi eseva nayo. Iminā kiṃ dīpeti? Ime pañcakkhandhā imesaṃ sattānaṃ pathavī viya patiṭṭhā, te imesu pañcasu khandhesu patiṭṭhāya kusalākusalakammaṃ nāma āyūhanti. Tumhe evarūpaṃ vijjamānameva attānaṃ paṭisedhento pañcakkhandhā anattāti dīpethāti ativiya sakāraṇaṃ katvā upamaṃ āhari. Iminā ca nigaṇṭhena āhaṭaopammaṃ niyatameva, sabbaññubuddhato añño tassa kathaṃ chinditvā vāde dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Duvidhā hi puggalā buddhaveneyyā ca sāvakaveneyyā ca. Sāvakaveneyye sāvakāpi vinenti buddhāpi. Buddhaveneyye pana sāvakā vinetuṃ na sakkonti, buddhāva vinenti. Ayampi nigaṇṭho buddhaveneyyo, tasmā etassa vādaṃ chinditvā añño dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Tenassa bhagavā sayameva vāde dosadassanatthaṃ nanu tvaṃ, aggivessanātiādimāha.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด สาวกกล่าวอย่างหนึ่ง พระศาสดาตรัสอีกอย่างหนึ่ง เราได้กล่าวไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า 'ถ้าจักตั้งมั่นอย่างนั้น เหมือนที่สาวกของท่านตั้งไว้แล้ว เราจักยกวาทะขึ้นอย่างนั้น' แต่ท่านผู้นี้กลับกล่าวเป็นอย่างอื่นไปเสีย ในเรื่องนั้น เราจะทำอะไรได้เล่า" ดังนี้ เพื่อไม่ให้เป็นช่องทางแห่งคำพูดของนิครนถ์ จึงตรัสตามนัยที่พระอัสสชิเถระกล่าวไว้ในเบื้องต้น ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรากล่าวอย่างนี้แล" (สัจจกะ) กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาปรากฏแก่ข้าพเจ้า" ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาข้อหนึ่งปรากฏแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะนำอุปมานั้นมา พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขออุปมานั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด" ความว่า ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขอจงปรากฏแก่ท่านเถิด ท่านจงนำอุปมานั้นมาโดยอิสระเถิด บทว่า พลกรณียานิ ได้แก่ การงานทั้งหลายมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำด้วยกำลังแขน ในบทว่า รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโล นี้ บทว่า รูปตฺตา มาจาก รูปํ อตฺตา อสฺส (รูปเป็นอัตตาของเขา) แสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่โดยยึดถือว่ารูปเป็นอัตตา บทว่า รูเป ปฏิฏฺฐาย คือ ตั้งมั่นแล้วในรูปที่ตนยึดถือว่าเป็นอัตตานั้น บทว่า ปุญฺญํ วา อปุญฺญํ วา ปสวติ คือ ย่อมได้กุศลหรืออกุศล ในบทว่า เวทนตฺตา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? (แสดงว่า) ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นที่ตั้งอาศัยของสัตว์เหล่านี้เหมือนแผ่นดิน สัตว์เหล่านั้นตั้งอยู่ในขันธ์ ๕ เหล่านี้แล้ว ย่อมประกอบกรรมอันชื่อว่ากุศลและอกุศล ท่านทั้งหลายปฏิเสธอัตตาที่มีอยู่จริงเช่นนี้ แล้วแสดงว่าขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา ดังนี้ (สัจจกะ) จึงได้นำอุปมามาโดยกระทำให้มีเหตุผลอย่างยิ่ง และอุปมาที่นิครนถ์นำมาด้วยบทนี้ เป็นเรื่องแน่นอนทีเดียว นอกจากพระสัพพัญญูพุทธเจ้าแล้ว ผู้อื่นที่จะสามารถตัดถ้อยคำของเขาแล้วแสดงโทษในวาทะได้นั้นไม่มีเลย จริงอยู่ บุคคลมี ๒ จำพวก คือ พุทธเวไนย และสาวกเวไนย ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สาวกทั้งหลายก็แนะนำสาวกเวไนยได้ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแนะนำได้ ส่วนพุทธเวไนยนั้น สาวกทั้งหลายไม่สามารถแนะนำได้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแนะนำได้ แม้นิครนถ์ผู้นี้ก็เป็นพุทธเวไนย เพราะเหตุนั้น ผู้อื่นที่จะสามารถตัดวาทะของนิครนถ์นี้แล้วแสดงโทษได้นั้นไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็ท่าน..." ด้วยพระองค์เอง เพื่อทรงแสดงโทษในวาทะแก่เขา

Atha nigaṇṭho cintesi – ‘‘ativiya samaṇo gotamo mama vādaṃ patiṭṭhapeti, sace upari koci doso bhavissati, mamaṃ ekakaṃyeva niggaṇhissati. Handāhaṃ imaṃ vādaṃ mahājanassāpi matthake pakkhipāmī’’ti, tasmā evamāha – ahampi, bho gotama, evaṃ vadāmi rūpaṃ me attā…pe… viññāṇaṃ me attāti, ayañca mahatī janatāti. Bhagavā pana nigaṇṭhato sataguṇenapi [Pg.178] sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, tasmā cintesi – ‘‘ayaṃ nigaṇṭho attānaṃ mocetvā mahājanassa matthake vādaṃ pakkhipati, nāssa attānaṃ mocetuṃ dassāmi, mahājanato nivattetvā ekakaṃyeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ kiñhi te, aggivessanātiādimāha. Tassattho – nāyaṃ janatā mama vādaṃ āropetuṃ āgatā, tvaṃyeva sakalaṃ vesāliṃ saṃvaṭṭitvā mama vādaṃ āropetuṃ āgato, tasmā tvaṃ sakameva vādaṃ niveṭhehi, mā mahājanassa matthake pakkhipasīti. So paṭijānanto ahañhi, bho gotamātiādimāha.

ลำดับนั้น นิครนถ์คิดว่า "พระสมณโคดมทรงตั้งมั่นในวาทะของเรายิ่งนัก ถ้าหากว่าโทษอะไรๆ จะมีขึ้นในเบื้องหน้า ก็จักข่มเราผู้เดียวเท่านั้น เอาล่ะ เราจะโยนวาทะนี้ไปไว้บนหัวของมหาชนด้วย" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็กล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นอัตตาของเรา...ฯลฯ...วิญญาณเป็นอัตตาของเรา และมหาชนหมู่นี้ (ก็กล่าวเช่นกัน)" ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าในวาทะ ยิ่งกว่านิครนถ์ร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น จึงทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ ปลดเปลื้องตนแล้ว โยนวาทะไปไว้บนหัวของมหาชน เราจักไม่ให้เขาปลดเปลื้องตนได้ จักให้เขากลับจากมหาชนแล้วข่มเขาผู้เดียวเท่านั้น" ลำดับนั้น จึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็มหาชนนี้จะทำอะไรให้ท่านได้" แก่เขา อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า "มหาชนหมู่นี้มิได้มาเพื่อจะยกวาทะให้เรา ท่านผู้เดียวนั่นแหละรวบรวมชาวเมืองเวสาลีทั้งหมดมาเพื่อจะยกวาทะให้เรา เพราะเหตุนั้น ท่านจงแก้แต่วาทะของตนเท่านั้น อย่าได้โยนไปไว้บนหัวของมหาชนเลย" เขาเมื่อจะรับรอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้านี่แหละ..."

357. Iti bhagavā nigaṇṭhassa vādaṃ patiṭṭhapetvā, tena hi, aggivessanāti pucchaṃ ārabhi. Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto. Yasmā tvaṃ pañcakkhandhe attato paṭijānāsi, tasmāti attho. Sakasmiṃ vijiteti attano raṭṭhe. Ghātetāyaṃ vā ghātetunti ghātārahaṃ ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ. Jāpetāyaṃ vā jāpetunti dhanajānirahaṃ jāpetabbayuttaṃ jāpetuṃ jiṇṇadhanaṃ kātuṃ. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetunti sakaraṭṭhato pabbājanārahaṃ pabbājetuṃ, nīharituṃ. Vattituñca arahatīti vattati ceva vattituñca arahati. Vattituṃ yuttoti dīpeti. Iti nigaṇṭho attano vādabhedanatthaṃ āhaṭakāraṇameva attano māraṇatthāya āvudhaṃ tikhiṇaṃ karonto viya visesetvā dīpeti, yathā taṃ bālo. Evaṃ me rūpaṃ hotūti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ hotu, pāsādikaṃ abhirūpaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya susajjitacittapaṭo viya ca manāpadassananti. Evaṃ me rūpaṃ mā ahosīti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ mā hotu, dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ valitapalitaṃ tilakasamākiṇṇanti.

๓๕๗. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้นิครนถ์ยอมรับวาทะของตนแล้ว จึงทรงเริ่มคำถามว่า “ถ้าอย่างนั้น อัคคิเวสสนะ” ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพราะเหตุ อธิบายว่า เพราะท่านยอมรับเบญจขันธ์ว่าเป็นอัตตา ฉะนั้น บทว่า สกสฺมึ วิชิเต คือ ในแว่นแคว้นของตน บทว่า ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ คือ เพื่อจะฆ่าคนที่ควรฆ่า ผู้สมควรถูกฆ่า บทว่า ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ คือ เพื่อจะปรับไหมคนที่ควรถูกปรับไหม ผู้สมควรถูกปรับไหม ให้ทรัพย์สินเสียหาย บทว่า ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ คือ เพื่อจะเนรเทศคนที่ควรถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้นของตน บทว่า วตฺติตุญฺจ อรหตีติ คือ ย่อมเป็นไป และย่อมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ท่านแสดงว่า สมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ด้วยประการฉะนี้ นิครนถ์ได้ชี้แจงโดยยกย่องเหตุผลที่ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงนำมาเพื่อทำลายวาทะของตนนั่นแหละ ประดุจคนพาลกำลังลับอาวุธเพื่อความตายของตนเอง บทว่า เอวํ เม รูปํ โหตุ คือ ขอรูปของเราจงเป็นเช่นนี้ คือ จงเป็นที่น่าเลื่อมใส งดงาม ตกแต่งประดับประดา เหมือนซุ้มประตูทอง หรือเหมือนผ้าที่วาดลวดลายอย่างดี และน่าดู บทว่า เอวํ เม รูปํ มา อโหสิ คือ ขอรูปของเราอย่าได้เป็นเช่นนี้ คือ อย่าได้มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอก และเกลื่อนกล่นไปด้วยไฝฝ้า

Tuṇhī ahosīti nigaṇṭho imasmiṃ ṭhāne viraddhabhāvaṃ ñatvā, ‘‘samaṇo gotamo mama vādaṃ bhindanatthāya kāraṇaṃ āhari, ahaṃ bālatāya tameva visesetvā dīpesiṃ, idāni naṭṭhomhi, sace vattatīti vakkhāmi, ime rājāno uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ mama rūpe vaso vattatīti vadasi, yadi te rūpe vaso vattati, kasmā tvaṃ yathā ime licchavirājāno [Pg.179] tāvatiṃsadevasadisehi attabhāvehi virocanti abhirūpā pāsādikā, evaṃ na virocasī’ti. Sace na vattatīti vakkhāmi, samaṇo gotamo uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ pubbe vattati me rūpasmiṃ vasoti vatvā idāni paṭikkhipasī’ti vādaṃ āropessati. Iti vattatīti vuttepi eko doso, na vattatīti vuttepi eko doso’’ti tuṇhī ahosi. Dutiyampi bhagavā pucchi, dutiyampi tuṇhī ahosi. Yasmā pana yāvatatiyaṃ bhagavatā pucchite abyākarontassa sattadhā muddhā phalati, buddhā ca nāma sattānaṃyeva atthāya kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramīnaṃ pūritattā sattesu balavaanuddayā honti. Tasmā yāvatatiyaṃ apucchitvā atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – etaṃ ‘‘byākarohī dānī’’tiādivacanaṃ avoca.

บทว่า ตุณฺหี อโหสิ คือ นิครนถ์รู้ถึงความผิดพลาดในข้อนี้แล้ว (คิดว่า) “พระสมณโคดมทรงนำเหตุผลมาเพื่อทำลายวาทะของเรา เรากลับชี้แจงเหตุผลนั้นโดยยกย่องด้วยความเป็นคนพาล บัดนี้เราพินาศแล้ว ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปได้’ พระราชาเหล่านี้จะลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวว่าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปของท่านได้ ถ้าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปได้ เหตุไรท่านจึงไม่งดงาม เป็นที่น่าเลื่อมใส รุ่งเรืองด้วยอัตภาพที่เหมือนเทวดาชั้นดาวดึงส์ เหมือนอย่างที่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้รุ่งเรืองอยู่เล่า’ ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปไม่ได้’ พระสมณโคดมก็จะลุกขึ้นแล้วยกโทษขึ้นว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า อำนาจของเราเป็นไปในรูปได้ แต่บัดนี้กลับปฏิเสธ’ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปได้’ ก็มีโทษอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ ก็มีโทษอีกอย่างหนึ่ง” (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสถาม แม้ครั้งที่สอง เขาก็นิ่งเสีย ก็เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามถึงครั้งที่สาม ศีรษะของผู้ที่ไม่ตอบย่อมแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีความอนุเคราะห์อย่างแรงกล้าในสัตว์ทั้งหลาย เพราะทรงบำเพ็ญบารมีมาตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัปป์เพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงครั้งที่สาม แต่ได้ตรัสคำนี้กับสัจจกนิครนถบุตร คือ ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “จงตอบ ณ บัดนี้”

Tattha sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakulasadisā dāṭhā, bhayānakāni akkhināsādīnīti evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito. Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Apica, ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā, ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññamakāsi. Tasmā ‘‘ajja saccakaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สหธมฺมิกํ คือ มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า วชิรปาณิ คือ ผู้มีวชิระในมือ บทว่า ยกฺโข คือ ไม่ใช่ยักษ์ตนใดตนหนึ่ง แต่พึงทราบว่าคือท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า อาทิตฺตํ คือ มีสีดังไฟ บทว่า สมฺปชฺชลิตํ คือ ลุกโชนดีแล้ว บทว่า สโชติภูตํ อธิบายว่า เป็นดุจมีแสงสว่างโดยรอบ เป็นเปลวไฟก้อนเดียวกัน บทว่า ฐิโต โหติ คือ ยืนนิรมิตรูปอันวิปริต คือ มีศีรษะใหญ่ เขี้ยวเหมือนปลีกล้วย มีตาและจมูกเป็นต้นที่น่าสะพรึงกลัว ถามว่า ก็เหตุไรท่าน (ท้าวสักกะ) จึงมา ตอบว่า เพื่อให้ (สัจจกะ) สละทิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเกิดความขวนขวายน้อยในการแสดงธรรมว่า “เราพึงแสดงธรรม แต่ผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา” ท้าวสักกะได้เสด็จมาพร้อมกับท้าวมหาพรหมแล้วได้กระทำปฏิญญาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดทรงแสดงธรรมเถิด พวกข้าพระองค์จักทำให้ผู้ที่ไม่เป็นไปตามอำนาจของพระองค์ ให้เป็นไปตามอำนาจ ขอธรรมจักรจงเป็นของพระองค์ ขออาณจักรจงเป็นของพวกข้าพระองค์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมาด้วยคิดว่า “วันนี้ เราจักข่มขู่สัจจกะแล้วให้ตอบปัญหา”

Bhagavā ceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputtoti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ. Taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘samaṇo gotamo saccakaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato saccako bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati saccako ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ ravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento [Pg.180] kassaci lomahaṃsamattampi na addasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ. Sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tuyhameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghāṭe khittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā – ‘‘na dāni me idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno, atha kho saccako nigaṇṭhaputto…pe… bhagavantaṃ etadavoca. Tāṇaṃ gavesīti tāṇanti gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇanti gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇanti gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati viddhaṃsetīti attho.

บทว่า ภควา เจว ปสฺสติ, สจฺจโก จ นิคณฺฐปุตฺโต คือ เพราะว่าถ้าแม้คนอื่นๆ พึงเห็นยักษ์นั้น เหตุนั้นก็จะไม่หนักแน่น (คนอื่น) จะพึงกล่าวว่า “พระสมณโคดมทรงทราบว่าสัจจกะไม่ยอมลงในวาทะของพระองค์ จึงทรงเรียกยักษ์มาแสดงให้ดู แต่นั้นสัจจกะจึงได้กล่าวเพราะความกลัว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นที่ทอดพระเนตรเห็น และสัจจกะก็เห็น พอเขาเห็นยักษ์นั้นเท่านั้น เหงื่อก็ไหลออกจากทั่วสรรพางค์กาย อวัยวะภายในท้องปั่นป่วนส่งเสียงดังลั่น เขาแลดูไปรอบๆ (คิดว่า) “คนอื่นๆ เห็นบ้างหรือไม่หนอ” ก็ไม่เห็นแม้แต่ขนลุกชันของใครๆ เลย ลำดับนั้น (เขาคิดว่า) “ความกลัวนี้เกิดขึ้นแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘นั่นยักษ์’ (คนอื่น) ก็จะกล่าวว่า ‘ท่านมีตาอยู่คนเดียวหรือ ท่านเห็นยักษ์อยู่คนเดียวหรือ เมื่อก่อนไม่เคยเห็นยักษ์ พอถูกพระสมณโคดมซักไซ้ในวาทะ ก็เห็นยักษ์ขึ้นมาทันทีหรือ’” (เขา) คิดดังนี้แล้ว สำคัญว่า “บัดนี้ ที่พึ่งอื่นในที่นี้ของเราไม่มี นอกจากพระสมณโคดม” ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตร... (ละ)... ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า บทว่า ตาณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าเครื่องต้านทาน บทว่า เลณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่หลีกเร้น บทว่า สรณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่พึ่ง และในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ตาณํ เพราะย่อมคุ้มครองรักษา ที่ชื่อว่า เลณํ เพราะเป็นที่หลบซ่อน ที่ชื่อว่า สรณํ เพราะย่อมกำจัด คือ เบียดเบียน ทำลายเสียซึ่งภัย

358. Manasi karitvāti manamhi katvā paccavekkhitvā upadhāretvā. Evaṃ me vedanā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu. Evaṃ me saññā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu, somanassasampayuttāva hotūti. Saṅkhāraviññāṇesupi eseva nayo. Mā ahosīti ettha pana vuttavipariyāyena attho veditabbo. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Samanupassitunti ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena passituṃ. No hidaṃ, bho gotamāti na yuttametaṃ, bho gotama. Iti bhagavā yathā nāma cheko ahituṇḍiko sappadaṭṭhavisaṃ teneva sappena puna ḍaṃsāpetvā ubbāheyya, evaṃ tassaṃyeva parisati saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ teneva mukhena pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattāti vadāpesi. Dukkhaṃ allīnoti imaṃ pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhādiṭṭhīhi allīno. Upagato ajjhositotipi taṇhādiṭṭhivaseneva veditabbo. Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena samanupassatīti attho. Parijāneyyāti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīraṇapariññāya parito jāneyya. Parikkhepetvāti khayaṃ vayaṃ anuppādaṃ upanetvā.

๓๕๘. บทว่า มนสิ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในใจ คือพิจารณาแล้ว ใคร่ครวญแล้ว บทว่า เอวํ เม เวทนา โหตุ ความว่า ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขเวทนาเท่านั้นเถิด บทว่า เอวํ เม สญฺญา โหตุ ความว่า ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสัญญาที่ประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้นเถิด แม้ในสังขารและวิญญาณ ก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในบทว่า มา อโหสิ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า กลฺลํ นุ ความว่า สมควรอยู่หรือ บทว่า สมนุปสฺสิตุํ ความว่า เพื่อที่จะเห็นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ อย่างนี้ว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา" บทว่า โน หิทํ โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การเห็นนั้นไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สัจจกนิครนถบุตรกล่าวด้วยปากของตนเองในบริษัทนั้นนั่นแหละว่า "ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เหมือนหมองูผู้ฉลาด พึงให้งูตัวที่กัดนั่นแหละกัดซ้ำอีกเพื่อถอนพิษที่เกิดจากการถูกงูกัด ฉะนั้น บทว่า ทุกฺขํ อลฺลีโน ความว่า เข้าไปยึดติดทุกข์คือขันธ์ 5 นี้ ด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้บทว่า อุปคโต อชฺโฌสิโต ก็พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ในบทเป็นต้นว่า ทุกฺขํ เอตํ มม ความว่า ย่อมเห็นทุกข์คือขันธ์ 5 ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า ปริชาเนยฺย ความว่า พึงรู้โดยรอบด้วยตีรณปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา บทว่า ปริกฺเขเปตฺวา ความว่า น้อมเข้าไปสู่ความสิ้น ความเสื่อม และความไม่เกิด

359. Navanti taruṇaṃ. Akukkukajātanti pupphaggahaṇakāle anto aṅguṭṭhappamāṇo eko ghanadaṇḍako nibbattati, tena virahitanti attho. Rittoti suñño antosāravirahito. Rittattāva tuccho. Aparaddhoti parājito. Bhāsitā kho pana teti idaṃ bhagavā tassa mukharabhāvaṃ [Pg.181] pakāsetvā niggaṇhanto āha. So kira pubbe pūraṇādayo cha satthāro upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Te vissajjetuṃ na sakkonti. Atha nesaṃ parisamajjhe mahantaṃ vippakāraṃ āropetvā uṭṭhāya jayaṃ pavedento gacchati. So sammāsambuddhampi tatheva viheṭhessāmīti saññāya upasaṅkamitvā –

๓๕๙. บทว่า นวํ ความว่า ยังอ่อน บทว่า อกุกฺกุกชาตํ ความว่า ในเวลาที่ดอกบาน ภายในต้นจะมีแก่นทึบขนาดเท่าหัวแม่มือเกิดขึ้นหนึ่งอัน บทนี้หมายถึงต้นที่ปราศจากแก่นนั้น บทว่า ริตฺโต ความว่า ว่างเปล่า ปราศจากแก่นสารภายใน เพราะความที่ว่างเปล่านั่นแหละ จึงกลวง บทว่า อปรทฺโธ ความว่า พ่ายแพ้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มสัจจกนั้น โดยทรงประกาศความเป็นคนปากกล้าของเขา จึงตรัสคำนี้ว่า ภาสิตา โข ปน เต ได้ยินว่า ในกาลก่อน สัจจกนั้นเข้าไปหาเจ้าลัทธิทั้ง ๖ มีปูรณะเป็นต้น แล้วถามปัญหา เจ้าลัทธิเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ครั้งนั้น เขากล่าวโทษเจ้าลัทธิเหล่านั้นอย่างใหญ่หลวงในท่ามกลางบริษัทแล้ว ลุกขึ้นประกาศชัยชนะแล้วก็จากไป สัจจกนั้นเข้าไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยหมายใจว่า "เราจักเบียดเบียนพระองค์อย่างนั้นเหมือนกัน" แล้ว...

‘‘Ambho ko nāma yaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako;

Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.

แน่ะท่าน ต้นไม้นี้ชื่ออะไรหนอ มีใบชุ่ม มีหนาม ซึ่งที่ต้นไม้นั้น ศีรษะแตกได้ด้วยการฟาดเพียงครั้งเดียว

Ayaṃ khadiraṃ āhacca asārakarukkhaparicito mudutuṇḍasakuṇo viya sabbaññutaññāṇasāraṃ āhacca ñāṇatuṇḍabhedaṃ patto sabbaññutaññāṇassa thaddhabhāvaṃ aññāsi. Tadassa parisamajjhe pakāsento bhāsitā kho pana tetiādimāha. Natthi etarahīti upādinnakasarīre sedo nāma natthīti na vattabbaṃ, etarahi pana natthīti vadati. Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti na sabbaṃ kāyaṃ vivari. Buddhā nāma gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā paṭicchannasarīrā parisati dhammaṃ desenti. Atha bhagavā galavāṭakasammukhaṭṭhāne cīvaraṃ gahetvā caturaṅgulamattaṃ otāresi. Otāritamatte pana tasmiṃ suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo puñjapuñjā hutvā suvaṇṇaghaṭato rattasuvaṇṇarasadhārā viya, rattavaṇṇavalāhakato vijjulatā viya ca nikkhamitvā suvaṇṇamurajasadisaṃ mahākhandhaṃ uttamasiraṃ padakkhiṇaṃ kurumānā ākāse pakkhandiṃsu. Kasmā pana bhagavā evamakāsīti? Mahājanassa kaṅkhāvinodanatthaṃ. Mahājano hi samaṇo gotamo mayhaṃ sedo natthīti vadati, saccakassa tāva nigaṇṭhaputtassa yantāruḷhassa viya sedā paggharanti. Samaṇo pana gotamo ghanadupaṭṭacīvaraṃ pārupitvā nisinno, anto sedassa atthitā vā natthitā vā kathaṃ sakkā ñātunti kaṅkhaṃ kareyya, tassa kaṅkhāvinodanatthaṃ evamakāsi. Maṅkubhūtoti nittejabhūto. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Appaṭibhānoti uttari appassanto. Nisīdīti pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasamāno nisīdi.

สัจจกนี้ เปรียบเหมือนนกที่มีจะงอยปากอ่อน คุ้นเคยกับต้นไม้ที่ไม่มีแก่น ไปจิกต้นตะเคียนเข้าฉันใด ครั้นจิกพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นแก่นสารเข้า ก็ถึงซึ่งการแตกแห่งจะงอยปากคือญาณ ได้รู้แล้วซึ่งความแข็งแกร่งแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประกาศความรู้นั้นของสัจจกในท่ามกลางบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภาสิตา โข ปน เต บทว่า นตฺถิ เอตรหิ ความว่า ไม่ควรกล่าวว่า ในพระวรกายที่มีอุปาทานนี้ เหงื่อไม่มีเลย แต่พระองค์ตรัสว่า แต่ในบัดนี้ไม่มี บทว่า สุวณฺณวณฺณํ กายํ วิวริ ความว่า ไม่ได้ทรงเปิดพระวรกายทั้งหมด ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงคาดประคดเอว มีพระวรกายที่ทรงปิดบังแล้ว แสดงธรรมในบริษัท ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจับจีวรตรงที่ตรงกับลำพระศอ แล้วทรงดึงลงมาประมาณ ๔ องคุลี ก็แล ครั้นเมื่อจีวรนั้นถูกดึงลงมาเท่านั้น พระรัศมีทั้งหลายมีวรรณะดังทองคำ ก็ปรากฏเป็นกลุ่มๆ พวยพุ่งออกมา ประดุจสายน้ำทองคำแดงจากหม้อทอง และประดุจสายฟ้าจากก้อนเมฆสีแดง แล้วกระทำประทักษิณลำพระศออันประเสริฐซึ่งเปรียบดังกลองทองและพระเศียรอันสูงสุด แล้วแล่นไปในอากาศ ถามว่า ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ทรงกระทำเช่นนั้น? ตอบว่า เพื่อทรงบรรเทาความสงสัยของมหาชน จริงอยู่ มหาชนอาจจะคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสว่า 'เราไม่มีเหงื่อ' แต่ฝ่ายสัจจกนิครนถบุตรนั้นเล่า เหงื่อไหลออกราวกับถูกนำขึ้นเครื่องยนต์" "ส่วนพระสมณโคดม ทรงห่มจีวรสองชั้นหนาทึบประทับนั่งอยู่ จะสามารถรู้ได้อย่างไรว่า ภายในมีเหงื่อหรือไม่มี" มหาชนพึงเกิดความสงสัยดังนี้ พระองค์จึงได้ทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อบรรเทาความสงสัยของมหาชนนั้น บทว่า มงฺกุภูโต ความว่า เป็นผู้หมดเดช บทว่า ปตฺตขนฺโธ ความว่า เป็นผู้มีไหล่ตก บทว่า อปฺปฏิภาโน ความว่า ไม่เห็นทางที่จะกล่าวต่อไป บทว่า นิสีทิ ความว่า นั่งขีดแผ่นดินด้วยนิ้วหัวแม่เท้า

360. Dummukhoti na virūpamukho, abhirūpo hi so pāsādiko. Nāmaṃ panassa etaṃ. Abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otaritunti sabbesaṃ aḷānaṃ [Pg.182] bhaggattā pacchinnagamano otarituṃ abhabbo, tattheva kākakulalādīnaṃ bhattaṃ hotīti dasseti. Visūkāyikānīti diṭṭhivisūkāni. Visevitānīti diṭṭhisañcaritāni. Vipphanditānīti diṭṭhivipphanditāni. Yadidaṃ vādādhippāyoti ettha yadidanti nipātamattaṃ; vādādhippāyo hutvā vādaṃ āropessāmīti ajjhāsayena upasaṅkamituṃ abhabbo; dhammassavanāya pana upasaṅkameyyāti dasseti. Dummukhaṃ licchaviputtaṃ etadavocāti kasmā avoca? Dummukhassa kirassa upamāharaṇakāle sesa licchavikumārāpi cintesuṃ – ‘‘iminā nigaṇṭhena amhākaṃ sippuggahaṇaṭṭhāne ciraṃ avamāno kato, ayaṃ dāni amittassa piṭṭhiṃ passituṃ kālo. Mayampi ekekaṃ upamaṃ āharitvā pāṇippahārena patitaṃ muggarena pothento viya tathā naṃ karissāma, yathā na puna parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ sakkhissatī’’ti, te opammāni karitvā dummukhassa kathāpariyosānaṃ āgamayamānā nisīdiṃsu. Saccako tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ime sabbeva gīvaṃ ukkhipitvā oṭṭhehi calamānehi ṭhitā; sace paccekā upamā harituṃ labhissanti, puna mayā parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā bhavissati, handāhaṃ dummukhaṃ apasādetvā yathā aññassa okāso na hoti, evaṃ kathāvāraṃ pacchinditvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmīti tasmā etadavoca. Tattha āgamehīti tiṭṭha, mā puna bhaṇāhīti attho.

๓๖๐. บทว่า ทุมมุโข ความว่า ไม่ใช่ผู้มีใบหน้าอัปลักษณ์ จริงอยู่ เจ้าชายลิจฉวีพระองค์นั้นมีพระรูปโฉมงดงามยิ่งนัก น่าเลื่อมใส แต่ชื่อของท่านคืออย่างนี้ (คือทุมมุขะ) บทว่า ไม่อาจลงสู่สระโบกขรณีนั้นได้อีก แสดงความว่า เพราะเสาทั้งหมดถูกหักเสียแล้ว การไปจึงขาดตอน ไม่อาจลงไปได้ ย่อมเป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้นในที่นั้นเอง บทว่า วิสูกายิกานิ คือ ทิฏฐิเหมือนหนาม บทว่า วิเสวิตานิ คือ ความประพฤติชั่วด้วยทิฏฐิ บทว่า วิปฺผนฺทิตานิ คือ ความดิ้นรนแห่งทิฏฐิ ในบทว่า ยทิทํ วาทาธิปฺปาโย นี้ บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต (แสดงความว่า) เป็นผู้มีความประสงค์จะกล่าวโทษ มีความตั้งใจว่า "เราจักยกโทษขึ้นกล่าว" จึงไม่อาจเข้าไปหาได้ แต่พึงเข้าไปหาเพื่อฟังธรรม บทว่า ได้กล่าวกะทุมมุขลิจฉวีบุตรดังนี้ ถามว่า เหตุไรจึงกล่าว? (ตอบว่า) ได้ยินว่า ในเวลาที่ทุมมุขะยกอุปมาขึ้นกล่าว เจ้าชายลิจฉวีที่เหลือก็ทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ได้ดูหมิ่นพวกเราในสถานที่เรียนศิลปะมานานแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่จะได้เห็นหลังของศัตรู แม้พวกเราก็จะยกอุปมาขึ้นมาคนละข้อๆ แล้วจักกระทำนิครนถ์นั้น เหมือนคนเอาค้อนทุบผู้ที่ล้มลงด้วยการตบด้วยฝ่ามือ โดยประการที่เขาจักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก" เจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นเตรียมอุปมาไว้แล้ว นั่งรอคอยเวลาที่การกล่าวของทุมมุขะจะจบลง สัจจกะรู้ความประสงค์ของเจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นแล้ว (จึงคิดว่า) "เจ้าลิจฉวีทั้งหมดนี้ต่างก็ชูคอขึ้น ริมฝีปากสั่นระริกยืนอยู่ ถ้าหากแต่ละคนได้โอกาสยกอุปมาขึ้นมา เราก็จักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก เอาล่ะ เราจะข่มทุมมุขะเสีย แล้วตัดบทสนทนาโดยประการที่ผู้อื่นจะไม่มีโอกาส แล้วจักทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม" เพราะเหตุนั้นจึงได้กล่าวคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อาคเมหิ มีความหมายว่า "จงหยุด อย่ากล่าวต่อไปอีก"

361. Tiṭṭhatesā, bho gotamāti, bho gotama, esā amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vācā tiṭṭhatu. Vilāpaṃ vilapitaṃ maññeti etañhi vacanaṃ vilapitaṃ viya hoti, vippalapitamattaṃ hotīti attho. Atha vā tiṭṭhatesāti ettha kathāti āharitvā vattabbā. Vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññeti ettha panidaṃ vācānicchāraṇaṃ vilapitamattaṃ maññe hotīti attho.

๓๖๑. บทว่า ติฏฺฐเตสา โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วาจานั้นของพวกข้าพระองค์ด้วย ของสมณพราหมณ์อื่นๆ จำนวนมากด้วย จงงดไว้ก่อน บทว่า วิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ ความว่า เพราะคำพูดนี้เป็นเหมือนการพร่ำเพ้อ เป็นเพียงการพูดพล่อยๆ อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ติฏฺฐเตสา นี้ พึงนำบทว่า กถา มากล่าว ส่วนในบทว่า วาจาวิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ นี้ มีความว่า การเปล่งวาจานี้ ข้าพระองค์เห็นว่าเป็นเพียงการพร่ำเพ้อ

Idāni pañhaṃ pucchanto kittāvatātiādimāha. Tattha vesārajjapattoti ñāṇapatto. Aparappaccayoti aparappattiyo. Athassa bhagavā pañhaṃ vissajjento idha, aggivessanātiādimāha, taṃ uttānatthameva. Yasmā panettha passatīti vuttattā sekkhabhūmi dassitā. Tasmā uttari asekkhabhūmiṃ pucchanto dutiyaṃ pañhaṃ pucchi, tampissa bhagavā byākāsi. Tattha [Pg.183] dassanānuttariyenātiādīsu dassanānuttariyanti lokiyalokuttarā paññā. Paṭipadānuttariyanti lokiyalokuttarā paṭipadā. Vimuttānuttariyanti lokiyalokuttarā vimutti. Suddhalokuttarameva vā gahetvā dassanānuttariyanti arahattamaggasammādiṭṭhi. Paṭipadānuttariyanti sesāni maggaṅgāni. Vimuttānuttariyanti aggaphalavimutti. Khīṇāsavassa vā nibbānadassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Maggaṅgāni paṭipadānuttariyaṃ. Aggaphalaṃ vimuttānuttariyanti veditabbaṃ. Buddho so bhagavāti so bhagavā sayampi cattāri saccāni buddho. Bodhāyāti paresampi catusaccabodhāya dhammaṃ deseti. Dantotiādīsu dantoti nibbisevano. Damathāyāti nibbisevanatthāya. Santoti sabbakilesavūpasamena santo. Samathāyāti kilesavūpasamāya. Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo. Taraṇāyāti caturoghataraṇāya. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Parinibbānāyāti kilesaparinibbānatthāya.

บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า กิตฺตาวตา ในบทเหล่านั้น บทว่า เวสารชฺชปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งญาณ (ความแกล้วกล้า) บทว่า อปรปฺปจฺจโย คือ ไม่มีผู้อื่นเป็นที่พึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิธ อคฺคิเวสฺสน ซึ่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะในพระบาลีนี้ มีคำว่า ย่อมเห็น จึงทรงแสดงเสกขภูมิ เพราะเหตุนั้น (สัจจกะ) เมื่อจะทูลถามถึงอเสกขภูมิที่สูงขึ้นไป จึงทูลถามปัญหาข้อที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ปัญหาแม้นั้นแก่สัจจกะ ในบทเหล่านั้น มีอาทิว่า ทสฺสนานุตฺตริเยน บทว่า ทัสสนานุตตริยะ คือ โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ คือ โลกิยปฏิปทาและโลกุตตรปฏิปทา บทว่า วิมุตตานุตตริยะ คือ โลกิยวิมุตติและโลกุตตรวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง พึงถือเอาเฉพาะส่วนที่เป็นโลกุตตระล้วนๆ คือ บทว่า ทัสสนานุตตริยะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิในอรหัตตมรรค บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ ได้แก่ มรรคมีองค์ที่เหลือ บทว่า วิมุตตานุตตริยะ ได้แก่ อัคคผลวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง การเห็นพระนิพพานของพระขีณาสพ ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ มรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ อรหัตตผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ พึงทราบดังนี้ บทว่า พุทฺโธ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เอง บทว่า โพธาย ความว่า ทรงแสดงธรรมเพื่อให้ผู้อื่นรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วย ในบทมีอาทิว่า ทนฺโต บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีพิษ (คือกิเลส) บทว่า ทมถาย คือ เพื่อความไม่มีพิษ บทว่า สนฺโต คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งปวง บทว่า สมถาย คือ เพื่อความสงบระงับแห่งกิเลส บทว่า ติณฺโณ คือ ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว บทว่า ตรณาย คือ เพื่อข้ามโอฆะ ๔ บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน บทว่า ปรินิพฺพานาย คือ เพื่อประโยชน์แก่กิเลสปรินิพพาน

362. Dhaṃsīti guṇadhaṃsakā. Pagabbāti vācāpāgabbiyena samannāgatā. Āsādetabbanti ghaṭṭetabbaṃ. Āsajjāti ghaṭṭetvā. Natveva bhavantaṃ gotamanti bhavantaṃ gotamaṃ āsajja kassaci attano vādaṃ anupahataṃ sakalaṃ ādāya pakkamituṃ thāmo natthīti dasseti. Na hi bhagavā hatthiādayo viya kassaci jīvitantarāyaṃ karoti. Ayaṃ pana nigaṇṭho imā tisso upamā na bhagavato ukkaṃsanatthaṃ āhari, attukkaṃsanatthameva āhari. Yathā hi rājā kañci paccatthikaṃ ghātetvā evaṃ nāma sūro evaṃ thāmasampanno puriso bhavissatīti paccatthikaṃ thomentopi attānameva thometi. Evameva sopi siyā hi, bho gotama, hatthiṃ pabhinnantiādīhi bhagavantaṃ ukkaṃsentopi mayameva sūrā mayaṃ paṇḍitā mayaṃ bahussutāyeva evaṃ pabhinnahatthiṃ viya, jalitaaggikkhandhaṃ viya, phaṇakataāsīvisaṃ viya ca vādatthikā sammāsambuddhaṃ upasaṅkamimhāti attānaṃyeva ukkaṃseti. Evaṃ attānaṃ ukkaṃsetvā bhagavantaṃ nimantayamāno adhivāsetu metiādimāha. Tattha adhivāsetūti sampaṭicchatu. Svātanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto sve bhavissati puññañca pītipāmojjañca, tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā [Pg.184] kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Saccakassa anuggahakaraṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

๓๖๒. บทว่า ธํสีติ ความว่า ผู้ทำลายคุณ. บทว่า ปคพฺภาติ ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีวาจากล้าแข็ง. บทว่า อาสาเทตพฺพํ ความว่า พึงกระทบกระทั่ง. บทว่า อาสชฺช ความว่า กระทบกระทั่งแล้ว. บทว่า นตฺเวว ภวนฺตํ โคตมํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความนี้ว่า "ไม่มีกำลังแก่ใครๆ ที่จะกระทบกระทั่งท่านพระโคดมแล้ว ถือเอาวาทะของตนทั้งหมดที่ยังไม่ถูกทำลายกลับไปได้". จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทำอันตรายแก่ชีวิตของใครๆ เหมือนช้างเป็นต้น. ส่วนนิครนถ์นี้ไม่ได้นำอุปมา ๓ ข้อนี้มาเพื่อยกย่องพระผู้มีพระภาค แต่นำมาเพื่อยกย่องตนเองเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า พระราชาทรงสังหารศัตรูบางคนแล้ว แม้จะทรงสรรเสริญศัตรูว่า "บุรุษผู้กล้าหาญ มีกำลังถึงเพียงนี้หนอ" ก็ชื่อว่าทรงสรรเสริญพระองค์เอง. ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สัจจกนิครนถ์นี้ เมื่อยกย่องพระผู้มีพระภาคด้วยคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม เปรียบเหมือนช้างตกมัน" ก็ยกย่องตนเองว่า "พวกเราเท่านั้นเป็นผู้กล้าหาญ พวกเราเป็นบัณฑิต พวกเราเป็นพหูสูต พวกเราผู้ต้องการโต้วาทะ ได้เข้าไปหาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนช้างตกมัน เหมือนกองไฟที่ลุกโชน และเหมือนอสรพิษร้ายที่แผ่พังพาน". สัจจกนิครนถ์ยกย่องตนเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะนิมนต์พระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อธิวาเสตุ เม. ในบทเหล่านั้น บทว่า อธิวาเสตุ ความว่า ขอจงรับ. บทว่า สฺวาตนาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและความปีติปราโมทย์ที่จะมีแก่ข้าพเจ้าในวันพรุ่งนี้ ผู้กระทำการสักการะในท่านทั้งหลาย. บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงไหวกายหรือวาจา ทรงดำรงความอดทนไว้ภายในเท่านั้น ทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ. อธิบายว่า พระองค์ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้น เพื่อทรงอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถ์.

363. Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthāti te kira licchavī tassa pañcathālipākasatāni niccabhattaṃ āharanti. Tadeva sandhāya esa sve tumhe yaṃ assa samaṇassa gotamassa patirūpaṃ kappiyanti maññeyyātha, taṃ āhareyyātha; samaṇassa hi gotamassa tumhe paricārakā kappiyākappiyaṃ yuttāyuttaṃ jānāthāti vadati. Bhattābhihāraṃ abhihariṃsūti abhiharitabbaṃ bhattaṃ abhihariṃsu. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā. Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho, onittaṃ nānābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇī. Taṃ onittapattapāṇiṃ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃbhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho. Puññañcāti yaṃ imasmiṃ dāne puññaṃ, āyatiṃ vipākakkhandhāti attho. Puññamahīti vipākakkhandhānaṃyeva parivāro. Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotūti taṃ imesaṃ licchavīnaṃ sukhatthāya hotu. Idaṃ kira so ahaṃ pabbajito nāma, pabbajitena ca na yuttaṃ attano dānaṃ niyyātetunti tesaṃ niyyātento evamāha. Atha bhagavā yasmā licchavīhi saccakassa dinnaṃ, na bhagavato. Saccakena pana bhagavato dinnaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento yaṃ kho, aggivessanātiādimāha. Iti bhagavā nigaṇṭhassa matena vināyeva attano dinnaṃ dakkhiṇaṃ nigaṇṭhassa niyyātesi, sā cassa anāgate vāsanā bhavissatīti.

๓๖๓. บทว่า ยมสฺส ปฏิรูปํ มญฺเญยฺยาถ ความว่า ได้ยินว่า เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นนำถาดอาหาร ๕๐๐ ถาดมาเป็นภัตตาหารประจำแก่สัจจกนิครนถ์นั้น. สัจจกนิครนถ์นั้นหมายถึงภัตตาหารนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "ในวันพรุ่งนี้ ท่านทั้งหลายพึงสำคัญสิ่งใดว่าสมควร เป็นของควรแก่พระสมณโคดมนี้ ก็พึงนำสิ่งนั้นมา เพราะท่านทั้งหลายเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม ย่อมรู้สิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ สิ่งที่สมควรและไม่สมควร". บทว่า ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสูติ ความว่า ได้นำภัตตาหารที่พึงนำมา. บทว่า ปณีเตน ความว่า อย่างประณีต. บทว่า สหตฺถา ความว่า ด้วยมือของตน. บทว่า สนฺตปฺเปตฺวา ความว่า ทำให้อิ่มหนำดีแล้ว คือทำให้บริบูรณ์ อิ่มหนำเพียงพอตามความต้องการ. บทว่า สมฺปวาเรตฺวา ความว่า ห้ามดีแล้ว คือทำให้ปฏิเสธด้วยสัญญาณมือว่า "พอแล้ว พอแล้ว". บทว่า ภุตฺตาวึ ความว่า ผู้เสวยเสร็จแล้ว. บทว่า โอณีตปตฺตปาณึ ความว่า ผู้มีมือที่นำออกจากบาตรแล้ว คือผู้มีมือที่เอาออกแล้ว. อีกนัยหนึ่งมี పాఠะว่า "โอนิตฺตปตฺตปาณึ" อรรถว่า ผู้มีบาตรแยกออกจากมือ ชื่อว่า โอนิตฺตปตฺตปาณิ. อรรถของบทว่า ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ คือ ทรงล้างพระหัตถ์และบาตรแล้ว ทรงวางบาตรไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วประทับนั่ง. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ ความว่า รู้ว่าพระผู้มีพระภาคทรงเป็นเช่นนั้นแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง. บทว่า ปุญฺญญฺจาติ ความว่า บุญใดในทานนี้ อรรถว่า คือวิบากขันธ์ในอนาคต. บทว่า ปุญฺญมหิ ความว่า เป็นบริวารของวิบากขันธ์นั่นเอง. บทว่า ตํ ทายกานํ สุขาย โหตูติ ความว่า ขอทานนั้นจงเป็นไปเพื่อความสุขแก่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้. ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นคิดว่า "เราเป็นบรรพชิต บรรพชิตไม่ควรจะอุทิศทานของตน" เมื่อจะอุทิศให้แก่เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า เพราะทานนี้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายถวายแก่สัจจกนิครนถ์ ไม่ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค แต่สัจจกนิครนถ์ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ โข อคฺคิเวสฺสน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอุทิศทักษิณาทานที่เขาถวายแก่พระองค์ให้แก่นิครนถ์ โดยไม่ต้องคำนึงถึงความเห็นของนิครนถ์ และทานนั้นจักเป็นวาสนาของเขาในอนาคต.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร จบ.

6. Mahāsaccakasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามหาสัจจกสูตร

364. Evaṃ [Pg.185] me sutanti mahāsaccakasuttaṃ. Tattha ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayanti ca tīhi padehi ekova samayo vutto. Bhikkhūnañhi vattapaṭipattiṃ katvā mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya cetiyaṃ vanditvā kataraṃ gāmaṃ pavisissāmāti vitakkamāḷake ṭhitakālo nāma hoti. Bhagavā evarūpe samaye rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlacīvaraṃ ekaṃsaṃ pārupitvā gandhakuṭito nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. Taṃ sandhāya, – ‘‘ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamaya’’nti ca vuttaṃ. Pavisitukāmoti piṇḍāya pavisissāmīti evaṃ katasanniṭṭhāno. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Vādāropanajjhāsayena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘pubbepāhaṃ apaṇḍitatāya sakalaṃ vesāliparisaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā parisamajjhe maṅku jāto. Idāni tathā akatvā ekakova gantvā vādaṃ āropessāmi. Yadi samaṇaṃ gotamaṃ parājetuṃ sakkhissāmi, attano laddhiṃ dīpetvā jayaṃ karissāmi. Yadi samaṇassa gotamassa jayo bhavissati, andhakāre naccaṃ viya na koci jānissatī’’ti niddāpañhaṃ nāma gahetvā iminā vādajjhāsayena upasaṅkami.

๓๖๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสัจจกสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า สมัย มีเพียงสมัยเดียวที่กล่าวไว้ด้วยบท ๓ บท คือ เอกํ สมยํ, เตน โข ปน สมเยน และ ปุพฺพณฺหสมยํ. จริงอยู่ เวลาที่ภิกษุทั้งหลายทำวัตรปฏิบัติ ล้างหน้า ถือบาตรและจีวร ไหว้พระเจดีย์แล้ว ยืนอยู่ที่ศาลาสำหรับตรึกตรองว่า "เราจะเข้าไปสู่บ้านไหนหนอ" ชื่อว่าเป็นเวลาที่ยืน. ในสมัยเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงสองชั้นสีแดง ทรงคาดประคดเอว ทรงห่มผ้าบังสุกุลจีวรเฉวียงบ่า เสด็จออกจากพระคันธกุฎี มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับยืนอยู่ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี. หมายถึงเวลานั้น จึงตรัสว่า "เอกํ สมยํ", "เตน โข ปน สมเยน" และ "ปุพฺพณฺหสมยํ". บทว่า ปวิสิตุกาโม ความว่า ทรงตัดสินพระทัยแล้วว่า "เราจักเข้าไปเพื่อบิณฑบาต". บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ด้วยอัธยาศัยที่จะยกวาทะขึ้น. ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ในกาลก่อน เราเพราะความที่มิใช่บัณฑิต ได้พาบริษัทชาวเวสาลีทั้งหมดไปสู่สำนักของพระสมณโคดม แล้วได้เก้อเขินในท่ามกลางบริษัท. บัดนี้ เราจะไม่ทำอย่างนั้น แต่จะไปคนเดียวแล้วยกวาทะขึ้น. ถ้าเราสามารถจะเอาชนะพระสมณโคดมได้ ก็จะประกาศลัทธิของตนและกระทำชัยชนะ. ถ้าชัยชนะจะมีแก่พระสมณโคดม ก็จะไม่มีใครรู้ เหมือนการฟ้อนรำในที่มืด" เขาจึงถือเอาปัญหาที่ท้าทาย เข้าไปเฝ้าด้วยอัธยาศัยที่จะโต้วาทะนี้.

Anukampaṃ upādāyāti saccakassa nigaṇṭhaputtassa anukampaṃ paṭicca. Therassa kirassa evaṃ ahosi – ‘‘bhagavati muhuttaṃ nisinne buddhadassanaṃ dhammassavanañca labhissati. Tadassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattissatī’’ti. Tasmā bhagavantaṃ yācitvā paṃsukūlacīvaraṃ catugguṇaṃ paññapetvā nisīdatu bhagavāti āha. ‘‘Kāraṇaṃ ānando vadatī’’ti sallakkhetvā nisīdi bhagavā paññatte āsane. Bhagavantaṃ etadavocāti yaṃ pana pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā ādāya āgato taṃ ṭhapetvā passena tāva pariharanto etaṃ santi, bho gotamātiādivacanaṃ avoca.

บทว่า อนุกมฺปํ อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถบุตร. ได้ยินว่า พระเถระได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ครู่หนึ่ง (สัจจกะ) จักได้เห็นพระพุทธเจ้าและจักได้ฟังธรรม การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่สัจจกะนั้นสิ้นกาลนาน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้ว ปูลาดผ้าบังสุกุลจีวรพับ ๔ ทบแล้ว ได้กราบทูลว่า "ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดหมายว่า "อานนท์กล่าวถ้อยคำมีเหตุผล" จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ก็ปัญหาใดที่ (สัจจกะ) ทำประดุจทรัพย์สาระที่คาดไว้ที่เอวแล้วถือมา เขาวางปัญหานั้นไว้ เมื่อจะนำเรื่องอื่นมากล่าวก่อน จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มีอยู่ดังนี้"

365. Phusanti hi te, bho gotamāti te samaṇabrāhmaṇā sarīre uppannaṃ sārīrikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ phusanti labhanti, anubhavantīti attho. Ūrukkhambhoti khambhakataūrubhāvo, ūruthaddhatāti attho. Vimhayatthavasena panettha bhavissatīti anāgatavacanaṃ kataṃ. Kāyanvayaṃ hotīti kāyānugataṃ [Pg.186] hoti kāyassa vasavatti. Kāyabhāvanāti pana vipassanā vuccati, tāya cittavikkhepaṃ pāpuṇanto nāma natthi, iti nigaṇṭho asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, tadevāha. Cittabhāvanātipi samatho vuccati, samādhiyuttassa ca puggalassa ūrukkhambhādayo nāma natthi, iti nigaṇṭho idaṃ abhūtameva āha. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘yatheva ‘bhūtapubbanti vatvā ūrukkhambhopi nāma bhavissatī’tiādīni vadato anāgatarūpaṃ na sameti, tathā atthopi na sameti, asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, taṃ kathetī’’ti.

๓๖๕. บทว่า ผุสนฺติ หิ เต โภ โคตม อธิบายว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมถูกต้อง ได้รับ เสวยทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นในสรีระ. บทว่า อูรุกฺขมฺโภ อธิบายว่า ภาวะที่ขาแข็งทื่อ ความที่ขาแข็งกระด้าง. ในบทนี้ ท่านทำอนาคตวจนะว่า ภวิสฺสติ ด้วยอำนาจอรรถว่าน่าอัศจรรย์. บทว่า กายานฺวยํ โหติ คือ เป็นไปตามกาย อยู่ในอำนาจของกาย. ส่วนวิปัสสนา ท่านเรียกว่า กายภาวนา ผู้ที่ถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิตเพราะวิปัสสนานั้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มีนั่นเอง. แม้สมถะ ท่านก็เรียกว่า จิตตภาวนา และสำหรับบุคคลผู้ประกอบด้วยสมาธิ อาการขาแข็งทื่อเป็นต้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวคำที่ไม่เป็นจริงนี้เท่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า "รูปอนาคต (กาล) ย่อมไม่เข้ากันสำหรับผู้ที่กล่าวคำมีอาทิว่า 'แม้ขาแข็งทื่อก็จักมี' หลังจากกล่าวว่า 'เคยมีมาแล้ว' ฉันใด แม้อรรถก็ย่อมไม่เข้ากันฉันนั้น (นิครนถ์) ย่อมกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มี"

No kāyabhāvananti pañcātapatappanādiṃ attakilamathānuyogaṃ sandhāyāha. Ayañhi tesaṃ kāyabhāvanā nāma. Kiṃ pana so disvā evamāha? So kira divādivassa vihāraṃ āgacchati, tasmiṃ kho pana samaye bhikkhū pattacīvaraṃ paṭisāmetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu paṭisallānaṃ upagacchanti. So te paṭisallīne disvā cittabhāvanāmattaṃ ete anuyuñjanti, kāyabhāvanā panetesaṃ natthīti maññamāno evamāha.

บทว่า โน กายภาวนา (นิครนถ์) มุ่งถึงอัตตกิลมถานุโยคมีการบำเพ็ญปัญจาตปะเป็นต้นแล้วกล่าว. จริงอยู่ อัตตกิลมถานุโยคนี้ ชื่อว่าเป็นกายภาวนาของพวกเขา. ก็เขานั้นเห็นอะไรจึงกล่าวอย่างนี้? ได้ยินว่า เขาย่อมมาสู่วิหารในเวลากลางวันบ่อยๆ ก็ในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเก็บเก็บบาตรและจีวรแล้ว ย่อมเข้าสู่ที่หลีกเร้นในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ เขาเห็นภิกษุเหล่านั้นผู้หลีกเร้นอยู่แล้ว เมื่อสำคัญว่า "ภิกษุเหล่านี้ย่อมประกอบแต่จิตตภาวนาเท่านั้น ส่วนกายภาวนาของภิกษุเหล่านี้ไม่มี" จึงกล่าวอย่างนั้น.

366. Atha naṃ bhagavā anuyuñjanto kinti pana te, aggivessana, kāyabhāvanā sutāti āha. So taṃ vitthārento seyyathidaṃ, nando vacchotiādimāha. Tattha nandoti tassa nāmaṃ. Vacchoti gottaṃ. Kisoti nāmaṃ. Saṃkiccoti gottaṃ. Makkhaligosālo heṭṭhā āgatova. Eteti ete tayo janā, te kira kiliṭṭhatapānaṃ matthakapattā ahesuṃ. Uḷārāni uḷārānīti paṇītāni paṇītāni. Gāhenti nāmāti balaṃ gaṇhāpenti nāma. Brūhentīti vaḍḍhenti. Medentīti jātamedaṃ karonti. Purimaṃ pahāyāti purimaṃ dukkarakāraṃ pahāya. Pacchā upacinantīti pacchā uḷārakhādanīyādīhi santappenti, vaḍḍhenti. Ācayāpacayo hotīti vaḍḍhi ca avaḍḍhi ca hoti, iti imassa kāyassa kālena vaḍḍhi, kālena parihānīti vaḍḍhiparihānimattameva paññāyati, kāyabhāvanā pana na paññāyatīti dīpetvā cittabhāvanaṃ pucchanto, ‘‘kinti pana te, aggivessana, cittabhāvanā sutā’’ti āha. Na sampāyāsīti sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi, yathā taṃ bālaputhujjano.

๓๖๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงซักไซ้เขา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็กายภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" เขาเมื่อจะขยายความนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "คือ นันทะ วัจฉะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า นันทะ เป็นชื่อของเขา บทว่า วัจฉะ เป็นโคตร. บทว่า กิสะ เป็นชื่อ. บทว่า สังกิจจะ เป็นโคตร. มักขลิโคสาล มาแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บทว่า เอเต คือ ชน ๓ คนเหล่านี้. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นได้เป็นผู้ถึงยอดแห่งผู้มีตบะอันเศร้าหมอง. บทว่า อุฬารานิ อุฬารานิ คือ ประณีตๆ. บทว่า คาเหนฺติ นาม คือ ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาซึ่งกำลัง. บทว่า พฺรูเหนฺติ คือ ย่อมทำให้เจริญ. บทว่า เมเทนฺติ คือ ย่อมทำไขมันให้เกิด. บทว่า ปุริมํ ปหาย คือ ละการทำความเพียรที่ทำได้ยากอันมีในกาลก่อน. บทว่า ปจฺฉา อุปจินนฺติ คือ ภายหลังย่อมบำรุงให้เจริญด้วยของเคี้ยวอันประณีตเป็นต้น. บทว่า อาจยาปจโย โหติ คือ มีทั้งความเจริญและความเสื่อม คือ กายนี้มีความเจริญในบางคราว มีความเสื่อมในบางคราว ปรากฏเพียงความเจริญและความเสื่อมเท่านั้น แต่กายภาวนาไม่ปรากฏ ดังนี้ ทรงแสดงแล้ว เมื่อจะทรงถามถึงจิตตภาวนา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็จิตตภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" บทว่า น สมฺปายาสิ คือ ไม่สามารถที่จะกล่าวให้บริบูรณ์ได้ เหมือนอย่างพาลปุถุชนนั้น.

367. Kuto [Pg.187] pana tvanti yo tvaṃ evaṃ oḷārikaṃ dubbalaṃ kāyabhāvanaṃ na jānāsi? So tvaṃ kuto saṇhaṃ sukhumaṃ cittabhāvanaṃ jānissasīti. Imasmiṃ pana ṭhāne codanālayatthero, ‘‘abuddhavacanaṃ nāmetaṃ pada’’nti bījaniṃ ṭhapetvā pakkamituṃ ārabhi. Atha naṃ mahāsīvatthero āha – ‘‘dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampī’’ti (saṃ. ni. 2.62). Taṃ sutvā sallakkhesi – ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ pariggaṇhantassa uppannavipassanā oḷārikāti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.

๓๖๗. (ความหมายของพระดำรัสว่า) กุโต ปน ตฺวํ คือ ท่านผู้ใดไม่รู้จักแม้กายภาวนาอันหยาบและมีกำลังน้อยเช่นนี้ ท่านผู้นั้นจักรู้จักจิตตภาวนาอันละเอียดสุขุมได้อย่างไร? ก็ในที่นี้ พระโจทนาลยเถระกล่าวว่า "บทนี้ไม่ชื่อว่าเป็นพุทธวจนะ" ดังนี้แล้ว วางพัด เริ่มจะหลีกไป. ลำดับนั้น พระมหาสีวเถระได้กล่าวกับท่านว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความก่อขึ้น ความสลายไป การถือเอา การทอดทิ้งแห่งกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ย่อมปรากฏ" (สํ.นิ. ๒.๖๒). ท่านได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกำหนดหมายได้ว่า "วิปัสสนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำหนดรู้กายอันหยาบ ย่อมควรที่จะกล่าวได้ว่าเป็นวิปัสสนาที่หยาบ"

368. Sukhasārāgīti sukhasārāgena samannāgato. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti na anantarāva uppajjati, sukhadukkhānañhi anantarapaccayatā paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.2.45-46) paṭisiddhā. Yasmā pana sukhe aniruddhe dukkhaṃ nuppajjati, tasmā idha evaṃ vuttaṃ. Pariyādāya tiṭṭhatīti khepetvā gaṇhitvā tiṭṭhati. Ubhatopakkhanti sukhaṃ ekaṃ pakkhaṃ dukkhaṃ ekaṃ pakkhanti evaṃ ubhatopakkhaṃ hutvā.

๓๖๘. บทว่า สุขสาราคี คือ ผู้ประกอบด้วยความกำหนัดในสุข. บทว่า สุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา (ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะความดับแห่งสุขเวทนา) ความว่า (ทุกขเวทนา) มิได้เกิดขึ้นในลำดับถัดไปทีเดียว เพราะความเป็นอนันตรปัจจัยของสุขและทุกข์ ท่านปฏิเสธไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน. ๑.๒.๔๕-๔๖). แต่เพราะเหตุที่เมื่อสุขยังไม่ดับ ทุกข์ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ คือ ครอบงำ ยึดครองอยู่. บทว่า อุภโตปกฺขํ คือ สุขเป็นฝ่ายหนึ่ง ทุกข์เป็นฝ่ายหนึ่ง เป็นสองฝ่ายอย่างนี้.

369. Uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassāti ettha kāyabhāvanā vipassanā, cittabhāvanā samādhi. Vipassanā ca sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Kathaṃ? Vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa hi addhāne gacchante gacchante tattha tattha aggiuṭṭhānaṃ viya hoti, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭiuṭṭhānaṃ viya hotīti cittaṃ haññati vihaññati vipphandati. Evaṃ tāva vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Uppanne pana kāyike vā cetasike vā dukkhe taṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe dukkhaṃ dūrāpagataṃ hoti, anappakaṃ sukhaṃ okkamati. Evaṃ samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Yathā vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā, na tathā samādhi. Yathā samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno, na ca tathā vipassanāti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya [Pg.188] tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassā’’ti.

๓๖๙. ในข้อว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' นั้น กายภาวนาคือวิปัสสนา จิตตภาวนาคือสมาธิ ก็วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข อย่างไรเล่า? คือว่า เมื่อผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ กาลเวลายิ่งล่วงไปๆ ความร้อนเหมือนไฟลุกขึ้นก็เกิดขึ้นในที่นั้นๆ เหงื่อไหลออกจากรักแร้ ความร้อนเหมือนไอพุ่งขึ้นจากศีรษะ เพราะเหตุนั้น จิตย่อมลำบาก ย่อมลำบากยิ่ง ย่อมหวั่นไหว ด้วยประการฉะนี้ วิปัสสนาจึงเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ก่อน แต่เมื่อทุกข์ทางกายหรือทางใจเกิดขึ้น สำหรับผู้เข้าสมาบัติข่มทุกข์นั้นไว้ได้ ในขณะแห่งสมาบัติ ทุกข์นั้นย่อมไปปราศไกล สุขมิใช่น้อยย่อมก้าวลงสู่ ด้วยประการฉะนี้ สมาธิจึงเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ฉันใด สมาธิไม่เป็นฉันนั้น สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข ฉันใด วิปัสสนาก็ไม่เป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' ดังนี้

370. Āsajja upanīyāti guṇe ghaṭṭetvā ceva upanetvā ca. Taṃ vata meti taṃ vata mama cittaṃ.

๓๗๐. บทว่า อาสชฺช อุปนียา (ความว่า) กระทบกระทั่งและน้อมนำเข้าไปซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า ตํ วต เม (ความว่า) จิตของเรานั้นหนอ

371. Kiñhi no siyā, aggivessanāti, aggivessana, kiṃ na bhavissati, bhavissateva, mā evaṃ saññī hohi, uppajjiyeva me sukhāpi dukkhāpi vedanā, uppannāya panassā ahaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ na demi. Idānissa tamatthaṃ pakāsetuṃ upari pasādāvahaṃ dhammadesanaṃ desetukāmo mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ ārabhi. Tattha idha me, aggivessana, pubbeva sambodhā…pe… tattheva nisīdiṃ, alamidaṃ padhānāyāti idaṃ sabbaṃ heṭṭhā pāsarāsisutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, tattha bodhipallaṅke nisajjā, idha dukkarakārikā.

๓๗๑. บทว่า 'กิญฺหิ โน สิยา อคฺคิเวสฺสน' ความว่า อัคคิเวสสนะ เหตุไรจักไม่มีเล่า ต้องมีแน่นอน ท่านอย่าได้มีความสำคัญอย่างนี้เลยว่า สุขเวทนาและทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่เราแน่นอน แต่เมื่อเวทนานั้นเกิดขึ้นแล้ว เราย่อมไม่ยอมให้มันครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นแก่สัจจกนิครนถ์นั้น ทรงมีพระประสงค์จะแสดงธรรมเทศนาอันนำมาซึ่งความเลื่อมใสในเบื้องหน้า จึงทรงปรารภมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น ในข้อนั้น คำทั้งหมดนี้ว่า 'อัคคิเวสสนะ ในกาลก่อนแต่ตรัสรู้...ฯลฯ...เราได้นั่งลง ณ ที่นั้นแหละ (ด้วยคิดว่า) เท่านี้เพียงพอแล้วเพื่อความเพียร' พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปาสราสิสูตรในเบื้องต่ำนั่นเทียว แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ ในสูตรนั้นกล่าวถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ในสูตรนี้หมายถึงทุกกรกิริยา

374. Allakaṭṭhanti allaṃ udumbarakaṭṭhaṃ. Sasnehanti sakhīraṃ. Kāmehīti vatthukāmehi. Avūpakaṭṭhāti anapagatā. Kāmacchandotiādīsu kilesakāmova chandakaraṇavasena chando. Sinehakaraṇavasena sneho. Mucchākaraṇavasena mucchā. Pipāsākaraṇavasena pipāsā. Anudahanavasena pariḷāhoti veditabbo. Opakkamikāti upakkamanibbattā. Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyāti sabbaṃ lokuttaramaggavevacanameva.

๓๗๔. บทว่า อลฺลกฏฺฐํ คือ ไม้มะเดื่อสด บทว่า สสฺเนหํ คือ มียาง บทว่า กาเมหิ คือ จากวัตถุกาม บทว่า อวูปกฏฺฐา คือ ยังไม่ปราศไป ในคำมีอาทิว่า กามจฺฉนฺโท นั้น กิเลสกามนั่นแหละ ชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า สเนหะ เพราะกระทำความรัก ชื่อว่า มุจฉา เพราะกระทำความมัวเมา ชื่อว่า ปิปาสา เพราะกระทำความกระหาย ชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาไป พึงทราบดังนี้ บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (เวทนา) ที่เกิดจากความเพียร บทว่า ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธาย ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของโลกุตตรมรรคทั้งสิ้น

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – allaṃ sakhīraṃ udumbarakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato anissaṭapuggalā. Udake pakkhittabhāvo viya kilesakāmena tintatā; manthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato anissaṭānaṃ opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Amanthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya tesaṃ puggalānaṃ vināpi opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Dutiyaupamāpi imināva nayena veditabbā. Ayaṃ pana viseso, purimā saputtabhariyapabbajjāya upamā; pacchimā brāhmaṇadhammikapabbajjāya.

นี้คือการเทียบเคียงอุปมาในข้อนี้ คือ บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้มะเดื่อสดที่มียาง ความที่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการถูกแช่ไว้ในน้ำ การที่บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม ไม่บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การที่บุคคลเหล่านั้นไม่บรรลุโลกุตตรมรรคแม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการไม่สี แม้อุปมาที่สองก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ อุปมาข้อแรกเป็นอุปมาของการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา อุปมาข้อหลังเป็นอุปมาของการบวชของพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม

376. Tatiyaupamāya [Pg.189] koḷāpanti chinnasinehaṃ nirāpaṃ. Thale nikkhittanti pabbatathale vā bhūmithale vā nikkhittaṃ. Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sukkhakoḷāpakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato nissaṭapuggalā, ārakā udakā thale nikkhittabhāvo viya kilesakāmena atintatā. Manthanenāpi aggino abhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato nissaṭānaṃ abbhokāsikanesajjikādivasena opakkamikāhipi vedanāhi lokuttaramaggassa adhigamo. Aññassa rukkhassa sukkhasākhāya saddhiṃ ghaṃsanamatteneva aggino abhinibbattanaṃ viya vināpi opakkamikāhi vedanāhi sukhāyeva paṭipadāya lokuttaramaggassa adhigamoti. Ayaṃ upamā bhagavatā attano atthāya āhaṭā.

๓๗๖. ในอุปมาที่สาม บทว่า โกฬาปํ คือ ไม้ที่หมดยาง ปราศจากธาตุน้ำ บทว่า ถเล นิกฺขิตฺตํ คือ วางไว้บนบก คือ บนภูเขา หรือบนพื้นดิน แม้ในอุปมานี้ นี่คือการเทียบเคียงอุปมา คือ บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้แห้ง ความที่ไม่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการวางไว้บนบกห่างไกลจากน้ำ การที่บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียรโดยนัยมีอัพโภกาสิกธุดงค์และเนสัชชิกธุดงค์เป็นต้น เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การบรรลุโลกุตตรมรรคด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขโดยแท้ แม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นเพียงด้วยการเสียดสีกับกิ่งไม้แห้งของต้นไม้อื่น อุปมานี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำมาเพื่อประโยชน์ของพระองค์เอง

377. Idāni attano dukkarakārikaṃ dassento, tassa mayhantiādimāha. Kiṃ pana bhagavā dukkaraṃ akatvā buddho bhavituṃ na samatthoti? Katvāpi akatvāpi samatthova. Atha kasmā akāsīti? Sadevakassa lokassa attano parakkamaṃ dassessāmi. So ca maṃ vīriyanimmathanaguṇo hāsessatīti. Pāsāde nisinnoyeva hi paveṇiāgataṃ rajjaṃ labhitvāpi khattiyo na tathāpamudito hoti, yathā balakāyaṃ gahetvā saṅgāme dve tayo sampahāre datvā amittamathanaṃ katvā pattarajjo. Evaṃ pattarajjassa hi rajjasiriṃ anubhavantassa parisaṃ oloketvā attano parakkamaṃ anussaritvā, ‘‘asukaṭṭhāne asukakammaṃ katvā asukañca asukañca amittaṃ evaṃ vijjhitvā evaṃ paharitvā imaṃ rajjasiriṃ pattosmī’’ti cintayato balavasomanassaṃ uppajjati. Evamevaṃ bhagavāpi sadevakassa lokassa parakkamaṃ dassessāmi, so hi maṃ parakkamo ativiya hāsessati, somanassaṃ uppādessatīti dukkaramakāsi.

๓๗๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทุกรกิริยาของพระองค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตสฺส มยฺหํ ดังนี้. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำทุกรกิริยาแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าได้หรือ? (ตอบว่า) ทรงกระทำก็ดี ไม่ทรงกระทำก็ดี ย่อมทรงสามารถทีเดียว. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงกระทำ? (ตอบว่า) ทรงกระทำเพราะทรงพระดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นของเราแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก และคุณคือการบีบคั้นด้วยความเพียรนั้น จักทำให้เรายินดี". จริงอยู่ กษัตริย์แม้ประทับนั่งบนปราสาท ได้ราชสมบัติอันสืบมาตามประเพณีแล้ว ก็ไม่ทรงยินดีเช่นนั้น เหมือนกษัตริย์ผู้ทรงรวบรวมกองทัพแล้ว ในสงคราม ทรงประหาร ๒-๓ ครั้ง กระทำการย่ำยีศัตรูแล้ว ได้ราชสมบัติ. จริงอยู่ เมื่อกษัตริย์ผู้ได้ราชสมบัติอย่างนั้น เสวยสิริราชสมบัติอยู่ ทอดพระเนตรบริษัทแล้ว ทรงระลึกถึงความบากบั่นของพระองค์ โสมนัสอันมีกำลังย่อมเกิดขึ้นแก่กษัตริย์ผู้ทรงดำริว่า "เราทำกรรมชื่อโน้นในที่ชื่อโน้น แทงศัตรูชื่อโน้นและชื่อโน้นอย่างนี้ ประหารอย่างนี้แล้ว ได้สิริราชสมบัตินี้". ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, จริงอยู่ ความบากบั่นนั้นจักทำให้เรายินดียิ่งนัก จักทำให้เกิดโสมนัส" ดังนี้ จึงได้ทรงกระทำทุกรกิริยา.

Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi akāsiyeva, pacchimā hi janatā sammāsambuddho kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvāpi padhānaṃ padahitvāva sabbaññutaññāṇaṃ patto, kimaṅgaṃ pana mayanti padhānavīriyaṃ kattabbaṃ maññissati; evaṃ sante khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissatīti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno akāsiyeva.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ก็ได้ทรงกระทำนั่นเทียว. เพราะว่า หมู่ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปแล้ว ก็ทรงตั้งความเพียรแล้วนั่นเทียว จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ก็จะกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า ความเพียรในการบำเพ็ญสมณธรรมเป็นสิ่งที่พึงกระทำ" เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลันนั่นเทียว ดังนี้ เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง จึงได้ทรงกระทำนั่นเทียว.

Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā. Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṃ. Abhiniggaṇheyyanti niggaṇheyyaṃ. Abhinippīḷeyyanti [Pg.190] nippīḷeyyaṃ. Abhisantāpeyyanti tāpetvā vīriyanimmathanaṃ kareyyaṃ. Sāraddhoti sadaratho. Padhānābhitunnassāti padhānena abhitunnassa, viddhassa satoti attho.

บทว่า ทนฺเตภิ ทนฺตมาธาย ได้แก่ วางฟันบนไว้ที่ฟันล่าง. บทว่า เจตสา จิตฺตํ ได้แก่ (ข่ม) อกุศลจิตด้วยกุศลจิต. บทว่า อภินิคฺคณฺเหยฺยํ ได้แก่ พึงข่ม. บทว่า อภินิปฺปีเฬยฺยํ ได้แก่ พึงบีบคั้น. บทว่า อภิสนฺตาเปยฺยํ ได้แก่ ทำให้เร่าร้อนแล้ว พึงกระทำการบีบคั้นด้วยความเพียร. บทว่า สารทฺโธ ได้แก่ ผู้มีความเดือดร้อน. บทว่า ปธานาภิตุนฺนสฺส มีความว่า ผู้ถูกความเพียรบีบคั้น คือ ถูกทิ่มแทงแล้ว.

378. Appāṇakanti nirassāsakaṃ. Kammāragaggariyāti kammārassa gaggaranāḷiyā. Sīsavedanā hontīti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti. Sīsaveṭhaṃ dadeyyāti sīsaveṭhanaṃ dadeyya. Devatāti bodhisattassa caṅkamanakoṭiyaṃ paṇṇasālapariveṇasāmantā ca adhivatthā devatā.

๓๗๘. บทว่า อปฺปาณกํ ได้แก่ การไม่มีลมหายใจเข้าออก. บทว่า กมฺมารคคฺคริยา ได้แก่ ด้วยสูบของช่างทอง. บทว่า สีสเวทนา โหนฺติ ได้แก่ เวทนากล้าในศีรษะ อันลมทั้งหลายที่ไม่อาจจะออกไปจากที่ไหนๆ ได้ ทำให้เกิดขึ้น ย่อมมี. บทว่า สีสเวฐํ ทเทยฺย ได้แก่ พึงให้ผ้าพันศีรษะ. บทว่า เทวตา ได้แก่ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ปลายที่จงกรมของพระโพธิสัตว์ และโดยรอบบริเวณบรรณศาลา.

Tadā kira bodhisattassa adhimatte kāyadāhe uppanne mucchā udapādi. So caṅkameva nisinno hutvā papati. Taṃ disvā devatā evamāhaṃsu – ‘‘vihārotveva so arahato’’ti, ‘‘arahanto nāma evarūpā honti matakasadisā’’ti laddhiyā vadanti. Tattha yā devatā ‘‘kālaṅkato’’ti āhaṃsu, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ – ‘‘tumhākaṃ putto kālaṅkato’’ti. Mama putto buddho hutvā kālaṅkato, no ahutvāti? Buddho bhavituṃ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkatoti. Nāhaṃ saddahāmi, mama puttassa bodhiṃ apatvā kālaṅkiriyā nāma natthīti.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อความเร่าร้อนในพระวรกายอย่างยิ่งเกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์ ความสลบได้เกิดขึ้นแล้ว. พระองค์ประทับนั่งแล้วในที่จงกรมนั่นเทียว ได้ล้มลง. เทวดาเห็นดังนั้นแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "นั่นเป็นการอยู่ของพระอรหันต์" (คือ) ย่อมกล่าวด้วยลัทธิของตนว่า "ชื่อว่าพระอรหันต์ทั้งหลาย ย่อมมีสภาพเช่นนี้ คือเหมือนคนตาย". ในเทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่าใดกล่าวว่า "สิ้นพระชนม์แล้ว" เทวดาเหล่านั้นไปแล้ว ได้กราบทูลแด่พระเจ้าสุทโธทนมหาราชว่า "พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสถามว่า) "บุตรของเราเป็นพระพุทธเจ้าแล้วสิ้นพระชนม์ หรือว่ายังมิได้เป็น?". (เทวดาทูลว่า) "ไม่สามารถจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ ล้มลงในภูมิแห่งการบำเพ็ญเพียรนั่นเทียว สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสว่า) "เราไม่เชื่อ, การสิ้นชีวิตของบุตรของเราเมื่อยังไม่บรรลุพระโพธิญาณนั้น ย่อมไม่มี".

Aparabhāge sammāsambuddhassa dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahaṃ gantvā kapilavatthuṃ anuppattassa suddhodanamahārājā pattaṃ gahetvā pāsādaṃ āropetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarābhattasamaye etamatthaṃ ārocesi – tumhākaṃ bhagavā padhānakaraṇakāle devatā āgantvā, ‘‘putto te, mahārāja, kālaṅkato’’ti āhaṃsūti. Kiṃ saddahasi mahārājāti? Na bhagavā saddahinti. Idāni, mahārāja, supinappaṭiggahaṇato paṭṭhāya acchariyāni passanto kiṃ saddahissasi? Ahampi buddho jāto, tvampi buddhapitā jāto, pubbe pana mayhaṃ aparipakke ñāṇe bodhicariyaṃ carantassa dhammapālakumārakālepi sippaṃ uggahetuṃ gatassa, ‘‘tumhākaṃ putto dhammapālakumāro kālaṅkato, idamassa aṭṭhī’’ti eḷakaṭṭhiṃ āharitvā dassesuṃ, tadāpi tumhe, ‘‘mama puttassa antarāmaraṇaṃ nāma natthi, nāhaṃ saddahāmī’’ti avocuttha, mahārājāti imissā aṭṭhuppattiyā bhagavā mahādhammapālajātakaṃ kathesi.

ในภายหลัง เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศธรรมจักรแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์โดยลำดับ จนบรรลุถึงกรุงกบิลพัสดุ์ พระเจ้าสุทโธทนมหาราชทรงรับบาตรแล้ว ทรงเชิญขึ้นสู่ปราสาท ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยว ในระหว่างเวลาเสวยภัตตาหาร ได้กราบทูลเนื้อความนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในคราวที่พระองค์ทรงบำเพ็ญเพียร เทวดามาแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่มหาราช พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว' ดังนี้". (พระพุทธเจ้าตรัสถามว่า) "ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงเชื่อหรือไม่?". (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่เชื่อ". (พระพุทธเจ้าตรัสว่า) "ข้าแต่มหาราช บัดนี้ พระองค์ทรงเห็นสิ่งอัศจรรย์ทั้งหลายมาตั้งแต่การรับคำทำนายพระสุบินแล้ว จักทรงเชื่อได้อย่างไร? แม้ตถาคตก็ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว แม้พระองค์ก็ได้เป็นพระพุทธบิดาแล้ว แต่ในกาลก่อน เมื่อตถาคตมีญาณยังไม่แก่กล้า ประพฤติโพธิจริยาอยู่ แม้ในกาลที่เป็นธรรมปาลกุมาร ไปเพื่อเรียนศิลปะ (พวกเขาก็) นำกระดูกแพะมาแสดงว่า 'ธรรมปาลกุมาร โอรสของพระองค์สิ้นชีวิตแล้ว นี่เป็นกระดูกของเขา' ดังนี้ แม้ในกาลนั้น พระองค์ก็ได้ตรัสว่า 'การตายในระหว่างของบุตรเรานั้น ย่อมไม่มี, เราไม่เชื่อ' ดังนี้ ข้าแต่มหาราช". เพราะอัตถุปบัตตินี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสมหาธรรมปาลชาดก.

379. Mā [Pg.191] kho tvaṃ mārisāti sampiyāyamānā āhaṃsu. Devatānaṃ kirāyaṃ piyamanāpavohāro, yadidaṃ mārisāti. Ajajjitanti abhojanaṃ. Halanti vadāmīti alanti vadāmi, alaṃ iminā evaṃ mā karittha, yāpessāmahanti evaṃ paṭisedhemīti attho.

๓๗๙. บทว่า มา โข ตฺวํ มาริส (เทวดา) ผู้แสดงความรักใคร่ ได้กล่าวแล้ว. ได้ยินว่า คำว่า มาริส นี้ เป็นโวหารที่น่ารักน่าพอใจของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อชชฺชิตํ ได้แก่ การไม่บริโภคอาหาร. บทว่า หาลนฺติ วทามิ มีความว่า เรากล่าวว่า พอแล้ว, พอแล้วด้วยสิ่งนี้ ท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้, (ความจริงคือ) เราจักยังอัตภาพให้เป็นไป, เราห้ามอย่างนี้.

380-1. Maṅguracchavīti maṅguramacchacchavi. Etāva paramanti tāsampi vedanānametaṃyeva paramaṃ, uttamaṃ pamāṇaṃ. Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti rañño kira vappamaṅgaladivaso nāma hoti, tadā anekappakāraṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādenti. Nagaravīthiyo sodhāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā sakalanagaraṃ devavimānaṃ viya alaṅkaronti. Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti. Rañño kammante naṅgalasatasahassaṃ yojīyati. Tasmiṃ pana divase ekena ūnaṃ aṭṭhasataṃ yojenti. Sabbanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi jāṇussoṇissa ratho viya rajataparikkhittāni honti. Rañño ālambananaṅgalaṃ rattasuvaṇṇaparikkhittaṃ hoti. Balibaddānaṃ siṅgānipi rasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhittā honti. Rājā mahāparivārena nikkhamanto puttaṃ gahetvā agamāsi.

บทว่า Maṅguracchavī ความว่า มีผิวพรรณเหมือนปลาแมงกุระ (คือปลาหนังลาย) บทว่า Etāva paramaṃ ความว่า แม้เวทนาเหล่านั้นก็มีประมาณเท่านี้แหละเป็นอย่างยิ่ง เป็นประมาณอันสูงสุด บทว่า Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā ความว่า ได้ยินว่า มีวันพระราชพิธีวัปปมงคลของพระราชา ในวันนั้น พวกเขาจัดเตรียมของเคี้ยวของฉันหลายอย่าง ให้ชำระถนนในพระนคร ให้ตั้งหม้อน้ำเต็ม ให้ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น ประดับประดาทั่วทั้งพระนครดุจวิมานของเทวดา ทาสและกรรมกรเป็นต้นทั้งหมด นุ่งห่มผ้าใหม่ ประดับด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ประชุมกันในพระราชวัง ในสถานที่ประกอบพระราชพิธีของพระราชา ไถหนึ่งแสนคันถูกเทียม แต่ในวันนั้น พวกเขาเทียมไถแปดร้อยคันหย่อนหนึ่ง ไถทั้งหมดพร้อมด้วยเชือกและประตักสำหรับโคผู้ ถูกหุ้มด้วยเงินเหมือนรถของชาณุสโสณีพราหมณ์ ไถที่พระราชาทรงจับนั้นหุ้มด้วยทองคำแดง แม้เขาของโคผู้ทั้งหลาย และเชือกกับประตักก็หุ้มด้วยทองคำ พระราชาเสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ทรงพาพระโอรสไปด้วย

Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapattapalāso sandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññapetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ vitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti. Amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni gahetvā ito cito ca kasanti. Rājā pana orato pāraṃ gacchati, pārato vā oraṃ gacchati. Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti hoti, bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo rañño sampattiṃ passissāmāti antosāṇito bahi nikkhantā. Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu, sesarukkhānaṃ [Pg.192] chāyā nivattā, tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi. Dhātiyo ayyaputto ekakoti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocayiṃsu – ‘‘kumāro deva, evaṃ nisinno aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā nivattā, jamburukkhassa parimaṇḍalā ṭhitā’’ti. Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā, ‘‘idaṃ te, tāta, dutiyaṃ vandana’’nti puttaṃ vandi. Idametaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā’’ti. Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti bhaveyya nu kho etaṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ bujjhanatthāya maggoti. Satānusāriviññāṇanti nayidaṃ bodhāya maggo bhavissati, ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ pana bhavissatīti evaṃ ekaṃ dve vāre uppannasatiyā anantaraṃ uppannaviññāṇaṃ satānusāriviññāṇaṃ nāma. Yaṃ taṃ sukhanti yaṃ taṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānasukhaṃ.

ในสถานที่ประกอบพระราชพิธี มีต้นหว้าต้นหนึ่ง มีใบและกิ่งก้านหนาแน่น มีเงาทึบ เบื้องล่างต้นหว้านั้น เขาให้ปูลาดพระที่บรรทมของพระกุมาร เบื้องบนให้ผูกเพดานที่ประดับด้วยดาวทอง ให้กั้นด้วยม่านผ้าโดยรอบ ให้จัดอารักขาไว้แล้ว พระราชาทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เสด็จไปยังสถานที่ประกอบพิธีไถนา ในที่นั้น พระราชาทรงจับไถทองคำ พวกอำมาตย์จับไถเงินแปดร้อยคันหย่อนหนึ่งแล้วไถไปทางโน้นทางนี้ ส่วนพระราชาเสด็จจากฝั่งนี้ไปสู่ฝั่งโน้น หรือเสด็จจากฝั่งโน้นมาสู่ฝั่งนี้ ในสถานที่นั้นมีสมบัติยิ่งใหญ่ พวกพระพี่เลี้ยงที่นั่งแวดล้อมพระโพธิสัตว์อยู่ คิดว่า 'เราจักดูสมบัติของพระราชา' จึงออกจากภายในม่านไปสู่ภายนอก พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไปทางโน้นทางนี้ ไม่ทรงเห็นใครเลย จึงทรงลุกขึ้นโดยเร็ว ทรงคู้บัลลังก์ ทรงกำหนดลมหายใจเข้าออก ยังปฐมฌานให้บังเกิด พวกพระพี่เลี้ยงเที่ยวไปในระหว่างของเคี้ยวของฉัน ชักช้าอยู่ครู่หนึ่ง เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้านั้นกลับตั้งอยู่เป็นปริมณฑล พวกพระพี่เลี้ยงคิดว่า 'พระลูกเจ้าอยู่พระองค์เดียว' จึงรีบยกม่านขึ้น เข้าไปข้างใน เห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งด้วยบัลลังก์บนพระที่บรรทม และเห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว จึงไปกราบทูลแด่พระราชาว่า 'ข้าแต่เทวะ พระกุมารประทับนั่งอยู่อย่างนี้ เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้าตั้งอยู่เป็นปริมณฑล' พระราชาเสด็จมาโดยเร็ว ทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์แล้ว ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย นี้เป็นการไหว้ครั้งที่สองของพ่อ' แล้วทรงไหว้พระโอรส คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า 'เราเข้าปฐมฌานอยู่...ในที่ทำงานของพระบิดาผู้เป็นศากยะ' บทว่า Siyā nu kho eso maggo bodhāya ความว่า ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นี้ พึงเป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้หนอแล บทว่า Satānusāriviññāṇaṃ ความว่า วิญญาณที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งสติที่เกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งอย่างนี้ว่า 'ธรรมนี้จักไม่เป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้ แต่ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์จักเป็นหนทาง' ชื่อว่า สตานุสารีวิญญาณ บทว่า Yaṃ taṃ sukhaṃ ความว่า สุขคือปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นั้น

382. Paccupaṭṭhitā hontīti paṇṇasālapariveṇasammajjanādivattakaraṇena upaṭṭhitā honti. Bāhullikoti paccayabāhulliko. Āvatto bāhullāyāti rasagiddho hutvā paṇītapiṇḍapātādīnaṃ atthāya āvatto. Nibbijja pakkamiṃsūti ukkaṇṭhitvā dhammaniyāmeneva pakkantā bodhisattassa sambodhiṃ pattakāle kāyavivekassa okāsadānatthaṃ dhammatāya gatā. Gacchantā ca aññaṭṭhānaṃ agantvā bārāṇasimeva agamaṃsu. Bodhisatto tesu gatesu addhamāsaṃ kāyavivekaṃ labhitvā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisīditvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi.

๓๘๒. บทว่า Paccupaṭṭhitā honti ความว่า เป็นผู้อุปัฏฐากแล้ว ด้วยการทำวัตรมีการกวาดบริเวณบรรณศาลาเป็นต้น บทว่า Bāhulliko ความว่า เป็นผู้มักมากในปัจจัย บทว่า Āvatto bāhullāya ความว่า เป็นผู้กำหนัดในรสแล้ว ย่อมวนเวียนเพื่อบิณฑบาตอันประณีตเป็นต้น บทว่า Nibbijja pakkamiṃsu ความว่า เบื่อหน่ายแล้วหลีกไป คือหลีกไปด้วยธรรมนิยามนั่นเอง เพื่อเปิดโอกาสให้เกิดกายวิเวกแก่พระโพธิสัตว์ในกาลที่จักบรรลุสัมโพธิญาณ จึงได้ไปด้วยธรรมดา และเมื่อไป ก็มิได้ไปที่อื่น ไปยังเมืองพาราณสีนั่นเอง เมื่อท่านเหล่านั้นไปแล้ว พระโพธิสัตว์ได้กายวิเวกอยู่กึ่งเดือน ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ได้แทงตลอดซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ

383. Vivicceva kāmehītiādi bhayabherave vuttanayeneva veditabbaṃ.

๓๘๓. บทว่า Vivicceva kāmehi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในภยเภรวสูตรนั่นเอง

387. Abhijānāmi kho panāhanti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchiṃ. Samaṇo gotamo ‘aparāpi maṃ, aggivessana, aparāpi maṃ, aggivessanā’ti pariyosānaṃ adassento kathetiyeva. Kupito nu kho’’ti? Atha bhagavā, aggivessana, tathāgate anekasatāya parisāya dhammaṃ desente kupito [Pg.193] samaṇo gotamoti ekopi vattā natthi, paresaṃ bodhanatthāya paṭivijjhanatthāya eva tathāgato dhammaṃ desetīti dassento imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha ārabbhāti sandhāya. Yāvadevāti payojanavidhi paricchedaniyamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – paresaṃ viññāpanameva tathāgatassa dhammadesanāya payojanaṃ, tasmā na ekasseva deseti, yattakā viññātāro atthi, sabbesaṃ desetīti. Tasmiṃyeva purimasminti iminā kiṃ dassetīti? Saccako kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā mudukā, madhuraṃ vākkaraṇaṃ, parisaṃ rañjento maññe vicarati, anto panassa cittekaggatā natthī’’ti. Atha bhagavā, aggivessana, na tathāgato parisaṃ rañjento vicarati, cakkavāḷapariyantāyapi parisāya tathāgato dhammaṃ deseti, asallīno anupalitto ettakaṃ ekavihārī, suññataphalasamāpattiṃ anuyuttoti dassetuṃ evamāha.

