| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Majjhimanikāye मज्झिमनिकाय (मध्यम निकाय) Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā उपरिपण्णास-अट्ठकथा (उपरि पण्णासक अट्ठकथा) 1. Devadahavaggo १. देवदहवग्ग (देवदह वर्ग) 1. Devadahasuttavaṇṇanā १. देवदहसुत्तवण्णना (देवदह सुत्त वर्णन) 1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti devadahasuttaṃ. Tattha devadahaṃ nāmāti devā vuccanti rājāno, tattha ca sakyarājūnaṃ maṅgalapokkharaṇī ahosi pāsādikā ārakkhasampannā, sā devānaṃ dahattā ‘‘devadaha’’nti paññāyittha. Tadupādāya sopi nigamo devadahantveva saṅkhaṃ gato. Bhagavā taṃ nigamaṃ nissāya lumbinivane viharati. Sabbaṃ taṃ pubbekatahetūti pubbe katakammapaccayā. Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchantīti dasseti. Evaṃ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhāti iminā pubbe aniyametvā vuttaṃ niyametvā dasseti. १. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे देवदहसुत्त आहे. तेथे ‘देवदह’ या नावाविषयी: ‘देव’ म्हणजे राजे असे म्हटले जाते. तेथे शाक्य राजांची एक मंगल पुष्करणी (मांगलिक तलाव) होती, जी अत्यंत सुंदर आणि सुरक्षित होती. ती त्या देवांचा (राजांचा) डह (तलाव) असल्यामुळे तिला ‘देवदह’ असे म्हटले गेले. त्यावरून त्या नगराला (निगमाला) देखील ‘देवदह’ हेच नाव मिळाले. भगवान त्या नगराचा आश्रय घेऊन लुम्बिनी वनात विहार करत होते. ‘सब्बं तं पुब्बेकतहेतू’ (ते सर्व पूर्वकृत कर्माच्या हेतूने होते) म्हणजे पूर्वी केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे). याद्वारे कर्म-वेदना आणि क्रिया-वेदना यांचा निषेध करून, केवळ एका विपाक-वेदनेचाच (विपाक जाणिवेचाच) ते स्वीकार करतात, असे दर्शविले आहे. ‘एवं वादिनो, भिक्खवे, निगण्ठा’ (हे भिक्खूंनो, असे बोलणारे निगंठ) याद्वारे पूर्वी अनियंत्रितपणे (सामान्यपणे) जे सांगितले होते, ते आता नियंत्रित (विशिष्ट) करून दर्शविले आहे. Ahuvamheva mayanti idaṃ bhagavā tesaṃ ajānanabhāvaṃ jānantova kevalaṃ kalisāsanaṃ āropetukāmo pucchati. Ye hi ‘‘mayaṃ ahuvamhā’’tipi na jānanti, te kathaṃ kammassa katabhāvaṃ vā akatabhāvaṃ vā jānissanti. Uttaripucchāyapi eseva nayo. ‘आम्ही पूर्वी होतोच’ (अहुवम्हेव मयं) हे भगवान त्यांच्या अज्ञानाला जाणूनच, केवळ त्यांचा पराभव (दोष) उघड करण्याच्या इच्छेने विचारतात. कारण जे ‘आम्ही पूर्वी होतो’ हे देखील जाणत नाहीत, ते कर्माचे केले जाणे किंवा न केले जाणे कसे बरे जाणणार? पुढील प्रश्नांच्या बाबतीतही हाच नियम (पद्धत) समजावा. 2. Evaṃ santeti cūḷadukkhakkhandhe (ma. ni. 1.179-180) mahānigaṇṭhassa vacane sacce santeti attho, idha pana ettakassa ṭhānassa tumhākaṃ ajānanabhāve santeti attho. Na kallanti na yuttaṃ. २. ‘एवं सन्ते’ (असे असताना) याचा अर्थ ‘चूळदुक्खक्खन्ध सुत्ता’त ‘महानिगंठाचे (नाटपुत्ताचे) वचन सत्य असताना’ असा आहे; परंतु येथे ‘या पाच गोष्टींच्या बाबतीत तुमचे अज्ञान असताना’ असा अर्थ आहे. ‘न कल्लन्ति’ म्हणजे योग्य नाही (अयोग्य आहे). 3. Gāḷhūpalepanenāti [Pg.2] bahalūpalepanena, punappunaṃ visarañjitena, na pana khaliyā littena viya. Esaniyāti esanisalākāya antamaso nantakavaṭṭiyāpi. Eseyyāti gambhīraṃ vā uttānaṃ vāti vīmaṃseyya. Agadaṅgāranti jhāmaharītakassa vā āmalakassa vā cuṇṇaṃ. Odaheyyāti pakkhipeyya. Arogotiādi māgaṇḍiyasutte (ma. ni. 2.213) vuttameva. ३. ‘गाळ्हूपलेपनेन’ म्हणजे दाट लेप लावलेल्या, वारंवार विषाने माखलेल्या बाणाने; तांदळाच्या कांजीने माखलेल्या बाणासारखे नाही. ‘एसनिया’ म्हणजे शलाकेने (तपासणीच्या सुईने) किंवा अगदी कापडाच्या वातीने देखील. ‘एसेय्य’ म्हणजे तो बाण खोलवर रुतला आहे की वरवर आहे, याची तपासणी करावी. ‘अगदङ्गारं’ म्हणजे जळलेल्या हिरड्याचे किंवा आवळ्याचे चूर्ण. ‘ओदहेय्य’ म्हणजे (जखमेत) टाकावे किंवा भरावे. ‘अरोगो’ इत्यादींचे स्पष्टीकरण मागंडिय सुत्तात दिल्याप्रमाणेच आहे. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, sallena viddhassa hi viddhakāle vedanāya pākaṭakālo viya imesaṃ ‘‘mayaṃ pubbe ahuvamhā vā no vā, pāpakammaṃ akaramhā vā no vā, evarūpaṃ vā pāpaṃ karamhā’’ti jānanakālo siyā. Vaṇamukhassa parikantanādīsu catūsu kālesu vedanāya pākaṭakālo viya ‘‘ettakaṃ vā no dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettake vā nijjiṇṇe sabbameva dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati, suddhante patiṭṭhitā nāma bhavissāmā’’ti jānanakālo siyā. Aparabhāge phāsubhāvajānanakālo viya diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya jānanakālo siyā. Evamettha ekāya upamāya tayo atthā, catūhi upamāhi eko attho paridīpito. ‘एवमेव खो’ (तशाच प्रकारे) येथे ही उपमेची तुलना आहे. ज्याप्रमाणे बाणाने विद्ध झालेल्या मनुष्याला बाण रुतल्याच्या वेळी वेदनेचा स्पष्ट अनुभव येतो, त्याचप्रमाणे या निगंठांना देखील ‘आम्ही पूर्वी होतो की नव्हतो, आम्ही पापकृत्य केले की नाही, आम्ही अशा प्रकारचे पाप केले का’ हे जाणण्याची वेळ यायला हवी होती. जखमेचे तोंड कापताना इत्यादी चार प्रसंगी होणाऱ्या वेदनेच्या स्पष्ट अनुभवाप्रमाणे, ‘आमचे एवढे दुःख नष्ट झाले आहे, एवढे नष्ट झाल्यावर सर्वच दुःख नष्ट होईल आणि आम्ही शुद्धतेत प्रतिष्ठित होऊ’ हे जाणण्याची वेळ यायला हवी होती. नंतरच्या काळात निरोगीपणा जाणवण्याच्या वेळेप्रमाणे, याच जन्मात (दिट्ठेव धम्मे) अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी जाणण्याची वेळ यायला हवी होती. अशा प्रकारे, येथे एका उपमेद्वारे तीन अर्थ आणि चार उपमांद्वारे एक अर्थ स्पष्ट केला आहे. 4. Ime pana tato ekampi na jānanti, virajjhitvā gate salle aviddhova ‘‘viddhosi mayā’’ti paccatthikassa vacanappamāṇeneva ‘‘viddhosmī’’ti saññaṃ uppādetvā dukkhappattapuriso viya kevalaṃ mahānigaṇṭhassa vacanappamāṇena sabbametaṃ saddahantā evaṃ sallopamāya bhagavatā niggahitā paccāharituṃ asakkontā yathā nāma dubbalo sunakho migaṃ uṭṭhāpetvā sāmikassa abhimukhaṃ karitvā attanā osakkati, evaṃ mahānigaṇṭhassa matthake vādaṃ pakkhipantā nigaṇṭho, āvusotiādīmāhaṃsu. ४. परंतु हे निगंठ त्यापैकी एकही गोष्ट जाणत नाहीत. बाण चुकून गेल्यामुळे जखमी न झालेला मनुष्य जसा शत्रूच्या ‘मी तुला बाण मारला आहे’ या केवळ बोलण्यावर विश्वास ठेवून ‘मला बाण लागला आहे’ अशी धारणा करतो आणि दुःखी होतो; त्याचप्रमाणे हे निगंठ केवळ महानिगंठाच्या (नाटपुत्ताच्या) शब्दांवर विश्वास ठेवून या सर्व गोष्टी मानतात. अशा प्रकारे, भगवंतांनी बाणाच्या उपमेद्वारे त्यांचे खंडन केले असता, उत्तर देण्यास असमर्थ ठरून, ज्याप्रमाणे एखादा अशक्त कुत्रा हरणाला उठवून आपल्या मालकासमोर आणतो आणि स्वतः मागे सरकतो; त्याचप्रमाणे ते आपला वाद महानिगंठाच्या डोक्यावर ढकलून ‘आवुसो निगंठ...’ (मित्रा निगंठा...) इत्यादी बोलू लागले. 