๓๘๗. บทว่า "อภิชานามิ โข ปนาหํ" นี้ เป็นอนุสนธิคนละเรื่องกัน ได้ยินว่า นิครนถ์ (สัจจกะ) คิดว่า "เราได้ทูลถามปัญหาข้อหนึ่งกะพระสมณโคดม พระสมณโคดมไม่ทรงแสดงที่สุด (ของปัญหา) ตรัสอยู่แต่ว่า 'ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้ข้ออื่นอีก แม้ข้ออื่นอีก' พระองค์ทรงกริ้วกระมังหนอ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เมื่อตถาคตแสดงธรรมในบริษัทหลายร้อย ไม่มีใครสักคนหนึ่งที่จะกล่าวว่า 'พระสมณโคดมทรงกริ้ว' ตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ เพื่อการแทงตลอดของผู้อื่นเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า "อารพฺภ" หมายถึง ทรงปรารภ บทว่า "ยาวเทว" เป็นการกำหนดขอบเขตวิธีการแห่งประโยชน์ มีความว่า ประโยชน์แห่งการแสดงธรรมของตถาคตมีเพียงการทำให้ผู้อื่นรู้แจ้งเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงแก่คนผู้เดียว แต่ทรงแสดงแก่ผู้ที่สามารถรู้ได้ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยคำว่า "ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ" นี้ ได้ยินว่า สัจจกะคิดว่า "พระสมณโคดมมีพระรูปงาม น่าเลื่อมใส มีริมพระโอษฐ์สนิทดี พระชิวหานุ่มนวล พระสุรเสียงไพเราะ เราเข้าใจว่าพระองค์เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี แต่ภายในพระองค์ไม่มีความเป็นหนึ่งแห่งจิต" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ตถาคตมิได้เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี ตถาคตย่อมแสดงธรรมแม้ในบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล ไม่ทรงข้องอยู่ ไม่ทรงแปดเปื้อน ทรงมีปกติอยู่ผู้เดียวถึงเพียงนี้ ทรงประกอบในสุญญตผลสมาบัติ" จึงตรัสอย่างนี้

Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Sannisādemīti sannisīdāpemi, tathāgato hi yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ deti, tasmiṃ khaṇe pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, sādhukārasaddassa nigghose avicchinneyeva samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti, buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko hotīti assāsavāre passāsavāre samāpattiṃ samāpajjanti. Yena sudaṃ niccakappanti yena suññena phalasamādhinā niccakālaṃ viharāmi, tasmiṃ samādhinimitte cittaṃ saṇṭhapemi samādahāmīti dasseti.

บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" หมายถึง อารมณ์ภายในนั่นเอง บทว่า "สนฺนิสาเทมิ" หมายถึง เราย่อมให้นั่งลง กล่าวคือ ตถาคตในขณะที่บริษัทให้สาธุการ ในขณะนั้น พระองค์ทรงกำหนดด้วยบุพพาโภคะ (การน้อมนึกในเบื้องต้น) แล้วเข้าผลสมาบัติ เมื่อเสียงสาธุการยังไม่ขาดสาย ก็เสด็จออกจากสมาบัติแล้วทรงแสดงธรรมต่อไปจากที่ประทับยืนอยู่นั้น จริงอยู่ การพักในภวังค์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นรวดเร็ว คือ พระองค์ทั้งหลายย่อมเข้าสมาบัติได้ในชั่วขณะลมหายใจเข้าหรือลมหายใจออก พระองค์ทรงแสดงว่า "เราย่อมอยู่เป็นนิตย์ด้วยสุญญตผลสมาธิใด เราย่อมตั้งจิตไว้ในสมาธินิมิตนั้น ย่อมตั้งมั่นไว้" ด้วยบทว่า "เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ"

Okappaniyametanti saddahaniyametaṃ. Evaṃ bhagavato ekaggacittataṃ sampaṭicchitvā idāni attano ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ pucchanto abhijānāti kho pana bhavaṃ gotamo divā supitāti āha. Yathā hi sunakho nāma asambhinnakhīrapakkapāyasaṃ sappinā yojetvā udarapūraṃ bhojitopi gūthaṃ disvā akhāditvā gantuṃ na sakkā, akhādamāno ghāyitvāpi gacchati, aghāyitvāva gatassa kirassa sīsaṃ rujjati; evamevaṃ imassapi satthā asambhinnakhīrapakkapāyasasadisaṃ abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva āsavakkhayā pasādanīyaṃ dhammadesanaṃ deseti. Etassa pana evarūpaṃ dhammadesanaṃ [Pg.194] sutvā satthari pasādamattampi na uppannaṃ, tasmā ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ apucchitvā gantuṃ asakkonto evamāha. Tattha yasmā thinamiddhaṃ sabbakhīṇāsavānaṃ arahattamaggeneva pahīyati, kāyadaratho pana upādinnakepi hoti anupādinnakepi. Tathā hi kamaluppalādīni ekasmiṃ kāle vikasanti, ekasmiṃ makulāni honti, sāyaṃ kesañci rukkhānampi pattāni patilīyanti, pāto vipphārikāni honti. Evaṃ upādinnakassa kāyassa darathoyeva darathavasena bhavaṅgasotañca idha niddāti adhippetaṃ, taṃ khīṇāsavānampi hoti. Taṃ sandhāya, ‘‘abhijānāmaha’’ntiādimāha. Sammohavihārasmiṃ vadantīti sammohavihāroti vadanti.

บทว่า "โอกปฺปนิยเมตํ" หมายถึง ข้อนี้เป็นสิ่งที่พึงเชื่อถือได้ สัจจกะครั้นยอมรับความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงทูลว่า "ก็ท่านพระโคดมทรงระลึกถึงการบรรทมในเวลากลางวันได้หรือไม่" เปรียบเหมือนสุนัข แม้จะได้กินข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วนผสมกับเนยใสจนเต็มท้องแล้ว พอเห็นอุจจาระเข้า ก็ไม่อาจที่จะไม่กินแล้วเดินไปได้ หากไม่กิน ก็ต้องดมแล้วจึงไป ได้ยินว่า ถ้าสุนัขนั้นไปโดยไม่ได้ดมเลย ศีรษะของมันก็จะปวด ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สำหรับสัจจกะนี้ พระศาสดาก็ทรงแสดงพระธรรมเทศนาอันน่าเลื่อมใส เปรียบด้วยข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วน ตั้งแต่การเสด็จออกผนวชจนถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เมื่อสัจจกะนี้ได้ฟังพระธรรมเทศนาเช่นนี้แล้ว แม้เพียงความเลื่อมใสในพระศาสดาก็มิได้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น เมื่อไม่อาจจะจากไปโดยไม่ทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงได้ทูลถามอย่างนี้ ในข้อนั้น เพราะว่าถีนมิทธะอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ส่วนความเมื่อยล้าทางกายย่อมมีได้ทั้งในรูปที่มีใจครองและไม่มีใจครอง จริงอยู่ ดอกบัวและดอกอุบลเป็นต้น ย่อมบานในเวลาหนึ่ง และย่อมตูมในเวลาหนึ่ง ในเวลาเย็น ใบของต้นไม้บางชนิดก็หุบเข้า ในเวลาเช้าก็คลี่ออก ฉันใด ในที่นี้ ความเมื่อยล้าแห่งกายที่มีใจครอง และกระแสแห่งภวังค์จิตอันเนื่องมาจากความเมื่อยล้านั้น ท่านประสงค์เอาว่าเป็นการนอนหลับ ซึ่งการนอนหลับนั้นย่อมมีได้แม้แก่พระขีณาสพทั้งหลาย พระองค์ทรงหมายถึงการนอนหลับนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อภิชานามหํ" บทว่า "สมฺโมหวิหารสฺมึ วทนฺติ" หมายถึง เขากล่าวกันว่าเป็นการอยู่ด้วยความหลง

389. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Upanītehīti upanetvā kathitehi. Vacanappathehīti vacanehi. Abhinanditvā anumoditvāti alanti cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāyapi pasaṃsanto anumoditvā. Bhagavatā imassa nigaṇṭhassa dve suttāni kathitāni. Purimasuttaṃ eko bhāṇavāro, idaṃ diyaḍḍho, iti aḍḍhatiye bhāṇavāre sutvāpi ayaṃ nigaṇṭho neva abhisamayaṃ patto, na pabbajito, na saraṇesu patiṭṭhito. Kasmā etassa bhagavā dhammaṃ desesīti? Anāgate vāsanatthāya. Passati hi bhagavā, ‘‘imassa idāni upanissayo natthi, mayhaṃ pana parinibbānato samadhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissati. Tatrāyaṃ kulaghare nibbattitvā sampatte kāle pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā kāḷabuddharakkhito nāma mahākhīṇāsavo bhavissatī’’ti. Idaṃ disvā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi.

๓๘๙. บทว่า "อาสชฺช อาสชฺช" หมายถึง กระทบกระทั่งแล้วๆ เล่าๆ บทว่า "อุปนีเตหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำที่น้อมนำเข้ามากล่าว บทว่า "วจนปฺปเถหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำทั้งหลาย บทว่า "อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา" หมายถึง ชื่นชมแล้ว อนุโมทนาแล้ว คือ ยอมรับด้วยใจ ชื่นชมแล้ว และสรรเสริญด้วยวาจา อนุโมทนาแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตร ๒ สูตรแก่นิครนถ์นี้ พระสูตรแรกมีความยาว ๑ ภาณวาร พระสูตรนี้มีความยาว ๑ ภาณวารครึ่ง รวมเป็น ๒ ภาณวารครึ่ง แม้ได้ฟังแล้ว นิครนถ์นี้ก็มิได้บรรลุธรรม มิได้บวช และมิได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมแก่เขานั้นเล่า ทรงแสดงเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า "บัดนี้ ผู้นี้ยังไม่มีอุปนิสัย แต่เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วเกินกว่า ๒๐๐ ปี พระศาสนาจักตั้งมั่นอยู่ในเกาะตัมพปัณณิ ในที่นั้น ผู้นี้จักเกิดในตระกูล เมื่อถึงเวลาอันควร จักบวช เรียนพระไตรปิฎก เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย จักเป็นพระมหาขีณาสพนามว่า กาฬพุทธรักขิต" พระองค์ทรงเห็นเหตุนี้ จึงทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต

Sopi tattheva tambapaṇṇidīpamhi sāsane patiṭṭhite devalokato cavitvā dakkhiṇagirivihārassa bhikkhācāragāme ekasmiṃ amaccakule nibbatto pabbajjāsamatthayobbane pabbajitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā gaṇaṃ pariharanto mahābhikkhusaṅghaparivuto upajjhāyaṃ passituṃ agamāsi. Athassa upajjhāyo saddhivihārikaṃ codessāmīti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā āgatena tena saddhiṃ mukhaṃ datvā kathāmattampi na akāsi. So paccūsasamaye vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā, – ‘‘tumhe, bhante, mayi ganthakammaṃ katvā tumhākaṃ santikaṃ āgate mukhaṃ datvā kathāmattampi na [Pg.195] karittha, ko mayhaṃ doso’’ti pucchi. Thero āha – ‘‘tvaṃ, āvuso, buddharakkhita ettakeneva ‘pabbajjākiccaṃ me matthakaṃ patta’nti saññaṃ karosī’’ti. Kiṃ karomi, bhanteti? Gaṇaṃ vinodetvā tvaṃ papañcaṃ chinditvā cetiyapabbatavihāraṃ gantvā samaṇadhammaṃ karohīti. So upajjhāyassa ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā puññavā rājapūjito hutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cetiyapabbatavihāre vasi.

แม้ท่านผู้นั้น เมื่อพระศาสนาประดิษฐานแล้วในเกาะตัมพปัณณินั่นเทียว ได้จุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในตระกูลอำมาตย์ตระกูลหนึ่งในหมู่บ้านภิกขาจารของทักขิณคิริวิหาร เมื่อถึงวัยที่สามารถจะบวชได้ ก็ได้บวชแล้วเรียนเอาพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก บริหารคณะอยู่ มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากแวดล้อม ได้ไปเพื่อเฝ้าพระอุปัชฌาย์. ครั้งนั้น พระอุปัชฌาย์ของท่านด้วยดำริว่า “เราจักตักเตือนสัทธิวิหาริก” จึงมิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลยกับท่านผู้เรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแล้วมา. ท่านผู้นั้นลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ไปยังสำนักของพระเถระแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อกระผมทำคันถกรรมแล้วมาสู่สำนักของท่าน ท่านก็มิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลย อะไรเป็นโทษของกระผม”. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส พุทธรักขิตะ ท่านมีความสำคัญด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า ‘กิจแห่งบรรพชาของเราถึงที่สุดแล้ว’ ดังนี้หรือ”. เมื่อท่านทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมจะพึงทำอย่างไร”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ท่านจงปลดเปลื้องคณะเสีย ตัดปปัญจธรรมแล้วไปสู่เจติยบรรพตวิหาร ทำสมณธรรมเถิด”. ท่านผู้นั้นตั้งอยู่ในโอวาทของพระอุปัชฌาย์ บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีบุญ อันพระราชาทรงบูชา มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากเป็นบริวาร ได้อยู่ที่เจติยบรรพตวิหาร.

Tasmiñhi kāle tissamahārājā uposathakammaṃ karonto cetiyapabbate rājaleṇe vasati. So therassa upaṭṭhākabhikkhuno saññaṃ adāsi – ‘‘yadā mayhaṃ ayyo pañhaṃ vissajjeti, dhammaṃ vā katheti, tadā me saññaṃ dadeyyāthā’’ti. Theropi ekasmiṃ dhammassavanadivase bhikkhusaṅghaparivāro kaṇṭakacetiyaṅgaṇaṃ āruyha cetiyaṃ vanditvā kāḷatimbarurukkhamūle aṭṭhāsi. Atha naṃ eko piṇḍapātikatthero kāḷakārāmasuttante pañhaṃ pucchi. Thero nanu, āvuso, ajja dhammassavanadivasoti āha. Āma, bhante, dhammassavanadivasoti. Tena hi pīṭhakaṃ ānetha, idheva nisinnā dhammassavanaṃ karissāmāti. Athassa rukkhamūle āsanaṃ paññapetvā adaṃsu. Thero pubbagāthā vatvā kāḷakārāmasuttaṃ ārabhi. Sopissa upaṭṭhākadaharo rañño saññaṃ dāpesi. Rājā pubbagāthāsu aniṭṭhitāsuyeva pāpuṇi. Patvā ca aññātakaveseneva parisante ṭhatvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammaṃ sutvā therassa, idamavoca bhagavāti vacanakāle sādhukāraṃ adāsi. Thero ñatvā, kadā āgatosi, mahārājāti pucchi. Pubbagāthā osāraṇakāleyeva, bhanteti. Dukkaraṃ te mahārāja, katanti. Nayidaṃ, bhante, dukkaraṃ, yadi pana me ayyassa dhammakathaṃ āraddhakālato paṭṭhāya ekapadepi aññavihitabhāvo ahosi, tambapaṇṇidīpassa patodayaṭṭhinitudanamattepi ṭhāne sāmibhāvo nāma me mā hotūti sapathamakāsi.

ก็ในกาลนั้น พระเจ้าติสสมหาราชทรงกระทำอุโบสถกรรม ประทับอยู่ที่ราชเลณที่เจติยบรรพต. พระองค์ได้ประทานสัญญาณแก่ภิกษุอุปัฏฐากของพระเถระว่า “เมื่อใด พระผู้เป็นเจ้าของโยมวิสัชนาปัญหา หรือแสดงธรรม เมื่อนั้น ขอท่านจงให้สัญญาณแก่โยม”. แม้พระเถระ ในวันฟังธรรมวันหนึ่ง มีหมู่ภิกษุแวดล้อม ขึ้นสู่ลานกัณฏกเจดีย์ ไหว้พระเจดีย์แล้ว ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นมะเดื่อดำ. ครั้งนั้น พระเถระผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ทูลถามปัญหาในกาฬการามสูตรกะท่าน. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส วันนี้เป็นวันฟังธรรมมิใช่หรือ”. ท่านตอบว่า “ใช่แล้ว ขอรับ ท่านผู้เจริญ เป็นวันฟังธรรม”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำตั่งมา เราทั้งหลายจักนั่งฟังธรรมกันในที่นี้แหละ”. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายปูอาสนะถวายท่านที่โคนต้นไม้. พระเถระกล่าวบุพพคาถาแล้ว ได้เริ่มแสดงกาฬการามสูตร. แม้สามเณรอุปัฏฐากของท่านนั้นก็ได้ให้คนไปถวายสัญญาณแด่พระราชา. พระราชาเสด็จมาถึงในขณะที่บุพพคาถายังไม่จบทีเดียว และครั้นเสด็จมาถึงแล้ว ก็ทรงปลอมพระองค์ประทับยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ทรงยืนฟังธรรมตลอดสามยามแห่งราตรี ในเวลาที่พระเถระกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้” ก็ได้ประทานสาธุการ. พระเถระทราบแล้วจึงทูลถามว่า “มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาถึงเมื่อไร”. พระราชาตรัสตอบว่า “ในเวลาที่เริ่มบุพพคาถานั่นเอง พระเจ้าข้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร กรรมอันพระองค์ทรงกระทำแล้ว เป็นกรรมที่ทำได้ยาก”. พระราชาตรัสว่า “พระเจ้าข้า กรรมนี้ไม่ทำได้ยากเลย แต่ถ้าหากว่า ตั้งแต่เวลาที่พระผู้เป็นเจ้าเริ่มแสดงธรรมกถา ความเป็นผู้มีใจเป็นอื่นแม้ในบทเดียวได้มีแก่โยมแล้วไซร้ ความเป็นเจ้าของในที่แม้เพียงประมาณเท่าปลายประตักทิ่มลงในเกาะตัมพปัณณิ ชื่อว่าอย่าได้มีแก่โยมเลย” ดังนี้ ได้ทรงกระทำสัตย์สาบาน.

Tasmiṃ pana sutte buddhaguṇā paridīpitā, tasmā rājā pucchi – ‘‘ettakāva, bhante, buddhaguṇā, udāhu aññepi atthī’’ti. Mayā kathitato, mahārāja, akathitameva bahu appamāṇanti. Upamaṃ, bhante, karothāti. Yathā, mahārāja[Pg.196], karīsasahassamatte sālikkhette ekasālisīsato avasesasālīyeva bahū, evaṃ mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Yathā, mahārāja, mahāgaṅgāya oghapuṇṇāya sūcipāsaṃ sammukhaṃ kareyya, sūcipāsena gataudakaṃ appaṃ, sesaṃ bahu, evameva mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Idha, mahārāja, cātakasakuṇā nāma ākāse kīḷantā vicaranti. Khuddakā sā sakuṇajāti, kiṃ nu kho tassa sakuṇassa ākāse pakkhapasāraṇaṭṭhānaṃ bahu, avaseso ākāso appoti? Kiṃ, bhante, vadatha, appo tassa pakkhapasāraṇokāso, avasesova bahūti. Evameva, mahārāja, appakā mayā buddhaguṇā kathitā, avasesā bahū anantā appameyyāti. Sukathitaṃ, bhante, anantā buddhaguṇā ananteneva ākāsena upamitā. Pasannā mayaṃ ayyassa, anucchavikaṃ pana kātuṃ na sakkoma. Ayaṃ me duggatapaṇṇākāro imasmiṃ tambapaṇṇidīpe imaṃ tiyojanasatikaṃ rajjaṃ ayyassa demāti. Tumhehi, mahārāja, attano pasannākāro kato, mayaṃ pana amhākaṃ dinnaṃ rajjaṃ tumhākaṃyeva dema, dhammena samena rajjaṃ kārehi mahārājāti.

ก็ในพระสูตรนั้น พระพุทธคุณทั้งหลายอันท่านประกาศไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธคุณมีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีพระคุณอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระคุณที่อาตมาไม่ได้กล่าวมีมากกว่าที่กล่าวแล้วประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมา”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในนาข้าวสาลีประมาณพันกรีส เมล็ดข้าวสาลีที่เหลือจากรวงข้าวสาลีรวงหนึ่งย่อมมีมากกว่าฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในแม่น้ำคงคาใหญ่ที่เต็มด้วยกระแสน้ำ พึงจุ่มปลายเข็มลงไปตรงๆ น้ำที่ติดไปกับปลายเข็มมีน้อย น้ำที่เหลือมีมากฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร ในโลกนี้ มีนกชื่อว่าจาตกะ เที่ยวเล่นอยู่ในอากาศ นกชนิดนั้นตัวเล็ก ที่สำหรับนกนั้นสยายปีกในอากาศมีมาก หรือว่าอากาศที่เหลือมีน้อย”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวอะไร โอกาสที่นกนั้นจะสยายปีกมีน้อย อากาศที่เหลือมีมากกว่า”. พระเถระกล่าวว่า “ฉันนั้นเหมือนกัน มหาบพิตร พระพุทธคุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก ไม่มีที่สุด ประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว พระพุทธคุณไม่มีที่สุด ท่านเปรียบด้วยอากาศที่ไม่มีที่สุดนั่นเทียว โยมเลื่อมใสในพระผู้เป็นเจ้า แต่ไม่สามารถจะทำการบูชาที่สมควรได้ นี้เป็นบรรณาการของคนยากจนของโยม โยมขอถวายราชสมบัติประมาณสามร้อยโยชน์นี้ในเกาะตัมพปัณณินี้แด่พระผู้เป็นเจ้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระองค์ได้ทรงกระทำอาการเลื่อมใสของพระองค์แล้ว แต่ว่า อาตมาขอถวายราชสมบัติที่พระองค์ถวายแล้วแก่เราคืนแก่พระองค์นั่นแหละ มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงครองราชย์โดยธรรมโดยสม่ำเสมอเถิด”.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

Mahāsaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสัจจกสูตร จบ.

7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร

390. Evaṃ me sutanti cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde. Tatrāyaṃ anupubbīkathāatīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassaṃ dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā, ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanamakāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato [Pg.197] kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayassa seṭṭhino gahe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi. Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā, tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati.

๓๙๐. พระสูตรชื่อว่าจูฬตัณหาสังขยสูตร เริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในพระสูตรนั้น บทว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท" (ณ ปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม) มีความว่า ณ ปราสาทของนางมิคารมาตา ในวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ในอดีตกาล ยิ่งกว่าแสนกัป อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระแล้ว ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์แสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหมอบลง ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ขอข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นกับพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นแสนกัป ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐี ผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐี ในภัททิยนคร ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของนางว่า วิสาขา ในกาลใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังภัททิยนคร ในกาลนั้น นางพร้อมด้วยเด็กหญิง ๕๐๐ คน ได้กระทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เป็นพระโสดาบันในขณะที่ได้เห็นครั้งแรกนั่นเทียว ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร บุตรของมิคารเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในเรือนนั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา

Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷānaṃ dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo, iti etehi ca aññehi ca sattavaṇṇehi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhābhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca dvikūṭagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.

บิดาของนางผู้ไปสู่ตระกูลของสามี ได้ให้ทำเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดาปสาธน์ ในเครื่องประดับนั้น ใช้เพชร ๔ ทะนาน ไข่มุก ๑๑ ทะนาน ปะการัง ๒๒ ทะนาน แก้วมณี ๓๓ ทะนาน เครื่องประดับนั้นสำเร็จลงด้วยรัตนะ ๗ สีเหล่านี้และรัตนะอื่นๆ เครื่องประดับนั้น เมื่อสวมไว้บนศีรษะ ย่อมตกลงมาจรดหลังเท้า สตรีผู้ทรงไว้ซึ่งกำลังแห่งช้าง ๕ เชือกเท่านั้น จึงจะสามารถทรงเครื่องประดับนั้นไว้ได้ ในกาลต่อมา นางได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระทศพลแล้ว ได้สละเครื่องประดับนั้น ให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยทรัพย์ ๙ โกฏิ ได้ให้สร้างปราสาทขึ้นบนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส ในชั้นบนของปราสาทนั้น มีห้อง ๕๐๐ ห้อง ในชั้นล่างมี ๕๐๐ ห้อง จึงเป็นปราสาทที่ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง นางคิดว่า "ปราสาทล้วนๆ ย่อมไม่งดงาม" จึงให้สร้างเรือนยอดสองหลัง ๕๐๐ หลัง ปราสาทเล็ก ๕๐๐ หลัง และศาลายาว ๕๐๐ หลัง ล้อมปราสาทนั้น การฉลองวิหารได้สำเร็จลงใน ๔ เดือน

Mātugāmattabhāve ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa ca anāthapiṇḍikassa viya aññassa buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi. So hi catupaññāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā, sāvatthiyā pācīnabhāge uttamadevīvihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme, etasmiṃ pana samaye bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.

ในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของสตรีอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งมาตุคาม เหมือนนางวิสาขา ย่อมไม่มี และในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของบุรุษอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งบุรุษ เหมือนอนาถบิณฑิกเศรษฐี ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นสละทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ได้ให้สร้างมหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสถานที่ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับมหาวิหารในเมืองอนุราธปุระ ส่วนนางวิสาขา ได้ให้สร้างวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในสถานที่ทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับอุตตมเทวีวิหาร พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่ออนุเคราะห์แก่สองตระกูลนี้ เมื่อประทับอาศัยกรุงสาวัตถี ได้ประทับอยู่เป็นประจำในวิหารทั้งสองแห่งนี้ พรรษาหนึ่งประทับในเชตวนาราม พรรษาหนึ่งประทับในบุพพาราม ก็ในสมัยนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในบุพพาราม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท"

Kittāvatā [Pg.198] nu kho, bhanteti kittakena nu kho, bhante. Saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti? Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, taṃ me khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā. Accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantaṃ yogakkhemīti accantayogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, khippametassa saṅkhepeneva paṭipattiṃ kathethāti bhagavantaṃ yācati. Kasmā panesa evaṃ vegāyatīti? Kīḷaṃ anubhavitukāmatāya.

บทว่า "กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต" ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โดยประมาณเท่าไรหนอแล บทว่า "สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ" (เป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาโดยย่อ) ความว่า ชื่อว่าตัณหาสังขยวิมุตตะ เพราะมีจิตหลุดพ้น โดยทำนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้เป็นอารมณ์ จะมีได้โดยย่อโดยประมาณเท่าไร? ทูลถามว่า "บุคคลย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาได้ด้วยปฏิปทาใด ขอพระองค์โปรดแสดงบุพภาคปฏิปทานั้นของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด" บทว่า "อจฺจนฺตนิฏฺโฐ" (ผู้มีความสำเร็จอันเด็ดขาด) ความว่า ผู้ก้าวล่วงที่สุด อันได้แก่ความสิ้นและความเสื่อมไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตา ท่านมีความสำเร็จอันเด็ดขาด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ อธิบายว่า ผู้มีความสำเร็จโดยส่วนเดียว ผู้มีความสำเร็จยั่งยืน บทว่า "อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมี" เป็น อจฺจนฺตโยคกฺเขมี อธิบายว่า ผู้เกษมจากโยคะอย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารี" เป็น อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี อธิบายว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ" เป็น อจฺจนฺตปริโยสาโน โดยนัยก่อนนั่นเทียว บทว่า "เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ" ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ภิกษุเช่นนี้ จะมีได้โดยประมาณเท่าไร ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปฏิปทาของท่านโดยย่อและโดยเร็วเถิด" คำถามว่า ก็เหตุไร ท้าวสักกะนี้จึงรีบร้อนเช่นนั้น? ตอบว่า เพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น

Ayaṃ kira uyyānakīḷaṃ āṇāpetvā catūhi mahārājūhi catūsu disāsu ārakkhaṃ gāhāpetvā dvīsu devalokesu devasaṅghena parivuto aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi saddhiṃ erāvaṇaṃ āruyha uyyānadvāre ṭhito imaṃ pañhaṃ sallakkhesi – ‘‘kittakena nu kho taṇhāsaṅkhayavimuttassa khīṇāsavassa saṅkhepato āgamaniyapubbabhāgapaṭipadā hotī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ pañho ativiya sassiriko, sacāhaṃ imaṃ pañhaṃ anuggaṇhitvāva uyyānaṃ pavisissāmi, chadvārikehi ārammaṇehi nimmathito na puna imaṃ pañhaṃ sallakkhessāmi, tiṭṭhatu tāva uyyānakīḷā, satthu santikaṃ gantvā imaṃ pañhaṃ pucchitvā uggahitapañho uyyāne kīḷissāmī’’ti hatthikkhandhe antarahito bhagavato santike pāturahosi. Tepi cattāro mahārājāno ārakkhaṃ gahetvā ṭhitaṭṭhāneyeva ṭhitā, paricārikadevasaṅghāpi nāṭakānipi erāvaṇopi nāgarājā tattheva uyyānadvāre aṭṭhāsi, evamesa kīḷaṃ anubhavitukāmatāya vegāyanto evamāha.

ได้ยินว่า ท้าวสักกะนี้ รับสั่งให้มีการเล่นในสวนแล้ว ให้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จัดการอารักขาในทิศทั้ง ๔ อันหมู่เทพในเทวโลกทั้งสองชั้นแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยนางฟ้อนสามโกฏิกึ่ง เสด็จขึ้นสู่ช้างเอราวัณ ประทับยืนอยู่ที่ประตูอุทยาน ทรงตระหนักถึงปัญหานี้ว่า “ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งมรรคที่จะต้องมาถึงโดยย่อ ของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา มีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ” ลำดับนั้น ท้าวเธอได้มีความดำรินี้ว่า “ปัญหานี้มีสิริยิ่งนัก ถ้าเรายังมิได้ตกลงใจในปัญหานี้แล้วไซร้ จักเข้าไปสู่อุทยาน ก็จะถูกอารมณ์ทางทวาร ๖ บีบคั้น จักไม่ตระหนักถึงปัญหานี้ได้อีก การเล่นในสวนจงงดไว้ก่อน เราไปยังสำนักของพระศาสดา ทูลถามปัญหานี้ ครั้นเป็นผู้มีปัญหาที่เรียนมาดีแล้ว จักเล่นในอุทยาน” ดังนี้แล้ว ก็หายไปจากคอช้าง ได้ปรากฏในสำนักของพระผู้มีพระภาค แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ นั้น ก็จัดการอารักขาแล้ว ยืนอยู่ในที่ที่ตนยืนนั่นเอง แม้หมู่เทพบริวาร แม้นางฟ้อนทั้งหลาย แม้พญาช้างเอราวัณ ก็ได้ยืนอยู่ที่ประตูอุทยานนั้นนั่นแล ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะนี้ เมื่อทรงรีบด่วนเพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น จึงได้ตรัสดังนี้

Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya [Pg.199] nālaṃ na pariyattā na samatthā na yuttā, kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccāti gahitāpi aniccāva sampajjanti, sukhāti gahitāpi dukkhāva sampajjanti, attāti gahitāpi anattāva sampajjanti, tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttampi yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā sakkassa devānamindassa vedanāvasena nibbattetvā arūpapariggahaṃ dasseti. Sace pana vedanākammaṭṭhānaṃ heṭṭhā na kathitaṃ bhaveyya, imasmiṃ ṭhāne kathetabbaṃ siyā. Heṭṭhā pana kathitaṃ, tasmā satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Aniccānupassīti ettha aniccaṃ veditabbaṃ, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha aniccanti pañcakkhandhā, te hi uppādavayaṭṭhena aniccā. Aniccānupassanāti pañcakkhandhānaṃ khayato vayato dassanañāṇaṃ. Aniccānupassīti tena ñāṇena samannāgato puggalo. Tasmā ‘‘aniccānupassī viharatī’’ti aniccato anupassanto viharatīti ayamettha attho.

ในบทว่า “สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสาย” นี้ ที่ชื่อว่า ธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ธรรมทั้งหมดแม้นั้น ไม่ควร ไม่พอ ไม่สามารถ ไม่เหมาะ เพื่อจะยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ เพราะเหตุไร? เพราะไม่ตั้งอยู่ตามอาการที่ถูกยึดถือ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น แม้ถูกยึดถือว่าเที่ยง ก็ย่อมเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นสุข ก็ย่อมเป็นทุกข์นั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ก็ย่อมเป็นอนัตตานั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรเพื่อจะยึดมั่น คำว่า “ย่อมรู้ยิ่ง” คือ ย่อมรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา คำว่า “ย่อมกำหนดรู้” คือ ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง” คือ ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้มีประมาณน้อย ซึ่งสัมปยุตด้วยปัญจวิญญาณเป็นอย่างต่ำ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้อรูปธรรม โดยทรงปรารภเวทนาของท้าวสักกะจอมเทพ ก็ถ้าหากว่าเวทนากัมมัฏฐานยังมิได้ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ ก็พึงตรัสในที่นี้ แต่ว่าได้ตรัสไว้แล้วในเบื้องต่ำ เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี” นี้ พึงทราบอนิจจัง พึงทราบอนิจจานุปัสสนา พึงทราบอนิจจานุปัสสี ในสามอย่างนั้น ที่ชื่อว่า อนิจจัง ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ เหล่านั้น ไม่เที่ยงโดยสภาวะคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา ได้แก่ ญาณที่เห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ ๕ ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสี ได้แก่ บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ” นี้ มีความหมายว่า ย่อมอยู่โดยพิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นของไม่เที่ยง

Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayavayato anupassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamāṅgīpuggalo virāgānupassī nāma, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo, nirodhopi hi khayanirodho ca accantanirodho cāti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo, so ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā, sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajjati. Pakkhandanavossaggoti maggo, so hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajjanato, nibbānañca pakkhandanato. Tasmā kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo, nirodhe nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgīpuggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti. Na kiñci loke upādiyatīti [Pg.200] kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaññeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇāva dassitā. Iti bhagavā sakkassa devānamindassa saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito sallahukaṃ katvā saṃkhitteneva khippaṃ kathesi.

ในบทว่า “วิราคานุปัสสี” นี้ วิราคะมี ๒ อย่าง คือ ขยวิราคะ (ความสิ้นไปเป็นวิราคะ) และ อัจจันตวิราคะ (ความดับสนิทเป็นวิราคะ) ในวิราคะ ๒ อย่างนั้น แม้อนุปัสสนาคือการเห็นความสิ้นไปเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลาย และมรรคญาณคือการเห็นนิพพานอันเป็นอัจจันตวิราคะโดยความเป็นวิราคะ ชื่อว่า วิราคานุปัสสนา บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยวิราคานุปัสสนาทั้งสองนั้น ชื่อว่า วิราคานุปัสสี ที่ตรัสว่า “วิราคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า ผู้พิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นวิราคะ แม้ในบทว่า “นิโรธานุปัสสี” ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ แม้นิโรธก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน คือ ขยนิโรธ (ความสิ้นไปเป็นนิโรธ) และ อัจจันตนิโรธ (ความดับสนิทเป็นนิโรธ) ในบทว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นี้ โวสสัคคะ ท่านเรียกว่า ปฏินิสสัคคะ และโวสสัคคะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละ) และ ปักขันทนโวสสัคคะ (การแล่นเข้าไป) ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ วิปัสสนา จริงอยู่ วิปัสสนานั้นย่อมสละทั้งกิเลสและขันธ์ด้วยอำนาจตทังคปหาน ที่ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ มรรค จริงอยู่ มรรคนั้นย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันเป็นอารมณ์โดยความเป็นอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า โวสสัคคะ โดยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะสละขันธ์และกิเลสด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน และเพราะแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะฉะนั้น ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลสและขันธ์ ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ เพราะจิตย่อมแล่นเข้าไปในนิพพานธาตุด้วยนิโรธ โวสสัคคะทั้งสองนี้ย่อมถึงพร้อมในมรรค บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยโวสสัคคะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสี เพราะประกอบด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนานี้ ที่ตรัสว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า “ไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก” คือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น ไม่ยึดถือด้วยทิฏฐิอันวิปลาส ซึ่งสังขารธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งด้วยอำนาจตัณหา ความว่า “เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง” คือ เมื่อไม่ถือมั่น ย่อมไม่สะดุ้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา ความว่า “ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนเทียว” คือ ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานด้วยตนเอง ด้วยบทมีอาทิว่า “ชาติสิ้นแล้ว” เป็นต้น เป็นอันทรงแสดงปัจจเวกขณญาณของพระขีณาสพนั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นของพระขีณาสพโดยย่อ จึงทรงกระทำให้เป็นเรื่องเบาๆ แล้วตรัสตอบโดยย่ออย่างรวดเร็ว

391. Avidūre nisinno hotīti anantare kūṭāgāre nisinno hoti. Abhisameccāti ñāṇena abhisamāgantvā, jānitvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ nu kho esa jānitvā anumodi, udāhu ajānitvā vāti. Kasmā panassa evamahosīti? Thero kira na bhagavato pañhavissajjanasaddaṃ assosi, sakkassa pana devarañño, ‘‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti anumodanasaddaṃ assosi. Sakko kira devarājā mahatā saddena anumodi. Atha kasmā na bhagavato saddaṃ assosīti? Yathāparisaviññāpakattā. Buddhānañhi dhammaṃ kathentānaṃ ekābaddhāya cakkavāḷapariyantāyapi parisāya saddo suyyati, pariyantaṃ pana muñcitvā aṅgulimattampi bahiddhā na niccharati. Kasmā? Evarūpā madhurakathā mā niratthakā agamāsīti. Tadā bhagavā migāramātupāsāde sattaratanamaye kūṭāgāre sirigabbhamhi nisinno hoti, tassa dakkhiṇapasse sāriputtattherassa vasanakūṭāgāraṃ, vāmapasse mahāmoggallānassa, antare chiddavivarokāso natthi, tasmā thero na bhagavato saddaṃ assosi, sakkasseva assosīti.

๓๙๑. บทว่า `Avidūre nisinno hoti` ความว่า ประทับนั่งอยู่ในเรือนยอดที่อยู่ติดกัน. บทว่า `Abhisamecca` อธิบายว่า ทรงทราบ คือ ทรงรู้แจ้งด้วยพระญาณ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า ท้าวสักกะนี้ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา หรือว่าไม่ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงมีความคิดอย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า พระเถระไม่ได้ยินเสียงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา แต่ได้ยินเสียงอนุโมทนาของท้าวสักกะเทวราชว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น". ได้ยินว่า ท้าวสักกะเทวราชทรงอนุโมทนาด้วยเสียงอันดัง. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า? ตอบว่า เพราะพระสุรเสียงนั้นประกาศให้รู้ได้ตามสมควรแก่บริษัท. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงธรรม พระสุรเสียงย่อมได้ยินไปทั่วบริษัทซึ่งประชุมเป็นหนึ่งเดียวกัน แม้จะมีขอบเขตจดจักรวาล แต่พระสุรเสียงนั้นจะไม่แผ่ออกไปภายนอก แม้เพียงองคุลีหนึ่ง พ้นจากที่สุดแห่งบริษัท. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อมิให้พระวาจาอันไพเราะเช่นนี้เป็นไปโดยไร้ประโยชน์. ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในสิริคัพภะ (ห้องอันเป็นสิริ) ภายในเรือนยอดที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา, ด้านขวาของสิริคัพภะนั้นเป็นเรือนยอดที่พำนักของพระสารีบุตรเถระ, ด้านซ้ายเป็นของพระมหาโมคคัลลานะ, ในระหว่างนั้นไม่มีช่องว่างหรือที่ว่างเลย, เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ได้ยินเสียงของท้าวสักกะเท่านั้น.

Pañcahi tūriyasatehīti pañcaṅgikānaṃ tūriyānaṃ pañcahi satehi. Pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahi aṅgehi samannāgataṃ. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma tantibaddhapaṇavādi. Susiraṃ vaṃsādi. Ghanaṃ sammādi. Samappitoti upagato. Samaṅgībhūtoti tasseva vevacanaṃ. Paricāretīti taṃ sampattiṃ anubhavanto tato tato indriyāni cāreti. Idaṃ vuttaṃ hoti – parivāretvā vajjamānehi pañcahi tūriyasatehi samannāgato hutvā dibbasampattiṃ [Pg.201] anubhavatī. Paṭipaṇāmetvāti apanetvā, nissaddāni kārāpetvāti attho. Yatheva hi idāni saddhā rājāno garubhāvaniyaṃ bhikkhuṃ disvā – ‘‘asuko nāma ayyo āgacchati, mā, tātā, gāyatha, mā vādetha, mā naccathā’’ti nāṭakāni paṭivinenti, sakkopi theraṃ disvā evamakāsi. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti, lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā, – ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ devacārikaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāramakāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ, bhante, cirassamakāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti yojanikaṃ maṇipallaṅkaṃ paññapāpetvā evamāha.

บทว่า `Pañcahi tūriyasatehi` ความว่า ด้วยดนตรีมีองค์ ๕ จำนวน ๕๐๐ ชิ้น. ดนตรีชื่อว่ามีองค์ ๕ (เบญจางคดุริยางค์) คือ ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ ได้แก่ อาตตะ (กลองหน้าเดียว) วิตตะ (กลองสองหน้า) อาตตวิตตะ (เครื่องสาย) สุสิระ (เครื่องเป่า) และฆนะ (เครื่องตี). ในบรรดาเครื่องดนตรีเหล่านั้น อาตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีหน้าเดียวในจำพวกที่หุ้มด้วยหนัง เช่น กลองเภรี. วิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีสองหน้า. อาตตวิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยสาย เช่น บัณเฑาะว์. สุสิระ ได้แก่ เครื่องเป่า เช่น ขลุ่ย. ฆนะ ได้แก่ เครื่องตี เช่น ฉาบ. บทว่า `Samappito` แปลว่า เข้าไปแล้ว. บทว่า `Samaṅgībhūto` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Paricāreti` ความว่า เสวยสมบัตินั้นอยู่ ย่อมปล่อยอินทรีย์ทั้งหลายให้เที่ยวไปในอารมณ์นั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า แวดล้อมพรั่งพร้อมด้วยดนตรี ๕๐๐ ชิ้นที่กำลังบรรเลงอยู่ เสวยทิพยสมบัติ. บทว่า `Paṭipaṇāmetvā` อธิบายว่า ให้งดเสีย คือ ให้ทำจนไม่มีเสียง. เปรียบเหมือนในบัดนี้ พระราชาผู้มีศรัทธา เมื่อเห็นภิกษุผู้ควรแก่การเคารพ ก็ทรงให้นักฟ้อนรำงดการแสดง โดยตรัสว่า "ท่านผู้เจริญชื่อโน้นกำลังมา พ่อทั้งหลาย อย่าขับร้อง อย่าประโคม อย่าฟ้อนรำ" ฉันใด แม้ท้าวสักกะก็ทรงกระทำเช่นนั้นเหมือนกันเมื่อทอดพระเนตรเห็นพระเถระ. คำพูดเช่นนี้ว่า `Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi` (ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นสหาย นานจริงหนอ ท่านจึงได้ทำโอกาสนี้) เป็นคำพูดที่แสดงความรักใคร่กันตามปกติในโลก. จริงอยู่ ชาวโลกเมื่อเห็นคนที่มาหลังจากเวลาผ่านไปนาน หรือคนที่ไม่เคยมามาก่อน หรือคนที่เป็นที่รักมา ก็จะกล่าวถ้อยคำมีอาทิว่า "ท่านมาจากไหน ท่านมานานแล้วหนอ ท่านรู้จักทางมาที่นี่ได้อย่างไร หรือว่าท่านหลงทางมา". แต่ท้าวสักกะนี้ตรัสอย่างนั้นก็เพราะพระเถระเคยมาแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ พระเถระย่อมเสด็จจาริกไปในเทวโลกเป็นครั้งคราว. ในบทนั้น บทว่า `pariyāyamakāsi` หมายถึง ท่านได้ทำวาระ. บทว่า `Yadidaṃ idhāgamanāya` ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า วาระใดเพื่อการมาในที่นี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำวาระนั้นหลังจากเวลาผ่านไปนาน. บทว่า `Idamāsanaṃ paññattaṃ` ความว่า ทรงรับสั่งให้ปูลาดมณีบัลลังก์ขนาดหนึ่งโยชน์แล้วจึงตรัสอย่างนี้.

392. Bahukiccā bahukaraṇīyāti ettha yesaṃ bahūni kiccāni, te bahukiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Appeva sakena karaṇīyenāti sakaraṇīyameva appaṃ mandaṃ, na bahu, devānaṃ karaṇīyaṃ pana bahu, pathavito paṭṭhāya hi kapparukkhamātugāmādīnaṃ atthāya aṭṭā sakkassa santike chijjanti, tasmā niyamento āha – apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenāti. Devānañhi dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devadhītā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aṭṭakaraṇaṃ natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘mama santakā tava santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aṭṭaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti, so yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakoti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, yassa vimānaṃ olokento ṭhito, tassa santakoti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Taṃ sandhāya, ‘‘devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenā’’ti āha. Apicassa evarūpaṃ kīḷākiccampi karaṇīyameva.

๓๙๒. ในบทว่า `Bahukiccā bahukaraṇīyā` นี้ ชนเหล่าใดมีกิจมาก ชนเหล่านั้นชื่อว่า `bahukiccā` (ผู้มีกิจมาก). บทว่า `Bahukaraṇīyā` (ผู้มีกรณียะมาก) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Appeva sakena karaṇīyena` ความว่า กรณียะของตนเองมีน้อย ไม่มาก แต่กรณียะของทวยเทพมีมาก. จริงอยู่ อรรถคดีเพื่อประโยชน์แก่กัลปพฤกษ์และมาตุคามเป็นต้น นับตั้งแต่พื้นดิน ย่อมได้รับการตัดสินในสำนักของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจำกัดความแล้วกล่าวว่า `apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (อีกอย่างหนึ่ง ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). จริงอยู่ ธิดาและบุตรของทวยเทพย่อมเกิดขึ้นที่ตัก, สตรีผู้เป็นบาทบริจาริกาย่อมเกิดขึ้นที่ที่นอน, เทพธิดาผู้ทำหน้าที่ประดับตกแต่งแก่สตรีเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นแวดล้อมที่นอน, ผู้ทำไวยาวัจจะย่อมเกิดขึ้นภายในวิมาน, การตัดสินคดีเพื่อประโยชน์แก่ชนเหล่านั้นย่อมไม่มี. ส่วนเทพธิดาเหล่าใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตแดน เทพบุตรเหล่านั้นไม่สามารถตัดสินได้ว่า "เป็นของเรา เป็นของท่าน" จึงก่อคดีขึ้น แล้วทูลถามท้าวสักกะเทวราช. ท้าวสักกะเทวราชนั้นย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนใดซึ่งมีวิมานอยู่ใกล้กว่า". ถ้าวิมานทั้งสองตั้งอยู่ในที่เสมอกัน (เทพธิดานั้น) ยืนมองดูวิมานของเทพบุตรตนใด ท้าวสักกะย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนนั้น". ถ้า (เทพธิดานั้น) ไม่มองดูวิมานแม้หลังหนึ่ง ท้าวสักกะย่อมทรงทำให้เทพธิดานั้นเป็นของพระองค์เอง เพื่อตัดการทะเลาะวิวาทของเทพบุตรทั้งสอง. ท่านหมายถึงเรื่องทั้งหมดนั้นจึงกล่าวว่า `devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). อีกอย่างหนึ่ง แม้กิจคือการเล่นเช่นนี้ของท้าวสักกะก็เป็นกรณียะอย่างหนึ่งเหมือนกัน.

Yaṃ [Pg.202] no khippameva antaradhāyatīti yaṃ amhākaṃ sīghameva andhakāre rūpagataṃ viya na dissati. Iminā – ‘‘ahaṃ, bhante, taṃ pañhavissajjanaṃ na sallakkhemī’’ti dīpeti. Thero – ‘‘kasmā nu kho ayaṃ yakkho asallakkhaṇabhāvaṃ dīpeti, passena pariharatī’’ti āvajjanto – ‘‘devā nāma mahāmūḷhā honti. Chadvārikehi ārammaṇehi nimmathīyamānā attano bhuttābhuttabhāvampi pītāpītabhāvampi na jānanti, idha katamettha pamussantī’’ti aññāsi. Keci panāhu – ‘‘thero etassa garu bhāvaniyo, tasmā ‘idāneva loke aggapuggalassa santike pañhaṃ uggahetvā āgato, idāneva nāṭakānaṃ antaraṃ paviṭṭhoti evaṃ maṃ thero tajjeyyā’ti bhayena evamāhā’’ti. Etaṃ pana kohaññaṃ nāma hoti, na ariyasāvakassa evarūpaṃ kohaññaṃ nāma hoti, tasmā mūḷhabhāveneva na sallakkhesīti veditabbaṃ. Upari kasmā sallakkhesīti? Thero tassa somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ nīhari, tasmā sallakkhesīti.

บทว่า 'Yaṃ no khippameva antaradhāyatīti' ความว่า (คำวิสัชนา) ใด ย่อมอันตรธานไปโดยเร็วพลันแก่เราทั้งหลาย เหมือนรูปที่อยู่ในที่มืด ฉะนั้น ด้วยบทนี้ (ท้าวสักกะ) ย่อมแสดงความนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมกำหนดจดจำคำวิสัชนาปัญหานั้นไม่ได้' พระเถระเมื่อทรงพิจารณาว่า 'เพราะเหตุไรหนอ ยักษ์นี้จึงแสดงภาวะที่กำหนดจดจำไม่ได้ หรือว่ากำลังบ่ายเบี่ยงด้วยเล่ห์กล' ก็ได้ทรงทราบว่า 'ชื่อว่าเทวดาทั้งหลายย่อมเป็นผู้หลงใหลอย่างยิ่ง ถูกอารมณ์ในทวาร ๖ บีบคั้นอยู่ ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งภาวะที่ตนบริโภคแล้วและยังไม่ได้บริโภค แม้ซึ่งภาวะที่ตนดื่มแล้วและยังไม่ได้ดื่ม ย่อมลืมกรรมที่ทำในภพนี้ ณ ที่นั้น' แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'พระเถระเป็นครูที่ท้าวสักกะนี้ควรเคารพและเจริญ (เมตตา) เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงตรัสอย่างนี้ด้วยความกลัวว่า 'พระเถระพึงคุกคามเราอย่างนี้ว่า ท่านเพิ่งเรียนปัญหาในสำนักของพระอัครบุคคลในโลกมาเมื่อกี้นี้เอง เดี๋ยวนี้เองก็เข้าไปสู่ท่ามกลางของเหล่านางฟ้อนแล้ว' ก็คำพูดนี้ชื่อว่าโกหัญญะ (การหลอกลวง) พระอริยสาวกย่อมไม่มีโกหัญญะเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า (ท้าวสักกะ) ย่อมกำหนดจดจำไม่ได้ด้วยความเป็นผู้หลงใหลนั่นเทียว (ถามว่า) ในภายหลัง เพราะเหตุไรจึงทรงกำหนดจดจำได้? (ตอบว่า) พระเถระทรงทำให้โสมนัสและสังเวชเกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะแล้ว ทรงนำความมืด (คืออวิชชา) ออกไปแล้ว เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงทรงกำหนดจดจำได้

Idāni sakko pubbe attano evaṃ bhūtakāraṇaṃ therassa ārocetuṃ bhūtapubbantiādimāha. Tattha samupabyūḷhoti sannipatito rāsibhūto. Asurā parājiniṃsūti asurā parājayaṃ pāpuṇiṃsu. Kadā panete parājitāti? Sakkassa nibbattakāle. Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi, paṇḍito byatto, bodhisattacariyā viyassa cariyā ahosi. So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi. Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhayato apabbahitvā taṃ ṭhānaṃ atiramaṇīyamakāsi, puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi, puna gacchante kāle sālaṃ kāresi. Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi. Te sabbepi ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhānesu setuṃ, maṇḍapasālāpokkharaṇīmālāgaccharopanādīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu. Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti.

บัดนี้ ท้าวสักกะเพื่อจะกราบทูลเหตุที่เคยเป็นมาแล้วอย่างนี้ของตนในกาลก่อนแก่พระเถระ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'bhūtapubbaṃ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'samupabyūḷho' คือ ประชุมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อน บทว่า 'asurā parājiniṃsu' คือ พวกอสูรถึงแล้วซึ่งความพ่ายแพ้ (ถามว่า) ก็อสูรเหล่านั้นพ่ายแพ้เมื่อไร? (ตอบว่า) ในกาลที่ท้าวสักกะบังเกิด ได้ยินว่า ท้าวสักกะในอัตภาพอันติดต่อกัน ได้เป็นมาณพชื่อมฆะ ในหมู่บ้านมจลคาม แคว้นมคธ เป็นบัณฑิต ฉลาด จริยาของท่านเป็นเช่นกับจริยาของพระโพธิสัตว์ ท่านชักชวนบุรุษ ๓๓ คนแล้ว ได้ทำกรรมดี วันหนึ่ง ท่านพิจารณาด้วยปัญญาของตนเองแล้ว กวาดขยะในที่ประชุมของมหาชนกลางหมู่บ้านออกทั้งสองข้าง แล้วทำให้สถานที่นั้นน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก, อีกครั้งหนึ่ง ได้ให้สร้างมณฑปในที่นั้นนั่นเอง, อีกครั้งหนึ่ง เมื่อกาลล่วงไป ได้ให้สร้างศาลา และออกจากหมู่บ้านแล้ว เที่ยวไปแม้คาวุตหนึ่ง แม้กึ่งโยชน์ แม้สามคาวุต แม้โยชน์หนึ่ง ได้ทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบเสมอกัน พร้อมกับสหายเหล่านั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดมีฉันทะเป็นอันเดียวกัน ทำสะพานในที่ที่ควรทำสะพานในที่นั้นๆ และทำมณฑปเป็นต้นในที่ที่ควรทำมณฑป ศาลา สระโบกขรณี ปลูกพุ่มดอกไม้เป็นต้น ได้ทำบุญไว้เป็นอันมาก มฆมาณพ บำเพ็ญวัตตบท ๗ ประการให้บริบูรณ์แล้ว เพราะกายแตก ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์พร้อมกับสหายทั้งหลาย

Tasmiṃ [Pg.203] kāle asuragaṇā tāvatiṃsadevaloke paṭivasanti. Sabbe te devānaṃ samānāyukā samānavaṇṇā ca honti, te sakkaṃ saparisaṃ disvā adhunā nibbattā navakadevaputtā āgatāti mahāpānaṃ sajjayiṃsu. Sakko devaputtānaṃ saññaṃ adāsi – ‘‘amhehi kusalaṃ karontehi na parehi saddhiṃ sādhāraṇaṃ kataṃ, tumhe gaṇḍapānaṃ mā pivittha pītamattameva karothā’’ti. Te tathā akaṃsu. Bālaasurā gaṇḍapānaṃ pivitvā mattā niddaṃ okkamiṃsu. Sakko devānaṃ saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā sinerupāde khipāpesi, sinerussa heṭṭhimatale asurabhavanaṃ nāma atthi, tāvatiṃsadevalokappamāṇameva. Tattha asurā vasanti. Tesampi cittapāṭali nāma rukkho atthi. Te tassa pupphanakāle jānanti – ‘‘nāyaṃ tāvatiṃsā, sakkena vañcitā maya’’nti. Te gaṇhatha nanti vatvā sineruṃ pariharamānā deve vuṭṭhe vammikapādato vammikamakkhikā viya abhiruhiṃsu. Tattha kālena devā jinanti, kālena asurā. Yadā devānaṃ jayo hoti, asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhanti. Yadā asurānaṃ jayo hoti, deve yāva vedikapādā anubandhanti. Tasmiṃ pana saṅgāme devānaṃ jayo ahosi, devā asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhiṃsu. Sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapesi. Evaṃ ārakkhaṃ datvā vedikapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā tā paṭimāyo disvā, ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Tato paṭinivattitvāti vijitaṭṭhānato nivattitvā. Paricārikāyoti mālāgandhādikammakārikāyo.

ในกาลนั้น หมู่แห่งอสูรอาศัยอยู่ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ อสูรเหล่านั้นทั้งหมดมีอายุเท่ากันและมีวรรณะเสมอกันกับเทวดาทั้งหลาย, พวกเขาเห็นท้าวสักกะพร้อมด้วยบริษัทแล้ว (คิดว่า) 'บัดนี้ เทพบุตรใหม่ผู้บังเกิดแล้วมาถึง' จึงได้จัดเตรียมสุราอย่างดี ท้าวสักกะได้ประทานสัญญาณแก่เทพบุตรทั้งหลายว่า 'เราทั้งหลายผู้ทำกุศล ไม่ได้ทำ (บุญ) ร่วมกับผู้อื่น ท่านทั้งหลายอย่าดื่มสุราที่ทำให้มึนเมา จงทำเพียงสักว่าดื่มเท่านั้น' เทพบุตรเหล่านั้นได้ทำเช่นนั้น พวกอสูรพาลดื่มสุราที่ทำให้มึนเมาแล้ว มึนเมาแล้ว ก็ถึงความหลับ ท้าวสักกะประทานสัญญาณแก่เทวดาทั้งหลายแล้ว ให้จับพวกอสูรเหล่านั้นที่เท้าแล้วให้โยนไปที่เชิงเขาสิเนรุ, ที่พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุ มีภพชื่อว่าอสูรภพ มีประมาณเท่ากับเทวโลกชั้นดาวดึงส์นั่นเทียว พวกอสูรอาศัยอยู่ในที่นั้น แม้ของอสูรเหล่านั้นก็มีต้นไม้ชื่อว่าจิตตปาฏลี (แคฝอย) ในกาลที่ต้นไม้นั้นออกดอก พวกเขาย่อมรู้ว่า 'นี่ไม่ใช่ดาวดึงส์ พวกเราถูกท้าวสักกะลวงแล้ว' พวกเขากล่าวว่า 'จงจับมัน' แล้วล้อมเขาสิเนรุปีนขึ้นไป เหมือนปลวกปีนขึ้นจากโคนจอมปลวกเมื่อฝนตก ในสงครามนั้น บางคราวเทวดาชนะ บางคราวอสูรชนะ เมื่อใดชัยชนะเป็นของเทวดา, (เทวดา) ย่อมติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร เมื่อใดชัยชนะเป็นของอสูร, (อสูร) ย่อมติดตามพวกเทวดาไปจนถึงเชิงระเบียง (เวทิกา) ก็ในสงครามนั้น ชัยชนะได้เป็นของเทวดาทั้งหลาย, เทวดาทั้งหลายได้ติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร ท้าวสักกะทรงทำให้พวกอสูรหนีไปแล้ว ได้วางอารักขาไว้ใน ๕ สถาน ครั้นประทานอารักขาอย่างนี้แล้ว ได้ตั้งรูปท้าวอินทร์ถือวชิระไว้ที่เชิงระเบียง พวกอสูรลุกขึ้นมาเป็นครั้งคราว เห็นรูปเหล่านั้นแล้ว ก็กลับจากที่นั้นนั่นเอง (ด้วยคิดว่า) 'ท้าวสักกะประทับยืนอยู่โดยไม่ประมาท' บทว่า 'Tato paṭinivattitvā' คือ กลับจากสถานที่ที่ชนะแล้ว บทว่า 'Paricārikāyo' คือ นางผู้กระทำการงานมีระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น

393. Vessavaṇo ca mahārājāti so kira sakkassa vallabho, balavavissāsiko, tasmā sakkena saddhiṃ agamāsi. Purakkhatvāti purato katvā. Pavisiṃsūti pavisitvā pana upaḍḍhapihitāni dvārāni katvā olokayamānā aṭṭhaṃsu. Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti, mārisa moggallāna, idampi vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṃ passa, suvaṇṇatthambhe passa, rajatatthambhe maṇitthambhe pavāḷatthambhe lohitaṅgatthambhe masāragallatthambhe muttatthambhe sattaratanatthambhe, tesaṃyeva suvaṇṇādimaye ghaṭake vāḷarūpakāni ca passāti [Pg.204] evaṃ thambhapantiyo ādiṃ katvā rāmaṇeyyakaṃ dassento evamāha. Yathā taṃ pubbekatapuññassāti yathā pubbe katapuññassa upabhogaṭṭhānena sobhitabbaṃ, evamevaṃ sobhatīti attho. Atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharatīti attano pāsāde nāṭakaparivārena sampattiyā vasena ativiya matto.

๓๙๓. บทว่า เวสฺสวโณ จ มหาราชา ความว่า ได้ยินว่า ท้าวมหาราชนั้นเป็นที่โปรดปราน เป็นที่คุ้นเคยอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น จึงได้เสด็จไปพร้อมกับท้าวสักกะ. บทว่า ปุรกฺขตฺวา ความว่า ทำไว้เบื้องหน้า. บทว่า ปวิสึสุ ความว่า แต่ครั้นเข้าไปแล้ว ก็ทำประตูให้เปิดแง้มไว้ครึ่งหนึ่ง ยืนแลดูอยู่. บทว่า อิทมฺปิ มาริส โมคฺคลฺลาน ปสฺส เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกํ ความว่า ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ขอท่านจงดูความน่ารื่นรมย์แม้ข้อนี้แห่งเวชยันตปราสาทเถิด, ขอท่านจงดูเสาที่ทำด้วยทอง, ดูเสาที่ทำด้วยเงิน, เสาแก้วมณี, เสาแก้วประพาฬ, เสาแก้วทับทิม, เสาแก้วมรกต, เสาแก้วมุกดา, เสาที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ, และขอท่านจงดูหม้อน้ำและรูปสัตว์ร้ายที่ทำด้วยทองเป็นต้นของเสาเหล่านั้นเถิด ดังนี้. ท้าวสักกะเมื่อทรงแสดงความน่ารื่นรมย์โดยมีแนวเสาเป็นต้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า ยถา ตํ ปุพฺเพกตปุญฺญสฺส ความว่า สถานที่อันเป็นที่บริโภคของผู้มีบุญอันทำไว้ในกาลก่อน พึงงดงามฉันใด, (ปราสาทนี้) ก็งดงามฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ ความว่า ยักษ์ตนนี้มัวเมาอย่างยิ่งด้วยสมบัติคือปราสาทของตนและนางฟ้อนอันเป็นบริวารอยู่.

Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhimakāsi. Āpokasiṇaṃ samāpajjitvā pāsādapatiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti iddhiṃ adhiṭṭhāya pāsādakaṇṇike pādaṅguṭṭhakena pahari. So pāsādo yathā nāma udakapiṭṭhe ṭhapitapattaṃ mukhavaṭṭiyaṃ aṅguliyā pahaṭaṃ aparāparaṃ kampati calati na santiṭṭhati. Evamevaṃ saṃkampi sampakampi sampavedhi, thambhapiṭṭhasaṅghāṭakaṇṇikagopānasiādīni karakarāti saddaṃ muñcantāni patituṃ viya āraddhāni. Tena vuttaṃ – ‘‘saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī’’ti. Acchariyabbhutacittajātāti aho acchariyaṃ, aho abbhutanti evaṃ sañjātaacchariyaabbhutā ceva sañjātatuṭṭhino ca ahesuṃ uppannabalavasomanassā. Saṃvigganti ubbiggaṃ. Lomahaṭṭhajātanti jātalomahaṃsaṃ, kañcanabhittiyaṃ ṭhapitamaṇināgadantehi viya uddhaggehi lomehi ākiṇṇasarīranti attho. Lomahaṃso ca nāmesa somanassenapi hoti domanassenapi, idha pana somanassena jāto. Thero hi sakkassa somanassavegena saṃvejetuṃ taṃ pāṭihāriyamakāsi. Tasmā somanassavegena saṃviggalomahaṭṭhaṃ viditvāti attho.

บทว่า อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ความว่า ได้ทรงกระทำฤทธิ์. ทรงเข้าอาโปกสิณแล้ว อธิษฐานฤทธิ์ว่า 'ขอโอกาสที่ปราสาทตั้งอยู่จงเป็นน้ำ' แล้วทรงดีดที่ยอดปราสาทด้วยนิ้วพระบาท. ปราสาทนั้น เปรียบเหมือนภาชนะที่วางไว้บนผิวน้ำ ถูกดีดที่ขอบปากด้วยนิ้วมือ ย่อมแกว่งไกว สั่นสะเทือนไปมา ไม่ตั้งอยู่ได้ ฉันใด, ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หวั่นไหว สั่นสะเทือนอย่างแรง สั่นสะท้านไปทั่ว, ส่วนต่างๆ มีเสา คาน สันหลังคา และเครื่องบน เป็นต้น ก็ส่งเสียงดังกรอบแกรบ ประหนึ่งว่าเริ่มจะพังลงมา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สงฺกมฺเปสิ สมฺปกมฺเปสิ สมฺปเวเธสิ'. บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา ความว่า ได้เกิดความอัศจรรย์ใจและไม่เคยมีมาก่อนว่า 'โอ อัศจรรย์จริงหนอ, โอ ไม่เคยมีมาก่อนหนอ' และเกิดความยินดี เกิดโสมนัสมีกำลัง. บทว่า สํวิคฺคํ ได้แก่ สะดุ้ง. บทว่า โลมหฏฺฐชาตํ ความว่า มีขนลุกชัน, มีร่างกายเต็มไปด้วยเส้นขนที่ชูชันขึ้นเบื้องบน เหมือนเขี้ยวแก้วมณีที่ประดับไว้บนฝาผนังทอง. อันว่าขนลุกชันนี้ ย่อมเกิดได้ทั้งเพราะโสมนัสและโทมนัส, แต่ในที่นี้ เกิดเพราะโสมนัส. จริงอยู่ พระเถระได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์นั้น เพื่อให้ท้าวสักกะเกิดความสลดใจด้วยแรงแห่งโสมนัส. เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า ทรงทราบว่า (ท้าวสักกะ) สะดุ้งและขนลุกชันด้วยแรงแห่งโสมนัส.

394. Idhāhaṃ, mārisāti idānissa yasmā therena somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ vinoditaṃ, tasmā sallakkhetvā evamāha. Eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti, mārisa, tvaṃ kuhiṃ gatosīti vutte mayhaṃ satthu santikanti vadesi, imasmiṃ devaloke ekapādakena viya tiṭṭhasi, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi, eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti pucchiṃsu. Sabrahmacārī me esoti ettha kiñcāpi thero anagāriyo abhinīhārasampanno aggasāvako, sakko agāriyo, maggabrahmacariyavasena panete sabrahmacārino honti, tasmā evamāha. Aho [Pg.205] nūna te so bhagavā satthāti sabrahmacārī tāva te evaṃmahiddhiko, so pana te bhagavā satthā aho nūna mahiddhikoti satthu iddhipāṭihāriyadassane jātābhilāpā hutvā evamāhaṃsu.

๓๙๔. บทว่า อิธาหํ มาริส ความว่า บัดนี้ เพราะเหตุที่พระเถระได้ทำให้ท้าวสักกะเกิดโสมนัสสลดใจแล้วบรรเทาความมืดมนนั้นเสียได้, เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอจึงทรงกำหนดหมายแล้วตรัสดังนี้. บทว่า เอโส นุ เต มาริส โส ภควา สตฺถา ความว่า เมื่อถูกถามว่า 'ท่านผู้เป็นที่รัก ท่านไปไหนมา' ท่านตอบว่า 'เราไปสำนักพระศาสดาของเรามา', ท่านยืนอยู่ในเทวโลกนี้ประหนึ่งว่าด้วยเท้าข้างเดียว, ท่านกล่าวอย่างนั้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระศาสดาของท่านหรือหนอ ดังนี้ พวกเขาได้ทูลถาม. ในบทว่า สพฺรหฺมจารี เม เอโส นี้ แม้ว่าพระเถระจะเป็นอนาคาริก ผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เป็นอัครสาวก, ส่วนท้าวสักกะเป็นอาคาริก, แต่ท่านทั้งสองก็เป็นสพรหมจารีกันด้วยอำนาจแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า อโห นูน เต โส ภควา สตฺถา ความว่า สพรหมจารีของท่านยังมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้, ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นพระศาสดาของท่าน จะมีฤทธิ์มากเพียงไรหนอ, ดังนี้ พวกเขาเกิดความปรารถนาที่จะเห็นอิทธิปาฏิหาริย์ของพระศาสดา จึงได้กล่าวอย่างนี้.

395. Ñātaññatarassāti paññātaññatarassa, sakko hi paññātānaṃ aññataro. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva, desanaṃ pana bhagavā yathānusandhināva niṭṭhāpesīti.

๓๙๕. บทว่า ญาตญฺญตรสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้มีชื่อเสียงคนใดคนหนึ่ง, จริงอยู่ ท้าวสักกะเป็นผู้หนึ่งในบรรดาผู้มีชื่อเสียง. บทที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว, ส่วนพระธรรมเทศนา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้จบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร จบ.

8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร

396. Evaṃ me sutanti mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha diṭṭhigatanti alagaddūpamasutte laddhimattaṃ diṭṭhigatanti vuttaṃ, idha sassatadiṭṭhi. So ca bhikkhu bahussuto, ayaṃ appassuto, jātakabhāṇako bhagavantaṃ jātakaṃ kathetvā, ‘‘ahaṃ, bhikkhave, tena samayena vessantaro ahosiṃ, mahosadho, vidhurapaṇḍito, senakapaṇḍito, mahājanako rājā ahosi’’nti samodhānentaṃ suṇāti. Athassa etadahosi – ‘‘ime rūpavedanāsaññāsaṅkhārā tattha tattheva nirujjhanti, viññāṇaṃ pana idhalokato paralokaṃ, paralokato imaṃ lokaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti sassatadassanaṃ uppannaṃ. Tenāha – ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti.

๘. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาตัณหาสังขยสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ทิฏฺฐิคตํ ในอลคัททูปมสูตร ตรัสหมายถึงเพียงลัทธิ (ความเห็นผิด), ในพระสูตรนี้ (ตรัสหมายถึง) สัสสตทิฏฐิ. ภิกษุนั้น (ในอลคัททูปมสูตร) เป็นพหูสูต, ส่วนภิกษุนี้ (สาติ) เป็นอัปปสุต, เป็นผู้สวดชาดก, ฟังพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสชาดกแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น เราได้เป็นพระเวสสันดร, เป็นมโหสถ, เป็นวิธุรบัณฑิต, เป็นเสนกบัณฑิต, เป็นพระเจ้ามหาชนก'. ครั้งนั้น เธอได้มีความคิดนี้เกิดขึ้นว่า 'รูป เวทนา สัญญา สังขารเหล่านี้ ย่อมดับไปในภพนั้นๆ นั่นเอง, ส่วนวิญญาณแล่นไป ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่ปรโลก, จากปรโลกสู่โลกนี้' ดังนี้ สัสสตทัสสนะ (ความเห็นว่าเที่ยง) ได้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิญญาณดวงนี้นั่นแหละที่แล่นไป ท่องเที่ยวไป มิใช่อื่น'.

Sammāsambuddhena pana, ‘‘viññāṇaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati, vinā paccayaṃ natthi viññāṇassa sambhavo’’ti vuttaṃ. Tasmā ayaṃ bhikkhu buddhena akathitaṃ katheti, jinacakke pahāraṃ deti, vesārajjañāṇaṃ paṭibāhati, sotukāmaṃ janaṃ visaṃvādeti, ariyapathe tiriyaṃ nipatitvā mahājanassa ahitāya dukkhāya paṭipanno. Yathā nāma rañño rajje mahācoro uppajjamāno mahājanassa ahitāya dukkhāya uppajjati, evaṃ jinasāsane coro [Pg.206] hutvā mahājanassa ahitāya dukkhāya uppannoti veditabbo. Sambahulā bhikkhūti janapadavāsino piṇḍapātikabhikkhū. Tenupasaṅkamiṃsūti ayaṃ parisaṃ labhitvā sāsanampi antaradhāpeyya, yāva pakkhaṃ na labhati, tāvadeva naṃ diṭṭhigatā vivecemāti sutasutaṭṭhānatoyeva aṭṭhatvā anisīditvā upasaṅkamiṃsu.

ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า ‘วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย เมื่อปัจจัยมีอยู่ วิญญาณจึงเกิดขึ้น เว้นจากปัจจัย การเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมไม่มี’ เพราะเหตุนั้น ภิกษุรูปนี้ย่อมกล่าวคำที่พระพุทธเจ้ามิได้ตรัสไว้ ย่อมประหารในชินจักร ย่อมขัดขวางเวสารัชชญาณ ย่อมลวงคนผู้ใคร่จะฟัง นอนขวางอยู่ในอริยมรรค ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน เปรียบเหมือนมหาโจรเมื่อเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของพระราชา ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เป็นโจรในพระชินศาสนา เกิดขึ้นแล้วเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน พึงทราบดังนี้. บทว่า สัมพหุลา ภิกขู ได้แก่ ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ผู้อยู่ในชนบท. บทว่า เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า ‘ภิกษุรูปนี้ได้บริษัทแล้ว พึงยังศาสนาให้เสื่อมสูญไปได้ ตราบใดที่ยังไม่ได้พรรคพวก เราจักเปลื้องเธอออกจากทิฏฐิอันชั่วช้าเสียในบัดนั้น’ ดังนี้ จึงไม่หยุด ไม่นั่ง รีบเข้าไปเฝ้าจากที่ที่ได้ยินมานั่นเทียว.

398. Katamaṃ taṃ sāti viññāṇanti sāti yaṃ tvaṃ viññāṇaṃ sandhāya vadesi, katamaṃ taṃ viññāṇanti? Yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedetīti, bhante, yo ayaṃ vadati vedayati, yo cāyaṃ tahiṃ tahiṃ kusalākusalakammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti. Idaṃ, bhante, viññāṇaṃ, yamahaṃ sandhāya vademīti. Kassa nu kho nāmāti kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ vā aññatarassa.

๓๙๘. บทว่า กตมํ ตํ สาติ วิญฺญาณํ ความว่า (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) ‘ดูก่อนสาติ เธอหมายถึงวิญญาณใดแล้วกล่าว วิญญาณนั้นคืออะไร?’ (สาติภิกษุทูลตอบว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณที่กล่าว ที่เสวยอารมณ์ ซึ่งเสวยวิบากของกรรมดีกรรมชั่วในภพนั้นๆ นี้แหละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คือวิญญาณที่ข้าพระองค์หมายถึงแล้วกล่าว.’ บทว่า กสฺส นุ โข นาม ความว่า แก่ใครคนใดคนหนึ่ง คือ แก่กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์คนไหน.

399. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti kasmā āmantesi? Sātissa kira evaṃ ahosi – ‘‘satthā maṃ ‘moghapuriso’ti vadati, na ca moghapurisoti vuttamatteneva maggaphalānaṃ upanissayo na hoti. Upasenampi hi vaṅgantaputtaṃ, ‘atilahuṃ kho tvaṃ moghapurisa bāhullāya āvatto’ti (mahāva. 75) bhagavā moghapurisavādena ovadi. Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi. Ahampi tathārūpaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī’’ti. Athassa bhagavā chinnapaccayo ayaṃ sāsane aviruḷhadhammoti dassento bhikkhū āmantesi. Usmīkatotiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. Atha kho bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Sātissa kira etadahosi – ‘‘bhagavā mayhaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthīti vadati, kiṃ sakkā upanissaye asati kātuṃ? Na hi tathāgatā saupanissayasseva dhammaṃ desenti, yassa kassaci desentiyeva. Ahaṃ buddhassa santikā sugatovādaṃ labhitvā saggasampattūpagaṃ kusalaṃ karissāmī’’ti. Athassa bhagavā, ‘‘nāhaṃ, moghapurisa, tuyhaṃ ovādaṃ vā anusāsaniṃ vā demī’’ti sugatovādaṃ paṭippassambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tassattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Idāni parisāya [Pg.207] laddhiṃ sodhento, ‘‘idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmī’’tiādimāha. Taṃ sabbampi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

๓๙๙. บทว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทำไมจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย? ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสเรียกเราว่า โมฆบุรุษ ก็อุปนิสัยแห่งมรรคผลจะไม่มี เพียงเพราะถูกเรียกว่าโมฆบุรุษก็หาไม่ เพราะแม้พระอุประเสนวังคันตบุตร พระผู้มีพระภาคก็ทรงประทานโอวาทด้วยคำว่าโมฆบุรุษว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมากเร็วเกินไปนัก ในภายหลัง พระเถระขวนขวายพากเพียรอยู่ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จักประคองความเพียรเช่นนั้น แล้วยังมรรคผลให้บังเกิด’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้หมดปัจจัยแล้ว มีธรรมที่ไม่งอกงามในศาสนา จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย. บทว่า อุสฺมีกโต เป็นต้น มีอธิบายตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แม้บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เราไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผล เมื่ออุปนิสัยไม่มี จะสามารถทำอะไรได้? เพราะพระตถาคตทั้งหลายมิได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แต่ทรงแสดงแก่ใครๆ ก็ได้ เราได้รับสุคโตวาทจากสำนักของพระพุทธเจ้าแล้ว จักทำกุศลอันเป็นเหตุให้ถึงสวรรคสมบัติ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับสุคโตวาท (ของสาติ) จึงทรงเริ่มเทศนานี้ว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ให้โอวาทหรืออนุศาสนีแก่เธอ’ เนื้อความของพระบาลีนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บัดนี้ เมื่อจะทรงชำระทิฏฐิของบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ’ แม้ข้อความทั้งหมดนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

400. Idāni viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetuṃ yaṃ yadeva, bhikkhavetiādimāha. Tattha manañca paṭicca dhamme cāti sahāvajjanena bhavaṅgamanañca tebhūmakadhamme ca paṭicca. Kaṭṭhañca paṭiccātiādi opammanidassanatthaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Dvārasaṅkantiyā abhāvaṃ. Yathā hi kaṭṭhaṃ paṭicca jalamāno aggi upādānapaccaye satiyeva jalati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva vūpasammati, na sakalikādīni saṅkamitvā sakalikaggītiādisaṅkhyaṃ gacchati, evameva cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppannaṃ viññāṇaṃ tasmiṃ dvāre cakkhurūpaālokamanasikārasaṅkhāte paccayamhi satiyeva uppajjati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva nirujjhati, na sotādīni saṅkamitvā sotaviññāṇantiādisaṅkhyaṃ gacchati. Esa nayo sabbavāresu. Iti bhagavā nāhaṃ viññāṇappavatte dvārasaṅkantimattampi vadāmi, ayaṃ pana sāti moghapuriso bhavasaṅkantiṃ vadatīti sātiṃ niggahesi.

๔๐๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมที่มีปัจจัยของวิญญาณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ ยเทว ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ ได้แก่ อาศัยภวังคมนะพร้อมด้วยอาวัชชนะ และอาศัยธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓. บทว่า กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอุปมา. ด้วยอุปมานั้น ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความไม่มีแห่งการก้าวข้ามทวาร. เปรียบเหมือนไฟที่ลุกโพลงเพราะอาศัยฟืน ย่อมลุกโพลงได้ก็ต่อเมื่อมีเชื้อเพลิงเป็นปัจจัย เมื่อเชื้อเพลิงนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย ไฟนั้นย่อมดับไปในที่นั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังเศษไม้เป็นต้น แล้วถึงการนับว่าไฟจากเศษไม้เป็นต้น ฉันใด วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ย่อมเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีปัจจัย คือ จักษุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ ในทวารนั้น เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย วิญญาณนั้นย่อมดับไปในทวารนั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังโสตะเป็นต้น แล้วถึงการนับว่าโสตวิญญาณเป็นต้น ฉันนั้น. นัยนี้มีในวาระทั้งปวง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงข่มสาติภิกษุว่า ‘เราไม่ได้กล่าวถึงแม้เพียงการก้าวข้ามทวารในการเป็นไปของวิญญาณ แต่โมฆบุรุษสาตินี้กลับกล่าวถึงการก้าวข้ามภพ’.

401. Evaṃ viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetvā idāni pana pañcannampi khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dassento, bhūtamidantiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ, tumhepi taṃ bhūtamidanti, bhikkhave, passathāti. Tadāhārasambhavanti taṃ panetaṃ khandhapañcakaṃ āhārasambhavaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati evaṃ passathāti pucchati. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Bhūtamidaṃ nossūti bhūtaṃ nu kho idaṃ, na nu kho bhūtanti. Tadāhārasambhavaṃ nossūti taṃ bhūtaṃ khandhapañcakaṃ paccayasambhavaṃ nu kho, na nu khoti. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Nirodhadhammaṃ nossūti taṃ dhammaṃ nirodhadhammaṃ nu kho, na nu khoti. Sammappaññāya passatoti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattanti yāthāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāya sammā passantassa. Paññāya sudiṭṭhanti vuttanayeneva vipassanāpaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Evaṃ ye ye taṃ pucchaṃ sallakkhesuṃ, tesaṃ tesaṃ paṭiññaṃ gaṇhanto pañcannaṃ khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dasseti.

๔๐๑. ครั้นทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ทั้ง 5 จึงตรัสคำมีอาทิว่า ภูตมิทํ (สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ภูตมิทํ ความว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจงเห็นขันธ์ 5 นั้นว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า ตทาหารสมฺภวํ ความว่า ก็ขันธ์ 5 นี้ มีอาหารเป็นแดนเกิด มีปัจจัยเป็นแดนเกิด เมื่อปัจจัยมีอยู่ ย่อมเกิดขึ้น เธอทั้งหลายจงเห็นอย่างนี้ ดังนี้ (พระองค์) ตรัสถาม บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า ภูตมิทํ โนสฺสุ ความว่า สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้วแลหรือหนอ หรือว่าไม่ได้เกิดขึ้นแล้วหนอ บทว่า ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสุ ความว่า ขันธ์ 5 ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น มีปัจจัยเป็นแดนเกิดแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีปัจจัยเป็นแดนเกิดหนอ บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า นิโรธธมฺมํ โนสฺสุ ความว่า ธรรมนั้นมีอันดับไปเป็นธรรมดาแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีอันดับไปเป็นธรรมดาหนอ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ความว่า แก่ผู้เห็นอยู่โดยชอบด้วยวิปัสสนาปัญญา ตามลักษณะและกิจตามความเป็นจริงว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว บทว่า ปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นดีแล้วด้วยวิปัสสนาปัญญาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อย่างนี้ ภิกษุเหล่าใดๆ กำหนดรู้ปัญหานั้นได้ เมื่อทรงรับปฏิญญาของภิกษุเหล่านั้นๆ จึงทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ 5

Idāni yāya paññāya tehi taṃ sappaccayaṃ sanirodhaṃ khandhapañcakaṃ sudiṭṭhaṃ, tattha nittaṇhabhāvaṃ pucchanto imaṃ ce tumhetiādimāha. Tattha diṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ[Pg.208]. Sabhāvadassanena parisuddhaṃ. Paccayadassanena pariyodātaṃ. Allīyethāti taṇhādiṭṭhīhi allīyitvā vihareyyātha. Kelāyethāti taṇhādiṭṭhīhi kīḷamānā vihareyyātha. Dhanāyethāti dhanaṃ viya icchantā gedhaṃ āpajjeyyātha. Mamāyethāti taṇhādiṭṭhīhi mamattaṃ uppādeyyātha. Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti yo so mayā caturoghanittharaṇatthāya kullūpamo dhammo desito, no nikantivasena gahaṇatthāya. Api nu taṃ tumhe ājāneyyāthāti. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีตัณหาในขันธ์ 5 พร้อมทั้งปัจจัยและความดับ ที่ภิกษุเหล่านั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญาใด จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิมํ เจ ตุมฺเห ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐึ ได้แก่ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ บริสุทธิ์ด้วยการเห็นสภาวะ ผ่องแผ้วด้วยการเห็นปัจจัย บทว่า อลฺลีเยถ ความว่า พวกเธอพึงอาศัยตัณหาและทิฏฐิแล้วอยู่หรือ บทว่า เกฬาเยถ ความว่า พวกเธอพึงเพลิดเพลินด้วยตัณหาและทิฏฐิอยู่หรือ บทว่า ธนาเยถ ความว่า พวกเธอพึงปรารถนาเหมือนทรัพย์แล้วถึงความอยากได้หรือ บทว่า มมาเยถ ความว่า พวกเธอพึงยังความเป็นของตนให้เกิดขึ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิหรือ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถาย ความว่า ธรรมใดที่เราแสดงแล้ว มีอุปมาด้วยแพ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ 4 ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือด้วยอำนาจความใคร่ พวกเธอพึงรู้ธรรมนั้นแลหรือ พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้าม

402. Idāni tesaṃ khandhānaṃ paccayaṃ dassento, cattārome, bhikkhave, āhārātiādimāha, tampi vuttatthameva. Yathā pana eko imaṃ jānāsīti vutto, ‘‘na kevalaṃ imaṃ, mātarampissa jānāmi, mātu mātarampī’’ti evaṃ paveṇivasena jānanto suṭṭhu jānāti nāma. Evamevaṃ bhagavā na kevalaṃ khandhamattameva jānāti, khandhānaṃ paccayampi tesampi paccayānaṃ paccayanti evaṃ sabbapaccayaparamparaṃ jānāti. So taṃ, buddhabalaṃ dīpento idāni paccayaparamparaṃ dassetuṃ, ime ca, bhikkhave, cattāro āhārātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ettha pana paṭiccasamuppādakathā vitthāretabbā bhaveyya, sā visuddhimagge vitthāritāva.

๔๐๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปัจจัยแห่งขันธ์เหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร 4 เหล่านี้ แม้คำนั้นก็มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่ง ถูกถามว่า ท่านรู้จักคนนี้ไหม เมื่อรู้โดยลำดับวงศ์ตระกูลว่า 'ข้าพเจ้ารู้จักไม่เพียงแต่คนนี้เท่านั้น แม้มารดาของเขาก็รู้จัก แม้มารดาของมารดาก็รู้จัก' ดังนี้ ชื่อว่ารู้จักดี ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรู้เพียงแต่ขันธ์เท่านั้น แต่ทรงรู้แม้ปัจจัยแห่งขันธ์ แม้ปัจจัยแห่งปัจจัยเหล่านั้น ดังนี้ ทรงรู้ลำดับปัจจัยทั้งหมด พระองค์นั้น เมื่อจะทรงประกาศพุทธพลนั้น บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงลำดับปัจจัย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร 4 เหล่านี้ คำนั้นมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ในบทนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้แล อันที่จริง ปฏิจจสมุปบาทกถาพึงขยายให้พิสดาร แต่กถานั้นท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

404. Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati, tenevāha – ‘‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti. Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassento, avijjāya tveva asesavirāganirodhātiādimāha. Tattha avijjāya tvevāti avijjāya eva tu. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā anuppādanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti, evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇanirodho hoti, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiṃ vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho [Pg.209] hotīti vuttaṃ. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti.

๔๐๔. บทว่า อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ความว่า เมื่อปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมมี บทว่า อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ความว่า เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้น ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า 'ได้แก่สิ่งนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นย่อมมี' ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิชฺชาย เตฺวว คือ แห่งอวิชชานั่นเทียว บทว่า อเสสวิราคนิโรธา ความว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือ คือความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยมรรคอันชื่อว่าวิราคะ บทว่า สงฺขารนิโรโธ ความว่า ความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมี เพื่อจะทรงแสดงว่า ก็เพราะความดับแห่งสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณย่อมมี และเพราะความดับแห่งวิญญาณเป็นต้น นามรูปเป็นต้นก็ย่อมดับไปนั่นเทียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ แล้วตรัสว่า ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลสฺส อรรถว่า ทั้งสิ้น หรือล้วนๆ ปราศจากสัตว์ บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ได้แก่ แห่งกองทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ ความว่า ความไม่เกิดขึ้นย่อมมี

406. Imasmiṃ asatītiādi vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.

๔๐๖. บทมีอาทิว่า อิมสฺมึ อสติ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

407. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭaṃ kathetvā idāni imaṃ dvādasaṅgapaccayavaṭṭaṃ saha vipassanāya maggena jānantassa yā paṭidhāvanā pahīyati, tassā abhāvaṃ pucchanto api nu tumhe, bhikkhavetiādimāha. Tattha evaṃ jānantāti evaṃ sahavipassanāya maggena jānantā. Evaṃ passantāti tasseva vevacanaṃ. Pubbantanti purimakoṭṭhāsaṃ, atītakhandhadhātuāyatanānīti attho. Paṭidhāveyyāthāti taṇhādiṭṭhivasena paṭidhāveyyātha. Sesaṃ sabbāsavasutte vitthāritameva.

๔๐๗. ครั้นตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีแห่งการแล่นไป ซึ่งถูกละได้แล้วสำหรับผู้ที่รู้ปัจจยวัฏฏะมีองค์ 12 นี้ ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเล่า ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ ชานนฺตา คือ ผู้รู้ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนาอย่างนี้ บทว่า เอวํ ปสฺสนฺตา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว บทว่า ปุพฺพนฺตํ อรรถว่า ส่วนเบื้องต้น ได้แก่ ขันธ์ ธาตุ อายตนะในอดีต บทว่า ปฏิธาเวยฺยาถ ความว่า พวกเธอพึงแล่นไปตามด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิหรือ ส่วนที่เหลือ ท่านขยายไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว

Idāni nesaṃ tattha niccalabhāvaṃ pucchanto, api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā evaṃ vadeyyātha, satthā no garūtiādimāha. Tattha garūti bhāriko akāmā anuvattitabbo. Samaṇoti buddhasamaṇo. Aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāthāti ayaṃ satthā amhākaṃ kiccaṃ sādhetuṃ na sakkotīti api nu evaṃsaññino hutvā aññaṃ bāhirakaṃ satthāraṃ uddiseyyātha. Puthusamaṇabrāhmaṇānanti evaṃsaññino hutvā puthūnaṃ titthiyasamaṇānaṃ ceva brāhmaṇānañca. Vatakotūhalamaṅgalānīti vatasamādānāni ca diṭṭhikutūhalāni ca diṭṭhasutamutamaṅgalāni ca. Tāni sārato paccāgaccheyyāthāti etāni sāranti evaṃsaññino hutvā paṭiāgaccheyyātha. Evaṃ nissaṭṭhāni ca puna gaṇheyyāthāti attho. Sāmaṃ ñātanti sayaṃ ñāṇena ñātaṃ. Sāmaṃ diṭṭhanti sayaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ. Sāmaṃ viditanti sayaṃ vibhāvitaṃ pākaṭaṃ kataṃ. Upanītā kho me tumheti mayā, bhikkhave, tumhe iminā sandiṭṭhikādisabhāvena dhammena nibbānaṃ upanītā, pāpitāti attho. Sandiṭṭhikotiādīnamattho visuddhimagge vitthārito. Idametaṃ paṭicca vuttanti etaṃ vacanamidaṃ tumhehi sāmaṃ ñātādibhāvaṃ paṭicca vuttaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวในวิปัสสนาและมรรคญาณนั้นของภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวอย่างนี้หรือว่า พระศาสดาเป็นที่เคารพของพวกเรา. ในบทเหล่านั้น บทว่า คุรุ คือ เป็นของหนัก เป็นผู้ที่ต้องประพฤติตามโดยไม่เต็มใจ. บทว่า สมณะ คือ พระพุทธสมณะ. ความว่า เธอทั้งหลายพึงอุทิศศาสดาอื่นหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า พระศาสดาพระองค์นี้ไม่สามารถเพื่อจะให้กิจของพวกเราสำเร็จได้ แล้วพึงอุทิศศาสดาภายนอกอื่นหรือ. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ความว่า เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้แล้ว (พึงถือเอา) แห่งสมณเดียรถีย์และพราหมณ์จำนวนมาก. บทว่า วตโกตูหลมงฺคลานิ คือ การสมาทานวัตรทั้งหลายด้วย ทิฏฐิโกตูหล (ความตื่นเต้นในทิฏฐิ) ทั้งหลายด้วย ทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคลทั้งหลายด้วย. ความว่า เธอทั้งหลายพึงกลับไปถือเอาสิ่งเหล่านั้นโดยความเป็นสาระหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า สิ่งเหล่านี้เป็นสาระ แล้วพึงกลับไปถือเอาหรือ. อธิบายว่า พึงถือเอาสิ่งทั้งหลายที่สละแล้วอย่างนี้อีกหรือ. บทว่า สามํ ญาติํ คือ อันตนเองรู้แล้วด้วยญาณ. บทว่า สามํ ทิฏฺฐํ คือ อันตนเองเห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า สามํ วิทิตํ คือ อันตนเองทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏแล้ว. บทว่า อุปนีตา โข เม ตุมฺเห ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอันเรานำเข้าไปแล้วสู่พระนิพพาน คือ ให้ถึงแล้ว ด้วยธรรมอันมีสภาวะเป็นสันทิฏฐิกะเป็นต้นนี้. อรรถแห่งบททั้งหลายมี สันทิฏฺฐิโก เป็นต้น พระอรรถกถาจารย์ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ความว่า พระดำรัสนี้ ตรัสแล้วอาศัยความเป็นสิ่งที่เธอทั้งหลายรู้แล้วด้วยตนเองเป็นต้น.

408. Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Nanu heṭṭhā vaṭṭavivaṭṭavasena desanā matthakaṃ pāpitāti? Āma pāpitā. Ayaṃ pana pāṭiekko anusandhi[Pg.210], ‘‘ayañhi lokasannivāso paṭisandhisammūḷho, tassa sammohaṭṭhānaṃ viddhaṃsetvā pākaṭaṃ karissāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica vaṭṭamūlaṃ avijjā, vivaṭṭamūlaṃ buddhuppādo, iti vaṭṭamūlaṃ avijjaṃ vivaṭṭamūlañca buddhuppādaṃ dassetvāpi, ‘‘puna ekavāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sannipātāti samodhānena piṇḍabhāvena. Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa. Avakkanti hotīti nibbatti hoti. Katthaci hi gabbhoti mātukucchi vutto. Yathāha –

๔๐๘. ก็พระดำรัสว่า ติณฺณํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? ก็ในเบื้องต้น เทศนาโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะถึงที่สุดแล้วมิใช่หรือ? ใช่ ถึงที่สุดแล้ว. แต่อันนี้เป็นอนุสนธิพิเศษ (ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้น) ด้วยทรงพระดำริว่า "เพราะว่าโลกสันนิวาสนี้หลงใหลในปฏิสนธิ เราจักทำลายฐานะแห่งความหลงใหลนั้นแล้วทำให้ปรากฏ". อีกอย่างหนึ่ง อวิชชาเป็นมูลแห่งวัฏฏะ พุทธอุบาทเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะ ดังนี้ แม้ทรงแสดงอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะและพุทธอุบาทอันเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะแล้ว ก็ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้นด้วยทรงพระดำริว่า "เราจักยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะอีกครั้งหนึ่ง". ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺนิปาตา คือ โดยการประชุมพร้อมกัน โดยความเป็นก้อน. บทว่า คพฺภสฺส คือ แห่งสัตว์ผู้จะเกิดในครรภ์. บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ คือ การบังเกิดย่อมมี. ก็ในบางแห่ง ครรภ์ของมารดา ท่านเรียกว่า คัพภะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;

Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);

ในราตรีหนึ่งใดเป็นครั้งแรก มาณพย่อมอยู่ในครรภ์ เขาเป็นดุจลุกขึ้นแล้วย่อมไป เขาไปอยู่ ย่อมไม่กลับเลย.

Katthaci gabbhe nibbattanasatto. Yathāha – ‘‘yathā kho, panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī’’ti (ma. ni. 3.205). Idha satto adhippeto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhassa avakkanti hotī’’ti.

ในบางแห่ง (ท่านเรียก) สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ (ว่า คัพภะ). ดังที่ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนอานนท์ ก็โดยประการใดแล หญิงบางคนบริหารครรภ์ด้วยท้องตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือนแล้วย่อมคลอด". ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสัตว์ ทรงหมายถึงสัตว์นั้นจึงตรัสว่า "การก้าวลงแห่งครรภ์ย่อมมี".

Idhāti imasmiṃ sattaloke. Mātā ca utunī hotīti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ. Mātugāmassa kira yasmiṃ okāse dārako nibbattati, tattha mahatī lohitapīḷakā saṇṭhahitvā bhijjitvā paggharati, vatthu suddhaṃ hoti, suddhe vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti. Tasmiṃ samaye hatthaggāhaveṇiggāhādinā aṅgaparāmasanenapi dārako nibbattatiyeva. Gandhabboti tatrūpagasatto. Paccupaṭṭhito hotīti na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito paccupaṭṭhito nāma hoti. Kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako hotīti ayamettha adhippāyo. Saṃsayenāti ‘‘arogo nu kho bhavissāmi ahaṃ vā, putto vā me’’ti evaṃ mahantena jīvitasaṃsayena. Lohitañhetaṃ, bhikkhaveti tadā kira mātulohitaṃ taṃ ṭhānaṃ sampattaṃ puttasinehena paṇḍaraṃ hoti. Tasmā evamāha. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā. Mokkhacikanti samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷananti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ[Pg.211]. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukampi khuddakadhanumeva.

บทว่า อิธ คือ ในสัตวโลกนี้. บทว่า มาตา จ อุตุนี โหติ นี้ ตรัสหมายถึงสมัยที่มารดามีระดู. ได้ยินว่า ในโอกาสใดที่ทารกบังเกิดในมาตุคาม ในโอกาสนั้น ก้อนโลหิตใหญ่ตั้งอยู่แล้ว แตกแล้ว ย่อมไหลออก วัตถุ (มดลูก) ย่อมสะอาด เมื่อวัตถุสะอาดแล้ว เมื่อมารดาบิดาประชุมกันครั้งหนึ่ง ย่อมเป็นเขต (ที่ปฏิสนธิได้) ทีเดียวตลอด ๗ วัน. ในสมัยนั้น ทารกย่อมบังเกิดได้ทีเดียว แม้ด้วยการจับมือ การจับมวยผมเป็นต้น หรือด้วยการลูบคลำอวัยวะ. บทว่า คนฺธพฺโพ คือ สัตว์ผู้จะไปเกิดในที่นั้น. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มิใช่ว่ายืนอยู่ใกล้ๆ แลดูการประชุมกันของมารดาบิดา จึงชื่อว่าปรากฏเฉพาะหน้า. แต่ว่า สัตว์ตนหนึ่งอันกลไกคือกรรมนำเข้าไปแล้ว ย่อมเป็นผู้ที่จะบังเกิดในโอกาสนั้น นี้เป็นอธิบายในบทนี้. บทว่า สํสเยน คือ ด้วยความสงสัยในชีวิตอย่างใหญ่หลวงดังนี้ว่า "เราหนอจักไม่มีโรค หรือบุตรของเราจักไม่มีโรค". บทว่า โลหิตญฺเหตํ ภิกฺขเว ความว่า ได้ยินว่าในกาลนั้น โลหิตของมารดาถึงฐานะนั้นแล้ว ย่อมเป็นสีขาวด้วยความรักในบุตร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า วงฺกกํ คือ ไถน้อยของเล่นของเด็กชาวบ้าน. การเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้เท้าเรียกว่า ฆฏิกา (ไม้คลี). บทว่า โมกฺขจิกํ คือ การเล่นลังกา ท่านกล่าวว่า คือการเล่นหมุนตัวกลับล่างขึ้นบน โดยจับไม้ค้ำในอากาศ หรือวางศีรษะไว้บนพื้นดิน. กงจักรที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น หมุนไปด้วยแรงลม เรียกว่า จิงฺคุลกํ (กังหัน). กระทงใบไม้เล็กๆ เรียกว่า ปตฺตาฬฺหกํ เด็กๆ ตวงทรายเป็นต้นด้วยกระทงนั้นเล่นกัน. บทว่า รถกํ คือ รถน้อย. แม้บทว่า ธนุกํ ก็คือ ธนูน้อยนั่นเอง.

409. Sārajjatīti rāgaṃ uppādeti. Byāpajjatīti byāpādaṃ uppādeti. Anupaṭṭhitakāyasatīti kāye sati kāyasati, taṃ anupaṭṭhapetvāti attho. Parittacetasoti akusalacitto. Yatthassa te pāpakāti yassaṃ phalasamāpattiyaṃ ete nirujjhanti, taṃ na jānāti nādhigacchatīti attho. Anurodhavirodhanti rāgañceva dosañca. Abhinandatīti taṇhāvasena abhinandati, taṇhāvaseneva aho sukhantiādīni vadanto abhivadati. Ajjhosāya tiṭṭhatīti taṇhāajjhosānagahaṇena gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Sukhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā abhinandatu, dukkhaṃ kathaṃ abhinandatīti? ‘‘Ahaṃ dukkhito mama dukkha’’nti gaṇhanto abhinandati nāma. Uppajjati nandīti taṇhā uppajjati. Tadupādānanti sāva taṇhā gahaṇaṭṭhena upādānaṃ nāma. Tassa upādānapaccayā bhavo…pe… samudayo hotīti, idañhi bhagavatā puna ekavāraṃ dvisandhi tisaṅkhepaṃ paccayākāravaṭṭaṃ dassitaṃ.

๔๐๙. คำว่า ย่อมกำหนัดยินดี คือ ย่อมให้ราคะเกิดขึ้น คำว่า ย่อมขัดเคือง คือ ย่อมให้พยาบาทเกิดขึ้น คำว่า มีกายสติอันมิได้เข้าไปตั้งไว้ คือ สติในกาย ชื่อว่า กายสติ อธิบายว่า ไม่ได้ทำให้กายสตินั้นตั้งขึ้น คำว่า มีจิตคับแคบ คือ มีอกุศลจิต คำว่า บาปธรรมเหล่านั้นของบุคคลนั้นมีอยู่ในที่ใด คือ อกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในผลสมาบัติใด บุคคลนั้นย่อมไม่รู้ ไม่บรรลุซึ่งความดับนั้น คำว่า ความยินดียินร้าย คือ ทั้งราคะและโทสะ คำว่า ย่อมเพลิดเพลิน คือ ย่อมเพลิดเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา กล่าวคือ กล่าวสรรเสริญด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า โอ สุขหนอ คำว่า ย่อมสยบอยู่ คือ ย่อมกลืนกิน ทำให้สำเร็จ แล้วยึดถือด้วยการยึดถือคือการครอบงำของตัณหา พึงเพลิดเพลินสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาก็ตาม แต่จะเพลิดเพลินทุกขเวทนาได้อย่างไร? ผู้ที่ยึดถือว่า "เราเป็นทุกข์ ทุกข์เป็นของเรา" ชื่อว่าย่อมเพลิดเพลิน คำว่า นันทิย่อมเกิดขึ้น คือ ตัณหาย่อมเกิดขึ้น คำว่า นั่นเป็นอุปาทานของเธอ คือ ตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าอุปาทาน เพราะมีสภาวะที่ยึดมั่น คำว่า เพราะอุปาทานนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่ง...ย่อมมี ดังนี้, พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงวัฏฏะคือปฏิจจสมุปบาทอันมี ๒ สันธิ ๓ สังเขป อีกวาระหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้แล

410-4. Idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjatītiādimāha. Tattha appamāṇacetasoti appamāṇaṃ lokuttaraṃ ceto assāti appamāṇacetaso, maggacittasamaṅgīti attho. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhārethāti, bhikkhave, imaṃ saṃkhittena desitaṃ mayhaṃ, taṇhāsaṅkhayavimuttidesanaṃ tumhe niccakālaṃ dhāreyyātha mā pamajjeyyātha. Desanā hi ettha vimuttipaṭilābhahetuto vimuttīti vuttā. Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkanti taṇhāva saṃsibbitaṭṭhena mahātaṇhājālaṃ, saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭanti vuccati; iti imasmiṃ mahātaṇhājāle taṇhāsaṅghāṭe ca imaṃ sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ paṭimukkaṃ dhāretha. Anupaviṭṭho antogadhoti naṃ dhārethāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๔๑๐-๔. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมเกิดขึ้นในโลกนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า มีจิตหาประมาณมิได้ คือ บุคคลนั้นมีจิตที่เป็นโลกุตตระหาประมาณมิได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มีจิตหาประมาณมิได้ อธิบายว่า เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยมรรคจิต คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำตัณหาสังขยวิมุตติที่เราแสดงแล้วโดยย่อนี้ไว้ คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำเทศนานี้ คือ ตัณหาสังขยวิมุตติเทศนา ที่เราแสดงแล้วโดยย่อ ตลอดกาลเป็นนิตย์ อย่าได้ประมาท ก็ในที่นี้ เทศนาเท่านั้นถูกเรียกว่าวิมุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งวิมุตติ คำว่า ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่และเครื่องร้อยรัดคือตัณหา คือ ตัณหานั่นแหละเรียกว่า ข่ายคือตัณหาใหญ่ เพราะมีสภาวะที่เย็บติดกัน และเรียกว่า สังฆาฏะ เพราะมีสภาวะที่ร้อยรัดมั่นคง ด้วยเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงจำไว้ว่า สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงนี้ ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่นี้และในเครื่องร้อยรัดคือตัณหานี้ อธิบายว่า เธอทั้งหลายจงจำภิกษุนั้นไว้ว่า เข้าไปแล้ว ถึงแล้วในภายใน ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร จบ

9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร

415. Evaṃ [Pg.212] me sutanti mahāassapurasuttaṃ. Tattha aṅgesūti aṅgā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘aṅgā’’ti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamoti assapuranti nagaranāmena laddhavohāro aṅgānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Bhagavā etadavocāti etaṃ ‘‘samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānātī’’tiādivacanamavoca.

๔๑๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นมหาอัสสปุรสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ในแคว้นอังคะทั้งหลาย คือ เจ้าชายชาวชนบทชื่อว่าอังคะ, แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ก็เรียกว่า "อังคะ" ด้วยศัพท์ที่ใช้เป็นชื่อเรียกสืบกันมา, (หมายถึง) ในชนบทชื่ออังคะนั้น บทว่า นิคมของชาวอังคะชื่อว่าอัสสปุระ คือ นิคมแห่งหนึ่งของชนบทแห่งชาวอังคะ ซึ่งได้ชื่อที่เรียกขานกันตามชื่อเมืองว่า อัสสปุระ อธิบายว่า ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่ คำว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ คือ ได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนย่อมรู้จักเธอทั้งหลายว่า สมณะ สมณะ"

Kasmā pana evaṃ avocāti. Tasmiṃ kira nigame manussā saddhā pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, tadahupabbajitasāmaṇerampi vassasatikattherasadisaṃ katvā pasaṃsanti; pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā bījanaṅgalādīni gahetvā khettaṃ gacchantāpi, pharasuādīni gahetvā araññaṃ pavisantāpi tāni upakaraṇāni nikkhipitvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ āsanasālaṃ vā maṇḍapaṃ vā rukkhamūlaṃ vā sammajjitvā āsanāni paññapetvā arajapānīyaṃ paccupaṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā katabhattakiccaṃ bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā tato tāni upakaraṇāni ādāya khettaṃ vā araññaṃ vā gantvā attano kammāni karonti, kammantaṭṭhānepi nesaṃ aññā kathā nāma natthi. Cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭha puggalā ariyasaṅgho nāma; te ‘‘evarūpena sīlena, evarūpena ācārena, evarūpāya paṭipattiyā samannāgatā lajjino pesalā uḷāraguṇā’’ti bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Kammantaṭṭhānato āgantvā bhuttasāyamāsā gharadvāre nisinnāpi, sayanigharaṃ pavisitvā nisinnāpi bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Bhagavā tesaṃ manussānaṃ nipaccakāraṃ disvā bhikkhusaṅghaṃ piṇḍapātāpacāyane niyojetvā etadavoca.

ก็เหตุไฉนจึงตรัสอย่างนั้น? ได้ยินว่า ในนิคมนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, กระทำแม้สามเณรผู้บวชในวันนั้นให้เป็นเช่นกับพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ แล้วสรรเสริญ ในเวลาเช้า เห็นภิกษุสงฆ์เข้าไปเพื่อบิณฑบาต แม้ผู้ที่ถือพืชและไถเป็นต้นไปสู่ที่นา หรือผู้ที่ถือขวานเป็นต้นเข้าไปสู่ป่า ก็วางเครื่องมือนั้นๆ ไว้ แล้วกวาดสถานที่นั่งของภิกษุสงฆ์ คือ ศาลาที่นั่ง หรือมณฑป หรือโคนไม้ ปูลาดอาสนะ ตั้งน้ำดื่มที่ปราศจากธุลีไว้ เชิญภิกษุสงฆ์ให้นั่ง ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ส่งภิกษุสงฆ์ผู้ทำภัตกิจเสร็จแล้ว จากนั้นจึงถือเครื่องมือนั้นๆ ไปสู่ที่นาหรือป่า แล้วทำการงานของตน แม้ในที่ทำการงาน ก็ไม่มีเรื่องพูดคุยอื่นของพวกเขาเลย บุคคล ๘ จำพวก คือ พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔ ผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ชื่อว่าพระอริยสงฆ์ ท่านเหล่านั้นกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้นว่า "ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนี้ ด้วยอาจาระเช่นนี้ ด้วยปฏิปทาเช่นนี้ เป็นผู้มีความละอาย เป็นผู้น่ารัก มีคุณอันยิ่งใหญ่" กลับมาจากที่ทำงาน บริโภคอาหารเย็นแล้ว แม้นั่งอยู่ที่ประตูเรือน หรือเข้าไปนั่งในห้องนอน ก็กล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้น พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นความนอบน้อมของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในการตอบแทนคุณบิณฑบาต จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้

Ye dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā cāti ye dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇañca bāhitapāpabrāhmaṇañca karontīti attho. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni[Pg.213]. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādāna’’nti (a. ni. 3.82) ettha pana samaṇena kattabbadhammā vuttā. Tepi ca samaṇakaraṇā hontiyeva. Idha pana hirottappādivasena desanā vitthāritā. Evaṃ no ayaṃ amhākanti ettha noti nipātamattaṃ. Evaṃ ayaṃ amhākanti attho. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayampi atthato ekameva. Avañjhāti amoghā. Saphalāti ayaṃ tasseva attho. Yassā hi phalaṃ natthi, sā vañjhā nāma hoti. Saudrayāti savaḍḍhi, idaṃ saphalatāya vevacanaṃ. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbanti, bhikkhave, evaṃ tumhehi sikkhitabbaṃ. Iti bhagavā iminā ettakena ṭhānena hirottappādīnaṃ dhammānaṃ vaṇṇaṃ kathesi. Kasmā? Vacanapathapacchindanatthaṃ. Sace hi koci acirapabbajito bālabhikkhu evaṃ vadeyya – ‘‘bhagavā hirottappādidhamme samādāya vattathāti vadati, ko nu kho tesaṃ samādāya vattane ānisaṃso’’ti? Tassa vacanapathapacchindanatthaṃ. Ayañca ānisaṃso, ime hi dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇaṃ nāma bāhitapāpabrāhmaṇaṃ nāma karonti, catupaccayalābhaṃ uppādenti, paccayadāyakānaṃ mahapphalataṃ sampādenti, pabbajjaṃ avañjhaṃ saphalaṃ saudrayaṃ karontīti vaṇṇaṃ abhāsi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana vaṇṇakathā satipaṭṭhāne (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 2.373) vuttanayeneva veditabbā.

คำว่า ธรรมเหล่าใดเป็นเครื่องกระทำสมณะและเป็นเครื่องกระทำพราหมณ์ มีอรรถาธิบายว่า ธรรมเหล่าใดที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว ในพระบาลีว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ เป็นสมณียธรรม เป็นกรณียธรรมของสมณะ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ การสมาทานอธิสีลสิกขา การสมาทานอธิจิตตสิกขา การสมาทานอธิปัญญาสิกขา” (องฺ. ติก. ๓.๘๒) นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมที่สมณะพึงกระทำ แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นเครื่องกระทำความเป็นสมณะเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ พระธรรมเทศนาทรงขยายความโดยนัยแห่งหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ในบทว่า “เอวํ โน อยํ อมฺหากํ” นี้ บทว่า “โน” เป็นเพียงนิบาต มีความว่า “เอวํ อยํ อมฺหากํ” (อย่างนี้ นี้ ของเราทั้งหลาย) บทว่า “มหปฺผลา” และ “มหานิสํสา” ทั้งสองบทโดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน บทว่า “อวญฺฌา” คือ ไม่เป็นหมัน บทว่า “สผลา” นี้เป็นความหมายของบทนั้นนั่นเอง จริงอยู่ ธรรมใดไม่มีผล ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นหมัน บทว่า “สอุทฺรยา” คือ มีความเจริญ นี้เป็นไวพจน์ของบทว่า “สผลา” บทว่า “เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ” มีความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสรรเสริญคุณของธรรมทั้งหลายมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร? เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำ จริงอยู่ หากภิกษุผู้บวชใหม่ผู้ยังเขลาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงสมาทานประพฤติธรรมมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้นเถิด ก็อานิสงส์ในการสมาทานประพฤติธรรมเหล่านั้นคืออะไรหนอ?” (ตรัส) เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำของภิกษุนั้น และนี่คืออานิสงส์ คือ ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว, ย่อมให้เกิดการได้ปัจจัยสี่, ย่อมทำความเป็นผู้มีผลมากให้สำเร็จแก่ปัจจัยทายกทั้งหลาย, ย่อมกระทำบรรพชาให้ไม่เป็นหมัน มีผล มีความเจริญ ดังนี้ พระองค์จึงตรัสสรรเสริญคุณ นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในพระสูตรนี้ ส่วนคำพรรณนาโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว

416. Hirottappenāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1331) evaṃ vitthāritāya hiriyā ceva ottappena ca. Apicettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ, vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā. Apica ime dve dhammā lokaṃ pālanato lokapāladhammā nāmāti kathitā. Yathāha – ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca. Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Ime ca kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha, ‘mātā’ti vā, ‘mātucchā’ti vā, ‘mātulānī’ti vā, ‘ācariyabhariyā’ti vā, ‘garūnaṃ dārā’ti vā, sambhedaṃ [Pg.214] loko agamissa, yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā’’ti (a. ni. 2.9). Imeyeva jātake ‘‘devadhammā’’ti kathitā. Yathāha –

๔๑๖. บทว่า หิริโอตฺตปฺเปน ได้แก่ หิริและโอตตัปปะที่ทรงขยายความไว้ว่า “สภาวะที่บุคคลย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว” (ธ.ส. ๑๓๓๑) อีกอย่างหนึ่ง ในธรรม ๒ ประการนั้น หิริมีสันดานภายในเป็นสมุฏฐาน โอตตัปปะมีสันดานภายนอกเป็นสมุฏฐาน หิริมีความปรารภตนเป็นใหญ่ โอตตัปปะมีความปรารภโลกเป็นใหญ่ หิริตั้งอยู่ในสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะตั้งอยู่ในสภาวะคือความกลัว คำอธิบายโดยพิสดารในธรรม ๒ ประการนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๒ ประการนี้ ท่านเรียกว่า โลกปาลธรรม เพราะคุ้มครองโลก ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้ ย่อมคุ้มครองโลก ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ หิริและโอตตัปปะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้แล ย่อมคุ้มครองโลก ดูกรภิกษุทั้งหลาย หากธรรมขาว ๒ ประการนี้ไม่คุ้มครองโลกแล้วไซร้ ในโลกนี้ก็จะไม่ปรากฏว่า นี่มารดา นี่ป้า นี่น้า นี่ภรรยาของอาจารย์ หรือนี่ภรรยาของครูบาอาจารย์ โลกก็จะถึงความปะปนกัน เหมือนอย่างแพะ แกะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก” (องฺ. ทุก. ๒.๙) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ ท่านเรียกว่า “เทวธรรม” ในชาดก ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Hiriottappasampannā, sukkadhammasamāhitā;

Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti. (jā. 1.1.6);

“สัตบุรุษผู้สงบ ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ ตั้งมั่นอยู่ในธรรมขาว ในโลก ท่านเรียกว่า ผู้มีเทวธรรม” (ชา. ๑.๑.๖)

Mahācundattherassa pana kilesasallekhanapaṭipadāti katvā dassitā. Yathāha – ‘‘pare ahirikā bhavissanti, mayamettha hirimanā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo. Pare anottāpī bhavissanti, mayamettha ottāpī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti (ma. ni. 1.83). Imeva mahākassapattherassa ovādūpasampadāti katvā dassitā. Vuttañhetaṃ – ‘‘tasmā tiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ, tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesūti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154). Idha panete samaṇadhammā nāmāti dassitā.

ส่วนสำหรับพระมหาจุนทเถระ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ โดยทรงทำให้เป็นปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลส ดังที่ตรัสไว้ว่า “คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีหิริ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีหิริ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้ คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้” (ม.น. ๑.๘๓) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่พระมหากัสสปเถระ โดยทรงทำให้เป็นโอวาทและอุปสัมปทา ความข้อนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า หิริและโอตตัปปะอย่างแรงกล้าของเรา จักปรากฏตั้งมั่นในภิกษุทั้งผู้เป็นเถระ ผู้เป็นนวกะ และผู้เป็นมัชฌิมะ ดูก่อนกัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ” (สํ.นิ. ๒.๑๕๔) แต่ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ว่า ชื่อว่า สมณธรรม

Yasmā pana ettāvatā sāmaññattho matthakaṃ patto nāma hoti, tasmā aparepi samaṇakaraṇadhamme dassetuṃ siyā kho pana, bhikkhave, tumhākantiādimāha. Tattha sāmaññatthoti saṃyuttake tāva, ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamo ca, bhikkhave, sāmaññattho? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññattho’’ti (saṃ. ni. 5.36) maggo ‘‘sāmañña’’nti, phalanibbānāni ‘‘sāmaññattho’’ti vuttāni. Imasmiṃ pana ṭhāne maggampi phalampi ekato katvā sāmaññattho kathitoti veditabbo. Ārocayāmīti kathemi. Paṭivedayāmīti jānāpemi.

แต่เพราะเหตุที่ประโยชน์แห่งสมณภาวะยังไม่ถึงที่สุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงสมณกรณธรรมอื่นๆ อีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สิยา โข ปน ภิกฺขเว ตุมฺหากํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า “สามญฺญตฺโถ” นั้น ในสังยุตตนิกาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สมณภาวะเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สมณภาวะ ก็ประโยชน์แห่งสมณภาวะเป็นไฉน? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า ประโยชน์แห่งสมณภาวะ” (สํ.นิ. ๕.๓๖) ดังนี้ โดยตรัสมรรคว่า “สามัญญะ” ตรัสผลและนิพพานว่า “สามัญญัตถะ” แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสประโยชน์แห่งสมณภาวะ โดยทรงรวบรวมทั้งมรรคและผลเข้าไว้ด้วยกัน บทว่า “อาโรจยามิ” คือ เราบอก บทว่า “ปฏิเวทยามิ” คือ เราให้รู้

417. Parisuddho no kāyasamācāroti ettha kāyasamācāro parisuddho aparisuddhoti duvidho. Yo hi bhikkhu pāṇaṃ hanati adinnaṃ ādiyati, kāmesu micchā carati, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana pāṇinā vā leḍḍunā [Pg.215] vā daṇḍena vā satthena vā paraṃ potheti viheṭheti, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu pānīyaghaṭe vā pānīyaṃ pivantānaṃ, patte vā bhattaṃ bhuñjantānaṃ kākānaṃ nivāraṇavasena hatthaṃ vā daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā uggirati, tassa kāyasamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma. Uttānoti uggato pākaṭo. Vivaṭoti anāvaṭo asañchanno. Ubhayenāpi parisuddhataṃyeva dīpeti. Na ca chiddavāti sadā ekasadiso antarantare chiddarahito. Saṃvutoti kilesānaṃ dvāra pidahanena pidahito, na vajjapaṭicchādanatthāya.

๔๑๗. ในบทว่า "กายสมาจารของเราบริสุทธิ์" นี้ กายสมาจารมี ๒ อย่าง คือ บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ ภิกษุใดฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แต่กายสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดทุบตีเบียดเบียนผู้อื่นด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แม้กายสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงกายสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดเงื้อมือบ้าง ท่อนไม้บ้าง หรือก้อนดินบ้าง เพื่อจะห้ามกาที่กำลังดื่มน้ำในหม้อน้ำ หรือที่กำลังกินภัตตาหารในบาตร กายสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. กายสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. บทว่า "อุตฺตาโน" หมายถึง ปรากฏชัดแจ้ง. บทว่า "วิวโฏ" หมายถึง ไม่ปิดบัง ไม่ซ่อนเร้น. ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นของบริสุทธิ์นั่นเอง. บทว่า "น จ ฉิทฺทวา" หมายถึง เป็นแบบเดียวกันเสมอ ไม่มีช่องว่างในระหว่าง. บทว่า "สํวุโต" หมายถึง ปิดแล้วด้วยการปิดประตูแห่งกิเลส ไม่ใช่เพื่อปกปิดโทษ.

418. Vacīsamācārepi yo bhikkhu musā vadati, pisuṇaṃ katheti, pharusaṃ bhāsati, samphaṃ palapati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavasena vārito. Yo pana gahapatikāti vā dāsāti vā pessāti vā ādīhi khuṃsento vadati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu daharena vā sāmaṇerena vā, ‘‘kacci, bhante, amhākaṃ upajjhāyaṃ passathā’’ti vutte, sambahulā, āvuso, bhikkhubhikkhuniyo ekasmiṃ padese vicadiṃsu, upajjhāyo te vikkāyikasākabhaṇḍikaṃ ukkhipitvā gato bhavissatī’’tiādinā nayena hasādhippāyopi evarūpaṃ kathaṃ katheti, tassa vacīsamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.

๔๑๘. แม้ในวจีสมาจาร ภิกษุใดพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถ. ส่วนภิกษุใดพูดเสียดสีด้วยคำว่า คฤหบดีบ้าง ทาสบ้าง คนใช้บ้าง เป็นต้น วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงวจีสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใด เมื่อภิกษุหนุ่มหรือสามเณรถามว่า "ท่านขอรับ ท่านเห็นอุปัชฌาย์ของพวกกระผมหรือไม่" กลับพูดถ้อยคำเช่นนี้ แม้ด้วยประสงค์จะพูดเล่น ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ภิกษุและภิกษุณีจำนวนมากทะเลาะกันในที่แห่งหนึ่ง อุปัชฌาย์ของเธอคงจะแบกห่อผักที่เขาขายไปแล้ว" วจีสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. วจีสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

419. Manosamācāre yo bhikkhu abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko hoti, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana upanikkhittaṃ jātarūparajataṃ sādiyati, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo pana bhikkhu kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ [Pg.216] vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa manosamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.

๔๑๙. ในมโนสมาจาร ภิกษุใดเป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่มโนสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดยินดีทองและเงินที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แม้มโนสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงมโนสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. ส่วนภิกษุใดตรึกกามวิตกบ้าง พยาบาทวิตกบ้าง วิหิงสาวิตกบ้าง มโนสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. มโนสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

420. Ājīvasmiṃ yo bhikkhu ājīvahetu vejjakammaṃ pahiṇagamanaṃ gaṇḍaphālanaṃ karoti, arumakkhanaṃ deti, telaṃ pacatīti ekavīsatianesanāvasena jīvikaṃ kappeti. Yo vā pana viññāpetvā bhuñjati, tassa ājīvo aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu sappinavanītatelamadhuphāṇitādīni labhitvā, ‘‘sve vā punadivase vā bhavissatī’’ti sannidhikārakaṃ paribhuñjati, yo vā pana nimbaṅkurādīni disvā sāmaṇere vadati – ‘‘aṃṅkure khādathā’’ti, sāmaṇerā thero khāditukāmoti kappiyaṃ katvā denti, dahare pana sāmaṇere vā pānīyaṃ pivatha, āvusoti vadati, te thero pānīyaṃ pivitukāmoti pānīyasaṅkhaṃ dhovitvā denti, tampi paribhuñjantassa ājīvo aparisuddho nāma hoti. Viparīto parisuddho nāma.

๔๒๐. ในข้ออาชีวะ ภิกษุใดประกอบอาชีพด้วยอนาสนะ ๒๑ อย่าง คือ ทำเวชกรรม รับเป็นทูต ผ่าฝี ทายาที่แผล หุงน้ำมัน เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ. หรือภิกษุใดออกปากขอแล้วฉัน อาชีวะของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่อาชีวะนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงอาชีวะทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดได้เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นแล้ว บริโภคโดยทำการสะสมไว้ว่า "จักมีในวันพรุ่งนี้หรือวันมะรืนนี้" หรือภิกษุใดเห็นหน่อสะเดาเป็นต้นแล้ว พูดกับสามเณรว่า "พวกเธอจงเคี้ยวกินหน่อไม้เถิด" สามเณรทั้งหลายคิดว่า "พระเถระต้องการจะฉัน" จึงทำกัปปิยะแล้วถวาย หรือพูดกับสามเณรหนุ่มว่า "อาวุโส พวกเธอจงดื่มน้ำ" สามเณรเหล่านั้นคิดว่า "พระเถระต้องการจะดื่มน้ำ" จึงล้างสังข์สำหรับตักน้ำแล้วถวาย อาชีวะของภิกษุผู้บริโภคแม้น้ำนั้นก็ชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. อาชีวะที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

422. Mattaññūti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu mattaññū, yuttaññū, pamāṇaññū.

๔๒๒. บทว่า "มตฺตญฺญู" หมายถึง เป็นผู้รู้ประมาณ คือ รู้จักประมาณ รู้จักความพอเหมาะ รู้จักขนาด ในการแสวงหา การรับ และการบริโภค.

423. Jāgariyamanuyuttāti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ekasmiṃ koṭṭhāse niddāya okāsaṃ datvā pañca koṭṭhāse jāgariyamhi yuttā payuttā. Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ kāmabhogiseyyā, tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi.

๔๒๓. บทว่า "ชาคริยมนุยุตฺโต" หมายถึง แบ่งกลางวันและกลางคืนออกเป็น ๖ ส่วน ให้โอกาสแก่การนอนในส่วนหนึ่ง ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ตลอด ๕ ส่วน. ในบทว่า "สีหเสยฺยํ" นี้ การนอนมี ๔ อย่าง คือ กามโภคิไสยา (การนอนของผู้บริโภคกาม) เปตไสยา (การนอนของเปรต) สีหไสยา (การนอนของราชสีห์) และตถาคตไสยา (การนอนของพระตถาคต). ในบรรดาการนอนเหล่านั้น การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก สัตว์ผู้บริโภคกาม ย่อมนอนตะแคงซ้าย" นี้คือกามโภคิไสยา เพราะโดยส่วนมาก ในหมู่ชนเหล่านั้น ไม่มีการนอนตะแคงขวา.

‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā, petā hi appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghātajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti.

การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก เปรตย่อมนอนหงาย" นี้คือเปตไสยา เพราะเปรตทั้งหลายมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่สามารถนอนตะแคงข้างใดข้างหนึ่งได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น.

‘‘Yebhuyyena[Pg.217], bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena setī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne pacchimapāde ekasmiṃ ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrāsanto pabujjhati. Sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma. Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā, gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsukā hoti, tasmā evamāha.

คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า ไม่สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน นอนโดยข้างเบื้องขวา” (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๒๔๖) นี้คือสีหไสยา. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีเดชมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน แล้วกำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ วางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองแล้วนอน. แม้จะนอนตลอดวัน เมื่อตื่นขึ้น ก็ตื่นขึ้นโดยไม่สะดุ้งหวาดเสียว. ส่วนว่า เมื่อยกศีรษะขึ้น ก็จะกำหนดที่ที่เท้าหน้าตั้งอยู่. ถ้าอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งตั้งอยู่โดยเคลื่อนจากที่ ก็จะไม่พอใจว่า “การเคลื่อนที่นี้ไม่สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้าเลย” แล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร. แต่เมื่ออวัยวะตั้งอยู่โดยไม่เคลื่อนที่ ก็จะร่าเริงยินดีว่า “การไม่เคลื่อนที่นี้สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้า” แล้วลุกขึ้น บิดกายอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร. ส่วนการนอนในจตุตถฌาน เรียกว่า ตถาคตไสยา. ในบรรดาการนอนเหล่านั้น ในที่นี้กล่าวถึงสีหไสยา. จริงอยู่ การนอนนี้ชื่อว่าอุตตมไสยา (การนอนอันสูงสุด) เพราะเป็นอิริยาบถของผู้มีเดชมาก. บทว่า ปาเท ปาทํ คือ (วาง) เท้าซ้ายบนเท้าขวา. บทว่า อจฺจาธาย คือ วางทับไว้ ก้าวล่วงไปเล็กน้อยแล้ววางไว้, จริงอยู่ เมื่อข้อเท้ากระทบกับข้อเท้า หรือเข่ากระทบกับเข่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ จิตย่อมไม่เป็นเอกัคคตา การนอนย่อมไม่ผาสุก. แต่เมื่อวางให้เหลื่อมกันไว้โดยอาการที่ไม่กระทบกัน เวทนาย่อมไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา การนอนย่อมผาสุก, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้.

425. Abhijjhaṃ loketiādi cūḷahatthipade vitthāritaṃ.

๔๒๕. คำเป็นต้นว่า อภิชฺฌํ โลเก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร.

426. Yā panāyaṃ seyyathāpi, bhikkhaveti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantī kareyyāti vigatantāni kareyya. Yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya, sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tatonidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi aṇaṇomhīti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, balavasomanassamadhigacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

๔๒๖. ส่วนอุปมาที่ตรัสไว้ว่า “เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว” (ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า) นั้น. ในอุปมานั้น บทว่า อิณํ อาทาย คือ กู้ทรัพย์มาโดยมีดอกเบี้ย. บทว่า พฺยนฺตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้สิ้นสุด. อธิบายว่า พึงทำโดยประการที่ส่วนเหลือชื่อแม้ประมาณกากณึกหนึ่งของเจ้าหนี้เหล่านั้นจะไม่เหลืออยู่เลย คือ พึงใช้คืนให้หมดสิ้นโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีหนี้เป็นเหตุ. จริงอยู่ บุรุษนั้นเมื่อคำนึงอยู่ว่า “เราเป็นผู้ไม่มีหนี้” ย่อมได้ปราโมทย์อย่างแรงกล้า ย่อมถึงโสมนัสอย่างแรงกล้า. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”.

Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhena [Pg.218] dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ, tassa hi arogomhīti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ, sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno, parasseva ruciyā pavattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa kāmo hoti. Icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ เบียดเบียนคือตัดอิริยาบถทั้งสี่อยู่เหมือนเลื่อย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธ, อาพาธนั้นมีอยู่แก่เขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธิกะ. เป็นผู้ได้รับทุกข์เพราะทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. บทว่า อธิมตฺตคิลาโน คือ ป่วยหนัก. บทว่า นจฺฉาเทยฺย คือ ไม่พึงชอบใจ เพราะถูกพยาธิอย่างยิ่งครอบงำ. บทว่า พลมตฺตา คือ กำลังนั่นเอง อธิบายว่า และกำลังไม่พึงมีในกายของเขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีโรคเป็นเหตุ, จริงอยู่ เมื่อเขาคำนึงว่า “เราเป็นผู้ไม่มีโรค” ทั้งสองอย่างนั้น (ปราโมทย์และโสมนัส) ย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”. บทว่า น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย คือ ความเสื่อมแห่งโภคะทั้งหลายแม้ประมาณกากณึกหนึ่งไม่พึงมีแก่เขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการพ้นจากเครื่องจองจำเป็นเหตุ, ส่วนที่เหลือพึงประกอบในบททั้งปวงตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อนตฺตาธีโน คือ ไม่เป็นใหญ่ในตน ไม่ได้เพื่อจะทำอะไรตามความพอใจของตน. บทว่า ปราธีโน คือ เป็นใหญ่ในผู้อื่น ย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้อื่นเท่านั้น. บทว่า น เยน กามํ คโม คือ ความปรารถนาที่จะไปในทิศทางใดของเขาย่อมมี ความปรารถนาเพื่อจะไปย่อมเกิดขึ้น แต่เขาไม่ได้เพื่อจะไปในทิศทางนั้น. บทว่า ทาสพฺยา คือ จากความเป็นทาส. บทว่า ภุชิสฺโส คือ เป็นของของตน. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความเป็นไทเป็นเหตุ. บทว่า กนฺตารทฺธานมคฺคํ คือ ทางไกลกันดาร อธิบายว่า ทางไกลที่ไม่มีน้ำ. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการถึงภูมิอันเกษมเป็นเหตุ.

Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti. So tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati, titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti. Evamevaṃ yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti. Evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

ในบทว่า อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ยังละไม่ได้ให้เป็นเช่นกับหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง. ในอุปมานั้น ความเป็นเช่นกันนี้มีอยู่ คือ จริงอยู่ บุรุษใดกู้หนี้ของผู้อื่นมาแล้วทำให้วินาศไป. บุรุษนั้นแม้ถูกเจ้าหนี้เหล่านั้นทวงว่า “จงใช้หนี้” ก็ดี ถูกว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ไม่สามารถจะโต้ตอบอะไรได้, ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง, หนี้สินนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ใดกำหนัดในอารมณ์ใดด้วยกามฉันทะ ย่อมยึดถืออารมณ์นั้นด้วยการยึดถือคือตัณหา, ผู้นั้นแม้ถูกบุคคลนั้นว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง. กามฉันทะนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา เหมือนสตรีทั้งหลายที่ถูกสามีทุบตี ฉันนั้น. พึงเห็นกามฉันทะเหมือนหนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, tittakaṃ tittakanti uggiratiyeva. Evamevaṃ byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadīyamāno ovādaṃ na gaṇhāti, ‘‘ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādirasaṃ viya, kodhāturatāya [Pg.219] jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

ก็เปรียบเหมือนคนเจ็บด้วยโรคดี แม้เมื่อของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นอันเขามอบให้ ก็ไม่รู้รสของสิ่งเหล่านั้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี, ย่อมสำรอกออกมาว่า “ขม ขม” เท่านั้น ฉันใด. ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้มีจิตพยาบาท แม้ถูกอาจารย์และอุปัชฌาย์ผู้หวังดีว่ากล่าวตักเตือนแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่รับเอาโอวาท, กล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านทั้งหลายเบียดเบียนเราเหลือเกิน” แล้วก็สึกไป. บุรุษนั้นไม่รู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี ฉันใด, (ผู้มีจิตพยาบาท) ก็ไม่รู้รสแห่งพระศาสนา มีฌานสุขเป็นต้นเป็นประเภท เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยความโกรธ ฉันนั้น. พึงเห็นพยาบาทเหมือนโรค ด้วยประการฉะนี้.

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto, ‘‘aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gīta’’ntiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evamevaṃ thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ jānāti. So uṭṭhite dhammassavane, ‘‘aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamā’’ti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattāti. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ ย่อมไม่เห็นเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์นั้นเลย บุรุษนั้นพ้นจากเครื่องจองจำในวันที่สอง แม้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "โอ้โห เมื่อวานงานนักขัตฤกษ์น่ารื่นรมย์จริง โอ้โห การฟ้อนรำ โอ้โห การขับร้อง" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยนักขัตฤกษ์นั้น ฉันใด ภิกษุผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อการฟังธรรมมีนัยอันวิจิตรเป็นไปอยู่ ก็ย่อมไม่รู้เบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งการฟังธรรมนั้น ภิกษุนั้น เมื่อการฟังธรรมเลิกแล้ว แม้ได้ฟังคำของผู้ที่กล่าวชมเชยการฟังธรรมว่า "โอ้โห การฟังธรรม โอ้โห เหตุผล โอ้โห อุปมา" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยธรรมกถาด้วยอำนาจแห่งถีนมิทธะ พึงเห็นถีนมิทธะเหมือนเรือนจำ ฉันนั้น

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso, ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ, tattha gaccha, no ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva, nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Parādhīnatāya. Evamevaṃ vinaye appakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santike gantabbaṃ hoti. Vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti, evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭabbaṃ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนทาสแม้กำลังเล่นนักขัตฤกษ์อยู่ เมื่อถูกบอกว่า "มีกิจจำเป็นชื่อนี้อยู่ เจ้าจงไปที่นั่นโดยเร็ว ถ้าเจ้าไม่ไป เราจะตัดมือและเท้าหรือหูและจมูกของเจ้าเสีย" ก็ย่อมไปโดยเร็วทีเดียว ย่อมไม่ได้เสวยเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ฉันใด ภิกษุผู้ไม่ฉลาดในพระวินัย แม้เข้าไปสู่ป่าเพื่อวิเวกแล้ว เมื่อความสำคัญว่าเป็นเนื้อที่ไม่สมควรเกิดขึ้นในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างน้อยที่สุดแม้ในเนื้อที่สมควร ก็ย่อมต้องละวิเวกแล้วไปสู่สำนักของพระวินัยธรเพื่อชำระศีลให้หมดจด ย่อมไม่ได้เสวยสุขอันเกิดแต่วิเวก เพราะเหตุไร เพราะถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ พึงเห็นอุทธัจจกุกกุจจะเหมือนความเป็นทาส ฉันนั้น

Yathā pana kantāraddhānamaggapaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi corā āgatāti ussaṅkitaparisaṅkito hoti, gacchatipi, tiṭṭhatipi, nivattatipi, gataṭṭhānato āgataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti. Evamevaṃ yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti. So ‘‘buddho nu kho, na nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti yathā [Pg.220] kantāraddhānamagge ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitatta cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi ‘‘buddho nu kho na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya daṭṭhabbā.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกลในกันดาร เห็นสถานที่ที่พวกโจรปล้นและทุบตีมนุษย์ทั้งหลายแล้ว แม้เพียงได้ยินเสียงไม้หรือเสียงนก ก็ย่อมหวาดระแวงว่า "พวกโจรมาแล้ว" เดินไปบ้าง หยุดบ้าง ถอยกลับบ้าง สถานที่ที่ถอยกลับมามีมากกว่าสถานที่ที่เดินไปแล้ว บุรุษนั้นย่อมถึงแดนเกษมโดยยากลำบาก หรือไม่ถึงเลย ฉันใด ภิกษุใดเกิดความลังเลสงสัยในฐานะ ๘ ประการขึ้นแล้ว ภิกษุนั้นเมื่อลังเลสงสัยด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมไม่สามารถน้อมใจเชื่อและยึดถือด้วยศรัทธาได้ เมื่อไม่สามารถ ก็ย่อมไม่บรรลุมรรคหรือผล ฉันนั้น เปรียบเหมือนในหนทางกันดาร (บุรุษ) เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ว่า "พวกโจรมีหรือไม่มี" ทำให้เกิดความไม่หยั่งลงรู้และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมทำอันตรายต่อการถึงแดนเกษม ฉันใด วิจิกิจฉาก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ความไม่หยั่งลงรู้ และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมทำอันตรายต่อการบรรลุถึงอริยภูมิ พึงเห็นวิจิกิจฉาเหมือนหนทางไกลในกันดาร ฉันนั้น

Idāni seyyathāpi, bhikkhave, āṇaṇyanti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhakammanto, ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ, so iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce, na uṭṭhahati. Kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu, ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti satipaṭṭhāne vuttanayeneva cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa yathā iṇamuttassa purisassa iṇasāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na bandho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānamāha.

บัดนี้ ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ทรงละได้แล้วให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง ในข้อนั้น มีความเปรียบกันดังนี้ เปรียบเหมือนบุรุษกู้หนี้มาแล้วประกอบการงานจนการงานสำเร็จ คิดว่า "หนี้นี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วใช้หนี้พร้อมทั้งดอกเบี้ยและฉีกสัญญาเสีย ครั้งนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมไม่มีใครส่งทูตหรือส่งหมายเรียกมาหาบุรุษนั้นเลย บุรุษนั้นแม้เห็นเจ้าหนี้ ถ้าปรารถนาก็ลุกจากอาสนะ ถ้าไม่ปรารถนาก็ไม่ลุก เพราะเหตุไร เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องพัวพันกับเจ้าหนี้เหล่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "กามฉันทะนี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการตามนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานนั่นเทียว ย่อมละกามฉันทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีกามฉันทะอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากหนี้แล้วเห็นเจ้าหนี้ ย่อมไม่มีทั้งความกลัวและความหวาดสะดุ้ง ฉันใด ในวัตถุของผู้อื่น ก็ไม่มีทั้งความข้องและความผูกพัน ฉันนั้น แม้เมื่อเห็นรูปอันเป็นทิพย์ กิเลสก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละกามฉันทะว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ byāpādo nāma anatthakārako’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīni madhurāni sampiyāyamāno paṭisevati. Evamevaṃ ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpiyamāno sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānamāha.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ป่วยด้วยโรคดี ระงับโรคนั้นได้ด้วยการรักษาพยาบาลแล้ว จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมรู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "พยาบาทนี้เป็นตัวกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละพยาบาทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีพยาบาทอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากโรคดีแล้ว ย่อมบริโภคของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นด้วยความยินดียิ่ง ฉันใด เมื่อมีผู้ให้ศึกษาสิกขาบทมีอาจารบัญญัติเป็นต้น ก็รับไว้ด้วยเศียรเกล้า ย่อมศึกษาด้วยความยินดียิ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละพยาบาทว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีโรค

Yathā [Pg.221] so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase, ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho taṃ nakkhattaṃ nānubhavāmi, idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti. Evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘‘aho nakkhattaṃ aho nakkhatta’’nti udānaṃ udānesi. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati. Evamevaṃ bhikkhu dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānamāha.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ พอถึงวันนักขัตฤกษ์อีกคราวหนึ่ง ย่อมคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราถูกจองจำเพราะโทษแห่งความประมาท จึงไม่ได้เสวยสุขในนักขัตฤกษ์นั้น บัดนี้เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท" เพื่อที่เหล่าปัจจามิตรจักไม่ได้โอกาส ฉันใด, ครั้นเป็นผู้ไม่ประมาทแล้ว เสวยสุขในนักขัตฤกษ์ จึงเปล่งอุทานว่า "โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์, โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์" ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "ถีนมิทธะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละถีนมิทธนิวรณ์ได้. ภิกษุนั้นผู้มีถีนมิทธะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ได้ตลอด ๗ วัน ดุจบุรุษผู้พ้นแล้วจากเครื่องจองจำ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุเมื่อเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งธรรมนักขัตฤกษ์ ย่อมบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละถีนมิทธะว่าเหมือนการพ้นจากเครื่องจองจำ.

Yathā pana dāso kañcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ kareyya. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnuddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti. Na taṃ koci balakkārena tato nivatteti. Evamevaṃ bhikkhu yathāsukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na naṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānamāha.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทาส อาศัยมิตรคนใดคนหนึ่งแล้ว ให้ทรัพย์แก่เหล่านาย แล้วกระทำตนให้เป็นไท จำเดิมแต่นั้นไป ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็พึงทำสิ่งนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "อุทธัจจกุกกุจจะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละอุทธัจจกุกกุจจะเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีอุทธัจจกุกกุจจะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมทำสิ่งที่ตนปรารถนาได้ ดุจบุรุษผู้เป็นไท ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ ไม่มีใครจะใช้กำลังห้ามเขาจากกิจนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมปฏิบัติเนกขัมมปฏิปทาได้ตามความผาสุก อุทธัจจกุกกุจจะไม่อาจใช้กำลังห้ามเธอจากปฏิปทานั้นได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละอุทธัจจกุกกุจจะว่าเหมือนความเป็นไท.

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya. Taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā sajjāvudho saparivāro puriso nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti. Evamevaṃ duccaritakantāraṃ nittharitvā paramakhemantabhūmiṃ amataṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānamāha.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง ถือเอาทรัพย์สินอันมีค่า มีอาวุธครบครัน มีบริวาร พึงเดินทางไกลกันดาร. พวกโจรเห็นเขาแต่ไกลก็พึงหนีไป. บุรุษนั้นข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษมแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดีร่าเริง ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "วิจิกิจฉานี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความฉิบหาย" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละวิจิกิจฉาเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีวิจิกิจฉาละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่หวาดหวั่น ไม่นับพวกโจรดุจดังหญ้า ออกไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษม ดุจบุรุษผู้มีกำลัง มีอาวุธครบครัน มีบริวาร ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน เธอย่อมข้ามพ้นทุจริตกันดาร บรรลุถึงแดนเกษมอย่างยิ่ง คืออมตมหานิพพาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละวิจิกิจฉาว่าเหมือนแดนเกษม.

427. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati[Pg.222]. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa. Kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭṭhaṃ nāma na hoti. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati, tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena parigatā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikampi kātunti attho.

๔๒๗. คำว่า อิมเมว กายํ (กายนี้เทียว) ได้แก่ กายอันเกิดแต่กรรมนี้. คำว่า อภิสนฺเทติ (ย่อมอาบ) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่ม ย่อมทำให้ซึมซาบ คือย่อมทำปีติและสุขอันเป็นไปแล้วในทั่วสรรพางค์ให้เกิดขึ้น. คำว่า ปริสนฺเทติ (ย่อมอาบทั่ว) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่มโดยรอบ. คำว่า ปริปูเรติ (ย่อมให้เต็ม) ได้แก่ ย่อมทำให้เต็ม ดุจถุงลมที่เต็มด้วยลม. คำว่า ปริปฺผรติ (ย่อมแผ่ไป) ได้แก่ ย่อมถูกต้องโดยรอบ. คำว่า สพฺพาวโต กายสฺส (แห่งกายทั้งสิ้น) ได้แก่ แห่งกายอันมีส่วนประกอบทั้งปวงของภิกษุนั้น. ในสถานที่เป็นที่สืบต่อแห่งอุปาทินนกสันดาน ที่ซึ่งเนื่องด้วยหนัง เนื้อ และเลือด แม้ประมาณเท่าอณู ชื่อว่ามิได้ถูกถูกต้องด้วยสุขเกิดแต่ปฐมฌาน ย่อมไม่มี. คำว่า ทกฺโข (ผู้ฉลาด) ได้แก่ ผู้ฉลาด สามารถ ทั้งในการทำ การผสม และการนวดจุณสำหรับอาบน้ำ. คำว่า กํสถาเล (ในภาชนะสำริด) ได้แก่ ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนภาชนะดินย่อมไม่มั่นคง เมื่อนวดอยู่ย่อมแตกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่แสดงภาชนะดินนั้น. คำว่า ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ (พรมๆ) ได้แก่ ประพรมแล้วๆ. คำว่า สนฺเนยฺย (พึงนวด) ได้แก่ พึงใช้มือซ้ายถือภาชนะสำริดไว้ ใช้มือขวาประพรมน้ำตามประมาณแล้วๆ นวดคลึงทำเป็นก้อน. คำว่า เสฺนหานุคตา (อันความชุ่มซาบซึมไป) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมไปแล้ว. คำว่า เสฺนหปเรตา (อันความชุ่มซาบซึมซาบทั่ว) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมซาบไปทั่วแล้ว. คำว่า สนฺตรพาหิรํ (ทั้งภายในและภายนอก) อธิบายว่า ถูกต้องด้วยความชุ่มแห่งน้ำทั่วทุกส่วน พร้อมทั้งประเทศภายในและประเทศภายนอก. คำว่า น จ ปคฺฆริณี (และไม่ไหลเยิ้ม) อธิบายว่า น้ำไม่ไหลหยดเป็นหยาดๆ สามารถจะถือขึ้นได้ด้วยมือ หรือด้วยนิ้วสองสามนิ้ว สามารถทำเป็นก้อนกลมได้.

428. Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhitodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana ubbhijjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālenakālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti na paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ vāri taṃ udakarahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti. Catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapupphuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๔๒๘. ในอุปมาด้วยสุขอันเกิดแต่ทุติยฌาน คำว่า อุพฺภิโตทโก (มีน้ำอันปั่นป่วน) ได้แก่ มีน้ำผุดขึ้น อธิบายว่า มิใช่น้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่างแล้วพุ่งขึ้นไป แต่เป็นน้ำที่ผุดขึ้นภายในเท่านั้น. คำว่า อายมุขํ (ทางน้ำเข้า) ได้แก่ ทางมาแห่งน้ำ. คำว่า เทโว (เทวดา) ได้แก่ เมฆ. คำว่า กาเลน กาลํ (เป็นครั้งคราว) อธิบายว่า ในกาลทุกเมื่อ หรือทุกกึ่งเดือน หรือทุกสิบวัน. คำว่า ธารํ (สาย) ได้แก่ สายฝน. คำว่า นานุปฺปเวจฺเฉยฺย (ไม่พึงไหลเข้า) อธิบายว่า ไม่พึงเข้าไป ไม่พึงตก. คำว่า สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา (สายธาราอันเย็นไหลซึมซาบ) ได้แก่ ธารน้ำอันเย็นผุดขึ้นเต็มห้วงน้ำนั้น. จริงอยู่ น้ำที่พุ่งขึ้นจากเบื้องล่าง ย่อมพุ่งขึ้นๆ แตกกระจาย ทำน้ำให้ขุ่น. น้ำที่ไหลเข้าจากสี่ทิศ ย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยใบไม้เก่า หญ้า ท่อนไม้ และไม้ท่อน เป็นต้น. น้ำฝนย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยฟองน้ำที่เกิดจากการตกกระทบของสายฝน. ส่วนน้ำที่เกิดขึ้นสงบนิ่งสนิท เป็นดุจเนรมิตด้วยฤทธิ์ ย่อมแผ่ไปในประเทศนี้ ไม่แผ่ไปในประเทศนี้ ดังนี้ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ที่ว่างอันมิได้ถูกถูกต้องด้วยน้ำนั้น ชื่อว่าย่อมไม่มี. ในอุปมานั้น พึงทราบว่า กายอันเกิดแต่กรรมเปรียบเหมือนห้วงน้ำ, สุขอันเกิดแต่ทุติยฌานเปรียบเหมือนน้ำ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

429. Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ [Pg.223] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalaṃ uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๔๒๙. ในอุปมาด้วยสุขในตติยฌาน ชื่อว่าอุบลินี เพราะมีดอกอุบลในสระนั้น แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในคำนั้น บรรดาดอกบัวขาว แดง และเขียว ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็คืออุบลนั่นเอง ดอกบัวที่มีกลีบน้อยกว่าร้อยกลีบ ชื่อว่าปุณฑรีก ดอกบัวที่มีร้อยกลีบ ชื่อว่าปทุม หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้เว้นข้อกำหนดเรื่องกลีบ ดอกบัวขาวชื่อว่าปทุม ดอกบัวแดงชื่อว่าปุณฑรีก นี้เป็นข้อวินิจฉัยในคำนี้ บทว่า อุทกานุคฺคตานิ คือ ยังไม่โผล่ขึ้นจากน้ำ บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า จมอยู่ในภายในพื้นน้ำนั่นเทียวแล้วงอกงาม คือเจริญขึ้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อน

430. Catutthajjhānasukhaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ. Pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo. Utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci odātavatthe kāyaṃ apphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭṭho hoti. Evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno karajakāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

๔๓๐. ในอุปมาด้วยสุขในจตุตถฌาน บทว่า ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ในบทนั้น คำว่า บริสุทธิ์ เพราะอรรถว่าปราศจากอุปกิเลส พึงทราบว่า ผ่องแผ้ว เพราะอรรถว่ามีแสงสว่าง คำว่า โอทาเตน วตฺเถน นี้ ตรัสไว้เพื่ออรรถแห่งการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมไม่มีด้วยผ้าที่เปื้อน แต่การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมมีกำลังด้วยผ้าที่ซักสะอาดในขณะนั้น ก็ในอุปมานี้ กรัชกายเปรียบเหมือนผ้า สุขในจตุตถฌานเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้อาบน้ำดีแล้ว นั่งคลุมผ้าสะอาดตลอดทั้งศีรษะ อุตุจากร่างกายย่อมแผ่ไปทั่วทั้งผืนผ้า ไม่มีส่วนใดของผ้าที่อุตุไม่ถูกต้อง ฉันใด สุขในจตุตถฌานย่อมแผ่ไปทั่วกรัชกายของภิกษุ ไม่มีส่วนใดที่ไม่ถูกสุขนั้นถูกต้อง ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตในจตุตถฌานนั่นเองเปรียบเหมือนผ้า รูปอันเกิดแต่จิตนั้นเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ เปรียบเหมือนในบางแห่ง แม้ผ้าขาวจะไม่สัมผัสกาย แต่กายก็ถูกอุตุที่เกิดจากกายนั้นสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันใด กรัชกายของภิกษุก็ถูกสุขุมรูปอันเกิดจากจตุตถฌานสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้

431. Pubbenivāsañāṇaupamāyaṃ taṃdivasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃdivasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayaṃ gatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo. Tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā. Tassa purisassa tīsu gāmesu taṃdivasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya āvibhāvo daṭṭhabbo.

๔๓๑. ในอุปมาด้วยปุพเพนิวาสญาณ เพราะกิจที่ทำในวันนั้นย่อมปรากฏชัด จึงถือเอาเฉพาะหมู่บ้านสามแห่งที่ไปในวันนั้น ในอุปมานั้น พึงเห็นผู้ได้ปุพเพนิวาสญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้ไปสู่หมู่บ้านสามแห่ง พึงเห็นภพสามเปรียบเหมือนบ้านสามหลัง พึงเห็นความปรากฏแห่งกิจที่ทำในภพสามของภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสญาณ เปรียบเหมือนความปรากฏแห่งกิจที่บุรุษนั้นทำในวันนั้นในบ้านสามหลัง

432. Dibbacakkhuupamāyaṃ [Pg.224] dve agārāti dve gharā. Sadvārāti sammukhadvārā. Anucaṅkamanteti aparāparaṃ sañcarante. Anuvicaranteti ito cito ca vicarante, ito pana gehā nikkhamitvā etaṃ gehaṃ, etasmā vā nikkhamitvā imaṃ gehaṃ pavisanavasenapi daṭṭhabbā. Tattha dve agārā sadvārā viya cutipaṭisandhiyo, cakkhumā puriso viya dibbacakkhuñāṇalābhī, cakkhumato purisassa dvinnaṃ gehānaṃ antare ṭhatvā passato dve agāre pavisanakanikkhamanakapurisānaṃ pākaṭakālo viya dibbacakkhulābhino ālokaṃ vaḍḍhetvā olokentassa cavanakaupapajjanakasattānaṃ pākaṭakālo. Kiṃ pana te ñāṇassa pākaṭā, puggalassāti? Ñāṇassa. Tassa pākaṭattā pana puggalassa pākaṭāyevāti.

๔๓๒. ในอุปมาด้วยทิพพจักขุ บทว่า ทฺเว อคารา คือ สองเรือน บทว่า สทฺวารา คือ มีประตูตรงกัน บทว่า อนุจงฺกมนฺเต คือ เดินไปมา บทว่า อนุวิจรนฺเต คือ เที่ยวไปทางโน้นทางนี้ หรือพึงเห็นโดยนัยว่า ออกจากเรือนนี้ไปสู่เรือนนั้น หรือออกจากเรือนนั้นมาสู่เรือนนี้ ในอุปมานั้น พึงเห็นจุติและปฏิสนธิเปรียบเหมือนเรือนสองหลังมีประตูตรงกัน, ผู้ได้ทิพพจักขุญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, กาลที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและอุบัติจะปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุผู้ทำแสงสว่างให้เจริญแล้วแลดูอยู่ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษทั้งหลายผู้เข้าออกเรือนสองหลังจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ระหว่างเรือนสองหลังแลดูอยู่ ก็สัตว์เหล่านั้นปรากฏแก่ญาณ หรือปรากฏแก่บุคคล? (ตอบว่า) ปรากฏแก่ญาณ แต่เพราะปรากฏแก่ญาณนั้น จึงชื่อว่าปรากฏแก่บุคคลนั่นเอง

433. Āsavakkhayañāṇaupamāyaṃ pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalā ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi, ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippisambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ nīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabbo.

๔๓๓. ในอุปมาด้วยอาสวักขยญาณ บทว่า ปพฺพตสงฺเขเป คือ บนยอดเขา บทว่า อนาวิโล คือ ไม่มีเปือกตม บทว่า สิปฺปิสมฺพุกํ คือ หอยกาบและหอยโข่ง บทว่า สกฺขรกถลํ คือ กรวดและกระเบื้อง บทว่า มจฺฉคุมฺพํ คือ ฝูงปลาหรือหมู่ปลา ในบทว่า ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปิ นี้ กรวดและกระเบื้องย่อมหยุดนิ่งอย่างเดียว ส่วนสัตว์ที่เหลือนอกนั้น เที่ยวไปบ้าง หยุดนิ่งบ้าง แต่เปรียบเหมือนเมื่อมีโคทั้งที่ยืนอยู่และนอนอยู่ในระหว่างๆ ก็กล่าวหมายเอายกโคที่กำลังเดินว่า "โคเหล่านี้กำลังเดิน" แล้วเรียกโคที่เหลือว่า "กำลังเดิน" ด้วย ฉันใด ก็ฉันนั้น ท่านกล่าวหมายเอากรวดและกระเบื้องซึ่งหยุดนิ่งอย่างเดียวว่า สัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้น "หยุดนิ่ง" ด้วย และกล่าวหมายเอาสัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้นซึ่งกำลังเที่ยวไปว่า กรวดและกระเบื้อง "เที่ยวไป" ด้วย ในอุปมานั้น พึงเห็นกาลที่สัจจะ ๔ จะปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เปรียบเหมือนกาลที่หอยกาบหอยโข่งเป็นต้นจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งแลดูอยู่

434. Idāni sattahākārehi saliṅgato saguṇato khīṇāsavassa nāmaṃ gaṇhanto, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu samaṇo itipītiādimāha. Tattha evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samaṇo hotītiādīsu, bhikkhave, evaṃ bhikkhu samitapāpattā samaṇo hoti. Bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti. Nhātakilesattā nhātako hoti, dhotakilesattāti attho. Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi akusaladhammānaṃ gatattā vedagū hoti, viditattāti attho. Teneva viditāssa hontītiādimāha. Kilesānaṃ sutattā sottiyo hoti, nissutattā [Pg.225] apahatattāti attho. Kilesānaṃ ārakattā ariyo hoti, hatattāti attho. Tehi ārakattā arahaṃ hoti, dūrībhūtattāti attho. Sesaṃ sabattha pākaṭamevāti.

๔๓๔. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงถือเอาพระนามของพระขีณาสพโดยลักษณะของตนและโดยคุณของตนด้วยอาการ ๗ อย่าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่าสมณะ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะอย่างนี้แล ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะ เพราะสงบจากบาปแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอยบาปแล้ว ชื่อว่าเป็นนหาตกะ เพราะล้างกิเลสแล้ว ความว่า ชำระกิเลสแล้ว ชื่อว่าเป็นเวทคู เพราะอกุศลธรรมอันพระองค์กำจัดแล้วด้วยเวทคือญาณในมรรค ๔ ความว่า เพราะรู้แจ้งแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ธรรมทั้งหลายอันภิกษุนั้นรู้แจ้งแล้ว ชื่อว่าเป็นโสตถิยะ เพราะชำระกิเลสแล้ว ความว่า เพราะสลัดออกแล้ว กำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอริยะ เพราะห่างไกลจากกิเลส ความว่า เพราะกำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอรหันต์ เพราะห่างไกลจากกิเลสเหล่านั้น ความว่า เพราะเป็นผู้ไกลแล้ว ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahāassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร จบ

10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร

435. Evaṃ me sutanti cūḷaassapurasuttaṃ. Tassa desanākāraṇaṃ purimasadisameva. Samaṇasāmīcippaṭipadāti samaṇānaṃ anucchavikā samaṇānaṃ anulomappaṭipadā.

๔๓๕. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ จูฬอัสสปุรสูตร เหตุแห่งการแสดงพระสูตรนั้นเหมือนกับพระสูตรก่อนนั่นเอง บทว่า สมณสามีจิปฺปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่สมควรแก่สมณะทั้งหลาย เป็นปฏิปทาที่คล้อยตามสมณะทั้งหลาย

436. Samaṇamalānantiādīsu ete dhammā uppajjamānā samaṇe maline karonti malaggahite, tasmā ‘‘samaṇamalā’’ti vuccanti. Etehi samaṇā dussanti, padussanti, tasmā samaṇadosāti vuccanti. Ete uppajjitvā samaṇe kasaṭe niroje karonti milāpenti, tasmā samaṇakasaṭāti vuccanti. Āpāyikānaṃ ṭhānānanti apāye nibbattāpakānaṃ kāraṇānaṃ. Duggativedaniyānanti duggatiyaṃ vipākavedanāya paccayānaṃ. Matajaṃ nāmāti manussā tikhiṇaṃ ayaṃ ayena sughaṃsitvā taṃ ayacuṇṇaṃ maṃsena saddhiṃ madditvā koñcasakuṇe khādāpenti. Te uccāraṃ kātuṃ asakkontā maranti. No ce maranti, paharitvā mārenti. Atha tesaṃ kucchiṃ phāletvā naṃ udakena dhovitvā cuṇṇaṃ gahetvā maṃsena saddhiṃ madditvā puna khādāpentīti evaṃ satta vāre khādāpetvā gahitena ayacuṇṇena āvudhaṃ karonti. Susikkhitā ca naṃ ayakārā bahuhatthakammamūlaṃ labhitvā karonti. Taṃ matasakuṇato jātattā ‘‘mataja’’nti vuccati, atitikhiṇaṃ hoti. Pītanisitanti udakapītañceva silāya ca sunighaṃsitaṃ. Saṅghāṭiyāti kosiyā. Sampārutanti pariyonaddhaṃ. Sampaliveṭhitanti samantato veṭhitaṃ.

๔๓๖. ในบทมีอาทิว่า สมณมลานํ ธรรมเหล่านี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นผู้มีมลทิน ให้เป็นผู้ถูกมลทินจับต้องแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณมล" (มลทินของสมณะ) สมณะทั้งหลายย่อมถูกธรรมเหล่านี้ประทุษร้าย ย่อมถูกประทุษร้ายอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณโทสะ" (โทษของสมณะ) ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นดุจหยากเยื่อ ให้ปราศจากโอชะ ทำให้เหี่ยวแห้ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณกสฏ" (กากเดนของสมณะ) บทว่า อาปายิกานํ ฐานานํ ได้แก่ แห่งเหตุทั้งหลายอันยังสัตว์ให้เกิดในอบาย บทว่า ทุคฺคติเวทนียานํ ได้แก่ แห่งปัจจัยทั้งหลายของวิบากเวทนาในทุคติ บทว่า มตชํ นาม ได้แก่ มนุษย์ทั้งหลายขัดถูเหล็กกล้าด้วยเหล็กแล้ว นวดผงเหล็กนั้นกับเนื้อแล้ว ให้ฝูงนกกระเรียนกิน นกเหล่านั้นไม่อาจถ่ายอุจจาระได้ ย่อมตาย หากไม่ตาย ก็ทุบตีให้ตาย ครั้งนั้น ผ่าท้องของนกเหล่านั้นแล้ว ล้างมันด้วยน้ำ เอาผงเหล็กนวดกับเนื้อแล้วให้กินอีก ด้วยประการฉะนี้ ให้กินถึง 7 ครั้งแล้ว ย่อมทำอาวุธด้วยผงเหล็กที่ได้มา และพวกช่างเหล็กผู้ชำนาญดี ได้ค่าจ้างแรงงานมากแล้วจึงทำอาวุธนั้น อาวุธนั้น เพราะเกิดจากนกที่ตายแล้ว จึงถูกเรียกว่า "มตชะ" ย่อมคมกล้ายิ่งนัก บทว่า ปีตนิสิตํ ได้แก่ ทั้งชุบน้ำและลับดีแล้วบนหินลับมีด บทว่า สงฺฆาฏิยา ได้แก่ ด้วยผ้าโกไสย บทว่า สมฺปารุตํ ได้แก่ ห่มคลุมแล้ว บทว่า สมฺปลิเวฐิตํ ได้แก่ พันไว้โดยรอบ

437. Rajojallikassāti [Pg.226] rajojalladhārino. Udakorohakassāti divasassa tikkhattuṃ udakaṃ orohantassa. Rukkhamūlikassāti rukkhamūlavāsino. Abbhokāsikassāti abbhokāsavāsino. Ubbhaṭṭhakassāti uddhaṃ ṭhitakassa. Pariyāyabhattikassāti māsavārena vā aḍḍhamāsavārena vā bhuñjantassa. Sabbametaṃ bāhirasamayeneva kathitaṃ. Imasmiñhi sāsane cīvaradharo bhikkhu saṅghāṭikoti na vuccati. Rajojalladhāraṇādivatāni imasmiṃ sāsane natthiyeva. Buddhavacanassa buddhavacanameva nāmaṃ, na mantāti. Rukkhamūliko, abbhokāsikoti ettakaṃyeva pana labbhati. Tampi bāhirasamayeneva kathitaṃ. Jātameva nanti taṃdivase jātamattaṃyeva naṃ. Saṅghāṭikaṃ kareyyunti saṅghāṭikaṃ vatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ. Esa nayo sabbattha.

๔๓๗. บทว่า รโชชลฺลิกสฺส ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธุลีและของสกปรก บทว่า อุทโกโรหกสฺส ได้แก่ ผู้ลงสู่น้ำวันละ 3 ครั้ง บทว่า รุกฺขมูลิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่โคนไม้ บทว่า อพฺโภกาสิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่ในที่แจ้ง บทว่า อุพฺภฏฺฐกสฺส ได้แก่ ผู้ยืนอยู่ บทว่า ปริยายภตฺติกสฺส ได้แก่ ผู้ฉันโดยวาระคือเดือนหนึ่ง หรือกึ่งเดือน ทั้งหมดนี้ กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น จริงอยู่ ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ทรงจีวร ไม่ถูกเรียกว่า "สังฆาฏิกะ" วัตรมีการทรงธุลีและของสกปรกเป็นต้น ไม่มีในศาสนานี้เลย พุทธวจนะมีชื่อว่าพุทธวจนะเท่านั้น ไม่ใช่มนต์ แต่คำว่า รุกขมูลิกะ, อัพโภกาสิกะ เพียงเท่านี้ ย่อมได้ แม้คำนั้น ก็กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น บทว่า ชาตเมว นํ ได้แก่ เขาผู้เพิ่งเกิดในวันนั้นนั่นเทียว บทว่า สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุํ ได้แก่ พึงนุ่งและห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว กระทำการเป็นสังฆาฏิกะ นัยนี้ในทุกบท

438. Visuddhamattānaṃ samanupassatīti attānaṃ visujjhantaṃ passati. Visuddhoti pana na tāva vattabbo. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pītīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyoti pītisampayuttassa puggalassa nāmakāyo. Passambhatīti vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vediyati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa cittaṃ samādhiyati, appanāpattaṃ viya hoti. So mettāsahagatena cetasāti heṭṭhā kilesavasena āraddhā desanā pabbate vuṭṭhavuṭṭhi viya nadiṃ yathānusandhinā brahmavihārabhāvanaṃ otiṇṇā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇīti mahāsīhanādasutte maggo pokkharaṇiyā upamito, idha sāsanaṃ upamitanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti sabbakilesānaṃ samitattā paramatthasamaṇo hotīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๓๘. บทว่า วิสุทฺธมตฺตานํ สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมเห็นตนว่ากำลังบริสุทธิ์ แต่ยังไม่ควรกล่าวว่า บริสุทธิ์แล้ว บทว่า ปาโมชฺชํ ชายติ ได้แก่ อาการแห่งความยินดี ย่อมเกิด บทว่า ปมุทิตสฺส ปีติ ได้แก่ ปีติทำให้สรีระทั้งสิ้นสั่นสะเทือน ย่อมเกิดแก่ผู้ยินดีแล้ว บทว่า ปีติมนสฺส กาโย ได้แก่ นามกายของบุคคลผู้ประกอบด้วยปีติ บทว่า ปสฺสมฺภติ ได้แก่ ย่อมเป็นผู้มีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว บทว่า สุขํ เวเทติ ได้แก่ ย่อมเสวยสุขทั้งทางกายและทางใจ บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ ได้แก่ จิตของผู้มีสุขด้วยเนกขัมมสุขนี้ ย่อมตั้งมั่น เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา ได้แก่ เทศนาที่ทรงปรารภแล้วในเบื้องต่ำโดยอำนาจกิเลส หยั่งลงสู่พรหมวิหารภาวนาตามลำดับ เหมือนฝนที่ตกบนยอดเขาไหลลงสู่แม่น้ำ ในพรหมวิหารภาวนานั้น คำใดพึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น บทว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โปกฺขรณี ดังนี้ ในมหาสีหนาทสูตร มรรคถูกเปรียบด้วยสระโบกขรณี ในสูตรนี้ พระศาสนาถูกเปรียบ พึงทราบดังนี้ บทว่า อาสวานํ ขยา สมโณ โหติ ได้แก่ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงเป็นปรมัตถสมณะ บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร จบ

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ

5. Cūḷayamakavaggo

๕. จูฬยมกวรรค

1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสาเลยยกสูตร

439. Evaṃ [Pg.227] me sutanti sāleyyakasuttaṃ. Tattha kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakāni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷikāyo dassetvā naṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tato sakko devanaṭaṃ pesesi. So dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā, ‘‘kacci, bho, kusalaṃ, kacci, bho, kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusalaṃ kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

๔๓๙. บทว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ สาเลยยกสูตร ในสาเลยยกสูตรนั้น บทว่า โกสเลสุ ได้แก่ ราชกุมารชาวชนบทชื่อว่าโกศล แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "โกศล" ด้วยรุฬหิศัพท์ ในแคว้นโกศลนั้น แต่อาจารย์โบราณทั้งหลายกล่าวไว้ว่า เพราะเหตุที่ในกาลก่อน พระราชาทรงสดับว่า มหาปนาทราชกุมารทอดพระเนตรการฟ้อนรำต่างๆ แล้วมิได้ทรงกระทำแม้เพียงการแย้มพระโอษฐ์ จึงตรัสว่า "ผู้ใดทำให้บุตรของเราหัวเราะได้ เราจะประดับผู้นั้นด้วยเครื่องประดับทั้งปวง" ลำดับนั้น มหาชนละทิ้งแม้กระทั่งไถเป็นต้น มาประชุมกันแล้ว มนุษย์ทั้งหลายแสดงการละเล่นต่างๆ ตลอด 7 ปีกว่า ก็ไม่สามารถทำให้ราชกุมารนั้นหัวเราะได้ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจึงส่งเทวนาฏ (นักฟ้อนรำชาวสวรรค์) มา เทวนาฏนั้นแสดงการฟ้อนรำทิพย์แล้ว ทำให้ทรงพระสรวลได้ ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นต่างก็หลีกไปมุ่งหน้าสู่ที่อยู่ของตนๆ พวกเขาพบเห็นมิตรสหายเป็นต้นในระหว่างทาง เมื่อกระทำการปฏิสันถาร ได้กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ" เพราะเหตุนั้น อาศัยคำว่า "กุสลํ กุสลํ" นั้น ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "โกศล"

Cārikaṃ caramānoti aturitacārikaṃ caramāno. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vāti evaṃ aparicchinnena mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi. Idha samosaraṇagāmo adhippeto. Tadavasarīti taṃ avasari, sampattoti attho. Vihāro panettha aniyāmito; tasmā tassa avidūre buddhānaṃ anucchaviko eko vanasaṇḍo bhavissati, satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo. Assosunti suṇiṃsu upalabhiṃsu. Sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosuṃyeva[Pg.228], na nesaṃ koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva.

บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน. บทว่า มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ คือ พร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ที่กำหนดนับไม่ได้ คือ ร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง หรือแสนรูปบ้าง. บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านอันเป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลาย ก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้หมู่บ้านส่วยของพราหมณ์ทั้งหลาย (ก็เรียกว่าพราหมณคาม). ในที่นี้ ประสงค์เอาหมู่บ้านเป็นที่อยู่อาศัย. บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น อธิบายว่า ถึงแล้ว. ในที่นี้ วิหารไม่ได้ถูกระบุไว้โดยเฉพาะ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระศาสดาได้เสด็จไปยังป่าชัฏนั้น. บทว่า อสฺโสสุ ํ คือ ได้ฟังแล้ว ได้รับทราบแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า โข เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่ายืนยัน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น ในอรรถว่ายืนยัน พึงทราบความหมายว่า ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอย่างใดอย่างหนึ่งมิได้มีแก่ท่านเหล่านั้น. ในอรรถเพียงเพื่อเต็มบท ก็มีความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น.

Idāni yamatthaṃ assosuṃ, taṃ pakāsetuṃ samaṇo khalu, bho, gotamotiādi vuttaṃ. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ. Gotamoti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ. Tasmā samaṇo khalu, bho, gotamoti ettha samaṇo kira, bho, gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo. Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvadīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāpabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva, thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā’’ti.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาเหล่านั้นได้ฟังแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า ขลุ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า โภ เป็นเพียงคำเรียกกันและกันของพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า โคตโม เป็นการระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร. เพราะฉะนั้น ในบทว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม นี้ พึงถือเอาความหมายอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พระสมณะผู้มีโคตรว่าโคตมะได้มาถึงแล้ว". ส่วนคำว่า สกฺยปุตฺโต นี้ เป็นการระบุถึงสกุลอันสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้มีศรัทธาออกบวช. ความว่า ไม่ได้ถูกความบีบคั้นใดๆ ครอบงำ ละทิ้งสกุลนั้นที่ยังไม่เสื่อมเลย ออกบวชด้วยศรัทธา. บทถัดจากนั้นไป มีความหมายดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า ตํ โข ปน เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่าอิตถัมภูตาขยาน (การบอกคุณลักษณะ) ความหมายคือ "แห่งท่านพระโคดมผู้เจริญนั้น". บทว่า กลฺยาโณ คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม ความว่า ผู้ประเสริฐ. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า อพฺภุคฺคโต คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. ฟุ้งขจรไปอย่างไร? คือ (ฟุ้งขจรไป) ว่า อิติปิ โส ภควา... (ฯลฯ)... พุทฺโธ ภควา.

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva etāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato tesaṃ vitthāro gahetabbo.

ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า อรหํ, แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ... (ฯลฯ)... แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า ภควา. ความว่า เพราะเหตุนี้ๆ. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงพระนามว่า อรหํ ก่อน ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะทรงไกล (จากกิเลส), เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ ท่านได้วางมาติกาไว้แล้ว และบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น.

Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana; atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanaratanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsmahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ atappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ, yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti. Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ [Pg.229] desentassa ekaṃ padampi sotuṃ labhissāma, sādhutaraṃyeva bhavissatīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

บทว่า สาธุ โข ปน คือ เป็นการดีแล ความว่า นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข. บทว่า ตถารูปานํ อรหตํ คือ การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น คือเช่นเดียวกับท่านพระโคดมนั้น ผู้ซึ่งหาผู้เห็นได้ยากตลอดหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีพระสรีระอันน่ารื่นรมย์ เพียบพร้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วาโดยรอบ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการอันเป็นดุจรัตนะ และมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ผู้มีทรรศนะอันน่าชมไม่รู้จักเบื่อ ผู้มีเสียงประกาศธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้ได้กิตติศัพท์ในโลกว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะได้บรรลุคุณตามความเป็นจริง. บทว่า ทสฺสนํ โหติ คือ เพียงแค่การลืมตาอันเยือกเย็นด้วยความเลื่อมใสขึ้นดู ก็เป็นการดีแล้ว. ก็ถ้าหากว่าเราทั้งหลายจะได้ฟังธรรมแม้เพียงบทหนึ่ง จากพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จะเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก. (พวกเขา) ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว.

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā āgamaṃsu. Etadavocunti duvidhā hi pucchā agārikapucchā anagārikapucchā ca. Tattha ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’nti iminā nayena agārikapucchā āgatā. ‘‘Ime kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’ti iminā nayena anagārikapucchā. Ime pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchantā etaṃ, ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo’’tiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ, evaṃ saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjento, adhammacariyāvisamacariyāhetu kho gahapatayotiādimāha. Kasmā pana bhagavā yathā na sallakkhenti, evaṃ vissajjesīti? Paṇḍitamānikā hi te; āditova mātikaṃ aṭṭhapetvā yathā sallakkhenti, evaṃ atthe vitthārite, desanaṃ uttānikāti maññantā avajānanti, mayampi kathentā evameva katheyyāmāti vattāro bhavanti. Tena nesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ, evaṃ saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjesi. Tato sallakkhetuṃ asakkontehi vitthāradesanaṃ yācito vitthārena desetuṃ, tena hi gahapatayotiādimāha. Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto. Yasmā maṃ tumhe yācatha, tasmāti attho.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดี เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า เอตทโวจุ ํ คือ ปุจฉามี ๒ อย่าง ได้แก่ อคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ครองเรือน) และอนคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ไม่ครองเรือน). ในสองอย่างนั้น อคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล". อนคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕". ส่วนพราหมณ์และคหบดีเหล่านี้ เมื่อจะทูลถามอคาริกปุจฉาที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย". พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งอธัมมจริยาและวิสมจริยา". ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาโดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถกำหนดรู้ได้? เพราะว่าพวกเขาเป็นผู้ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต หากทรงตั้งมาติกาไว้แต่ต้นแล้วขยายความโดยวิธีที่พวกเขาสามารถกำหนดรู้ได้ พวกเขาก็จะดูหมิ่น โดยสำคัญว่าพระธรรมเทศนานี้ตื้นเขิน และจะกลายเป็นผู้กล่าวว่า "แม้พวกเราเมื่อกล่าว ก็พึงกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน". ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้. ต่อจากนั้น เมื่อถูกพวกเขาผู้ไม่สามารถกำหนดรู้ได้ทูลขอให้แสดงโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น" เพื่อจะทรงแสดงโดยพิสดาร. ในบทนั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเป็นเหตุ ความหมายคือ "เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายขอเรา เพราะฉะนั้น (เราจะแสดง)".

440. Tividhanti tīhi koṭṭhāsehi. Kāyenāti kāyadvārena. Adhammacariyāvisamacariyāti adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Ayaṃ panettha padattho, adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakaraṇanti attho. Visamā cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā. Etenupāyena sabbesu kaṇhasukkapadesu attho veditabbo. Luddoti kakkhaḷo. Dāruṇoti sāhasiko. Lohitapāṇīti paraṃ jīvitā voropentassa pāṇī lohitena lippanti. Sacepi na lippanti, tathāvidho lohitapāṇītveva vuccati. Hatappahate niviṭṭhoti hate ca parassa pahāradāne[Pg.230], pahate ca paramāraṇe niviṭṭho. Adayāpannoti nikkaruṇataṃ āpanno.

๔๔๐. บทว่า ติวิธํ ได้แก่ โดย ๓ ส่วน. บทว่า กาเยน ได้แก่ โดยทางกาย. บทว่า อธมฺมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ อันนับว่าอธรรมจริยา. อธิบายบทในคำนั้นดังนี้ ความประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธรรมจริยา หมายความว่า การกระทำอธรรม. ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือความประพฤติกรรมอันไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา. ความประพฤตินั้นเป็นอธรรมจริยาด้วย เป็นวิสมจริยาด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อธรรมจริยาวิสมจริยา. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบเนื้อความในบทที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวทั้งหมด. บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้หยาบช้า. บทว่า ทารุโณ ได้แก่ ผู้เหี้ยมโหด. บทว่า โลหิตปาณี คือ มือของผู้ให้ผู้อื่นสิ้นชีวิต ย่อมเปื้อนด้วยโลหิต. แม้หากว่ามือไม่เปื้อน ผู้มีปกติเช่นนั้นก็ถูกเรียกว่า ผู้มีมือเปื้อนเลือด นั่นเทียว. บทว่า หตปฺปหเต นิวิฏฺโฐ คือ หมกมุ่นในการฆ่าและการประหารผู้อื่น และในการประหารและการฆ่าผู้อื่น. บทว่า อทยาปนฺโน คือ ถึงความเป็นผู้ปราศจากกรุณา.

Yaṃ taṃ parassāti yaṃ taṃ parassa santakaṃ. Paravittūpakaraṇanti tasseva parassa vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhijananaṃ parikkhārabhaṇḍakaṃ. Gāmagataṃ vāti antogāme vā ṭhapitaṃ. Araññagataṃ vāti araññe rukkhaggapabbatamatthakādīsu vā ṭhapitaṃ. Adinnanti tehi parehi kāyena vā vācāya vā adinnaṃ. Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro. Thenassa bhāvo theyyaṃ, avaharaṇacittassetaṃ adhivacanaṃ. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ, koṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ, ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ.

บทว่า ยํ ตํ ปรสฺส ได้แก่ ทรัพย์สินใดที่เป็นของผู้อื่น. บทว่า ปรวิตฺตูปกรณํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์แห่งทรัพย์ของผู้อื่นนั้นนั่นเทียว เป็นเครื่องทำให้เกิดความยินดี เป็นสิ่งของเครื่องใช้สอย. บทว่า คามคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในบ้าน. บทว่า อรญฺญคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในป่า หรือบนยอดไม้ ยอดเขา เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํ ได้แก่ ที่ผู้อื่นเหล่านั้นมิได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา. ในบทว่า เถยฺยสงฺขาตํ นี้ บทว่า เถโน คือ โจร. ความเป็นโจร ชื่อว่า เถยฺย. คำว่า เถยฺย นี้เป็นชื่อของจิตที่คิดจะลัก. บทว่า สงฺขา และ สงฺขาตํ มีความหมายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นชื่อเรียกส่วน (ธรรม) เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า "สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา". ความเป็นโจรด้วย และส่วน (ธรรม) นั้นด้วย ชื่อว่า เถยฺยสงฺขาตํ. อธิบายว่า ส่วนแห่งจิตหนึ่งที่เรียกว่าเถยยจิต (จิตคิดลัก). และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของกรณะ (ตติยาวิภัตติ) เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความว่า เถยฺยสงฺขาเตน (ด้วยเจตนาเป็นเครื่องลัก).

Māturakkhitātiādīsu yaṃ pitari naṭṭhe vā mate vā ghāsacchādanādīhi paṭijaggamānā, vayapattaṃ kulaghare dassāmīti mātā rakkhati, ayaṃ māturakkhitā nāma. Etenupāyena piturakkhitādayopi veditabbā. Sabhāgakulāni pana kucchigatesupi gabbhesu katikaṃ karonti – ‘‘sace mayhaṃ putto hoti, tuyhaṃ dhītā, aññattha gantuṃ na labhissati, mayhaṃ puttasseva hotū’’ti. Evaṃ gabbhepi pariggahitā sassāmikā nāma. ‘‘Yo itthannāmaṃ itthiṃ gacchati, tassa ettako daṇḍo’’ti evaṃ gāmaṃ vā gehaṃ vā vīthiṃ vā uddissa ṭhapitadaṇḍā, pana saparidaṇḍā nāma. Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti yā sabbantimena paricchedena, ‘‘esā me bhariyā bhavissatī’’ti saññāya tassā upari kenaci mālāguṇaṃ khipantena mālāguṇamattenāpi parikkhittā hoti. Tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hotīti evarūpāsu itthīsu sammādiṭṭhisutte vuttamicchācāralakkhaṇavasena vītikkamaṃ kattā hoti.