5. Atha ne bhagavā sācariyake niggaṇhanto pañca kho imetiādimāha. Tatrāyasmantānanti tesu pañcasu dhammesu āyasmantānaṃ. Kā atītaṃse satthari saddhāti atītaṃsavādimhi satthari kā saddhā. Yā atītavādaṃ saddahantānaṃ tumhākaṃ mahānigaṇṭhassa saddhā, sā katamā? Kiṃ [Pg.3] bhūtatthā abhūtatthā, bhūtavipākā abhūtavipākāti pucchati. Sesapadesupi eseva nayo. Sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vādapaṭihāranti paccāgamanakavādaṃ. Ettāvatā tesaṃ ‘‘apanetha saddhaṃ, sabbadubbalā esā’’ti saddhāchedakavādaṃ nāma dasseti. ५. त्यानंतर भगवंतांनी त्यांच्या गुरूंसह त्यांचे खंडन करताना ‘पंच खो इमे’ (हे पाच धर्म आहेत) इत्यादी सांगितले. ‘तत्रायस्मन्तानं’ म्हणजे त्या पाच धर्मांच्या बाबतीत आयुष्यमानांची (तुमची). ‘का अतीतंसे सत्थरि सद्धा’ म्हणजे भूतकाळाविषयी बोलणाऱ्या गुरूंवर तुमची कोणती श्रद्धा आहे? भूतकाळाचा दावा करणाऱ्या महानिगंठावर विश्वास ठेवणाऱ्या तुमची जी श्रद्धा आहे, ती कशी आहे? ती सत्य आहे की असत्य? तिचा परिणाम सत्य आहे की असत्य? असा भगवान प्रश्न विचारतात. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. ‘सहधम्मिकं’ म्हणजे हेतूयुक्त, सकारण. ‘वादपटिहारं’ म्हणजे प्रतिवाद (उत्तर देण्यास योग्य वाद). याद्वारे ‘तुमची ही श्रद्धा दूर करा, कारण ती अत्यंत दुर्बळ आहे’ असे सांगून त्यांच्या श्रद्धेचे खंडन करणारा वाद दर्शविला आहे. 6. Avijjā aññāṇāti avijjāya aññāṇena. Sammohāti sammohena. Vipaccethāti viparītato saddahatha, vipallāsaggāhaṃ vā gaṇhathāti attho. ६. ‘अविज्जा अञ्ञाणा’ म्हणजे अविद्या आणि अज्ञानामुळे. ‘सम्मोहा’ म्हणजे संमोहामुळे (भ्रमामुळे). ‘विपच्चेथ’ म्हणजे तुम्ही विपरीतपणे (चुकीच्या पद्धतीने) श्रद्धा ठेवता किंवा विपरीत धारणा ग्रहण करता, असा अर्थ आहे. 7. Diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃyeva attabhāve vipākadāyakaṃ. Upakkamenāti payogena. Padhānenāti vīriyena. Samparāyavedanīyanti dutiye vā tatiye vā attabhāve vipākadāyakaṃ. Sukhavedanīyanti iṭṭhārammaṇavipākadāyakaṃ kusalakammaṃ. Viparītaṃ dukkhavedanīyaṃ. Paripakkavedanīyanti paripakke nipphanne attabhāve vedanīyaṃ, diṭṭhadhammavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Aparipakkavedanīyanti aparipakke attabhāve vedanīyaṃ, samparāyavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ santepi ayamettha viseso – yaṃ paṭhamavaye kataṃ paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, majjhimavaye kataṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, pacchimavaye kataṃ tattheva vipākaṃ deti, taṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Yaṃ pana sattadivasabbhantare vipākaṃ deti, taṃ paripakkavedanīyaṃ nāma. Taṃ kusalampi hoti akusalampi. ७. ‘दिट्ठधम्मवेदनीयं’ म्हणजे याच जन्मात (अस्तित्वात) विपाक (फळ) देणारे. ‘उपक्कमेन’ म्हणजे प्रयोगाने (प्रयत्नाने). ‘पधानेन’ म्हणजे वीर्याने (परिश्रमाने). ‘सम्परायवेदनीयं’ म्हणजे दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या जन्मात विपाक देणारे. ‘सुखवेदनीयं’ म्हणजे इष्ट (अनुकूल) विपाक देणारे कुशल कर्म. याच्या विपरीत असणारे ते ‘दुःखवेदनीयं’ होय. ‘परिपक्कवेदनीयं’ म्हणजे परिपक्व झालेल्या, निष्पन्न झालेल्या जन्मात अनुभवायचे कर्म; हे ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ कर्माचेच दुसरे नाव आहे. ‘अपरिपक्कवेदनीयं’ म्हणजे अपरिपक्व अशा भावी जन्मात अनुभवायचे कर्म; हे ‘सम्परायवेदनीय’ कर्माचेच दुसरे नाव आहे. असे असले तरी, येथे हा विशेष फरक आहे – जे कर्म पहिल्या वयात (तारुण्यात) केले जाते आणि पहिल्या, मध्यम किंवा शेवटच्या वयात विपाक देते; जे मध्यम वयात केले जाते आणि मध्यम किंवा शेवटच्या वयात विपाक देते; जे शेवटच्या वयात केले जाते आणि तेथेच विपाक देते, त्याला ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ कर्म म्हणतात. परंतु, जे सात दिवसांच्या आत विपाक देते, त्याला ‘परिपक्कवेदनीय’ कर्म म्हणतात. ते कुशलही असू शकते आणि अकुशलही. Tatrimāni vatthūni – puṇṇo nāma kira duggatamanusso rājagahe sumanaseṭṭhiṃ nissāya vasati. Tamenaṃ ekadivasaṃ nagaramhi nakkhatte saṅghuṭṭhe seṭṭhi āha – ‘‘sace ajja kasissasi, dve ca goṇe naṅgalañca labhissasi. Kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, kasissasī’’ti. Kiṃ me nakkhattena, kasissāmīti? Tena hi ye goṇe icchasi, te gahetvā kasāhīti. So kasituṃ gato. Taṃ divasaṃ sāriputtatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti? Āvajjanto puṇṇaṃ disvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gato. Puṇṇo kasiṃ ṭhapetvā therassa dantakaṭṭhaṃ datvā mukhodakaṃ adāsi. Thero sarīraṃ paṭijaggitvā kammantassa avidūre [Pg.4] nisīdi bhattābhihāraṃ olokento. Athassa bhariyaṃ bhattaṃ āharantiṃ disvā antarāmaggeyeva attānaṃ dassesi. या संदर्भात (दृष्टधम्मवेदनीय कर्माच्या फलाविषयी) या कथा आहेत – राजगृह येथे पुण्ण नावाचा एक गरीब माणूस सुमन श्रेष्ठीचा आश्रय घेऊन राहत असे. एक दिवस नगरात उत्सवाची घोषणा झाली असता, श्रेष्ठी त्याला म्हणाला – “जर तू आज शेत नांगरशील, तर तुला दोन बैल आणि नांगर मिळेल. तू उत्सवात मौजमजा करणार की नांगरणार?” पुण्ण म्हणाला, “मला उत्सवाचा काय उपयोग? मी नांगरेन.” श्रेष्ठी म्हणाला, “तर मग तुला हवे ते बैल घेऊन नांगरणी कर.” तो नांगरणी करण्यासाठी गेला. त्या दिवशी स्थवीर सारिपुत्त निरोध-समापत्तीमधून उठून, “मी कोणावर अनुग्रह करू?” असा विचार करत होते. पुण्णाला पाहून त्यांनी आपले पात्र व चीवर घेतले आणि ते त्याच्या शेताकडे गेले. पुण्णाने नांगरणी थांबवून स्थविरांना दंतकाष्ठ दिले आणि तोंड धुण्यासाठी पाणी दिले. स्थविरांनी आपल्या शरीराची स्वच्छता केली आणि जेवण आणले जात आहे का हे पाहत ते शेताच्या जवळच बसले. नंतर त्याची पत्नी जेवण घेऊन येत असल्याचे पाहून त्यांनी स्वतःला वाटेतच प्रकट केले। Sā sāmikassa āhaṭabhattaṃ therassa patte pakkhipitvā puna gantvā aññaṃ bhattaṃ sampādetvā divā agamāsi. Puṇṇo ekavāraṃ kasitvā nisīdi. Sāpi bhattaṃ gahetvā āgacchantī āha – ‘‘sāmi pātova te bhattaṃ āhariyittha, antarāmagge pana sāriputtattheraṃ disvā taṃ tassa datvā aññaṃ pacitvā āharantiyā me ussūro jāto, mā kujjhi sāmī’’ti. Bhaddakaṃ te bhadde kataṃ, mayā therassa pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, amhākaṃyevānena piṇḍapātopi paribhutto, ajja therena katasamaṇadhammassa mayaṃ bhāgino jātāti cittaṃ pasādesi. Ekavāraṃ kasitaṭṭhānaṃ suvaṇṇameva ahosi. So bhuñjitvā kasitaṭṭhānaṃ olokento vijjotamānaṃ disvā uṭṭhāya yaṭṭhiyā paharitvā rattasuvaṇṇabhāvaṃ jānitvā ‘‘rañño akathetvā paribhuñjituṃ na sakkā’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā taṃ sabbaṃ sakaṭehi āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kāretvā ‘‘kassimasmiṃ nagare ettakaṃ suvaṇṇaṃ atthī’’ti pucchi. Kassaci natthīti ca vutte seṭṭhiṭṭhānamassa adāsi. So puṇṇaseṭṭhi nāma jāto. तिने आपल्या पतीसाठी आणलेले जेवण स्थविरांच्या पात्रात टाकले आणि पुन्हा घरी जाऊन दुसरे जेवण तयार केले व दिवसा उशिरा ती शेताकडे गेली. पुण्णाने एक फेरी नांगरणी करून विश्रांती घेतली होती. ती जेवण घेऊन येत असताना म्हणाली – “स्वामी, मी सकाळीच तुमच्यासाठी जेवण आणत होते, परंतु वाटेत स्थवीर सारिपुत्त दिसले. ते जेवण त्यांना देऊन, दुसरे जेवण शिजवून आणताना मला उशीर झाला. स्वामी, रागवू नका.” पुण्ण म्हणाला, “हे भद्रे, तू खूप चांगले केलेस. मीसुद्धा सकाळीच स्थविरांना दंतकाष्ठ आणि मुखोदक दिले होते. त्यांनी आपल्याच पिंडपाताचा