ในบทว่า มาตุรกฺขิตา เป็นต้น หญิงใดที่เมื่อบิดาหายไปหรือตายไปแล้ว มารดาเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น คุ้มครองอยู่ด้วยคิดว่า "เมื่อถึงวัยแล้ว จักยกให้ในตระกูล (ที่สมควร)" หญิงนี้ชื่อว่า มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา). ด้วยอุบายนี้ พึงทราบหญิงที่บิดารักษาเป็นต้นด้วย. ส่วนตระกูลที่มีเสมอกัน ย่อมทำกติกากันแม้เมื่อทารกยังอยู่ในครรภ์ว่า "ถ้าเราได้บุตรชาย ท่านได้บุตรสาว ธิดาของท่านจะไปที่อื่นไม่ได้ จะต้องเป็นของบุตรชายเราเท่านั้น". หญิงที่เขาหมั้นหมายไว้แม้ตั้งแต่อยู่ในครรภ์อย่างนี้ ชื่อว่า สสามิกา (หญิงมีสามี). หญิงที่เขาประกาศเจาะจงหมู่บ้าน เรือน หรือถนนไว้ว่า "ผู้ใดล่วงเกินหญิงชื่อนี้ ผู้นั้นมีโทษเท่านี้" ชื่อว่า สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม). บทว่า อนฺตมโส มาลาคุณปริกฺขิตฺตาปิ คือ หญิงที่ชายใดชายหนึ่งสวมพวงมาลัยให้ด้วยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ด้วยความหมายรู้ว่า "หญิงนี้จักเป็นภรรยาของเรา" แม้เพียงด้วยพวงมาลัย ก็ชื่อว่าเป็นหญิงที่เขาจองไว้แล้ว. บทว่า ตถารูปาสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตา โหติ คือ เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดในหญิงประเภทนี้ ตามลักษณะของมิจฉาจารที่กล่าวไว้ในสัมมาทิฏฐิสูตร.

Sabhāgatoti sabhāyaṃ ṭhito. Parisāgatoti parisāyaṃ ṭhito. Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. Pūgamajjhagatoti senīnaṃ majjhe ṭhito. Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito[Pg.231]. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lañjassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti.

บทว่า สภาคโต คือ ไปสู่สภา. บทว่า ปริสาคโต คือ ไปสู่บริษัท. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำตัวไปเพื่อซักถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกซักถามในฐานะพยาน. บทว่า เอหํโภ ปุริส เป็นเพียงคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตน หรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งมือและเท้าเป็นต้น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ คำว่า อามิสํ ประสงค์ถึงลาภ. คำว่า กิญฺจิกฺขํ ได้แก่ ของเล็กๆ น้อยๆ อะไรก็ได้. อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งสินบนแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ เป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่.

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti, tesaṃ bhedāya. Amūsaṃ bhedāyāti yesaṃ amutrāti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti, tesaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhedakāti evaṃ samaggānaṃ vā dvinnaṃ sahāyakānaṃ bhedaṃ kattā. Bhinnānaṃ vā anuppadātāti suṭṭhu kataṃ tayā, taṃ pajahantena katipāheneva te mahantaṃ anatthaṃ kareyyāti evaṃ bhinnānaṃ puna asaṃsandanāya anuppadātā upatthambhetā kāraṇaṃ dassetāti attho. Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti vaggārāmo. Vaggaratoti vaggesu rato. Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti vagganandī. Vaggakaraṇiṃ vācanti yā vācā samaggepi satte vagge karoti bhindati, taṃ kalahakāraṇaṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

บทว่า อเมสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านี้. บทว่า อมูสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายโน้นแล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ทำลายคนที่สามัคคีกัน หรือเป็นผู้ทำให้สหายสองคนแตกกัน. หรือว่า เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้ว คือกล่าวว่า "ดีแล้วที่ท่านเลิกคบกับเขา ถ้าไม่เช่นนั้น เพียงไม่กี่วัน เขาก็จะทำความพินาศใหญ่หลวงแก่ท่าน" ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้วเพื่อไม่ให้กลับคืนดีกันอีก เป็นผู้สนับสนุน แสดงเหตุผล. นี้คือความหมาย. ความแตกแยกเป็นอาราม เป็นที่มายินดี เป็นที่ตั้งอยู่ของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วัคคาราโม (ผู้มีหมู่คณะเป็นที่มายินดี). บทว่า วคฺครโต คือ ยินดีแล้วในความแตกแยก. บทว่า วคฺคนนฺที คือ เห็นหรือได้ฟังเรื่องความแตกแยกแล้วย่อมเพลิดเพลิน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วรรคานันทิ (ผู้เพลิดเพลินในความแตกแยก). บทว่า วคฺคกรณีํ วาจํ คือ เป็นผู้กล่าววาจาอันเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ซึ่งเป็นวาจาที่ทำให้แม้สัตว์ทั้งหลายผู้สามัคคีกันเกิดความแตกแยกกัน.

Aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṃ sadosatāya khuṃsanāvambhanādivacanehi aṇḍakā jātā. Kakkasāti pūtikā. Yathā nāma pūtikarukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo, evaṃ kakkasā hoti, sotaṃ ghaṃsamānā viya pavisati. Tena vuttaṃ ‘‘kakkasā’’ti. Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī. Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya mammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī. Kodhasāmantāti kodhassa āsannā. Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā. Iti sabbāneva tāni sadosavācāya vevacanāni.

บทว่า อณฺฑกา เหมือนปุ่มที่เกิดขึ้นบนต้นไม้ที่มีโรค ฉันใด วาจาที่เป็นดั่งปุ่มก็เกิดขึ้นจากคำพูดส่อเสียดดูหมิ่นเป็นต้น เพราะความเป็นวาจามีโทษ ฉันนั้น. บทว่า กกฺกสา คือ วาจาที่ผุ. เหมือนต้นไม้ที่ผุ ย่อมมีความหยาบกระด้าง มีผงร่วงหล่น ฉันใด วาจาก็หยาบกระด้าง ฉันนั้น คือ เข้าไป (ในหู) ราวกับขูดช่องหู. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กักกสา" (หยาบคาย). บทว่า ปรกฏุกา คือ เป็นวาจาเผ็ดร้อน ไม่เป็นที่พอใจ ก่อให้เกิดโทสะแก่ผู้อื่น. บทว่า ปราบิสชฺชนี คือ เหมือนกิ่งไม้มีหนามที่คด ย่อมทิ่มแทงอวัยวะสำคัญแล้วเสียดสีผู้อื่น คือ ไม่ยอมให้แม้ผู้ที่ต้องการจะไปได้ไป เป็นวาจาที่ทำให้ติดข้อง. บทว่า โกธสามนฺตา คือ เป็นวาจาที่ใกล้ต่อความโกรธ. บทว่า อสมาธิสํวตฺตนิกา คือ เป็นวาจาที่ไม่เป็นไปเพื่ออัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ. ด้วยประการฉะนี้ คำเหล่านั้นทั้งหมดเป็นไวพจน์ของวาจาที่มีโทษ.

Akālavādīti akālena vattā. Abhūtavādīti yaṃ natthi, tassa vattā. Anatthavādīti akāraṇanissitaṃ vattā. Adhammavādīti asabhāvaṃ vattā[Pg.232]. Avinayavādīti asaṃvaravinayapaṭisaṃyuttassa vattā. Anidhānavati vācanti hadayamañjūsāyaṃ nidhetuṃ ayuttaṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Akālenāti vattabbakālassa pubbe vā pacchā vā ayuttakāle vattā hoti. Anapadesanti suttāpadesavirahitaṃ. Apariyantavatinti aparicchedaṃ, suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā tassa upalabbhaṃ vā upamaṃ vā vatthuṃ vā āharitvā bāhirakathaṃyeva katheti. Nikkhittaṃ nikkhittameva hoti. ‘‘Suttaṃ nu kho katheti jātakaṃ nu kho, nassa antaṃ vā koṭiṃ vā passāmā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Yathā vaṭarukkhasākhānaṃ gatagataṭṭhāne pārohā otaranti, otiṇṇotiṇṇaṭṭhāne sampajjitvā puna vaḍḍhantiyeva. Evaṃ aḍḍhayojanampi yojanampi gacchantiyeva, gacchante gacchante pana mūlarukkho vinassati, paveṇijātakāva tiṭṭhanti. Evamayampi nigrodhadhammakathiko nāma hoti; nikkhittaṃ nikkhittamattameva katvā passeneva pariharanto gacchati. Yo pana bahumpi bhaṇanto etadatthamidaṃ vuttanti āharitvā jānāpetuṃ sakkoti, tassa kathetuṃ vaṭṭati. Anatthasaṃhitanti na atthanissitaṃ.

คำว่า อกาลวาที คือ ผู้กล่าวในกาลอันไม่สมควร. คำว่า อภูตวาที คือ ผู้กล่าวถึงสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง. คำว่า อนัตถวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยเหตุ. คำว่า อธัมมวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่เป็นไปตามสภาวะ. คำว่า อวินยวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยวินัยคือความสำรวม. คำว่า วาจาที่เก็บไว้ไม่ได้ คือ เป็นผู้กล่าววาจาที่ไม่ควรเก็บไว้ในหีบคือหทัย. คำว่า ในกาลอันไม่สมควร คือ เป็นผู้กล่าวในกาลที่ไม่ควรกล่าว คือก่อนหรือหลังกาลที่ควรกล่าว. คำว่า ไม่มีที่อ้างอิง คือ ปราศจากการอ้างอิงพระสูตร. คำว่า ไม่มีที่สุด คือ ไม่มีขอบเขต คือ ยกพระสูตรหรือชาดกขึ้นตั้งไว้แล้ว นำเอาข้อความที่พึงได้ อุปมา หรือเรื่องราวของพระสูตรนั้นมากล่าว แล้วกล่าวแต่เรื่องภายนอกเท่านั้น. เรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ ก็เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น. ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้กล่าวพระสูตรหรือหนอ หรือกล่าวชาดกหนอ เราทั้งหลายไม่เห็นที่สุดหรือเบื้องต้นของเรื่องนั้นเลย’. เปรียบเหมือนรากอากาศของกิ่งต้นไทรย่อมหยั่งลงในที่ที่กิ่งทอดไปถึง ในที่ที่หยั่งลงแล้วๆ ก็เจริญงอกงามขึ้นอีก. ฉันใด (กิ่งไทร) ย่อมแผ่ไปได้ครึ่งโยชน์บ้าง โยชน์หนึ่งบ้าง เมื่อแผ่ไปๆ ต้นเดิมก็เสื่อมสลายไป คงเหลืออยู่แต่ต้นที่เกิดสืบต่อกันมา. ฉันนั้นเหมือนกัน ธรรมกถึกนี้ก็ชื่อว่าเป็นธรรมกถึกต้นไทร คือ ทำเรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ให้เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น แล้วก็นำเรื่องออกไปข้างนอก. ส่วนภิกษุใด แม้กล่าวมาก ก็สามารถนำมาแสดงให้รู้ได้ว่า ‘คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่ออรรถนี้’ ภิกษุนั้นย่อมควรเพื่อจะกล่าวได้. คำว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ คือ ไม่อาศัยประโยชน์.

Abhijjhātā hotīti abhijjhāya oloketā hoti. Aho vatāti patthanatthe nipāto. Abhijjhāya olokitamattakena cettha kammapathabhedo na hoti. Yadā pana, ‘‘aho vatidaṃ mama santakaṃ assa, ahamettha vasaṃ vatteyya’’nti attano pariṇāmeti, tadā kammapathabhedo hoti, ayamidha adhippeto.

ชื่อว่าเป็นผู้มีอภิชฌา คือ เป็นผู้เล็งด้วยอภิชฌา. คำว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา. ในข้อนี้ การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงการเล็งด้วยอภิชฌา. แต่เมื่อใด น้อมเข้ามาเพื่อตนว่า ‘โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา เราพึงใช้อำนาจในสิ่งนี้’ เมื่อนั้น การล่วงกรรมบถจึงมีขึ้น อรรถนี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้.

Byāpannacittoti vipannacitto pūtibhūtacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti dosena duṭṭhacittasaṅkappo. Haññantūti ghātiyantū. Vajjhantūti vadhaṃ pāpuṇantu. Mā vā ahesunti kiñcipi mā ahesuṃ. Idhāpi kopamattakena kammapathabhedo na hoti. Haññantūtiādicintaneneva hoti, tasmā evaṃ vuttaṃ.

คำว่า มีจิตพยาบาท คือ มีจิตอันโทษประทุษร้ายแล้ว มีจิตเน่าแล้ว. คำว่า มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว คือ มีความดำริในจิตอันโทษประทุษร้ายแล้วด้วยโทสะ. คำว่า จงถูกเบียดเบียน คือ จงถูกฆ่า. คำว่า จงถูกฆ่า คือ จงถึงความตาย. คำว่า หรืออย่าได้มีอยู่เลย คือ อย่าได้มีอะไรเลย. ในข้อนี้ก็เช่นกัน การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงความโกรธ. แต่ย่อมมีด้วยการคิดเป็นต้นว่า ‘จงถูกเบียดเบียน’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้.

Micchādiṭṭhikoti akusaladassano. Viparītadassanoti vipallatthadassano. Natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto, tampi ubhayaṃ phalābhāvameva [Pg.233] sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paraloko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakasattā nāma natthīti vadati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ abhivisiṭṭhāya paññāya sayaṃ paccakkhaṃ katvā pavedenti, te natthīti sabbaññubuddhānaṃ abhāvaṃ dīpeti, ettāvatā dasavatthukā micchādiṭṭhi kathitā hoti.

คำว่า เป็นมิจฉาทิฏฐิ คือ มีความเห็นอันเป็นอกุศล. คำว่า มีความเห็นวิปริต คือ มีความเห็นคลาดเคลื่อน. คำว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญ เรียกว่า ยิฏฐะ. คำว่า การบูชา ท่านประสงค์เอาสักการะที่ทำแก่แขก ท่านปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. คำว่า ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี คือ ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่ว คือของกุศลและอกุศล อธิบายว่าอย่างนี้. คำว่า ผลวิบาก คือ สิ่งใดที่เรียกว่าผลหรือวิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้. คำว่า โลกนี้ไม่มี คือ สำหรับผู้ที่อยู่ในปรโลก โลกนี้ไม่มี. คำว่า ปรโลกไม่มี คือ แม้สำหรับผู้ที่อยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า มารดาไม่มี บิดาไม่มี ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในท่านเหล่านั้น. คำว่า สัตว์โอปปาติกะไม่มี ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิด ไม่มี. คำว่า ท่านผู้รู้แจ้งประจักษ์ด้วยตนเองแล้วประกาศ คือ บุคคลเหล่าใดทำโลกนี้และปรโลกให้ประจักษ์ด้วยตนเองด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วประกาศ บุคคลเหล่านั้นไม่มี ดังนี้ เป็นการแสดงถึงความไม่มีอยู่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ ท่านกล่าวไว้แล้ว.

441. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādayo satta kammapathā cūḷahatthipade vitthāritā. Anabhijjhādayo uttānatthāyeva.

๔๔๑. กรรมบถ ๗ ประการ มีคำเป็นต้นว่า ละปาณาติบาต ท่านขยายความไว้แล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร. ส่วนอนภิชฌาเป็นต้น มีอรรถตื้นอยู่แล้ว.

442. Sahabyataṃ upapajjeyyanti sahabhāvaṃ upagaccheyyaṃ. Brahmakāyikānaṃ devānanti paṭhamajjhānabhūmidevānaṃ. Ābhānaṃ devānanti ābhā nāma visuṃ natthi, parittābhaappamāṇābhaābhassarānametaṃ adhivacanaṃ. Parittābhānantiādi pana ekato aggahetvā tesaṃyeva bhedato gahaṇaṃ. Parittasubhānantiādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā āsavakkhayaṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

๔๔๒. คำว่า พึงเข้าถึงความเป็นสหาย คือ พึงเข้าถึงความเป็นผู้เกิดร่วมกัน. คำว่า แห่งพรหมกายิกาพรหม คือ แห่งพรหมผู้เกิดในปฐมฌานภูมิ. คำว่า แห่งอาภาพรหม คือ พรหมชื่ออาภาโดยเฉพาะไม่มี คำนี้เป็นชื่อเรียกของพรหมผู้เกิดในปริตตาภาพรหม อัปปมาณาภาพรหม และอาภัสสราพรหม. ส่วนคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตาภาพรหมนั้น ท่านไม่ถือเอารวมกัน แต่ถือเอาโดยแยกประเภทของพรหมเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ในคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตสุภาพรหม ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอาสวักขยญาณแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด.

Idha ṭhatvā pana devalokā samānetabbā. Tissannaṃ tāva jhānabhūmīnaṃ vasena nava brahmalokā, pañca suddhāvāsā catūhi ārūpehi saddhiṃ navāti aṭṭhārasa, vehapphalehi saddhiṃ ekūnavīsati, te asaññaṃ pakkhipitvā vīsati brahmalokā honti, evaṃ chahi kāmāvacarehi saddhiṃ chabbīsati devalokā nāma. Tesaṃ sabbesampi bhagavatā dasakusalakammapathehi nibbatti dassitā.

อนึ่ง พึงรวบรวมเทวโลกทั้งหลายโดยตั้งอยู่ในธรรมจรรยาและสมจรรยานี้. ก่อนอื่น พรหมโลก ๙ ชั้น โดยอำนาจแห่งฌานภูมิ ๓, สุทธาวาส ๕ ชั้น รวมกับอรูปพรหม ๔ ชั้น เป็น ๙ รวมเป็น ๑๘ ชั้น, รวมกับเวหัปผลพรหมเป็น ๑๙ ชั้น, เมื่อรวมอสัญญีสัตตพรหมเข้าไปด้วย ก็เป็นพรหมโลก ๒๐ ชั้น. เมื่อรวมกับกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น จึงชื่อว่าเทวโลก ๒๖ ชั้น. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการบังเกิดของเทวดาและพรหมทั้งหมดเหล่านั้นด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ.

Tattha chasu tāva kāmāvacaresu tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vipākeneva nibbatti hoti. Uparidevalokānaṃ pana ime kammapathā upanissayavasena kathitā[Pg.234]. Dasa kusalakammapathā hi sīlaṃ, sīlavato ca kasiṇaparikammaṃ ijjhatīti. Sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbattati; dutiyādīni bhāvetvā dutiyajjhānabhūmiādīsu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphale patiṭṭhito pañcasu suddhāvāsesu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetvā catūsu arūpesu nibbattati; rūpārūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaññabhavo pana bāhirakānaṃ tāpasaparibbājakānaṃ āciṇṇoti idha na niddiṭṭho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บรรดาเทวโลกเหล่านั้น ก่อนอื่น ในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น การบังเกิดย่อมมีได้ด้วยวิบากของสุจริต ๓ เท่านั้น ส่วนในเทวโลกเบื้องบน กัมมบถเหล่านี้ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุปนิสัย จริงอยู่ กุศลกัมมบถ ๑๐ เป็นศีล และกสิณบริกรรมของผู้มีศีลย่อมสำเร็จ ด้วยเหตุนั้น บุคคลตั้งอยู่ในศีลแล้ว ทำกสิณบริกรรม ให้ปฐมฌานบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในปฐมฌานภูมิ เจริญทุติยฌานเป็นต้นแล้ว ย่อมบังเกิดในทุติยฌานภูมิเป็นต้น บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท ให้อรูปาวจรสมาบัติบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในอรูปภพ ๔ บุคคลทำรูปฌานและอรูปฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต ส่วนอสัญญาภพ เป็นภพที่ดาบสและปริพาชกภายนอกศาสนาเคยชิน เพราะเหตุนั้น จึงมิได้แสดงไว้ในที่นี้ ที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Sāleyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสาเลยยกสูตร จบแล้ว

2. Verañjakasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาเวรัญชกสูตร

444. Evaṃ me sutanti verañjakasuttaṃ. Tattha verañjakāti verañjavāsino. Kenacideva karaṇīyenāti kenacideva aniyamitakiccena. Sesaṃ sabbaṃ purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi idha adhammacārī visamacārīti evaṃ puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Purimasutte dhammādhiṭṭhānāti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti.

๔๔๔. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าเวรัญชกสูตร ในเวรัญชกสูตรนั้น บทว่า เวรัญชกา ได้แก่ พราหมณ์และคฤหบดีผู้ชาวเมืองเวรัญชา บทว่า เกนจิเทว กรณิเยน ได้แก่ ด้วยกิจอย่างใดอย่างหนึ่งที่มิได้กำหนดไว้ ที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว ก็แต่ว่าในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานอย่างนี้ว่า อธัมมจารี วิสมจารี ในสูตรก่อนเป็นธรรมาธิษฐาน นี้เป็นข้อแตกต่าง ที่เหลือก็เหมือนกันนั่นเทียว

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Verañjakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวรัญชกสูตร จบแล้ว

3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามหาเวทัลลสูตร

449. Evaṃ me sutanti mahāvedallasuttaṃ. Tattha āyasmāti sagāravasappatissavacanametaṃ. Mahākoṭṭhikoti tassa therassa nāmaṃ. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. Duppañño duppaññoti ettha paññāya duṭṭhaṃ nāma natthi, appañño nippaññoti attho. Kittāvatā nu khoti kāraṇaparicchedapucchā, kittakena nu kho evaṃ vuccatīti [Pg.235] attho. Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti. Tāsamidaṃ nānākaraṇaṃ –

๔๔๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาเวทัลลสูตร ในมหาเวทัลลสูตรนั้น บทว่า อายสฺมา นี้เป็นคำพูดที่แสดงความเคารพและความนอบน้อม บทว่า มหาโกฏฺฐิโก เป็นชื่อของพระเถระรูปนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ได้แก่ ออกจากผลสมาบัติ ในบทว่า ทุปฺปญฺโญ ทุปฺปญฺโญ นี้ ชื่อว่าความเสียแห่งปัญญาย่อมไม่มี อธิบายว่า ผู้ไม่มีปัญญา ผู้ปราศจากปัญญา บทว่า กิตฺตาวตา นุ โข เป็นคำถามที่กำหนดเหตุ อธิบายว่า บุคคลย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้ ด้วยเหตุประมาณเท่าไรหนอ ก็ปุจฉานี้มี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา วิมติจเฉทนาปุจฉา อนุมติปุจฉา กเถตุกัมยตาปุจฉา นี้เป็นการจำแนกปุจฉาเหล่านั้น –

Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่ชั่ง ยังไม่ไตร่ตรอง ยังไม่ปรากฏ ยังไม่ทำให้ปรากฏ บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะรู้ เพื่อจะเห็น เพื่อจะชั่ง เพื่อจะไตร่ตรอง เพื่อให้ปรากฏ เพื่อจะทำให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉา

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) รู้แล้ว เห็นแล้ว ชั่งแล้ว ไตร่ตรองแล้ว ปรากฏแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะสอบสวนกับบัณฑิตอื่น นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

Katamā vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

วิมติจเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ เป็นผู้แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความลังเลสองแง่ว่า "อย่างนี้หนอ หรือมิใช่หนอ อะไรหนอ อย่างไรหนอ" ผู้นั้นย่อมถามปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลง นี้ชื่อว่าวิมติจเฉทนาปุจฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณณกมาณวปุจฉานิทเทส ๑๒)

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante’’ti (mahāva. 21) evarūpā anumatiṃ gahetvā dhammadesanākāle pucchā anumatipucchā nāma.

คำถามในเวลาแสดงธรรมโดยถือเอาความยินยอม มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า" (มหาว. ๒๑) ชื่อว่าอนุมติปุจฉา

‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā, katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 5.390) evarūpā bhikkhusaṅghaṃ sayameva pucchitvā sayameva vissajjetukāmassa pucchā kathetukamyatāpucchā nāma. Tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā.

คำถามของผู้ที่ทรงประสงค์จะวิสัชนาเอง โดยทรงถามภิกษุสงฆ์เอง มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน" (สํ. นิ. ๕.๓๙๐) ชื่อว่ากเถตุกัมยตาปุจฉา บรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

Thero hi attano divāṭṭhāne nisīditvā sayameva pañhaṃ samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpesi. Ekacco hi pañhaṃ samuṭṭhāpetuṃyeva sakkoti na nicchetuṃ; ekacco nicchetuṃ sakkoti na samuṭṭhāpetuṃ; ekacco ubhayampi na sakkoti; ekacco ubhayampi sakkoti. Tesu thero ubhayampi sakkotiyeva. Kasmā? Mahāpaññatāya. Mahāpaññaṃ nissāya hi imasmiṃ sāsane sāriputtatthero, mahākaccānatthero, puṇṇatthero, kumārakassapatthero, ānandatthero, ayameva āyasmāti sambahulā therā visesaṭṭhānaṃ adhigatā. Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā [Pg.236] sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇituṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya sāriputtatthero taṃ ṭhānaṃ adhigato. Paññāya hi therena sadiso natthi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189).

จริงอยู่ พระเถระนั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน ตั้งปัญหาขึ้นเอง วินิจฉัยเอง ได้ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น จริงอยู่ บุคคลบางคนสามารถตั้งปัญหาได้เท่านั้น แต่วินิจฉัยไม่ได้ บางคนสามารถวินิจฉัยได้ แต่ตั้งปัญหาไม่ได้ บางคนไม่สามารถทำได้ทั้งสองอย่าง บางคนสามารถทำได้ทั้งสองอย่าง ในบุคคลเหล่านั้น พระเถระสามารถทำได้ทั้งสองอย่างนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จริงอยู่ เพราะอาศัยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระเถระจำนวนมากในศาสนานี้ คือ พระสารีบุตรเถระ พระมหากัจจานเถระ พระปุณณเถระ พระกุมารกัสสปเถระ พระอานนทเถระ และท่านผู้มีอายุรูปนี้เอง ได้บรรลุตำแหน่งพิเศษ จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณได้ แต่ผู้มีปัญญามากย่อมสามารถ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระสารีบุตรเถระจึงได้บรรลุตำแหน่งนั้น จริงอยู่ ผู้ที่เสมอเหมือนด้วยพระเถระโดยปัญญาย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อํ. นิ. ๑.๑๘๙)

Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā samānetvā vitthārena atthaṃ vibhajetuṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākaccānatthero tattha paṭibalo jāto, teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.197).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถที่จะเทียบเคียง สอบทานเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อกับพระสัพพัญญุตญาณ แล้วจำแนกโดยพิสดารได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงเป็นผู้สามารถในข้อนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้สามารถจำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ มหากัจจายนะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๗)

Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā dhammakathaṃ kathentena dasa kathāvatthūni āharitvā satta visuddhiyo vibhajantena dhammakathaṃ kathetuṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya puṇṇatthero catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane cittabījaniṃ gahetvā nisinno līḷāyanto puṇṇacando viya dhammaṃ kathesi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.196).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อจะกล่าวธรรมกถา ไม่สามารถจะยกกถาวัตถุ ๑๐ ขึ้นแสดง จำแนกวิสุทธิ ๗ แล้วกล่าวธรรมกถาได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระปุณณเถระจึงนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ ถือพัดอันวิจิตร แสดงธรรมอย่างมีลีลาสง่างามดุจพระจันทร์วันเพ็ญ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นธรรมกถึก ปุณณะ มันตานีบุตร เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๖)

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu dhammaṃ kathento ito vā etto vā anukkamitvā yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā andho viya, ekapadikaṃ daṇḍakasetuṃ āruḷho viya ca gacchati. Mahāpañño pana catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto kathesi. Mahāpaññatāya pana kumārakassapatthero catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tehi saddhiṃ yojento jātassare pañcavaṇṇāni kusumāni phullāpento viya sinerumatthake vaṭṭisahassaṃ telapadīpaṃ jālento viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ heṭṭhupariyaṃ karonto [Pg.237] kathesi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ cittakathikānaṃ yadidaṃ kumārakassapo’’ti (a. ni. 1.217).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวธรรม ย่อมดำเนินไปโดยไม่ก้าวล่วงจากลำดับนี้หรือลำดับโน้น เหมือนคนตาบอดถือปลายไม้เท้า และเหมือนคนขึ้นสะพานไม้ท่อนเดียว ส่วนผู้มีปัญญามาก ย่อมตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมา นำพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกมาสาธกกลับไปกลับมาแล้วจึงแสดง ก็เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระกุมารกัสสปเถระจึงตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมาประกอบเข้ากับคาถานั้น แสดงพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกโดยสาธกกลับไปกลับมา เหมือนทำให้ดอกบัว ๕ สีบานในสระโบกขรณี เหมือนจุดประทีปน้ำมันพันดวงบนยอดเขาสิเนรุ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้กล่าวถ้อยคำอันวิจิตร กุมารกัสสปะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๗)

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu catūhi māsehi catuppadikampi gāthaṃ gahetuṃ na sakkoti. Mahāpañño pana ekapade ṭhatvā padasatampi padasahassampi gaṇhāti. Ānandatthero pana mahāpaññatāya ekapaduddhāre ṭhatvā sakiṃyeva sutvā puna apucchanto saṭṭhi padasahassāni pannarasa gāthāsahassāni valliyā pupphāni ākaḍḍhitvā gaṇhanto viya ekappahāreneva gaṇhāti. Gahitagahitaṃ pāsāṇe khatalekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca gahitākāreneva tiṭṭhati. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ gatimantānaṃ yadidaṃ ānando, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, bahussutānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถเรียนคาถาแม้ ๔ บาทได้ด้วยเวลา ๔ เดือน ส่วนผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ครู่หนึ่งก็เรียนได้ร้อยบท พันบท ส่วนพระอานนทเถระ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ชั่วขณะก้าวย่างหนึ่ง ฟังเพียงครั้งเดียว ไม่ต้องถามซ้ำ ก็สามารถเรียนได้หกหมื่นบท หนึ่งหมื่นห้าพันคาถาในคราวเดียวเท่านั้น เหมือนดึงดอกไม้จากเถาวัลย์แล้วรับเอาไว้ พระพุทธวจนะที่ท่านเรียนแล้วๆ ย่อมตั้งอยู่ตามอาการที่เรียนไว้นั่นเทียว เหมือนรอยอักษรที่จารึกไว้บนศิลา และเหมือนน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทอง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีคติ (ปัญญา) อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีสติ, ผู้มีความเพียร, ผู้เป็นพหูสูต, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๙-๒๒๓)

Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā catupaṭisambhidāpabhedassa matthakaṃ pāpuṇituṃ. Mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākoṭṭhitatthero adhigamaparipucchāsavanapubbayogānaṃ vasena anantanayussadaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ patto. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisambhidāpattānaṃ yadidaṃ mahākoṭṭhito’’ti (a. ni. 1.218).

จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งปฏิสัมภิทาญาณ ๔ ประเภทได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาโกฏฐิตเถระจึงได้บรรลุถึงปฏิสัมภิทาญาณอันมีนัยหาที่สุดมิได้และกว้างขวาง ด้วยอำนาจแห่งการบรรลุ การสอบถาม การฟัง และบุพพโยคะ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มหาโกฏฐิตะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๘)

Iti thero mahāpaññatāya pañhaṃ samuṭṭhāpetumpi nicchetumpīti ubhayampi sakkoti. So divāṭṭhāne nisīditvā sayameva sabbapañhe samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpetvā, ‘‘sobhanā vata ayaṃ dhammadesanā, jeṭṭhabhātikena naṃ dhammasenāpatinā saddhiṃ saṃsandissāmi, tato ayaṃ dvinnampi amhākaṃ ekamatiyā ekajjhāsayena ca ṭhapitā atigarukā bhavissati pāsāṇacchattasadisā, caturoghanittharaṇatthikānaṃ titthe ṭhapitanāvā viya, maggagamanatthikānaṃ sahassayuttaājaññaratho viya bahupakārā bhavissatī’’ti diṭṭhasaṃsandanatthaṃ pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จึงสามารถทั้งตั้งปัญหาและตัดสินปัญหาได้ ท่านนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน ตั้งปัญหาทั้งปวงขึ้นเองแล้ววินิจฉัยเอง ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น (แล้วดำริว่า) “ธรรมเทศนานี้งามหนอ เราจักเทียบเคียงธรรมเทศนานี้กับพระธรรมเสนาบดีผู้เป็นพี่ชายใหญ่ แต่นั้น ธรรมเทศนานี้อันเราทั้งสองตั้งไว้ด้วยมติเดียวกันและอัธยาศัยเดียวกัน จักเป็นธรรมเทศนาที่หนักแน่นยิ่งนัก ดุจฉัตรศิลา จักมีอุปการะมาก เหมือนเรือที่จอดไว้ที่ท่าสำหรับผู้ต้องการข้ามโอฆะ ๔ เหมือนราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันตัวสำหรับผู้ต้องการเดินทาง” ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามปัญหาเพื่อเทียบเคียงความเห็น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ ประสงค์เอาทิฏฐิสังสันทนาปุจฉา”

Nappajānātīti [Pg.238] ettha yasmā nappajānāti, tasmā duppaññoti vuccatīti ayamattho. Esa nayo sabbattha. Idaṃ dukkhanti nappajānātīti idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, ito uddhaṃ natthīti dukkhasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhasamudayoti ito dukkhaṃ samudetīti pavattidukkhapabhāvikā taṇhā samudayasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhanirodhoti idaṃ dukkhaṃ ayaṃ dukkhasamudayo ca idaṃ nāma ṭhānaṃ patvā nirujjhatīti ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ paṭipadā dukkhanirodhaṃ gacchatīti maggasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānātīti. Anantaravārepi imināva nayena attho veditabbo. Saṅkhepato panettha catusaccakammaṭṭhāniko puggalo kathitoti veditabbo.

ในบทว่า นปฺปชานาติ นี้ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุที่ย่อมไม่รู้ชัด ฉะนั้น จึงเรียกว่า เป็นผู้มีปัญญาทราม นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า ไม่รู้ชัดว่า นี้ทุกข์ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งทุกขสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า นี้คือทุกข์, ทุกข์มีประมาณเท่านี้, นอกจากนี้ไปไม่มี. บทว่า นี้ทุกขสมุทัย ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งสมุทัยสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ตัณหาอันยังทุกข์ในวัฏฏะให้เกิด เป็นเหตุให้ทุกข์เกิดขึ้นจากสิ่งนี้. บทว่า นี้ทุกขนิโรธ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งนิโรธสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ทุกข์นี้และทุกขสมุทัยนี้ ถึงสถานะที่ชื่อว่านี้แล้วย่อมดับไป นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ. บทว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งมรรคสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ปฏิปทานี้ ย่อมถึงความดับทุกข์. แม้ในวาระถัดไป ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แหละ. พึงทราบว่า โดยย่อ ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสัจจะ ๔ เป็นกรรมฐาน.

Ayañhi ācariyasantike cattāri saccāni savanato uggaṇhāti. Ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ, taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccaṃ, dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto nirodhapāpano maggo maggasaccanti evaṃ uggahetvā abhinivisati. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe, tasmā ayaṃ abhinivisamāno dukkhasacce abhinivisati.

จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมเรียนเอาสัจจะ ๔ ในสำนักของอาจารย์ด้วยการฟัง. ครั้นเรียนเอาอย่างนี้ว่า เว้นตัณหาเสีย ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ เป็นทุกขสัจจะ, ตัณหาเป็นสมุทัยสัจจะ, นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ, มรรคที่กำหนดรู้ทุกขสัจจะ ละสมุทัยสัจจะ และให้ถึงนิโรธ เป็นมรรคสัจจะ ดังนี้แล้ว ย่อมน้อมใจเชื่อ. ในสัจจะเหล่านั้น สัจจะ ๒ ข้อแรกเป็นวัฏฏะ, สัจจะ ๒ ข้อหลังเป็นวิวัฏฏะ, การน้อมใจเชื่อย่อมมีในวัฏฏะ, ไม่มีในวิวัฏฏะ, เพราะฉะนั้น บุคคลนี้เมื่อน้อมใจเชื่อ ย่อมน้อมใจเชื่อในทุกขสัจจะ.

Dukkhasaccaṃ nāma rūpādayo pañcakkhandhāti vavatthapetvā dhātukammaṭṭhānavasena otaritvā, ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ rūpa’’nti vavatthapeti. Tadārammaṇā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nāmanti evaṃ yamakatālakkhandhaṃ bhindanto viya ‘‘dveva ime dhammā nāmarūpa’’nti vavatthapeti. Taṃ panetaṃ na ahetukaṃ sahetukaṃ sappaccayaṃ, ko cassa paccayo avijjādayo dhammāti evaṃ paccaye ceva paccayuppannadhamme ca vavatthapetvā ‘‘sabbepi dhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā’’ti aniccalakkhaṇaṃ āropeti, tato udayavayappaṭipīḷanākārena dukkhā, avasavattanākārena anattāti tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto lokuttaramaggaṃ pāpuṇāti.

กำหนดว่า ที่ชื่อว่าทุกขสัจจะ ได้แก่ ขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น แล้วหยั่งลงโดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน กำหนดว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ เป็นรูป". กำหนดว่า "เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ เป็นนาม" ดังนี้. เป็นประหนึ่งว่ากำลังผ่าต้นตาลทั้งต้น กำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้มีเพียง ๒ คือ นามและรูป" ดังนี้. ก็แต่นามรูปนั้น ไม่มีเหตุหามิได้ แต่มีเหตุ มีปัจจัย, อะไรเป็นปัจจัยของนามรูปนั้นเล่า? ธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น (เป็นปัจจัย) ดังนี้. ครั้นกำหนดปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความไม่เที่ยงว่า "ธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นแล้วย่อมไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าไม่มี". แต่นั้น จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งทุกข์ว่า เป็นทุกข์โดยอาการที่ถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป, ยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งอนัตตาว่า เป็นอนัตตาโดยอาการที่ไม่เป็นไปในอำนาจ. ครั้นยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้ว พิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ย่อมบรรลุโลกุตรมรรค.

Maggakkhaṇe [Pg.239] cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati. Samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. So tīṇi saccāni kiccato paṭivijjhati, nirodhaṃ ārammaṇato. Tasmiñcassa khaṇe ahaṃ dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemīti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi. Etassa pana pariggaṇhantasseva maggo tīsu saccesu pariññādikiccaṃ sādhentova nirodhaṃ ārammaṇato paṭivijjhatīti.

ในขณะแห่งมรรค ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยการแทงตลอดครั้งเดียว, ย่อมรู้พร้อมด้วยการรู้พร้อมครั้งเดียว. ย่อมแทงตลอดทุกข์ด้วยปริญญาปฏิเวธ. ย่อมแทงตลอดสมุทัยด้วยปหานปฏิเวธ, แทงตลอดนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาปฏิเวธ, แทงตลอดมรรคด้วยภาวนาปฏิเวธ. ย่อมรู้พร้อมทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย, รู้พร้อมสมุทัยด้วยปหานาภิสมัย, รู้พร้อมนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย, รู้พร้อมมรรคด้วยภาวนาภิสมัย. โยคีบุคคลนั้นย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยกิจ, แทงตลอดนิโรธโดยอารมณ์. และในขณะนั้น การน้อมใจไป การนำใจเข้าไป การทำไว้ในใจ การพิจารณาว่า "เราย่อมกำหนดรู้ทุกข์, ย่อมละสมุทัย, ย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ย่อมเจริญมรรค" ย่อมไม่มีแก่โยคีบุคคลนั้น. แต่ว่า มรรคของโยคีบุคคลผู้กำลังกำหนดรู้อยู่นั่นแหละ ย่อมยังกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้นในสัจจะ ๓ ให้สำเร็จพลาง แทงตลอดนิโรธโดยความเป็นอารมณ์.

Tasmā paññavāti vuccatīti ettha heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno, uparimakoṭiyā khīṇāsavo paññavāti niddiṭṭho. Yo pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pāḷito ca atthato ca anusandhito ca pubbāparato ca uggahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto vicarati, aniccadukkhānattavasena pariggahamattampi natthi, ayaṃ paññavā nāma, duppañño nāmāti? Viññāṇacarito nāmesa, paññavāti na vattabbo. Atha yo tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto ajja ajjeva arahattanti carati, ayaṃ paññavā nāma, duppañño nāmāti? Bhajāpiyamāno paññavāpakkhaṃ bhajati. Sutte pana paṭivedhova kathito.

ในบทว่า ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา นี้ ท่านแสดงว่า พระโสดาบันโดยส่วนเบื้องต่ำ, พระขีณาสพโดยส่วนเบื้องสูง ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา. ก็แต่ว่า ผู้ใดเรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ทั้งโดยบาลี โดยอรรถ โดยอนุสนธิ และโดยเบื้องหน้าเบื้องหลัง แล้วท่องบ่นอยู่, แม้เพียงการกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาก็ไม่มี, ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? ผู้นี้ชื่อว่าเป็นวิญญาณจริต, ไม่ควรเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา. อนึ่ง ผู้ใดยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วพิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ประพฤติปฏิบัติด้วยคิดว่า "วันนี้แหละ เราจักบรรลุพระอรหัต" ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? เมื่อจำแนกแล้ว ย่อมเข้าฝ่ายผู้มีปัญญา. แต่ในพระสูตร ท่านกล่าวถึงปฏิเวธ (ปัญญาเครื่องแทงตลอด) เท่านั้น.

Viññāṇaṃ viññāṇanti idha kiṃ pucchati? Yena viññāṇena saṅkhāre sammasitvā esa paññavā nāma jāto, tassa āgamanavipassanā viññāṇaṃ kammakārakacittaṃ pucchāmīti pucchati. Sukhantipi vijānātīti sukhavedanampi vijānāti. Uparipadadvayepi eseva nayo. Iminā thero ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātī’’tiādinā (ma. ni. 1.113; dī. ni. 2.380) nayena āgatavedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ kathesi. Tassattho satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo.

ในบทว่า วิญฺญาณํ วิญฺญาณํ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า บุคคลนี้พิจารณาสังขารด้วยวิญญาณใดแล้วได้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา, ข้าพเจ้าขอถามถึงอาคมนวิปัสสนาวิญญาณ คือจิตที่เป็นตัวกระทำกรรมของบุคคลนั้น. บทว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุข ดังนี้ ความว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุขเวทนา. แม้ในสองบทเบื้องบนก็นัยนี้แหละ. ด้วยบทนี้ พระเถระได้กล่าวอรูปกรรมฐานโดยนัยแห่งเวทนาที่มาในนัยเป็นต้นว่า "เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา". เนื้อความของกรรมฐานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว.

Saṃsaṭṭhāti [Pg.240] ekuppādādilakkhaṇena saṃyogaṭṭhena saṃsaṭṭhā, udāhu visaṃsaṭṭhāti pucchati. Ettha ca thero maggapaññañca vipassanāviññāṇañcāti ime dve lokiyalokuttaradhamme missetvā bhūmantaraṃ bhinditvā samayaṃ ajānanto viya pucchatīti na veditabbo. Maggapaññāya pana maggaviññāṇena, vipassanāpaññāya ca vipassanāviññāṇeneva saddhiṃ saṃsaṭṭhabhāvaṃ pucchatīti veditabbo. Theropissa tamevatthaṃ vissajjento ime dhammā saṃsaṭṭhātiādimāha. Tattha na ca labbhā imesaṃ dhammānanti imesaṃ lokiyamaggakkhaṇepi lokuttaramaggakkhaṇepi ekato uppannānaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti visuṃ visuṃ katvā vinivaṭṭetvā, ārammaṇato vā vatthuto vā uppādato vā nirodhato vā nānākaraṇaṃ dassetuṃ na sakkāti attho. Tesaṃ tesaṃ pana dhammānaṃ visayo nāma atthi. Lokiyadhammaṃ patvā hi cittaṃ jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, lokuttaraṃ patvā paññā.

คำว่า 'เจือกัน' (Saṃsaṭṭhā) หมายความว่า เจือกันโดยความหมายว่าประกอบกัน ด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น หรือว่าไม่เจือกัน ดังนี้ ท่านจึงถาม. และในคำถามนี้ ไม่พึงเข้าใจว่า พระเถระถามประหนึ่งผู้ไม่รู้ลัทธิ โดยผสมธรรมะ ๒ อย่าง คือ มรรคปัญญาและวิปัสสนาวิญญาณ ซึ่งเป็นโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมเหล่านี้เข้าด้วยกัน แล้วทำลายความแตกต่างแห่งภูมิ. แต่พึงเข้าใจว่า ท่านถามถึงความเป็นธรรมที่เจือกันของมรรคปัญญากับมรรควิญญาณ และของวิปัสสนาปัญญากับวิปัสสนาวิญญาณนั่นเทียว. แม้พระเถระ (สารีบุตร) เมื่อจะทรงวิสัชนาเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า 'ธรรมเหล่านี้เจือกัน'. ในคำนั้น บทว่า 'น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ' หมายถึง ธรรม ๒ อย่างเหล่านี้ที่เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งในขณะแห่งโลกียมรรคและในขณะแห่งโลกุตตรมรรค. บทว่า 'วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา' มีความว่า ไม่สามารถที่จะกระทำให้ต่างกัน คือแยกกันแล้วจำแนกออกไป เพื่อแสดงความแตกต่างกันโดยอารมณ์ก็ดี โดยวัตถุก็ดี โดยการเกิดขึ้นก็ดี หรือโดยการดับไปก็ดี. แต่ว่า ธรรมเหล่านั้นๆ ก็มีขอบเขตของตนอยู่ จริงอยู่ เมื่อว่าด้วยโลกิยธรรม จิตย่อมเป็นใหญ่ เป็นตัวนำ, เมื่อว่าด้วยโลกุตตรธรรม ปัญญาย่อมเป็นใหญ่.

Sammāsambuddhopi hi lokiyadhammaṃ pucchanto, ‘‘bhikkhu, tvaṃ katamaṃ paññaṃ adhigato, kiṃ paṭhamamaggapaññaṃ, udāhu dutiya tatiya catuttha maggapañña’’nti na evaṃ pucchati. Kiṃ phasso tvaṃ, bhikkhu, kiṃ vedano, kiṃ sañño, kiṃ cetanoti na ca pucchati, cittavasena pana, ‘‘kiñcitto tvaṃ, bhikkhū’’ti (pārā. 135) pucchati. Kusalākusalaṃ paññapentopi ‘‘manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca, ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 1) ca evaṃ cittavaseneva paññāpeti. Lokuttaraṃ pucchanto pana kiṃ phasso tvaṃ bhikkhu, kiṃ vedano, kiṃ sañño, kiṃ cetanoti na pucchati. Katamā te, bhikkhu, paññā adhigatā, kiṃ paṭhamamaggapaññā, udāhu dutiyatatiyacatutthamaggapaññāti evaṃ paññāvaseneva pucchati.

จริงอยู่ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อจะตรัสถามถึงโลกิยธรรม ก็มิได้ตรัสถามอย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'. และมิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร' แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งจิตว่า 'ภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร'. แม้เมื่อทรงบัญญัติกุศลและอกุศล ก็ทรงบัญญัติโดยอำนาจแห่งจิตนั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ' และ 'ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น'. แต่เมื่อจะตรัสถามถึงโลกุตตรธรรม ก็มิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร'. แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งปัญญานั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'.

Indriyasaṃyuttepi ‘‘pañcimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni pañca? Saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ. Kattha ca, bhikkhave, saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu ettha saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu ettha vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu ettha satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu ettha samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, paññindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu ettha paññindriyaṃ [Pg.241] daṭṭhabba’’nti (saṃ. ni. 5.478). Evaṃ savisayasmiṃyeva lokiyalokuttarā dhammā kathitā.

แม้ในอินทริยสังยุต ก็มีพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้มีอยู่ ๕ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย ก็สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สัทธินทรีย์พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? วิริยินทรีย์พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สตินทรีย์พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สมาธินทรีย์พึงเห็นในฌาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? ปัญญินทรีย์พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ในที่นี้'. โลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในขอบเขตของตนๆ นั่นแหละ อย่างนี้.

Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu nakkhattaṃ kīḷissāmāti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti. Evamevaṃ kho saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti.

เปรียบเหมือนสหายทั้งหลายมีพระราชาเป็นที่ ๕ คือ บุตรเศรษฐี ๔ คนและพระราชา เมื่อลงไปสู่ถนนด้วยคิดว่า “เราจักเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์” ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนหนึ่ง สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” แม้ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง ที่สาม และที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ครั้นในภายหลังสุด เมื่อไปสู่พระราชวังของพระราชา แม้ว่าพระราชาจะทรงเป็นใหญ่ในทุกแห่ง แต่ในกาลนี้ พระองค์ก็ทรงจัดแจงในพระราชวังของพระองค์เองเท่านั้นว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ฉันใดก็ฉันนั้น ในอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นที่ ๕ แม้เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน เปรียบเหมือนสหายเหล่านั้นลงไปสู่ถนนพร้อมกัน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือ เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนแรก สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงองค์แห่งโสดาปัตติผล สัทธินทรีย์อันมีลักษณะน้อมใจเชื่อเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสัทธินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสัมมัปปธาน วิริยินทรีย์อันมีลักษณะประคองไว้เท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามวิริยินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สาม สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสติปัฏฐาน สตินทรีย์อันมีลักษณะปรากฏเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสตินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงฌานและวิโมกข์ สมาธินทรีย์อันมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่านเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสมาธินทรีย์นั้น ส่วนในภายหลังสุด ในกาลที่ไปสู่พระราชวังของพระราชา เปรียบเหมือนสหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่พระราชาเท่านั้นที่ทรงจัดแจงในพระราชวัง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อถึงอริยสัจ ปัญญินทรีย์อันมีลักษณะรู้ทั่วเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามปัญญินทรีย์นั้น

Iti paṭisambhidāpattānaṃ agge ṭhapito mahākoṭṭhitatthero lokiyadhammaṃ pucchanto cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi; lokuttaradhammaṃ pucchanto [Pg.242] paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi. Dhammasenāpatisāriputtattheropi tatheva vissajjesīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระมหาโกฏฐิตเถระผู้ได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเลิศกว่าภิกษุผู้บรรลุปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เมื่อถามถึงโลกิยธรรม ได้กระทำจิตให้เป็นใหญ่ กระทำจิตให้เป็นตัวนำแล้วถาม เมื่อถามถึงโลกุตรธรรม ได้กระทำปัญญาให้เป็นใหญ่ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำแล้วถาม แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมก็ได้วิสัชนาอย่างนั้นเหมือนกัน

Yaṃ hāvuso, pajānātīti yaṃ catusaccadhammamidaṃ dukkhantiādinā nayena maggapaññā pajānāti. Taṃ vijānātīti maggaviññāṇampi tatheva taṃ vijānāti. Yaṃ vijānātīti yaṃ saṅkhāragataṃ aniccantiādinā nayena vipassanāviññāṇaṃ vijānāti. Taṃ pajānātīti vipassanāpaññāpi tatheva taṃ pajānāti. Tasmā ime dhammāti tena kāraṇena ime dhammā. Saṃsaṭṭhāti ekuppādaekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāya saṃsaṭṭhā.

คำว่า “ดูก่อนอาวุโส (ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง มรรคปัญญาย่อมรู้ชัดซึ่งจตุสัจจธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้ทุกข์” คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้มรรควิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง วิปัสสนาวิญญาณย่อมรู้แจ้งซึ่งสังขารธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “ไม่เที่ยง” คำว่า “(ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้วิปัสสนาปัญญาก็ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้” หมายถึง เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้ (คือปัญญาและวิญญาณ) คำว่า “ระคนกัน” หมายถึง ระคนกันโดยมีความเกิดร่วมกัน มีความดับร่วมกัน มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน

Paññā bhāvetabbāti idaṃ maggapaññaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃsampayuttaṃ pana viññāṇaṃ tāya saddhiṃ bhāvetabbameva hoti. Viññāṇaṃ pariññeyyanti idaṃ vipassanāviññāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃsampayuttā pana paññā tena saddhiṃ parijānitabbāva hoti.

คำว่า “ปัญญาเป็นสิ่งที่พึงอบรม” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคปัญญา ส่วนวิญญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงอบรมพร้อมกับปัญญานั้นนั่นเทียว คำว่า “วิญญาณเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิปัสสนาวิญญาณ ส่วนปัญญาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้พร้อมกับวิญญาณนั้นนั่นเทียว

450. Vedanā vedanāti idaṃ kasmā pucchati? Vedanālakkhaṇaṃ pucchissāmīti pucchati. Evaṃ santepi tebhūmikasammasanacāravedanāva adhippetāti sallakkhetabbā. Sukhampi vedetīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa, dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti, sārāgā saṃyujjanti, saṃyogā saṃkilissanti. Vedanā ca hidaṃ… saññā… saṅkhārā… viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa…pe… saṃkilissantī’’ti (saṃ. ni. 3.70) iminā hi mahālisuttapariyāyena idha ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhanti kathitaṃ. Apica purimaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā sukhā vedanā vedeti; purimaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā dukkhā vedanā vedeti; purimaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā adukkhamasukhā vedanā vedetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vedanāyeva hi vedeti, na añño koci veditā nāma atthīti vuttametaṃ.

๔๕๐. ทำไมจึงถามคำถามนี้ว่า “เวทนา เวทนา” ท่านถามด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงลักษณะของเวทนา” แม้จะเป็นเช่นนั้น พึงสังเกตว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะเวทนาที่เป็นอารมณ์ของญาณที่พิจารณาธรรมในไตรภูมิ คำว่า “ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข” หมายความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบสุขอารมณ์ แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ โดยปริยายแห่งมหาลิสูตรนี้ว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้ารูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ครอบงำ ย่ำยีด้วยทุกข์ ไม่ถูกสุขย่ำยีแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขครอบงำ ย่ำยีด้วยสุข ไม่ถูกทุกข์ย่ำยี ดูก่อนมหาลิ เพราะเหตุนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เมื่อกำหนัดก็ย่อมติดข้อง เมื่อติดข้องก็ย่อมเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้าเวทนานี้... สัญญานี้... สังขารเหล่านี้... วิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว... ฯลฯ ...ก็ย่อมเศร้าหมอง” ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงอารมณ์ว่าเป็นสุข เป็นทุกข์ เป็นอทุกขมสุข อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า เวทนาที่เป็นสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นทุกข์อย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำทุกขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำอทุกขมสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ ความจริง เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่มีผู้เสวยอื่นใดชื่อว่าเวทิตาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว

Saññā [Pg.243] saññāti idha kiṃ pucchati? Sabbasaññāya lakkhaṇaṃ. Kiṃ sabbatthakasaññāyāti? Sabbasaññāya lakkhaṇantipi sabbatthakasaññāya lakkhaṇantipi ekamevetaṃ, evaṃ santepi tebhūmikasammasanacārasaññāva adhippetāti sallakkhetabbā. Nīlakampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Imasmiñhi atthe parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati. Nīle nīlanti uppajjanakasaññāpi vaṭṭatiyeva. Pītakādīsupi eseva nayo.

ในบทว่า "สัญญา สัญญา" นี้ ท่านถามอะไร? (ตอบว่า) ถามลักษณะของสัญญาที่เป็นสัพพะ (ทั้งหมด) ถามว่า "สัญญาที่เป็นสัพพัตถกะหรือ?" (ตอบว่า) แม้จะกล่าวว่าลักษณะของสัญญา หรือลักษณะของสัพพัตถกสัญญา ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นอันเดียวกัน ถึงอย่างนั้น ก็พึงกำหนดหมายว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะสัญญาที่มีการพิจารณาธรรมในไตรภูมิเป็นอารมณ์. ในบทว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" หมายความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงซึ่งอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ ในอรรถนี้ แม้บริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา ก็ใช้ได้. แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เขียว เขียว" ในวัตถุสีเขียว ก็ใช้ได้เหมือนกัน. ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

Yā cāvuso, vedanāti ettha vedanā, saññā, viññāṇanti imāni tīṇi gahetvā paññā kasmā na gahitāti? Asabbasaṅgāhikattā. Paññāya hi gahitāya paññāya sampayuttāva vedanādayo labbhanti, no vippayuttā. Taṃ pana aggahetvā imesu gahitesu paññāya sampayuttā ca vippayuttā ca antamaso dve pañcaviññāṇadhammāpi labbhanti. Yathā hi tayo purisā suttaṃ suttanti vadeyyuṃ, catuttho ratanāvutasuttanti. Tesu purimā tayo takkagatampi paṭṭivaṭṭakādigatampi yaṃkiñci bahuṃ suttaṃ labhanti antamaso makkaṭakasuttampi. Ratanāvutasuttaṃ pariyesanto mandaṃ labhati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Heṭṭhato vā paññā viññāṇena saddhiṃ sampayogaṃ labhāpitā vissaṭṭhattāva idha na gahitāti vadanti. Yaṃ hāvuso, vedetīti yaṃ ārammaṇaṃ vedanā vedeti, saññāpi tadeva sañjānāti. Yaṃ sañjānātīti yaṃ ārammaṇaṃ saññā sañjānāti, viññāṇampi tadeva vijānātīti attho.

ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส เวทนาใด" นี้ (มีคำถามว่า) เมื่อถือเอาธรรม ๓ ประการนี้ คือ เวทนา สัญญา และวิญญาณ เหตุไรจึงไม่ถือเอาปัญญา? (ตอบว่า) เพราะไม่สงเคราะห์ธรรมทั้งหมด. จริงอยู่ เมื่อถือเอาปัญญา ก็จะได้เฉพาะเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ได้ธรรมที่วิปปยุต. แต่เมื่อไม่ถือเอาปัญญานั้น แล้วถือเอาธรรมเหล่านี้ (คือ เวทนา สัญญา วิญญาณ) ก็จะได้ทั้งธรรมที่สัมปยุตด้วยปัญญาและวิปปยุตด้วยปัญญา อย่างน้อยที่สุด แม้ธรรมคือทวิปัญจวิญญาณก็ย่อมได้. เปรียบเหมือนบุรุษ ๓ คน พึงกล่าวว่า "ด้าย ด้าย" ส่วนคนที่ ๔ พึงกล่าวว่า "ด้ายที่ร้อยรัตนะ". ในบุรุษเหล่านั้น ๓ คนแรก ย่อมได้ด้ายจำนวนมากอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้ายในหลอดด้าย แม้ด้ายในม้วนผ้าเป็นต้น อย่างน้อยที่สุด แม้ใยแมงมุมก็ได้. ส่วนผู้ที่แสวงหาด้ายที่ร้อยรัตนะ ย่อมได้น้อย พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ปัญญาแม้จะถูกทำให้ได้สัมปโยคะกับวิญญาณในเบื้องต่ำ แต่เพราะถูกสละแล้ว จึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. ความหมายในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส (เวทนา) ย่อมเสวยอารมณ์ใด" คือ เวทนาเสวยอารมณ์ใด แม้สัญญาก็ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ. ความหมายในบทว่า "(สัญญา) ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด" คือ สัญญาย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด แม้วิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ.

Idāni sañjānāti vijānāti pajānātīti ettha viseso veditabbo. Tattha upasaggamattameva viseso. Jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassāpi jānanatthe viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇaṃ sañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva sañjānāti, aniccādilakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena [Pg.244] lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvaṃ pāpetumpi sakkoti.

บัดนี้ พึงทราบความแตกต่างในบทว่า "สัญชานาติ" (ย่อมจำได้) "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) และ "ปชานาติ" (ย่อมรู้ทั่ว). ในบทเหล่านั้น มีเพียงอุปสรรคเท่านั้นที่แตกต่าง ส่วนบทว่า "ชานาติ" (ย่อมรู้) ไม่แตกต่าง. ถึงอย่างนั้น ก็พึงทราบความแตกต่างในอรรถว่า "รู้" ของบทนั้นด้วย. จริงอยู่ สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่เมื่อพยายามแล้ว ก็ไม่สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย.

Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhi dārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhi dārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalabhāvameva jānāti, idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammatanti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañceva jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca. ‘‘Ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko ayaṃ karato ayaṃ saṇho’’ti pana na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti, jānanto ca pana naṃ rūpaṃ disvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena garukalahukabhāvaṃ upadhāretvāpi asukagāme katotipi jānāti, asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre katotipi, asukācariyena katotipi jānāti. Evamevaṃ saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva sañjānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho.

เปรียบเหมือนเมื่อมีกองกษาปณ์วางอยู่บนแผ่นกระดานของช่างทอง และมีคน ๓ คน คือ เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ชายชาวบ้าน และนายช่างทองใหญ่ ยืนมองดูอยู่. ในคนทั้งสามนั้น เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ย่อมรู้เพียงความเป็นของวิจิตรพิสดาร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลมของกษาปณ์เหล่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ". ชายชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น และรู้ความเป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะด้วย แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด". ส่วนนายช่างทองใหญ่ ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น ทั้งความเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้นด้วย และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ได้แม้เพียงเห็นรูป แม้ได้ฟังเสียงเมื่อเคาะ แม้ได้ดมกลิ่น แม้ได้ลิ้มรส แม้ได้พิจารณาความเป็นของหนักเบาด้วยมือ ทั้งยังรู้ได้ว่า "ทำในบ้านโน้น" "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่ชายเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" และ "อาจารย์โน้นทำ". ฉันใดก็ฉันนั้น สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น เหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กที่ยังไม่มีปัญญา. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของชายชาวบ้าน. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็ให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายช่างทองใหญ่. แต่ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้น ยากที่จะแทงตลอดได้.

Tenāha āyasmā nāgaseno – ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ, ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’nti (mi. pa. 2.7.16). Yathā hi tilatelaṃ, sāsapatelaṃ, madhukatelaṃ, eraṇḍakatelaṃ, vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthehi manthetvā tato idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatelanti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato [Pg.245] dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne, ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakauddharaṇenāpi ayamattho veditabbo.

เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก". (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยากอะไร?". (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก คือ ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรม คือจิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันว่า 'นี้คือผัสสะ นี้คือเวทนา นี้คือสัญญา นี้คือเจตนา นี้คือจิต'". เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะซาง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วคนด้วยไม้คนตลอดทั้งวัน การจะตักแยกน้ำมันแต่ละชนิดออกจากน้ำมันที่ผสมกันนั้นว่า "นี่น้ำมันงา นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" เป็นสิ่งที่ทำได้ยากฉันใด การจำแนกธรรมนี้ ยากยิ่งกว่านั้นฉันนั้น. แต่พระผู้มีพระภาค ผู้เป็นเจ้าแห่งธรรม เป็นธรรมราชา เพราะทรงแทงตลอดด้วยพระสัพพัญญุตญาณเป็นอย่างดี จึงได้ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรมเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน. พึงทราบอรรถนี้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกกัน ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทรว่า "นี่น้ำคงคา นี่น้ำยมุนา".

451. Nissaṭṭhenāti nissaṭena pariccattena vā. Tattha nissaṭenāti atthe sati pañcahi indriyehīti nissakkavacanaṃ. Pariccattenāti atthe sati karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pañcahi indriyehi nissaritvā manodvāre pavattena pañcahi vā indriyehi tassa vatthubhāvaṃ anupagamanatāya pariccattenāti. Parisuddhenāti nirupakkilesena. Manoviññāṇenāti rūpāvacaracatutthajjhānacittena. Kiṃ neyyanti kiṃ jānitabbaṃ. ‘‘Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamma’’ntiādīsu (mahāni. 69) hi jānitabbaṃ neyyanti vuttaṃ. Ākāsānañcāyatanaṃ neyyanti kathaṃ rūpāvacaracatutthajjhānacittena arūpāvacarasamāpatti neyyāti? Rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhitena arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetuṃ sakkā hoti. Ettha ṭhitassa hi sā ijjhati. Tasmā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ neyya’’ntiādimāha. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na vuttanti? Pāṭiyekkaṃ abhinivesābhāvato. Tattha hi kalāpato nayato sammasanaṃ labbhati, dhammasenāpatisadisassāpi hi bhikkhuno pāṭiyekkaṃ abhiniveso na jāyati. Tasmā theropi, ‘‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti (ma. ni. 3.94) kalāpato nayato sammasitvā vissajjesīti. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa hatthagatattā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyampi paropaññāsa dhamme pāṭiyekkaṃ aṃguddhāreneva uddharitvā, ‘‘yāvatā saññāsamāpattiyo, tāvatā aññāpaṭivedho’’ti āha.

๔๕๑. บทว่า Nissaṭṭhena ได้แก่ ที่สลัดออกแล้ว หรือ ที่สละแล้ว. ในสองบทนั้น เมื่อมีความหมายว่า ที่สลัดออกแล้ว บทว่า pañcahi indriyehi เป็นนิสสักกวจนะ (ปัญจมีวิภัตติ). เมื่อมีความหมายว่า ที่สละแล้ว พึงทราบว่าเป็นกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ). ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า (คือ) ที่เกิดขึ้นที่มโนทวารโดยออกจากอินทรีย์ ๕ หรือ ที่สละแล้วเพราะไม่ได้เป็นวัตถุแห่งอินทรีย์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า Parisuddhena ได้แก่ ที่ปราศจากอุปกิเลส. บทว่า Manoviññāṇena ได้แก่ ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌาน. บทว่า Kiṃ neyyaṃ ได้แก่ อะไรคือสิ่งที่พึงรู้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า “Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamma” ท่านกล่าวว่า สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า เนยยะ. บทว่า Ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ (อากาสานัญจายตนะเป็นสิ่งที่พึงรู้) ถามว่า อรูปาวจรสมาบัติจะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌานอย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานย่อมสามารถทำให้เกิดอรูปาวจรสมาบัติได้. จริงอยู่ สมาบัตินั้นย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในฌานนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ”. ถามว่า ก็เหตุไรท่านจึงไม่กล่าวถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ? (ตอบว่า) เพราะไม่มีการมนสิการโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ ในฌานนั้น ย่อมได้การพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย. จริงอยู่ แม้ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดี การมนสิการโดยส่วนเดียวก็ไม่เกิด. เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระจึงพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย แล้วทูลแก้ว่า “ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วย่อมเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป”. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงมีสัพพัญญุตญาณอยู่ในพระหัตถ์ แม้ในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็ทรงยกธรรมะกว่า ๕๐ อย่างขึ้นพิจารณาโดยส่วนเดียวด้วยการยกองค์ธรรมขึ้นเท่านั้น แล้วตรัสว่า “สัญญาสมาบัติมีประมาณเท่าใด การแทงตลอดด้วยปัญญาก็มีประมาณเท่านั้น”.

Paññācakkhunā pajānātīti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūtāya paññāya pajānāti. Tattha dve paññā samādhipaññā vipassanāpaññā ca. Samādhipaññāya kiccato asammohato ca pajānāti. Vipassanāpaññāya lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato jānanaṃ kathitaṃ. Kimatthiyāti ko etissā attho. Abhiññatthātiādīsu abhiññeyye dhamme abhijānātīti [Pg.246] abhiññatthā. Pariññeyye dhamme parijānātīti pariññatthā. Pahātabbe dhamme pajahatīti pahānatthā. Sā panesā lokiyāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca vikkhambhanato pahānatthā. Lokuttarāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca samucchedato pahānatthā. Tattha lokiyā kiccato asammohato ca pajānāti, lokuttarā asammohato.

บทว่า Paññācakkhunā pajānāti ความว่า ย่อมรู้แจ้งด้วยปัญญาที่เปรียบเหมือนดวงตา เพราะเป็นธรรมนำในการเห็น. ในปัญญานั้น มีปัญญา ๒ อย่าง คือ สมาธิปัญญา และวิปัสสนาปัญญา. บุคคลย่อมรู้แจ้งด้วยสมาธิปัญญาโดยกิจและโดยความไม่หลง. ท่านกล่าวการรู้ด้วยวิปัสสนาปัญญาว่า เป็นการรู้โดยการแทงตลอดลักษณะและโดยอารมณ์. บทว่า Kimatthiyā ความว่า ปัญญานั้นมีประโยชน์อะไร. ในบาลีเป็นต้นว่า Abhiññatthā ชื่อว่า อภิญญัตถา เพราะย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. ชื่อว่า ปริญญัตถา เพราะย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้. ชื่อว่า ปหานัตถา เพราะย่อมละซึ่งธรรมที่ควรละ. ก็ปัญญานั้น แม้ที่เป็นโลกิยะ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีข่มไว้. แม้ที่เป็นโลกุตตระ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีตัดขาด. ในปัญญาสองอย่างนั้น โลกิยปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยกิจและโดยความไม่หลง, โลกุตตรปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยความไม่หลง.

452. Sammādiṭṭhiyā uppādāyāti vipassanāsammādiṭṭhiyā ca maggasammādiṭṭhiyā ca. Parato ca ghosoti sappāyadhammassavanaṃ. Yoniso ca manasikāroti attano upāyamanasikāro. Tattha sāvakesu api dhammasenāpatino dve paccayā laddhuṃ vaṭṭantiyeva. Thero hi kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūretvāpi attano dhammatāya aṇumattampi kilesaṃ pajahituṃ nāsakkhi. ‘‘Ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60) assajittherato imaṃ gāthaṃ sutvāvassa paṭivedho jāto. Paccekabuddhānaṃ pana sabbaññubuddhānañca paratoghosakammaṃ natthi, yonisomanasikārasmiṃyeva ṭhatvā paccekabodhiñca sabbaññutaññāṇañca nibbattenti.

๔๕๒. บทว่า Sammādiṭṭhiyā uppādāya ได้แก่ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิและมรรคสัมมาทิฏฐิ. บทว่า Parato ca ghoso ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Yoniso ca manasikāro ได้แก่ การทำไว้ในใจโดยอุบายของตน. ในปัจจัยเหล่านั้น แม้ในหมู่สาวก พระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) ก็สมควรที่จะได้รับปัจจัยสองอย่างทีเดียว. จริงอยู่ พระเถระแม้บำเพ็ญบารมีมาหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ก็ไม่สามารถละกิเลสแม้ประมาณน้อยนิดได้ด้วยธรรมดาของตน. การแทงตลอดธรรมเกิดขึ้นแก่ท่าน ก็เพราะได้ฟังคาถานี้ว่า “Ye dhammā hetuppabhavā” จากพระอัสสชิเถระ. ส่วนพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มีกรรมคือปรโตโฆสะ, ท่านเหล่านั้นดำรงอยู่เฉพาะในโยนิโสมนสิการเท่านั้น แล้วยังปัจเจกโพธิญาณและสัพพัญญุตญาณให้เกิดขึ้น.

Anuggahitāti laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha ca catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. Sīlānuggahitātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa, vipassanāpādikāsu aṭṭhasamāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.

บทว่า Anuggahitā ได้แก่ ที่ได้รับการอุปการะแล้ว. บทว่า Sammādiṭṭhi ได้แก่ อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. ชื่อว่า Cetovimuttiphalā เพราะมีเจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผล. ชื่อว่า Cetovimuttiphalānisaṃsā เพราะมีผลที่เรียกว่าเจโตวิมุตตินั่นเองเป็นอานิสงส์. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. และในที่นี้ ปัญญาในผลที่สี่ ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ, ธรรมที่เหลือพึงทราบว่า เจโตวิมุตติ. ในบาลีเป็นต้นว่า Sīlānuggahitā: บทว่า Sīlaṃ ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า Sutaṃ ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Sākacchā ได้แก่ การสนทนาที่ตัดความพลาดพลั้งและความพลาดพลั้งซ้ำๆ ในกรรมฐาน. บทว่า Samatho ได้แก่ สมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า Vipassanā ได้แก่ อนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง. จริงอยู่ อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นให้ผลแก่บุคคลผู้บำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์, ผู้ฟังธรรมที่เกื้อกูล, ผู้ตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐาน, ผู้กระทำความเพียรในสมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา, และผู้เจริญอนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง.

Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati. Ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati. Udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti [Pg.247] samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti. Khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati. Evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā. Tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabbaṃ.

จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ทำอ่างน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคงแล้วล้อมไว้ เขาถือหม้อรดน้ำเป็นครั้งคราว ทำขอบคันให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก เถาวัลย์ก็ดี กิ่งไม้แห้งก็ดี จอมปลวกก็ดี หรือใยแมงมุมก็ดี อันใดมีอยู่ใกล้ๆ เขาก็นำสิ่งนั้นออก ถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว เมื่อเขาผู้ไม่ประมาททำเหตุ ๕ ประการเหล่านี้อย่างนี้ มะม่วงต้นนั้นก็เจริญขึ้นแล้วให้ผล ฉันใด พึงทราบความถึงพร้อมแห่งอุปมานี้ฉันนั้น พึงเห็นศีลเหมือนการล้อมอ่างน้ำรอบต้นไม้ พึงเห็นการฟังธรรมเหมือนการรดน้ำเป็นครั้งคราว พึงเห็นสมถะเหมือนการทำขอบคันให้มั่นคง พึงเห็นการตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐานเหมือนการกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ พึงเห็นการเจริญอนุปัสสนา ๗ ประการเหมือนการถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว พึงทราบการให้พระอรหัตผลของสัมมาทิฏฐิอันได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้ของภิกษุนี้ เหมือนกาลที่ต้นมะม่วงซึ่งได้รับการอนุเคราะห์ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นให้ผลรสหวาน ฉันนั้น

453. Kati panāvuso, bhavāti idha kiṃ pucchati? Mūlameva gato anusandhi, duppañño yehi bhavehi na uṭṭhāti, te pucchissāmīti pucchati. Tattha kāmabhavoti kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammābhinibbattā upādinnakkhandhāpīti ubhayamekato katvā kāmabhavoti āha. Rūpārūpabhavesupi eseva nayo. Āyatinti anāgate. Punabbhavassa abhinibbattīti punabbhavābhinibbatti. Idha vaṭṭaṃ pucchissāmīti pucchati. Tatrātatrābhinandanāti rūpābhinandanā saddābhinandanāti evaṃ tahiṃ tahiṃ abhinandanā, karaṇavacane cetaṃ paccattaṃ. Tatratatrābhinandanāya punabbhavābhinibbatti hotīti attho. Ettāvatā hi gamanaṃ hoti, āgamanaṃ hoti, gamanāgamanaṃ hoti, vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Idāni vivaṭṭaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ panāvuso’’tiādimāha. Tassa vissajjane avijjāvirāgāti avijjāya khayanirodhena. Vijjuppādāti arahattamaggavijjāya uppādena. Kiṃ avijjā pubbe niruddhā, atha vijjā pubbe uppannāti? Ubhayametaṃ na vattabbaṃ. Padīpujjalanena andhakāravigamo viya vijjuppādena avijjā niruddhāva hoti. Taṇhānirodhāti taṇhāya khayanirodhena. Punabbhavābhinibbatti na hotīti evaṃ āyatiṃ punabbhavassa abhinibbatti na hoti, gamanaṃ āgamanaṃ gamanāgamanaṃ upacchijjati, vaṭṭaṃ na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi.

๔๕๓. ในบทว่า 'กติ ปนาวุโส ภวา' นี้ ท่านถามอะไร? ผู้มีปัญญาทรามไปถึงแค่ต้นเรื่อง ไม่เข้าใจความสืบต่อ ย่อมถามว่า 'เราจักถามภพทั้งหลายที่สัตว์ไม่อาจลุกขึ้นได้' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'กามภโว' พระผู้มีพระภาคทรงรวมกรรมที่เป็นเหตุให้เข้าถึงกามภพและอุปาทินนขันธ์ที่เกิดจากกรรมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'กามภพ' แม้ในรูปภพและอรูปภพ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า 'อายตึ' คือ ในอนาคต การบังเกิดแห่งภพใหม่ ชื่อว่า 'ปุนัพภวาภินิพพัตติ' ในที่นี้ ท่านถามว่า 'เราจักถามวัฏฏะ' บทว่า 'ตตฺรตตฺราภินนฺทนา' คือ ความเพลิดเพลินในรูป ความเพลิดเพลินในเสียง คือความเพลินในอารมณ์นั้นๆ อย่างนี้ และศัพท์นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณวจนะ อธิบายว่า การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมมีได้เพราะความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมเป็นไป' บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กถํ ปนาวุโส' ในการวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า 'อวิชฺชาวิราคา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งอวิชชา บทว่า 'วิชฺชุปฺปาทา' คือ เพราะความเกิดขึ้นแห่งอรหัตตมรรควิชชา ถามว่า อวิชชาดับไปก่อน หรือว่าวิชชาเกิดขึ้นก่อน? ไม่ควรกล่าวทั้งสองอย่างนั้น อวิชชาย่อมดับไปนั่นแหละเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา เหมือนความมืดหายไปเพราะการจุดประทีป ฉันนั้น บทว่า 'ตณฺหานิโรธา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งตัณหา การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมไม่มี คือ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มี การไป การมา การไปและการมาย่อมขาดสูญ ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป'

454. Katamaṃ panāvusoti idha kiṃ pucchati? Ubhatobhāgavimutto bhikkhu kālena kālaṃ nirodhaṃ samāpajjati. Tassa nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ pucchissāmīti pucchati. Paṭhamaṃ jhānanti idha kiṃ pucchati? Nirodhaṃ samāpajjanakena [Pg.248] bhikkhunā aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedo nāma jānitabbo, idaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikanti aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedaṃ pucchissāmīti pucchati. Vitakkotiādīsu pana abhiniropanalakkhaṇo vitakko, anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatāti ime pañca dhammā vattanti. Kataṅgavippahīnanti idha pana kiṃ pucchati? Nirodhaṃ samāpajjanakena bhikkhunā upakārānupakārāni aṅgāni jānitabbāni, tāni pucchissāmīti pucchati, vissajjanaṃ panettha pākaṭameva. Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ, upari tassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ pucchissati. Antarā pana cha samāpattiyo saṃkhittā, nayaṃ vā dassetvā vissaṭṭhāti veditabbā.

๔๕๔. ในบทว่า 'กตมํ ปนาวุโส' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติ ย่อมเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ท่านถามว่า 'เราจักถามปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัตินั้น' ในบทว่า 'ปฐมํ ฌานํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบการกำหนดองค์ฌานที่ชื่อว่าการกำหนดส่วน ท่านถามว่า 'เราจักถามการกำหนดองค์ฌานคือการกำหนดส่วนว่า ฌานนี้มีองค์ ๕ ฌานนี้มีองค์ ๔ ฌานนี้มีองค์ ๓ ฌานนี้มีองค์ ๒' ส่วนในบทเป็นต้นว่า 'วิตกฺโก' วิตกมีลักษณะน้อมไปในอารมณ์ วิจารมีลักษณะเคล้าคลึงอารมณ์ ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ย่อมเป็นไป ส่วนในบทว่า 'กตงฺควิปฺปหีนํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบองค์ฌานที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ท่านถามว่า 'เราจักถามองค์ฌานเหล่านั้น' ส่วนคำวิสัชนาในข้อนี้ก็ชัดเจนอยู่แล้ว ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านจึงยกเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัติขึ้นมา ในเบื้องปลาย ท่านจักถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธสมาบัตินั้น ส่วนในระหว่าง สมาบัติ ๖ ประการท่านกล่าวไว้โดยย่อ พึงทราบว่า ท่านแสดงนัยแล้วปล่อยไว้

455. Idāni viññāṇanissaye pañca pasāde pucchanto pañcimāni, āvusotiādimāha. Tattha gocaravisayanti gocarabhūtaṃ visayaṃ. Aññamaññassāti cakkhu sotassa sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti. Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya, ‘‘iṅgha tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi, kiṃ nāmetaṃ ārammaṇa’’nti. Cakkhuviññāṇañhi vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘‘are andhabāla, vassasatampi vassasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi, āhara naṃ cakkhupasāde upanehi, ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi, yadi vā nīlaṃ yadi vā pītakaṃ, na hi eso aññassa visayo, mayheveso visayo’’ti. Sesadvāresupi eseva nayo. Evametāni aññamaññassa gocaraṃ visayaṃ na paccanubhonti nāma. Kiṃ paṭisaraṇanti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ, kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati. Mano paṭisaraṇanti javanamano paṭisaraṇaṃ. Mano ca nesanti manodvārikajavanamano vā pañcadvārikajavanamano vā etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti. Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi. Etasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.

๔๕๕. บัดนี้ พระสารีบุตรเถระ เมื่อจะทูลถามถึงปสาทรูป ๕ อันเป็นที่อาศัยแห่งวิญญาณ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" (ดูก่อนผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า "โคจรวจิสยํ" หมายถึง อารมณ์อันเป็นโคจร (แดนรับรู้) ส่วนบทว่า "อญฺญมญฺญสฺส" หมายความว่า จักขุ (ไม่เสวยอารมณ์) ของโสตะ หรือโสตะ (ไม่เสวยอารมณ์) ของจักขุ ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์แต่ละอย่างย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน จริงอยู่ หากจะมีผู้รวบรวมรูปารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นแล้วนำไปสู่โสตินทรีย์ (แล้วกล่าวว่า) "เอาเถิด ท่านจงกำหนด จงทำให้ประจักษ์ซิว่า นี่เป็นอารมณ์ชื่ออะไร" จักขุวิญญาณ แม้ไม่มีปาก ก็พึงกล่าวตามสภาวะของตนอย่างนี้ว่า "แน่ะ คนโง่เขลาผู้มืดบอด แม้ท่านจะวิ่งวุ่นไปตลอดร้อยปีหรือพันปี เว้นจากเราเสียแล้ว ท่านจักได้ความรู้ในอารมณ์นี้จากที่ไหนกัน จงนำอารมณ์นั้นมา จงนำเข้ามาสู่จักขุปสาทเถิด เราจักรู้อารมณ์นี้ ไม่ว่าจะเป็นสีเขียวหรือสีเหลืองก็ตาม เพราะอารมณ์นี้ไม่ใช่วิสัยของอินทรีย์อื่น แต่เป็นวิสัยของเราผู้เดียวเท่านั้น" แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์เหล่านี้จึงชื่อว่าย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน (พระมหาโกฏฐิตเถระ) ทูลถามว่า "อะไรเป็นที่พึ่งพิง" คือ อะไรเป็นที่พึ่งพิงของอินทรีย์เหล่านี้ อินทรีย์เหล่านี้อาศัยอะไร (พระสารีบุตรเถระตอบว่า) "มโนเป็นที่พึ่งพิง" คือ ชวนมโนเป็นที่พึ่งพิง และมโนของอินทรีย์เหล่านั้น คือ ชวนมโนที่เกิดทางมโนทวารหรือชวนมโนที่เกิดทางปัญจทวาร ย่อมเสวยโคจรอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้นโดยอาการมีความกำหนัดยินดีเป็นต้น จริงอยู่ จักขุวิญญาณมีเพียงการเห็นรูปเท่านั้น ในจักขุวิญญาณนั้นไม่มีความกำหนัด ความประทุษร้าย หรือความหลง แต่ในทวารนั้น ชวนะย่อมกำหนัด ประทุษร้าย หรือหลง แม้ในโสตวิญญาณเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu. Tesaṃ tattha [Pg.249] macchabhāgo maṃsabhāgo yuttikahāpaṇo vā, bandhakahāpaṇo vā, māpahārakahāpaṇo vā, aṭṭhakahāpaṇo vā, soḷasakahāpaṇo vā, bāttiṃsakahāpaṇo vā, catusaṭṭhikahāpaṇo vā, daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti. Satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti. Tattha pañcakulikagāmo viya pañca pasādā daṭṭhabbā; pañca dubbalabhojakā viya pañca viññāṇāni; rājā viya javanaṃ; dubbalabhojakānaṃ parittakaṃ āyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ. Rajjanādīni pana etesu natthi. Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni.

ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า นายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน อาศัยรับใช้พระราชา แล้วได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อยในหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งมีเพียง ๕ ตระกูล ด้วยความยากลำบาก ในหมู่บ้านนั้น พวกเขาจะได้รับเพียงส่วนแบ่งค่าปลา ค่าเนื้อ กหาปณะสำหรับผู้ปฏิบัติราชการ กหาปณะสำหรับผู้พ้นจากที่คุมขัง กหาปณะสำหรับค่าปรับไหมจากการทำร้ายร่างกาย หรือค่าปรับ ๘ กหาปณะ ๑๖ กหาปณะ ๓๒ กหาปณะ หรือ ๖๔ กหาปณะเท่านั้น ส่วนพระราชาเท่านั้นย่อมทรงรับอากรหลวงอันมีมูลค่าร้อยหนึ่ง ห้าร้อย หรือพันหนึ่ง ในอุปมานั้น พึงเห็นปสาทรูป ๕ เปรียบเหมือนหมู่บ้านที่มี ๕ ตระกูล, พึงเห็นวิญญาณ ๕ เปรียบเหมือนนายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน, พึงเห็นชวนะเปรียบเหมือนพระราชา, พึงเห็นการที่จักขุวิญญาณเป็นต้นมีเพียงการเห็นรูปเป็นต้น เปรียบเหมือนการที่นายบ้านผู้มีกำลังน้อยได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อย ส่วนความกำหนัดยินดีเป็นต้นย่อมไม่มีในวิญญาณเหล่านั้น พึงทราบว่า ความกำหนัดยินดีเป็นต้นของชวนะในทวารเหล่านั้น เปรียบเหมือนการที่พระราชาทรงรับอากรหลวงจำนวนมาก

456. Pañcimāni, āvusoti idha kiṃ pucchati? Antonirodhasmiṃ pañca pasāde. Kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne arūpadhammā pasādānaṃ balavapaccayā honti. Yo pana taṃ pavattaṃ nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpanno, tassa antonirodhe pañca pasādā kiṃ paṭicca tiṭṭhantīti idaṃ pucchissāmīti pucchati. Āyuṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ paṭicca tiṭṭhanti. Usmaṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ kammajatejaṃ paṭicca tiṭṭhati. Yasmā pana kammajatejopi jīvitindriyena vinā na tiṭṭhati, tasmā ‘‘usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti āha. Jhāyatoti jalato. Acciṃ paṭiccāti jālasikhaṃ paṭicca. Ābhā paññāyatīti āloko nāma paññāyati. Ābhaṃ paṭicca accīti taṃ ālokaṃ paṭicca jālasikhā paññāyati.

๔๕๖. ในบทว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามถึงปสาทรูป ๕ ในภายในนิโรธสมาบัติ จริงอยู่ เมื่อความสืบต่อแห่งรูปอันเกิดจากกรรมยังดำเนินไปอยู่ อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่ปสาทรูป แต่ภิกษุใดดับความสืบต่อนั้นแล้วเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ปสาทรูป ๕ ของภิกษุนั้นดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอะไรในภายในนิโรธสมาบัติ ท่านตั้งใจว่าจะถามเหตุนี้จึงได้ถามไป (พระสารีบุตรตอบว่า) "อาศัยอายุ" คือ ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยชีวิตินทรีย์ (พระมหาโกฏฐิตะถามว่า) "อาศัยไออุ่น" คือ ชีวิตินทรีย์อาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ (พระสารีบุตรตอบว่า) อาศัยกัมมชเตโช (เตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม) จึงดำรงอยู่ แต่เพราะแม้กัมมชเตโชก็ดำรงอยู่ไม่ได้หากปราศจากชีวิตินทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่" บทว่า "ฌายโต" หมายถึง ของสิ่งที่ลุกโพลงอยู่ บทว่า "อจฺจึ ปฏิจฺจ" หมายถึง อาศัยเปลวไฟ บทว่า "อาภา ปญฺญายติ" หมายถึง แสงสว่างย่อมปรากฏ บทว่า "อาภํ ปฏิจฺจ อจฺจิ" หมายถึง อาศัยแสงสว่างนั้น เปลวไฟจึงปรากฏ

Evameva kho, āvuso, āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhatīti ettha jālasikhā viya kammajatejo. Āloko viya jīvitindriyaṃ. Jālasikhā hi uppajjamānā ālokaṃ gahetvāva uppajjati. Sā tena attanā janitaālokeneva sayampi aṇu thūlā dīghā rassāti pākaṭā hoti. Tattha jālapavattiyā janitaālokena tassāyeva jālapavattiyā pākaṭabhāvo viya usmaṃ paṭicca nibbattena kammajamahābhūtasambhavena jīvitindriyena usmāya anupālanaṃ. Jīvitindriyañhi dasapi vassāni…pe… vassasatampi kammajatejapavattaṃ pāleti. Iti mahābhūtāni upādārūpānaṃ nissayapaccayādivasena paccayāni hontīti āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhati. Jīvitindriyaṃ [Pg.250] mahābhūtāni pāletīti usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatīti veditabbā.

ในบทว่า "ดูก่อนผู้มีอายุ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่" นี้ พึงเห็นกัมมชเตโชเปรียบเหมือนเปลวไฟ และพึงเห็นชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนแสงสว่าง จริงอยู่ เปลวไฟเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถือเอาแสงสว่างเกิดขึ้นด้วย เปลวไฟนั้นย่อมปรากฏได้ด้วยแสงสว่างที่ตนเองทำให้เกิดขึ้นนั่นแหละว่า เล็ก ใหญ่ ยาว หรือสั้น ในอุปมานั้น การที่ชีวิตินทรีย์ซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยกัมมชมหาภูตรูปที่เกิดจากไออุ่น (กัมมชเตโช) คอยอนุบาลไออุ่นนั้นไว้ เปรียบเหมือนความปรากฏของเปลวไฟนั้นเองด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเปลวไฟนั้น จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์ย่อมรักษากระแสแห่งเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมไว้ได้ตลอด ๑๐ ปี... ตลอด ๑๐๐ ปี ด้วยเหตุนี้ มหาภูตรูปทั้งหลายจึงเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปโดยนัยเป็นต้นว่านิสสยปัจจัย ฉะนั้น อายุจึงอาศัยไออุ่นดำรงอยู่ และพึงทราบว่า ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่ เพราะชีวิตินทรีย์ย่อมรักษามหาภูตรูปไว้

457. Āyusaṅkhārāti āyumeva. Vedaniyā dhammāti vedanā dhammāva. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti samāpattito vuṭṭhānaṃ paññāyati. Yo hi bhikkhu arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhaṃ samāpanno, tassa yathāparicchinnakālavasena rūpajīvitindriyapaccayā arūpadhammā uppajjanti. Evaṃ pana rūpārūpapavattaṃ pavattati. Yathā kiṃ? Yathā eko puriso jālāpavatte ukkhaṇṭhito udakena paharitvā jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhī nisīdati. Yadā panassa puna jālāya attho hoti, chārikaṃ apanetvā aṅgāre parivattetvā upādānaṃ datvā mukhavātaṃ vā tālavaṇṭavātaṃ vā dadāti. Atha jālāpavattaṃ puna pavattati. Evameva jālāpavattaṃ viya arūpadhammā. Purisassa jālāpavatte ukkaṇṭhitvā udakappahārena jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhībhūtassa nisajjā viya bhikkhuno arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhasamāpajjanaṃ. Chārikāya pihitaaṅgārā viya rūpajīvitindriyaṃ. Purisassa puna jālāya atthe sati chārikāpanayanādīni viya bhikkhuno yathāparicchinnakālāpagamanaṃ. Aggijālāya pavatti viya puna arūpadhammesu uppannesu rūpārūpapavatti veditabbā.

๔๕๗. คำว่า อายุสังขาร ได้แก่ อายุ (ชีวิตินทรีย์) นั่นเอง. คำว่า เวทนียธรรม ได้แก่ เวทนาธรรมนั่นเอง. คำว่า การออกย่อมปรากฏ ความว่า การออกจากสมาบัติย่อมปรากฏ. จริงอยู่ ภิกษุใดเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ, แก่ภิกษุนั้น อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัย ตามกาลที่กำหนดไว้. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นไปแห่งรูปและอรูปย่อมเป็นไป. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรมแล้ว ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. แต่เมื่อใด เขาต้องการเปลวไฟอีก ก็เขี่ยเถ้าออก พลิกถ่านไฟ ให้เชื้อไฟ แล้วเป่าด้วยลมปากหรือพัดด้วยพัดใบตาล. ครั้งนั้น ความเป็นไปแห่งเปลวไฟย่อมเป็นไปอีก. ฉันใดก็ฉันนั้น อรูปธรรมทั้งหลายเปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ. การที่ภิกษุเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เปรียบเหมือนการที่บุรุษเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรม ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. รูปชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนถ่านไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้. การล่วงไปแห่งกาลที่กำหนดไว้ของภิกษุ เปรียบเหมือนการเขี่ยเถ้าออกเป็นต้นของบุรุษเมื่อต้องการเปลวไฟอีก. พึงทราบความเป็นไปแห่งรูปและอรูป เมื่ออรูปธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นอีก เปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ.