स्वीकार केला आहे. आज स्थविरांनी आचरलेल्या श्रमणधर्माचे आपणही भागीदार झालो आहोत.” असे म्हणून त्याने आपले चित्त प्रसन्न केले. त्याने एकदा नांगरलेली जागा पूर्णपणे सोन्याची झाली. जेवण करून त्याने नांगरलेल्या जागेकडे पाहिले असता ती चमकताना दिसली. त्याने उठून काठीने मारून पाहिले आणि ते शुद्ध तांबडे सोने असल्याचे ओळखून, “राजाला न सांगता याचा उपभोग घेणे शक्य नाही,” असा विचार करून तो राजाकडे गेला आणि त्याने राजाला सांगितले. राजाने ते सर्व सोने गाड्यांमधून आणवले आणि राजवाड्यातील अंगणात त्याचा ढीग केला. राजाने विचारले, “या नगरात कोणाकडे एवढे सोने आहे का?” “कोणाकडेही नाही,” असे उत्तर मिळाल्यावर राजाने त्याला श्रेष्ठी पद दिले. तो पुण्ण श्रेष्ठी म्हणून प्रसिद्ध झाला। Aparampi vatthu – tasmiṃyeva rājagahe kāḷaveḷiyo nāma duggato atthi. Tassa bhariyā paṇṇambilayāguṃ paci. Mahākassapatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti āvajjanto taṃ disvā gantvā gehadvāre aṭṭhāsi. Sā pattaṃ gahetvā sabbaṃ tattha pakkhipitvā therassa adāsi, thero vihāraṃ gantvā satthu upanāmesi. Satthā attano yāpanamattaṃ gaṇhi, sesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pahosi. Kāḷavaḷiyopi taṃ ṭhānaṃ patto cūḷakaṃ labhi. Mahākassapo satthāraṃ kāḷavaḷiyassa vipākaṃ pucchi. Satthā ‘‘ito sattame divase seṭṭhicchattaṃ labhissatī’’ti āha. Kāḷavaḷiyo taṃ kathaṃ sutvā gantvā bhariyāya ārocesi. दुसरी एक कथा – त्याच राजगृहात काळवलिय नावाचा एक गरीब माणूस राहत होता. त्याच्या पत्नीने पालेभाज्यांची आंबट पेज शिजवली. स्थवीर महाकश्यप निरोध-समापत्तीमधून उठून, “मी कोणावर अनुग्रह करू?” असा विचार करत असताना त्यांनी त्याला पाहिले आणि ते त्याच्या घराच्या दाराशी जाऊन उभे राहिले. तिने पात्र घेऊन ती सर्व पेज त्यात टाकली आणि स्थविरांना दिली. स्थविरांनी विहारात जाऊन ती शास्त्यांना अर्पण केली. शास्त्यांनी आपल्या उदरनिर्वाहापुरतीच पेज घेतली आणि उरलेली पेज पाचशे भिक्खूंना पुरेशी झाली. काळवलियसुद्धा तेथे पोहोचला आणि त्यालाही एक छोटा भाग मिळाला. महाकश्यपांनी शास्त्यांना काळवलियच्या या कर्माच्या विपाकाविषयी विचारले. शास्त्यांनी सांगितले, “आजपासून सातव्या दिवशी त्याला श्रेष्ठीचे छत्र मिळेल.” काळवलियने हे ऐकले आणि घरी जाऊन आपल्या पत्नीला सांगितले। Tadā ca rājā nagaraṃ anusañcaranto bahinagare jīvasūle nisinnaṃ purisaṃ addasa. Puriso rājānaṃ disvā uccāsaddaṃ akāsi ‘‘tumhākaṃ me [Pg.5] bhuñjanabhattaṃ pahiṇatha devā’’ti. Rājā ‘‘pesessāmī’’ti vatvā sāyamāsabhatte upanīte saritvā ‘‘imaṃ harituṃ samatthaṃ jānāthā’’ti āha, nagare sahassabhaṇḍikaṃ cāresuṃ. Tatiyavāre kāḷavaḷiyassa bhariyā aggahesi. Atha naṃ rañño dassesuṃ, sā purisavesaṃ gahetvā pañcāvudhasannaddhā bhattapātiṃ gahetvā nagarā nikkhami. Bahinagare tāle adhivattho dīghatālo nāma yakkho taṃ rukkhamūlena gacchantiṃ disvā ‘‘tiṭṭha tiṭṭha bhakkhosi me’’ti āha. Nāhaṃ tava bhakkho, rājadūto ahanti. Kattha gacchasīti. Jīvasūle nisinnassa purisassa santikanti. Mamapi ekaṃ sāsanaṃ harituṃ sakkhissasīti. Āma sakkhissāmīti. ‘‘Dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti āroceyyāsi. Imasmiṃ tālamūle satta nidhikumbhiyo atthi, tā tvaṃ gaṇheyyāsīti. Sā ‘‘dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti ugghosentī agamāsi. त्याच वेळी राजा नगरात फिरत असताना, त्याने नगराबाहेर जिवंत सुळावर चढवलेल्या एका माणसाला पाहिले. राजाला पाहून तो माणूस मोठ्याने ओरडला, “महाराज, आपण जे जेवण जेवता, ते मला पाठवा!” राजाने “मी