Āyu usmā ca viññāṇanti rūpajīvitindriyaṃ, kammajatejodhātu, cittanti ime tayo dhammā yadā imaṃ rūpakāyaṃ jahanti, athāyaṃ acetanaṃ kaṭṭhaṃ viya pathaviyaṃ chaḍḍito setīti attho. Vuttañcetaṃ –

คำว่า อายุ อุสมา และวิญญาณ ความว่า ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปชีวิตินทรีย์ กัมมชเตโชธาตุ และจิต เมื่อใด ย่อมละรูปกายนี้, ครั้งนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งไว้บนแผ่นดิน นอนทับอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไม่มีเจตนา, นี้คือความหมาย. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;

Apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetana’’nti. (saṃ. ni. 3.95);

“เมื่อใด อายุ อุสมา และวิญญาณ ละกายนี้ไป, เมื่อนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งนอนอยู่ เป็นภักษาของผู้อื่น ไม่มีเจตนา”

Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā. Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā. Cittasaṅkhārāti saññāvedanā. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Paribhinnānīti upahatāni, vinaṭṭhānīti attho. Tattha keci ‘‘nirodhasamāpannassa cittasaṅkhārāva niruddhā’’ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ hoti, tasmā sacittakā ayaṃ samāpattīti vadanti. Te vattabbā – ‘‘vacīsaṅkhārāpissa niruddhā’’ti vacanato vācā aniruddhā hoti, tasmā nirodhaṃ samāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampi [Pg.251] karontena nisīditabbaṃ siyā. ‘‘Yo cāyaṃ mato kālaṅkato, tassāpi cittasaṅkhārā niruddhā’’ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ bhaveyya, tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpayantena anantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya. Iti byañjane abhinivesaṃ akatvā ācariyānaṃ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo. Attho hi paṭisaraṇaṃ, na byañjanaṃ.

คำว่า กายสังขาร ได้แก่ ลมอัสสาสะปัสสาสะ. คำว่า วจีสังขาร ได้แก่ วิตกและวิจาร. คำว่า จิตตสังขาร ได้แก่ สัญญาและเวทนา. คำว่า อายุ ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์. คำว่า แตกสลายแล้ว ความว่า ถูกทำลายแล้ว พินาศแล้ว. ในเรื่องนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘จิตตสังขารเท่านั้นดับไปสำหรับผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ’ จิตจึงไม่ดับ เพราะฉะนั้น สมาบัตินี้เป็นสจิตตกะ (มีจิต)”. พึงกล่าวตอบอาจารย์เหล่านั้นว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘แม้แต่วจีสังขารของท่านก็ดับไป’ วาจาก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติพึงนั่งแสดงธรรมหรือทำการสาธยายอยู่ได้”. “เพราะพระบาลีว่า ‘ผู้ใดตาย ทำกาละไปแล้ว แม้จิตตสังขารของผู้นั้นก็ดับไป’ จิตก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้ที่เผามารดาบิดาหรือพระอรหันต์ที่ทำกาละไปแล้ว ก็จะพึงทำอนันตริยกรรม”. เพราะเหตุนั้น ไม่พึงยึดมั่นในพยัญชนะ พึงตั้งอยู่ในนัยของอาจารย์แล้วพิจารณาเนื้อความ. เพราะเนื้อความเท่านั้นเป็นที่พึ่ง พยัญชนะหาใช่ที่พึ่งไม่.

Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhā ārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamantāni upahatāni makkhitāni viya honti, vātādīhi uṭṭhitena rajena catumahāpathe ṭhapitaādāso viya. Yathā pana thavikāyaṃ pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva virocati, evaṃ nirodhaṃ samāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativirocanti. Tena vuttaṃ ‘‘indriyāni vippasannānī’’ti.

คำว่า อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว ความว่า จริงอยู่ เมื่อความเป็นไปแห่งกิริยามยชวนะเป็นไปอยู่ เมื่ออารมณ์ภายนอกกระทบประสาท อินทรีย์ทั้งหลายย่อมลำบาก เหมือนถูกทำลาย เหมือนถูกฉาบทา เหมือนกระจกเงาที่ตั้งไว้ที่ทางสี่แพร่ง ซึ่งเต็มไปด้วยฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นเพราะลมเป็นต้น. แต่เปรียบเหมือนกระจกเงาที่ใส่ไว้ในถุงแล้วเก็บไว้ในหีบเป็นต้น ย่อมส่องสว่างอยู่ภายในเท่านั้น ฉันใด, ประสาททั้ง ๕ ของภิกษุผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ย่อมผ่องใสอย่างยิ่งในภายในนิโรธ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว”.

458. Kati panāvuso, paccayāti idha kiṃ pucchati? Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ pucchissāmīti pucchati. Vissajjane panassa sukhassa ca pahānāti cattāro apagamanapaccayā kathitā. Animittāyāti idha kiṃ pucchati? Nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpattiṃ pucchissāmīti pucchati. Avasesasamāpattivuṭṭhānañhi bhavaṅgena hoti, nirodhā vuṭṭhānaṃ pana vipassanānissandāya phalasamāpattiyāti tameva pucchati. Sabbanimittānanti rūpādīnaṃ sabbārammaṇānaṃ. Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbanimittāpagatāya nibbānadhātuyā manasikāro. Phalasamāpattisahajātaṃ manasikāraṃ sandhāyāha. Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ, nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ gahitaṃ, idha nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti gahitāti.

๔๕๘. ในคำว่า ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ”. แต่ในการตอบปัญหานั้น ท่านได้กล่าวถึงอปคมนปัจจัย ๔ ประการ มีคำว่า “เพราะละสุข” เป็นต้น. ในคำว่า เพื่ออนิมิตตสมาธิ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ”. จริงอยู่ การออกจากสมาบัติที่เหลือย่อมมีได้ด้วยภวังค์ แต่การออกจากนิโรธย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติอันเป็นผลสืบเนื่องมาจากวิปัสสนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงถามถึงผลสมาบัตินั้น. คำว่า แห่งนิมิตทั้งปวง ได้แก่ แห่งอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. คำว่า การมนสิการในอนิมิตตธาตุ ได้แก่ การมนสิการในนิพพานธาตุอันปราศจากนิมิตทั้งปวง. ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับผลสมาบัติ. ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านถือเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธ, ท่านถือเอาเนวสัญญานาสัญญายตนะอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ, ในที่นี้ ท่านถือเอาผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ.

Imasmiṃ ṭhāne nirodhakathā kathetabbā hoti. Sā, ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti evaṃ paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.83) āgatā. Visuddhimagge panassā sabbākārena vinicchayakathā kathitā.

ในที่นี้ พึงกล่าวถึงนิโรธกถา. กถานั้นมาแล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า “ญาณในนิโรธสมาบัติ (คือ) ปัญญาเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง, เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓, เพราะความเป็นผู้มีวสีด้วยญาณจริยา ๑๖ และสมาธิจริยา ๙”. ส่วนในคัมภีร์วิสุทธิมรรค วินิจฉยกถาเกี่ยวกับนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว.

Idāni [Pg.252] valañjanasamāpattiṃ pucchanto kati panāvuso, paccayātiādimāha. Nirodhato hi vuṭṭhānakaphalasamāpattiyā ṭhiti nāma na hoti, ekaṃ dve cittavārameva pavattitvā bhavaṅgaṃ otarati. Ayañhi bhikkhu satta divase arūpapavattaṃ nirodhetvā nisinno nirodhavuṭṭhānakaphalasamāpattiyaṃ na ciraṃ tiṭṭhati. Valañjanasamāpattiyaṃ pana addhānaparicchedova pamāṇaṃ. Tasmā sā ṭhiti nāma hoti. Tenāha – ‘‘animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā’’ti. Tassā ciraṭṭhitatthaṃ kati paccayāti attho. Vissajjane panassā pubbe ca abhisaṅkhāroti addhānaparicchedo vutto. Vuṭṭhānāyāti idha bhavaṅgavuṭṭhānaṃ pucchati. Vissajjanepissā sabbanimittānañca manasikāroti rūpādinimittavasena bhavaṅgasahajātamanasikāro vutto.

บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวฬัญชนสมาบัติ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา" (ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร) จริงอยู่ การตั้งอยู่แห่งผลสมาบัติของบุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติย่อมไม่มี (จิต) เป็นไปเพียงวาระจิตเดียวหรือสองวาระเท่านั้นแล้วก็หยั่งลงสู่ภวังค์ เพราะว่าภิกษุนี้ให้ความเป็นไปแห่งอรูปธรรมดับไปตลอด ๗ วันแล้วนั่งอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่นานในผลสมาบัติที่เกิดจากการออกจากนิโรธ ส่วนในวฬัญชนสมาบัติ การกำหนดกาลเวลานั่นแหละเป็นประมาณ เพราะเหตุนั้น สมาบัตินั้นจึงชื่อว่าการตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา" (เพื่อการตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติ) เนื้อความคือ "ปัจจัยเท่าไรมีอยู่เพื่อการตั้งอยู่ได้นานแห่งสมาบัตินั้น" ส่วนในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโร" ท่านกล่าวหมายถึงการกำหนดกาลเวลา ในคำว่า "วุฏฺฐานาย" นี้ ท่านถามถึงการออกจากภวังค์ แม้ในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "สพฺพานิมิตฺตานญฺจ อมนสิกาโร" ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับภวังค์โดยนัยแห่งนิมิตมีรูปเป็นต้น

459. Yā cāyaṃ, āvusoti idha kiṃ pucchati? Idha aññaṃ abhinavaṃ nāma natthi. Heṭṭhā kathitadhammeyeva ekato samodhānetvā pucchāmīti pucchati. Kattha pana te kathitā? ‘‘Nīlampi sañjānāti pītakampi, lohitakampi, odātakampi sañjānātī’’ti (ma. ni. 1.450) etasmiñhi ṭhāne appamāṇā cetovimutti kathitā. ‘‘Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatananti neyya’’nti (ma. ni. 1.451) ettha ākiñcaññaṃ. ‘‘Paññācakkhunā pajānātī’’ti (ma. ni. 1.451) ettha suññatā. ‘‘Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā vuṭṭhānāyā’’ti ettha animittā. Evaṃ heṭṭhā kathitāva imasmiṃ ṭhāne ekato samodhānetvā pucchati. Taṃ pana paṭikkhipitvā etā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne niddiṭṭhāvāti vatvā aññe cattāro dhammā ekanāmakā atthi. Eko dhammo catunāmako atthi, etaṃ pākaṭaṃ katvā kathāpetuṃ idha pucchatīti aṭṭhakathāyaṃ sanniṭṭhānaṃ kataṃ. Tassā vissajjane ayaṃ vuccatāvuso, appamāṇā cetovimuttīti ayaṃ pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā nāma. Ayañhi appamāṇe vā satte pharati, ekasmimpi vā satte asesetvā pharati.

๔๕๙. ในบทว่า "ยา จายํ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ในที่นี้ ไม่มีเรื่องใหม่เรื่องอื่น ท่านถามด้วยคิดว่า "เราจะรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้วถาม" ก็ธรรมเหล่านั้นท่านกล่าวไว้ที่ไหน? ในที่นี้ คือในบทว่า "นีลมฺปิ สญฺชานาติ ปีตกมฺปิ โลหิตกมฺปิ โอทาตกมฺปิ สญฺชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๐) ท่านกล่าวถึงอัปปมาณาเจโตวิมุตติ ในบทว่า "นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะ ในบทว่า "ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงสุญญตา ในบทว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา วุฏฺฐานาย" ท่านกล่าวถึงอนิมิตตเจโตวิมุตติ ท่านรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำอย่างนี้แล้วถามในที่นี้ แต่อรรถกถาจารย์ปฏิเสธความเห็นนั้นแล้วกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นท่านแสดงไว้แล้วในที่นั้นๆ" แล้ววินิจฉัยไว้ในอรรถกถาว่า "ธรรม ๔ อย่างอื่นที่มีชื่ออย่างเดียวกันมีอยู่ ธรรมอย่างหนึ่งมี ๔ ชื่อมีอยู่ ท่านถามในที่นี้เพื่อกระทำให้ธรรมนั้นปรากฏแล้วให้กล่าว" ในคำวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ" ความว่า เจโตวิมุตตินี้ชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป จริงอยู่ เจโตวิมุตตินี้แผ่ไปในสัตว์ไม่มีประมาณ หรือแผ่ไปในสัตว์แม้ตนเดียวโดยไม่มีส่วนเหลือ

Ayaṃ vuccatāvuso, ākiñcaññāti ārammaṇakiñcanassa abhāvato ākiñcaññā. Attena vāti atta bhāvaposapuggalādisaṅkhātena attena suññaṃ. Attaniyena vāti cīvarādiparikkhārasaṅkhātena attaniyena suññaṃ. Animittāti [Pg.253] rāganimittādīnaṃ abhāveneva animittā, arahattaphalasamāpattiṃ sandhāyāha. Nānatthā ceva nānābyañjanā cāti byañjanampi nesaṃ nānā atthopi. Tattha byañjanassa nānatā pākaṭāva. Attho pana, appamāṇā cetovimutti bhūmantarato mahaggatā eva hoti rūpāvacarā; ārammaṇato satta paññattiārammaṇā. Ākiñcaññā bhummantarato mahaggatā arūpāvacarā; ārammaṇato na vattabbārammaṇā. Suññatā bhummantarato kāmāvacarā; ārammaṇato saṅkhārārammaṇā. Vipassanā hi ettha suññatāti adhippetā. Animittā bhummantarato lokuttarā; ārammaṇato nibbanārammaṇā.

บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อากิญฺจญฺญา" ความว่า ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิญจนะคืออารมณ์ บทว่า "อตฺเตน วา" คือ ว่างจากอัตตาที่นับว่า อัตภาพ กาย บุรุษ บุคคล เป็นต้น บทว่า "อตฺตนิเยน วา" คือ ว่างจากอัตตนียะ (ของเนื่องด้วยตน) ที่นับว่า บริขารมีจีวรเป็นต้น บทว่า "อนิมิตฺตา" คือ ชื่อว่าอนิมิตตา เพราะไม่มีนิมิตมีราคะนิมิตเป็นต้นนั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ บทว่า "นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ" ความว่า แม้พยัญชนะของธรรมเหล่านั้นก็ต่างกัน แม้อรรถก็ต่างกัน ในธรรมเหล่านั้น ความต่างกันแห่งพยัญชนะปรากฏชัดอยู่แล้ว ส่วนอรรถนั้น อัปปมาณาเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนะ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นอรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพารมณ์) สุญญตสมาบัติ โดยภูมิแล้วเป็นกามาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสังขารเป็นอารมณ์ จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาว่าสุญญตา อนิมิตตเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นโลกุตตระ โดยอารมณ์แล้ว มีนิพพานเป็นอารมณ์

Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇotiādīsu yathā pabbatapāde pūtipaṇṇarasaudakaṃ nāma hoti kāḷavaṇṇaṃ; olokentānaṃ byāmasatagambhīraṃ viya khāyati. Yaṭṭhiṃ vā rajjuṃ vā gahetvā minantassa piṭṭhipādottharaṇamattampi na hoti. Evamevaṃ yāva rāgādayo nuppajjanti, tāva puggalaṃ sañjānituṃ na sakkā honti, sotāpanno viya, sakadāgāmī viya, anāgāmī viya ca khāyati. Yadā panassa rāgādayo uppajjanti, tadā ratto duṭṭho mūḷhoti paññāyati. Iti ete ‘‘ettako aya’’nti puggalassa pamāṇaṃ dassento viya uppajjantīti pamāṇakaraṇā nāma vuttā. Yāvatā kho, āvuso, appamāṇā cetovimuttiyoti yattakā appamāṇā cetovimuttiyo. Kittakā pana tā? Cattāro brahmavihārā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti dvādasa. Tattha brahmavihārā pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā. Sesā pamāṇakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena appamāṇā. Nibbānampi appamāṇameva, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ. Akuppāti arahattaphalacetovimutti; sā hi tāsaṃ sabbajeṭṭhikā, tasmā aggamakkhāyatīti vuttā. Rāgo kho, āvuso, kiñcanoti rāgo uppajjitvā puggalaṃ kiñcati maddati palibundhati. Tasmā kiñcanoti vutto. Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpento kiñcehi kapila, kiñcehi kāḷakāti vadanti. Evaṃ maddanattho kiñcanatthoti veditabbo. Dosamohesupi eseva nayo. Ākiñcaññā cetovimuttiyo nāma nava dhammā ākiñcaññāyatanañca maggaphalāni ca. Tattha ākiñcaññāyatanaṃ [Pg.254] kiñcanaṃ ārammaṇaṃ assa natthīti ākiñcaññaṃ. Maggaphalāni kiñcanānaṃ maddanānaṃ palibundhanakilesānaṃ natthitāya ākiñcaññāni. Nibbānampi ākiñcaññaṃ, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ.

ในบทเป็นต้นว่า "ราโค โข อาวุโส ปมาณกรโณ" เปรียบเหมือนน้ำใบไม้เน่าที่เชิงเขา มีสีดำ ผู้มองดูย่อมปรากฏประหนึ่งว่าลึกร้อยวา เมื่อคนถือไม้หรือเชือกไปวัดดู แม้เพียงท่วมหลังเท้าก็ไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะเป็นต้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นก็ยังไม่สามารถจะรู้จักบุคคลนั้นได้ ย่อมปรากฏประหนึ่งว่าเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามี แต่เมื่อใดราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น เมื่อนั้นก็ปรากฏว่าเป็นผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง เพราะเหตุนี้ ราคะเป็นต้นเหล่านี้เกิดขึ้นประหนึ่งแสดงประมาณของบุคคลว่า "ผู้นี้มีประมาณเท่านี้" ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ประมาณกรณะ" (ธรรมเครื่องกระทำประมาณ) บทว่า "ยาวตา โข อาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย" คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติมีประมาณเท่าใด ก็เจโตวิมุตติเหล่านั้นมีเท่าไร? คือ พรหมวิหาร ๔ มรรค ๔ และผล ๔ รวมเป็น ๑๒ ใน ๑๒ อย่างนั้น พรหมวิหารชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป ธรรมที่เหลือชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกระทำประมาณ แม้นิพพานก็เป็นอัปปมาณะเหมือนกัน แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา บทว่า "อกุปฺปา" คือ อรหัตตผลเจโตวิมุตติ จริงอยู่ อรหัตตผลเจโตวิมุตตินั้นเป็นใหญ่ที่สุดกว่าธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "อัคคะ" (เลิศ) บทว่า "ราโค โข อาวุโส กิญฺจโน" ความว่า ราคะเกิดขึ้นแล้วย่อมเบียดเบียน ย่ำยี รึงรัดบุคคล เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "กิญจนะ" ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายเมื่อให้โคย่ำข้าวที่ลานนวดข้าว ย่อมพูดว่า "กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬก" (เจ้ากระ ย่ำซี, เจ้าดำ ย่ำซี) พึงทราบว่า ศัพท์ว่า "กิญจนะ" มีอรรถว่า ย่ำยี อย่างนี้ แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน อากิญจัญญเจโตวิมุตติ ได้แก่ ธรรม ๙ ประการ คือ อากิญจัญญายตนะ และมรรคผล ในธรรมเหล่านั้น อากิญจัญญายตนะ ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีอารมณ์อันเป็นกิญจนะ (เครื่องกังวล) มรรคและผล ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นกิญจนะ คือเป็นเครื่องย่ำยีและรึงรัด แม้นิพพานก็เป็นอากิญจัญญะ แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา

Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇotiādīsu yathā nāma dvinnaṃ kulānaṃ sadisā dve vacchakā honti. Yāva tesaṃ lakkhaṇaṃ na kataṃ hoti, tāva ‘‘ayaṃ asukakulassa vacchako, ayaṃ asukakulassā’’ti na sakkā honti jānituṃ. Yadā pana tesaṃ sattisūlādīsu aññataraṃ lakkhaṇaṃ kataṃ hoti, tadā sakkā honti jānituṃ. Evameva yāva puggalassa rāgo nuppajjati, tāva na sakkā hoti jānituṃ ariyo vā puthujjano vāti. Rāgo panassa uppajjamānova sarāgo nāma ayaṃ puggaloti sañjānananimittaṃ karonto viya uppajjati, tasmā ‘‘nimittakaraṇo’’ti vutto. Dosamohesupi eseva nayo.

ในบทว่า 'ราโค โข อาวุโส นิมิตฺตกโร' เป็นต้นไป (มีอธิบายว่า) เปรียบเหมือนลูกโค ๒ ตัวของสองตระกูลซึ่งมีลักษณะคล้ายกัน ตราบใดที่ยังมิได้ทำเครื่องหมายแก่ลูกโคเหล่านั้น ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่า 'ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น' แต่เมื่อใดเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหอกและหลาวเป็นต้น อันใครๆ ทำแล้วแก่ลูกโคเหล่านั้น เมื่อนั้นก็อาจรู้ได้ ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะยังไม่เกิดขึ้นแก่บุคคล ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่าเป็นพระอริยะหรือปุถุชน แต่ราคะเมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งว่าทำเครื่องหมายให้รู้ว่า 'บุคคลนี้เป็นผู้มีราคะ' เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เป็นตัวทำนิมิต' แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เหมือนกัน

Animittā cetovimutti nāma terasa dhammā – vipassanā, cattāro āruppā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti. Tattha vipassanā niccanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittaṃ ugghāṭetīti animittā nāma. Cattāro āruppā rūpanimittassa abhāvena animittā nāma. Maggaphalāni nimittakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena animittāni. Nibbānampi animittameva, taṃ pana cetovimutti na hoti, tasmā na gahitaṃ. Atha kasmā suññatā cetovimutti na gahitāti? Sā, ‘‘suññā rāgenā’’tiādivacanato sabbattha anupaviṭṭhāva, tasmā visuṃ na gahitā. Ekatthāti ārammaṇavasena ekatthā. Appamāṇaṃ ākiñcaññaṃ suññataṃ animittanti hi sabbānetāni nibbānasseva nāmāni. Iti iminā pariyāyena ekatthā. Aññasmiṃ pana ṭhāne appamāṇā honti, aññasmiṃ ākiñcaññā aññasmiṃ suññatā aññasmiṃ animittāti iminā pariyāyena nānābyañjanā. Iti thero yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

ธรรม ๑๓ ประการ ชื่อว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ได้แก่ วิปัสสนา, อรูป ๔, มรรค ๔ และผล ๔ ในธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิต สุขนิมิต และอัตตนิมิต อรูป ๔ ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีรูปนิมิต มรรคและผลเป็นอนิมิตตะ เพราะไม่มีกิเลสที่ทำนิมิต แม้พระนิพพานก็เป็นอนิมิตตะเหมือนกัน แต่พระนิพพานนั้นไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะเหตุนั้นจึงไม่นับรวมไว้ ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่นับสุญญตาเจโตวิมุตติ ตอบว่า สุญญตาเจโตวิมุตตินั้น ท่านสงเคราะห์เข้าได้ในทุกแห่งตามพระดำรัสว่า 'ว่างจากราคะ' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ยกขึ้นแสดงต่างหาก คำว่า มีอรรถเป็นอันเดียวกัน (เอกตฺถา) คือ มีอรรถเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอารมณ์ จริงอยู่ คำว่า อัปปมาณะ อากิญจัญญะ สุญญตะ และอนิมิตตะ ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งนั้น โดยปริยายนี้ จึงมีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่ในที่อื่นเป็นอัปปมาณะ, ในที่อื่นเป็นอากิญจัญญะ, ในที่อื่นเป็นสุญญตะ, ในที่อื่นเป็นอนิมิตตะ, โดยปริยายนี้ จึงมีพยัญชนะต่างกัน ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความที่สืบต่อกันมา

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

Mahāvedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาเวทัลลสูตร จบ

4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร

460. Evaṃ [Pg.255] me sutanti cūḷavedallasuttaṃ. Tattha visākho upāsakoti visākhoti evaṃnāmako upāsako. Yena dhammadinnāti yena dhammadinnā nāma bhikkhunī tenupasaṅkami. Ko panāyaṃ visākho? Kā dhammadinnā? Kasmā upasaṅkamīti? Visākho nāma dhammadinnāya gihikāle gharasāmiko. So yadā bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā uruvelaṃ patvā tattha jaṭilasahassaṃ vinetvā purāṇajaṭilehi khīṇāsavabhikkhūhi saddhiṃ rājagahaṃ gantvā buddhadassanatthaṃ dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgatassa bimbisāramahārājassa dhammaṃ desesi. Tadā raññā saddhiṃ āgatesu dvādasanahutesu ekaṃ nahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi, ekādasa nahutāni sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ raññā bimbisārena. Ayaṃ upāsako tesaṃ aññataro, tehi saddhiṃ paṭhamadassaneva sotāpattiphale patiṭṭhāya, puna ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā, tato aparabhāgepi ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhito. So anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno āgacchati, evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi.

๔๖๐. จูฬเวทัลลสูตร เริ่มต้นว่า 'เอวํ เม สุตํ' ในสูตรนั้น บทว่า 'วิสาโข อุปาสโก' คือ อุบาสกผู้มีชื่อว่าวิสาขะ บทว่า 'เยน ธมฺมทินฺนา' คือ เข้าไปหาภิกษุณีชื่อธัมมทินนา ณ ที่ใด (ถามว่า) ก็วิสาขะนี้คือใคร? ธัมมทินนาคือใคร? เหตุไรจึงเข้าไปหา? (ตอบว่า) วิสาขะเป็นสามีของนางธัมมทินนาในสมัยที่นางยังเป็นคฤหัสถ์ เรื่องมีอยู่ว่า เมื่อใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ ทรงแนะนำยสกุลบุตรเป็นต้นแล้ว เสด็จถึงอุรุเวลา ทรงแนะนำชฎิลหนึ่งพันในที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุผู้เป็นขีณาสพซึ่งเคยเป็นชฎิลมาก่อน แล้วทรงแสดงธรรมแก่พระเจ้าพิมพิสารมหาราชผู้เสด็จมาพร้อมด้วยบริษัทหนึ่งแสนสองหมื่นเพื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ในครั้งนั้น ในบรรดาชนหนึ่งแสนสองหมื่นที่มากับพระราชา หนึ่งหมื่นคนได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก, หนึ่งแสนหนึ่งหมื่นคนพร้อมด้วยพระเจ้าพิมพิสารได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล อุบาสกผู้นี้เป็นคนหนึ่งในบรรดาชนเหล่านั้น, ท่านได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในการเห็นครั้งแรกพร้อมกับชนเหล่านั้น, ต่อมาวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วบรรลุสกทาคามิผล, และในกาลต่อมาอีกวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ท่านครั้นเป็นพระอนาคามีแล้ว เมื่อกลับมายังเรือน ก็มิได้มาเหมือนในวันอื่นๆ ที่มองไปทางโน้นทางนี้และยิ้มแย้ม แต่ท่านมาด้วยอินทรีย์อันสงบ ด้วยใจอันสงบ

Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi. Sā ‘‘pātarāsabhojanakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati. Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji. Sā, ‘‘sāyanhakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako taṃdivasaṃ sirigabbhaṃ na pāvisi, aññaṃ gabbhaṃ paṭijaggāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapāpetvā nipajji. Upāsikā, ‘‘kiṃ nu khvassa bahiddhā patthanā atthi, udāhu kenacideva paribhedakena bhinno, udāhu mayheva koci doso atthī’’ti balavadomanassā [Pg.256] hutvā, ‘‘ekaṃ dve divase vasitakāle sakkā ñātu’’nti tassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.

นางธัมมทินนาเปิดหน้าต่างสีหบัญชร มองดูถนน เห็นกิริยาอาการมาของท่านแล้ว คิดว่า 'นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ' ขณะที่ออกไปต้อนรับท่าน ได้ยืนอยู่ที่หัวบันไดแล้วยื่นมือออกไปเพื่อจะพยุง อุบาสกได้งอมือของตนกลับ นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาบริโภคอาหารเช้า' ในกาลก่อน อุบาสกเคยบริโภคร่วมกับนาง แต่ในวันนั้น ท่านไม่มองดูนาง บริโภคอยู่ผู้เดียวเหมือนภิกษุผู้บำเพ็ญกรรมฐาน นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาเย็น' ในวันนั้น อุบาสกไม่เข้าห้องบรรทม ได้ให้คนจัดแจงห้องอื่น ปูเตียงที่สมควรแล้วนอน อุบาสิกาเกิดโทมนัสอย่างแรง คิดว่า 'ท่านมีความปรารถนาในหญิงอื่นภายนอกหรือหนอ หรือว่าถูกใครบางคนยุยงให้แตกแยก หรือว่าเรามีความผิดอะไร' แล้วคิดว่า 'เมื่ออยู่ไปสักวันสองวันก็คงจะรู้ได้' จึงเข้าไปหาท่าน ไหว้แล้วได้ยืนอยู่

Upāsako, ‘‘kiṃ dhammadinne akāle āgatāsī’’ti pucchi. Āma ayyaputta, āgatāmhi, na tvaṃ yathā purāṇo, kiṃ nu te bahiddhā patthanā atthīti? Natthi dhammadinneti. Añño koci paribhedako atthīti? Ayampi natthīti. Evaṃ sante mayheva koci doso bhavissatīti. Tuyhampi doso natthīti. Atha kasmā mayā saddhiṃ yathā pakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti? So cintesi – ‘‘ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetatabbo, sace kho panāhaṃ na kathessāmi, ayaṃ hadayaṃ phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā’’ti tassānuggahatthāya kathesi – ‘‘dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato, taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭati. Yadi tvaṃ icchasi, tava cattālīsa koṭiyo mama cattālīsa koṭiyoti asītikoṭidhanaṃ atthi, ettha issarā hutvā mama mātiṭṭhāne vā bhaginiṭṭhāne vā ṭhatvā vasa. Tayā dinnena bhattapiṇḍamattakena ahaṃ yāpessāmi. Athevaṃ na karosi, ime bhoge gahetvā kulagehaṃ gaccha, athāpi te bahiddhā patthanā natthi, ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne vā dhituṭṭhāne vā ṭhapetvā posessāmī’’ti.

อุบาสกถามว่า “ธัมมทินนา ทำไมเธอจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาลเล่า” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นายท่าน ดิฉันมาแล้ว ท่านไม่เหมือนแต่ก่อนเลย อะไรกัน ท่านมีความปรารถนา (หญิงอื่น) ภายนอกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “ไม่มีหรอก ธัมมทินนา” (นางถามว่า) “มีใครอื่นที่ทำให้แตกแยกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “แม้คนนี้ก็ไม่มี” (นางถามว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ความผิดอะไรสักอย่างคงจะมีแก่ดิฉันเองกระมัง” (วิสาขะตอบว่า) “ความผิดของเธอก็ไม่มี” (นางถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ทำไมท่านจึงไม่ทำแม้เพียงการพูดจาปราศรัยตามปกติกับดิฉันเล่า” เขาคิดว่า “ธรรมะชื่อว่าโลกุตตรธรรมนี้ เป็นของหนัก เป็นของใหญ่ ไม่ควรประกาศ แต่ถ้าเราจะไม่บอก นางนี้คงจะหัวใจแตกตายในที่นี้เอง” เพื่ออนุเคราะห์นาง เขาจึงกล่าวว่า “ธัมมทินนา ฉันได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ได้บรรลุธรรมที่ชื่อว่าโลกุตตรธรรม กิริยาอย่างโลกๆ เช่นนี้ ย่อมไม่สมควรแก่ผู้ที่บรรลุธรรมนั้น ถ้าเธอปรารถนา ทรัพย์ ๔๐ โกฏิของเธอ และทรัพย์ ๔๐ โกฏิของฉัน รวมเป็นทรัพย์ ๘๐ โกฏิมีอยู่ เธอจงเป็นใหญ่ในทรัพย์นี้แล้ว อยู่ในฐานะมารดาหรือฐานะพี่สาวน้องสาวของฉันเถิด ฉันจะยังชีพด้วยก้อนข้าวเพียงที่เธอให้ ถ้าเธอไม่ทำอย่างนั้น ก็จงถือเอาโภคะเหล่านี้ไปสู่ตระกูลเดิมเถิด อีกอย่างหนึ่ง ถ้าเธอไม่มีความปรารถนาภายนอก ฉันจะตั้งเธอไว้ในฐานะพี่สาวน้องสาวหรือในฐานะธิดาแล้วเลี้ยงดู”

Sā cintesi – ‘‘pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi. Addhā etena lokuttaravaradhammo paṭividdho. So pana dhammo kiṃ puriseheva paṭibujjhitabbo, udāhu mātugāmopi paṭivijjhituṃ sakkotī’’ti visākhaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho eso dhammo puriseheva labhitabbo, mātugāmenapi sakkā laddhu’’nti? Kiṃ vadesi dhammadinne, ye paṭipannakā, te etassa dāyādā, yassa yassa upanissayo atthi, so so etaṃ paṭilabhatīti. Evaṃ sante mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthāti. Sādhu bhadde, ahampi taṃ etasmiṃyeva magge yojetukāmo, manaṃ pana te ajānamāno na kathemīti tāvadeva bimbisārassa rañño santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.

นางคิดว่า “บุรุษปกติที่ชื่อว่าจะพูดอย่างนี้ไม่มีแน่แท้ โลกุตตรธรรมอันประเสริฐ ท่านผู้นี้ได้แทงตลอดแล้ว ก็ธรรมนั้น บุรุษเท่านั้นหรือพึงตรัสรู้ได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจแทงตลอดได้” นางจึงได้กล่าวคำนี้กับวิสาขะว่า “ธรรมนี้บุรุษเท่านั้นหรือพึงได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจได้” (วิสาขะตอบว่า) “ธัมมทินนา เธอพูดอะไร ผู้ใดปฏิบัติ ผู้นั้นเป็นทายาทแห่งธรรมนี้ อุปนิสัยมีแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ย่อมได้ธรรมนี้” (นางกล่าวว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ขอท่านจงอนุญาตการบวชแก่ดิฉันเถิด” (วิสาขะกล่าวว่า) “ดีแล้ว น้องหญิง แม้ฉันก็ปรารถนาจะประกอบเธอไว้ในหนทางนี้เหมือนกัน แต่เพราะไม่รู้ใจของเธอ จึงไม่ได้พูด” ในขณะนั้นเอง เขาได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่

Rājā[Pg.257], ‘‘kiṃ, gahapati, akāle āgatosī’’ti pucchi. Dhammadinnā, ‘‘mahārāja, pabbajissāmī’’ti vadatīti. Kiṃ panassa laddhuṃ vaṭṭatīti? Aññaṃ kiñci natthi, sovaṇṇasivikaṃ deva, laddhuṃ vaṭṭati nagarañca paṭijaggāpetunti. Rājā sovaṇṇasivikaṃ datvā nagaraṃ paṭijaggāpesi. Visākho dhammadinnaṃ gandhodakena nahāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā ñātigaṇena parivārāpetvā gandhapupphādīhi pūjayamāno nagaravāsanaṃ karonto viya bhikkhuniupassayaṃ gantvā, ‘‘dhammadinnaṃ pabbājethāyye’’ti āha. Bhikkhuniyo ‘‘ekaṃ vā dve vā dose sahituṃ vaṭṭati gahapatī’’ti āhaṃsu. Natthayye koci doso, saddhāya pabbajatīti. Athekā byattā therī tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā kese ohāretvā pabbājesi. Visākho, ‘‘abhiramayye, svākkhāto dhammo’’ti vanditvā pakkāmi.

พระราชาตรัสถามว่า “คฤหบดี ทำไมท่านจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาล” (วิสาขะทูลว่า) “มหาราช ธัมมทินนากล่าวว่า ‘จักบวช’” (พระราชาตรัสถามว่า) “ก็อะไรเล่าที่นางควรจะได้” (วิสาขะทูลว่า) “อย่างอื่นไม่มีเลย พระเจ้าข้า วอทองควรที่นางจะได้ และควรที่จะให้ตกแต่งพระนคร” พระราชาพระราชทานวอทองแล้ว รับสั่งให้ตกแต่งพระนคร วิสาขะให้อาบน้ำนางธัมมทินนาด้วยน้ำหอม ให้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ให้นั่งในวอทอง ให้หมู่ญาติแวดล้อม บูชาอยู่ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ราวกับทำการเฉลิมฉลองแก่ชาวเมือง ไปยังสำนักภิกษุณีแล้วกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าทั้งหลายโปรดให้นางธัมมทินนาบวชเถิด” ภิกษุณีทั้งหลายกล่าวว่า “คฤหบดี ควรจะอดทนต่อโทษสักหนึ่งหรือสองอย่าง” (วิสาขะกล่าวว่า) “แม่เจ้า โทษอะไรๆ ไม่มีเลย นางบวชด้วยศรัทธา” ครั้งนั้น พระเถรีผู้ฉลาดรูปหนึ่ง บอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้ว ให้ปลงผมแล้วให้บวช วิสาขะกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าจงยินดีเถิด พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว” แล้วไหว้หลีกไป

Tassā pabbajitadivasato paṭṭhāya lābhasakkāro uppajji. Teneva palibuddhā samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati. Athācariya-upajjhāyatheriyo gahetvā janapadaṃ gantvā aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ āraddhā, abhinīhārasampannattā pana nāticiraṃ kilamittha.

จำเดิมแต่วันที่นางบวช ลาภสักการะได้เกิดขึ้น เพราะลาภสักการะนั้นนั่นเองเป็นเครื่องผูกพัน นางจึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะทำสมณธรรม ครั้งนั้น นางได้พาพระเถรีผู้เป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ไปยังชนบท ให้ท่านบอกกรรมฐานที่ถูกจริตในอารมณ์ ๓๘ ประการ แล้วปรารภเพื่อจะทำสมณธรรม แต่เพราะความที่นางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร จึงไม่ได้ลำบากนานนัก

Ito paṭṭhāya hi satasahassakappamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi. Tadā esā ekasmiṃ kule dāsī hutvā attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanamakāsi. Sā tāya patthanābhinīhārasampattiyā nāticiraṃ kilamittha, katipāheneva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ yenatthena sāsane pabbajitā, so matthakaṃ patto, kiṃ me janapadavāsena, mayhaṃ ñātakāpi puññāni karissanti, bhikkhunisaṅghopi paccayehi na kilamissati, rājagahaṃ gacchāmī’’ti bhikkhunisaṅghaṃ gahetvā rājagahameva agamāsi. Visākho, ‘‘dhammadinnā kira āgatā’’ti sutvā, ‘‘pabbajitvā nacirasseva janapadaṃ gatā, gantvāpi nacirasseva paccāgatā, kiṃ nu kho bhavissati, gantvā jānissāmī’’ti dutiyagamanena bhikkhuniupassayaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkamī’’ti.

จริงอยู่ จำเดิมแต่กัปนี้ ในที่สุดแห่งแสนกัป พระศาสดาทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น นางผู้นี้ได้เป็นทาสีในตระกูลหนึ่ง ขายผมของตนแล้ว ถวายทานแก่พระอัครสาวกนามว่าสุชาตเถระ ได้กระทำการปรารถนาไว้ นางด้วยความสมบูรณ์แห่งความปรารถนาและอภินิหารนั้น จึงไม่ลำบากนานนัก โดยกาลเพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัตแล้ว คิดว่า “เราบวชในพระศาสนาเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นก็ถึงที่สุดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการอยู่ในชนบท พวกญาติของเราก็จักทำบุญ แม้ภิกษุณีสงฆ์ก็จักไม่ลำบากด้วยปัจจัย เราจะไปกรุงราชคฤห์” นางพาภิกษุณีสงฆ์ไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเทียว วิสาขะได้ฟังว่า “ได้ยินว่านางธัมมทินนามาแล้ว” (จึงคิดว่า) “บวชแล้วไม่นานก็ไปชนบท ไปแล้วก็ไม่นานก็กลับมา อะไรหนอจักมี ไปแล้วจักรู้” ดังนี้แล้ว จึงไปยังสำนักภิกษุณีด้วยการไปครั้งที่สอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล วิสาขอุบาสกได้เข้าไปหาท่านพระธัมมทินนาภิกษุณีถึงที่อยู่”

Etadavocāti [Pg.258] etaṃ sakkāyotiādivacanaṃ avoca. Kasmā avocāti? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘abhiramasi nābhiramasi, ayye’’ti evaṃ pucchanaṃ nāma na paṇḍitakiccaṃ, pañcupādānakkhandhe upanetvā pañhaṃ pucchissāmi, pañhabyākaraṇena tassā abhiratiṃ vā anabhiratiṃ vā jānissāmīti, tasmā avoca. Taṃ sutvāva dhammadinnā ahaṃ, āvuso visākha, acirapabbajitā sakāyaṃ vā parakāyaṃ vā kuto jānissāmīti vā, aññattheriyo upasaṅkamitvā pucchāti vā avatvā upanikkhittaṃ sampaṭicchamānā viya, ekapāsakagaṇṭhiṃ mocentī viya gahanaṭṭhāne hatthimaggaṃ nīharamānā viya khaggamukhena samuggaṃ vivaramānā viya ca paṭisambhidāvisaye ṭhatvā pañhaṃ vissajjamānā, pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānakkhandhāti upādānānaṃ paccayabhūtā khandhāti evamādinā nayenettha upādānakkhandhakathā vitthāretvā kathetabbā. Sā panesā visuddhimagge vitthāritā evāti tattha vittāritanayeneva veditabbā. Sakkāyasamudayādīsupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva.

บทว่า Etadavoca ความว่า ได้กล่าวคำนี้คือคำมีอาทิว่า sakkāyo (สักกายะ) นี้. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าว? ตอบว่า ได้ยินว่า ความดำริของวิสาขะอุบาสกนั้นได้มีแล้วอย่างนี้ว่า "การถามอย่างนี้ว่า 'ท่านแม่เจ้า ท่านยินดีหรือไม่ยินดี' ดังนี้ ไม่ใช่กิจของบัณฑิต เราจักน้อมนำอุปาทานขันธ์ ๕ เข้ามาแล้วถามปัญหา เราจักรู้ความยินดีหรือไม่ยินดีของนางด้วยการตอบปัญหา" เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าว (อย่างนั้น). พระธรรมทินนาเถรีครั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็มิได้กล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ดิฉันบวชได้ไม่นาน จักรู้จักกายของตนหรือกายของผู้อื่นแต่ที่ไหน" หรือว่า "ท่านจงเข้าไปหาพระเถรีรูปอื่นแล้วถามเถิด" แต่เมื่อจะแก้ปัญหา ก็ได้ยืนอยู่ในวิสัยแห่งปฏิสัมภิทา ราวกับรับเอาของที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ ราวกับแก้ปมบ่วงอันหนึ่ง ราวกับทำทางเดินของช้างให้ปรากฏในที่รกชัฏ และราวกับเปิดผอบด้วยคมดาบ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานขันธ์เหล่านี้มี ๕ อย่างแล". ในบทเหล่านั้น บทว่า pañca (ห้า) เป็นบทกำหนดจำนวน. ในบทว่า upādānakkhandhā (อุปาทานขันธ์) นี้ พึงขยายความเรื่องอุปาทานขันธ์กถาโดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน". ก็อุปาทานขันธ์กถานั้น ท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นแหละ. แม้ในบทมีสักกายสมุทัยเป็นต้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

Idaṃ pana catusaccabyākaraṇaṃ sutvā visākho theriyā abhiratabhāvaṃ aññāsi. Yo hi buddhasāsane ukkaṇṭhito hoti anabhirato, so evaṃ pucchitapucchitapañhaṃ saṇḍāsena ekekaṃ palitaṃ gaṇhanto viya, sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya vissajjetuṃ na sakkoti. Yasmā pana imāni cattāri saccāni loke candimasūriyā viya buddhasāsane pākaṭāni, parisamajjhe gato hi bhagavāpi mahātherāpi saccāneva pakāsenti; bhikkhusaṅghopi pabbajitadivasato paṭṭhāya kulaputte cattāri nāma kiṃ, cattāri ariyasaccānīti pañhaṃ uggaṇhāpeti. Ayañca dhammadinnā upāyakosalle ṭhitā paṇḍitā byattā nayaṃ gahetvā sutenapi kathetuṃ samatthā, tasmā ‘‘na sakkā etissā ettāvatā saccānaṃ paṭividdhabhāvo ñātuṃ, saccavinibbhogapañhabyākaraṇena sakkā ñātu’’nti cintetvā heṭṭhā kathitāni dve saccāni paṭinivattetvā guḷhaṃ katvā gaṇṭhipañhaṃ pucchissāmīti pucchanto taññeva nu kho, ayyetiādimāha.

ส่วนวิสาขะอุบาสก ครั้นได้ฟังการตอบปัญหาเรื่องสัจจะ ๔ นี้แล้ว ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้ยินดี (ในพระศาสนา) ของพระเถรี. จริงอยู่ ผู้ใดกระสัน ไม่ยินดีในพระพุทธศาสนา ผู้นั้นย่อมไม่สามารถแก้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ อย่างนี้ได้ ราวกับใช้แหนบถอนผมหงอกทีละเส้น หรือราวกับขนทรายจากเชิงเขาสิเนรุ. แต่เพราะว่าสัจจะ ๔ เหล่านี้ ปรากฏในพระพุทธศาสนา เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในโลก, จริงอยู่ แม้พระผู้มีพระภาค แม้พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อเสด็จไปท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงประกาศสัจจะทั้งหลายนั่นเทียว; แม้ภิกษุสงฆ์ก็ให้กุลบุตรทั้งหลายเรียนปัญหาว่า "อะไรชื่อว่า ๔ คือ อริยสัจ ๔" ตั้งแต่วันที่บวช. และพระธรรมทินนานี้ เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด ตั้งอยู่ในอุบายโกศล เรียนนัยแล้ว สามารถจะกล่าวได้แม้ด้วยสุตะ (การฟัง) เพราะเหตุนั้น (วิสาขะ) จึงคิดว่า "ยังไม่อาจรู้ความเป็นผู้แทงตลอดสัจจะของนางได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่จะอาจรู้ได้ด้วยการตอบปัญหาที่จำแนกสัจจะ" ดังนี้แล้ว จึงย้อนกลับสัจจะ ๒ ข้อที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ทำให้ลี้ลับแล้ว เมื่อจะถามปัญหาที่เป็นปมเงื่อน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า taññeva nu kho, ayye (ท่านแม่เจ้า ก็อุปาทานนั้นแล...).

Tassa vissajjane na kho, āvuso visākha, taññeva upādānanti upādānassa saṅkhārakkhandhekadesabhāvato na taṃyeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ. Yadi hi taññeva [Pg.259] siyā, rūpādisabhāvampi upādānaṃ siyā. Yadi aññatra siyā, parasamaye cittavippayutto anusayo viya paṇṇatti viya nibbānaṃ viya ca khandhavinimuttaṃ vā siyā, chaṭṭho vā khandho paññapetabbo bhaveyya, tasmā evaṃ byākāsi. Tassā byākaraṇaṃ sutvā ‘‘adhigatapatiṭṭhā aya’’nti visākho niṭṭhamagamāsi. Na hi sakkā akhīṇāsavena asambaddhena avitthāyantena padīpasahassaṃ jālentena viya evarūpo guḷho paṭicchanno tilakkhaṇāhato gambhīro pañho vissajjetuṃ. Niṭṭhaṃ gantvā pana, ‘‘ayaṃ dhammadinnā sāsane laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā vesārajjappattā bhavamatthake ṭhitā mahākhīṇāsavā, samatthā mayhaṃ pucchitapañhaṃ kathetuṃ, idāni pana naṃ ovattikasāraṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā taṃ pucchanto, kathaṃ panāyyetiādimāha.

ในการแก้ปัญหานั้น (พระเถรีตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานนั้นเทียว (หาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ ไม่)" ดังนี้ เพราะอุปาทานเป็นส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ ฉะนั้น อุปาทานนั้นเทียวจึงหาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นไม่ และอุปาทานก็ไม่มีนอกไปจากอุปาทานขันธ์ ๕. จริงอยู่ หากว่า (อุปาทานขันธ์ ๕) เป็นอันเดียวกับอุปาทาน แม้สภาวะมีรูปเป็นต้นก็พึงเป็นอุปาทาน. หากว่ามีนอกไปจาก (อุปาทานขันธ์ ๕) ก็พึงเป็นสิ่งที่พ้นจากขันธ์ เหมือนอนุสัยที่เป็นจิตตวิปปยุตในลัทธิอื่น หรือเหมือนบัญญัติ หรือเหมือนพระนิพพาน หรือพึงต้องบัญญัติขันธ์ที่ ๖ ขึ้น เพราะเหตุนั้น (พระเถรี) จึงตอบอย่างนี้. วิสาขะอุบาสกครั้นฟังคำตอบของนางแล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า "พระเถรีนี้ได้ที่พึ่งแล้ว". จริงอยู่ ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะแก้ปัญหาที่ลี้ลับ ถูกปิดบัง ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ ลึกซึ้งเช่นนี้ ได้อย่างไม่ติดขัด ไม่ลังเล เหมือนจุดประทีปพันดวง. ครั้นถึงความตกลงใจแล้ว (จึงคิดว่า) "พระธรรมทินนานี้ ได้ที่พึ่งในพระศาสนาแล้ว บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าแล้ว ตั้งอยู่บนยอดแห่งภพ เป็นพระมหาขีณาสพ สามารถกล่าวแก้ปัญหาที่เราถามแล้วๆ ได้ แต่บัดนี้ เราจักถามปัญหาสาระสำคัญอันเป็นไปในวงจร (แห่งสังสารวัฏ) แก่นาง" คิดดังนี้แล้ว เมื่อจะถามปัญหานั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า kathaṃ panāyye (ท่านแม่เจ้า ก็...อย่างไร).

461. Tassa vissajjane assutavātiādi mūlapariyāye vitthāritameva. Rūpaṃ attato samanupassatīti, ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassati. Yaṃ rūpaṃ so ahaṃ, yo ahaṃ taṃ rūpanti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ attāti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva attāti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva attāti gahetvā karaṇḍāya maṇiṃ viya attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanaṃ attatotiādīsupi eseva nayo.

๔๖๑. ในการแก้ปัญหานั้น (ความมีอาทิว่า assutavā) ท่านขยายไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว. บทว่า Rūpaṃ attato samanupassati (ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) ความว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา (คือ) รูปใด เรานั้น, เราใด รูปนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นรูปและอัตตาว่าไม่เป็นสอง (คือเป็นอันเดียวกัน). เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ เปลวใด สีนั้น, สีใด เปลวนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นเปลวและสีว่าไม่เป็นสอง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นว่าไม่เป็นสอง" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๓๑) อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นรูปว่าเป็นอัตตา ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า Rūpavantaṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) ว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า Attani vā rūpaṃ (หรือตามเห็นรูปในอัตตา) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า Rūpasmiṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาในรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Vedanaṃ attato (ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา) ก็นัยนี้แหละ.

Tattha, rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva attāti kathitaṃ. Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu [Pg.260] arūpaṃ attāti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha rūpaṃ attato samanupassati… vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Na rūpaṃ attatoti ettha rūpaṃ attāti na samanupassati. Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti pana samanupassati. Na rūpavantaṃ attānaṃ…pe… na viññāṇasmiṃ attānanti ime pañcakkhandhe kenaci pariyāyena attato na samanupassati, sabbākārena pana aniccā dukkhā anattāti samanupassati.

บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป" (และ) ในฐานะ ๗ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงอรูปว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา" ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ ๓ ประการ ๓ ประการ ในขันธ์ ๔ อย่างนี้ ในฐานะ ๑๒ ประการ ท่านกล่าวถึงอัตตาที่เจือด้วยรูปและอรูป บรรดาทิฏฐิเหล่านั้น ในฐานะ ๕ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวว่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ ในฐานะที่เหลือ (๑๕) ท่านกล่าวว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในขันธ์ ๕ นี้ ภวทิฏฐิ ๑๕ วิภวทิฏฐิ ๕ ย่อมมี ในบทว่า "ไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" นี้ (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นรูปว่าเป็นอัตตา แต่ย่อมตามเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา (ในบทว่า) "ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป...ฯลฯ...ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ" (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นเบญจขันธ์เหล่านี้โดยความเป็นอัตตา โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ย่อมตามเห็นโดยอาการทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

Ettāvatā theriyā, ‘‘evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti evaṃ purimapañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ hoti, āgamanaṃ hoti, gamanāgamanaṃ hoti, vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ. Evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi na hotīti pacchimaṃ pañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ na hoti, āgamanaṃ na hoti, gamanāgamanaṃ na hoti, vaṭṭaṃ nāma na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ.

ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อต้นอย่างนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมมีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี วัฏฏะย่อมเป็นไป เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อหลังว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมไม่มี การมาย่อมไม่มี การไปและการมาย่อมไม่มี ชื่อว่าวัฏฏะย่อมไม่เป็นไป

462. Katamo panāyye, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ayaṃ pañho theriyā paṭipucchitvā vissajjetabbo bhaveyya – ‘‘upāsaka, tayā heṭṭhā maggo pucchito, idha kasmā maggameva pucchasī’’ti. Sā pana attano byattatāya paṇḍiccena tassa adhippāyaṃ sallakkhesi – ‘‘iminā upāsakena heṭṭhā paṭipattivasena maggo pucchito bhavissati, idha pana taṃ saṅkhatāsaṅkhatalokiyalokuttarasaṅgahitāsaṅgahitavasena pucchitukāmo bhavissatī’’ti. Tasmā appaṭipucchitvāva yaṃ yaṃ pucchi, taṃ taṃ vissajjesi. Tattha saṅkhatoti cetito kappito pakappito āyūhito kato nibbattito samāpajjantena samāpajjitabbo. Tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahitoti ettha yasmā maggo sappadeso, tayo khandhā nippadesā, tasmā ayaṃ sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Tattha sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitāti. Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena viya niddeso kato, attho pana karaṇavasena veditabbo. Sammāvāyāmādīsu pana [Pg.261] tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti. Vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti.

๔๖๒. ปัญหาข้อนี้ว่า "ข้าแต่แม่เจ้า ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน" อันพระเถรีพึงย้อนถามแล้วจึงแก้ว่า "อุบาสก ท่านถามมรรคแล้วในเบื้องต้น เหตุไรในที่นี้จึงถามแต่มรรคเล่า" แต่พระเถรีนั้นอาศัยความเป็นผู้ฉลาดปราดเปรื่องของตน จึงกำหนดรู้ความประสงค์ของอุบาสกนั้นได้ว่า "อุบาสกนี้คงจะถามมรรคในเบื้องต้นโดยนัยแห่งปฏิปทา แต่ในที่นี้คงจะประสงค์ถามมรรคนั้นโดยนัยแห่งสังขตะ อสังขตะ โลกิยะ โลกุตตระ สังคหิตะ อสังคหิตะ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ย้อนถามเลย อุบาสกถามปัญหาใดๆ ท่านก็แก้ปัญหานั้นๆ บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สังขตะ ได้แก่ อันปัจจัยจงใจ ปรุงแต่ง ตระเตรียม พากเพียร ทำ ให้สำเร็จ อันผู้เข้าสมาบัติต้องเข้า ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓" นี้ เพราะเหตุว่า มรรคเป็นสัปปเทสธรรม (ธรรมมีส่วนเหลือ) ขันธ์ ๓ เป็นนิปปเทสธรรม (ธรรมไม่มีส่วนเหลือ) เพราะเหตุนั้น มรรคนี้เพราะเป็นสัปปเทสธรรม จึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ซึ่งเป็นนิปปเทสธรรม เหมือนเมืองถูกสงเคราะห์เข้าด้วยแว่นแคว้นฉะนั้น ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ องค์ เป็นศีลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น องค์มรรค ๓ เหล่านั้นจึงสงเคราะห์เข้าด้วยสีลขันธ์โดยชาติของตน จริงอยู่ แม้ในพระบาลี ท่านจะทำนิเทศเหมือนด้วยภูมิวิภัตติว่า "สีลักขันเธ" ก็ตาม แต่พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ ส่วนในองค์ ๓ มีสัมมาวายามะเป็นต้น สมาธิโดยสภาวะของตน ย่อมไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ แต่เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิได้รับอุปการะแล้วจึงสามารถ (แน่วแน่ได้)

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya, so ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyakā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā. Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ. Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi. Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati. Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti, evamevaṃ vīriye paggahakiccaṃ sādhente, satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ. Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito. Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti.

ในข้อนั้น มีอุปมานี้ อุปมาดังว่า สหาย ๓ คนเข้าไปสู่สวนด้วยคิดว่า "เราจักเล่นนักษัตร" บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งเห็นต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายคนที่สองพึงน้อมตัวลงให้หลัง ผู้นั้นแม้จะยืนบนหลังของสหายนั้น ก็ยังตัวสั่น ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายอีกคนหนึ่งพึงยื่นบ่าให้ ผู้นั้นยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สอยดอกไม้ตามชอบใจ ประดับแล้ว พึงเล่นนักษัตรได้ พึงเห็นความถึงพร้อมด้วยอุปมานี้ จริงอยู่ ธรรม ๓ ประการ มีสัมมาวายามะเป็นต้น ที่เกิดร่วมกัน พึงเห็นเหมือนสหาย ๓ คนที่เข้าไปสู่สวนด้วยกัน พึงเห็นอารมณ์เหมือนต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง พึงเห็นสมาธิซึ่งไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาโดยสภาวะของตน เหมือนบุรุษที่แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจเก็บ (ดอกไม้) ได้ พึงเห็นวายามะเหมือนสหายที่น้อมตัวให้หลัง พึงเห็นสติเหมือนสหายที่ยืนให้บ่า บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สามารถเก็บดอกไม้ได้ตามชอบใจ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิที่ได้รับอุปการะแล้ว ย่อมสามารถแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ เพราะเหตุนั้น ในธรรม ๓ ประการนี้ สมาธิเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าด้วยสมาธิขันธ์โดยชาติของตน ส่วนวายามะและสติ สงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจ

Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti, vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhudaleneva parivattetuṃ sakkoti, aṅgulipabbehi pana parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti. Evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyā dinnameva vinicchetuṃ sakkoti. Tasmā [Pg.262] idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā. Sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti. Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti.

แม้ในสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ปัญญาก็ไม่สามารถตัดสินอารมณ์ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ได้โดยสภาวะของตนเอง แต่เมื่อวิตกคอยตอกย้ำให้จึงจะสามารถทำได้ อย่างไร? เปรียบเหมือนช่างทองวางเหรียญกษาปณ์ไว้ในมือ แม้ปรารถนาจะดูให้ทั่วทุกส่วน ก็ไม่สามารถพลิกดูได้ด้วยตาเพียงอย่างเดียว แต่สามารถใช้ข้อนิ้วพลิกไปมาแล้วดูได้ทั้งด้านนี้และด้านนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ปัญญาไม่สามารถตัดสินอารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นได้โดยสภาวะของตนเอง แต่สามารถวินิจฉัยได้เฉพาะอารมณ์ที่วิตก ซึ่งมีลักษณะคือการยกสัมปยุตธรรมขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการตอกย้ำซ้ำๆ ประดุจผู้กำลังเคาะหรือประดุจผู้กำลังพลิกกลับไปมา ยกขึ้นให้แล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์เข้าในปัญญขันธ์โดยชาติของตน ส่วนสัมมาสังกัปปะถูกสงเคราะห์เข้าโดยกิริยา ด้วยเหตุนี้ มรรคจึงถึงการสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรจึงกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ ประการแล”

Idāni ekacittakkhaṇikaṃ maggasamādhiṃ sanimittaṃ saparikkhāraṃ pucchanto, katamo panāyyetiādimāha. Tassa vissajjane cattāro satipaṭṭhānā maggakkhaṇe catukiccasādhanavasena uppannā sati, sā samādhissa paccayatthena nimittaṃ. Cattāro sammappadhānā catukiccasādhanavaseneva uppannaṃ vīriyaṃ, taṃ parivāraṭṭhena parikkhāro hoti. Tesaṃyeva dhammānanti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ. Āsevanātiādīsu ekacittakkhaṇikāyeva āsevanādayo vuttāti.

บัดนี้ เมื่อจะถามถึงมรรคสมาธิอันมีจิตตขณะเดียว พร้อมทั้งนิมิตและบริขาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “กตโม ปนายฺเย” (ข้าแต่แม่เจ้า ก็...เป็นไฉน) ในการวิสัชนาปัญหานั้น สติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ สติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่าง สตินั้นชื่อว่านิมิต โดยความหมายว่าเป็นปัจจัยของสมาธิ สัมมัปปธาน ๔ ได้แก่ วิริยะที่เกิดขึ้นโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่างนั่นเอง วิริยะนั้นชื่อว่าบริขาร โดยความหมายว่าเป็นบริวาร บทว่า “เตสํเยว ธมฺมานํ” หมายถึง แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ในบทเป็นต้นว่า “อาเสวนา” พึงทราบว่า อาเสวนาเป็นต้น อันมีจิตตขณะเดียวเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้

Vitaṇḍavādī pana, ‘‘ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, ‘evaṃ bhāveyya satta vassānī’ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā hoti, kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantī’’ti vadati. So ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto, ‘‘yā tesaṃyeva dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti idameva suttaṃ āharitvā, ‘‘aññena cittena āsevati, aññena bhāveti, aññena bahulīkarotī’’ti vakkhati. Tato vattabbo – ‘‘kiṃ panidaṃ, suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti. Tato vakkhati – ‘‘nītatthaṃ yathā suttaṃ tatheva attho’’ti. Tassa idaṃ uttaraṃ – evaṃ sante ekaṃ cittaṃ āsevamānaṃ uppannaṃ, aparampi āsevamānaṃ, aparampi āsevamānanti evaṃ divasampi āsevanāva bhavissati, kuto bhāvanā, kuto bahulīkammaṃ? Ekaṃ vā bhāvayamānaṃ uppannaṃ aparampi bhāvayamānaṃ aparampi bhāvayamānanti evaṃ divasampi bhāvanāva bhavissati, kuto āsevanā kuto bahulīkammaṃ? Ekaṃ vā bahulīkarontaṃ uppannaṃ, aparampi bahulīkarontaṃ, aparampi bahulīkarontanti evaṃ divasampi bahulīkammameva bhavissati kuto āsevanā, kuto bhāvanāti.

ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า “มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียวไม่มีอยู่จริง เพราะมีพระบาลีว่า ‘พึงเจริญอย่างนั้นตลอด ๗ ปี’ การเจริญมรรคจึงมีได้แม้ตลอด ๗ ปี ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดได้ด้วยญาณ ๗” วิตัณฑวาทีนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านจงนำพระสูตรมา” เขาเมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่นโดยแน่แท้ ก็จะนำพระสูตรนี้เองมาอ้างว่า “ยา เตสํเยว ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ” (การเสพ การเจริญ การกระทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้นนั่นแล) แล้วจักกล่าวว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง” ลำดับนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ก็พระสูตรนี้เป็นนัยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องนำไป) หรือเป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่นำไปแล้ว)” ลำดับนั้น เขาจักกล่าวว่า “เป็นนีตัตถะ มีอรรถตามพระสูตรนั่นเอง” นี้คือคำตอบแก่เขาว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเสพเท่านั้น การเจริญจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเจริญเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นกระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การกระทำให้มากเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การเจริญจักมีมาจากไหน?”

Atha vā evaṃ vadeyya – ‘‘ekena cittena āsevati, dvīhi bhāveti, tīhi bahulīkaroti. Dvīhi vā āsevati, tīhi bhāveti, ekena bahulīkaroti[Pg.263]. Tīhi vā āsevati, ekena bhāveti, dvīhi bahulīkarotī’’ti. So vattabbo – ‘‘mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca. Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyassa santike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hoti. Ekacittakkhaṇikāva ayaṃ āsevanā, ekacittakkhaṇikā bhāvanā, ekacittakkhaṇikaṃ bahulīkammaṃ. Khayagāmilokuttaramaggo bahulacittakkhaṇiko nāma natthi, ‘ekacittakkhaṇikoyevā’ti saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu, no ce sañjānāti, gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.

อีกอย่างหนึ่ง เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตสองดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสามดวง หรือย่อมเสพด้วยจิตสองดวง ย่อมเจริญด้วยจิตสามดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตดวงหนึ่ง หรือย่อมเสพด้วยจิตสามดวง ย่อมเจริญด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสองดวง” เขาอันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านอย่าได้กล่าวคำใดคำหนึ่งเพียงเพราะคิดว่า ‘เราได้พระสูตรมาแล้ว’ เลย อันผู้ที่ชื่อว่าจะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักของอาจารย์ เรียนเอาพุทธวจนะ รู้แจ้งอรรถรสแล้วจึงกล่าว การเสพนี้มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น การเจริญก็มีจิตตขณะเดียว การกระทำให้มากก็มีจิตตขณะเดียว โลกุตรมรรคอันเป็นไปเพื่อความสิ้นไป ที่ชื่อว่ามีจิตหลายขณะนั้นไม่มีอยู่ พึงทำให้เขารู้ว่า ‘มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น’ ถ้าเขารู้ ก็จงรู้เถิด แต่ถ้าเขาไม่รู้ ก็พึงส่งเขาไปว่า ‘ท่านจงไปเสียเถิด แต่เช้าตรู่จงเข้าไปในวิหารแล้วดื่มข้าวยาคูเถิด’”

463. Kati panāyye saṅkhārāti idha kiṃ pucchati? Ye saṅkhāre nirodhetvā nirodhaṃ samāpajjati, te pucchissāmīti pucchati. Tenevassa adhippāyaṃ ñatvā therī, puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi, kāyasaṅkhārādayova ācikkhantī, tayome, āvusotiādimāha. Tattha kāyapaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro. Vācaṃ saṅkharoti karoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro. Cittapaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro. Katamo panāyyeti idha kiṃ pucchati? Ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā. Tathā hi, kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārātveva vuccanti. Vacīdvāre hanusaṃcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti. Kāyavacīdvāresu copanaṃ apattā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsa cetanāpi saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti. Evaṃ ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā. Te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmīti pucchati.

๔๖๓. ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารทั้งหลายมีเท่าไร' นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักถามถึงสังขารเหล่าใด ที่บุคคลยังให้ดับแล้ว ย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติ' เพราะเหตุนั้น พระเถรีทราบความประสงค์ของท่านวิสาขะแล้ว แม้เมื่อสังขารมากมายมีปุญญาภิสังขารเป็นต้นมีอยู่ ก็กล่าวถึงเพียงกายสังขารเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารเหล่านี้มี ๓ อย่าง' ในคำเหล่านั้น สิ่งที่เนื่องด้วยกาย อันกายปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสังขาร สิ่งที่ปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดวาจา เหตุนั้นจึงชื่อว่า วจีสังขาร สิ่งที่เนื่องด้วยจิต อันจิตปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า จิตตสังขาร ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สังขารคืออะไร' นี้ ท่านถามอะไร? (ท่านถามด้วยตั้งใจว่า) สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก จริงอย่างนั้น เจตนา ๒๐ คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ อกุศลเจตนา ๑๒ ที่เกิดขึ้นโดยถึงการรับ การถือ การปล่อย การไหว ในกายทวารก็ดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกก็ดี ท่านเรียกว่า กายสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๐ ประเภทที่กล่าวแล้ว ที่เกิดขึ้นโดยถึงการขยับขากรรไกร การเปล่งวาจา ในวจีทวารก็ดี วิตกและวิจารก็ดี ท่านเรียกว่า วจีสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๙ คือ กุศลและอกุศล ที่เกิดขึ้นแก่ผู้นั่งในที่สงัดคิดอยู่ โดยไม่ถึงการไหวในกายทวารและวจีทวารก็ดี ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สัญญาและเวทนาก็ดี ท่านเรียกว่า จิตตสังขาร ทั้งนั้น ด้วยประการฉะนี้ สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกระทำสังขารเหล่านั้นให้ปรากฏ ให้แจ่มแจ้ง แล้วจักให้ท่านกล่าว'

Kasmā panāyyeti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati. Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā, kāye sati honti, asati [Pg.264] na honti. Cittappaṭibaddhāti cittanissitā, citte sati honti, asati na honti.

ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็เพราะเหตุไร' นี้ ท่านถามถึงอรรถแห่งบทของชื่อว่ากายสังขารเป็นต้น ในการวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า 'เนื่องด้วยกาย' หมายความว่า อาศัยกาย เมื่อกายมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อกายไม่มี ก็ไม่มี คำว่า 'เนื่องด้วยจิต' หมายความว่า อาศัยจิต เมื่อจิตมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อจิตไม่มี ก็ไม่มี

464. Idāni kiṃ nu kho esā saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti, na valañjeti. Ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasīti jānanatthaṃ pucchanto, kathaṃ panāyye, saññāvedayitanirodhasamāpatti hotītiādimāha. Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito. Samāpannoti padena antonirodho. Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito, pacchimena acittakakālo. Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva, ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti.

๔๖๔. บัดนี้ ท่านถามเพื่อจะทราบว่า 'พระเถรีนี้เสพสัญญาเวทยิตนิโรธหรือไม่หนอ ท่านมีวสีในนิโรธสมาบัตินั้นหรือไม่หนอ' จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร' ในการวิสัชนาปัญหานั้น ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักเข้า' หรือ 'ย่อมเข้า' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ด้วยบทว่า 'เข้าแล้ว' ท่านกล่าวถึงภายในแห่งนิโรธสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราจักเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้ไม่มีจิต

Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāroti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati. Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati. Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito. Vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo. Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito, pacchimena sacittakakālo. Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti. Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjanakālo gahito, idha nirodhato vuṭṭhānakālo.

คำว่า 'วจีสังขารย่อมดับก่อน' หมายความว่า วจีสังขารย่อมดับก่อนสังขารที่เหลือในทุติยฌานนั่นเอง คำว่า 'ลำดับนั้น กายสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น กายสังขารย่อมดับในจตุตถฌาน คำว่า 'ลำดับนั้น จิตตสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น จิตตสังขารย่อมดับในภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักออก' หรือ 'ย่อมออก' ท่านกล่าวถึงกาลภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบทว่า 'ออกแล้ว' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งผลสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้แล้ว ต่อจากนั้นจักเป็นผู้มีจิต' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้มีจิต ด้วยเหตุนี้ ในวาระก่อน ท่านถือเอากาลแห่งการเข้านิโรธสมาบัติ ในวาระนี้ ท่านถือเอากาลแห่งการออกจากนิโรธสมาบัติ

Idāni nirodhakathaṃ kathetuṃ vāroti nirodhakathā kathetabbā siyā, sā panesā, ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā. Tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbā[Pg.265]. Ko panāyaṃ nirodho nāma? Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti. Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti. Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma, diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ, yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti.

บัดนี้ ถึงวาระที่จะกล่าวเรื่องนิโรธแล้ว เพราะฉะนั้น พึงกล่าวเรื่องนิโรธ ก็เรื่องนิโรธนั้น ท่านได้กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ โดยตั้งมาติกาไว้ว่า 'ปัญญาในนิโรธสมาบัติ ชื่อว่าญาณ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ อย่าง ด้วยญาณจริยา ๑๖ อย่าง ด้วยสมาธิจริยา ๙ อย่าง และเพราะความเป็นผู้มีวสี' เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ก็สภาวะที่ชื่อว่านิโรธนี้คืออะไร? คือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔ ที่พิจารณาแล้ว ก็ท่านผู้ปฏิบัติเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ท่านผู้เบื่อหน่ายในความเป็นไปของสังขารทั้งหลาย ย่อมเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์ว่า 'เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีจิตอยู่เป็นสุขตลอด ๗ วัน สภาวะนี้ใด คือนิโรธ สภาวะนี้ชื่อว่าทิฏฐธรรมนิพพาน'

Paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāroti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati. Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya, ‘‘paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāro’’ti āha. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati. Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti, sā na samuṭṭhāpeti. Kiṃ vā etena phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu, dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā, santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti. Tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo. Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi, usumākāramattampi nāhosi, samāpattiphalaṃ nāmetanti vadanti. Evamevaṃ santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ.

บทว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" ความว่า เพราะว่าสำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ผลสมาบัติจิตย่อมเกิดขึ้นก่อน ทรงหมายเอาสัญญาและเวทนาที่สัมปยุตด้วยผลสมาบัติจิตนั้น จึงตรัสว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" บทว่า "ต่อจากนั้น กายสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในสมัยที่เป็นภวังค์ กายสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ก็ผลสมาบัติไม่ยังอัสสาสะปัสสาสะให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ผลสมาบัติของภิกษุนี้เป็นจตุตถฌานิกผลสมาบัติ ผลสมาบัตินั้นย่อมไม่ยังให้เกิดขึ้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยคำกล่าวนี้ ผลสมาบัติจะเป็นปฐมฌานิกะก็ดี หรือจะเป็นทุติยฌานิกะ ตติยฌานิกะ จตุตถฌานิกะก็ดี อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความที่อัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นเป็นอัพโพหาริก พึงทราบได้ด้วยเรื่องของพระสัญชีวเถระ จริงอยู่ สำหรับพระสัญชีวเถระผู้ออกจากสมาบัติแล้ว กำลังเดินเหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ ดุจดอกทองกวาว แม้ประมาณเส้นด้ายในจีวรก็ไม่ไหม้ แม้เพียงอาการคือไออุ่นก็มิได้มี บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า นี้ชื่อว่าเป็นผลแห่งสมาบัติ ฉันใดก็ฉันนั้น อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงสมัยที่เป็นภวังค์เท่านั้น

Tato vacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavaḷañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati. Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontīti kiriyamayapavattavaḷañjanakālenevataṃ kathitaṃ. Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā. Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti, tāya sahajātaṃ phassaṃ sandhāya suññato phassoti vuttaṃ. Animittāpaṇihitesupieseva nayo. Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññaṃ nāma, rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ, rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ. Suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattiyaṃ phasso suññato nāma. Animittāpaṇihitesupi eseva nayo.

บทว่า "ต่อจากนั้น วจีสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่ วจีสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ภวังคจิตไม่ยังวิตกวิจารให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ว่าวิตกวิจารที่เกิดจากภวังคจิตนั้น ไม่สามารถจะปรุงแต่งวาจาได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่เท่านั้น บทว่า "สุญญตผัสสะ" เป็นต้น พึงกล่าวได้ทั้งโดยคุณของตนและโดยอารมณ์ ก่อนอื่น โดยคุณของตน ผลสมาบัติชื่อว่าสุญญตา ทรงหมายเอาผัสสะที่เกิดร่วมกับผลสมาบัตินั้น จึงตรัสว่า สุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนโดยอารมณ์ พระนิพพานชื่อว่าสุญญะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น ชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่มีความปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะ ผัสสะในผลสมาบัติที่เกิดขึ้นโดยมีการทำพระนิพพานอันเป็นสุญญตะให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่าสุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน

Aparā [Pg.266] āgamaniyakathā nāma hoti, suññatā, animittā, appaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati. Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti. Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa appaṇihitā nāma. Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa suññatā nāma. Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma, animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma. Animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante animitto phasso phusatīti vuccati. Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo. Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya, tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ. Evañhi tayo phassā phusantīti sameti.

มีอีกกถาหนึ่งชื่อว่า อาคมนียกถา จริงอยู่ แม้วิปัสสนาก็เรียกว่า สุญญตา อนิมิตตา อัปปณิหิตา ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น ภิกษุใดกำหนดสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยง เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง แล้วออกจากความเป็นของไม่เที่ยง วุฏฐานคามินีวิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอนิมิตตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นทุกข์ เห็นโดยความเป็นทุกข์ แล้วออกจากความเป็นทุกข์ วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอัปปณิหิตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นอนัตตา เห็นโดยความเป็นอนัตตา แล้วออกจากความเป็นอนัตตา วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าสุญญตา ในข้อนั้น มรรคที่มาด้วยอนิมิตตวิปัสสนา ชื่อว่าอนิมิตตะ ผลของอนิมิตตมรรค ชื่อว่าอนิมิตตะ เมื่อบุคคลถูกต้องผัสสะที่เกิดร่วมกับอนิมิตตผลสมาบัติ ย่อมเรียกว่า ย่อมถูกต้องอนิมิตตผัสสะ แม้ในอัปปณิหิตผัสสะและสุญญตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่เมื่อกล่าวโดยนัยแห่งอาคมนียกถา ก็จะพึงถึงความเป็นวิกัปว่า สุญญตผัสสะบ้าง อนิมิตตผัสสะบ้าง อัปปณิหิตผัสสะบ้าง เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวโดยคุณของตนด้วย และโดยอารมณ์ด้วย เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงจะเข้ากันได้กับพระดำรัสว่า "ย่อมถูกต้องผัสสะ ๓ อย่าง"

Vivekaninnantiādīsu nibbānaṃ viveko nāma, tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ. Aññato āgantvā yena viveko, tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ. Yena viveko, tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ.

ในบทว่า "วิเวกนินฺนํ" เป็นต้น พระนิพพานชื่อว่าวิเวก จิตน้อมไป โน้มไปในวิเวกนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกนินนะ (มีปกติโน้มไปในวิเวก) จิตมาจากที่อื่นแล้ว ตั้งอยู่โดยเป็นประดุจของโค้งไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกโปณะ (มีปกติโอนไปในวิเวก) จิตตั้งอยู่ประดุจตกลงไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกปัพภาระ (มีปกติลาดไปในวิเวก)

465. Idāni yā vedanā nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjati, tā pucchissāmīti pucchanto kati panāyye, vedanāti āha. Kāyikaṃ vātiādīsu pañcadvārikaṃ sukhaṃ kāyikaṃ nāma, manodvārikaṃ cetasikaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha sukhanti sabhāvaniddeso. Sātanti tasseva madhurabhāvadīpakaṃ vevacanaṃ. Vedayitanti vedayitabhāvadīpakaṃ, sabbavedanānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhātiādīsu sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ, natthibhāvo dukkhaṃ. Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ, natthibhāvo sukhaṃ. Adukkhamasukhāya vedanāya jānanabhāvo sukhaṃ, ajānanabhāvo dukkhanti attho.

๔๖๕. บัดนี้ บุคคลย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยดับเวทนาเหล่าใด เมื่อจะถามเวทนาเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เวทนามีเท่าไร" ในบทว่า "กายิกํ วา" เป็นต้น สุขที่เกิดในปัญจทวาร ชื่อว่ากายิกสุข สุขที่เกิดในมโนทวาร ชื่อว่าเจตสิกสุข พึงทราบดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า "สุขํ" เป็นสภาวนิทเทส (การแสดงสภาวะ) บทว่า "สาตํ" เป็นไวพจน์แสดงความเป็นที่น่าพอใจของสุขเวทนานั้นนั่นเอง บทว่า "เวทยิตํ" เป็นคำแสดงภาวะที่ถูกเสวย เป็นคำทั่วไปสำหรับเวทนาทั้งปวง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา" เป็นต้น ความมีอยู่ของสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่มีอยู่ เป็นทุกข์ ความมีอยู่ของทุกขเวทนา เป็นทุกข์ ความไม่มีอยู่ เป็นสุข ความรู้ (การเกิดขึ้น) ของอทุกขมสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่รู้ (การไม่เกิดขึ้น) เป็นทุกข์ นี้คือความหมาย

Kiṃ anusayo anusetīti katamo anusayo anuseti. Appahīnaṭṭhena sayito viya hotīti anusayapucchaṃ pucchati. Na kho, āvuso [Pg.267] visākha, sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetīti na sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti. Na sabbāya sukhāya vedanāya so appahīno, na sabbaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārabbha uppajjatīti attho. Esa nayo sabbattha. Kiṃ pahātabbanti ayaṃ pahānapucchā nāma.

บทว่า "อนุสัยอะไรย่อมนอนเนื่อง" ความว่า อนุสัยชนิดไหนย่อมนอนเนื่อง คือ เป็นประดุจนอนอยู่โดยอรรถว่ายังมิได้ถูกละ ท่านจึงถามปัญหาเกี่ยวกับอนุสัย บทว่า "ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่" ความว่า ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวง ราคานุสัยนั้นยังมิได้ถูกละในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่ ราคานุสัยมิได้เกิดขึ้นเพราะปรารภสุขเวทนาทั้งปวง นี้คือความหมาย นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง บทว่า "อะไรควรละ" นี้ชื่อว่า ปหานปุจฉา (คำถามเรื่องการละ)

Rāgaṃ tena pajahatīti ettha ekeneva byākaraṇena dve pucchā vissajjesi. Idha bhikkhu rāgānusayaṃ vikkhambhetvā paṭhamajjhānaṃ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṃ rāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samugghāteti. So anāgāmimaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva paṭhamajjhāne nānuseti nāma. Tenāha – ‘‘na tattha rāgānusayo anusetī’’ti. Tadāyatananti taṃ āyatanaṃ, paramassāsabhāvena patiṭṭhānabhūtaṃ arahattanti attho. Iti anuttaresūti evaṃ anuttarā vimokkhāti laddhanāme arahatte. Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa. Uppajjati pihāpaccayā domanassanti patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ domanassaṃ uppajjati. Taṃ panetaṃ na patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ uppajjati, patthetvā alabhantassa pana alābhamūlakaṃ uppajjamānaṃ, ‘‘uppajjati pihāpaccayā’’ti vuttaṃ. Tattha kiñcāpi domanassaṃ nāma ekantena akusalaṃ, idaṃ pana sevitabbaṃ domanassaṃ vaṭṭatīti vadanti. Yogino hi temāsikaṃ chamāsikaṃ vā navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhanti. Tesu yo taṃ taṃ paṭipadaṃ gahetvā antokālaparicchedeyeva arahattaṃ pāpuṇissāmīti ghaṭento vāyamanto na sakkoti yathāparicchinnakālena pāpuṇituṃ, tassa balavadomanassaṃ uppajjati, āḷindikavāsimahāphussadevattherassa viya assudhārā pavattanti. Thero kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūresi. Tassa, ‘‘imasmiṃ vāre arahattaṃ gaṇhissāmi, imasmiṃ vāre visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmī’’ti mānasaṃ bandhitvā samaṇadhammaṃ karontasseva ekūnavīsativassāni atikkantāni. Pavāraṇādivase āgate therassa assupātena muttadivaso nāma nāhosi. Vīsatime pana vasse arahattaṃ pāṇuṇi.

ในบทว่า `ราคํ เตน ปชหติ` นี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๒ ข้อด้วยการพยากรณ์เพียงอย่างเดียว ในศาสนานี้ ภิกษุข่มราคานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าปฐมฌาน, กระทำราคานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอนาคามิมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (ราคานุสัย) ได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น" บทว่า `ตทายตนํ` ความว่า ที่ตั้งนั้น คืออรหัตตผลอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นที่ผ่อนคลายอย่างยิ่ง บทว่า `อิติ อนุตฺตเรสุ` คือ ในอรหัตตผลซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ว่า "อนุตตรวิโมกข์" บทว่า `ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต` คือ แก่ผู้ที่ตั้งความปรารถนาขึ้น บทว่า `อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ` ความว่า โทมนัสมีความปรารถนาเป็นรากเหง้าย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนา แต่โทมนัสนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยมีความปรารถนาเป็นรากเหง้า แต่เมื่อเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารถนาแล้วไม่ได้ โดยมีความไม่ได้เป็นรากเหง้า ท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย" ในเรื่องนั้น แม้ว่าชื่อว่าโทมนัสจะเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว แต่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า โทมนัสนี้เป็นสิ่งที่ควรเสพ ย่อมควร จริงอยู่ บรรดาโยคีบุคคลย่อมถือเอาปฏิปทาตลอด ๓ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง หรือ ๙ เดือนบ้าง ในบรรดาโยคีเหล่านั้น โยคีรูปใดถือเอาปฏิปทานั้นๆ แล้วขวนขวายพยายามอยู่ว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลภายในกำหนดกาลนี้ให้ได้" แต่ไม่สามารถบรรลุได้ตามกาลที่กำหนดไว้, โทมนัสอย่างรุนแรงย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีรูปนั้น, กระแสแห่งน้ำตาย่อมเป็นไปประดุจพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาฬินทกวิหาร ได้ยินว่า พระเถระได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรตลอด ๑๙ ปี เมื่อพระเถระนั้นผูกจิตไว้ว่า "ในวาระนี้ เราจักบรรลุอรหัตตผล, ในวาระนี้ เราจักปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณา" แล้วบำเพ็ญสมณธรรมอยู่, ๑๙ ปีก็ได้ล่วงไป เมื่อวันปวารณามาถึง, สำหรับพระเถระแล้ว ไม่มีวันใดเลยที่เว้นจากการหลั่งน้ำตา แต่ในพรรษาที่ ๒๐ ท่านก็ได้บรรลุอรหัตตผล

Paṭighaṃ [Pg.268] tena pajahatīti ettha domanasseneva paṭighaṃ pajahati. Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ, domanassena vā domanassappahānaṃ nāma atthi. Ayaṃ pana bhikkhu temāsikādīsu aññataraṃ paṭipadaṃ gahetvā iti paṭisañcikkhati – ‘‘passa bhikkhu, kiṃ tuyhaṃ sīlena hīnaṭṭhānaṃ atthi, udāhu vīriyena, udāhu paññāya, nanu te sīlaṃ suparisuddhaṃ vīriyaṃ supaggahitaṃ paññā sūrā hutvā vahatī’’ti. So evaṃ paṭisañcikkhitvā, ‘‘na dāni puna imassa domanassassa uppajjituṃ dassāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā antotemāse vā antochamāse vā antonavamāse vā anāgāmimaggena taṃ samugghāteti. Iminā pariyāyena paṭigheneva paṭighaṃ, domanasseneva domanassaṃ pajahati nāma.

ในบทว่า `ปฏฆํ เตน ปชหติ` นี้ (ภิกษุ) ย่อมละปฏิฆะด้วยโทมนัสนั่นเทียว จริงอยู่ การละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว หรือชื่อว่าการละโทมนัสด้วยโทมนัสนั้น ย่อมไม่มี แต่ภิกษุนี้ ถือเอาปฏิปทาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปฏิปทา ๓ เดือนเป็นต้นแล้ว ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุ ท่านจงดูเถิด ท่านมีความบกพร่องด้วยศีลหรือ หรือว่าด้วยความเพียร หรือว่าด้วยปัญญา ศีลของท่านบริสุทธิ์ดีแล้วมิใช่หรือ ความเพียรก็ประคองไว้ดีแล้วมิใช่หรือ ปัญญาก็เป็นไปอย่างกล้าแกร่งมิใช่หรือ" ภิกษุนั้นครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว จึงทำความเพียรให้มั่นคงว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้โอกาสแก่โทมนัสนี้เกิดขึ้นอีก" แล้วย่อมถอนโทมนัสนั้นขึ้นด้วยอนาคามิมรรคภายใน ๓ เดือนบ้าง ภายใน ๖ เดือนบ้าง หรือภายใน ๙ เดือนบ้าง โดยปริยายนี้ จึงชื่อว่าย่อมละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว ย่อมละโทมนัสด้วยโทมนัสนั่นเทียว

Na tattha paṭighānusayo anusetīti tattha evarūpe domanasse paṭighānusayo nānuseti. Na taṃ ārabbha uppajjati, pahīnova tattha paṭighānusayoti attho. Avijjaṃ tena pajahatīti idha bhikkhu avijjānusayaṃ vikkhambhetvā catutthajjhānaṃ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattamaggena samugghāteti. So arahattamaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva catutthajjhāne nānuseti nāma. Tenāha – ‘‘na tattha avijjānusayo anusetī’’ti.

ในบทว่า `น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสติ` ความว่า ในโทมนัสเช่นนี้ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง (ปฏิฆานุสัย) ไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภโทมนัสนั้น ความว่า ปฏิฆานุสัยในโทมนัสนั้นเป็นอันละได้แล้วนั่นเทียว ในบทว่า `อวิชฺชํ เตน ปชหติ` นี้ ภิกษุข่มอวิชชานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าจตุตถฌาน, กระทำอวิชชานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอรหัตตมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (อวิชชานุสัย) ได้ด้วยอรหัตตมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในจตุตถฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น"

466. Idāni paṭibhāgapucchaṃ pucchanto sukhāya panāyyetiādimāha. Tassa vissajjane yasmā sukhassa dukkhaṃ, dukkhassa ca sukhaṃ paccanīkaṃ, tasmā dvīsu vedanāsu visabhāgapaṭibhāgo kathito. Upekkhā pana andhakārā avibhūtā duddīpanā, avijjāpi tādisāvāti tenettha sabhāgapaṭibhāgo kathito. Yattakesu pana ṭhānesu avijjā tamaṃ karoti, tattakesu vijjā tamaṃ vinodetīti visabhāgapaṭibhāgo kathito. Avijjāya kho, āvusoti ettha ubhopete dhammā anāsavā lokuttarāti sabhāgapaṭibhāgova kathito. Vimuttiyā kho, āvusoti ettha anāsavaṭṭhena lokuttaraṭṭhena abyākataṭṭhena ca sabhāgapaṭibhāgova kathito. Accayāsīti ettha pañhaṃ atikkamitvā gatosīti attho. Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetunti pañhānaṃ paricchedapamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi, appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃ[Pg.269], na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ. Tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho.

๔๖๖. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปฏิภาคปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า `สุขาย ปนายฺโย` ในการวิสัชนาปัญหานั้น เพราะเหตุว่าทุกข์เป็นปฏิปักษ์ต่อสุข และสุขก็เป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ฉะนั้น ในเวทนาทั้งสอง ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ส่วนอุเบกขานั้นเป็นดุจความมืด ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก, แม้อวิชชาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ในธรรมทั้งสองนี้ ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกัน แต่ในฐานะทั้งหลายเพียงใดที่อวิชชากระทำความมืด, ในฐานะทั้งหลายเพียงนั้น วิชชาย่อมบรรเทาความมืดนั้นเสีย, ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ในบทว่า `อวิชฺชาย โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว เพราะธรรมทั้งสองนั้นเป็นอนาสวะและเป็นโลกุตตระ ในบทว่า `วิมุตฺติยา โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว โดยความเป็นอนาสวะ โดยความเป็นโลกุตตระ และโดยความเป็นอัพยากตะ ในบทว่า `อจฺจยาสิ` นี้ ความว่า ท่านเป็นผู้ก้าวล่วงปัญหาไปเสียแล้ว บทว่า `นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตํ` ความว่า ท่านไม่สามารถจะกำหนดขอบเขตและประมาณของปัญหาได้, ท่านได้ถามถึงปฏิภาคของธรรมที่ไม่มีปฏิภาค ชื่อว่านิพพานนี้เป็นธรรมที่ไม่มีปฏิภาค, ไม่สามารถจะกระทำปฏิภาคกับธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วแสดงว่า เป็นสีเขียวบ้าง หรือเป็นสีเหลืองบ้างได้ ความว่า และท่านก็ถามถึงนิพพานนั้นด้วยอัธยาศัยนี้

Ettāvatā cāyaṃ upāsako yathā nāma sattame ghare salākabhattaṃ labhitvā gato bhikkhu satta gharāni atikkamma aṭṭhamassa dvāre ṭhito sabbānipi satta gehāni viraddhova na aññāsi, evamevaṃ appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchanto sabbāsupi sattasu sappaṭibhāgapucchāsu viraddhova hotīti veditabbo. Nibbānogadhanti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ. Nibbānaparāyananti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า อุบาสกนี้เป็นผู้พลาดแล้วในปัญหาที่มีส่วนเปรียบได้ทั้ง 7 ข้อทั้งหมด เมื่อถามถึงส่วนเปรียบของธรรมที่ไม่มีส่วนเปรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งได้สลากภัตในเรือน 7 หลังแล้วเดินไป ผ่านเรือน 7 หลังไปแล้ว ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังที่ 8 ไม่รู้เลยว่าตนพลาดเรือนทั้ง 7 หลังนั้นทั้งหมดแล้ว. บทว่า นิพฺพาโนคธํ ความว่า หยั่งลงสู่ภายในพระนิพพาน คือหยั่งลงสู่พระนิพพาน. บทว่า นิพฺพานปรายณํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่ไปอันยิ่งใหญ่ของธรรมนั้น ชื่อว่ามีคติอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า ย่อมไม่ไปที่อื่นยิ่งกว่าพระนิพพานนั้น. ธรรมนั้นมีพระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่จบสิ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพฺพานปริโยสานํ.

467. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā, dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā ṭhānāṭṭhānakusalāti attho. Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhanasamatthāya paññāya samannāgatā. Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyanti. Ettāvatā ca pana ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto, na sāvakabhāsito. Yathā hi rājayuttehi likhitaṃ paṇṇaṃ yāva rājamuddikāya na lañchitaṃ hoti, na tāva rājapaṇṇanti saṅkhyaṃ gacchati; lañchitamattaṃ pana rājapaṇṇaṃ nāma hoti, tathā, ‘‘ahampi taṃ evameva byākareyya’’nti imāya jinavacanamuddikāya lañchitattā ayaṃ suttanto āhaccavacanena jinabhāsito nāma jāto. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๔๖๗. บทว่า ปณฺฑิตา ความว่า ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต อธิบายว่า ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในฐานะและอฐานะ. บทว่า มหาปญฺญา ความว่า ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถจะรับเอาอรรถอันใหญ่หลวง ธรรมอันใหญ่หลวง นิรุตติอันใหญ่หลวง และปฏิภาณอันใหญ่หลวงไว้ได้. บทว่า ยถา ตํ ธมฺมทินฺนาย ความว่า ธรรมทินนาภิกษุณีได้พยากรณ์แล้วฉันใด แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน. ก็ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิต ไม่ใช่สาวกภาษิต. เปรียบเหมือนสาส์นที่ราชบุรุษเขียนแล้ว ตราบใดยังมิได้ประทับด้วยพระราชลัญจกร ตราบนั้นก็ยังไม่นับว่าเป็นพระราชสาส์น แต่พอประทับตราแล้วเท่านั้น ก็ได้ชื่อว่าเป็นพระราชสาส์น ฉันใด, เพราะเหตุที่พระสูตรนี้ประทับแล้วด้วยพระพุทธวจนะเพียงดังตราประทับว่า "แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน" ฉันนั้น พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิตโดยอ้างอิงพระดำรัส. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Cūḷavedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร จบ.

5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร

468. Evaṃ me sutanti cūḷadhammasamādānasuttaṃ. Tattha dhammasamādānānīti dhammoti gahitagahaṇāni. Paccuppannasukhanti paccuppanne sukhaṃ, āyūhanakkhaṇe sukhaṃ [Pg.270] sukaraṃ sukhena sakkā pūretuṃ. Āyatiṃ dukkhavipākanti anāgate vipākakāle dukkhavipākaṃ. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo.

๔๖๘. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า จูฬธัมมสมาทานสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานานิ, บทว่า ธมฺโม ได้แก่ การถือเอาธรรมที่ถือเอาแล้ว. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ ความว่า เป็นสุขในปัจจุบัน คือในขณะที่พากเพียร ก็เป็นสุข ทำได้ง่าย อาจให้เต็มเปี่ยมได้โดยง่าย. บทว่า อายตึ ทุกฺขวิปากํ ความว่า มีวิบากเป็นทุกข์ในกาลที่เป็นวิบากในอนาคต. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

469. Natthi kāmesu dosoti vatthukāmesupi kilesakāmesupi doso natthi. Pātabyataṃ āpajjantīti te vatthukāmesu kilesakāmena pātabyataṃ pivitabbataṃ, yathāruci paribhuñjitabbataṃ āpajjantīti attho. Moḷibaddhāhīti moḷiṃ katvā baddhakesāhi. Paribbājikāhīti tāpasaparibbājikāhi. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Pariññaṃ paññapentīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapenti. Māluvāsipāṭikāti dīghasaṇṭhānaṃ māluvāpakkaṃ. Phaleyyāti ātapena sussitvā bhijjeyya. Sālamūleti sālarukkhassa samīpe. Santāsaṃ āpajjeyyāti kasmā āpajjati? Bhavanavināsabhayā. Rukkhamūle patitamāluvābījato hi latā uppajjitvā rukkhaṃ abhiruhati. Sā mahāpattā ceva hoti bahupattā ca, koviḷārapattasadisehi pattehi samannāgatā. Atha taṃ rukkhaṃ mūlato paṭṭhāya vinandhamānā sabbaviṭapāni sañchādetvā mahantaṃ bhāraṃ janetvā tiṭṭhati. Sā vāte vā vāyante deve vā vassante oghanaṃ janetvā tassa rukkhassa sabbasākhāpasākhaṃ bhañjati, bhūmiyaṃ nipāteti. Tato tasmiṃ rukkhe patiṭṭhitavimānaṃ bhijjati nassati. Iti sā bhavanavināsabhayā santāsaṃ āpajjati.

๔๖๙. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษในวัตถุกามและกิเลสกามไม่มี. บทว่า ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ชนเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงดื่ม คือความเป็นสิ่งที่พึงบริโภคตามความพอใจในวัตถุกามทั้งหลายด้วยกิเลสกาม. บทว่า โมฬิพทฺธาหิ ความว่า ผู้ทำมวยผมแล้วมุ่นเกล้า. บทว่า ปริพฺพาชิกาหิ ได้แก่ ดาบสินีปริพาชิกา. บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า ย่อมกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริญฺญํ ปญฺญเปนฺติ ความว่า ย่อมบัญญัติการละ การก้าวล่วง. บทว่า มาลุวาสิปาฏิกา ได้แก่ ผลเถาวัลย์สุกมีสัณฐานยาว. บทว่า ผเลยฺย ความว่า พึงแห้งเพราะแดดแล้วแตกไป. บทว่า สาลมูเล ความว่า ใกล้ต้นสาละ. บทว่า สนฺตาสํ อาปชฺเชยฺย ความว่า ย่อมถึงความสะดุ้งกลัวเพราะเหตุไร? เพราะกลัววิมานจะพินาศ. จริงอยู่ เถาวัลย์เกิดขึ้นจากเมล็ดเถาวัลย์ที่ตกอยู่ที่โคนต้นไม้แล้วเลื้อยขึ้นต้นไม้ เถาวัลย์นั้นมีใบใหญ่และมีใบดก ประกอบด้วยใบที่เหมือนใบทองหลาง. ครั้งนั้น เถาวัลย์นั้นก็พันรัดต้นไม้นั้นตั้งแต่โคนต้น ปกคลุมกิ่งก้านทั้งหมด ทำให้เกิดภาระหนักแล้วตั้งอยู่. เถาวัลย์นั้น เมื่อลมพัดหรือฝนตก ก็ทำให้เกิดน้ำหนักมาก หักกิ่งใหญ่กิ่งน้อยทั้งหมดของต้นไม้นั้น ทำให้ตกลงบนพื้นดิน. เพราะเหตุนั้น วิมานที่ตั้งอยู่ในต้นไม้นั้นก็แตกทำลายไป. เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นจึงถึงความสะดุ้งกลัวเพราะกลัววิมานจะพินาศ.

Ārāmadevatāti tattha tattha pupphārāmaphalārāmesu adhivatthā devatā. Vanadevatāti andhavanasubhagavanādīsu vanesu adhivatthā devatā. Rukkhadevatāti abhilakkhitesu naḷerupucimandādīsu rukkhesu adhivatthā devatā. Osadhitiṇavanappatīsūti harītakīāmalakīādīsu osadhīsu tālanāḷikerādīsu tiṇesu vanajeṭṭhakesu ca vanappatirukkhesu adhivatthā devatā. Vanakammikāti vane kasanalāyanadāruāharaṇagorakkhādīsu kenacideva kammena vā vicarakamanussā. Uddhareyyunti khādeyyuṃ. Vilambinīti vātena pahatapahataṭṭhānesu keḷiṃ karontī viya vilambantī. Sukho imissāti evarūpāya māluvālatāya samphassopi sukho, dassanampi sukhaṃ. Ayaṃ me dārakānaṃ āpānamaṇḍalaṃ bhavissati, kīḷābhūmi bhavissati, dutiyaṃ [Pg.271] me vimānaṃ paṭiladdhanti latāya dassanepi samphassepi somanassajātā evamāha.

บทว่า อารามเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในสวนดอกไม้และสวนผลไม้ในที่นั้นๆ. บทว่า วนเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าทั้งหลาย มีอันธวันและสุภควันเป็นต้น. บทว่า รุกฺขเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้ที่หมายรู้กันดี มีต้นสะเดาที่นเฬรุยักษ์สิงอยู่เป็นต้น. บทว่า โอสธิติณวนปฺปตีสุ ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นยา มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น, ในต้นหญ้า มีตาลและมะพร้าวเป็นต้น, และในต้นไม้ที่เป็นเจ้าป่า คือต้นไม้ใหญ่ในป่า. บทว่า วนกมฺมิกา ได้แก่ มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่าด้วยการงานอย่างใดอย่างหนึ่ง มีการไถ การเกี่ยว การหาฟืน และการเลี้ยงโคเป็นต้น. บทว่า อุทฺธเรยฺยุํ ความว่า พึงกิน. บทว่า วิลมฺพินี ความว่า ห้อยย้อยอยู่ เหมือนกำลังเล่นอยู่ในที่ต่างๆ ที่ถูกลมพัด. บทว่า สุโข อิมิสฺสา ความว่า แม้สัมผัสของเถาวัลย์ชนิดนี้ก็เป็นสุข แม้การเห็นก็เป็นสุข. (เทวดา) เกิดโสมนัสในการเห็นและการสัมผัสเถาวัลย์ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เถาวัลย์นี้จักเป็นลานดื่มน้ำของลูกๆ ของเรา จักเป็นลานสำหรับเล่น เราได้วิมานที่สองแล้ว".

Viṭabhiṃ kareyyāti sākhānaṃ upari chattākārena tiṭṭheyya. Oghanaṃ janeyyāti heṭṭhā ghanaṃ janeyya. Upari āruyha sakalaṃ rukkhaṃ paliveṭhetvā puna heṭṭhā bhassamānā bhūmiṃ gaṇheyyāti attho. Padāleyyāti evaṃ oghanaṃ katvā puna tato paṭṭhāya yāva mūlā otiṇṇasākhāhi abhiruhamānā sabbasākhā paliveṭhentī matthakaṃ patvā teneva niyāmena puna orohitvā ca abhiruhitvā ca sakalarukkhaṃ saṃsibbitvā ajjhottharantī sabbasākhā heṭṭhā katvā sayaṃ upari ṭhatvā vāte vā vāyante deve vā vassante padāleyya. Bhindeyyāti attho. Khāṇumattameva tiṭṭheyya, tattha yaṃ sākhaṭṭhakavimānaṃ hoti, taṃ sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṃ bhijjati. Rukkhaṭṭhakavimānaṃ pana yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati, tāva na nassati. Idaṃ pana vimānaṃ sākhaṭṭhakaṃ, tasmā sabbasākhāsu saṃbhijjamānāsu bhijjittha. Devatā puttake gahetvā khāṇuke ṭhitā paridevituṃ āraddhā.

คำว่า "พึงทำพุ่มไม้" คือ พึงตั้งอยู่เบื้องบนของกิ่งไม้ทั้งหลายโดยมีสัณฐานดุจฉัตร คำว่า "พึงให้เกิดความทึบ" คือ พึงทำให้เกิดความหนาทึบในเบื้องล่าง อธิบายว่า ขึ้นไปเบื้องบนแล้วพันต้นไม้ทั้งหมดไว้ แล้วเลื้อยลงมาเบื้องล่างอีก พึงยึดแผ่นดินไว้ คำว่า "พึงทำลาย" คือ ครั้นทำความหนาทึบอย่างนี้แล้ว ก็เริ่มจากที่นั้นอีก เลื้อยขึ้นไปด้วยกิ่งที่หยั่งลงมาจนถึงราก พันกิ่งไม้ทั้งหมดไว้ ครั้นถึงยอดแล้ว ก็เลื้อยลงและเลื้อยขึ้นอีกโดยนัยนั้นนั่นแหละ เย็บต้นไม้ทั้งหมดแล้วครอบงำไว้ ทำกิ่งไม้ทั้งหมดไว้เบื้องล่าง ตนเองตั้งอยู่เบื้องบน เมื่อลมพัดอยู่หรือเมื่อฝนตกอยู่ ก็พึงทำลาย อธิบายว่า พึงหัก พึงเหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น ในต้นไม้นั้น วิมานใดที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ วิมานนั้นเมื่อกิ่งไม้ทั้งหลายกำลังหัก ก็แตกทำลายไปในที่นั้นๆ นั่นแหละ เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดหักแล้ว วิมานทั้งหมดก็แตกทำลาย ส่วนวิมานที่อาศัยโคนต้นไม้ตั้งอยู่ ตราบเท่าที่แม้เพียงโคนของต้นไม้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่พินาศ แต่วิมานนี้เป็นวิมานที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดกำลังถูกทำลาย วิมานจึงแตกทำลายไป เทวดาอุ้มบุตรน้อยทั้งหลายยืนอยู่ที่ตอไม้ เริ่มคร่ำครวญแล้ว

471. Tibbarāgajātikoti bahalarāgasabhāvo. Rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti tibbarāgajātikattā diṭṭhe diṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ gaṇhāti. Athassa ācariyupajjhāyā daṇḍakammaṃ āṇāpenti. So abhikkhaṇaṃ daṇḍakammaṃ karonto dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, natveva vītikkamaṃ karoti. Tibbadosajātikoti appamattikeneva kuppati, daharasāmaṇerehi saddhiṃ hatthaparāmāsādīni karontova katheti. Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohajātiko pana idha kataṃ vā katato akataṃ vā akatato na sallakkheti, tāni tāni kiccāni virādheti. Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

๔๗๑. คำว่า "เป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" คือ มีสภาวะที่ราคะหนาแน่น คำว่า "ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดแต่ราคะ" คือ เพราะความเป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ จึงย่อมถือนิมิตในอารมณ์ที่เห็นแล้วๆ ครั้งนั้น พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของเธอย่อมบัญชาทัณฑกรรม เธอเมื่อทำทัณฑกรรมอยู่เนืองๆ ก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัส แต่ก็ไม่ทำการล่วงละเมิดเลย คำว่า "เป็นผู้มีโทสะกล้าโดยปกติ" คือ ย่อมโกรธด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย เมื่อพูดคุยกับสามเณรน้อยทั้งหลาย ก็มักจะทำการลูบคลำด้วยมือเป็นต้น แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม ส่วนผู้มีโมหะโดยปกติ ในศาสนานี้ ย่อมไม่กำหนดรู้สิ่งที่ทำแล้วว่าทำแล้ว หรือสิ่งที่ยังไม่ได้ทำว่ายังไม่ได้ทำ ย่อมทำกิจนั้นๆ ให้ผิดพลาด แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม

472. Na tibbarāgajātikotiādīni vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Kasmā panettha koci tibbarāgādijātiko hoti, koci na tibbarāgādijātiko? Kammaniyāmena. Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā [Pg.272] mandā, tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṃ sakkonti. Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti, sukhasīlo akkodhano paññavā vajirūpamañāṇo.

๔๗๒. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ไม่ใช่ผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ก็เพราะเหตุไร ในบุคคลเหล่านี้ บางคนจึงเป็นผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ บางคนไม่ใช่ผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ? (ตอบว่า) เป็นไปโดยกฎแห่งกรรม จริงอยู่ บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะมีกำลัง อโลภะอ่อนกำลัง อโทสะและอโมหะมีกำลัง โทสะและโมหะอ่อนกำลัง อโลภะที่อ่อนกำลังของบุคคลนั้น ย่อมไม่สามารถกำจัดโลภะให้สิ้นไปได้ ส่วนอโทสะและอโมหะที่มีกำลัง ย่อมสามารถกำจัดโทสะและโมหะให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นผู้บังเกิดแล้วด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิที่กรรมนั้นให้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่โลภ เป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti, alobhādosā mandā, amoho balavā, moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโทสะมีกำลัง อโลภะและอโทสะอ่อนกำลัง อโมหะมีกำลัง โมหะอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้ประทุษร้าย แต่ย่อมเป็นผู้มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ เหมือนพระทัตตาภยเถระ

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, sukhasīlako pana hoti akkodhano.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโมหะมีกำลัง (กุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้เชื่องช้า แต่ย่อมเป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti, alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca.

ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคือโลภะ โทสะ และโมหะ มีกำลัง อโลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภ ผู้ประทุษร้าย และผู้หลง

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva appakileso hoti, dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño ca.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีกิเลสน้อย แม้เห็นทิพยารมณ์ก็ไม่หวั่นไหว แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้ายและมีปัญญาทึบ

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti sukhasīlako ca, mūḷho pana hoti.

บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีศีลสบาย แต่ย่อมเป็นผู้หลง

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho pana hoti kodhano.

ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีปัญญา แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้าย เป็นผู้มักโกรธ

Yassa [Pg.273] pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti, lobhādayo mandā, so mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hoti.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคืออโลภะเป็นต้น มีกำลัง โลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้ไม่โลภ ไม่ประทุษร้าย และมีปัญญา เหมือนพระมหาสังฆรักขิตเถระ

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร จบแล้ว

6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā

อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร

473. Evaṃ me suttanti mahādhammasamādānasuttaṃ. Tattha evaṃkāmāti evaṃicchā. Evaṃchandāti evaṃajjhāsayā. Evaṃadhippāyāti evaṃladdhikā. Tatrāti tasmiṃ aniṭṭhavaḍḍhane ceva iṭṭhaparihāne ca. Bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā hi dhammānaṃ netā vinetā anunetāti. Yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvā dassitā dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakā dhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti osaranti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati, ahaṃ bhagavā kinnāmoti? Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati. Ahaṃ bhagavā kinnāmanti? Tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratītipi bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaññeva paṭibhātūti bhagavatoyeva etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.

๔๗๓. บทว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาธรรมสมาทานสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํกามา ความว่า มีความปรารถนาอย่างนี้ บทว่า เอวํฉันทา ความว่า มีอัธยาศัยอย่างนี้ บทว่า เอวํอธิปฺปายา ความว่า มีความเห็นอย่างนี้ บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในความเจริญแห่งสิ่งไม่น่าปรารถนาและความเสื่อมแห่งสิ่งที่น่าปรารถนานั้น บทว่า ภควํมูลกา มีวิเคราะห์ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นมูลรากของธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํมูลกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดพุทธันดรหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะสามารถทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นได้ มิได้มีเลย แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายแล้ว เพราะว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายอาศัยพระผู้มีพระภาคจึงรู้ทั่วถึงและแทงตลอดธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก บทว่า ภควํเนตฺติกา ความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้พร่ำสอนธรรมทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นแสดงทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน จึงชื่อว่า ภควํเนตฺติกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ) บทว่า ภควํปฏิสรณา ความว่า ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมมีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง) บทว่า ปฏิสรนฺติ ความว่า ย่อมไหลไปรวมกัน ย่อมประชุมกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล โดยอำนาจแห่งการแทงตลอด ผัสสะก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง" เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน ย่อมทรงเป็นที่พึ่งแก่ธรรมทั้งหลาย แม้เพราะเหตุนี้ ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา บทว่า ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตุ ความว่า ขอให้อรรถแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคแต่พระองค์เดียวเถิด ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด

474. Sevitabbeti [Pg.274] nissayitabbe. Bhajitabbeti upagantabbe. Yathā taṃ aviddasunoti yathā aviduno bālassa andhaputhujjanassa. Yathā taṃ viddasunoti yathā viduno medhāvino paṇḍitassa.

๔๗๔. บทว่า เสวิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรอาศัย บทว่า ภชิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรเข้าไปหา บทว่า ยถา ตํ อวิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้ไม่รู้ ผู้เป็นพาล ผู้เป็นอันธปุถุชน บทว่า ยถา ตํ วิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้รู้ ผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต

475. Atthi, bhikkhave, dhammasamādānanti purimasutte uppaṭipāṭiākārena mātikā ṭhapitā, idha pana yathādhammaraseneva satthā mātikaṃ ṭhapesi. Tattha dhammasamādānanti pāṇātipātādīnaṃ dhammānaṃ gahaṇaṃ.

๔๗๕. บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว ธมฺมสมาทานํ เป็นต้น ในสูตรก่อน (จูฬธรรมสมาทานสูตร) มาติกาถูกตั้งไว้โดยอาการที่ไม่เป็นไปตามลำดับ แต่ในสูตรนี้ พระศาสดาทรงตั้งมาติกาไว้ตามสภาวะแห่งธรรมโดยแท้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานํ คือ การสมาทานธรรมทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้น

476. Avijjāgatoti avijjāya samannāgato.

๔๗๖. บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอวิชชา

477. Vijjāgatoti vijjāya samannāgato paññavā.

๔๗๗. บทว่า วิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา คือผู้มีปัญญา

478. Sahāpi dukkhenāti ettha micchācāro abhijjhā micchādiṭṭhīti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṃ cetanānaṃ vasena dukkhavedanā honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasampayuttā vā upekkhāsampayuttā vā hoti. Sesā pāṇātipātādayo satta tissannampi cetanānaṃ vasena dukkhavedanā honti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā’’ti. Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṃ. Pariyeṭṭhiṃ vā āpajjantassa pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṃ dukkhampi vaṭṭatiyeva.

๔๗๘. ในบทว่า สหาปิ ทุกฺเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ มิจฉาจาร อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ก่อน ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนา (เจตนาที่ตัดสินใจ) ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออุเบกขาเวทนา ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเหตุนี้จึงตรัสว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" (เป็นไปพร้อมกับทุกข์ พร้อมกับโทมนัส) และในทุจริต ๗ ประการนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง แม้ทุกข์ทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่บุคคลผู้กำลังแสวงหาก็ย่อมควรได้

479. Sahāpi sukhenāti ettha pāṇātipāto pharusavācā byāpādoti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṃ cetanānaṃ vasena sukhavedanā honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Sesā satta tissannampi cetanānaṃ vasena sukhavedanā hontiyeva. Sahāpi somanassenāti somanassameva cettha sukhanti veditabbaṃ. Iṭṭhaphoṭṭhabbasamaṅgino vā pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṃ sukhampi vaṭṭatiyeva.

๔๗๙. ในบทว่า สหาปิ สุเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ ปาณาติบาต ผรุสวาจา และพยาบาท ก่อน ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ นั่นเทียว ในบทว่า สหาปิ โสมนสฺเสน พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุขในทุจริต ๗ ประการนี้ อีกอย่างหนึ่ง แม้สุขทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่ผู้เพียบพร้อมด้วยโผฏฐัพพารมณ์ที่น่าปรารถนาก็ย่อมควรได้

480. Tatiyadhammasamādāne idhekacco macchabandho vā hoti, māgaviko vā, pāṇupaghātaṃyeva nissāya jīvikaṃ kappeti. Tassa garuṭṭhāniyo bhikkhu akāmakasseva pāṇātipāte ādīnavaṃ, pāṇātipātaviratiyā ca ānisaṃsaṃ kathetvā sikkhāpadaṃ deti. So gaṇhantopi dukkhito domanassitova hutvā gaṇhāti. Aparabhāge katipāhaṃ vītināmetvā [Pg.275] rakkhituṃ asakkontopi dukkhitova hoti, tassa pubbāparacetanā dukkhasahagatāva honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasahagatā vā upekkhāsahagatā vāti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Iti pubbabhāgaparabhāgacetanāva sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā’’ti. Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṃ.

๔๘๐. ในธรรมสมาทานที่ ๓ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนจับปลาบ้าง เป็นพรานเนื้อบ้าง อาศัยการฆ่าสัตว์เลี้ยงชีพ ภิกษุผู้เป็นที่เคารพของเขา บอกโทษในปาณาติบาตและอานิสงส์ในปาณาติปาตวิรัติแก่เขาผู้ไม่ต้องการ แล้วให้สิกขาบท แม้เมื่อเขาสมาทาน ก็เป็นผู้มีความทุกข์ มีความโทมนัสสมาทาน ในภายหลัง เมื่อผ่านไป ๒-๓ วัน แม้ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ ก็เป็นผู้มีความทุกข์ ปุพพเจตนาและอปรเจตนาของเขาย่อมเป็นไปกับทุกข์เท่านั้น ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาเป็นไปกับสุขหรืออุเบกขา พึงทราบเนื้อความในทุจริตทั้งปวงอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปุพพเจตนาและอปรเจตนาเท่านั้น จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" และในทุจริตนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์

481. Catutthadhammasamādāne dasasupi padesu tissopi pubbabhāgāparabhāgasanniṭṭhāpakacetanā sukhasampayuttā hontiyeva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘sahāpi sukhena sahāpi somanassenā’’ti. Somanassameva cettha sukhanti veditabbaṃ.

๔๘๑. ในธรรมสมาทานที่ ๔ แม้ในสุจริตบททั้ง ๑๐ เจตนาทั้ง ๓ คือ ปุพพเจตนา อปรเจตนา และสันนิฏฐาปกเจตนา ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาทั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเจตนานั้นจึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ สุเขน สหาปิ โสมนสฺเสน" และในสุจริต ๑๐ ประการนี้ พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุข

482. Tittakālābūti tittakarasaalābu. Visena saṃsaṭṭhoti halāhalavisena sampayutto missito luḷito. Nacchādessatīti na ruccissati na tuṭṭhiṃ karissati. Nigacchasīti gamissasi. Appaṭisaṅkhāya piveyyāti taṃ appaccavekkhitvā piveyya.

๔๘๒. บทว่า ติตฺตกาลาพุ ได้แก่ น้ำเต้าที่มีรสขม บทว่า วิเสน สํสฏฺโฐ ความว่า เจือปน คลุกเคล้า กวนกับยาพิษร้ายแรง บทว่า นจฺฉาเทสฺสติ ความว่า จะไม่ชอบใจ จะไม่ทำให้ยินดี บทว่า นิคจฺฉสิ ความว่า ท่านจะถึง บทว่า อปฺปฏิสงฺขาย ปิเวยฺย ความว่า พึงดื่มโดยไม่พิจารณา

483. Āpānīyakaṃsoti āpānīyassa madhurapānakassa bharitakaṃso. Vaṇṇasampannoti pānakavaṇṇādīhi sampannavaṇṇo, kaṃse pakkhittapānakavasena pānakakaṃsopi evaṃ vutto. Chādessatīti tañhi halāhalavisaṃ yattha yattha pakkhittaṃ hoti, tassa tasseva rasaṃ deti. Tena vuttaṃ ‘‘chādessatī’’ti.

๔๘๓. บทว่า อาปานียกํโส ความว่า ถ้วยสำริดที่เต็มด้วยน้ำปานะอันมีรสหวาน บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า มีวรรณะถึงพร้อมด้วยสีแห่งน้ำปานะเป็นต้น, แม้ถ้วยน้ำปานะ ท่านก็เรียอย่างนี้ โดยนัยที่น้ำปานะถูกใส่ลงในถ้วยสำริด บทว่า ฉาเทสฺสติ ความว่า จริงอยู่ ยาพิษร้ายแรงนั้นใส่ลงในภาชนะใดๆ ก็ย่อมให้รสชาติ (ของตน) แก่ภาชนะนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฉาเทสฺสติ”

484. Pūtimuttanti muttameva. Yathā hi manussabhāvo suvaṇṇavaṇṇo pūtikāyotveva, tadahujātāpi galocilatā pūtilatātveva vuccati. Evaṃ taṅkhaṇaṃ gahitaṃ taruṇampi muttaṃ pūtimuttameva. Nānābhesajjehīti harītakāmalakādīhi nānosadhehi. Sukhī assāti arogo suvaṇṇavaṇṇo sukhī bhaveyya.

๔๘๔. บทว่า ปูติมุตฺตํ ได้แก่ น้ำมูตรนั่นเอง เปรียบเหมือนอัตภาพของมนุษย์ แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) และเถาบอระเพ็ด แม้เกิดในวันนั้น ก็เรียกว่า ปูติลดา (เถาไม้เน่า) ฉันใด แม้ฉันนั้น น้ำมูตรที่ยังอุ่นๆ ซึ่งถ่ายออกมาในขณะนั้น ก็เรียกว่า ปูติมูตร (น้ำมูตรเน่า) นั่นเอง บทว่า นานาเภสชฺเชหิ ความว่า ด้วยโอสถต่างๆ มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น บทว่า สุขี อสฺสา ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโรค มีวรรณะดุจทองคำ เป็นผู้มีความสุข

485. Dadhi ca madhu cāti suparisuddhaṃ dadhi ca sumadhuraṃ madhu ca. Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhanti ekato katvā missitaṃ āluḷitaṃ. Tassa tanti tassa taṃ catumadhurabhesajjaṃ pivato rucceyya. Idañca yaṃ bhagandarasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ pakkhandati, na tassa bhesajjaṃ, āhāraṃ thambhetvā maggaṃ avalañjaṃ karoti. Yaṃ [Pg.276] pana pittasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ, tassetaṃ bhesajjaṃ sītalakiriyāya pariyattabhūtaṃ.

๔๘๕. บทว่า ทธิ จ มธุ จ ความว่า ทั้งนมส้มที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และทั้งน้ำผึ้งที่หวานสนิท บทว่า เอกชฺฌํ สํสฏฺฐํ ความว่า ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว ผสมกัน คนให้เข้ากัน บทว่า ตสฺส ตํ ความว่า เภสัชคือจตุมธุระนั้น พึงเป็นที่ชอบใจของบุรุษนั้นผู้ดื่มอยู่ และยานี้ ไม่ใช่ยาสำหรับบุรุษนั้น ผู้มีโลหิตระคนด้วยน้ำเหลืองแห่งฝีริดสีดวงทวารไหลออกอยู่ (เพราะ) ยานี้ย่อมยับยั้งอาหารไว้ แล้วทำให้มรรค (คือทวารหนัก) ไม่ทำงาน ส่วนโลหิตใดที่ระคนด้วยดี, ยานี้เป็นยาสำหรับบุรุษนั้น (เพราะ) เป็นยาที่สำเร็จผลด้วยสรรพคุณเย็น

486. Viddheti ubbiddhe. Meghavigamena dūrībhūteti attho. Vigatavalāhaketi apagatameghe, deveti ākāse. Ākāsagataṃ tamagatanti ākāsagataṃ tamaṃ. Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādeti puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇasaṅkhātānaṃ paresaṃ vāde. Abhivihaccāti abhihantvā. Bhāsate ca tapate ca virocate cāti saradakāle majjhanhikasamaye ādiccova obhāsaṃ muñcati tapati vijjotatīti.

๔๘๖. บทว่า วิทฺเธ ความว่า ในเวลาที่เมฆลอยขึ้นสูง อธิบายว่า ในเวลาที่เมฆหายไปไกล บทว่า วิคตวลาหเก ความว่า ในเวลาที่เมฆปราศไปแล้ว บทว่า เทเว ความว่า ในอากาศ บทว่า อากาสคตํ ตมคตํ ความว่า ความมืดที่ไปในอากาศ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณปรปฺปวาเท ความว่า ซึ่งวาทะของชนเหล่าอื่น ผู้ชื่อว่าเป็นสมณพราหมณ์จำนวนมาก บทว่า อภิวิหจฺจ ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ ความว่า ย่อมส่องสว่าง ย่อมร้อนแรง และย่อมรุ่งโรจน์ คือ ย่อมเปล่งแสงสว่าง, ย่อมร้อนแรง, ย่อมส่องแสงจ้า ดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวันในสารทกาล

Idaṃ pana suttaṃ devatānaṃ ativiya piyaṃ manāpaṃ. Tatridaṃ vatthu – dakkhiṇadisāyaṃ kira hatthibhogajanapade saṅgaravihāro nāma atthi. Tassa bhojanasāladvāre saṅgararukkhe adhivatthā devatā rattibhāge ekassa daharassa sarabhaññavasena idaṃ suttaṃ osārentassa sutvā sādhukāraṃ adāsi. Daharo kiṃ esoti āha. Ahaṃ, bhante, imasmiṃ rukkhe adhivatthā devatāti. Kasmiṃ devate pasannāsi, kiṃ sadde, udāhu sutteti? Saddo nāma, bhante, yassa kassaci hotiyeva, sutte pasannāmhi. Satthārā jetavane nisīditvā kathitadivase ca ajja ca ekabyañjanepi nānaṃ natthīti. Assosi tvaṃ devate satthārā kathitadivaseti? Āma, bhante. Kattha ṭhitā assosīti? Jetavanaṃ, bhante, gatāmhi, mahesakkhāsu pana devatāsu āgacchantīsu tattha okāsaṃ alabhitvā idheva ṭhatvā assosinti. Ettha ṭhitāya sakkā sutthu saddo sotunti? Tvaṃ pana, bhante, mayhaṃ saddaṃ suṇasīti? Āma devateti. Dakkhiṇakaṇṇapasse nisīditvā kathanakālo viya, bhante, hotīti. Kiṃ pana devate satthu rūpaṃ passasīti? Satthā mameva oloketīti maññamānā saṇṭhātuṃ na sakkomi, bhanteti. Visesaṃ pana nibbattetuṃ asakkhittha devateti. Devatā tattheva antaradhāyi. Taṃ divasaṃ kiresa devaputto sotāpattiphale patiṭṭhito. Evamidaṃ suttaṃ devatānaṃ piyaṃ manāpaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ก็พระสูตรนี้เป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเหล่าเทวดา ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า ในทิศใต้ ในชนบทชื่อหัตถิโภคะ มีวิหารชื่อสังครวิหาร เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสังครพฤกษ์ ตรงประตูศาลาฉัน ในเวลากลางคืน ได้ฟังพระสูตรนี้ที่ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกำลังสาธยายด้วยสรภัญญะจนจบแล้ว จึงได้ให้สาธุการ ภิกษุหนุ่มถามว่า “นี่ใครกัน?” เทวดากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้นี้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านเลื่อมใสในอะไร, ในเสียง หรือว่าในพระสูตร?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันว่าเสียงนั้น ย่อมมีแก่ใครๆ ก็ได้, แต่ข้าพเจ้าเลื่อมใสในพระสูตร ในวันที่พระศาสดาทรงประทับนั่งแสดงธรรมที่พระเชตวันก็ดี ในวันนี้ก็ดี แม้เพียงพยัญชนะเดียวก็ไม่มีความแตกต่างกันเลย” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านได้ฟังในวันที่พระศาสดาทรงแสดงธรรมหรือ?” (เทวดาตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ท่านยืนอยู่ที่ไหนฟัง?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ไปที่พระเชตวัน แต่เมื่อเหล่าเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กำลังมา ไม่ได้โอกาสในที่นั้น จึงได้ยืนฟังอยู่ที่นี่เอง” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “เมื่อยืนอยู่ที่นี่ สามารถได้ยินเสียงชัดเจนดีหรือ?” (เทวดาถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านได้ยินเสียงของข้าพเจ้าหรือไม่?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ได้ยินสิ เทวดา” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (เสียงนั้น) เป็นประดุจกาลที่ทรงแสดงธรรมโดยประทับนั่งอยู่ข้างหูเบื้องขวา” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านเห็นพระรูปของพระศาสดาหรือไม่?” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าสำคัญว่า ‘พระศาสดาทรงทอดพระเนตรแต่เราผู้เดียว’ จึงไม่สามารถยืนอยู่ได้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านไม่สามารถทำให้คุณวิเศษบังเกิดได้หรือ?” เทวดาได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ได้ยินว่า ในวันนั้น เทพบุตรองค์นั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้จึงเป็นที่รักที่พอใจของเหล่าเทวดา ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร จบ

7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาวีมังสกสูตร

487. Evaṃ [Pg.277] me sutanti vīmaṃsakasuttaṃ. Tattha vīmaṃsakenāti tayo vīmaṃsakā – atthavīmaṃsako saṅkhāravīmaṃsako satthuvīmaṃsakoti. Tesu, ‘‘paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā’’ti (saṃ. ni. 3.2) ettha atthavīmaṃsako āgato. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti, āyatanakusalo ca hoti, paṭiccasamuppādakusalo ca hoti, ṭhānāṭṭhānakusalo ca hoti, ettāvatā kho, ānanda, paṇḍito bhikkhu vīmaṃsakoti alaṃ vacanāyā’’ti (ma. ni. 3.124) ettha saṅkhāravīmaṃsako āgato. Imasmiṃ pana sutte satthuvīmaṃsako adhippeto. Cetopariyāyanti cittavāraṃ cittaparicchedaṃ. Samannesanāti esanā pariyesanā upaparikkhā. Iti viññāṇāyāti evaṃ vijānanatthāya.

๔๘๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ วีมังสกสูตร ในวีมังสกสูตรนั้น บทว่า วีมํสเกน ความว่า ผู้ตรวจสอบมี ๓ ประเภท คือ อัตถวีมังสก (ผู้ตรวจสอบประโยชน์) สังขารวีมังสก (ผู้ตรวจสอบสังขาร) และสัตถุวีมังสก (ผู้ตรวจสอบพระศาสดา) ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๓ ประเภทนั้น อัตถวีมังสก มาในพระบาลี (สํ.นิ. ๓.๒) ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มนุษย์ผู้เป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” สังขารวีมังสก มาในพระบาลี (ม.นิ. ๓.๑๒๔) ว่า “ดูก่อนอานนท์ ในกาลใดแล ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ เป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ, ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ก็พอจะกล่าวได้ว่า ภิกษุเป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์ถึงสัตถุวีมังสก บทว่า เจโตปริยายํ ได้แก่ วาระแห่งจิต การกำหนดรู้จิต บทว่า สมนฺเนสนา ได้แก่ การแสวงหา การค้นคว้า การตรวจสอบ บทว่า อิติ วิญฺญาณาย ความว่า เพื่อจะรู้อย่างนี้

488. Dvīsu dhammesu tathāgato samannesitabboti idha kalyāṇamittūpanissayaṃ dasseti. Mahā hi esa kalyāṇamittūpanissayo nāma. Tassa mahantabhāvo evaṃ veditabbo – ekasmiṃ hi samaye āyasmā ānando upaḍḍhaṃ attano ānubhāvena hoti, upaḍḍhaṃ kalyāṇamittānubhāvenāti cintetvā attano dhammatāya nicchetuṃ asakkonto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchi, – ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa, yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’ti. Bhagavā āha – ‘‘mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānanda, sakalamevidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā, kalyāṇasampavaṅkatā. Kalyāṇamittassetaṃ, ānanda, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissati. Kathañcānanda, bhikkhu kalyāṇamitto…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaroti. Idhānanda, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti…pe… sammāsamādhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ evaṃ kho, ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto…pe… bahulīkaroti, tadamināpetaṃ, ānanda, pariyāyena veditabbaṃ. Yathā sakalamevidaṃ brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā. Mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti. Jarādhammā…pe… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā [Pg.278] sattā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.2).

๔๘๘. ในบทว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. จริงอยู่ อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่นัก. ความยิ่งใหญ่แห่งอุปนิสัยนั้นพึงทราบอย่างนี้ คือ ในสมัยหนึ่ง พระอานนท์ผู้มีอายุคิดว่า 'พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของตน กึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของกัลยาณมิตร' เมื่อไม่สามารถจะวินิจฉัยได้โดยธรรมดาของตน จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่ง คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ'. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ อันภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังคะ พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ จักกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘. อานนท์ ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ อย่างไรเล่า. อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...ย่อมเจริญสัมมาสมาธิ อันอาศัยวิเวก. อานนท์ ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมกระทำให้มากอย่างนี้แล. อานนท์ ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้. สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา...ฯลฯ...สัตว์ทั้งหลายผู้มีความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจได้'.

Bhikkhūnaṃ bāhiraṅgasampattiṃ kathentopi āha – ‘‘bāhiraṃ, bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṃ ekaṅgampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahato atthāya saṃvattati, yathayidaṃ, bhikkhave, kalyāṇamittatā. Kalyāṇamittatā, bhikkhave, mahato atthāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 1.113). Mahācundassa kilesasallekhapaṭipadaṃ kathentopi, ‘‘pare pāpamittā bhavissanti, mayamettha kalyāṇamittā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti (ma. ni. 1.83) āha. Meghiyattherassa vimuttiparipācaniyadhamme kathentopi, ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hoti’’ti (udā. 31) kalyāṇamittūpanissayameva visesesi. Piyaputtassa rāhulattherassa abhiṇhovādaṃ dentopi –

แม้เมื่อทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งองค์ภายนอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นองค์ภายนอกแม้อย่างหนึ่งอื่น ที่กระทำแล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่อย่างนี้ เหมือนอย่างความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่'. แม้เมื่อทรงแสดงปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลสแก่พระมหาจุนทะ ก็ตรัสว่า 'พึงทำการขัดเกลาว่า ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีบาปมิตร แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อทรงแสดงธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่รอบแก่พระเมฆิยเถระ ก็ทรงยกย่องอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรโดยพิเศษว่า 'เมฆิยะ ธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่รอบ ๕ ประการเป็นไฉน? เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อประทานโอวาทเนืองๆ แก่พระราหุลเถระผู้เป็นพระโอรสที่รัก (ก็ตรัสว่า) –

‘‘Mitte bhajassu kalyāṇe, pantañca sayanāsanaṃ;

Vivittaṃ appanigghosaṃ, mattaññū hohi bhojane.

'เธอจงคบกัลยาณมิตร และเสนาสนะอันสงัด คือสงัดปราศจากเสียงอึกทึก จงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

Cīvare piṇḍapāte ca, paccaye sayanāsane;

Etesu taṇhaṃ mākāsi, mā lokaṃ punarāgamī’’ti. (su. ni. 340, 341) –

ในจีวร บิณฑบาต ปัจจัย และเสนาสนะ เธออย่าทำตัณหาในสิ่งเหล่านี้ อย่าได้กลับมาสู่โลกนี้อีกเลย' –

Kalyāṇamittūpanissayameva sabbapaṭhamaṃ kathesi. Evaṃ mahā esa kalyāṇamittūpanissayo nāma. Idhāpi taṃ dassento bhagavā dvīsu dhammesu tathāgato samannesitabboti desanaṃ ārabhi. Paṇḍito bhikkhu dvīsu dhammesu tathāgataṃ esatu gavesatūti attho. Etena bhagavā ayaṃ mahājaccoti vā, lakkhaṇasampannoti vā, abhirūpo dassanīyoti vā, abhiññāto abhilakkhitoti vā, imaṃ nissāyāhaṃ cīvarādayo paccaye labhissāmīti vā, evaṃ cintetvā maṃ nissāya vasanakiccaṃ natthi. Yo pana evaṃ sallakkheti, ‘‘pahoti me esa satthā hutvā satthukiccaṃ sādhetu’’nti, so maṃ bhajatūti sīhanādaṃ nadati. Buddhasīhanādo kira nāmesa suttantoti.

(พระองค์) ทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรเป็นอันดับแรกทีเดียว. อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่อย่างนี้. แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอุปนิสัยนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ'. ความว่า ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต พึงแสวงหา พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาทว่า การอยู่โดยอาศัยเราด้วยคิดว่า 'ท่านผู้นี้เป็นผู้มีชาติสูง' หรือ 'เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะ' หรือ 'เป็นผู้มีรูปงามน่าดู' หรือ 'เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฏเด่นชัด' หรือ 'อาศัยท่านผู้นี้ เราจักได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น' ดังนี้ ไม่มี. ส่วนผู้ใดพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้นี้เป็นศาสดาของเรา สามารถจะทำกิจของศาสดาให้สำเร็จได้' ผู้นั้นจงคบหาเราเถิด. ได้ยินว่า พระสูตรนี้ชื่อว่า พุทธสีหนาท.

Idāni [Pg.279] te dve dhamme dassento cakkhusotaviññeyyesūti āha. Tattha satthu kāyiko samācāro vīmaṃsakassa cakkhuviññeyyo dhammo nāma. Vācasiko samācāro sotaviññeyyo dhammo nāma. Idāni tesu samannesitabbākāraṃ dassento ye saṃkiliṭṭhātiādimāha. Tattha saṃkiliṭṭhāti kilesasampayuttā. Te ca na cakkhusotaviññeyyā. Yathā pana udake calante vā pupphuḷake vā muñcante anto maccho atthīti viññāyati, evaṃ pāṇātipātādīni vā karontassa, musāvādādīni vā bhaṇantassa kāyavacīsamācāre disvā ca sutvā ca taṃsamuṭṭhāpakacittaṃ saṃkiliṭṭhanti viññāyati. Tasmā evamāha. Saṃkiliṭṭhacittassa hi kāyavacīsamācārāpi saṃkiliṭṭhāyeva nāma. Na te tathāgatassa saṃvijjantīti na te tathāgatassa atthi. Na upalabbhantīti evaṃ jānātīti attho. Natthitāyeva hi te na upalabbhanti na paṭicchannatāya. Tathā hi bhagavā ekadivasaṃ imesu dhammesu bhikkhusaṅghaṃ pavārento āha – ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo, na ca me kiñci garahatha kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘na kho mayaṃ, bhante, bhagavato kiñci garahāma kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Bhagavā hi, bhante, anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjānetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca, bhante, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā’’ti (saṃ. ni. 1.215). Evaṃ parisuddhā tathāgatassa kāyavacīsamācārā. Uttaropi sudaṃ māṇavo tathāgatassa kāyavacīdvāre anārādhanīyaṃ kiñci passissāmīti satta māse anubandhitvā likkhāmattampi na addasa. Manussabhūto vā esa buddhabhūtassa kāyavacīdvāre kiṃ anārādhanīyaṃ passissati? Māropi devaputto bodhisattassa sato mahābhinikkhamanato paṭṭhāya chabbassāni gavesamāno kiñci anārādhanīyaṃ nāddasa, antamaso cetoparivitakkamattampi. Māro kira cintesi – ‘‘sacassa vitakkitamattampi akusalaṃ passissāmi, tattheva naṃ muddhani paharitvā pakkamissāmī’’ti. So chabbassāni adisvā buddhabhūtampi ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassanto gamanasamaye vanditvā –

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรม ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น สมาจารทางพระวรกายของพระศาสดา ชื่อว่าธรรมอันภิกษุผู้พิจารณาพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ สมาจารทางพระวาจา ชื่อว่าธรรมอันพึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการที่พึงสอบสวนในธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เย สํกิลิฏฺฐา" ในบทเหล่านั้น บทว่า "สํกิลิฏฺฐา" หมายถึง ประกอบด้วยกิเลส และธรรมเหล่านั้นจะพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณก็หาไม่ เปรียบเหมือนเมื่อน้ำกำลังไหวอยู่หรือปล่อยฟองอากาศออกมา ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "มีปลาอยู่ข้างใน" ฉันใด เมื่อเห็นและได้ฟังสมาจารทางกายและวาจาของบุคคลผู้กำลังทำปาณาติบาตเป็นต้น หรือกำลังกล่าวคำมุสาเป็นต้น ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "จิตอันเป็นสมุฏฐานแห่งกายสมาจารและวจีสมาจารนั้นเศร้าหมอง" ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้ จริงอยู่ แม้กายสมาจารและวจีสมาจารของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ก็ย่อมชื่อว่าเศร้าหมองด้วย ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต ความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต หาไม่ได้ ฉะนี้ ท่านย่อมรู้อย่างนี้ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นหาไม่ได้เพราะไม่มีอยู่เลย หาใช่หาไม่ได้เพราะถูกปิดบังไว้ไม่ จริงดังนั้น เพราะเหตุนั้นแล วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ในธรรมเหล่านี้ ได้ตรัสว่า "เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอปวารณาเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะติเตียนกรรมอะไรๆ ของเราทางกายหรือทางวาจาไม่ได้เลยหรือ" เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนกรรมอะไรๆ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทางพระวรกายหรือทางพระวาจาเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ให้มรรคที่ยังไม่ปรากฏให้ปรากฏ ทรงบอกมรรคที่ยังมิได้ทรงบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบชัดมรรค ทรงฉลาดในมรรค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เหล่าสาวกเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ และถึงพร้อมแล้วในภายหลัง" กายสมาจารและวจีสมาจารของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้วอย่างนี้ แม้อุตตรมาณพได้ติดตามพระตถาคตอยู่เจ็ดเดือนด้วยคิดว่า "เราจักเห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระตถาคต" ก็มิได้เห็นโทษแม้ประมาณเท่าไข่เหาเลย ก็บุรุษนี้เป็นเพียงมนุษย์ จักเห็นโทษอะไรที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระองค์ผู้เป็นพุทธะได้เล่า แม้มารเทพบุตรเมื่อเที่ยวค้นหาอยู่ตลอดหกปีนับตั้งแต่ที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ก็มิได้เห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจเลย แม้ที่สุดเพียงความดำริในพระทัยที่เศร้าหมองก็มิได้เห็น ได้ยินว่ามารได้คิดว่า "ถ้าเราจักเห็นอกุศลแม้เพียงแค่ความดำริของท่านไซร้ เราจักตีที่ศีรษะของท่านในที่นั้นแล้วหลีกไป" มารนั้นเมื่อไม่เห็นโทษตลอดหกปีแล้ว แม้เมื่อพระองค์เป็นพุทธะแล้ว ก็ยังติดตามอยู่อีกหนึ่งปี เมื่อไม่เห็นโทษอะไรๆ เลย ในเวลาที่จะจากไป จึงได้ถวายบังคมแล้วกล่าวว่า

‘‘Mahāvīra [Pg.280] mahāpuññaṃ, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Sabbaverabhayātītaṃ, pāde vandāmi gotama’’nti. (saṃ. ni. 1.159) –

"ข้าแต่พระมหาวีระ ผู้มีบุญญาธิการใหญ่หลวง รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ ผู้ล่วงพ้นเวรและภัยทั้งปวง ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ ผู้โคตมโคตร"

Gāthaṃ vatvā gato.

ครั้นกล่าวคาถาแล้วก็จากไป

Vītimissāti kāle kaṇhā, kāle sukkāti evaṃ vomissakā. Vodātāti parisuddhā nikkilesā. Saṃvijjantīti vodātā dhammā atthi upalabbhanti. Tathāgatassa hi parisuddhā kāyasamācārādayo. Tenāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa arakkheyyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro… parisuddhamanosamācāro… parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya, mā me idaṃ paro aññāsī’’ti (a. ni. 7.58).

บทว่า "วีติมิสฺสา" หมายถึง ในบางคราวก็ดำ ในบางคราวก็ขาว อย่างนี้คือเจือปนกัน บทว่า "โวทาตา" หมายถึง บริสุทธิ์ ปราศจากกิเลส บทว่า "สํวิชฺชนฺติ" หมายถึง ธรรมที่ผ่องแผ้วมีอยู่ หาได้ จริงอยู่ กายสมาจารเป็นต้นของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นสิ่งที่พระตถาคตไม่ต้องระวังรักษา ๔ ประการเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ กายทุจริตที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต พระองค์มีวจีสมาจารบริสุทธิ์... มีมโนสมาจารบริสุทธิ์... ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์ มิจฉาอาชีวะที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต"

Imaṃ kusalaṃ dhammanti imaṃ anavajjaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. ‘‘Ayamāyasmā satthā kiṃ nu kho dīgharattaṃ samāpanno aticirakālato paṭṭhāya iminā samannāgato, udāhu ittarasamāpanno hiyyo vā pare vā parasuve vā divase samāpanno’’ti evaṃ gavesatūti attho. Ekaccena hi ekasmiṃ ṭhāne vasantena bahu micchājīvakammaṃ kataṃ, taṃ tattha kālātikkame paññāyati, pākaṭaṃ hoti. So aññataraṃ paccantagāmaṃ vā samuddatīraṃ vā gantvā paṇṇasālaṃ kāretvā āraññako viya hutvā viharati. Manussā sambhāvanaṃ uppādetvā tassa paṇīte paccaye denti. Janapadavāsino bhikkhū tassa parihāraṃ disvā, ‘‘atidappito vatāyaṃ āyasmā, ko nu kho eso’’ti pariggaṇhantā, ‘‘asukaṭṭhāne asukaṃ nāma micchājīvaṃ katvā pakkantabhikkhū’’ti ñatvā na sakkā iminā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā kātunti sannipatitvā dhammena samena ukkhepanīyādīsu aññataraṃ kammaṃ karonti. Evarūpāya paṭicchannapaṭipattiyā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā vīmaṃsāpetuṃ evamāha.

บทว่า "อิมํ กุสลํ ธมฺมํ" หมายถึง ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดอันไม่มีโทษนี้ ความว่า ขอจงสอบสวนอย่างนี้ว่า "พระเถระผู้เป็นศาสดานี้เป็นผู้ถึงพร้อมแล้วตลอดกาลนาน คือเป็นผู้ประกอบด้วยศีลนี้มาตั้งแต่กาลนานแล้ว หรือว่าเป็นผู้เพิ่งถึงพร้อมชั่วคราว คือเพิ่งถึงพร้อมเมื่อวานนี้ หรือวันก่อน หรือวันซืนนี้หนอ" จริงอยู่ บางรูปเมื่ออยู่ในที่แห่งหนึ่ง ได้ทำมิจฉาอาชีวกรรมไว้มาก กรรมนั้นย่อมปรากฏในที่นั้นเมื่อกาลเวลาล่วงไป ย่อมเป็นที่เปิดเผย ภิกษุนั้นจึงไปยังปัจจันตคามหรือฝั่งสมุทรแห่งใดแห่งหนึ่ง ให้สร้างบรรณศาลาแล้วอยู่ประหนึ่งว่าเป็นพระอรัญญิก มนุษย์ทั้งหลายเกิดความเลื่อมใสแล้วถวายปัจจัยอันประณีตแก่ท่าน ภิกษุชาวชนบทเห็นลาภสักการะของท่านแล้วพิจารณาว่า "ท่านผู้นี้ช่างหยิ่งยโสเสียจริง ท่านผู้นี้เป็นใครกันหนอ" ก็รู้ว่า "เป็นภิกษุที่ทำมิจฉาอาชีวะชื่อโน้นในสถานที่โน้นแล้วหนีมา" จึงรู้ว่า "ไม่สามารถทำอุโบสถหรือปวารณากับภิกษุรูปนี้ได้" แล้วประชุมกันทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุกเขปนียกรรมเป็นต้นโดยธรรมโดยวินัย พระองค์ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงให้สอบสวนถึงการมีอยู่หรือไม่มีอยู่แห่งปฏิปทาที่ปกปิดไว้เช่นนี้

Evaṃ jānātīti dīgharattaṃ samāpanno, na ittarasamāpannoti jānāti. Anacchariyaṃ cetaṃ. Yaṃ tathāgatassa etarahi sabbaññutaṃ pattassa dīgharattaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ [Pg.281] parisuddhaṃ bhaveyya. Yassa bodhisattakālepi evaṃ ahosi.

บทว่า "เอวํ ชานาติ" หมายถึง ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้สมาทานมาช้านาน ไม่ใช่เพิ่งสมาทานชั่วคราว และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย การที่ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดของพระตถาคตผู้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วในบัดนี้ จะบริสุทธิ์ตลอดกาลนานนั้น (ย่อมไม่น่าอัศจรรย์) สำหรับพระองค์ผู้ซึ่งความบริสุทธิ์ได้เป็นเช่นนั้นแล้วแม้ในกาลที่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์

Atīte kira gandhārarājā ca vedeharājā ca dvepi sahāyakā hutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā rajjāni puttānaṃ niyyātetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā ekasmiṃ araññagāmake piṇḍāya caranti. Paccanto nāma dullabhaloṇo hoti. Tato aloṇaṃ yāguṃ labhitvā ekissāya sālāya nisīditvā pivanti. Antarantare manussā loṇacuṇṇaṃ āharitvā denti. Ekadivasaṃ eko vedehisissa paṇṇe pakkhipitvā loṇacuṇṇaṃ adāsi. Vedehisi gahetvā upaḍḍhaṃ gandhārisissa-santike ṭhapetvā upaḍḍhaṃ attano santike ṭhapesi. Tato thokaṃ paribhuttāvasesaṃ disvā, ‘‘mā idaṃ nassī’’ti paṇṇena veṭhetvā tiṇagahane ṭhapesi. Puna ekasmiṃ divase yāgupānakāle satiṃ katvā olokento taṃ disvā gandhārisiṃ upasaṅkamitvā, ‘‘ito thokaṃ gaṇhatha ācariyā’’ti āha. Kuto te laddhaṃ vedehisīti? Tasmiṃ divase paribhuttāvasesaṃ ‘‘mā nassī’’ti mayā ṭhapitanti. Gandhārisi gahetuṃ na icchati, aloṇakaṃyeva yāguṃ pivitvā vedehaṃ isiṃ avoca –

ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล พระเจ้าคันธาระและพระเจ้าวิเทหะ ทั้งสองพระองค์เป็นสหายกัน ทรงเห็นโทษในกามทั้งหลาย จึงทรงมอบราชสมบัติแก่พระโอรสทั้งหลายแล้วทรงผนวชเป็นฤๅษี เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้านชายป่าแห่งหนึ่ง ชื่อว่าปัจจันตชนบทเป็นที่หาเกลือได้ยาก เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งสองจึงได้ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วนั่งฉันอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น พวกมนุษย์ก็นำเกลือป่นมาถวาย วันหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งใส่เกลือป่นในใบไม้ถวายแด่พระวิเทหดาบส พระวิเทหดาบสรับแล้ว วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของพระคันธารดาบส วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของตน แต่นั้น เห็นเกลือที่เหลือจากการบริโภคเล็กน้อย จึงคิดว่า "เกลือนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วเอาใบไม้ห่อเก็บไว้ในพงหญ้า ต่อมาอีกวันหนึ่ง ในเวลาฉันข้าวต้ม ท่านระลึกขึ้นได้แล้วแลดู เห็นเกลือนั้น จึงเข้าไปหาพระคันธารดาบสแล้วกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ โปรดรับเกลือจากที่นี้ไปหน่อยเถิด" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ท่านได้เกลือมาจากไหน" (พระวิเทหดาบสตอบว่า) "เกลือที่เหลือจากการบริโภคในวันนั้น ข้าพเจ้าเก็บไว้ด้วยคิดว่า 'อย่าได้ฉิบหายเลย'" พระคันธารดาบสไม่ปรารถนาจะรับ ฉันแต่ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วได้กล่าวกับพระวิเทหดาบสว่า –

‘‘Hitvā gāmasahassāni, paripuṇṇāni soḷasa;

Koṭṭhāgārāni phītāni, sannidhiṃ dāni kubbasī’’ti. (jā. 1.7.76);

ท่านละหมู่บ้านหนึ่งพันอันบริบูรณ์ และฉางสิบหกแห่งอันมั่งคั่งมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาทำการสะสมอยู่อีกหรือ

Vedehisi avoca – ‘‘tumhe rajjaṃ pahāya pabbajitā, idāni kasmā loṇacuṇṇamattasannidhikāraṇā pabbajjāya anucchavikaṃ na karothā’’ti? Kiṃ mayā kataṃ vedehisīti? Atha naṃ āha –

พระวิเทหดาบสกล่าวว่า "ท่านละราชสมบัติบวชแล้ว บัดนี้ เพราะเหตุไร ท่านจึงกระทำสิ่งที่ไม่สมควรแก่บรรพชา เพราะเหตุแห่งการสะสมเพียงเกลือป่นเล่า" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ข้าพเจ้าทำอะไรหรือ" ครั้งนั้น พระวิเทหดาบสได้กล่าวกับท่านว่า –

‘‘Hitvā gandhāravisayaṃ, pahūtadhanadhāriyaṃ;

Pasāsanato nikkhanto, idha dāni pasāsasī’’ti. (jā. 1.7.77);

ท่านละแคว้นคันธาระ อันเป็นที่ตั้งแห่งทรัพย์และธัญญาหารมากมาย ออกจากการปกครองมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาสั่งสอนข้าพเจ้าในที่นี้อีกหรือ

Gandhāro āha –

พระคันธารดาบสกล่าวว่า –

‘‘Dhammaṃ bhaṇāmi vedeha, adhammo me na ruccati;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti. (jā. 1.7.78);

ดูก่อนวิเทหะ เรากล่าวธรรม อธรรมไม่เป็นที่ชอบใจของเรา เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน

Vedeho [Pg.282] āha –

พระวิเทหดาบสกล่าวว่า –

‘‘Yena kenaci vaṇṇena, paro labhati ruppanaṃ;

Mahatthiyampi ce vācaṃ, na taṃ bhāseyya paṇḍito’’ti. (jā. 1.7.79);

คนอื่นย่อมได้ความขุ่นเคืองด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เป็นวาจาที่มีประโยชน์มาก บัณฑิตก็ไม่พึงกล่าววาจานั้น

Gandhāro āha –

พระคันธารดาบสกล่าวว่า –

‘‘Kāmaṃ ruppatu vā mā vā, bhusaṃva vikirīyatu;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti. (jā. 1.7.80);

จะขุ่นเคืองก็ตาม หรือไม่ขุ่นเคืองก็ตาม จะแตกกระจัดกระจายไปอย่างยิ่งก็ตาม เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน

Tato vedehisi yassa sakāpi buddhi natthi, ācariyasantike vinayaṃ na sikkhati, so andhamahiṃso viya vane caratīti cintetvā āha –

แต่นั้น พระวิเทหดาบสคิดว่า "ผู้ใดไม่มีปัญญาเป็นของตน ไม่ศึกษาวินัยในสำนักของอาจารย์ ผู้นั้นย่อมเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า –

‘‘No ce assa sakā buddhi, vinayo vā susikkhito;

Vane andhamahiṃsova, careyya bahuko jano.

ถ้าปัญญาของตนไม่มี หรือวินัยที่ศึกษามาดีไม่มี ชนเป็นอันมากก็พึงเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด

Yasmā ca panidhekacce, āceramhi susikkhitā;

Tasmā vinītavinayā, caranti susamāhitā’’ti. (jā. 1.7.81-82);

ก็เพราะเหตุที่ในโลกนี้ ชนบางพวกเป็นผู้ศึกษาดีแล้วในสำนักอาจารย์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงมีวินัยอันแนะนำดีแล้ว มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว ประพฤติตนอยู่

Evañca pana vatvā vedehisi ajānitvā mayā katanti gandhārisiṃ khamāpesi. Te ubhopi tapaṃ caritvā brahmalokaṃ agamaṃsu. Evaṃ tathāgatassa bodhisattakālepi dīgharattaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ parisuddhaṃ ahosi.

ก็แล ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระวิเทหดาบสได้ขอให้พระคันธารดาบสอดโทษให้ว่า "ข้าพเจ้าได้กระทำไปเพราะไม่รู้" ท่านทั้งสองนั้นบำเพ็ญตบะแล้ว ได้ไปสู่พรหมโลก ด้วยประการฉะนี้ แม้ในกาลที่พระตถาคตเป็นพระโพธิสัตว์ อาชีวัฏฐมกศีลก็ได้บริสุทธิ์แล้วตลอดกาลนาน

Uttajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasapattoti ayamāyasmā amhākaṃ satthā bhikkhu ñattaṃ paññātabhāvaṃ pākaṭabhāvaṃ ajjhāpanno nu kho, sayañca parivārasampattiṃ patto nu kho noti. Tena cassa paññātajjhāpannabhāvena yasasannissitabhāvena ca kiṃ ekacce ādīnavā sandissanti udāhu noti evaṃ samannesantūti dasseti. Na tāva, bhikkhaveti, bhikkhave, yāva bhikkhu na rājarājamahāmattādīsu abhiññātabhāvaṃ vā parivārasampattiṃ vā āpanno hoti, tāva ekacce mānātimānādayo ādīnavā na saṃvijjanti upasantūpasanto viya sotāpanno viya sakadāgāmī viya ca viharati. Ariyo nu kho puthujjano nu khotipi ñātuṃ na sakkā hoti.

ในบทว่า "อุตฺตชฺฌาปนฺโน อยมายสฺมา ภิกฺขุ ยสปตฺโตติ" (พระผู้มีอายุนี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ถึงแล้วซึ่งยศ) มีความว่า พระผู้มีอายุผู้เป็นศาสดาของเรานี้ ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียง ความเป็นผู้ปรากฏแล้วหนอแล และถึงพร้อมด้วยบริวารแล้วหนอแล หรือยังหนอ ก็เพราะความเป็นผู้มีชื่อเสียงและเพราะความเป็นผู้มีบริวารนั้นของท่าน โทษบางอย่างจะปรากฏขึ้นหรือไม่หนอ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "พวกเธอจงแสวงหาอย่างนี้" ในบทว่า "น ตาว ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่ภิกษุยังไม่ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียงในหมู่พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น หรือยังไม่ถึงพร้อมด้วยบริวาร ตราบนั้น โทษบางอย่างมีมานะและอติมานะเป็นต้น ย่อมไม่มี เธอย่อมอยู่เหมือนผู้สงบระงับยิ่ง เหมือนพระโสดาบัน เหมือนพระสกทาคามี ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "เป็นพระอริยะหนอ หรือเป็นปุถุชนหนอ"

Yato [Pg.283] ca kho, bhikkhaveti yadā pana idhekacco bhikkhu ñāto hoti parivārasampanno vā, tadā tiṇhena siṅgena gogaṇaṃ vijjhanto duṭṭhagoṇo viya, migasaṅghaṃ abhimaddamāno dīpi viya ca aññe bhikkhū tattha tattha vijjhanto agāravo asabhāgavutti aggapādena bhūmiṃ phusanto viya carati. Ekacco pana kulaputto yathā yathā ñāto hoti yasassī, tathā tathā phalabhārabharito viya sāli suṭṭhutaraṃ onamati, rājarājamahāmattādīsu upasaṅkamantesu akiñcanabhāvaṃ paccavekkhitvā samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā chinnavisāṇausabho viya, caṇḍāladārako viya ca sorato nivāto nīcacitto hutvā bhikkhusaṅghassa ceva sadevakassa ca lokassa, hitāya sukhāya paṭipajjati. Evarūpaṃ paṭipattiṃ sandhāya ‘‘nāssa idhekacce ādīnavā’’ti āha.

ในบทว่า "ยโต จ โข ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ก็เมื่อใด ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ เป็นผู้มีชื่อเสียง หรือถึงพร้อมด้วยบริวาร เมื่อนั้น เธอย่อมข่มขี่ภิกษุอื่นในที่นั้นๆ เหมือนโคดุร้ายที่ขวิดฝูงโคด้วยเขาอันแหลมคม และเหมือนเสือดาวที่ขย้ำฝูงเนื้อ เป็นผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความประพฤติเสมอกัน เที่ยวไปประหนึ่งว่าจรดแผ่นดินด้วยปลายเท้า ส่วนกุลบุตรบางคน เป็นผู้มีชื่อเสียงและมียศโดยประการใดๆ ก็ย่อมน้อมลงอย่างยิ่งโดยประการนั้นๆ เหมือนต้นข้าวสาลีที่น้อมลงเพราะภาระคือรวงข้าว เมื่อพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นเข้ามาหา ก็พิจารณาถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล ตั้งสมณสัญญาขึ้น เป็นผู้สงบเสงี่ยม อ่อนน้อม มีจิตใจต่ำต้อย เหมือนโคอุสภะที่เขาหัก และเหมือนลูกจัณฑาล แล้วย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ภิกษุสงฆ์และแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปฏิปทาเช่นนี้ จึงตรัสว่า "นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา" (โทษบางอย่างในภิกษุนี้ย่อมไม่มี)

Tathāgato pana aṭṭhasu lokadhammesu tādī, so hi lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī, tasmā sabbākārena nāssa idhekacce ādīnavā saṃvijjanti. Abhayūparatoti abhayo hutvā uparato, accantūparato satatūparatoti attho. Na vā bhayena uparatotipi abhayūparato. Cattāri hi bhayāni kilesabhayaṃ vaṭṭabhayaṃ duggatibhayaṃ upavādabhayanti. Puthujjano catūhipi bhayehi bhāyati. Sekkhā tīhi, tesañhi duggatibhayaṃ pahīnaṃ, iti satta sekkhā bhayūparatā, khīṇāsavo abhayūparato nāma, tassa hi ekampi bhayaṃ natthi. Kiṃ paravādabhayaṃ natthīti? Natthi. Parānuddayaṃ pana paṭicca, ‘‘mādisaṃ khīṇāsavaṃ paṭicca sattā mā nassantū’’ti upavādaṃ rakkhati. Mūluppalavāpivihāravāsī yasatthero viya.

ส่วนพระตถาคตเป็นผู้คงที่ในโลกธรรม ๘ ประการ จริงอยู่ พระองค์นั้นเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในยศ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมยศ เป็นผู้คงที่แม้ในสรรเสริญ เป็นผู้คงที่แม้ในนินทา เป็นผู้คงที่แม้ในสุข เป็นผู้คงที่แม้ในทุกข์ เพราะเหตุนั้น โทษบางอย่างในศาสนานี้จึงไม่มีแก่พระองค์โดยประการทั้งปวง บทว่า อภยูปรโต คือ เป็นผู้ไม่มีภัยแล้วจึงงดเว้น อธิบายว่า งดเว้นเด็ดขาด งดเว้นเป็นนิตย์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อภยูปรโต เพราะไม่งดเว้นด้วยความกลัวภัย จริงอยู่ ภัยมี ๔ อย่าง คือ กิเลสภัย วัฏฏภัย ทุคคติภัย อุปวาทภัย ปุถุชนย่อมกลัวภัยทั้ง ๔ อย่าง พระเสขะย่อมกลัว ๓ อย่าง จริงอยู่ ทุคคติภัยอันพระเสขะเหล่านั้นละได้แล้ว ด้วยเหตุนั้น พระเสขะ ๗ จำพวกจึงชื่อว่าผู้เว้นจากภัย พระขีณาสพชื่อว่า อภยูปรโต (ผู้ไม่งดเว้นเพราะภัย) จริงอยู่ ภัยแม้สักอย่างหนึ่งย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น ถามว่า ภัยคือการว่าร้ายของผู้อื่น ไม่มีหรือ ตอบว่า ไม่มี แต่ว่า อาศัยความเอ็นดูในผู้อื่น จึงระวังการว่าร้าย ด้วยคิดว่า 'สัตว์ทั้งหลายอาศัยพระขีณาสพเช่นเราแล้ว อย่าได้ฉิบหายเลย' เหมือนพระยสเถระผู้อยู่ในมูลุปปลวาปิวิหาร

Thero kira mūluppalavāpigāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Athassa upaṭṭhākakuladvāraṃ pattassa pattaṃ gahetvā thaṇḍilapīṭhakaṃ nissāya āsanaṃ paññapesuṃ. Amaccadhītāpi taṃyeva pīṭhakaṃ nissāya paratobhāge nīcataraṃ āsanaṃ paññāpetvā nisīdi. Eko nevāsiko bhikkhu pacchā piṇḍāya paviṭṭho dvāre ṭhatvāva olokento thero amaccadhītarā saddhiṃ ekamañce nisinnoti sallakkhetvā, ‘‘ayaṃ paṃsukūliko vihāreva upasantūpasanto [Pg.284] viya viharati, antogāme pana upaṭṭhāyikāhi saddhiṃ ekamañce nisīdatī’’ti cintetvā, ‘‘kiṃ nu kho mayā duddiṭṭha’’nti punappunaṃ oloketvā tathāsaññīva hutvā pakkāmi. Theropi bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gantvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisīdi. Nevāsikopi katabhattakicco vihāraṃ gantvā, ‘‘taṃ paṃsukūlikaṃ niggaṇhitvā vihārā nikkaḍḍhissāmī’’ti asaññatanīhārena therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paribhogaghaṭato uluṅkena udakaṃ gahetvā mahāsaddaṃ karonto pāde dhovi. Thero, ‘‘ko nu kho ayaṃ asaññatacāriko’’ti āvajjanto sabbaṃ ñatvā, ‘‘ayaṃ mayi manaṃ padosetvā apāyūpago mā ahosī’’ti vehāsaṃ abbhuggantvā kaṇṇikāmaṇḍalasamīpe pallaṅkena nisīdi. Nevāsiko duṭṭhākārena ghaṭikaṃ ukkhipitvā dvāraṃ vivaritvā anto paviṭṭho theraṃ apassanto, ‘‘heṭṭhāmañcaṃ paviṭṭho bhavissatī’’ti oloketvā tatthāpi apassanto nikkhamituṃ ārabhi. Thero ukkāsi. Itaro uddhaṃ olokento disvā adhivāsetuṃ asakkonto evamāha – ‘‘patirūpaṃ te, āvuso, paṃsukūlika evaṃ ānubhāvasampannassa upaṭṭhāyikāya saddhiṃ ekamañce nisīditu’’nti. Pabbajitā nāma, bhante, mātugāmena saddhiṃ na ekamañce nisīdanti, tumhehi pana duddiṭṭhametanti. Evaṃ khīṇāsavā parānuddayāya upavādaṃ rakkhanti.

ได้ยินว่า พระเถระได้เข้าไปสู่บ้านมูลุปปลวาปิเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น เมื่อท่านถึงประตูเรือนของสกุลอุปัฏฐาก ชนทั้งหลายรับบาตรแล้วปูอาสนะถวายโดยอาศัยแผ่นกระดานที่ไม่มีขา แม้ธิดาของอำมาตย์ก็อาศัยแผ่นกระดานนั้นนั่นแหละ ปูอาสนะที่ต่ำกว่าในส่วนข้างหนึ่งแล้วนั่งลง ภิกษุอาวาสิกรูปหนึ่งเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในภายหลัง ยืนอยู่ที่ประตูแลดูอยู่ ก็กำหนดได้ว่า 'พระเถระนั่งบนเตียงเดียวกันกับธิดาของอำมาตย์' จึงคิดว่า 'พระบังสุกูลิกรูปนี้ อยู่ในวิหารเหมือนเป็นผู้สงบเสงี่ยมยิ่งนัก แต่ในบ้านกลับนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา' แล้วคิดว่า 'อะไรหนอ เราเห็นสิ่งที่ไม่ดีงามเสียแล้ว' จึงแลดูแล้วแลดูอีก ก็ยังมีความสำคัญอย่างนั้นอยู่ จึงหลีกไป แม้พระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร เข้าไปยังที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งอยู่ แม้ภิกษุอาวาสิกทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร (คิดว่า) 'เราจะข่มขู่พระบังสุกูลิกนั้นแล้วขับออกจากวิหาร' จึงไปยังที่พักของพระเถระด้วยอาการอันไม่สำรวม ตักน้ำจากหม้อน้ำฉันด้วยขัน ทำเสียงดังล้างเท้า พระเถระใคร่ครวญว่า 'นี่ใครหนอ มีความประพฤติไม่สำรวม' ก็ทราบเรื่องทั้งหมด (จึงคิดว่า) 'ภิกษุรูปนี้ประทุษร้ายจิตในเราแล้ว อย่าได้เป็นผู้เข้าถึงอบายเลย' จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ นั่งขัดสมาธิใกล้ขื่อกลม ภิกษุอาวาสิกยกสลักขึ้นด้วยอาการโกรธ เปิดประตูเข้าไปข้างใน ไม่เห็นพระเถระ จึงแลดูด้วยคิดว่า 'คงจะเข้าไปอยู่ใต้เตียง' แม้ในที่นั้นก็ไม่เห็น จึงเริ่มจะออกไป พระเถระกระแอม ภิกษุอีกรูปหนึ่งแลดูขึ้นไปเบื้องบน เห็นแล้ว ไม่อาจอดกลั้นได้ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ ผู้เป็นบังสุกูลิก การที่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพเช่นนี้ จะนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา สมควรแล้วหรือ' (พระเถระตอบว่า) 'ท่านผู้เจริญ บรรพชิตชื่อว่าย่อมไม่นั่งบนเตียงเดียวกันกับมาตุคาม แต่ว่าท่านเห็นผิดไปเอง' พระขีณาสพทั้งหลายย่อมระวังการว่าร้ายเพื่อเอ็นดูผู้อื่นอย่างนี้แล

Khayā rāgassāti rāgassa khayeneva. Vītarāgattā kāme na paṭisevati, na paṭisaṅkhāya vāretvāti. Tañceti evaṃ tathāgatassa kilesappahānaṃ ñatvā tattha tattha ṭhitanisinnakālādīsupi catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisīditvāpi itipi satthā vītarāgo vītadoso vītamoho vantakileso pahīnamalo abbhā muttapuṇṇacando viya suparisuddhoti evaṃ tathāgatassa kilesappahāne vaṇṇaṃ kathayamānaṃ taṃ vīmaṃsakaṃ bhikkhuṃ pare evaṃ puccheyyuṃ ceti attho.

บทว่า ขยา ราคสฺส คือ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเทียว (อธิบายว่า) เพราะเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว จึงไม่เสพกาม ไม่ใช่ห้ามด้วยการพิจารณา บทว่า ตญฺเจ มีความว่า ชนเหล่าอื่นพึงถามภิกษุผู้พิจารณานั้น ผู้เมื่อรู้อย่างนี้ซึ่งการละกิเลสของพระตถาคตแล้ว แม้ในกาลเป็นต้น คือ เวลายืน เวลานั่ง ในที่นั้นๆ และแม้เมื่อประทับนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ กำลังกล่าวคุณในการละกิเลสของพระตถาคตอย่างนี้ว่า 'ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว มีโทสะไปปราศแล้ว มีโมหะไปปราศแล้ว มีกิเลสที่คายแล้ว มีมลทินที่ละแล้ว บริสุทธิ์ยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวงพ้นจากเมฆหมอก' อย่างนี้

Ākārāti kāraṇāni. Anvayāti anubuddhiyo. Saṅghe vā viharantoti appekadā aparicchinnagaṇanassa bhikkhusaṅghassa majjhe viharanto. Eko vā viharantoti icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti, temāsaṃ paṭisallīyitunti evaṃ paṭisallāne ceva pālileyyakavanasaṇḍe ca ekako viharanto. Sugatāti suṭṭhugatā suppaṭipannā kārakā yuttapayuttā. Evarūpāpi hi ekacce bhikkhū atthi. Duggatāti [Pg.285] duṭṭhugatā duppaṭipannā kāyadaḷhibahulā vissaṭṭhakammaṭṭhānā. Evarūpāpi ekacce atthi. Gaṇamanusāsantīti gaṇabandhanena baddhā gaṇārāmā gaṇabahulikā hutvā gaṇaṃ pariharanti. Evarūpāpi ekacce atthi. Tesaṃ paṭipakkhabhūtā gaṇato nissaṭā visaṃsaṭṭhā vippamuttavihārinopi atthi.

บทว่า อาการา คือ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนฺวยา คือ ความรู้ตาม บทว่า สงฺเฆ วา วิหรนฺโต คือ บางครั้งประทับอยู่ท่ามกลางหมู่ภิกษุซึ่งมีจำนวนนับไม่ถ้วน บทว่า เอโก วา วิหรนฺโต คือ เมื่อทรงหลีกเร้นอยู่โดยตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราต้องการหลีกเร้นอยู่กึ่งเดือน' หรือ 'เราต้องการหลีกเร้นอยู่สามเดือน' และเมื่อประทับอยู่พระองค์เดียวในป่าปาลิเลยยกะ บทว่า สุคตา คือ ผู้ไปดีแล้ว ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้กระทำ เป็นผู้ประกอบความเพียร จริงอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า ทุคฺคตา คือ ผู้ไปไม่ดีแล้ว ปฏิบัติไม่ดีแล้ว มากด้วยการบำรุงร่างกาย มีกรรมฐานที่ปล่อยแล้ว ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า คณมนุสาสนฺติ คือ ผูกพันด้วยการผูกมัดคณะ ยินดีในคณะ มากด้วยการทำคณะแล้ว บริหารคณะอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อภิกษุเหล่านั้น คือ ผู้สลัดออกจากคณะ ไม่คลุกคลี มีความเป็นอยู่หลุดพ้น (จากคณะ) ก็มีอยู่

Āmisesu sandissantīti āmisagiddhā āmisacakkhukā catupaccayaāmisatthameva āhiṇḍamānā āmisesu sandissamānakabhikkhūpi atthi. Āmisena anupalittā catūhi paccayehi vinivattamānasā abbhā muttacandasadisā hutvā viharamānāpi atthi. Nāyamāyasmā taṃ tena avajānātīti ayaṃ āyasmā satthā tāya tāya paṭipattiyā taṃ taṃ puggalaṃ nāvajānāti, ayaṃ paṭipanno kārako, ayaṃ gaṇato nissaṭo visaṃsaṭṭho. Ayaṃ āmisena anupalitto paccayehi vinivattamānaso abbhā mutto candimā viyāti evamassa gehasitavasena ussādanāpi natthi. Ayaṃ duppaṭipanno akārako kāyadaḷhibahulo vissaṭṭhakammaṭṭhāno, ayaṃ gaṇabandhanabaddho, ayaṃ āmisagiddho lolo āmisacakkhukoti evamassa gehasitavasena apasādanāpi natthīti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Tathāgatassa sattesu tādibhāvo kathito hoti. Ayañhi –

บทว่า āmisesu sandissanti (ย่อมปรากฏในอามิสทั้งหลาย) ความว่า แม้ภิกษุผู้กำหนัดในอามิส มีตาแลดูอามิส เที่ยวไปเพื่อประโยชน์คืออามิส ได้แก่ ปัจจัย ๔ เท่านั้น ปรากฏในอามิสทั้งหลาย ก็มีอยู่ แม้ภิกษุผู้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย ๔ เป็นดุจพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกอยู่ ก็มีอยู่ บทว่า nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti (พระผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นด้วยเหตุนั้น) ความว่า พระศาสดาผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นๆ ด้วยปฏิปทานั้นๆ การยกย่องภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติดี เป็นผู้ทำกิจ ภิกษุนี้เป็นผู้ออกจากหมู่ ไม่คลุกคลี ภิกษุนี้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย เปรียบเหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอก" ดังนี้ ย่อมไม่มี การข่มภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว ไม่ทำกิจ หมั่นทำให้กายแข็งแรง ทอดทิ้งกรรมฐาน ภิกษุนี้ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ภิกษุนี้เป็นผู้กำหนัดในอามิส เป็นคนโลเล มีตาแลดูอามิส" ดังนี้ ย่อมไม่มี ดังนี้คือเนื้อความ ด้วยบทนี้ อะไรชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้? ความเป็นผู้มีภาวะคงที่ในสัตว์ทั้งหลายของพระตถาคต ชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้ จริงอยู่ พระองค์...

‘‘Vadhakassa devadattassa, corassaṅgulimālino;

Dhanapāle rāhule ca, sabbesaṃ samako munī’’ti. (mi. pa. 6.6.5);

พระมุนีทรงมีพระทัยเสมอกันในสัตว์ทั้งปวง คือ ในพระเทวทัตผู้ประทุษร้าย ในโจรชื่อองคุลิมาล ในช้างธนบาล และในพระราหุล

489. Tatra, bhikkhaveti tesu dvīsu vīmaṃsakesu. Yo, ‘‘ke panāyasmato ākārā’’ti pucchāyaṃ āgato gaṇṭhivīmaṃsako ca, yo ‘‘abhayūparato ayamāyasmā’’ti āgato mūlavīmaṃsako ca. Tesu mūlavīmaṃsakena tathāgatova uttari paṭipucchitabbo. So hi pubbe parasseva kathāya niṭṭhaṅgato. Paro ca nāma jānitvāpi katheyya ajānitvāpi. Evamassa kathā bhūtāpi hoti abhūtāpi, tasmā parasseva kathāya niṭṭhaṃ agantvā tato uttari tathāgatova paṭipucchitabboti attho.

๔๘๙. บทว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น) ความว่า ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๒ คนนั้น คือ ผู้ตรวจสอบข้อธรรมที่ซับซ้อนซึ่งมาในคำถามว่า "ก็อาการของท่านผู้มีอายุเป็นอย่างไร" และผู้ตรวจสอบมูลรากซึ่งมาในคำถามว่า "ท่านผู้มีอายุนี้เข้าถึงความไม่มีภัยแล้ว" ในบรรดาผู้ตรวจสอบทั้งสองนั้น ผู้ตรวจสอบมูลรากพึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไป เพราะว่าผู้นั้นแต่ก่อนได้ถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น ก็บุคคลอื่นนั้น รู้แล้วพึงกล่าว หรือไม่รู้แล้วพึงกล่าวก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ คำของผู้นั้นอาจเป็นจริงก็ได้ อาจไม่เป็นจริงก็ได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น แต่พึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ดังนี้คือเนื้อความ

Byākaramānoti ettha yasmā tathāgatassa micchābyākaraṇaṃ nāma natthi, tasmā sammā micchāti avatvā byākaramānotveva vuttaṃ. Etaṃ pathohamasmi [Pg.286] etaṃ gocaroti esa mayhaṃ patho esa gocaroti attho. ‘‘Etāpātho’’tipi pāṭho, tassattho mayhaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ parisuddhaṃ, svāhaṃ tassa parisuddhabhāvena vīmaṃsakassa bhikkhuno ñāṇamukhe etāpātho, evaṃ āpāthaṃ gacchāmīti vuttaṃ hoti. No ca tena tammayoti tenapi cāhaṃ parisuddhena sīlena na tammayo, na sataṇho, parisuddhasīlattāva nittaṇhohamasmīti dīpeti.

ในบทว่า byākaramāno (เมื่อพยากรณ์) นี้ เพราะว่า การพยากรณ์ผิดของพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสว่า "โดยชอบ" หรือ "โดยผิด" แต่ตรัสเพียงว่า byākaramāno เท่านั้น บทว่า etaṃ pathohamasmi etaṃ gocaro (นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา) ความว่า นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา ดังนี้คือเนื้อความ แม้บทว่า etāpātho ก็เป็นปาฐะ เนื้อความของปาฐะนั้นว่า อาชีวัฏฐมกศีลของเราบริสุทธิ์ เรานั้นเพราะความที่ศีลนั้นบริสุทธิ์ จึงปรากฏในทางแห่งญาณของภิกษุผู้ตรวจสอบนั้น ชื่อว่าตรัสว่า เราย่อมถึงความปรากฏอย่างนี้ บทว่า no ca tena tammayo (และเราก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น) ความว่า เรานั้นแม้ด้วยศีลที่บริสุทธิ์นั้น ก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น ไม่เป็นผู้มีตัณหา ทรงแสดงว่า เราเป็นผู้ไม่มีตัณหาเพราะความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์นั่นเอง

Uttaruttariṃ paṇītapaṇītanti uttaruttariṃ ceva paṇītatarañca katvā deseti. Kaṇhasukkasappaṭibhāganti kaṇhaṃ ceva sukkañca, tañca kho sappaṭibhāgaṃ savipakkhaṃ katvā, kaṇhaṃ paṭibāhitvā sukkanti sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṃ sappaṭibhāgaṃ katvā kaṇhasukkaṃ deseti. Kaṇhaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ deseti, sukkaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ deseti. Abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchatīti tasmiṃ desite dhamme ekaccaṃ paṭivedhadhammaṃ abhiññāya tena paṭivedhadhammena desanādhamme niṭṭhaṃ gacchati. Satthari pasīdatīti evaṃ dhamme niṭṭhaṃ gantvā bhiyyosomattāya sammāsambuddho so bhagavāti satthari pasīdati. Tena pana bhagavatā yo dhammo akkhāto, sopi svākkhāto bhagavatā dhammo niyyānikattā. Yvāssa taṃ dhammaṃ paṭipanno saṅgho, sopi suppaṭipanno vaṅkādidosarahitaṃ paṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ dhamme saṅghepi pasīdati. Tañceti taṃ evaṃ pasannaṃ tattha tattha tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentaṃ bhikkhuṃ.

บทว่า uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ (ธรรมอันยิ่งๆ ขึ้นไป อันประณีตๆ) ความว่า ทรงกระทำธรรมให้ยิ่งๆ ขึ้นไปและประณีตยิ่งขึ้นแล้วทรงแสดง บทว่า kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ (ธรรมมีส่วนเปรียบเทียบทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว) ความว่า ทรงกระทำทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาวให้มีส่วนเปรียบเทียบ มีฝ่ายตรงข้าม คือทรงห้ามฝ่ายดำแล้วแสดงฝ่ายขาว หรือทรงห้ามฝ่ายขาวแล้วแสดงฝ่ายดำ ทรงกระทำให้มีส่วนเปรียบเทียบอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก บทว่า abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati (รู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่งในโลกนี้แล้ว ย่อมถึงความตกลงใจในธรรมทั้งหลาย) ความว่า เมื่อธรรมนั้นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว บุคคลรู้ยิ่งซึ่งปฏิเวธธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมถึงความตกลงใจในเทศนาธรรมด้วยปฏิเวธธรรมนั้น บทว่า satthari pasīdati (ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดา) ความว่า ครั้นถึงความตกลงใจในธรรมอย่างนี้แล้ว ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดาโดยประมาณยิ่งขึ้นไปว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ก็ธรรมใดอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้แล้ว แม้ธรรมนั้นก็เป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว เพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์ พระสงฆ์หมู่ใดของพระองค์ปฏิบัติธรรมนั้น แม้พระสงฆ์หมู่นั้นก็เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะปฏิบัติปฏิปทาที่ปราศจากโทษมีกายวังกะเป็นต้น ย่อมเลื่อมใสแม้ในพระธรรมและพระสงฆ์อย่างนี้ บทว่า tañce (ถ้าภิกษุนั้น) ความว่า ภิกษุนั้นผู้เลื่อมใสอย่างนี้แล้ว กล่าวคุณของพระรัตนตรัยในที่นั้นๆ

490. Imehi ākārehīti imehi satthuvīmaṃsanakāraṇehi. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanapadehi. Imehi byañjanehīti imehi idha vuttehi akkharehi. Saddhā niviṭṭhāti okappanā patiṭṭhitā. Mūlajātāti sotāpattimaggavasena sañjātamūlā. Sotāpattimaggo hi saddhāya mūlaṃ nāma. Ākāravatīti kāraṇaṃ pariyesitvā gahitattā sakāraṇā. Dassanamūlikāti sotāpattimaggamūlikā. So hi dassananti vuccati. Daḷhāti thirā. Asaṃhāriyāti harituṃ na sakkā. Samaṇena vāti samitapāpasamaṇena vā. Brāhmaṇena vāti bāhitapāpabrāhmaṇena vā. Devena vāti upapattidevena vā. Mārena vāti vasavattimārena [Pg.287] vā, sotāpannassa hi vasavattimārenāpi saddhā asaṃhāriyā hoti sūrambaṭṭhassa viya.

๔๙๐. บทว่า imehi ākārehi (ด้วยอาการเหล่านี้) ความว่า ด้วยเหตุแห่งการตรวจสอบพระศาสดาเหล่านี้ บทว่า imehi padehi (ด้วยบทเหล่านี้) ความว่า ด้วยบทอันเป็นที่รวมแห่งอักษรเหล่านี้ บทว่า imehi byañjanehi (ด้วยพยัญชนะเหล่านี้) ความว่า ด้วยอักษรที่กล่าวไว้ในที่นี้เหล่านี้ บทว่า saddhā niviṭṭhā (ศรัทธาหยั่งลงแล้ว) ความว่า ศรัทธาคือความเชื่อที่หยั่งลงตั้งมั่นแล้ว บทว่า mūlajātā (มีรากเกิดขึ้นแล้ว) ความว่า มีรากเกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นรากของศรัทธา บทว่า ākāravatī (มีอาการ) ความว่า เป็นศรัทธามีเหตุผล เพราะแสวงหาเหตุแล้วจึงยึดถือ บทว่า dassanamūlikā (มีทัสสนะเป็นราก) ความว่า มีโสดาปัตติมรรคเป็นราก จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า ทัสสนะ บทว่า daḷhā (มั่นคง) ความว่า มั่นคง บทว่า asaṃhāriyā (ใครๆ นำไปไม่ได้) ความว่า ใครๆ ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ บทว่า samaṇena vā (หรือโดยสมณะ) ความว่า หรือโดยสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว บทว่า brāhmaṇena vā (หรือโดยพราหมณ์) ความว่า หรือโดยพราหมณ์ผู้มีบาปลอยแล้ว บทว่า devena vā (หรือโดยเทวดา) ความว่า หรือโดยอุปปัตติเทพ บทว่า mārena vā (หรือโดยมาร) ความว่า หรือโดยวสวัตตีมาร จริงอยู่ ศรัทธาของพระโสดาบัน แม้วสวัตตีมารก็ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ เหมือนศรัทธาของสูรัมพัฏฐะ

So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ āgato. Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā – ‘‘satthā āgato’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sūro cintesi, ‘‘ahaṃ idāneva satthu santikā dhammaṃ sutvā āgato, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi. Māro āha – ‘‘yaṃ te mayā, sūrambaṭṭha, rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ, taṃ anupadhāretvāva sahasā mayā evaṃ vuttaṃ. Tasmā tvaṃ rūpaṃ niccaṃ…pe… viññāṇaṃ niccanti gaṇhāhī’’ti. Sūro cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ, yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ, addhā ayaṃ mayhaṃ vibādhanatthaṃ māro āgato’’ti. Tato naṃ tvaṃ māroti āha. So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi, āma mārosmīti paṭijāni. Kasmā āgatosīti vutte tava saddhācālanatthanti āha. Kaṇha pāpima, tvaṃ tāva ekako tiṭṭha, tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ, maggena āgatā saddhā nāma silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṃ tvaṃ etthāti accharaṃ pahari. So ṭhātuṃ asakkonto tatthevantaradhāyi. Brahmunā vāti brahmakāyikādīsu aññatarabrahmunā vā. Kenaci vā lokasminti ete samaṇādayo ṭhapetvā aññenapi kenaci vā lokasmiṃ harituṃ na sakkā. Dhammasamannesanāti sabhāvasamannesanā. Dhammatāsusamanniṭṭhoti dhammatāya susamanniṭṭho, sabhāveneva suṭṭhu samannesito hotīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ได้ยินว่า บุรุษนั้นฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เป็นพระโสดาบัน กลับมาสู่เรือนแล้ว ครั้งนั้น มารเนรมิตพุทธรูปอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขาแล้ว ส่งข่าวไปว่า “พระศาสดาเสด็จมาแล้ว” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “เราเพิ่งฟังธรรมจากสำนักของพระศาสดามาเดี๋ยวนี้เอง นี่มันอะไรกันหนอ” ดังนี้แล้ว เข้าไปหา ด้วยสำคัญว่าเป็นพระศาสดา จึงถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ มารกล่าวว่า “ดูก่อนสุรัมพัฏฐะ คำใดที่เรากล่าวแก่ท่านว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณไม่เที่ยง คำนั้นเรามิได้พิจารณาให้ดี กล่าวไปโดยพลัน เพราะฉะนั้น ท่านจงถือเอารูปว่าเที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณว่าเที่ยงเถิด” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “ข้อที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพิจารณา ไม่ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว จะตรัสคำอะไรๆ นั้น ไม่ใช่ฐานะเลย แน่แท้ มารนี้มาเพื่อทำลาย (ศรัทธา) ของเรา” ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวกะมารนั้นว่า “ท่านเป็นมารหรือ” มารนั้นไม่สามารถจะกล่าวคำเท็จได้ จึงรับว่า “ใช่ เราเป็นมาร” เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “มาเพื่อทำให้ศรัทธาของท่านหวั่นไหว” (สุรัมพัฏฐะกล่าวว่า) “ดูก่อนมารใจดำผู้มีบาป ท่านจงอยู่แต่ผู้เดียวเถิด แม้มารเช่นท่านตั้งร้อยตั้งพันก็ไม่สามารถทำให้ศรัทธาของเราหวั่นไหวได้ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค ชื่อว่าไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาสิเนรุที่ตั้งมั่นอยู่บนแผ่นดินศิลา ท่านจะทำอะไรที่นี่ได้” ดังนี้แล้ว ก็ดีดนิ้ว มารนั้นไม่อาจดำรงอยู่ได้ ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง บทว่า พฺรหฺมุนา วา ความว่า หรือโดยพรหมองค์ใดองค์หนึ่งในพรหมกายิกาเป็นต้น บทว่า เกนจิ วา โลกสฺมึ ความว่า เว้นสมณะเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ใครๆ อื่นในโลกก็ไม่สามารถจะนำไปได้ บทว่า ธมฺมสมนฺเนสนาติ ได้แก่ การแสวงหาสภาวะ บทว่า ธมฺมตาสุสมนฺนิฏฺโฐติ อธิบายว่า อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยสภาวะ คือ อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยความเป็นจริงนั่นเอง เนื้อความที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวีมังสกสูตร จบแล้ว

8. Kosambiyasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาโกสัมพิยสูตร

491. Evaṃ me sutanti kosambiyasuttaṃ. Tattha kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā kosambīti saṅkhaṃ agamāsi. Kusambassa nāma isino assamato avidūre māpitattātipi [Pg.288] eke. Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme.

๔๙๑. พระสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า โกสัมพิยสูตร ในโกสัมพิยสูตรนั้น บทว่า โกสมฺพิยํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้ (คือ โกสัมพี) ได้ยินว่า ในที่นั้นๆ มีอารามและสระโบกขรณีเป็นต้นของเมืองนั้น มีแต่ต้นประดู่ลาย (โกสัมพพฤกษ์) หนาแน่น เพราะเหตุนั้น จึงถึงการนับว่า โกสัมพี อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ชื่อว่าโกสัมพี) แม้เพราะเป็นเมืองที่สร้างขึ้นไม่ไกลจากอาศรมของฤาษีชื่อว่า กุสัมพะ บทว่า โฆสิตาราเม ได้แก่ ในอารามที่โฆสกเศรษฐีสร้าง

Pubbe kira addilaraṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro kedāraparicchinnaṃ subhikkhaṃ raṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi. Mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā. Te ekaṃ gopālakagāmakaṃ pavisiṃsu, gopālakānañca tadā pahatapāyaso paṭiyatto hoti, tato pāyasaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso pahūtapāyasaṃ bhuñjitvā jirāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto. So gopālakassa piyo ahosi manāpo, gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhāsi. Paccekabuddhopi bhattakiccāvasāne kukkurassa ekaṃ piṇḍaṃ deti. So paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ได้มีแคว้นชื่ออัททิลรัฐ จากแคว้นนั้น คนจนชื่อโกตূহลกะ พร้อมด้วยบุตรและภรรยา กลัวภัยคือความหิวโหย เมื่อจะไปยังแคว้นเกทารปริจฉันนะอันสมบูรณ์ด้วยภิกษา ไม่สามารถจะอุ้มบุตรไปได้ จึงทิ้งเสียแล้วไป มารดาหวนกลับมารับบุตรนั้นไป คนเหล่านั้นได้เข้าไปยังหมู่บ้านนายโคบาลแห่งหนึ่ง และในเวลานั้น พวกนายโคบาลได้เตรียมข้าวมธุปายาสไว้มาก พวกเขาได้ข้าวมธุปายาสจากนายโคบาลนั้นแล้วจึงบริโภค ครั้งนั้น บุรุษนั้นบริโภคข้าวมธุปายาสมากแล้ว ไม่สามารถจะย่อยได้ จึงทำกาละในเวลากลางคืน ถือปฏิสนธิในท้องของนางสุนัขในที่นั้นเอง เกิดเป็นสุนัข สุนัขนั้นเป็นที่รักเป็นที่พอใจของนายโคบาล และนายโคบาลก็ได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า ในเวลาเสร็จภัตกิจ ก็ประทานข้าวหนึ่งก้อนแก่สุนัข สุนัขนั้นยังความรักใคร่ให้เกิดในพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ก็ไปสู่บรรณศาลาพร้อมกับนายโคบาลด้วย

So gopālake asannihite bhattavelāya sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputtotveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekasmiṃ kulaghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha so attano putte jāte sattakkhattuṃ mārāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghositaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti dve seṭṭhino santi. Imehi saddhiṃ tayo ahesuṃ.

เมื่อนายโคบาลไม่อยู่ สุนัขนั้นในเวลาภัต ก็ไปเองแล้วเห่าที่ประตูบรรณศาลาเพื่อบอกเวลา แม้ในระหว่างทาง เห็นสัตว์ร้าย ก็เห่าแล้วทำให้หนีไป สุนัขนั้นมีจิตอ่อนโยนในพระปัจเจกพุทธเจ้า ทำกาละแล้ว บังเกิดในเทวโลก ในเทวโลกนั้น เขามีชื่อว่าโฆสกเทวบุตรนั่นเทียว โฆสกเทวบุตรนั้นจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลหนึ่งในกรุงโกสัมพี เศรษฐีผู้ไม่มีบุตร ให้ทรัพย์แก่บิดามารดาของเขาแล้ว รับมาทำเป็นบุตร ครั้งนั้น เมื่อบุตรของตนเกิด เศรษฐีนั้นพยายามจะให้เขาตายถึงเจ็ดครั้ง เขาเพราะความเป็นผู้มีบุญ จึงไม่ถึงความตายในที่ทั้งเจ็ดแห่ง ในที่สุด ได้ชีวิตเพราะความฉลาดของธิดาเศรษฐีคนหนึ่ง ในภายหลัง เมื่อบิดา (บุญธรรม) ล่วงลับไป ก็ได้ตำแหน่งเศรษฐี มีชื่อว่าโฆสกเศรษฐี ในกรุงโกสัมพี ยังมีเศรษฐีอีกสองคน คือ กุกกุฏเศรษฐี และปาวาริกเศรษฐี รวมกับท่านผู้นี้ (โฆสกเศรษฐี) ก็เป็นสามคน

Tena ca samayena tesaṃ sahāyakānaṃ seṭṭhīnaṃ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṃsu. Te kālena kālaṃ loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ āgacchanti. Athekasmiṃ vāre gimhasamaye manussapathaṃ [Pg.289] āgacchantā nirudakamahākantāraṃ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṃ nigrodharukkhaṃ disvā cintesuṃ – ‘‘yādiso ayaṃ rukkho, addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṃ, sādhu vatassa, sace no pānīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā imesaṃ saṅgahaṃ karissāmīti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṃ udakadhāraṃ pavattesi. Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṃ udakavaṭṭiṃ disvā attano bhājanehi udakaṃ gahetvā paribhogaṃ katvā cintesi – ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogaudakaṃ dinnaṃ, idaṃ pana agāmakaṃ mahāaraññaṃ, sādhu vatassa, sace no āhārampi dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ upasaṃkappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi. Isayo cintayiṃsu – ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogaudakampi bhojanampi sabbaṃ dinnaṃ, sādhu vatassa, sace no attānaṃ dasseyyā’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล ฤๅษี ๕๐๐ รูป ผู้เป็นอาจารย์ของเศรษฐีสหายเหล่านั้น อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ท่านเหล่านั้นย่อมมาสู่ถิ่นมนุษย์เป็นครั้งคราว เพื่อเสพรสเค็มและรสเปรี้ยว ครั้งนั้น ในคราวหนึ่ง เมื่อฤดูร้อน พวกท่านกำลังมาสู่ถิ่นมนุษย์ ได้ล่วงพ้นทางกันดารใหญ่ที่ปราศจากน้ำแล้ว เห็นต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่งที่ชายป่ากันดาร จึงคิดกันว่า “ต้นไม้นี้มีลักษณะเช่นใดหนอ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่พึงสถิตอยู่ที่นี่เป็นแน่แท้ ถ้าหากเทวดานั้นจะพึงให้น้ำดื่มหรือน้ำใช้แก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาทราบอัธยาศัยของเหล่าฤๅษีแล้ว คิดว่า “เราจักทำการสงเคราะห์แก่ท่านเหล่านี้” จึงได้บันดาลให้สายน้ำประมาณเท่าหัวไถไหลออกจากระหว่างคาคบไม้ด้วยอานุภาพของตน หมู่ฤๅษีเห็นเกลียวน้ำที่เปรียบดังแท่งเงิน จึงตักน้ำด้วยภาชนะของตนๆ บริโภคแล้ว คิดว่า “เทวดาได้ให้น้ำใช้สอยแก่เราแล้ว แต่ที่นี่เป็นป่าใหญ่ ไม่มีหมู่บ้าน ถ้าหากเทวดาจะพึงให้อาหารแก่เราทั้งหลายด้วย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาได้ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวอันเป็นทิพย์เป็นต้น ตามความดำริของเหล่าฤๅษี แล้วทำให้ท่านอิ่มหนำสำราญ เหล่าฤๅษีคิดกันว่า “เทวดาได้ให้ทั้งน้ำใช้สอยและโภชนะทุกอย่างแก่เราแล้ว ถ้าหากเทวดาจะพึงแสดงตนแก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ”

Devatā tesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā upaḍḍhakāyaṃ dassesi. Te āhaṃsu – ‘‘devate, mahatī te sampatti, kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ adhigatāsī’’ti? Bhante, nātimahantaṃ parittakaṃ kammaṃ katvāti. Upaḍḍhauposathakammaṃ nissāya hi devatāya sā sampatti laddhā.

เทวดาทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงแสดงกายเพียงครึ่งท่อน ท่านเหล่านั้นจึงถามว่า “ดูกรเทวดา สมบัติของท่านยิ่งใหญ่นัก ท่านทำกรรมอะไรไว้ จึงได้บรรลุสมบัตินี้?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทำกรรมเพียงเล็กน้อย ไม่ใหญ่โตอะไรเลย” ความจริง เทวดาได้สมบัตินั้นมาเพราะอาศัยกรรมคือการรักษาอุโบสถเพียงกึ่งหนึ่ง

Anāthapiṇḍikassa kira gehe ayaṃ devaputto kammakāro ahosi. Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti. Ekadivasaṃ ayaṃ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṃ gato. Mahāseṭṭhi nivāpaṃ labhanamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṃ gatabhāvaṃ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṃ adāsi. Bhattakārikā dāsī ekasseva bhattaṃ pacitvā araññato āgatassa bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi, kammakāro āha – ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ kāle gehaṃ ekasaddaṃ ahosi, ajja ativiya sannisinnaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti? Tassa sā ācikkhi – ‘‘ajja imasmiṃ gehe sabbe manussā uposathikā, mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṃ adāsī’’ti. Evaṃ ammāti? Āma sāmīti. Imasmiṃ kāle uposathaṃ samādinnassa uposathakammaṃ hoti na hotīti mahāseṭṭhiṃ puccha ammāti? Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha – ‘‘sakalauposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhakammaṃ pana hoti, uposathiko hotū’’ti[Pg.290]. Kammakāro bhattaṃ abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṃ gantvā nipajji. Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṃ vāto kuppi. So paccūsasamaye kālaṃ katvā upaḍḍhauposathakammanissandena mahāvaṭṭaniaṭaviyaṃ nigrodharukkhe devaputto hutvā nibbatti. So taṃ pavattiṃ isīnaṃ ārocesi.

ได้ยินว่า เทพบุตรองค์นี้เคยเป็นคนทำงานในเรือนของอนาถบิณฑิกเศรษฐี จริงอยู่ ในเรือนของเศรษฐี ในวันอุโบสถ คนทั้งหมดนับตั้งแต่ทาสและคนทำงานเป็นที่สุด ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถ วันหนึ่ง คนทำงานผู้นี้ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ไปที่ทำงานแต่ผู้เดียว มหาเศรษฐีเมื่อตรวจดูคนที่ได้รับส่วนอาหาร ทราบว่าชายผู้นี้คนเดียวเท่านั้นไปป่า จึงได้ให้ส่วนอาหารสำหรับอาหารเย็นแก่เขา ทาสีผู้หุงข้าวได้หุงข้าวสำหรับคนคนเดียว แล้วตักข้าวให้แก่คนทำงานผู้กลับมาจากป่า คนทำงานจึงกล่าวว่า “ในวันอื่นๆ เวลานี้ ที่เรือนจะมีเสียงอื้ออึง แต่วันนี้เงียบสงัดยิ่งนัก นี่เป็นเพราะเหตุใดหนอ?” นางได้บอกแก่เขาว่า “วันนี้ คนทั้งหมดในเรือนนี้รักษาอุโบสถ มหาเศรษฐีได้ให้ส่วนอาหารแก่ท่านผู้เดียวเท่านั้น” (เขาถามว่า) “เป็นเช่นนั้นหรือ แม่?” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นาย” (เขาจึงกล่าวว่า) “แม่จ๋า ช่วยไปถามมหาเศรษฐีให้ทีว่า ผู้สมาทานอุโบสถในเวลานี้ อุโบสถกรรมจะสำเร็จหรือไม่สำเร็จ?” เมื่อนางไปถามแล้ว มหาเศรษฐีตอบว่า “อุโบสถกรรมโดยสมบูรณ์ย่อมไม่สำเร็จ แต่กรรมกึ่งหนึ่งย่อมสำเร็จได้ ขอให้เขารักษาอุโบสถเถิด” คนทำงานไม่บริโภคข้าว บ้วนปากแล้ว เป็นผู้รักษาอุโบสถ ไปยังที่พักของตนแล้วนอนลง เพราะร่างกายของเขาขาดอาหาร ลมในท้องจึงกำเริบในเวลากลางคืน เขาทำกาลกิริยาในเวลาใกล้รุ่ง แล้วได้บังเกิดเป็นเทพบุตรสถิตอยู่ที่ต้นไทรในป่าใหญ่ซึ่งมีต้นไทรมาก ด้วยผลแห่งกรรมคือการรักษาอุโบสถกึ่งหนึ่ง เทพบุตรนั้นได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแก่เหล่าฤๅษี

Isayo tumhehi mayaṃ buddho, dhammo, saṅghoti asutapubbaṃ sāvitā, uppanno nu kho loke buddhoti? Āma, bhante, uppannoti. Idāni kuhiṃ vasatīti? Sāvatthiṃ nissāya jetavane, bhanteti. Isayo tiṭṭhatha tāva tumhe mayaṃ satthāraṃ passissāmāti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambinagaraṃ sampāpuṇiṃsu. Mahāseṭṭhino, ‘‘isayo āgatā’’ti paccuggamanaṃ katvā, ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṃ adaṃsu. Isayo bhuñjitvāva gacchāmāti āpucchiṃsu. Tumhe, bhante, aññasmiṃ kāle ekampi māsaṃ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha. Imasmiṃ pana vāre hiyyo āgantvā ajjeva gacchāmāti vadatha, kimidanti? Āma gahapatayo buddho loke uppanno, na kho pana sakkā jīvitantarāyo vidituṃ, tena mayaṃ turitā gacchāmāti. Tena hi, bhante, mayampi gacchāma, amhehi saddhiṃyeva gacchathāti. Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ puretaraṃ gamissāmāti nikkhamitvā ekasmiṃ ṭhāne dvepi divasāni avasitvā turitagamaneneva sāvatthiṃ patvā jetavanavihāre satthu santikameva agamaṃsu. Satthu madhuradhammakathaṃ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

เหล่าฤๅษีถามว่า “พวกเราได้ฟังคำที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนจากท่านว่า พุทโธ ธัมโม สังโฆ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือหนอ?” (เทวดาทูลว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว” (ฤๅษีถามว่า) “บัดนี้ พระองค์ประทับอยู่ที่ไหน?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระองค์ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อาศัยกรุงสาวัตถี” เหล่าฤๅษีมีใจเบิกบานยินดี กล่าวว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจักไปเฝ้าพระศาสดา” แล้วออกเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพี เหล่ามหาเศรษฐีทราบว่า “พวกฤๅษีมาถึงแล้ว” จึงทำการต้อนรับ แล้วนิมนต์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรุ่งนี้ขอท่านโปรดรับภิกษาของพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วในวันรุ่งขึ้น ได้ถวายมหาทานแก่หมู่ฤๅษี เหล่าฤๅษีฉันเสร็จแล้วจึงกล่าวอำลาว่า “พวกเราจะไปแล้ว” (เศรษฐีทั้งหลายทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคราวก่อนๆ ท่านทั้งหลายพักอยู่เดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง สามเดือนบ้าง สี่เดือนบ้าง แล้วจึงไป แต่ในคราวนี้ ท่านมาถึงเมื่อวาน แล้ววันนี้ก็กล่าวว่าจะไปเสียแล้ว นี่เป็นเพราะเหตุใด?” (ฤๅษีตอบว่า) “ใช่แล้ว คฤหบดีทั้งหลาย พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และอันตรายแห่งชีวิตก็ไม่อาจรู้ได้ ด้วยเหตุนั้น พวกเราจึงรีบไป” (เศรษฐีทูลว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าก็จะไปด้วย ขอท่านทั้งหลายจงไปพร้อมกับพวกข้าพเจ้านี่แหละ” (ฤๅษีกล่าวว่า) “พวกท่านชื่อว่าเป็นคฤหัสถ์ มีเครื่องเกี่ยวกังวลมาก ท่านทั้งหลายจงอยู่ก่อนเถิด พวกเราจะไปก่อน” แล้วก็ออกเดินทางไป ไม่พักอยู่แม้สองวันในที่แห่งหนึ่ง เดินทางไปอย่างรีบเร่งเท่านั้น จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว เข้าไปเฝ้าพระศาสดาถึงที่ประทับในพระเชตวันวิหาร ท่านเหล่านั้นได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะของพระศาสดาแล้ว ทั้งหมดก็ได้บรรพชาและบรรลุพระอรหัตผล

Tepi tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭunnadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanasāmante khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tiṇṇampi sahāyakānaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi. Te balavasomanassajātā satthāraṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ adaṃsu. Puna nimantetvā punadivaseti evaṃ aḍḍhamāsaṃ dānaṃ datvā, ‘‘amhākaṃ janapadaṃ āgamanāya paṭiññaṃ dethā’’ti pādamūle nipajjiṃsu. Bhagavā, ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotīti gahapatayo [Pg.291] sallakkhetvā dinnā no bhagavatā paṭiññāti dasabalaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane ṭhāne vihāraṃ kāretvā anupubbena kosambiṃ patvā, ‘‘loke buddho uppanno’’ti kathayiṃsu. Tayopi janā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vasanatthāya vihāre kārāpayiṃsu. Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma ahosi. Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavano nāma ahosi. Ghositena kārito ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ghositaseṭṭhinā kārite ārāme’’ti.

แม้เศรษฐีทั้งสามนั้น บรรทุกสิ่งของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าปัฏฏุณณะ ผ้าทุกลาเป็นต้น ด้วยเกวียนคนละห้าร้อยเล่ม ออกจากกรุงโกสัมพีแล้ว เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี ตั้งกองเกวียนไว้ใกล้พระเชตวัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาได้ตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่สหายทั้งสามคน พวกเขาเกิดโสมนัสอย่างยิ่ง จึงทูลนิมนต์พระศาสดาแล้วถวายมหาทานในวันรุ่งขึ้น ได้นิมนต์อีกในวันรุ่งขึ้นอย่างนี้ ถวายทานตลอดกึ่งเดือนแล้วกราบทูลว่า "ขอพระองค์โปรดประทานปฏิญญาเพื่อเสด็จไปยังชนบทของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" แล้วหมอบลงแทบพระบาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ตถาคตย่อมยินดีในเรือนว่าง" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าปฏิญญาอันพระองค์ประทานแล้ว พวกคฤหบดีกำหนดหมายได้ว่า "พระผู้มีพระภาคประทานปฏิญญาแก่เราแล้ว" จึงถวายบังคมพระทศพลแล้วหลีกไป ให้สร้างวิหารในที่ระยะโยชน์ต่อโยชน์ในระหว่างทาง เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพีแล้ว ได้ประกาศว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว" ชนทั้งสามคนนั้นได้สละทรัพย์เป็นอันมากในอารามของตนๆ ให้สร้างวิหารเพื่อเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ในบรรดาวิหารเหล่านั้น วิหารที่กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า กุกกุฏาราม วิหารที่ปาวาริกเศรษฐีให้สร้างในสวนมะม่วงชื่อว่า ปาวาริกัมพวัน วิหารที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า โฆสิตาราม ท่านหมายถึงวิหารนั้นจึงกล่าวว่า "ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้าง"

Bhaṇḍanajātātiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma, taṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā. Hatthaparāmāsādivasena matthakaṃ patto kalaho jāto etesanti kalahajātā. Viruddhabhūtaṃ vādanti vivādaṃ, taṃ āpannāti vivādāpannā. Mukhasattīhīti vācāsattīhi. Vitudantāti vijjhantā. Te na ceva aññamaññaṃ saññāpenti na ca saññattiṃ upentīti te atthañca kāraṇañca dassetvā neva aññamaññaṃ jānāpenti. Sacepi saññāpetuṃ ārabhanti, tathāpi saññattiṃ na upenti, jānituṃ na icchantīti attho. Nijjhattiyāpi eseva nayo. Ettha ca nijjhattīti saññattivevacanamevetaṃ. Kasmā panete bhaṇḍanajātā ahesunti? Appamattakena kāraṇena.

ในบทว่า ภณฺฑนชาตา เป็นต้น ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ภัณฑนะ, ภัณฑนะนั้นเกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภัณฑนชาตา (ผู้เกิดการบาดหมาง) การทะเลาะที่ถึงที่สุดด้วยการประทุษร้ายด้วยมือเป็นต้น เกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กลหชาตา (ผู้เกิดการทะเลาะ) การกล่าวคำที่เป็นข้าศึกกัน ชื่อว่า วิวาท, ถึงแล้วซึ่งวิวาทนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิวาทาปันนา (ผู้ถึงแล้วซึ่งการโต้เถียง) บทว่า มุขสตฺตีหิ คือ ด้วยหอกคือปาก บทว่า วิตุรนฺตา คือ ทิ่มแทงอยู่ ในบทว่า เต น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุเปนฺติ (ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ให้กันและกันเข้าใจ และย่อมไม่ถึงความเข้าใจ) ความว่า ภิกษุเหล่านั้นแสดงทั้งอรรถและเหตุแล้ว ก็ไม่ทำให้กันและกันรู้ได้เลย แม้หากเริ่มจะทำให้เข้าใจ ถึงกระนั้นก็ไม่ถึงความเข้าใจ คือ ไม่ปรารถนาจะรู้ แม้ในบทว่า นิชฺฌตฺติยา ก็มีนัยนี้เช่นกัน และในที่นี้ คำว่า นิชฺฌตฺติ เป็นไวพจน์ของคำว่า สญฺญตฺติ นั่นเอง ถามว่า ก็เหตุไฉน ภิกษุเหล่านี้จึงเกิดการบาดหมางกัน? ตอบว่า เพราะเหตุเพียงเล็กน้อย

Dve kira bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca. Tesu suttantiko bhikkhu ekadivasaṃ vaccakuṭiṃ paviṭṭho ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā taṃ bhikkhuṃ pucchi, āvuso, tayā idaṃ udakaṃ ṭhapitanti? Āma, āvusoti. Tvamettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti? Āma na jānāmīti. Hoti, āvuso, ettha āpattīti. Sace hoti desessāmīti. Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi te āpattīti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi.

ได้ยินว่า ภิกษุสองรูป คือ พระวินัยธรและพระสุตตันติกะ อยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง ในบรรดาภิกษุสองรูปนั้น วันหนึ่ง พระสุตตันติกะเข้าไปยังวัจจกุฎี เหลือน้ำชำระไว้ในภาชนะแล้วจึงออกมา พระวินัยธรเข้าไปทีหลัง เห็นน้ำนั้นแล้วออกมา ถามภิกษุรูปนั้นว่า "อาวุโส ท่านเหลือน้ำนี้ไว้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ อาวุโส" (ถามว่า) "ท่านไม่รู้ความเป็นอาบัติในเรื่องนี้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ ผมไม่รู้" (กล่าวว่า) "อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ" (ตอบว่า) "ถ้ามีอาบัติ ผมจะแสดง" (กล่าวว่า) "แต่ถ้าท่านทำโดยไม่มีเจตนา ทำโดยไม่มีสติ ท่านก็ไม่มีอาบัติ อาวุโส" พระวินัยธรนั้นมีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น

Vinayadharo attano nissitakānaṃ, ‘‘ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā – ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So [Pg.292] evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe ‘anāpattī’ti vatvā idāni ‘āpattī’ti vadati, musāvādī eso’’ti. Te gantvā, ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

พระวินัยธรบอกแก่ศิษย์ของตนว่า "พระสุตตันติกะรูปนี้ แม้ต้องอาบัติอยู่ก็ไม่รู้" ศิษย์เหล่านั้นเห็นศิษย์ของพระสุตตันติกะแล้วกล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่าน แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้ความเป็นอาบัติ" ศิษย์เหล่านั้นไปบอกแก่อุปัชฌาย์ของตน พระสุตตันติกะนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า "พระวินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' แต่บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' ผู้นี้เป็นคนพูดมุสา" ศิษย์เหล่านั้นไปบอก (แก่ศิษย์ของพระวินัยธร) ว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่านเป็นคนพูดมุสา" พวกเขาได้ทำให้การทะเลาะกันและกันเจริญขึ้นอย่างนี้ ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้

Bhagavantaṃ etadavocāti etaṃ, ‘‘idha, bhante, kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā’’tiādivacanaṃ avoca. Tañca kho neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atha kho atthakāmatāya hitakāmatāya. Sāmaggikārako kiresa bhikkhu, tasmāssa etadahosi – ‘‘yathā ime bhikkhū vivādaṃ āraddhā, na sakkā mayā, nāpi aññena bhikkhunā samaggā kātuṃ, appeva nāma sadevake loke appaṭipuggalo bhagavā sayaṃ vā gantvā, attano vā santikaṃ pakkosāpetvā etesaṃ bhikkhūnaṃ khantimettāpaṭisaṃyuttaṃ sāraṇīyadhammadesanaṃ kathetvā sāmaggiṃ kareyyā’’ti atthakāmatāya hitakāmatāya gantvā avoca.

บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค) คือ ได้กราบทูลคำนี้อันมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่กรุงโกสัมพีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการบาดหมางกัน" และการกราบทูลนั้น มิใช่เพราะความต้องการจะเป็นที่รัก มิใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่ทว่า (กราบทูล) เพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นผู้กระทำความสามัคคี เพราะเหตุนั้น เธอจึงมีความคิดนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ได้เริ่มการวิวาทกันแล้ว อันเราหรือภิกษุอื่นไม่สามารถจะทำให้สามัคคีกันได้ เผื่อว่าพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลกรวมทั้งเทวโลก จะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกมายังสำนักของพระองค์ แล้วทรงแสดงสาราณียธรรมเทศนาอันประกอบด้วยขันติและเมตตาแก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว พึงทรงกระทำความสามัคคีได้" (เธอ) ไปกราบทูลเพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ด้วยประการฉะนี้

492. Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahabhaṇḍanavasena desanā āraddhā. Imasmiṃ ṭhāne cha sāraṇīyā dhammā āgatāti evamidaṃ kosambiyasuttaṃ yathānusandhināva gataṃ hoti. Tattha sāraṇīyāti saritabbayuttā addhāne atikkantepi na pamussitabbā. Yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgahāyāti saṅgahaṇatthāya. Avivādāyāti avivādanatthāya. Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāya. Ekībhāvāyāti ekībhāvatthāya ninnānākaraṇāya. Saṃvattantīti bhavanti. Mettaṃ kāyakammanti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattapaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

๔๙๒. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสาราณียธรรม ดังนี้ เป็นเทศนาที่ทรงปรารภขึ้นในเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาทกัน ในที่นี้ สาราณียธรรม ๖ ประการมาแล้ว ด้วยประการฉะนี้ โกสัมพิยสูตรนี้จึงเป็นไปตามลำดับอนุสนธิทีเดียว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาราณียา คือ ธรรมที่ควรระลึกถึง แม้กาลนานล่วงไปก็ไม่ควรลืม ภิกษุใดบำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบูรณ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมทำภิกษุนั้นให้เป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยกรณา (ธรรมทำความเป็นที่รัก) ย่อมทำความเคารพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ครุกรณา (ธรรมทำความเคารพ) บทว่า สังคหาย คือ เพื่อการสงเคราะห์ บทว่า อวิวาทาย คือ เพื่อความไม่วิวาท บทว่า สามัคคิยา คือ เพื่อความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า เอกีภาวาย คือ เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพื่อความไม่เป็นต่างๆ กัน บทว่า สังวัตตันติ คือ ย่อมเป็นไป บทว่า เมตตัง กายกัมมัง คือ กายกรรมที่พึงทำด้วยเมตตาจิต แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เหมือนกัน ธรรม ๓ ประการเหล่านี้มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลายก็ย่อมได้เหมือนกัน จริงอยู่ การบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรม ส่วนของคฤหัสถ์ทั้งหลาย การไปเพื่อไหว้พระเจดีย์ เพื่อไหว้พระโพธิ์ เพื่อนิิมนต์สงฆ์ ครั้นเห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว การลุกขึ้นต้อนรับ การรับบาตร การปูอาสนะ การเดินตามส่ง เป็นต้นอย่างนี้ ชื่อว่า เมตตากายกรรม

Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnañca, ‘‘cetiyavandanatthāya gacchāma, bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, padīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa [Pg.293] cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

การบอกอาณัติสิกขาบทและอาจารสิกขาบท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม คือพระพุทธวจนะแม้ทั้งพระไตรปิฎก ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม และในเวลาที่คฤหัสถ์ทั้งหลายกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เราไปไหว้พระเจดีย์กันเถิด เราไปไหว้พระโพธิ์กันเถิด เรามาฟังธรรมกันเถิด เรามาบูชาด้วยประทีป ระเบียบดอกไม้ และดอกไม้กันเถิด เราสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติกันเถิด เรามาถวายสลากภัตเป็นต้นกันเถิด เรามาถวายผ้าจำนำพรรษากันเถิด วันนี้เราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์กันเถิด ท่านทั้งหลายจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของเคี้ยวของฉันเป็นต้นเถิด จงปูอาสนะเถิด จงตั้งน้ำฉันไว้เถิด ท่านทั้งหลายจงไปต้อนรับแล้วนำสงฆ์มาเถิด จงให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ปูไว้แล้ว เป็นผู้มีความพอใจ เกิดความอุตสาหะ ทำไวยาวัจจะเถิด' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā, ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu, averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu, averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

การที่ภิกษุทั้งหลายลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบริหารร่างกายและทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นแล้ว นั่งในอาสนะอันสงัด คิดว่า 'ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม การที่คฤหัสถ์ทั้งหลายคิดว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvūpagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paripucchantassa, kuhiṃ amhākaṃ devatthero, amhākaṃ tissatthero kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā suppasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Devatthero, tissatthero arogo hotu appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

บทว่า อาวี เจว รโห จ คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ในสองอย่างนั้น การเข้าไปเป็นเพื่อนในกิจมีการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า ส่วนสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การไหว้ การถวายพัดเป็นต้น แก่พระเถระทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า การที่ทั้งสองฝ่ายไม่ดูหมิ่นในภิกษุเหล่านั้นผู้เก็บเครื่องไม้เครื่องเรือนเป็นต้นที่วางไว้ไม่ดี แล้วเก็บงำเสียเหมือนเป็นของที่ตนเองวางไว้ไม่ดี ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง การกล่าววาจายกย่องอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระ พระติสสเถระ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า ส่วนการกล่าวแสดงความรักใคร่แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหารอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระของเราไปไหนหนอ พระติสสเถระของเราจะมาเมื่อไรหนอ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง ส่วนการลืมตาซึ่งอ่อนโยนด้วยเมตตาและความรัก แลดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใสยิ่งนัก ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า การมนสิการว่า 'ขอพระเทวเถระ พระติสสเถระ จงไม่มีโรค มีอาพาธน้อยเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ puggalapaṭivibhattañca. Tattha, ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma.

บทว่า ลาภา คือ ปัจจัยที่ได้แล้วมีจีวรเป็นต้น บทว่า ธัมมิกา คือ (ปัจจัย) ที่เกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยภิกขาจริยวัตร เว้นมิจฉาชีพมีประเภทคือการหลอกลวงเป็นต้น บทว่า อันตมโส ปัตตปริยาปันนมัตตัมปิ คือ โดยที่สุด แม้เพียงภิกษา ๒-๓ ทัพพีที่ตกไปในบาตรแล้ว ซึ่งนับเนื่องในบาตร ในบทว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี นี้ การแบ่งมี ๒ อย่าง คือ อามิสปฏิวิภัตตะ และ ปุคคลปฏิวิภัตตะ ในสองอย่างนั้น การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้เท่านี้ เราจะไม่ให้เท่านี้' ชื่อว่า อามิสปฏิวิภัตตะ ส่วนการแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้แก่รูปโน้น เราจะไม่ให้แก่รูปโน้น' ชื่อว่า ปุคคลปฏิวิภัตตะ ผู้ใดไม่ทำการแบ่งทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคของที่ไม่แบ่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี

Sīlavantehi [Pg.294] sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ, yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati, taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ jigīsanāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati; paṭiggaṇhantova saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti gahetvā gaṇḍiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati. Idaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūretīti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti.

ในบทว่า สีลวันเตหิ สพรหมจารีหิ สาธารณโภคี นี้ นี้เป็นลักษณะของผู้มีโภคะทั่วไป (คือ) ได้ลาภใดๆ ที่ประณีตแล้ว ไม่ให้ลาภนั้นๆ แก่คฤหัสถ์ทั้งหลายโดยมุ่งหวังจะเอาลาภต่อลาภ และตนเองก็ไม่บริโภค แต่เมื่อรับมาก็รับมาด้วยคิดว่า 'ขอจงเป็นของสาธารณะแก่สงฆ์เถิด' แล้วตีระฆัง เห็นประดุจเป็นของสงฆ์ที่พึงบริโภค ก็สาราณียธรรมนี้ ใครบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ใครไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์? ก่อนอื่น ภิกษุผู้ทุศีลย่อมไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์ เพราะว่า ภิกษุผู้มีศีลทั้งหลายย่อมไม่รับของที่เป็นของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ทำลายวัตร ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์

Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti, sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati, tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ, ‘‘sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

ในข้อนั้น มีวัตรปฏิบัติดังนี้ คือ ภิกษุใดเจาะจงถวายแก่มารดา หรือบิดา หรือแก่อาจารย์อุปัชฌาย์เป็นต้น ภิกษุนั้นชื่อว่าให้สิ่งที่ควรให้ แต่สาราณียธรรมย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ชื่อว่าเป็นการสางปลิโพธ (ความกังวล) จริงอยู่ สาราณียธรรมย่อมควรแก่ผู้พ้นแล้วจากปลิโพธเท่านั้น ก็เมื่อภิกษุนั้นให้โดยไม่เจาะจง พึงให้แก่ภิกษุไข้ ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้ ภิกษุอาคันตุกะ ภิกษุผู้จะเดินทางไป และภิกษุผู้บวชใหม่ซึ่งยังไม่รู้จักวิธีถือสังฆาฏิและบาตร ครั้นให้แก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว ของที่เหลือไม่พึงให้ทีละน้อยๆ โดยเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ภิกษุรูปใดรับเท่าใด ก็พึงให้แก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เมื่อของที่เหลือไม่มี ก็พึงเที่ยวบิณฑบาตอีก แล้วเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ของใดประณีต ก็พึงให้ของนั้นๆ ไป แล้วจึงบริโภคส่วนที่เหลือ และเพราะมีพระดำรัสว่า "แก่ผู้มีศีล" แม้การไม่ให้แก่ภิกษุผู้ทุศีลก็ควร

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, no asikkhitāya parisāya. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti, aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, na atirekaṃ. Ayañca pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṃ. Sace hi dvādasamepi vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca kasseso pattoti? Sāraṇīyadhammapūrakassāti vutte – ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittapattaṃ ṭhapeti. Atha so bhikkhu rittapattaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo [Pg.295] hoti, titthiyaparivāsasadiso hesa. Sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana, ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

ก็สาราณียธรรมนี้ย่อมบริบูรณ์ดีในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว แต่ไม่บริบูรณ์ในบริษัทที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝน เพราะในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว ภิกษุรูปใดได้จากที่อื่น ภิกษุรูปนั้นย่อมไม่รับ แม้ไม่ได้จากที่อื่น ก็รับแต่พอประมาณ ไม่รับส่วนที่เกิน และสาราณียธรรมนี้ แม้สำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตบ่อยๆ ได้มาเท่าไรก็ให้ไปเท่านั้น ก็ยังต้องใช้เวลาถึง 12 ปีจึงจะบริบูรณ์ ไม่ต่ำกว่านั้น จริงอยู่ หากแม้ในปีที่ 12 ภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมวางบาตรที่เต็มด้วยบิณฑบาตไว้ในโรงฉันแล้วไปอาบน้ำ และพระสังฆเถระถามว่า "บาตรนี้ของใคร" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ของภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรม" ท่านจึงสั่งว่า "จงนำบาตรนั้นมา" แล้วจัดแจงบิณฑบาตทั้งหมดฉันเสีย และวางบาตรเปล่าไว้ ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นเห็นบาตรเปล่าแล้วเกิดโทมนัสว่า "ท่านทั้งหลายฉันของของเราไปโดยไม่เหลือไว้เลย" สาราณียธรรมของเธอย่อมขาดลง ต้องบำเพ็ญใหม่อีก 12 ปี เพราะข้อนี้เปรียบเหมือนปริวาสของพวกเดียรถีย์ เมื่อขาดไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องบำเพ็ญใหม่นั่นเทียว ส่วนภิกษุใดเกิดโสมนัสว่า "เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายฉันของในบาตรของเราโดยไม่ต้องบอกกล่าว" สาราณียธรรมของภิกษุนั้นชื่อว่าบริบูรณ์

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṃ hoti, so manussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo; pattagatamassa dīyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

ก็สำหรับภิกษุผู้มีสาราณียธรรมอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ ย่อมไม่มีทั้งความริษยาและความตระหนี่ เธอย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย ของในบาตรของเธอแม้จะให้ไปก็ไม่หมดสิ้น ย่อมได้ของชั้นเลิศในที่แจกภัณฑะ เมื่อภัยหรือความอดอยากเกิดขึ้น เทวดาทั้งหลายย่อมขวนขวายช่วยเหลือ

Tatrimāni vatthūni – leṇagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati. Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘yāvāhaṃ, bhante, āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Nevāsikā nāma, bhante, paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāvaṃ jānantīti. Therā āgamiṃsu. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheramāha. Thero, ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā – ‘‘dhammena samena laddhapiṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhatha bhante’’tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

ในข้อนั้น มีเรื่องราวดังต่อไปนี้ ได้ยินว่า พระติสสเถระผู้พำนักอยู่ที่เลณคิรี อาศัยอยู่ที่หมู่บ้านมหาคิรี พระมหาเถระ 50 รูปเดินทางไปนาคทีปเพื่อไหว้พระเจดีย์ ได้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านคิรีแล้ว ไม่ได้อะไรเลย จึงพากันออกมา พระติสสเถระกำลังจะเข้าไปในหมู่บ้าน เห็นท่านเหล่านั้นจึงถามว่า "ได้อะไรบ้างไหม ขอรับ ท่านผู้เจริญ" ท่านเหล่านั้นตอบว่า "เราเที่ยวไปแล้ว ท่านผู้มีอายุ" ท่านทราบว่าพระเถระเหล่านั้นไม่ได้อะไร จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่กระผมจะกลับมา ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ที่นี่เถิด" พระเถระเหล่านั้นกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ พวกเรา 50 รูป แม้เพียงพอจะเลียก้นบาตรก็ยังไม่ได้" พระติสสเถระจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุเจ้าถิ่นย่อมสามารถ แม้ไม่ได้อะไรก็ย่อมรู้จักสภาพของเส้นทางบิณฑบาต" พระเถระทั้งหลายจึงกลับมารอ พระติสสเถระเข้าไปในหมู่บ้าน ที่บ้านหลังแรกนั่นเอง มหาอุบาสิกาคนหนึ่งเตรียมข้าวปายาสไว้แล้ว ยืนมองดูพระเถระอยู่ พอพระเถระถึงประตูบ้าน นางก็ใส่บาตรจนเต็ม ท่านรับบิณฑบาตนั้นแล้ว ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย แล้วกล่าวกับพระสังฆเถระว่า "นิมนต์รับเถิด ขอรับ" พระสังฆเถระมองดูหน้าพระเถระที่เหลือ (พลางคิดว่า) "พวกเรามากมายขนาดนี้ยังไม่ได้อะไรเลย แต่ภิกษุรูปนี้กลับรับมาได้อย่างรวดเร็ว มันเรื่องอะไรกันหนอ" พระติสสเถระทราบได้ด้วยอาการที่ท่านมองนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เป็นบิณฑบาตที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ขอท่านทั้งหลายจงรับไปโดยไม่ต้องรังเกียจเถิด ขอรับ" แล้วท่านก็แจกให้แก่พระเถระทั้งหมดตามความต้องการ ตั้งแต่รูปแรกเป็นต้นไป และตนเองก็ฉันตามความต้องการเช่นกัน

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti? Etampi me, bhante, natthīti. Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti? Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me dhammassa pūritakālato [Pg.296] paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu.

ครั้งนั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านได้บรรลุโลกุตรธรรมเมื่อใด" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ โลกุตรธรรมของกระผมไม่มี" พระเถระทั้งหลายถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านเป็นผู้ได้ฌานหรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ แม้ข้อนี้ก็ไม่มีแก่กระผม" พระเถระทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ นี่เป็นปาฏิหาริย์มิใช่หรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ สาราณียธรรมของกระผมบริบูรณ์แล้ว ตั้งแต่เวลาที่ธรรมนั้นของกระผมบริบูรณ์เป็นต้นมา แม้หากมีภิกษุแสนรูป ของในบาตรก็ไม่หมดสิ้น" พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า "ดีแล้ว ดีแล้ว สัตบุรุษ ข้อนี้สมควรแก่ท่านแล้ว" นี้เป็นเรื่องราวในข้อที่ว่า "ของในบาตรไม่หมดสิ้น"

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchati. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti. Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassevaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantī’’ti vatvā, ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā, ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto, ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti? Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhākanti vanditvā pakkāmi. Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu.

ก็พระเถระรูปนี้แล ไปยังสถานที่ถวายทานในพิธีบูชาใหญ่ด้วยผ้าที่กองไว้ดุจภูเขา ณ เจติยบรรพต แล้วถามว่า “ในที่นี้ อะไรคือภัณฑะอันประเสริฐ?” (มีผู้ตอบว่า) “ผ้าสาฎก ๒ ผืน ขอรับท่านผู้เจริญ” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ผ้าเหล่านี้จักถึงแก่เรา” อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้” (พระราชาตรัสว่า) “ภิกษุหนุ่มมีจิตอย่างนี้ แต่ผ้าเนื้อละเอียดสมควรแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” แล้วทรงเก็บผ้าคู่นั้นไว้โดยดำริว่า “เราจักถวายแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” เมื่อภิกษุสงฆ์ยืนอยู่ตามลำดับ แม้ผ้าสาฎกเหล่านั้นที่พระราชาผู้ถวายทรงวางไว้บนสุด ก็ไม่มาสู่พระหัตถ์ มีแต่ผ้าผืนอื่นมาสู่พระหัตถ์ แต่ในเวลาถวายแก่ภิกษุหนุ่ม ผ้าคู่นั้นกลับมาสู่พระหัตถ์ พระองค์จึงทรงวางผ้าคู่นั้นไว้ในมือของภิกษุหนุ่มนั้นแล้ว ทอดพระเนตรดูหน้าของอำมาตย์ รับสั่งให้ภิกษุหนุ่มนั่งลง ถวายทานแล้ว ส่งหมู่ภิกษุกลับไป แล้วประทับนั่งในสำนักของภิกษุหนุ่ม ตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านแทงตลอดธรรมนี้เมื่อไร?” ภิกษุหนุ่มนั้น แม้โดยปริยายก็ไม่กล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ จึงกล่าวว่า “มหาบพิตร โลกุตรธรรมของอาตมาไม่มี” (พระราชาตรัสถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ก็ท่านมิได้กล่าวก่อนแล้วหรือ?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ใช่แล้ว มหาบพิตร อาตมาเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์ จำเดิมแต่กาลที่ธรรมนั้นของอาตมาบริบูรณ์แล้ว ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงแก่อาตมาในสถานที่แจกภัณฑะ” (พระราชาตรัสว่า) “ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลาย” แล้วถวายบังคมหลีกไป นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงในสถานที่แจกภัณฑะ”

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsakāle, ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā, ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāya pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva ethā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā [Pg.297] nāgatthero nāma atthi. So, ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā idha yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmāti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī, ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā, kiṃ ayyāti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Sā, ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sveva gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamaṃsu.

ส่วนในคราวเกิดภัยจากโจรชื่อพราหมณ์ติสสะ ชาวบ้านภาตรคามพากันหลบหนีไปโดยมิได้บอกแก่พระนาคเถรีเลย พระเถรีในเวลาใกล้รุ่ง ได้กล่าวกับภิกษุณีสาวทั้งหลายว่า “หมู่บ้านเงียบเสียงผิดปกติ พวกเธอจงไปสืบดูก่อน” ภิกษุณีเหล่านั้นไปแล้ว ทราบความที่คนทั้งหมดหนีไปแล้ว จึงกลับมาบอกแก่พระเถรี ท่านได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า “พวกเธออย่าได้คิดถึงการไปของพวกเขาเลย จงประกอบความเพียรในการเรียนบาลี การสอบถามอรรถกถา และการทำไว้ในใจโดยแยบคายของตนเถิด” ครั้นในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านได้ครองผ้า มีตนเป็นที่ ๑๒ ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นไทรที่ประตูหมู่บ้าน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ได้ถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุณีทั้ง ๑๒ รูป แล้วกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดอย่าไปที่อื่นเลย โปรดมาที่นี่เป็นนิตย์เถิด” ส่วนพระเถรีมีน้องชายชื่อว่าพระนาคเถระ ท่านคิดว่า “ภัยใหญ่หลวง ไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปในที่นี้ได้ เราจักไปสู่ฝั่งทะเลอีกข้างหนึ่ง” จึงมีตนเป็นที่ ๑๒ ออกจากที่อยู่ของตน (คิดว่า) “จักไปพบพระเถรีแล้วจึงไป” จึงมายังภาตรคาม พระเถรีได้ฟังว่า “พระเถระทั้งหลายมาแล้ว” จึงไปยังสำนักของท่านเหล่านั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มาด้วยเหตุใด?” พระเถระนั้นได้บอกเรื่องราวนั้น พระเถรีนั้นกล่าวว่า “วันนี้ขอท่านจงพักอยู่ที่วิหารสักวันหนึ่ง แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด” พระเถระทั้งหลายได้ไปยังวิหาร

Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero, ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko tātā piṇḍapāto kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti. Vaṭṭissati therīti. Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero, ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva, therīti vatvā bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ āruhi.

ในวันรุ่งขึ้น พระเถรีเที่ยวบิณฑบาตที่โคนต้นไม้แล้ว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงฉันบิณฑบาตนี้เถิด” พระเถระกล่าวว่า “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” แล้วได้นิ่งยืนอยู่ (พระเถรีกล่าวว่า) “พี่ชาย บิณฑบาตนี้เป็นของที่ได้มาโดยธรรม ขอท่านอย่าได้รังเกียจเลย จงฉันเถิด” (พระเถระกล่าวอีกว่า) “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” พระเถรีนั้นจึงรับบาตรแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ บาตรได้ลอยนิ่งอยู่ในอากาศ พระเถระ (คิดว่า) “แม้จะลอยอยู่สูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาล ก็ยังเป็นภัตตาหารของภิกษุณีอยู่นั่นเอง” แล้วกล่าวว่า “น้องหญิง ภัยย่อมไม่มีตลอดกาล เมื่อภัยสงบแล้ว (เรา) จักแสดงอริยวังสปฏิปทา (แต่) เมื่อถูกจิตคอยติดตามกล่าวว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปนั้น ท่านฉันภัตตาหารของภิกษุณีแล้วยังชีพอยู่’ เราจักไม่สามารถดำรงมั่นอยู่ได้ น้องหญิงทั้งหลาย จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” แล้วก็ขึ้นสู่หนทาง (เดินทางต่อไป)

Rukkhadevatāpi, ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na naṃ nivattessāmi, sace pana na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ, bhante, dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo, dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu, tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

แม้รุกขเทวดาก็คิดยืนอยู่ว่า “ถ้าพระเถระจักฉันบิณฑบาตจากมือของพระเถรี เราจักไม่ให้ท่านกลับ แต่ถ้าท่านจักไม่ฉัน เราจักให้ท่านกลับ” ครั้นเห็นการไปของพระเถระ จึงลงจากต้นไม้ กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดให้บาตรเถิด” แล้วรับบาตร นำพระเถระมายังโคนต้นไม้นั่นเอง ปูลาดอาสนะแล้วถวายบิณฑบาต เมื่อท่านทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ให้ท่านรับปฏิญญา แล้วได้อุปัฏฐากภิกษุณี ๑๒ รูป และภิกษุ ๑๒ รูป ตลอด ๗ ปี นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “เทวดาย่อมทำความขวนขวาย” เพราะว่า ในบรรดาภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้น พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa pana antarantarā bhinnāni, tassa [Pg.298] antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā, ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni. Upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti. Sīlasāmaññagato viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ในบาลีเป็นต้นว่า อขณฺฑานิ (มีคำอธิบายดังนี้) ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทในอาปัตติขันธ์ ๗ ขาดไปในเบื้องต้นหรือในเบื้องปลาย ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลด่าง เหมือนผ้าขาดที่ชายผ้า แต่ศีลของภิกษุใดขาดในท่ามกลาง ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลทะลุ เหมือนผ้าเป็นช่องในท่ามกลาง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไป ๒-๓ สิกขาบทตามลำดับ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลพร้อย เหมือนแม่โคมีสีแปลกไปจากสีเดิมเกิดขึ้นที่หลังหรือที่ท้อง มีสีดำสีแดงเป็นต้น สีใดสีหนึ่ง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไปในระหว่างๆ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลลาย เหมือนแม่โคที่วิจิตรด้วยจุดมีสีแปลกไปในระหว่างๆ แต่ศีลของภิกษุใดไม่มีสิกขาบทขาดไปเลยโดยประการทั้งปวง ศีลเหล่านั้นของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลไม่ด่าง ศีลไม่ทะลุ ศีลไม่พร้อย ศีลไม่ลาย ก็ศีลเหล่านั้นช่วยให้พ้นจากความเป็นทาสของตัณหา และกระทำความเป็นอิสระ จึงชื่อว่า ภุชิสสะ (เป็นไท) ชื่อว่า วิญญูัปปสัตถะ (ท่านผู้รู้สรรเสริญ) เพราะอันท่านผู้รู้ทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว ชื่อว่า อปรามัฏฐะ (ไม่ถูกกระทบ) เพราะไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิกระทบ และเพราะใครๆ ไม่สามารถจะว่ากล่าวได้ว่า "ท่านเคยต้องอาบัติชื่อนี้" ศีลเหล่านั้นย่อมให้เกิดอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ จึงเรียกว่า สมาธิสังวัตนิกะ (เป็นไปเพื่อสมาธิ) คำว่า มีศีลเสมอกันอยู่ (สีลสามัญญคโต วิหรติ) คือ มีศีลถึงความเป็นผู้เสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศนั้นๆ อยู่ จริงอยู่ ศีลของพระโสดาบันเป็นต้น แม้อยู่ในต่างสมุทรหรือในเทวโลก ก็ย่อมเสมอกับศีลของพระโสดาบันเป็นต้นเหล่าอื่นผู้อยู่ (ในที่นั้นๆ) เหมือนกัน ความแตกต่างในมรรคศีลไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมรรคศีลนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharati. Agganti jeṭṭhakaṃ. Sabbagopānasiyo saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ. Sabbagopānasīnaṃ saṅghāṭaṃ karotīti saṅghāṭanikaṃ. Saṅghāṭaniyanti attho. Yadidaṃ kūṭanti yametaṃ kūṭāgārakaṇṇikāsaṅkhātaṃ kūṭaṃ nāma. Pañcabhūmikādipāsādā hi kūṭabaddhāva tiṭṭhanti. Yasmiṃ patite mattikaṃ ādiṃ katvā sabbe patanti. Tasmā evamāha. Evameva khoti yathā kūṭaṃ kūṭāgārassa, evaṃ imesampi sāraṇīyadhammānaṃ yā ayaṃ ariyā diṭṭhi, sā aggā ca saṅgāhikā ca saṅghāṭaniyā cāti daṭṭhabbā.

บทว่า ยายํ ทิฏฺฐิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ประกอบด้วยมรรค บทว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ บทว่า นิยฺยาติ (ย่อมนำออก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิยฺยานิกา (นำออกจากทุกข์) บทว่า ตกฺกรสฺส คือ ผู้ใดกระทำเช่นนั้น (ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงสอน) บทว่า ทุกฺขกฺขยาย คือ เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง บทว่า ทิฏฺฐิสามัญญคโต คือ ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันแล้วอยู่ บทว่า อคฺคํ คือ เป็นใหญ่ที่สุด บทว่า สพฺพโคปานสิโย สงฺคณฺหาติ (ย่อมรวบรวมกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังคาหิกา (เป็นเครื่องรวบรวม) บทว่า สพฺพโคปานสีนํ สงฺฆาฏํ กโรติ (กระทำซึ่งการประชุมแห่งกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆาฏนิกา (เป็นที่ประชุม) อธิบายว่า เป็นที่รวบรวม บทว่า ยทิทํ กูฏํ คือ สิ่งที่เรียกว่ายอดเรือน ซึ่งรู้จักกันว่าคืออกไก่ของเรือนยอด ปราสาท ๕ ชั้นเป็นต้นย่อมตั้งอยู่ได้เพราะยึดกับอกไก่ เมื่ออกไก่นั้นพังลง ทุกสิ่งตั้งแต่ดินที่ฉาบทาไว้ก็พังลงมาด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า เอวเมว โข (ฉันนั้นเหมือนกัน) พึงเห็นว่า ยอดเรือนเป็นที่รวบรวมแห่งเรือนยอดฉันใด สัมมาทิฏฐิอันประเสริฐนี้ ก็เป็นธรรมอันเลิศ เป็นเครื่องรวบรวม และเป็นที่ประชุมแห่งสาราณิยธรรมเหล่านี้ฉันนั้น

493. Kathañca, bhikkhave, yāyaṃ diṭṭhīti ettha, bhikkhave, yāyaṃ sotāpattimaggadiṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti vuttā, sā kathaṃ kena kāraṇena niyyātīti attho. Pariyuṭṭhitacittova hotīti ettāvatāpi pariyuṭṭhitacittoyeva nāma hotīti attho. Esa nayo sabbattha. Suppaṇihitaṃ me mānasanti mayhaṃ cittaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ. Saccānaṃ bodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bodhatthāya. Ariyantiādīsu taṃ ñāṇaṃ yasmā ariyānaṃ hoti, na puthujjanānaṃ, tasmā ariyanti vuttaṃ. Yesaṃ pana lokuttaradhammopi atthi, tesaṃyeva hoti, na [Pg.299] aññesaṃ, tasmā lokuttaranti vuttaṃ. Puthujjanānaṃ pana abhāvato asādhāraṇaṃ puthujjanehīti vuttaṃ. Esa nayo sabbavāresu.

๔๙๓. ในบทว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ยายํ ทิฏฺฐิ นี้ มีความหมายว่า ภิกษุทั้งหลาย โสดาปัตติมรรคทิฏฐิใด ที่เรากล่าวว่า เป็นทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นออกจากทุกข์ได้โดยชอบ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยสิ้นเชิง ทิฏฐินั้นย่อมนำออกได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไร บทว่า ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตว โหติ มีความหมายว่า แม้ด้วยปริยุฏฐานธรรม (กิเลสที่กลุ้มรุมจิต) เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตถูกกิเลสครอบงำแล้วทีเดียว นัยนี้ใช้ได้ในทุกที่ บทว่า สุปฺปณิหิตํ เม มานสํ คือ จิตของเราตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า สจฺจานํ โพธาย คือ เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ ในบาลีเป็นต้นว่า อริยํ ญาณนั้น เพราะเกิดขึ้นแก่พระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่เกิดแก่ปุถุชนทั้งหลาย ฉะนั้นจึงเรียกว่า อริยะ แต่โลกุตรธรรมมีอยู่แก่พระอริยบุคคลเหล่าใด ก็ย่อมมีแก่พระอริยบุคคลเหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่ชนเหล่าอื่น ฉะนั้นจึงเรียกว่า โลกุตตระ แต่เพราะไม่มีแก่ปุถุชนทั้งหลาย จึงเรียกว่า อสาธารณํ ปุถุชฺชเนหิ (ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน) นัยนี้ใช้ได้ในวาระทั้งหมด

494. Labhāmi paccattaṃ samathanti attano citte samathaṃ labhāmīti attho. Nibbutiyampi eseva nayo. Ettha ca samathoti ekaggatā. Nibbutīti kilesavūpasamo.

๔๙๔. บทว่า ลภามิ ปจฺจตฺตํ สมถํ มีความหมายว่า เราย่อมได้สมถะในจิตของตน ในบทว่า นิพพุติ ก็มีนัยเดียวกันนี้ และในสองบทนี้ บทว่า สมถะ คือ เอกัคคตา บทว่า นิพพุติ คือ ความสงบระงับแห่งกิเลส

495. Tathārūpāya diṭṭhiyāti evarūpāya sotāpattimaggadiṭṭhiyā.

๔๙๕. บทว่า ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา คือ ด้วยโสดาปัตติมรรคทิฏฐิเห็นปานนี้

496. Dhammatāyāti sabhāvena. Dhammatā esāti sabhāvo esa. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti saṅghakammavasena vā desanāya vā vuṭṭhānaṃ dissati. Ariyasāvako hi āpattiṃ āpajjanto garukāpattīsu kuṭikārasadisaṃ, lahukāpattīsu sahaseyyādisadisaṃ acittakāpattiṃyeva āpajjati, tampi asañcicca, no sañcicca, āpannaṃ na paṭicchādeti. Tasmā atha kho naṃ khippamevātiādimāha. Daharoti taruṇo. Kumāroti na mahallako. Mandoti cakkhusotādīnaṃ mandatāya mando. Uttānaseyyakoti atidaharatāya uttānaseyyako, dakkhiṇena vā vāmena vā passena sayituṃ na sakkotīti attho. Aṅgāraṃ akkamitvāti ito cito ca pasāritena hatthena vā pādena vā phusitvā. Evaṃ phusantānaṃ pana manussānaṃ na sīghaṃ hattho jhāyati, tathā hi ekacce hatthena aṅgāraṃ gahetvā parivattamānā dūrampi gacchanti. Daharassa pana hatthapādā sukhumālā honti, so phuṭṭhamatteneva dayhamāno cirīti saddaṃ karonto khippaṃ paṭisaṃharati, tasmā idha daharova dassito. Mahallako ca dayhantopi adhivāseti, ayaṃ pana adhivāsetuṃ na sakkoti. Tasmāpi daharova dassito. Desetīti āpattipaṭiggāhake sabhāgapuggale sati ekaṃ divasaṃ vā rattiṃ vā anadhivāsetvā rattiṃ caturaṅgepi tame sabhāgabhikkhuno vasanaṭṭhānaṃ gantvā desetiyeva.

๔๙๖. บทว่า ธมฺมตาย คือ โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมตา เอสา คือ นี่เป็นสภาวะ บทว่า วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ คือ การออกจากอาบัติย่อมปรากฏด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมหรือด้วยการแสดงอาบัติ จริงอยู่ พระอริยสาวกเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องเพียงอจิตตกอาบัติ (อาบัติที่ไม่มีเจตนา) ในบรรดาครุกาบัติ ก็เช่นอาบัติกุฏิกา-รสทิสสังฆาทิเสส ในบรรดาลหุกาบัติ ก็เช่นอาบัติสหเสยยสทิสปาจิตตีย์เป็นต้น ท่านต้องอาบัตินั้นโดยไม่มีเจตนา ไม่ใช่โดยมีเจตนา และเมื่อต้องแล้วก็ไม่ปกปิดไว้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข นํ ขิปฺปเมว บทว่า ทหโร คือ เด็กอ่อน บทว่า กุมาโร คือ ไม่ใช่ผู้ใหญ่ บทว่า มนฺโท คือ มีอินทรีย์ทึบ เพราะความที่อินทรีย์มีจักษุและโสตะเป็นต้นทึบ บทว่า อุตฺตานเสยฺยโก คือ นอนหงาย เพราะยังอ่อนมาก อธิบายว่า ไม่สามารถนอนตะแคงขวาหรือตะแคงซ้ายได้ บทว่า องฺคารํ อกฺกมิตฺวา คือ เหยียบถ่านเพลิง คือสัมผัสด้วยมือหรือเท้าที่เหยียดไปทางโน้นทางนี้ แต่สำหรับผู้ใหญ่ที่สัมผัสอย่างนั้น มือจะไม่ไหม้โดยเร็ว จริงอยู่ บางคนใช้มือจับถ่านเพลิงแล้วพลิกไปมาเดินไปได้ไกล แต่สำหรับเด็กอ่อน มือและเท้าจะบอบบาง เขาถูกไฟลวกเพียงแค่สัมผัส ก็จะร้องเสียง "จิรีติ" แล้วรีบชักกลับทันที เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน ส่วนผู้ใหญ่แม้ถูกไฟลวกก็ยังทนได้ แต่เด็กนี้ทนไม่ได้ เพราะเหตุนั้นจึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน บทว่า เทเสติ คือ เมื่อมีบุคคลผู้เป็นสภาคกันผู้รับแสดงอาบัติอยู่ ท่านจะไม่ทนเก็บอาบัติไว้วันหนึ่งหรือคืนหนึ่ง แม้ในเวลากลางคืนก็จะคลานไปทั้งสี่ (คือมือและเข่า) ไปยังที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นสภาคกันนั้นแล้วแสดงอาบัติให้ได้ทีเดียว

497. Uccāvacānīti uccanīcāni. Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ, atha vā cetiye [Pg.300] sudhākammādi uccakammaṃ nāma. Tattheva kasāvapacanaudakānayanakucchakaraṇa niyyāsabandhanādi avacakammaṃ nāma. Ussukkaṃ āpanno hotīti ussukkabhāvaṃ kattabbataṃ paṭipanno hoti. Tibbāpekkho hotīti bahalapatthano hoti. Thambañca ālumpatīti tiṇañca ālumpamānā khādati. Vacchakañca apacinātīti vacchakañca apaloketi. Taruṇavacchā hi gāvī araññe ekato āgataṃ vacchakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ pahāya dūraṃ na gacchati, vacchakassa āsannaṭṭhāne caramānā tiṇaṃ ālumpitvā gīvaṃ ukkhipitvā ekantaṃ vacchakameva ca viloketi, evameva sotāpanno uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni karonto tanninno hoti, asithilapūrako tibbacchando bahalapatthano hutvāva karoti.

๔๙๗. บทว่า Uccāvacāni (กิจน้อยใหญ่) คือ กิจสูงและกิจต่ำ. บทว่า Kiṃ karaṇīyāni (กิจที่พึงทำคืออะไร) คือ กรรมที่พึงทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในกรรมเหล่านั้น ที่ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม (กรรมสูง) ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การโบกปูนที่พระเจดีย์ กรรมที่พึงทำในโรงอุโบสถ เรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า โอมกกรรม (กรรมต่ำ) ได้แก่ กรรมเล็กน้อยมีการล้างเท้า การทาน้ำมัน เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมมีการโบกปูนที่พระเจดีย์เป็นต้น ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม. ในพระเจดีย์นั้นนั่นแหละ กรรมมีการต้มน้ำย้อมฝาด การนำน้ำมา การทำพู่กัน การผูกรากไม้ เป็นต้น ชื่อว่า โอมกกรรม. บทว่า Ussukkaṃ āpanno hoti (เป็นผู้ถึงความขวนขวาย) คือ เป็นผู้ปฏิบัติถึงความเป็นผู้ขวนขวายและความเป็นกิจที่พึงทำ. บทว่า Tibbāpekkho hoti (เป็นผู้มีความอาลัยกล้า) คือ เป็นผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า Thambañca ālumpati (และเคี้ยวกินพุ่มหญ้า) คือ เคี้ยวกินหญ้าไปพลาง. บทว่า Vacchakañca apacināti (และเหลียวดูลูกโค) คือ เหลียวดูลูกโค. จริงอยู่ แม่โคมีลูกอ่อน ละลูกโคที่มาด้วยกันในป่า นอนอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ไปไกล เที่ยวหาหญ้ากินในที่ใกล้ลูกโค เคี้ยวหญ้าแล้วชูคอขึ้นเหลียวดูลูกโคโดยส่วนเดียวฉันใด พระโสดาบันก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ ก็เป็นผู้น้อมไปในกิจนั้น เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์โดยไม่ย่อหย่อน มีฉันทะอย่างแรงกล้า มีความปรารถนาอย่างแรงกล้าแล้วจึงทำ.

Tatridaṃ vatthu – mahācetiye kira sudhākamme kariyamāne eko ariyasāvako ekena hatthena sudhābhājanaṃ, ekena kucchaṃ gahetvā sudhākammaṃ karissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ āruḷho. Eko kāyadaḷhibahulo bhikkhu gantvā therassa santike aṭṭhāsi. Thero aññasmiṃ sati papañco hotīti tasmā ṭhānā aññaṃ ṭhānaṃ gato. Sopi bhikkhu tattheva agamāsi. Thero puna aññaṃ ṭhānanti evaṃ katipayaṭṭhāne āgataṃ, – ‘‘sappurisa mahantaṃ cetiyaṅgaṇaṃ kiṃ aññasmiṃ ṭhāne okāsaṃ na labhathā’’ti āha. Na itaro pakkāmīti.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า - ได้ยินว่า เมื่อการโบกปูนที่พระมหาเจดีย์กำลังดำเนินอยู่ พระอริยสาวกรูปหนึ่ง มือข้างหนึ่งถือภาชนะปูน อีกข้างหนึ่งถือพู่กัน ขึ้นสู่ลานพระเจดีย์ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำการโบกปูน". มีภิกษุผู้มีกายกำยำรูปหนึ่งไปยืนอยู่ใกล้พระเถระ. พระเถระคิดว่า "เมื่อมีคนอื่นอยู่ ก็จะเป็นปปัญจะ (ความเนิ่นช้า)" จึงได้ย้ายจากที่นั้นไปสู่ที่อื่น. แม้ภิกษุรูปนั้นก็ได้ตามไปที่นั่นเหมือนกัน. พระเถระจึงย้ายไปที่อื่นอีก. เมื่อภิกษุนั้นตามมาในที่หลายแห่งอย่างนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า "สัตบุรุษ ลานพระเจดีย์กว้างใหญ่ ท่านหาโอกาสในที่อื่นไม่ได้หรือ". ภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นจึงหลีกไป.

498. Balatāya samannāgatoti balena samannāgato. Aṭṭhiṃ katvāti atthikabhāvaṃ katvā, atthiko hutvāti attho. Manasikatvāti manasmiṃ karitvā. Sabbacetasā samannāharitvāti appamattakampi vikkhepaṃ akaronto sakalacittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto. Ariyasāvakā hi piyadhammassavanā honti, dhammassavanaggaṃ gantvā niddāyamānā vā yena kenaci saddhiṃ sallapamānā vā vikkhittacittā vā na nisīdanti, atha kho amataṃ paribhuñjantā viya atittāva honti dhammassavane, atha aruṇaṃ uggacchati. Tasmā evamāha.

๔๙๘. บทว่า Balatāya samannāgato (ประกอบด้วยกำลัง) คือ ประกอบด้วยกำลัง. บทว่า Aṭṭhiṃ katvā (กระทำความใส่ใจ) คือ กระทำความเป็นผู้ต้องการ อธิบายว่า เป็นผู้ต้องการ. บทว่า Manasikatvā (มนสิการ) คือ กระทำไว้ในใจ. บทว่า Sabbacetasā samannāharitvā (น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด) คือ ไม่กระทำความฟุ้งซ่านแม้เล็กน้อย น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด. บทว่า Ohitasoto (มีโสตอันตั้งไว้แล้ว) คือ เป็นผู้มีโสตอันตั้งไว้แล้ว. จริงอยู่ พระอริยสาวกทั้งหลายเป็นผู้รักการฟังธรรม, ไปสู่สถานที่เป็นเลิศเพื่อฟังธรรมแล้ว ย่อมไม่นั่งหลับอยู่ หรือสนทนากับใครๆ หรือมีจิตฟุ้งซ่าน, แต่โดยที่แท้ เป็นเหมือนบริโภคอมฤต เป็นผู้ไม่รู้จักอิ่มในการฟังธรรมเลย, แล้วอรุณก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้.

500. Dhammatā [Pg.301] susamanniṭṭhā hotīti sabhāvo suṭṭhu samannesito hoti. Sotāpattiphalasacchikiriyāyāti karaṇavacanaṃ, sotāpattiphalasacchikatañāṇenāti attho. Evaṃ sattaṅgasamannāgatoti evaṃ imehi sattahi mahāpaccavekkhaṇañāṇehi samannāgato. Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānakathā. Lokuttaramaggo hi bahucittakkhaṇiko nāma natthi.

๕๐๐. บทว่า Dhammatā susamanniṭṭhā hoti (มีธรรมดาอันค้นคว้าดีแล้ว) คือ มีสภาวะอันบุคคลค้นคว้าดีแล้ว. บทว่า Sotāpattiphalasacchikiriyāya (เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) เป็นกรณวิภัตติ อธิบายว่า ด้วยญาณที่กระทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง. บทว่า Evaṃ sattaṅgasamannāgato (ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้) คือ ประกอบแล้วด้วยมหาปัจจเวกขณญาณ ๗ ประการเหล่านี้ อย่างนี้. นี้เป็นคำที่เหมือนกันของอาจารย์ทั้งหลายก่อน. จริงอยู่ โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี.

Vitaṇḍavādī pana ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, ‘‘evaṃ bhāveyya satta vassānī’’ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā honti. Kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantīti vadati. So suttaṃ āharāti vattabbo, addhā aññaṃ suttaṃ apassanto, ‘‘idamassa paṭhamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti, idamassa dutiyaṃ ñāṇaṃ…pe… idamassa sattamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hotī’’ti imameva āharitvā dassessati. Tato vattabbo kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītatthanti. Tato vakkhati – ‘‘nītatthatthaṃ, yathāsuttaṃ tatheva attho’’ti. So vattabbo – ‘‘dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyāti ettha ko attho’’ti? Addhā sotāpattiphalasacchikiriyāyatthoti vakkhati. Tato pucchitabbo, ‘‘maggasamaṅgī phalaṃ sacchikaroti, phalasamaṅgī’’ti. Jānanto, ‘‘phalasamaṅgī sacchikarotī’’ti vakkhati. Tato vattabbo, – ‘‘evaṃ sattaṅgasamannāgato kho, bhikkhave, ariyasāvako sotāpattiphalasamannāgato hotīti idha maggaṃ abhāvetvā maṇḍūko viya uppatitvā ariyasāvako phalameva gaṇhissati. Mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca. Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyasantike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hotī’’ti. ‘‘Imāni satta ñāṇāni ariyasāvakassa paccavekkhaṇañāṇāneva, lokuttaramaggo bahucittakkhaṇiko nāma natthi, ekacittakkhaṇikoyevā’’ti saññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียว ย่อมไม่มี, เพราะพระดำรัสว่า "พึงเจริญอย่างนี้ตลอด ๗ ปี" การเจริญมรรคย่อมมีได้แม้ตลอด ๗ ปี. ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดด้วยญาณ ๗ ประการ. พึงกล่าวกับวิตัณฑวาทีนั้นว่า "ท่านจงนำพระสูตรมา". แน่นอนว่า เมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่น ก็จะนำพระสูตรนี้แหละมาแสดงว่า "ญาณที่หนึ่งนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว, ญาณที่สองนี้...ฯลฯ...ญาณที่เจ็ดนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ก็พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ หรือเป็นนีตัตถะ". แต่นั้น เขาจะกล่าวว่า "เป็นนีตัตถะ, มีความหมายตามพระสูตรนั้นแหละ". พึงกล่าวกับเขาว่า "ในบทว่า 'dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāya' นี้ มีความหมายว่าอย่างไร". แน่นอนว่า เขาจะกล่าวว่า "มีความหมายเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล". แต่นั้น พึงถามว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ย่อมกระทำผลให้แจ้ง หรือบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล (กระทำให้แจ้ง)". ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ย่อมกระทำให้แจ้ง". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ในพระบาลีว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล' นี้ อริยสาวกไม่ต้องเจริญมรรค กระโดดไปเหมือนกบแล้วย่อมถือเอาแต่ผลเท่านั้นหรือ. ท่านอย่าได้กล่าวคำเหลวไหลเพราะคิดว่า 'เราได้พระสูตรแล้ว'. อันผู้ที่จะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักอาจารย์ เรียนพุทธวจนะ รู้รสแห่งอรรถแล้วจึงกล่าว". พึงให้เขารู้ว่า "ญาณ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเพียงปัจจเวกขณญาณของพระอริยสาวก, โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี, มีเพียงจิตตขณะเดียวเท่านั้น". ถ้าเขารู้ได้ ก็จงรู้ไป. ถ้าเขารู้ไม่ได้ พึงส่งเขาไปว่า "ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่วิหารแต่เช้าตรู่แล้วจงดื่มข้าวยาคูเถิด". เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Kosambiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกสัมพิยสูตร จบ.

9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร

501. Evaṃ [Pg.302] me sutanti brahmanimantanikasuttaṃ. Tattha pāpakaṃ diṭṭhigatanti lāmakā sassatadiṭṭhi. Idaṃ niccanti idaṃ saha kāyena brahmaṭṭhānaṃ aniccaṃ ‘‘nicca’’nti vadati. Dhuvādīni tasseva vevacanāni. Tattha dhuvanti thiraṃ. Sassatanti sadā vijjamānaṃ. Kevalanti akhaṇḍaṃ sakalaṃ. Acavanadhammanti acavanasabhāvaṃ. Idañhi na jāyatītiādīsu imasmiṃ ṭhāne koci jāyanako vā jīyanako vā mīyanako vā cavanako vā upapajjanako vā natthīti sandhāya vadati. Ito ca panaññanti ito saha kāyakā brahmaṭṭhānā uttari aññaṃ nissaraṇaṃ nāma natthīti evamassa thāmagatā sassatadiṭṭhi uppannā hoti. Evaṃvādī pana so upari tisso jhānabhūmiyo cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti sabbaṃ paṭibāhati. Avijjāgatoti avijjāya gato samannāgato aññāṇī andhībhūto. Yatra hi nāmāti yo nāma.

๕๐๑. ในพรหมนิมันตนิกสูตรนั้น บทว่า ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิอันเลวทราม บทว่า อิทํ นิจฺจํ ได้แก่ พรหมกล่าวพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ซึ่งไม่เที่ยง ว่า "เที่ยง" บทมีคำว่า ธุว เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า นิจฺจํ นั้นนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า ธุวํ ได้แก่ มั่นคง บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ มีอยู่เสมอ บทว่า เกวลํ ได้แก่ ไม่ขาดสาย ทั้งหมด บทว่า อจวนธมฺมํ ได้แก่ มีสภาวะไม่เคลื่อน ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความในบาลีเป็นต้นว่า อิทํ หิ น ชายติ (เพราะที่นี่ไม่มีการเกิด) ว่า ในพรหมสถานนี้ ไม่มีใครที่เกิด ที่แก่ ที่ตาย ที่เคลื่อน หรือที่อุบัติ บทว่า อิโต จ ปนญฺญํ ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกอื่นยิ่งกว่าพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ ย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ สัสสตทิฏฐิที่หยั่งลงมั่นของพรหมนั้นจึงเกิดขึ้น ส่วนพรหมนั้นผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมคัดค้านธรรมทั้งหมด คือ ฌานภูมิ ๓ มรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ที่อยู่สูงขึ้นไป บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ถึงแล้วด้วยอวิชชา ประกอบด้วยอวิชชา เป็นผู้ไม่รู้ เป็นผู้มืดบอด บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ ผู้ใด

502. Atha kho, bhikkhave, māro pāpimāti māro kathaṃ bhagavantaṃ addasa? So kira attano bhavane nisīditvā kālena kālaṃ satthāraṃ āvajjeti – ‘‘ajja samaṇo gotamo katarasmiṃ gāme vā nigame vā vasatī’’ti. Imasmiṃ pana kāle āvajjanto, ‘‘ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharatī’’ti ñatvā, ‘‘kattha nu kho gato’’ti olokento brahmalokaṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘samaṇo gotamo brahmalokaṃ gacchati, yāva tattha dhammakathaṃ kathetvā brahmagaṇaṃ mama visayā nātikkameti, tāva gantvā dhammadesanāyaṃ vichandaṃ karissāmī’’ti satthu padānupadiko gantvā brahmagaṇassa antare adissamānena kāyena aṭṭhāsi. So, ‘‘satthārā bakabrahmā apasādito’’ti ñatvā brahmuno upatthambho hutvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, bhikkhave, māro pāpimā’’ti.

๕๐๒. บทว่า อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา ความว่า มารเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้อย่างไร? ได้ยินว่า มารนั้นนั่งอยู่ในวิมานของตนแล้ว พิจารณาถึงพระศาสดาอยู่เป็นครั้งคราวว่า "วันนี้ พระสมณโคดมประทับอยู่ที่บ้านหรือนิคมไหนหนอ" แต่ในกาลนี้ เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ทราบว่า "พระองค์ประทับอยู่ที่สุภควัน ใกล้อุกกัฏฐนคร" เมื่อตรวจดูว่า "พระองค์เสด็จไปที่ไหนหนอ" ก็เห็นพระองค์กำลังเสด็จไปพรหมโลก (จึงคิดว่า) "พระสมณโคดมกำลังไปพรหมโลก ตราบใดที่พระองค์ยังไม่แสดงธรรมกถาในพรหมโลกนั้นแล้วทำให้หมู่พรหมล่วงพ้นวิสัยของเราไป ตราบนั้นเราจะไปทำความติดขัดในการแสดงธรรม" (คิดดังนี้แล้ว) จึงติดตามพระศาสดาไปติดๆ แล้วได้ยืนอยู่ในท่ามกลางหมู่พรหมด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น มารนั้นทราบว่า "พระศาสดาทรงข่มพกพรหมแล้ว" จึงได้ยืนอยู่เป็นผู้สนับสนุนพกพรหม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา"

Brahmapārisajjaṃ anvāvisitvāti ekassa brahmapārisajjassa sarīraṃ pavisitvā. Mahābrahmānaṃ pana brahmapurohitānaṃ vā anvāvisituṃ na sakkoti. Metamāsadoti mā etaṃ apasādayittha. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane [Pg.303] nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti dīpeti. Vasavattīti sabbajanaṃ vase vatteti. Issaroti loke issaro. Kattā nimmātāti lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavīhimavantasinerucakkavāḷamahāsamuddacandimasūriyā ca iminā nimmitāti dīpeti.

บทว่า พฺรหฺมปาริสชฺชํ อนฺวาวิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสิงสถิตในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนหนึ่ง ส่วนในสรีระของมหาพรหมหรือพรหมปุโรหิต มารย่อมไม่สามารถเข้าสิงสถิตได้ บทว่า เมตมาสโท ได้แก่ ท่านอย่าได้ข่มพรหมนี้เลย บทว่า อภิภู ได้แก่ ผู้ครอบงำ (พรหมอื่น) ตั้งอยู่ เป็นผู้ประเสริฐสุด บทว่า อนภิภูโต ได้แก่ ผู้ที่ผู้อื่นครอบงำไม่ได้ บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว ชื่อว่า ทโส เพราะเห็น ท่านแสดงความว่า ย่อมเห็นทุกสิ่ง บทว่า วสวตฺตี ได้แก่ ย่อมยังชนทั้งปวงให้เป็นไปในอำนาจ บทว่า อิสฺสโร ได้แก่ เป็นใหญ่ในโลก บทว่า กตฺตา นิมฺมาตา ได้แก่ เป็นผู้สร้างและผู้เนรมิตโลก ท่านแสดงความว่า แผ่นดิน เขาหิมพานต์ เขาพระสุเมรุ จักรวาล มหาสมุทร พระจันทร์ และพระอาทิตย์ พรหมนี้ได้เนรมิตไว้

Seṭṭho sajitāti ayaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca. ‘‘Tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo nāma, vesso nāma, suddo nāma, gahaṭṭho nāma, pabbajito nāma, antamaso oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti evaṃ sattānaṃ visajjetā ayanti dasseti. Vasī pitā bhūtabhabyānanti ayaṃ ciṇṇavasitāya vasī, ayaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti vadati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi etassa puttāti saññāya, ‘‘pitā bhūtabhabyāna’’nti āha.

บทว่า เสฏฺโฐ สชิตา ได้แก่ พรหมนี้เป็นผู้สูงสุดและเป็นผู้จัดแจงแห่งโลก ท่านแสดงความว่า พรหมนี้เป็นผู้จัดแจงสัตว์ทั้งหลายว่า "ท่านจงเป็นกษัตริย์ ท่านจงเป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต หรือที่สุดแม้จงเป็นอูฐ จงเป็นโค" บทว่า วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ ได้แก่ พรหมนี้ชื่อว่า วสี เพราะมีความชำนาญที่สั่งสมไว้ ท่านกล่าวว่า พรหมนี้เป็นบิดาของสัตว์ที่เกิดแล้วและที่กำลังจะเกิด ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์จำพวกอัณฑชะและชลาพุชะ ชื่อว่า ภัพยะ (กำลังจะเกิด) เมื่อยังอยู่ในฟองไข่และในมดลูก แต่จำเดิมแต่เวลาที่ออกมาข้างนอก ชื่อว่า ภูตะ (เกิดแล้ว) สัตว์จำพวกสังเสทชะ ชื่อว่า ภัพยะ ในจิตตขณะแรก จำเดิมแต่ขณะที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ สัตว์จำพวกโอปปาติกะ พึงทราบว่า ชื่อว่า ภัพยะ ในอิริยาบถแรก จำเดิมแต่อิริยาบถที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ ท่านกล่าวว่า "ปิตา ภูตภพฺยานํ" ด้วยสำคัญว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นบุตรของพรหมนั้น

Pathavīgarahakāti yathā tvaṃ etarahi, ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti pathaviṃ garahasi jigucchasi, evaṃ tepi pathavīgarahakā ahesuṃ, na kevalaṃ tvaṃyevāti dīpeti. Āpagarahakātiādīsupi eseva nayo. Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu nibbattā. Pathavīpasaṃsakāti yathā tvaṃ garahasi, evaṃ agarahitvā, ‘‘niccā dhuvā sassatā acchejjā abhejjā akkhayā’’ti evaṃ pathavīpasaṃsakā pathaviyā vaṇṇavādino ahesunti vadati. Pathavābhinandinoti taṇhādiṭṭhivasena pathaviyā abhinandino. Sesesupi eseva nayo. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke nibbattā. Taṃ tāhanti tena kāraṇena taṃ ahaṃ. Iṅghāti codanatthe nipāto. Upātivattitthoti atikkamittha. ‘‘Upātivattito’’tipi pāṭho, ayamevattho. Daṇḍena paṭippaṇāmeyyāti catuhatthena muggaradaṇḍena pothetvā palāpeyya. Narakapapāteti sataporise mahāsobbhe. Virādheyyāti hatthena gahaṇayutte vā pādena patiṭṭhānayutte vā ṭhāne gahaṇapatiṭṭhānāni kātuṃ na sakkuṇeyya. Nanu tvaṃ bhikkhu passasīti bhikkhu nanu tvaṃ imaṃ brahmaparisaṃ sannipatitaṃ obhāsamānaṃ virocamānaṃ jotayamānaṃ passasīti brahmuno ovāde ṭhitānaṃ [Pg.304] iddhānubhāvaṃ dasseti. Iti kho maṃ, bhikkhave, māro pāpimā brahmaparisaṃ upanesīti, bhikkhave, māro pāpimā nanu tvaṃ bhikkhu passasi brahmaparisaṃ yasena ca siriyā ca obhāsamānaṃ virocamānaṃ jotayamānaṃ, yadi tvampi mahābrahmuno vacanaṃ anatikkamitvā yadeva te brahmā vadati, taṃ kareyyāsi, tvampi evamevaṃ yasena ca siriyā ca viroceyyāsīti evaṃ vadanto maṃ brahmaparisaṃ upanesi upasaṃhari. Mā tvaṃ maññitthoti mā tvaṃ maññi. Māro tvamasi pāpimāti pāpima tvaṃ mahājanassa māraṇato māro nāma, pāpakaṃ lāmakaṃ mahājanassa ayasaṃ karaṇato pāpimā nāmāti jānāmi.