पाठवीन” असे सांगितले. संध्याकाळचे जेवण समोर आले असता राजाला त्याची आठवण झाली आणि तो म्हणाला, “हे जेवण घेऊन जाण्यास समर्थ असलेल्या कोणाला तुम्ही ओळखता का?” त्यांनी नगरात एक हजार नाण्यांचे बक्षीस जाहीर करून दवंडी पिटवली. तिसऱ्या वेळी काळवलियच्या पत्नीने ते स्वीकारले. नंतर त्यांनी तिला राजासमोर सादर केले. तिने पुरुषाचा वेष धारण केला, पाच शस्त्रांनी सज्ज झाली आणि जेवणाचे भांडे घेऊन नगराबाहेर पडली. नगराबाहेर ताडाच्या झाडावर राहणाऱ्या दीर्घताल नावाच्या यक्षाने तिला झाडाच्या बुंध्यावरून जाताना पाहिले आणि तो म्हणाला, “थांब, थांब! तू माझे भक्ष्य आहेस.” ती म्हणाली, “मी तुझे भक्ष्य नाही, मी राजाची दूत आहे.” यक्षाने विचारले, “तू कुठे चालली आहेस?” ती म्हणाली, “सुळावर चढवलेल्या माणसाकडे.” यक्ष म्हणाला, “तू माझाही एक संदेश घेऊन जाशील का?” ती म्हणाली, “होय, घेऊन जाईन.” यक्ष म्हणाला, “दीर्घतालाची पत्नी आणि सुमन देवराजाची कन्या काळी हिने पुत्राला जन्म दिला आहे, असे सांग. या ताडाच्या झाडाच्या मुळाशीता सात गुप्त धनाच्या घागरी आहेत, त्या तू काढून घे.” ती “दीर्घतालाची पत्नी आणि सुमन देवराजाची कन्या काळी हिने पुत्राला जन्म दिला आहे” अशी घोषणा करत पुढे गेली। Sumanadevo yakkhasamāgame nisinno sutvā ‘‘eko manusso amhākaṃ piyapavattiṃ āharati, pakkosatha na’’nti sāsanaṃ sutvā pasanno ‘‘imassa rukkhassa parimaṇḍalacchāyāya pharaṇaṭṭhāne nidhikumbhiyo tuyhaṃ dammī’’ti āha. Jīvasūle nisinnapuriso bhattaṃ bhuñjitvā mukhapuñchanakāle itthiphassoti ñatvā cūḷāya ḍaṃsi, sā asinā attano cūḷaṃ chinditvā rañño santikaṃyeva gatā. Rājā bhattabhojitabhāvo kathaṃ jānitabboti? Cūḷasaññāyāti vatvā rañño ācikkhitvā taṃ dhanaṃ āharāpesi. Rājā aññassa ettakaṃ dhanaṃ nāma atthīti. Natthi devāti. Rājā tassā patiṃ tasmiṃ nagare dhanaseṭṭhiṃ akāsi. Mallikāyapi deviyā vatthu kathetabbaṃ. Imāni tāva kusalakamme vatthūni. यक्षांच्या सभेत बसलेल्या सुमन देवराजाने हे ऐकले आणि “एक माणूस आपल्याला प्रिय बातमी आणत आहे, त्याला बोलवा” असा संदेश ऐकून प्रसन्न होऊन तो म्हणाला, “या झाडाची वर्तुळाकार सावली जिथे पसरते, तिथे असलेल्या गुप्त धनाच्या घागरी मी तुला देतो.” सुळावर चढवलेल्या माणसाने जेवण जेवून तोंड पुसताना स्त्रीचा स्पर्श झाल्याचे ओळखून तिच्या केसांच्या अंबाड्याला चावा घेतला. तिने तलवारीने स्वतःचा अंबाडा कापला आणि ती थेट राजाकडे गेली. राजाने विचारले, “त्याने जेवण जेवल्याचे कसे ओळखावे?” तिने “अंबाड्याच्या खुणेवरून” असे सांगून राजाला सर्व हकीकत सांगितली आणि ते धन आणवले. राजाने विचारले, “दुसऱ्या कोणाकडे एवढे धन आहे का?” “नाही महाराज,” असे उत्तर मिळाले. राजाने तिच्या पतीला त्या नगरात धनश्रेष्ठी केले. मल्लिका देवीचीही कथा सांगावी लागेल. ही सर्व कुशल कर्माची उदाहरणे आहेत। Nandamāṇavako pana uppalavaṇṇāya theriyā vippaṭipajji, tassa mañcato uṭṭhāya nikkhamitvā gacchantassa mahāpathavī bhijjitvā okāsamadāsi, tattheva mahānarakaṃ paviṭṭho. Nandopi goghātako paṇṇāsa vassāni goghātakakammaṃ katvā ekadivasaṃ bhojanakāle maṃsaṃ alabhanto ekassa jīvamānakagoṇassa jivhaṃ chinditvā aṅgāresu pacāpetvā khādituṃ āraddho. Athassa jivhā mūle chijjitvā bhattapātiyaṃyeva patitā, so viravanto kālaṃ katvā niraye nibbatti. Nandopi yakkho aññena yakkhena [Pg.6] saddhiṃ ākāsena gacchanto sāriputtattheraṃ navoropitehi kesehi rattibhāge abbhokāse nisinnaṃ disvā sīse paharitukāmo itarassa yakkhassa ārocetvā tena vāriyamānopi pahāraṃ datvā ḍayhāmi ḍayhāmīti viravanto tasmiṃyeva ṭhāne bhūmiṃ pavisitvā mahāniraye nibbattoti imāni akusalakamme vatthūni. नंदा नावाच्या तरुणाने उत्पलवर्णा थेरीशी गैरवर्तन (दुराचार) केले. तो पलंगावरून उठून बाहेर पडून जात असताना, पृथ्वी दुभंगली आणि तिने त्याला वाट दिली; तो तिथेच महानरकात पडला. नंदा नावाच्या एका खाटकाने देखील पन्नास वर्षे गोहत्येचे काम करून, एका दिवशी जेवणाच्या वेळी मांस न मिळाल्यामुळे, एका जिवंत बैलाची जीभ कापली आणि ती कोळशावर भाजून खाण्यास सुरुवात केली. तेव्हा त्याची स्वतःची जीभ मुळापासून तुटून जेवणाच्या पात्रातच पडली. तो ओरडत-किंचाळत मरण पावला आणि नरकात उत्पन्न झाला. नंदा नावाचा यक्ष देखील दुसऱ्या एका यक्षासोबत आकाशातून जात असताना, रात्रीच्या वेळी उघड्या जागेवर नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने बसलेल्या सारिपुत्त थेरांना पाहून, त्यांच्या डोक्यावर प्रहार करण्याची इच्छा धरून, दुसऱ्या यक्षाला सांगू लागला. त्याने मज्जाव केला तरीही प्रहार करून, 'मी जळत आहे, मी जळत आहे!' असे ओरडत त्याच ठिकाणी जमिनीत शिरून महानरकात उत्पन्न झाला. ही अकुशल कर्माची उदाहरणे आहेत असे जाणावे. Yaṃ pana antamaso maraṇasantikepi kataṃ kammaṃ bhavantare vipākaṃ deti, taṃ sabbaṃ samparāyavedanīyaṃ nāma. Tattha yo aparihīnassa jhānassa vipāko nibbattissati, so idha nibbattitavipākoti vutto. Tassa mūlabhūtaṃ kammaṃ neva diṭṭhadhammavedanīyaṃ na samparāyavedanīyanti, na vicāritaṃ, kiñcāpi na vicāritaṃ, samparāyavedanīyameva panetanti veditabbaṃ. Yo paṭhamamaggādīnaṃ bhavantare phalasamāpattivipāko, so idha nibbattitaguṇotveva vutto. Kiñcāpi evaṃ vutto, maggakammaṃ pana paripakkavedanīyanti veditabbaṃ. Maggacetanāyeva hi sabbalahuṃ phaladāyikā anantaraphalattāti. परंतु, अगदी मरणाच्या वेळी जरी केलेले कर्म दुसऱ्या जन्मात (भवांतरात) विपाक (फळ) देते, ते सर्व 'सम्परायवेदनीय' (पुढील जन्मात अनुभवायचे) कर्म म्हटले जाते. त्यामध्ये, न गमावलेल्या (अपरीहीन) ध्यानाचा जो विपाक उत्पन्न होईल, तो येथे 'उत्पन्न झालेला विपाक' असा म्हटला आहे. त्याचे मूळ कारण असलेले कर्म हे 'दिट्ठधम्मवेदनीय' (याच जन्मात अनुभवायचे) नाही आणि 'सम्परायवेदनीय' नाही, असा विचार केला गेला नाही. जरी असा विचार केला गेला नसला, तरी ते 'सम्परायवेदनीय' कर्मच आहे असे जाणावे. प्रथम मार्ग इत्यादींचा दुसऱ्या जन्मात जो फलसमापत्तीचा विपाक मिळतो, तो येथे 'उत्पन्न झालेला गुण' म्हणूनच सांगितला आहे. जरी असे म्हटले असले, तरी मार्ग-कर्म हे 'परिपक्ववेदनीय' आहे असे जाणावे. कारण मार्ग-चेतना हीच सर्वात वेगाने फळ देणारी असते, कारण तिच्या लगेचच नंतर फल प्राप्त होते. 8. Bahuvedanīyanti saññābhavūpagaṃ. Appavedanīyanti asaññābhavūpagaṃ. Savedanīyanti savipākaṃ kammaṃ. Avedanīyanti avipākaṃ kammaṃ. Evaṃ santeti imesaṃ diṭṭhadhammavedanīyādīnaṃ kammānaṃ upakkamena samparāyavedanīyādi bhāvakāraṇassa alābhe sati. Aphaloti nipphalo niratthakoti. Ettāvatā aniyyānikasāsane payogassa aphalataṃ dassetvā padhānacchedakavādo nāma dassitoti veditabbo. Sahadhammikā vādānuvādāti parehi vuttakāraṇena sakāraṇā hutvā nigaṇṭhānaṃ vādā ca anuvādā ca. Gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchantīti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ āgacchanti. ‘‘Vādānuppattā gārayhaṭṭhānā’’tipi pāṭho. Tassattho – parehi vuttena kāraṇena sakāraṇā nigaṇṭhānaṃ vādaṃ anuppattā taṃ vādaṃ sosentā milāpentā dukkaṭakammakārinotiādayo dasa gārayhaṭṭhānā āgacchanti. ८. 'बहुवेदनीय' म्हणजे संज्ञा-भवात घेऊन जाणारे कर्म. 'अप्पवेदनीय' म्हणजे असंज्ञा-भवात घेऊन जाणारे कर्म. 