บทว่า ปถวีครหกา อธิบายว่า เหมือนอย่างที่ท่านในบัดนี้ติเตียน รังเกียจปฐวีว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ฉันใด แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็เป็นผู้ติเตียนปฐวี ฉันนั้น ท่านแสดงว่า มิใช่แต่ท่านผู้เดียวเท่านั้น แม้ในบทว่า อาโปครหกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในอบาย ๔ บทว่า ปถวีปสํสกา ความว่า ไม่ติเตียนเหมือนอย่างที่ท่านติเตียน แต่กล่าวว่า (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เป็นผู้สรรเสริญปฐวี เป็นผู้กล่าวคุณของปฐวีว่า “เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ใครตัดไม่ได้ ใครทำลายไม่ได้ ไม่สิ้นสูญ” บทว่า ปถวาภินนฺทิโน ความว่า เป็นผู้เพลิดเพลินในปฐวีด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในพรหมโลก บทว่า ตํ ตาหํ ความว่า เพราะเหตุนั้น เรา...ท่าน บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า อุปาติวตฺติตฺถ ความว่า ท่านล่วงเลยไปแล้ว แม้บทว่า อุปาติวตฺติโต ก็มีเป็นปาฐะ ความหมายก็อย่างนี้เหมือนกัน บทว่า ทณฺเฑน ปฏิปฺปณาเมยฺย ความว่า พึงทุบตีด้วยท่อนไม้ค้อนขนาด ๔ ศอก แล้วขับไล่ไป บทว่า นรกปปาเต ความว่า ในเหวใหญ่ลึกร้อยชั่วบุรุษ บทว่า วิราเธยฺย ความว่า ไม่สามารถจะจับหรือจะยืนในที่ที่ควรจับด้วยมือหรือควรยืนด้วยเท้าได้ บทว่า นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสิ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทนี้ที่ประชุมกัน รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวอยู่หรือ ดังนี้ เป็นการแสดงอิทธานุภาพของเหล่าผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของพรหม บทว่า อิติ โข มํ ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา พฺรหฺมปริสํ อุเปนสีติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มารผู้มีบาปได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ด้วยประการฉะนี้ คือ ดูก่อนภิกษุ มารผู้มีบาปกล่าวอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทผู้รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวด้วยยศและสิริหรือ ถ้าแม้ท่านไม่ล่วงละเมิดคำของท้าวมหาพรหม พึงทำตามที่พรหมนั้นบอกแก่ท่าน แม้ท่านก็จะรุ่งเรืองด้วยยศและสิริอย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ได้นำเข้าไปแล้ว บทว่า มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถติ ความว่า ท่านอย่าสำคัญ บทว่า มาโร ตฺวมสิ ปาปิมาติ ความว่า เรารู้ว่า “ดูก่อนผู้มีบาป ท่านชื่อว่าเป็นมาร เพราะยังมหาชนให้ตาย (จากคุณธรรม) ชื่อว่าเป็นผู้มีบาป เพราะทำสิ่งชั่วช้าเลวทราม คือความไม่มีชื่อเสียงให้แก่มหาชน”

503. Kasiṇaṃ āyunti sakalaṃ āyuṃ. Te kho evaṃ jāneyyunti te evaṃ mahantena tapokammena samannāgatā, tvaṃ pana purimadivase jāto, kiṃ jānissasi, yassa te ajjāpi mukhe khīragandho vāyatīti ghaṭṭento vadati. Pathaviṃ ajjhosissasīti pathaviṃ ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā taṇhāmānadiṭṭhīhi gaṇhissasi. Opasāyiko me bhavissasīti mayhaṃ samīpasayo bhavissasi, maṃ gacchantaṃ anugacchissasi, ṭhitaṃ upatiṭṭhissasi, nisinnaṃ upanisīdissasi, nipannaṃ upanipajjissasīti attho. Vatthusāyikoti mama vatthusmiṃ sayanako. Yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyoti mayā attano ruciyā yaṃ icchāmi, taṃ kattabbo, bāhitvā ca pana jajjharikāgumbatopi nīcataro lakuṇḍaṭakataro kātabbo bhavissasīti attho.

๕๐๓. บทว่า กสิณํ อายุํ ความว่า ตลอดอายุทั้งหมด บทว่า เต โข เอวํ ชาเนยฺยุํ ความว่า (พรหมเหล่านั้น) กล่าวข่มว่า “พวกเราประกอบด้วยตบะกรรมอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ส่วนท่านเพิ่งเกิดเมื่อวานนี้ จะรู้อะไรได้ ในเมื่อกลิ่นน้ำนมยังไม่จางไปจากปากของท่านเลย” บทว่า ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ ความว่า ท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยครอบงำ กลืนกิน และทำให้สำเร็จ บทว่า โอปสายิโก เม ภวิสฺสสิ ความว่า ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา คือ เมื่อเราไป ท่านจักตามไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืนใกล้ เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่งใกล้ เมื่อเรานอน ท่านจักนอนใกล้ บทว่า วตฺถุสายิโก ความว่า เป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา บทว่า ยถากามกรณีโย พาหิเตยฺโย ความว่า เราปรารถนาจะทำสิ่งใดตามความพอใจของเรา ท่านก็ต้องทำสิ่งนั้น และเมื่อถูกขับไล่ ก็จะต้องถูกทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก

Iminā esa bhagavantaṃ upalāpeti vā apasādeti vā. Upalāpeti nāma sace kho tvaṃ, bhikkhu, taṇhādīhi pathaviṃ ajjhosissasi, opasāyiko me bhavissasi, mayi gacchante gamissasi, tiṭṭhante ṭhassasi, nisinne nisīdissasi, nipanne nipajjissasi, ahaṃ taṃ sesajanaṃ paṭibāhitvā vissāsikaṃ abbhantarikaṃ karissāmīti evaṃ tāva upalāpeti nāma. Sesapadehi pana apasādeti nāma. Ayañhettha adhippāyo – sace tvaṃ pathaviṃ ajjhosissasi, vatthusāyiko me bhavissasi, mama gamanādīni āgametvā gamissasi vā ṭhassasi vā nisīdissasi vā nipajjissasi vā, mama vatthusmiṃ mayhaṃ ārakkhaṃ gaṇhissasi, ahaṃ pana taṃ yathākāmaṃ karissāmi bāhitvā [Pg.305] ca jajjharikāgumbatopi lakuṇḍakataranti evaṃ apasādeti nāma. Ayaṃ pana brahmā mānanissito, tasmā idha apasādanāva adhippetā. Āpādīsupi eseva nayo.

ด้วยคำนี้ พรหมนั้นย่อมประเล้าประโลมพระผู้มีพระภาค หรือข่มขู่พระผู้มีพระภาค ที่ชื่อว่า ประเล้าประโลม คือ “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหาเป็นต้นแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา เมื่อเราไป ท่านจักไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืน เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่ง เมื่อเรานอน ท่านจักนอน เราจะห้ามคนอื่นแล้วทำให้ท่านเป็นคนสนิท เป็นคนวงใน” อย่างนี้ก่อน ชื่อว่าประเล้าประโลม ส่วนด้วยบทที่เหลือ ชื่อว่า ข่มขู่ อธิบายในที่นี้ว่า “ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา ท่านจะต้องรอคอยการไปเป็นต้นของเราแล้วจึงจะไป หรือยืน หรือนั่ง หรือนอน ท่านจะต้องคอยอารักขาเราในที่อยู่ของเรา ส่วนเราจะทำท่านได้ตามความปรารถนา และเมื่อขับไล่ ก็จะทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก” อย่างนี้ ชื่อว่าข่มขู่ ก็พรหมนี้อาศัยมานะ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงประสงค์เอาการข่มขู่เท่านั้น แม้ในบทว่า อาโป เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน

Apica te ahaṃ brahmeti idāni bhagavā, ‘‘ayaṃ brahmā mānanissito ‘ahaṃ jānāmī’ti maññati, attano yasena sammatto sarīraṃ phusitumpi samatthaṃ kiñci na passati, thokaṃ niggahetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha gatiñca pajānāmīti nipphattiñca pajānāmi. Jutiñcāti ānubhāvañca pajānāmi. Evaṃ mahesakkhoti evaṃ mahāyaso mahāparivāro.

บทว่า อปิจ เต อหํ พฺรหฺเม ความว่า บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พรหมนี้อาศัยมานะ สำคัญว่า ‘เรารู้’ มัวเมาในยศของตน ไม่เห็นใครที่สามารถจะถูกต้องแม้กระทั่งร่างกายได้ ควรจะข่มสักหน่อย” แล้วจึงทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า คตึ จ ปชานามิ ความว่า เรารู้ทั้งความบังเกิด (ผล) บทว่า ชุตึ จ ความว่า เรารู้ทั้งอานุภาพ บทว่า เอวํ มเหสกฺโข ความว่า มียศใหญ่ มีบริวารมากอย่างนี้

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā vicaranti. Disā bhanti virocanāti disāsu virocamānā obhāsanti, disā vā tehi virocamānā obhāsanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassadhā loko, iminā cakkavāḷena saddhiṃ cakkavāḷasahassanti attho. Ettha te vattate vasoti ettha cakkavāḷasahasse tuyhaṃ vaso vattati. Paroparañca jānāsīti ettha cakkavāḷasahasse paropare uccanīce hīnappaṇīte satte jānāsi. Atho rāgavirāginanti na kevalaṃ, ‘‘ayaṃ iddho ayaṃ pakatimanusso’’ti paroparaṃ, ‘‘ayaṃ pana sarāgo ayaṃ vītarāgo’’ti evaṃ rāgavirāginampi janaṃ jānāsi. Itthaṃbhāvaññathābhāvanti itthaṃbhāvoti idaṃ cakkavāḷaṃ. Aññathābhāvoti ito sesaṃ ekūnasahassaṃ. Sattānaṃ āgatiṃ gatinti ettha cakkavāḷasahasse paṭisandhivasena sattānaṃ āgatiṃ, cutivasena gatiṃ ca jānāsi. Tuyhaṃ pana atimahantohamasmīti saññā hoti, sahassibrahmā nāma tvaṃ, aññesaṃ pana tayā uttari dvisahassānaṃ tisahassānaṃ catusahassānaṃ pañcasahassānaṃ dasasahassānaṃ satasahassānañca brahmānaṃ pamāṇaṃ natthi, catuhatthāya pilotikāya paṭappamāṇaṃ kātuṃ vāyamanto viya mahantosmīti saññaṃ karosīti niggaṇhāti.

บทว่า ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ ความว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปในสถานที่มีประมาณเท่าใด บทว่า ทิสา ภนฺติ วิโรจนา ความว่า รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย ย่อมส่องสว่าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ทิศทั้งหลายอันพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นทำให้รุ่งเรือง ย่อมส่องสว่าง บทว่า ตาว สหสฺสธา โลโก ความว่า โลกโดยส่วนพันมีประมาณเท่านั้น อธิบายว่า พันจักรวาลพร้อมกับจักรวาลนี้ บทว่า เอตฺถ เต วตฺตเต วโส ความว่า อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในพันจักรวาลนี้ บทว่า ปโรปรญฺจ ชานาสิ ความว่า ท่านย่อมรู้สัตว์ทั้งหลายผู้สูงและต่ำ เลวและประณีต ที่ยิ่งขึ้นไปในพันจักรวาล บทว่า อโถ ราควิราคินํ ความว่า ท่านย่อมรู้บุคคลที่ยิ่งขึ้นไป ไม่ใช่เพียงว่า "ผู้นี้เป็นพระอินทร์ ผู้นี้เป็นมนุษย์ธรรมดา" แต่ท่านย่อมรู้แม้ซึ่งชนผู้มีราคะและผู้ปราศจากราคะอย่างนี้ว่า "ผู้นี้มีราคะ ผู้นี้ปราศจากราคะ" บทว่า อิตฺถํภาวญฺญถาภาวํ ความว่า บทว่า อิตฺถํภาโว คือ จักรวาลนี้ บทว่า อญฺญถาภาโว คือ จักรวาลที่เหลือจากนี้อีก 999 จักรวาล บทว่า สตฺตานํ อาคตึ คตึ ความว่า ท่านย่อมรู้การมาของสัตว์ทั้งหลายโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการไปโดยอำนาจแห่งจุติในพันจักรวาล แต่ท่านมีความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" ท่านชื่อว่าสหัสสีพรหม แต่ประมาณของพรหมอื่นอีกสองพัน สามพัน สี่พัน ห้าพัน หนึ่งหมื่น และหนึ่งแสน ที่ยิ่งกว่าท่าน ย่อมไม่มี ท่านย่อมกระทำความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" เหมือนผู้พยายามจะทำผ้าเต็นท์ด้วยผ้าเก่าขนาดสี่ศอก ดังนี้แล้วทรงข่มไว้

504. Idhūpapannoti idha paṭhamajjhānabhūmiyaṃ upapanno. Tena taṃ tvaṃ na jānāsīti tena kāraṇena taṃ kāyaṃ tvaṃ na jānāsi. Neva te samasamoti [Pg.306] jānitabbaṭṭhānaṃ patvāpi tayā samasamo na homi. Abhiññāyāti aññāya. Kuto nīceyyanti tayā nīcatarabhāvo pana mayhaṃ kuto.

๕๐๔. บทว่า อิธูปปนฺโน ความว่า เกิดแล้วในปฐมฌานภูมินี้ บทว่า เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสิ ความว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้หมู่พรหมนั้น บทว่า เนว เต สมสโม ความว่า แม้ถึงฐานะที่ควรรู้ เราก็ไม่เสมอกับท่าน บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งแล้ว บทว่า กุโต นีเจยฺยํ ความว่า ความเป็นผู้ต่ำกว่าท่านจะมีแก่เราแต่ที่ไหนเล่า

Heṭṭhūpapattiko kiresa brahmā anuppanne buddhuppāde isipabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā catutthajjhānabhūmiyaṃ vehapphalabrahmaloke pañcakappasatikaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā heṭṭūpapattikaṃ katvā tatiyajjhānaṃ paṇītaṃ bhāvetvā subhakiṇhabrahmaloke catusaṭṭhikappaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha dutiyajjhānaṃ bhāvetvā ābhassaresu aṭṭhakappaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyuko hutvā nibbatti, so paṭhamakāle attanā katakammañca nibbattaṭṭhānañca aññāsi, kāle pana gacchante ubhayaṃ pamussitvā sassatadiṭṭhiṃ uppādesi. Tena naṃ bhagavā, ‘‘tena taṃ tvaṃ na jānāsi…pe… kuto nīceyya’’nti āha.

ได้ยินว่า พรหมนี้เป็นผู้เกิดในภพต่ำ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ได้บวชเป็นฤาษี ทำกสิณบริกรรม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้ไม่เสื่อมจากฌาน ทำกาละแล้ว บังเกิดในจตุตถฌานภูมิ คือ เวหัปผลพรหมโลก ถือเอาอายุ 500 กัป ดำรงอยู่ตลอดอายุในพรหมโลกนั้นแล้ว ทำความปรารถนาที่จะเกิดในภพต่ำ เจริญตติยฌานอันประณีตแล้ว บังเกิดในสุภกิณหพรหมโลก ถือเอาอายุ 64 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญทุติยฌานแล้ว บังเกิดในอาภัสสรพรหม ถือเอาอายุ 8 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญปฐมฌานแล้ว บังเกิดในปฐมฌานภูมิ เป็นผู้มีอายุหนึ่งกัป พรหมนั้นในกาลแรก ได้รู้กรรมที่ตนทำแล้วและสถานที่ที่ตนเกิด แต่เมื่อกาลล่วงไป ได้หลงลืมทั้งสองอย่างแล้ว จึงยังสัสสตทิฏฐิให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกะพรหมนั้นว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้...ฯลฯ...ความเป็นผู้ต่ำกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า"

Atha brahmā cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ āyuñca nibbattaṭṭhānañca pubbekatakammañca jānāti, handa naṃ pubbe katakammaṃ pucchāmī’’ti satthāraṃ attano pubbekatakammaṃ pucchi. Satthā kathesi.

ครั้งนั้น พรหมดำริว่า "พระสมณโคดมย่อมรู้อายุ สถานที่เกิด และกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนของเรา เอาล่ะ เราจะทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนกะท่าน" ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามพระศาสดาถึงกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน พระศาสดาได้ตรัสบอกแล้ว

Pubbe kiresa kulaghare nibbattitvā kāmesu ādīnavaṃ disvā, ‘‘jātijarābyādhimaraṇassa antaṃ karissāmī’’ti nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānalābhī hutvā gaṅgātīre paṇṇasālaṃ kāretvā jhānaratiyā vītināmeti. Tadā ca kālena kālaṃ satthavāhā pañcahi sakaṭasatehi marukantāraṃ paṭipajjanti. Marukantāre pana divā na sakkā gantuṃ, rattiṃ gamanaṃ hoti. Atha purimasakaṭassa aggayuge yuttabalibaddā gacchantā nivattitvā āgatamaggābhimukhāva ahesuṃ. Itarasakaṭāni tatheva nivattitvā aruṇe uggate nivattitabhāvaṃ jāniṃsu. Tesañca tadā kantāraṃ atikkamanadivaso ahosi. Sabbaṃ dārudakaṃ parikkhīṇaṃ, tasmā, ‘‘natthi dāni amhākaṃ jīvita’’nti cintetvā goṇe cakkesu bandhitvā manussā sakaṭapacchāyāyaṃ pavisitvā nipajjiṃsu[Pg.307]. Tāpasopi kālasseva paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre nisinno gaṅgaṃ olokayamāno addasa gaṅgaṃ mahatā udakoghena vuyhamānaṃ pavattitamaṇikkhandhaṃ viya āgacchantiṃ. Disvā cintesi – ‘‘atthi nu kho imasmiṃ loke evarūpassa madhurodakassa alābhena kilissamānā sattā’’ti. So evaṃ āvajjanto marukantāre taṃ satthaṃ disvā, ‘‘ime sattā mā nassantū’’ti, ‘‘ito mahā udakakkhandho chijjitvā marukantāre satthābhimukho gacchatū’’ti abhiññācittena adhiṭṭhāsi. Sahacittuppādena mātikāruḷhaṃ viya udakaṃ tattha agamāsi. Manussā udakasaddena vuṭṭhāya udakaṃ disvā hatthatuṭṭhā nhāyitvā pivitvā goṇepi pāyetvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Satthā taṃ brahmuno pubbakammaṃ dassento –

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พรหมนี้เกิดในตระกูล เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้วดำริว่า "เราจักทำที่สุดแห่งชาติ ชรา พยาธิ มรณะ" ดังนี้แล้ว จึงออกบวชเป็นฤาษี ให้สมาบัติเกิดขึ้น เป็นผู้ได้ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว ให้สร้างบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ยังกาลให้ล่วงไปด้วยฌานสมาบัติ ในกาลนั้น บางครั้งพวกพ่อค้าเกวียนเดินทางสู่ทางกันดารด้วยเกวียน 500 เล่ม แต่ในทางกันดารนั้น ไม่สามารถเดินทางในเวลากลางวันได้ การเดินทางย่อมมีในเวลากลางคืน ครั้งนั้น โคที่เทียมแอกหน้าของเกวียนเล่มแรก เดินไปแล้วกลับหันหน้าสู่ทางที่มาแล้วนั่นเทียว เกวียนเล่มอื่นๆ ก็กลับเช่นนั้นเหมือนกัน เมื่ออรุณขึ้นจึงได้รู้ว่ากลับมา และในวันนั้นเป็นวันที่พวกเขาจะข้ามพ้นทางกันดาร ฟืนและน้ำทั้งหมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว" แล้วผูกโคไว้ที่ล้อเกวียน พวกมนุษย์เข้าไปนอนในเงาหลังเกวียน แม้ดาบสก็ออกจากบรรณศาลาแต่เช้าตรู่ นั่งอยู่ที่ประตูบรรณศาลา แลดูแม่น้ำคงคาอยู่ ได้เห็นแม่น้ำคงคาไหลมาด้วยกระแสน้ำอันใหญ่หลวง ดุจกลุ่มแก้วมณีที่ถูกพัดพาไป เห็นแล้วจึงดำริว่า "ในโลกนี้ มีสัตว์ทั้งหลายที่ลำบากเพราะไม่ได้น้ำรสจืดเช่นนี้อยู่บ้างหรือไม่หนอ" ท่านคำนึงอยู่อย่างนี้ ได้เห็นกองเกวียนนั้นในทางกันดาร จึงดำริว่า "ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย" แล้วอธิษฐานด้วยอภิญญาจิตว่า "ขอกลุ่มน้ำใหญ่นี้จงขาดจากที่นี้แล้วไหลไปสู่ที่เฉพาะหน้าของกองเกวียนในทางกันดารเถิด" พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งจิต น้ำได้ไหลไปที่นั่น ดุจน้ำที่ไหลไปตามร่องน้ำ พวกมนุษย์ได้ยินเสียงน้ำจึงลุกขึ้น เห็นน้ำแล้ว มีใจร่าเริงยินดี อาบแล้ว ดื่มแล้ว ให้โคดื่มด้วย ได้ไปยังที่ที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมนั้นของพรหม

‘‘Yaṃ tvaṃ apāyesi bahū manusse,Pipāsite ghammani samparete;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.71) –

"ดูก่อนพรหม ท่านได้ให้มนุษย์จำนวนมากผู้กระหายน้ำ ถูกความร้อนแผดเผา ได้ดื่มแล้ว เราย่อมระลึกถึงวัตรและศีลวัตรอันเป็นกรรมเก่าของท่านนั้นได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น"

Imaṃ gāthamāha.

ได้ตรัสพระคาถานี้

Aparasmiṃ samaye tāpaso gaṅgātīre paṇṇasālaṃ māpetvā āraññakaṃ gāmaṃ nissāya vasati. Tena ca samayena corā taṃ gāmaṃ paharitvā hatthasāraṃ gahetvā gāviyo ca karamare ca gahetvā gacchanti. Gāvopi sunakhāpi manussāpi mahāviravaṃ viravanti. Tāpaso taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti āvajjanto, ‘‘manussānaṃ bhayaṃ uppanna’’nti ñatvā, ‘‘mayi passante ime sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññācittena corānaṃ paṭipathe caturaṅginisenaṃ māpesi kammasajjaṃ āgacchantiṃ. Corā disvā, ‘‘rājā’’ti te maññamānā vilopaṃ chaḍḍetvā pakkamiṃsu. Tāpaso ‘‘yaṃ yassa santakaṃ, taṃ tasseva hotū’’ti adhiṭṭhāsi, taṃ tatheva ahosi. Mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

ในสมัยอื่น ดาบสตนหนึ่งเนรมิตบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคาแล้ว อาศัยหมู่บ้านชายป่าอยู่ ก็โดยสมัยนั้น พวกโจรปล้นหมู่บ้านนั้นแล้ว ถือเอาทรัพย์สินมีค่า จับทั้งแม่โคและชาวบ้านไป แม้โค แม้สุนัข แม้มนุษย์ทั้งหลาย ก็ส่งเสียงร้องคร่ำครวญอย่างหนัก ดาบสได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ใคร่ครวญอยู่ว่า “นี่เสียงอะไรหนอ” ทราบว่า “ภัยเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายแล้ว” (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้ว ด้วยจิตแห่งอภิญญา ได้เนรมิตกองทัพมีองค์ ๔ ซึ่งเตรียมพร้อมเพื่อจะรบ กำลังมาอยู่ ในหนทางเฉพาะหน้าของพวกโจร พวกโจรเห็นแล้ว สำคัญว่า “พระราชา” จึงทิ้งของที่ปล้นมาแล้วหนีไป ดาบสได้อธิษฐานว่า “ทรัพย์ใดเป็นของของผู้ใด ขอทรัพย์นั้นจงเป็นของผู้นั้นเถิด” สิ่งนั้นก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘Yaṃ [Pg.308] eṇikūlasmiṃ janaṃ gahītaṃ,Amocayī gayhaka nīyamānaṃ;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.72) –

“ดูก่อนพรหม ท่านได้ช่วยหมู่ชนที่ถูกจับ ซึ่งถูกนำไปโดยการจับกุม ในถิ่นที่ชื่อว่าเอณิกูละให้พ้นแล้ว เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

Imaṃ gāthamāha. Ettha eṇikūlasminti gaṅgātīre.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้. ในพระคาถานั้น บทว่า เอณิกูละสฺมึ ได้แก่ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา.

Puna ekasmiṃ samaye uparigaṅgāvāsikaṃ kulaṃ heṭṭhāgaṅgāvāsikena kulena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā bahuṃ khādanīyabhojanīyañceva gandhamālādīni ca āropetvā gaṅgāsotena āgacchati. Manussā khādamānā bhuñjamānā naccantā gāyantā devavimānena gacchantā viya balavasomanassā ahesuṃ. Gaṅgeyyako nāgo disvā kupito, ‘‘ime mayi saññampi na karonti, idāni ne samuddameva pāpessāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ māpetvā udakaṃ dvidhā bhinditvā uṭṭhāya phaṇaṃ katvā sussūkāraṃ karonto aṭṭhāsi. Mahājano disvā bhīto vissaramakāsi. Tāpaso paṇṇasālāya nisinno sutvā, ‘‘ime gāyantā naccantā somanassajātā āgacchanti, idāni pana bhayaravaṃ raviṃsu, kiṃ nu kho’’ti āvajjanto nāgarājaṃ disvā, ‘‘mayi passante ime sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇavaṇṇaṃ māpetvā nāgarājassa dassesi. Nāgarājā bhīto phaṇaṃ saṃharitvā udakaṃ paviṭṭho. Mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยหนึ่ง ตระกูลที่อยู่ต้นแม่น้ำคงคาได้ทำความเป็นมิตรสหายกับตระกูลที่อยู่ปลายแม่น้ำคงคาแล้ว ผูกแพเรือ บรรทุกของเคี้ยวของฉันและของหอมระเบียบดอกไม้เป็นต้นจำนวนมากแล้ว มาตามกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา มนุษย์ทั้งหลายเคี้ยวกิน ดื่มกิน ฟ้อนรำ ขับร้อง ได้มีความโสมนัสอย่างยิ่ง ราวกับไปในทิพยวิมาน พญานาคชื่อคงเคยยกะเห็นแล้วโกรธ (คิดว่า) “คนพวกนี้ไม่ทำแม้ซึ่งความสำคัญในเรา บัดนี้เราจักให้พวกเขาถึงมหาสมุทรทีเดียว” ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตอัตภาพใหญ่ แหวกน้ำเป็นสองส่วนแล้วผุดขึ้น ทำพังพาน ทำเสียงขู่ฟ่อๆ ยืนอยู่ มหาชนเห็นแล้วตกใจกลัว ได้ทำเสียงร้องผิดปกติ ดาบสนั่งอยู่ในบรรณศาลา ได้ฟังแล้ว ใคร่ครวญว่า “คนพวกนี้ขับร้องฟ้อนรำ มีความโสมนัสเกิดขึ้นมาอยู่ แต่บัดนี้กลับร้องเสียงน่ากลัว อะไรหนอ” ดังนี้แล้ว เห็นพญานาคแล้ว (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ละอัตภาพของตน เนรมิตเป็นรูปพญาครุฑ แสดงแก่พญานาค พญานาคกลัวแล้ว หดพังพาน ดำลงไปในน้ำ มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘Gaṅgāya sotasmiṃ gahītanāvaṃ,Luddena nāgena manussakappā;

Amocayittha balasā pasayha,Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ;

Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.73) –

“ท่านได้ช่วยเรือที่ถูกนาคผู้ดุร้ายยึดไว้ในกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา ให้พ้นจากภัยคือนาคผู้ประสงค์จะทำลายหมู่มนุษย์ โดยใช้กำลังข่มขี่ไว้ เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

Imaṃ gāthamāha.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้.

Aparasmiṃ samaye esa isipabbajjaṃ pabbajitvā kesavo nāma tāpaso ahosi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto kappo nāma māṇavo [Pg.309] kesavassa baddhacaro antevāsiko hutvā ācariyassa kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī buddhisampanno atthacaro ahosi. Kesavo taṃ vinā vattituṃ nāsakkhi, taṃ nissāyeva jīvikaṃ kappesi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

ในสมัยอื่น พรหมนี้ได้บวชเป็นฤๅษี เป็นดาบสชื่อว่าเกสวะ. ในสมัยนั้น พระโพธิสัตว์ของเราเป็นมาณพชื่อว่ากัปปะ ได้เป็นอันเตวาสิกผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของเกสวดาบส เป็นผู้รับใช้ต่ออาจารย์ว่า “จะให้ทำอะไร” ประพฤติเป็นที่พอใจ ถึงพร้อมด้วยปัญญา และเป็นผู้ประพฤติประโยชน์. เกสวดาบสเว้นจากมาณพนั้นแล้วไม่สามารถเป็นอยู่ได้ อาศัยมาณพนั้นนั่นเทียวดำรงชีพอยู่. พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘Kappo ca te baddhacaro ahosi,Sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññi;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.74) –

“ดูก่อนพรหม เราได้เป็นกัปปมาณพผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของท่าน ได้นับถือท่านว่าเป็นผู้มีวัตร ถึงพร้อมด้วยปัญญา เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

Imaṃ gāthamāha.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้.

Evaṃ brahmuno nānattabhāvesu katakammaṃ satthā pakāsesi. Satthari kathenteyeva brahmā sallakkhesi, dīpasahasse ujjalite rūpāni viya sabbakammānissa pākaṭāni ahesuṃ. So pasannacitto imaṃ gāthamāha –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงประกาศกรรมที่พกพรหมทำไว้ในอัตภาพต่างๆ. ขณะที่พระศาสดาตรัสอยู่นั่นเทียว พกพรหมก็กำหนดหมายได้ กรรมทั้งปวงของพรหมนั้นก็ได้ปรากฏชัด ราวกับรูปทั้งหลายเมื่อประทีปพันดวงถูกจุดขึ้น. พรหมนั้นมีจิตเลื่อมใสแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Addhā pajānāsi mametamāyuṃ,Aññampi jānāsi tathā hi buddho;

Tathā hi tāyaṃ jalitānubhāvo,Obhāsayaṃ tiṭṭhati brahmaloka’’nti. (jā. 1.7.75);

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ทรงทราบอายุนี้ของข้าพระองค์โดยแจ่มแจ้งโดยแท้ ทรงทราบแม้ธรรมอื่นด้วย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงมีอานุภาพรุ่งเรือง ประทับส่องพรหมโลกให้สว่างไสวอยู่”

Athassa bhagavā uttari asamasamataṃ pakāsento pathaviṃ kho ahaṃ brahmetiādimāha. Tattha pathaviyā pathavattena ananubhūtanti pathaviyā pathavisabhāvena ananubhūtaṃ appattaṃ. Kiṃ pana tanti? Nibbānaṃ. Tañhi sabbasmā saṅkhatā nissaṭattā pathavisabhāvena appattaṃ nāma. Tadabhiññāyāti taṃ nibbānaṃ jānitvā sacchikatvā. Pathaviṃ nāpahosinti pathaviṃ taṇhādiṭṭhimānagāhehi na gaṇhiṃ. Āpādīsupi eseva nayo. Vitthāro pana mūlapariyāye vuttanayeneva veditabbo.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนยิ่งขึ้นไปแก่พรหมนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ปถวึ โข อหํ พฺรหฺเม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปถวิยา ปถวิตฺเตน อนนุภูตํ ได้แก่ สิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือพระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานนั้น เพราะออกจากสังขตธรรมทั้งปวง จึงชื่อว่าสิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. บทว่า ตทภิญฺญาย ได้แก่ รู้แจ้ง กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั้นแล้ว. บทว่า ปถวึ นาปโหสึ ได้แก่ เราไม่ได้ยึดถือปฐวีธาตุด้วยการยึดถือคือตัณหา ทิฏฐิ และมานะ. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนความพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว.

Sace kho te, mārisa, sabbassa sabbattenāti idameva brahmā attano vāditāya sabbanti akkharaṃ niddisitvā akkhare dosaṃ gaṇhanto āha. Satthā pana sakkāyaṃ sandhāya ‘‘sabba’’nti vadati, brahmā sabbasabbaṃ sandhāya. Tvaṃ ‘‘sabba’’nti vadasi, ‘‘sabbassa sabbattena ananubhūta’’nti vadasi, yadi sabbaṃ ananubhūtaṃ natthi, athassa ananubhūtaṃ atthi. Mā heva te rittakameva ahosi [Pg.310] tucchakameva ahosīti tuyhaṃ vacanaṃ rittakaṃ mā hotu, tucchakaṃ mā hotūti satthāraṃ musāvādena niggaṇhāti.

พรหมนี้เอง เพื่อความเป็นวาทะของตน ได้ชี้ถึงอักษรว่า “สพฺพํ” แล้วประสงค์จะจับผิดในอักษร จึงกล่าวคำนี้ว่า “สเจ โข เต มาริส สพฺพสฺส สพฺพตฺเตน” เป็นต้น. แต่พระศาสดาทรงหมายถึงสักกายะ จึงตรัสว่า “สพฺพํ” ส่วนพรหมหมายถึง “สพฺพํ” ที่แปลว่าทั้งหมดโดยสิ้นเชิง (จึงกล่าวว่า) “ท่านกล่าวว่า ‘สพฺพํ’ และกล่าวว่า ‘สิ่งที่สภาวะแห่งสิ่งทั้งปวงเข้าไม่ถึง’ ถ้าหากว่าสิ่งที่เข้าไม่ถึงโดยสิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่เข้าไม่ถึงของสิ่งทั้งปวงนั้นก็พึงมีอยู่. ขอคำของท่านอย่าได้เป็นคำว่างเปล่า อย่าได้เป็นคำไร้สาระเลย” ดังนี้ (พรหม) ข่มพระศาสดาด้วยมุสาวาท.

Satthā pana etasmā brahmunā sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena vādītaro, tasmā ahaṃ sabbañca vakkhāmi, ananubhūtañca vakkhāmi, suṇāhi meti tassa vādamaddanatthaṃ kāraṇaṃ āharanto viññāṇantiādimāha. Tattha viññāṇanti vijānitabbaṃ. Anidassananti cakkhuviññāṇassa āpāthaṃ anupagamanato anidassanaṃ nāma, padadvayenapi nibbānameva vuttaṃ. Anantanti tayidaṃ uppādavayaantarahitattā anantaṃ nāma. Vuttampi hetaṃ –

ส่วนพระศาสดาทรงเป็นผู้ยิ่งกว่าพรหมนี้โดยวาทะร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น (จึงทรงดำริว่า) เราจักบอกทั้งหมดด้วย จักบอกสิ่งที่ไม่เคยรู้ด้วย เธอจงฟังคำของเรา ดังนี้ เมื่อจะทรงนำเหตุมาเพื่อข่มวาทะของพรหมนั้น จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า วิญฺญาณํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณํ คือ สภาพที่พึงรู้แจ้ง. บทว่า อนิทสฺสนํ ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะไม่มาสู่คลองแห่งจักษุวิญญาณ, แม้ด้วยบททั้งสอง ก็ตรัสหมายถึงพระนิพพานนั่นเอง. บทว่า อนนฺตํ ชื่อว่า อนันตะ เพราะพระนิพพานนั้นปราศจากที่สุดคือความเกิดและความดับ. ก็คำนี้ พระองค์ได้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Antavantāni bhūtāni, asambhūtaṃ anantakaṃ;

Bhūte antāni dissanti, bhūte antā pakāsitā’’ti.

“ภูตธรรมทั้งหลาย (ธรรมที่เกิดจากปัจจัย) เป็นสิ่งมีที่สุด, ส่วนอสัมภูตธรรม (พระนิพพาน) ไม่มีที่สุด; ที่สุดทั้งหลายย่อมปรากฏในภูตธรรม, ที่สุดทั้งหลายในภูตธรรมได้ถูกประกาศไว้แล้ว” ดังนี้.

Sabbatopabhanti sabbaso pabhāsampannaṃ. Nibbānato hi añño dhammo sapabhataro vā jotivantataro vā parisuddhataro vā paṇḍarataro vā natthi. Sabbato vā tathā pabhūtameva, na katthaci natthīti sabbatopabhaṃ. Puratthimadisādīsu hi asukadisāya nāma nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ. Atha vā pabhanti titthassa nāmaṃ, sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evamevaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ. Nibbānassa atitthaṃ nāma kammaṭṭhānaṃ natthi. Tena vuttaṃ sabbatopabhanti. Taṃ pathaviyā pathavattenāti taṃ nibbānaṃ pathaviyā pathavīsabhāvena tato paresaṃ āpādīnaṃ āpādisabhāvena ca ananubhūtaṃ. Iti yaṃ tumhādisānaṃ visayabhūtaṃ sabbatebhūmakadhammajātaṃ tassa sabbattena taṃ viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbatopataṃ ananubhūtanti vādaṃ patiṭṭhapesi.

บทว่า สพฺพโตปภํ คือ ถึงพร้อมด้วยแสงสว่างโดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ ธรรมอื่นจากพระนิพพานที่มีแสงสว่างกว่า หรือรุ่งเรืองกว่า หรือบริสุทธิ์กว่า หรือผ่องใสกว่า ย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏโดยความเป็นใหญ่โดยประการทั้งปวง ไม่ใช่ไม่มีในที่ไหนๆ. จริงอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า พระนิพพานชื่อว่าไม่มีในทิศโน้นๆ มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภํ นี้เป็นชื่อของท่า ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะพระนิพพานนั้นมีท่าโดยรอบ. ได้ยินว่า สำหรับพระนิพพาน เปรียบเหมือนมหาสมุทร ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงแต่ที่ใดๆ ที่นั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า ที่ที่มิใช่ท่า ย่อมไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ในกรรมฐาน ๓๘ อย่าง ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงสู่พระนิพพานโดยทางใดๆ ทางนั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า กรรมฐานชื่อว่ามิใช่ท่าสำหรับพระนิพพาน ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สพฺพโตปภํ. บทว่า ตํ ปถวิยา ปถวิตฺเตน ความว่า พระนิพพานนั้นไม่เคยประสบโดยความเป็นปฐวีในปฐวี และต่อจากนั้น ก็ไม่เคยประสบโดยความเป็นอาโปเป็นต้นของธรรมมีอาโปเป็นต้นเหล่าอื่น. ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งวาทะว่า “ธรรมชาติทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิสามซึ่งเป็นวิสัยของท่านผู้เช่นกับท่านทั้งหลายนั้น วิญญาณ (คือนิพพาน) นั้น อันใครๆ ไม่พึงเห็น ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ไม่เคยประสบโดยความเป็นธรรมชาตินั้นๆ ทั้งหมด”.

Tato brahmā gahitagahitaṃ satthārā vissajjāpito kiñci gahetabbaṃ adisvā laḷitakaṃ kātukāmo handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmīti āha. Tattha antaradhāyāmīti adissamānakapāṭihāriyaṃ karomīti āha. Sace visahasīti yadi sakkosi mayhaṃ antaradhāyituṃ, antaradhāyasi[Pg.311], pāṭihāriyaṃ karohīti. Nevassu me sakkoti antaradhāyitunti mayhaṃ antaradhāyituṃ neva sakkoti. Kiṃ panesa kātukāmo ahosīti? Mūlapaṭisandhiṃ gantukāmo ahosi. Brahmānañhi mūlapaṭisandhikaattabhāvo sukhumo, aññesaṃ anāpātho, abhisaṅkhatakāyeneva tiṭṭhanti. Satthā tassa mūlapaṭisandhiṃ gantuṃ na adāsi. Mūlapaṭisandhiṃ vā agantvāpi yena tamena attānaṃ antaradhāpetvā adissamānako bhaveyya, satthā taṃ tamaṃ vinodesi, tasmā antaradhāyituṃ nāsakkhi. So asakkonto vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati. Brahmagaṇo keḷimakāsi – ‘‘esa kho bako brahmā vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati, brahme tvaṃ antarahitomhī’’ti saññaṃ uppādesi nāmāti. So brahmagaṇena uppaṇḍito maṅku ahosi.

ลำดับนั้น พรหมผู้ถูกพระศาสดาให้สละทิฏฐิที่ตนยึดถือแล้วๆ ไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่จะพึงยึดถือได้ ประสงค์จะทำการหลบซ่อน จึงได้กล่าวว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน”. ในคำนั้น บทว่า อนฺตรธายามิ คือ เราจะทำปาฏิหาริย์คือการทำให้ไม่ปรากฏตัว. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “สเจ วิสหสิ” คือ ถ้าท่านสามารถจะหายตัวไปจากเราได้ ก็จงหายตัวไปเถิด จงทำปาฏิหาริย์เถิด. (พรหมกล่าวว่า) “เนวสฺสุ เม สกฺโกสิ อนฺตรธายิตุํ” คือ ท่านไม่สามารถจะหายตัวไปจากเราได้เลย. (อาจารย์ผู้รจนาอรรถกถาถามว่า) ก็พรหมนี้ประสงค์จะทำอะไรเล่า? (ตอบว่า) ประสงค์จะไปสู่มูลปฏิสนธิ. เพราะว่า อัตภาพอันเป็นมูลปฏิสนธิของพรหมทั้งหลายละเอียดอ่อน ไม่ปรากฏแก่พรหมเหล่าอื่น พวกเขาย่อมดำรงอยู่ด้วยกายที่เนรมิตขึ้นเท่านั้น. พระศาสดาไม่ทรงอนุญาตให้พรหมนั้นไปสู่มูลปฏิสนธิ. หรือแม้เมื่อไม่ได้ไปสู่มูลปฏิสนธิ พรหมนั้นพึงทำให้ตนหายไปด้วยความมืดใดแล้วเป็นผู้ไม่ปรากฏตัว พระศาสดาก็ทรงกำจัดความมืดนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถหายตัวไปได้. พรหมนั้นเมื่อไม่สามารถ ก็ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ. หมู่พรหมได้ทำการเยาะเย้ยว่า “นี่แน่ะ พกพรหม ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ ท่านพรหม ท่านได้ทำความสำคัญว่า ‘เราหายตัวไปแล้ว’ กระมัง”. พรหมนั้นถูกหมู่พรหมเยาะเย้ยแล้ว ก็เกิดความเก้อเขิน.

Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhaveti, bhikkhave, etena brahmunā, ‘‘handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmī’’ti evaṃ vutte taṃ antaradhāyituṃ asakkontaṃ disvā ahaṃ etadavocaṃ. Imaṃ gāthamabhāsinti kasmā bhagavā gāthamabhāsīti? Samaṇassa gotamassa imasmiṃ ṭhāne atthibhāvo vā natthibhāvo vā kathaṃ sakkā jānitunti evaṃ brahmagaṇassa vacanokāso mā hotūti antarahitova gāthamabhāsi.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” (ความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพรหมนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน” เราเห็นพรหมนั้นผู้ไม่สามารถจะหายตัวไปได้ จึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า อิมํ คาถํ อภาสึ (ความว่า) เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถา? (ตอบว่า) เพื่อมิให้มีช่องทางแก่คำพูดของหมู่พรหมว่า “ความเป็นอยู่ หรือความไม่มีอยู่ ของพระสมณโคดมในที่นี้ จะพึงรู้ได้อย่างไร” ดังนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาขณะที่ทรงหายพระองค์อยู่นั่นเอง.

Tattha bhavevāhaṃ bhayaṃ disvāti ahaṃ bhave bhayaṃ disvāyeva. Bhavañca vibhavesinanti imañca kāmabhavāditividhampi sattabhavaṃ vibhavesinaṃ vibhavaṃ gavesamānaṃ pariyesamānampi punappunaṃ bhaveyeva disvā. Bhavaṃ nābhivadinti taṇhādiṭṭhivasena kiñci bhavaṃ na abhivadiṃ, na gavesinti attho. Nandiñca na upādiyinti bhavataṇhaṃ na upagañchiṃ, na aggahesinti attho. Iti cattāri saccāni pakāsento satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne desanānusārena vipassanāgabbhaṃ gāhāpetvā dasamattāni brahmasahassāni maggaphalāmatapānaṃ piviṃsu.

ในพระคาถานั้น บทว่า ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวา คือ เราเห็นภัยในภพแล้วนั่นเทียว. บทว่า ภวญฺจ วิภเวสินํ คือ และเห็นภพแม้ทั้งสามอย่างมีกามภพเป็นต้นนี้ และสัตว์ผู้แสวงหาวิภพ คือแสวงหาความไม่มีภพอยู่ ก็ยังเห็นอยู่ในภพบ่อยๆ. บทว่า ภวํ นาภิวทึ ความว่า เราไม่กล่าวถึงภพไรๆ โดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ไม่แสวงหา. บทว่า นนฺทิญฺจ น อุปาทิยึ ความว่า เราไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่นภวตัณหา. ดังนี้ พระศาสดาเมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ก็ทรงแสดงธรรม. ในกาลจบเทศนา ทรงให้พรหมหนึ่งหมื่นถือเอาวิปัสสนาอันเป็นประดุจครรภ์ตามลำดับเทศนาแล้ว พรหมเหล่านั้นได้ดื่มอมตรสคือมรรคและผล.

Acchariyabbhutacittajātāti acchariyajātā abbhutajātā tuṭṭhijātā ca ahesuṃ. Samūlaṃ bhavaṃ udabbahīti bodhimaṇḍe attano tāya tāya desanāya aññesampi bahūnaṃ devamanussānaṃ samūlakaṃ bhavaṃ udabbahi, uddhari uppāṭesīti attho.

บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา คือ มีจิตเกิดความอัศจรรย์ เกิดความไม่เคยมี และเกิดความยินดีแล้ว. บทว่า สมูลํ ภวํ อุทพฺพหิ ความว่า พระองค์ทรงถอนภพพร้อมทั้งรากของเทวดาและมนุษย์แม้เหล่าอื่นอีกเป็นอันมาก ด้วยเทศนานั้นๆ ของพระองค์ ณ โพธิมณฑล คือ ทรงถอนขึ้น ทรงรื้อถอน.

505. Tasmiṃ [Pg.312] pana samaye māro pāpimā kodhābhibhūto hutvā, ‘‘mayi vicaranteyeva samaṇena gotamena dhammakathaṃ kathetvā dasamattāni brahmasahassāni mama vasaṃ ativattitānī’’ti kodhābhibhūtatāya aññatarassa brahmapārisajjassa sarīre adhimucci, taṃ dassetuṃ atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha sace tvaṃ evaṃ anubuddhoti sace tvaṃ evaṃ attanāva cattāri saccāni anubuddho. Mā sāvake upanesīti gihisāvake vā pabbajitasāvake vā taṃ dhammaṃ mā upanayasi. Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu patiṭṭhitā. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke patiṭṭhitā. Idaṃ ke sandhāya vadati? Bāhirapabbajjaṃ pabbajite tāpasaparibbājake. Anuppanne hi buddhuppāde kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā kassaci kiñci avicāretvā ekacarā hutvā samāpattiyo nibbattetvā brahmaloke uppajjiṃsu, te sandhāya evamāha. Anakkhātaṃ kusalañhi mārisāti paresaṃ anakkhātaṃ anovadanaṃ dhammakathāya akathanaṃ kusalaṃ etaṃ seyyo. Mā paraṃ ovadāhīti kālena manussalokaṃ, kālena devalokaṃ, kālena brahmalokaṃ, kālena nāgalokaṃ āhiṇḍanto mā vicari, ekasmiṃ ṭhāne nisinno jhānamaggaphalasukhena vītināmehīti. Anālapanatāyāti anullapanatāya. Brahmuno ca abhinimantanatāyāti bakabrahmuno ca idañhi, mārisa, niccantiādinā nayena saha kāyakena brahmaṭṭhānena nimantanavacanena. Tasmāti tena kāraṇena. Imassa veyyākaraṇassa brahmanimantanikaṃtveva adhivacanaṃ saṅkhā samaññā paññatti jātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๕๐๕. ก็ในสมัยนั้น มารผู้มีบาปถูกความโกรธครอบงำแล้ว (คิดว่า) "เมื่อเราเที่ยวไปอยู่นั่นเทียว พระสมณโคดมได้แสดงธรรมกถา ทำให้พรหมหนึ่งหมื่นก้าวล่วงอำนาจของเราไป" เพราะความเป็นผู้ถูกความโกรธครอบงำ จึงเข้าสิงในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนใดตนหนึ่ง เพื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า สเจ ตฺวํ เอวํ อนุพุทฺโธ ความว่า ถ้าท่านตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองอย่างนี้แล้วไซร้. บทว่า มา สาวเก อุเปนสิ ความว่า ท่านอย่าได้นำธรรมนั้นเข้าไปให้แก่สาวกผู้เป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิตเลย. บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในอบาย ๔. บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในพรหมโลก. (ถามว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงใคร? (ตอบว่า) หมายถึงดาบสและปริพาชกผู้บวชเป็นนักบวชนอกศาสนา. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นดาบส ไม่วินิจฉัยเรื่องอะไรๆ ของใครๆ เที่ยวไปผู้เดียว ทำสมาบัติให้บังเกิดแล้ว ก็ไปเกิดในพรหมโลก, ทรงหมายถึงท่านเหล่านั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อนกฺขาตํ กุสลญฺหิ มาริส ความว่า การไม่บอก การไม่พร่ำสอน การไม่กล่าวธรรมกถาแก่ชนเหล่าอื่น เป็นการดี เป็นการประเสริฐ. (อธิบายว่า) ท่านอย่าพร่ำสอนผู้อื่นเลย คือ ท่านอย่าเที่ยวจาริกไปในมนุษยโลกบ้าง ในเทวโลกบ้าง ในพรหมโลกบ้าง ในนาคโลกบ้าง เป็นครั้งคราว แต่จงนั่งอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุข มรรคสุข ผลสุขเถิด. บทว่า อนาลปนตาย ความว่า เพื่อความไม่กล่าวธรรม. บทว่า พฺรหฺมุโน จ อภินิมนฺตนตาย ความว่า และเพราะคำนิมนต์ของพกพรหมพร้อมทั้งที่ตั้งแห่งพรหมอันเป็นที่อยู่ ด้วยนัยเป็นต้นว่า อิทญฺหิ มาริส นิจฺจํ (ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ที่นี่แหละเที่ยง). บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น. ชื่อสามัญอันนับว่าอธิวจนะว่า พรหมนิมันตนิกะ เท่านั้น ได้มีแล้วแก่ไวยากรณ์นี้. เนื้อความในบทที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร จบ.

10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถามารตัชชนียสูตร

506. Evaṃ me sutanti māratajjanīyasuttaṃ. Tattha koṭṭhamanupaviṭṭhoti kucchiṃ pavisitvā antānaṃ anto anupaviṭṭho, pakkāsayaṭṭhāne nisinno. Garugaro viyāti garukagaruko viya thaddho pāsāṇapuñjasadiso. Māsācitaṃ [Pg.313] maññeti māsabhattaṃ bhuttassa kucchi viya māsapūritapasibbako viya tintamāso viya cāti attho. Vihāraṃ pavisitvāti sace āhāradosena esa garubhāvo, abbhokāse caṅkamituṃ na sappāyanti caṅkamā orohitvā paṇṇasālaṃ pavisitvā pakatipaññatte āsane nisīdi. Paccattaṃ yoniso manasākāsīti, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti āvajjamāno attanoyeva upāyena manasi akāsi. Sace pana thero attano sīlaṃ āvajjetvā, ‘‘yaṃ hiyyo vā pare vā parasuve vā paribhuttaṃ avipakkamatthi, añño vā koci visabhāgadoso, sabbaṃ jīratu phāsukaṃ hotū’’ti hatthena kucchiṃ parāmasissa, māro pāpimā vilīyitvā agamissa. Thero pana tathā akatvā yoniso manasi akāsi. Mā tathāgataṃ vihesesīti yathā hi puttesu vihesitesu mātāpitaro vihesitāva honti, saddhivihārikaantevāsikesu vihesitesu ācariyupajjhāyā vihesitāva, janapade vihesite rājā vihesitova hoti, evaṃ tathāgatasāvake vihesite tathāgato vihesitova hoti. Tenāha – ‘‘mā tathāgataṃ vihesesī’’ti.

๕๐๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า มารตัชชนียสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐ ความว่า เข้าไปในท้องแล้ว เข้าไปภายในลำไส้ นั่งอยู่ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว. บทว่า ครุคโร วิย ความว่า ราวกับหนักมาก กระด้าง เหมือนกองหิน. บทว่า มาสาจิตํ มญฺเญ ความว่า เหมือนท้องของผู้ที่บริโภคข้าวสุกเจือด้วยถั่วบ้าง เหมือนถุงที่เต็มด้วยถั่วบ้าง เหมือนถั่วที่แช่น้ำแล้วบ้าง นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า วิหารํ ปวิสิตฺวา ความว่า (พระเถระคิดว่า) ถ้าความหนักนี้มีขึ้นเพราะโทษแห่งอาหาร การเดินจงกรมในที่แจ้งก็ไม่สมควร จึงลงจากที่จงกรม เข้าไปสู่บรรณศาลา นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติ. บทว่า ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสากาสิ ความว่า ท่านรำพึงว่า "นี้คืออะไรหนอ" แล้วได้ทำไว้ในใจโดยอุบายของตนเองเท่านั้น. ก็ถ้าพระเถระพิจารณาศีลของตนแล้วลูบคลำท้องด้วยมือ (โดยตั้งใจว่า) "อาหารใดที่บริโภคเมื่อวาน หรือวันก่อน หรือวันก่อนโน้น ยังไม่ย่อย หรือมีโทษอื่นใดที่ไม่สบาย ขอให้ทั้งหมดจงย่อยไป ขอจงมีความผาสุกเถิด" มารผู้มีบาปก็จะสลายไป. แต่พระเถระไม่ได้ทำอย่างนั้น ได้ทำไว้ในใจโดยแยบคาย. บทว่า มา ตถาคตํ วิเหเสสิ ความว่า เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุตรทั้งหลายถูกเบียดเบียน มารดาบิดาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกถูกเบียดเบียน อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อชนบทถูกเบียดเบียน พระราชาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันใด เมื่อสาวกของพระตถาคตถูกเบียดเบียน พระตถาคตก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย".

Paccaggaḷe aṭṭhāsīti patiaggaḷeva aṭṭhāsi. Aggaḷaṃ vuccati kavāṭaṃ, mukhena uggantvā paṇṇasālato nikkhamitvā bahipaṇṇasālāya kavāṭaṃ nissāya aṭṭhāsīti attho.

บทว่า ปจฺจคฺคเฬ อฏฺฐาสิ ความว่า ยืนอยู่ที่ข้างนอกลิ่มสลักนั่นเทียว. บานประตู เรียกว่า อัคคฬะ. เนื้อความว่า (มาร) ออกไปทางปาก ออกจากบรรณศาลาแล้ว ยืนพิงบานประตูที่ด้านนอกของบรรณศาลา.

507. Bhūtapubbāhaṃ pāpimāti kasmā idaṃ desanaṃ ārabhi? Thero kira cintesi – ‘‘ākāsaṭṭhakadevatānaṃ tāva manussagandho yojanasate ṭhitānaṃ ābādhaṃ karoti. Vuttañhetaṃ – ‘yojanasataṃ kho rājañña manussagandho deve ubbādhatī’ti (dī. ni. 2.415). Ayaṃ pana māro nāgariko paricokkho mahesakkho ānubhāvasampanno devarājā samāno mama kucchiyaṃ pavisitvā antānaṃ anto pakkāsayokāse nisinno ativiya paduṭṭho bhavissati. Evarūpaṃ nāma jegucchaṃ paṭikūlaṃ okāsaṃ pavisitvā nisīdituṃ sakkontassa kimaññaṃ akaraṇīyaṃ bhavissati, kiṃ aññaṃ lajjissati, tvaṃ mama ñātikoti pana vutte mudubhāvaṃ anāpajjamāno nāma natthi, handassa [Pg.314] ñātikoṭiṃ paṭivijjhitvā mudukeneva naṃ upāyena vissajjessāmī’’ti cintetvā imaṃ desanamārabhi.

๕๐๗. (ถามว่า) เพราะเหตุไร (พระเถระ) จึงเริ่มเทศนานี้ว่า ภูตปุพฺพาหํ ปาปิม? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "ก่อนอื่น กลิ่นมนุษย์ย่อมทำความลำบากแก่อากาสัฏฐกเทวดาผู้อยู่ไกล ๑๐๐ โยชน์. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนมหาบพิตร กลิ่นมนุษย์ย่อมเบียดเบียนเทวดาทั้งหลายในระยะ ๑๐๐ โยชน์'. ส่วนมารนี้เป็นเทพบุตรชาวกรุง ผู้บริสุทธิ์ มีศักดิ์ใหญ่ สมบูรณ์ด้วยอานุภาพ เป็นเทวราช เมื่อเป็นเช่นนั้น ยังเข้ามาในท้องของเรา นั่งอยู่ภายในลำไส้ ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว คงจะโกรธเคืองอย่างยิ่ง. เมื่อมารสามารถเข้ามานั่งในสถานที่อันน่ารังเกียจ น่าเกลียดเช่นนี้ได้ จะมีกิจอื่นอะไรที่ทำไม่ได้เล่า? จะละอายต่อผู้อื่นอะไรอีกเล่า? แต่เมื่อกล่าวว่า 'ท่านเป็นญาติของเรา' ผู้ที่จะไม่ถึงความอ่อนโยนย่อมไม่มี. เอาล่ะ เราจะทำให้เขารู้ถึงเชื้อสายแห่งญาติ แล้วจะปล่อยเขาไปด้วยอุบายอันนุ่มนวล" คิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มเทศนานี้.

So me tvaṃ bhāgineyyo hosīti so tvaṃ tasmiṃ kāle mayhaṃ bhāgineyyo hosi. Idaṃ paveṇivasena vuttaṃ. Devalokasmiṃ pana mārassa pitu vaṃso pitāmahassa vaṃso rajjaṃ karonto nāma natthi, puññavasena devaloke devarājā hutvā nibbatto, yāvatāyukaṃ ṭhatvā cavati. Añño eko attanā katena kammena tasmiṃ ṭhāne adhipati hutvā nibbattati. Iti ayaṃ māropi tadā tato cavitvā puna kusalaṃ katvā imasmiṃ kāle tasmiṃ adhipatiṭṭhāne nibbattoti veditabbo.

บทว่า โส เม ตฺวํ ภาติเนยฺโย โหสิ ความว่า ท่านนั้น ในกาลนั้น ได้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของเรา. คำนี้ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งประเพณี (วงศ์ตระกูล). ก็ในเทวโลก วงศ์ของบิดา วงศ์ของปู่ของมาร ที่จะครองราชสมบัติสืบต่อกันไปนั้นไม่มี, (บุคคล) บังเกิดเป็นเทวราชในเทวโลกด้วยอำนาจแห่งบุญ ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยแล้วก็จุติไป. บุคคลอื่นคนหนึ่งบังเกิดเป็นใหญ่ในที่นั้นด้วยกรรมที่ตนทำไว้. พึงทราบว่า แม้มารนี้ก็จุติจากที่นั้นในกาลนั้นแล้ว ทำกุศลอีก ในกาลนี้จึงบังเกิดในตำแหน่งที่เป็นใหญ่นั้น.

Vidhuroti vigatadhuro, aññehi saddhiṃ asadisoti attho. Appakasirenāti appadukkhena. Pasupālakāti ajeḷakapālakā. Pathāvinoti maggapaṭipannā. Kāye upacinitvāti samantato citakaṃ bandhitvā. Aggiṃ datvā pakkamiṃsūti ettakena sarīraṃ pariyādānaṃ gamissatīti citakassa pamāṇaṃ sallakkhetvā catūsu disāsu aggiṃ datvā pakkamiṃsu. Citako padīpasikhā viya pajjali, therassa udakaleṇaṃ pavisitvā nisinnakālo viya ahosi. Cīvarāni papphoṭetvāti samāpattito vuṭṭhāya vigatadhūme kiṃsukavaṇṇe aṅgāre maddamāno cīvarāni vidhunitvā. Sarīre panassa usumamattampi nāhosi, cīvaresu aṃsumattampi najjhāyi, samāpattiphalaṃ nāmetaṃ.

บทว่า วิธุโร ความว่า ผู้ปราศจากคู่แข่ง คือไม่เหมือนกับผู้อื่น. บทว่า อัปปกสิเรน ความว่า โดยไม่ลำบาก. บทว่า ปสุปาลกา ได้แก่ คนเลี้ยงแพะเลี้ยงแกะ. บทว่า ปถาวิโน ได้แก่ คนเดินทาง. บทว่า กาเย อุปจินิตฺวา ความว่า ก่อกองฟืนโดยรอบ. บทว่า อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ ความว่า (พวกโจร) กำหนดประมาณของกองฟืนว่า "ด้วยฟืนเพียงเท่านี้ สรีระจักถึงความสิ้นไป" ดังนี้แล้ว จึงจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้วหลีกไป. กองฟืนลุกโชติช่วงดุจเปลวประทีป สำหรับพระเถระเป็นประดุจกาลที่เข้าไปนั่งในถ้ำคือสายน้ำ. บทว่า จีวรานิ ปัปฺโผเฏตฺวา ความว่า (พระเถระ) ออกจากสมาบัติแล้ว เหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากควัน มีสีเหมือนดอกทองกวาว แล้วสะบัดจีวร. ก็ในสรีระของท่าน แม้เพียงไออุ่นก็มิได้มี ในจีวรทั้งหลาย แม้เพียงเส้นด้ายก็มิได้ไหม้ นี้ชื่อว่าผลแห่งสมาบัติ.

508. Akkosathāti dasahi akkosavatthūhi akkosatha. Paribhāsathāti vācāya paribhāsatha. Rosethāti ghaṭṭetha. Vihesethāti dukkhāpetha. Sabbametaṃ vācāya ghaṭṭanasseva adhivacanaṃ. Yathā taṃ dūsī māroti yathā etesaṃ dūsī māro. Labhetha otāranti labhetha chiddaṃ, kilesuppattiyā ārammaṇaṃ paccayaṃ labheyyāti attho. Muṇḍakātiādīsu muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya, ime pana hīḷentā muṇḍakā samaṇakāti āhaṃsu. Ibbhāti gahapatikā. Kiṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ [Pg.315] apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tesaṃ kira ayaṃ laddhi – ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato’’ti.

๕๐๘. บทว่า อกฺโกสถ ความว่า จงด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ. บทว่า ปริภาสถ ความว่า จงบริภาษด้วยวาจา. บทว่า โรเสถ ความว่า จงกระทบกระทั่ง. บทว่า วิเหเสถ ความว่า จงทำให้ลำบาก. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของการกระทบกระทั่งด้วยวาจานั่นเอง. บทว่า ยถา ตํ ทูสี มาโร ความว่า มารผู้ประทุษร้ายต่อภิกษุเหล่านี้ฉันใด. บทว่า ลเภถ โอตารํ ความว่า พึงได้ช่อง คือพึงได้อารมณ์เป็นปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. ในบทมี มุณฺฑกา เป็นต้น ควรจะกล่าวคนโล้นว่า "มุณฺฑา" และสมณะว่า "สมณา" แต่คนเหล่านี้ เมื่อจะดูหมิ่น จึงกล่าวว่า "มุณฺฑกา สมณกา" (พวกหัวโล้น พวกสมณะ). บทว่า อิพฺภา ได้แก่ คฤหบดี. บทว่า กิณฺหา ความว่า ดำ, คล้ำ. ในบทว่า พนฺธุปาทาปจฺจา นี้ คำว่า พนฺธุ ทรงประสงค์เอาพรหม. จริงอยู่ พราหมณ์ทั้งหลายเรียกพรหมนั้นว่า "ปิตามหะ" (ปู่). ผู้เกิดจากเท้า ชื่อว่า ปาทาปจฺจา ความประสงค์ว่า เกิดจากหลังเท้าของพรหม. ได้ยินว่า ลัทธิของคนเหล่านั้นเป็นดังนี้: "พราหมณ์เกิดจากปากของพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากนาภี, ศูทรเกิดจากเข่า, สมณะเกิดจากหลังเท้า".

Jhāyinosmā jhāyinosmāti jhāyino mayaṃ jhāyino mayanti. Madhurakajātāti ālasiyajātā. Jhāyantīti cintayanti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Mūsikaṃ maggayamānoti sāyaṃ gocaratthāya susirarukkhato nikkhantaṃ rukkhasākhāya mūsikaṃ pariyesanto. So kira upasantūpasanto viya niccalova tiṭṭhati, sampattakāle mūsikaṃ sahasā gaṇhāti. Kotthūti siṅgālo, soṇotipi vadanti. Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi ca samale ca saṅkaṭire ca. Tattha sandhi nāma gharasandhi. Samalo nāma gūthaniddhamanapanāḷi. Saṅkaṭiraṃ nāma saṅkāraṭṭhānaṃ. Vahacchinnoti kantārato nikkhanto chinnavaho. Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi vā samale vā saṅkaṭire vā. Sopi hi baddhagatto viya niccalo jhāyati.

บทว่า ฌายิโนสฺมา ฌายิโนสฺมา ความว่า เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน. บทว่า มธุรกชาตา ความว่า เกิดความเกียจคร้าน. บทว่า ฌายนฺติ ความว่า ย่อมครุ่นคิด. บทมี ปชฺฌายนฺติ เป็นต้น เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอำนาจอุปสรรค. บทว่า มูสิกํ มคฺคยมาโน ความว่า (นกเค้าแมว) แสวงหาหนูที่ออกจากโพรงไม้ในเวลาเย็นเพื่อหาอาหารบนกิ่งไม้. ได้ยินว่า นกนั้นย่อมยืนนิ่งประดุจสงบระงับยิ่งนัก ในกาลที่หนูมาถึง ก็โฉบจับโดยพลัน. บทว่า โกตฺถุ ได้แก่ สุนัขจิ้งจอก, บางทีก็เรียกว่า สุนัข. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือนด้วย ที่รางระบายอุจจาระด้วย และที่กองขยะด้วย. ในที่นั้น สนฺธิ ชื่อว่า ซอกเรือน. สมล ชื่อว่า รางระบายอุจจาระ. สงฺกฏิรํ ชื่อว่า ที่กองขยะ. บทว่า วหจฺฉินฺโน ความว่า ลาที่พ้นจากทางกันดารแล้ว มีภาระอันขาดแล้ว. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือน หรือที่รางระบายอุจจาระ หรือที่กองขยะ. จริงอยู่ แม้ลานั้นก็ย่อมซบเซาไม่เคลื่อนไหวประดุจมีร่างกายแข็งทื่อ.

Nirayaṃ upapajjantīti sace māro manussānaṃ sarīre adhimuccitvā evaṃ kareyya, manussānaṃ akusalaṃ na bhaveyya, mārasseva bhaveyya. Sarīre pana anadhimuccitvā visabhāgavatthuṃ vippaṭisārārammaṇaṃ dasseti, tadā kira so bhikkhū khippaṃ gahetvā macche ajjhottharante viya, jālaṃ gahetvā macche gaṇhante viya, lepayaṭṭhiṃ oḍḍetvā sakuṇe bandhante viya, sunakhehi saddhiṃ araññe migavaṃ carante viya, mātugāme gahetvā āpānabhūmiyaṃ nisinne viya, naccante viya, gāyante viya, bhikkhunīnaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu visabhāgamanusse nisinne viya, ṭhite viya ca katvā dassesi. Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi vippaṭisārārammaṇaṃ passitvā āgantvā aññesaṃ kathenti – ‘‘samaṇā evarūpaṃ assamaṇakaṃ ananucchavikaṃ karonti, etesaṃ dinne kuto kusalaṃ, mā etesaṃ kiñci adatthā’’ti. Evaṃ te manussā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne sīlavante akkosantā apuññaṃ pasavitvā apāyapūrakā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nirayaṃ upapajjantī’’ti.

บทว่า นิรยํ อุปปชฺชนฺติ ความว่า ถ้าหากมารสิงสู่ในสรีระของมนุษย์แล้วกระทำอย่างนี้ อกุศลก็ไม่พึงมีแก่มนุษย์ พึงมีแก่มารเท่านั้น. แต่ (มาร) ไม่ได้สิงสู่ในสรีระ ย่อมแสดงวิสภาควัตถุอันเป็นอารมณ์แห่งความเดือดร้อนใจ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงภาพภิกษุทั้งหลาย ประดุจจับปลาอย่างรวดเร็วแล้วกลืนกิน, ประดุจถือแหจับปลา, ประดุจใช้ตังดักนก, ประดุจเที่ยวล่าฝูงเนื้อในป่ากับสุนัข, ประดุจจับมาตุคามนั่งในโรงดื่มสุรา, ประดุจฟ้อนรำ, ประดุจขับร้อง, และประดุจบุรุษที่ไม่ใช่พวกเดียวกันนั่งหรือยืนอยู่ในที่อยู่กลางคืนและกลางวันของภิกษุณีทั้งหลาย. มนุษย์ทั้งหลาย แม้ไปป่า แม้ไปป่าฟืน แม้ไปวิหาร เห็นอารมณ์ที่น่าเดือดร้อนใจแล้ว กลับมาบอกแก่คนอื่นว่า "สมณะทั้งหลายกระทำกรรมอันไม่สมควรแก่สมณะ ไม่เหมาะสมเช่นนี้, กุศลจักมีมาแต่ไหนในการถวายทานแก่สมณะเหล่านี้, ท่านทั้งหลายอย่าได้ถวายอะไรๆ แก่สมณะเหล่านี้เลย". มนุษย์เหล่านั้น เมื่อด่าภิกษุผู้มีศีลในที่ที่เห็นๆ อย่างนี้ ได้สั่งสมอกุศลแล้ว ได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นิรยํ อุปปชฺชนฺติ" (ย่อมเข้าถึงนรก).

509. Anvāviṭṭhāti [Pg.316] āvaṭṭitā. Pharitvā vihariṃsūti na kevalaṃ pharitvā vihariṃsu. Kakusandhassa pana bhagavato ovāde ṭhatvā ime cattāro brahmavihāre nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhahiṃsu.

๕๐๙. บทว่า อนฺวาวิฏฺฐา ความว่า ถูกครอบงำแล้ว. บทว่า ผริตฺวา วิหรึสุ ความว่า มิใช่เพียงแผ่ไปอยู่เท่านั้น. แต่ (ภิกษุเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ยังพรหมวิหาร ๔ เหล่านี้ให้บังเกิดแล้ว เจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทแล้ว ได้ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัต.

510. Āgatiṃ vā gatiṃ vāti paṭisandhivasena āgamanaṭṭhānaṃ vā, cutivasena gamanaṭṭhānaṃ vā na jānāmi. Siyā cittassa aññathattanti somanassavasena aññathattaṃ bhaveyya. Saggaṃ lokaṃ upapajjantīti idhāpi purimanayeneva attho veditabbo. Yathā hi pubbe vippaṭisārakaraṃ ārammaṇaṃ dasseti, evamidhāpi pasādakaraṃ. So kira tadā manussānaṃ dassanaṭṭhāne bhikkhū ākāse gacchante viya, ṭhite viya pallaṅkena nisinne viya, ākāse sūcikammaṃ karonte viya, potthakaṃ vācente viya, ākāse cīvaraṃ pasāretvā kāyaṃ utuṃ gaṇhāpente viya, navapabbajite ākāsena carante viya, taruṇasāmaṇere ākāse ṭhatvā pupphāni ocinante viya katvā dassesi. Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi pabbajitānaṃ taṃ paṭipattiṃ disvā āgantvā aññesaṃ kathenti – ‘‘bhikkhūsu antamaso sāmaṇerāpi evaṃmahiddhiko mahānubhāvā, etesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ nāma hoti, etesaṃ detha sakkarothā’’ti. Tato manussā bhikkhusaṅghaṃ catūhi paccayehi sakkarontā bahuṃ puññaṃ katvā saggapathapūrakā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

๕๑๐. บทว่า อาคตึ วา คตึ วา ความว่า เราไม่รู้ที่มาด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ หรือที่ไปด้วยอำนาจแห่งจุติ. บทว่า สิยา จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ความว่า ความแปรปรวนแห่งจิตด้วยอำนาจแห่งโสมนัสพึงมี. บทว่า สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ แม้ในบทนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยก่อนนั่นเทียว. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในกาลก่อน มารแสดงอารมณ์อันกระทำความเดือดร้อนใจฉันใด แม้ในที่นี้ ก็แสดง (อารมณ์) อันกระทำความเลื่อมใสฉันนั้น. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงในที่ที่พวกมนุษย์มองเห็น ให้เห็นพวกภิกษุประหนึ่งว่ากำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังยืนอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังนั่งขัดสมาธิอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังทำการเย็บผ้าอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังอ่านหนังสืออยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังผึ่งจีวรในอากาศแล้วผิงแดดให้ร่างกายอบอุ่นอยู่บ้าง ประหนึ่งว่าพวกภิกษุผู้บวชใหม่กำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่าพวกสามเณรหนุ่มยืนเก็บดอกไม้อยู่ในอากาศบ้าง. พวกมนุษย์ แม้ไปป่า แม้ไปดง แม้ไปวิหาร ครั้นเห็นปฏิปทานั้นของบรรพชิตทั้งหลายแล้ว ก็มาบอกแก่คนอื่นๆ ว่า "ในหมู่ภิกษุ แม้อย่างต่ำที่สุดเพียงสามเณรก็ยังมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ทานที่ถวายแก่ท่านเหล่านี้ชื่อว่ามีผลมาก พวกท่านจงถวาย จงสักการะท่านเหล่านี้เถิด". ลำดับนั้น พวกมนุษย์สักการะภิกษุสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ กระทำบุญเป็นอันมากแล้ว ได้เป็นผู้ทำหนทางสวรรค์ให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเข้าถึงสวรรคโลก".

511. Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharathāti bhagavā sakalajambudīpaṃ āhiṇḍanto antamaso dvinnampi tiṇṇampi bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā –

๕๑๑. บทว่า เอถ ตุมฺเห ภิกฺขเว อสุภานุปสฺสิโน กาเย วิหรถ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปทั่วชมพูทวีป เสด็จไปยังที่อยู่ของภิกษุแม้เพียง ๒ รูป ๓ รูป แล้ว (ตรัสว่า) –

‘‘Asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอสุภสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากเมถุนธรรมาสมาบัติ ไม่แผ่ไป (ในเมถุนธรรมนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

Āhāre paṭikūlasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ patilīyati patikuṭati [Pg.317] pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอาหาเรปฏิกูลสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากรสแห่งตัณหา ไม่แผ่ไป (ในรสตัณหานั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

Sabbaloke anabhiratisaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยสัญญามิใช่ความยินดีในโลกทั้งปวงอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากความวิจิตรแห่งโลก ไม่แผ่ไป (ในความวิจิตรแห่งโลกนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

Aniccasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhātī’’ti (a. ni. 7.49) evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอนิจจสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากลาภ สักการะ และชื่อเสียง ไม่แผ่ไป (ในสิ่งเหล่านั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่” (อํ. สตฺตก. ๗.๔๙) (พระผู้มีพระภาค) ครั้นทรงแสดงอานิสงส์อย่างนี้แล้ว –

Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassī kāye viharatha, āhāre paṭikūlasaññino sabbaloke anabhiratisaññino sabbasaṅkhāresu aniccānupassinoti. Imāni cattāri kammaṭṭhānāni kathesi. Tepi bhikkhū imesu catūsu kammaṭṭhānesu kammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sabbāsave khepetvā arahatte patiṭṭhahiṃsu, imānipi cattāri kammaṭṭhānāni rāgasantāni dosamohasantāni rāgapaṭighātāni dosamohapaṭighātāni cāti.

(จึงตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมาเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีความกำหนดหมายในความเป็นปฏิกูลในอาหาร มีความกำหนดหมายในความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด". (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้. แม้ภิกษุเหล่านั้น กระทำความเพียรในกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ทำให้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต. และพึงทราบว่า กรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้ เป็นเครื่องสงบราคะ เป็นเครื่องสงบโทสะและโมหะ เป็นเครื่องกำจัดราคะ และเป็นเครื่องกำจัดโทสะและโมหะด้วย.

512. Sakkharaṃ gahetvāti antomuṭṭhiyaṃ tiṭṭhanapamāṇaṃ pāsāṇaṃ gahetvā. Ayañhi brāhmaṇagahapatikehi bhikkhū akkosāpetvāpi, brāhmaṇagahapatikānaṃ vasena bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ uppādāpetvāpi, otāraṃ alabhanto idāni sahatthā upakkamitukāmo aññatarassa kumārassa sarīre adhimuccitvā evarūpaṃ pāsāṇaṃ aggahesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakkharaṃ gahetvā’’ti.

๕๑๒. บทว่า สกฺขรํ คเหตฺวา ความว่า ถือเอาก้อนกรวดขนาดพอดีกำมือ. จริงอยู่ ทูสีมารนี้ แม้จะให้พวกพราหมณ์และคหบดีด่าภิกษุทั้งหลายแล้ว แม้จะให้ลาภสักการะเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ด้วยอำนาจของพวกพราหมณ์และคหบดีแล้ว ก็ยังไม่ได้ช่อง (ที่จะทำร้าย) บัดนี้ ประสงค์จะลงมือทำร้ายด้วยตนเอง จึงเข้าสิงในร่างของเด็กชายคนหนึ่ง แล้วหยิบก้อนหินเช่นนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า "สกฺขรํ คเหตฺวา".

Sīsaṃ vo bhindīti sīsaṃ bhindi, mahācammaṃ chijjitvā maṃsaṃ dvedhā ahosi. Sakkharā panassa sīsakaṭāhaṃ abhinditvā aṭṭhiṃ āhacceva nivattā. Nāgāpalokitaṃ apalokesīti pahārasaddaṃ sutvā yathā nāma hatthināgo [Pg.318] ito vā etto vā apaloketukāmo gīvaṃ aparivattetvā sakalasarīreneva nivattitvā apaloketi. Evaṃ sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi. Yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṃ āhacca ṭhitāni, paccekabuddhānaṃ aṅkusalaggāni, na evaṃ buddhānaṃ. Buddhānaṃ pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṃ parivattetuṃ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṃ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṃ parivattitabbaṃ hoti. Tasmā bhagavā yantena parivattitā suvaṇṇapaṭimā viya sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi, apaloketvā ṭhito pana, ‘‘na vāyaṃ dūsī māro mattamaññāsī’’ti āha. Tassattho, ayaṃ dūsī māro pāpaṃ karonto neva pamāṇaṃ aññāsi, pamāṇātikkantamakāsīti.

บทว่า สีสํ โว ภินฺทีติ (ทูสีมารขว้างก้อนหินไป) ได้ทำให้พระเศียรแตก, หนังหนาขาดแล้ว เนื้อได้แยกออกเป็นสองส่วน. ส่วนก้อนกรวดนั้น ไม่ได้ทำลายกะโหลกพระเศียร เพียงแค่กระทบกระดูกแล้วก็กระเด็นกลับ. บทว่า นาคาปโลกิตํ อปโลเกสิ ความว่า ทรงได้ยินเสียงกระทบแล้ว เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูทางนี้หรือทางโน้น ก็ไม่บิดคอ แต่จะหันกลับไปทั้งตัวแล้วจึงแลดูฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายแล้วทอดพระเนตรฉันนั้น. จริงอยู่ เหมือนอย่างกระดูกของมหาชนทั่วไปจะตั้งอยู่โดยจรดปลายต่อปลาย, กระดูกของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายจะเกี่ยวกันเหมือนขอ, แต่กระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนกระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะเชื่อมติดเป็นอันเดียวกันเหมือนลูกโซ่. เพราะเหตุนั้น ในเวลาที่ทอดพระเนตรไปข้างหลัง จึงไม่สามารถที่จะบิดพระศอได้. แต่เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูไปข้างหลัง ก็จะหันกลับไปทั้งตัวฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ต้องทรงหันกลับไปฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายประดุจพระพุทธรูปทองคำที่ถูกหมุนด้วยยนต์แล้วทอดพระเนตร, ครั้นทอดพระเนตรแล้วประทับยืนอยู่ ตรัสว่า "น วายํ ทูสี มาโร มตฺตมญฺญาสิ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า ทูสีมารนี้เมื่อทำบาป ก็หารู้จักประมาณไม่ ได้กระทำสิ่งที่เกินประมาณ.

Sahāpalokanāyāti kakusandhassa bhagavato apalokaneneva saha taṅkhaṇaññeva. Tamhā ca ṭhānā cavīti tamhā ca devaṭṭhānā cuto, mahānirayaṃ upapannoti attho. Cavamāno hi na yattha katthaci ṭhito cavati, tasmā vasavattidevalokaṃ āgantvā cuto, ‘‘sahāpalokanāyā’’ti ca vacanato na bhagavato apalokitattā cutoti veditabbo, cutikāladassanamattameva hetaṃ. Uḷāre pana mahāsāvake viraddhattā kudāriyā pahaṭaṃ viyassa āyu tattheva chijjitvā gatanti veditabbaṃ. Tayo nāmadheyyā hontīti tīṇi nāmāni honti. Chaphassāyatanikoti chasu phassāyatanesu pāṭiyekkāya vedanāya paccayo.

บทว่า สหาปโลกนายา ความว่า พร้อมกับการทอดพระเนตรของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า ตมฺหา จ ฐานา จวิ ความว่า จุติแล้วจากเทวสถานนั้น บังเกิดในมหานรก. อธิบายว่า ก็สัตว์ผู้จะจุติ ย่อมไม่จุติในที่ไหนๆ เพราะฉะนั้น มายังวสวัตตีเทวโลกแล้วจึงจุติ. และเพราะตรัสว่า "สหาปโลกนายา" จึงไม่พึงทราบว่า จุติเพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรแล้ว เพราะคำนี้เป็นเพียงการแสดงกาลแห่งจุติเท่านั้น. แต่พึงทราบว่า เพราะประทุษร้ายในพระมหาสาวกผู้ยิ่งใหญ่ อายุของทูสีมารนั้นจึงขาดสะบั้นไปในที่นั้นนั่นเอง เหมือนถูกฟันด้วยขวาน. บทว่า ตโย นามเธยฺยา โหนฺติ ความว่า ชื่อ ๓ อย่างย่อมมี. บทว่า ฉผสฺสายตนิโก ความว่า เป็นปัจจัยแห่งเวทนาที่เกิดจำเพาะในผัสสายตนะ ๖.

Saṅkusamāhatoti ayasūlehi samāhato. Paccattavedaniyoti sayameva vedanājanako. Saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyyāti ayasūlena saddhiṃ ayasūlaṃ hadayamajjhe samāgaccheyya. Tasmiṃ kira niraye upapannānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, therassāpi tādiso ahosi. Athassa hi nirayapālā tālakkhandhapamāṇāni ayasūlāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni sayameva gahetvā punappunaṃ nivattamānā, – ‘‘iminā te ṭhānena cintetvā pāpaṃ kata’’nti pūvadoṇiyaṃ [Pg.319] pūvaṃ koṭṭento viya hadayamajjhaṃ koṭṭetvā, paṇṇāsa janā pādābhimukhā paṇṇāsa janā sīsābhimukhā koṭṭetvā gacchanti, evaṃ gacchantā pañcahi vassasatehi ubho ante patvā puna nivattamānā pañcahi vassasatehi hadayamajjhaṃ āgacchanti. Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ.

บทว่า สงฺกุสมาหโต ความว่า ถูกหลาวเหล็กแทง. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนิโย ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาด้วยตนเอง. บทว่า สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺย ความว่า หลาวเหล็กกับหลาวเหล็กพึงมาบรรจบกันที่กลางหทัย. ได้ยินว่า อัตภาพของผู้ที่บังเกิดในนรกนั้นมีประมาณ ๓ คาวุต แม้ของพระเถระก็เป็นเช่นนั้น. ก็ครั้งนั้น นายนิรยบาลทั้งหลายถือเอาหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาล อันลุกโพลง มีเปลวไฟ มีแสงสว่าง ด้วยตนเอง กลับไปกลับมาพลางกล่าวว่า "เจ้าคิดด้วยฐานะนี้แล้วทำบาป" ดังนี้แล้ว ทิ่มแทงกลางหทัยเหมือนคนตำขนมในรางตำขนม นายนิรยบาล ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางเท้า ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางศีรษะ ทิ่มแทงไป เมื่อไปอย่างนั้น สิ้น ๕๐๐ ปีจึงถึงที่สุดทั้งสอง กลับมาอีก สิ้น ๕๐๐ ปีจึงมาถึงกลางหทัย. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสอย่างนี้.

Vuṭṭhānimanti vipākavuṭṭhānavedanaṃ. Sā kira mahāniraye vedanāto dukkhatarā hoti, yathā hi sinehapānasattāhato parihārasattāhaṃ dukkhataraṃ, evaṃ mahānirayadukkhato ussade vipākavuṭṭhānavedanā dukkhatarāti vadanti. Seyyathāpi macchassāti purisasīsañhi vaṭṭaṃ hoti, sūlena paharantassa pahāro ṭhānaṃ na labhati parigalati, macchasīsaṃ āyataṃ puthulaṃ, pahāro ṭhānaṃ labhati, avirajjhitvā kammakāraṇā sukarā hoti, tasmā evarūpaṃ sīsaṃ hoti.

บทว่า วุฏฺฐานิมํ ความว่า วิปากวุฏฐานเวทนา. ได้ยินว่า เวทนานั้นเป็นทุกข์ยิ่งกว่าเวทนาในมหานรก เปรียบเหมือนสัปดาห์แห่งการบริหารเป็นทุกข์ยิ่งกว่าสัปดาห์แห่งการดื่มยาไขข้อ ฉันใด ท่านกล่าวว่า วิปากวุฏฐานเวทนาในอุสสทนรกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ในมหานรก ฉันนั้น. บทว่า เสยฺยถาปิ มจฺฉสฺส ความว่า เพราะศีรษะของบุรุษกลม เมื่อแทงด้วยหลาว การแทงย่อมไม่เข้าที่ ย่อมไถลไป ส่วนศีรษะปลานั้นยาวและแบน การแทงย่อมเข้าที่ การกระทำกรรมกรณ์ย่อมทำได้ง่ายโดยไม่ผิดพลาด เพราะฉะนั้น ศีรษะจึงมีรูปร่างเช่นนั้น.

513. Vidhuraṃ sāvakamāsajjāti vidhuraṃ sāvakaṃ ghaṭṭayitvā. Paccattavedanāti sayameva pāṭiyekkavedanājanakā. Īdiso nirayo āsīti imasmiṃ ṭhāne nirayo devadūtasuttena dīpetabbo. Kaṇha-dukkhaṃ nigacchasīti kāḷaka-māra, dukkhaṃ vindissasi. Majjhe sarassāti mahāsamuddassa majjhe udakaṃ vatthuṃ katvā nibbattavimānāni kappaṭṭhitikāni honti, tesaṃ veḷuriyassa viya vaṇṇo hoti, pabbatamatthake jalitanaḷaggikkhandho viya ca nesaṃ acciyo jotanti, pabhassarā pabhāsampannā honti, tesu vimānesu nīlabhedādivasena nānattavaṇṇā accharā naccanti. Yo etamabhijānātīti yo etaṃ vimānavatthuṃ jānātīti attho. Evamettha vimānapetavatthukeneva attho veditabbo. Pādaṅguṭṭhena kampayīti idaṃ pāsādakampanasuttena dīpetabbaṃ. Yo vejayantaṃ pāsādanti idaṃ cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena dīpetabbaṃ. Sakkaṃ so paripucchatīti idampi teneva dīpetabbaṃ. Sudhammāyābhito sabhanti sudhammasabhāya samīpe, ayaṃ pana brahmaloke sudhammasabhāva, na tāvatiṃsabhavane. Sudhammasabhāvirahito hi devaloko nāma natthi.

๕๑๓. บทว่า วิธุรํ สาวกมาสชฺชา ความว่า กระทบกระทั่งพระสาวกชื่อวิธุระ. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนา ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาจำเพาะด้วยตนเอง. บทว่า อีทิโส นิรโย อาสิ ความว่า ในที่นี้ พึงแสดงเรื่องนรกด้วยเทวทูตสูตร. บทว่า กณฺห-ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ ความว่า ดูก่อนมารผู้ดำ ท่านจักได้เสวยทุกข์. บทว่า มชฺเฌ สรสฺส ความว่า วิมานที่บังเกิดขึ้นในท่ามกลางมหาสมุทรโดยอาศัยน้ำเป็นที่ตั้ง ย่อมตั้งอยู่ตลอดกัป, วรรณะของวิมานเหล่านั้นเหมือนแก้วไพฑูรย์, และเปลวไฟของวิมานเหล่านั้นย่อมรุ่งโรจน์เหมือนกองไฟหญ้าคาที่ลุกโพลงบนยอดเขา, ย่อมมีรัศมีรุ่งเรือง สมบูรณ์ด้วยแสงสว่าง, ในวิมานเหล่านั้น เหล่านางอัปสรมีวรรณะต่างๆ กันโดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น ย่อมฟ้อนรำ. บทว่า โย เอตมภิชานาติ อธิบายว่า ผู้ใดรู้วัตถุแห่งวิมานนี้. ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความด้วยเรื่องวิมานและเปรตวัตถุ. บทว่า ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยิ ข้อนี้พึงแสดงด้วยปาสาทกัมปนสูตร. บทว่า โย เวชยนฺตํ ปาสาทํ ข้อนี้พึงแสดงด้วยจูฬตัณหาสังขยวิมุตติสูตร. บทว่า สกฺกํ โส ปริปุจฺฉติ ข้อนี้ก็พึงแสดงด้วยสูตรนั้นเช่นกัน. บทว่า สุธมฺมายาภิโต สภํ ความว่า ใกล้สุธรรมาสภา, แต่สภานี้คือสุธรรมาสภาในพรหมโลก, ไม่ใช่ในภพดาวดึงส์. เพราะเทวโลกที่ปราศจากสุธรรมาสภานั้นไม่มี.

Brahmaloke pabhassaranti brahmaloke mahāmoggallānamahākassapādīhi sāvakehi saddhiṃ tassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa [Pg.320] bhagavato obhāsaṃ. Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya devasabhāya sannipatitvā, – ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko. Yo idha āgantuṃ sakkuṇeyyā’’ti cintentasseva brahmagaṇassa cittamaññāya tattha gantvā brahmagaṇassa matthake nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi. Tepi gantvā satthāraṃ vanditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā paccekaṃ disāsu nisīdiṃsu, sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi. Satthā catusaccappakāsanaṃ dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu. Taṃ sandhāyimā gāthā vuttā, so panāyamattho aññatarabrahmasuttena dīpetabbo.

บทว่า พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ ความว่า หมายถึงพระรัศมีของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประทับนั่งเข้าเตโชธาตุสมาบัติ พร้อมด้วยพระสาวกทั้งหลายมีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้นในพรหมโลก. เพราะในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชุมกันในสุธรรมาเทวสภาในพรหมโลก ทรงทราบจิตของหมู่พรหมที่กำลังคิดอยู่อย่างนี้ว่า "สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ ที่สามารถมาในที่นี้ได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ" จึงเสด็จไปที่นั้นแล้วประทับนั่งเหนือเศียรของหมู่พรหม ทรงเข้าเตโชธาตุสมาบัติแล้วทรงดำริถึงการมาของพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น. แม้ท่านเหล่านั้นก็ไปถวายบังคมพระศาสดาแล้ว เข้าเตโชธาตุสมาบัติ นั่งในทิศต่างๆ โดยเฉพาะ พรหมโลกทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน. พระศาสดาทรงแสดงธรรมประกาศสัจจะ ๔ ในกาลจบเทศนา พรหมหลายพันได้ตั้งอยู่ในมรรคผล. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสพระคาถาเหล่านี้, แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยพรหมสูตรสูตรใดสูตรหนึ่ง.

Vimokkhena aphassayīti jhānavimokkhena phusi. Vananti jambudīpaṃ. Pubbavidehānanti pubbavidehānañca dīpaṃ. Ye ca bhūmisayā narāti bhūmisayā narā nāma aparagoyānakā ca uttarakurukā ca. Tepi sabbe phusīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ pana attho nandopanandadamanena dīpetabbo. Vatthu visuddhimagge iddhikathāya vitthāritaṃ. Apuññaṃ pasavīti apuññaṃ paṭilabhi. Āsaṃ mā akāsi bhikkhūsūti bhikkhū vihesemīti etaṃ āsaṃ mā akāsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า วิโมกฺเขน อผสฺสยิ ความว่า ได้ถูกต้องแล้วด้วยฌานวิโมกข์. บทว่า วนํ ความว่า ชมพูทวีป. บทว่า ปุพฺพวิเทหานํ ความว่า และทวีปของชาวปุพพวิเทหะ. บทว่า เย จ ภูมิสยา นรา ความว่า นรชนผู้นอนบนแผ่นดิน ชื่อว่า ชาวอปรโคยานะและชาวอุตตรกุรุ. ความว่า ได้ถูกต้องแม้ชนเหล่านั้นทั้งหมด. แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยเรื่องการทรมานนันโทปนันทนาคราช. เรื่องราวได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอิทธิกถา. บทว่า อปุญฺญํ ปสวิ ความว่า ได้แล้วซึ่งอบุญ. บทว่า อาสํ มา อกาสิ ภิกฺขูสุ ความว่า อย่าได้ทำความหวังนี้ว่า "เราจักเบียดเบียนภิกษุทั้งหลาย". ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Māratajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามารตัชชนียสูตร จบ.

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๕ จบ.

Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถามูลปัณณาสก์ จบแล้ว