'सवेदनीय' म्हणजे विपाकासहित (फळ देणारे) कर्म. 'अवेदनीय' म्हणजे विपाकरहित (फळ न देणारे) कर्म. 'एवं सन्ते' म्हणजे या दिट्ठधम्मवेदनीय इत्यादी कर्मांच्या प्रयत्नाने (उपक्रमाने) सम्परायवेदनीय इत्यादी होण्याचे कारण न मिळाल्यास. 'अफलो' म्हणजे निष्फळ, निरर्थक. एवढ्या विवेचनाने, अनिय्यानिक शासनात (संसारातून मुक्त न करणाऱ्या पंथात) प्रयत्नांचे निष्फळत्व दाखवून 'प्रधानच्छेदकवाद' दर्शविला आहे असे जाणावे. 'सहधम्मिक वादाणुवादा' म्हणजे इतरांनी सांगितलेल्या कारणांमुळे सकारण होऊन, निगंठांचे (निर्ग्रंथांचे) वाद (स्वतःचे मत) आणि अनुवादा (त्यांच्या अनुयायांचे मत). 'गारय्हं ठानं आगच्छन्ति' म्हणजे विद्वानांद्वारे निंदनीय ठरणाऱ्या स्थितीला प्राप्त होतात. 'वादानुप्पत्ता गारय्हट्ठाना' असाही पाठ आहे. त्याचा अर्थ असा – इतरांनी सांगितलेल्या कारणांमुळे सकारण होऊन, निगंठांच्या वादाला अनुसरून, त्या वादाला शुष्क व म्लान करत, 'दुष्करकर्म करणारे' इत्यादी दहा निंदनीय स्थितीला प्राप्त होतात. 9. Saṅgatibhāvahetūti niyatibhāvakāraṇā. Pāpasaṅgatikāti pāpaniyatino. Abhijātihetūti chaḷabhijātihetu. ९. 'संगतिभावहेतू' म्हणजे नियतीभावाचे कारण. 'पापसंगतिका' म्हणजे पापी नियती असलेले. 'अभिजातिहेतू' म्हणजे सहा प्रकारच्या अभिजातींचे (वर्णांचे) कारण. 10. Evaṃ [Pg.7] nigaṇṭhānaṃ upakkamassa aphalataṃ dassetvā idāni niyyānikasāsane upakkamassa vīriyassa ca saphalataṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha anaddhabhūtanti anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, na taṃ addhabhāveti nābhibhavatīti attho. Tampi nānappakārāya dukkarakārikāya payojento dukkhena addhabhāveti nāma. Ye pana sāsane pabbajitvā āraññakā vā honti rukkhamūlikādayo vā, te dukkhena na addhabhāventi nāma. Niyyānikasāsanasmiñhi vīriyaṃ sammāvāyāmo nāma hoti. १०. अशा प्रकारे निगंठांच्या प्रयत्नांचे निष्फळत्व दाखवून, आता संसारातून मुक्त करणाऱ्या (निय्यानिक) शासनात प्रयत्नांचे आणि वीर्याचे (उत्साहाचे) सफळत्व दाखवण्यासाठी भगवान म्हणाले, 'कथञ्च, भिक्खवे' (भिक्खूंनो, कसे काय?) इत्यादी. त्यामध्ये 'अनद्धभूतं' म्हणजे अनभिभूत (न दडपलेला). दुःखाने न दडपलेला असा मनुष्य-आत्मभाव (मनुष्य जन्म) म्हटला जातो; 'त्याला दडपत नाही' म्हणजेच 'त्याच्यावर मात करत नाही' असा अर्थ आहे. त्यालाही विविध प्रकारच्या दुष्कर कर्मांमध्ये लावून दुःखाने दडपून टाकणे म्हणजेच 'दुःखाने दडपणे' होय. परंतु जे या शासनात प्रव्रजित होऊन आरण्यक (अरण्यात राहणारे) किंवा वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारे) इत्यादी होतात, ते स्वतःला दुःखाने दडपून टाकत नाहीत. कारण संसारातून मुक्त करणाऱ्या शासनातील वीर्य हे 'सम्यक व्यायाम' (योग्य प्रयत्न) म्हटले जाते. Thero panāha – yo issarakule nibbatto sattavassiko hutvā alaṅkatappaṭiyatto pituaṅke nisinno ghare bhattakiccaṃ katvā nisinnena bhikkhusaṅghena anumodanāya kariyamānāya tisso sampattiyo dassetvā saccesu pakāsitesu arahattaṃ pāpuṇāti, mātāpitūhi vā ‘‘pabbajissasi tātā’’ti vutto ‘‘āma pabbajissāmī’’ti vatvā nhāpetvā alaṅkaritvā vihāraṃ nīto tacapañcakaṃ uggaṇhitvā nisinno kesesu ohāriyamānesu khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇāti, navapabbajito vā pana manosilātelamakkhitena sīsena punadivase mātāpitūhi pesitaṃ kājabhattaṃ bhuñjitvā vihāre nisinnova arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ na dukkhena attānaṃ addhabhāveti nāma. Ayaṃ pana ukkaṭṭhasakkāro. Yo dāsikucchiyaṃ nibbatto antamaso rajatamuddikampi piḷandhitvā gorakapiyaṅgumattenāpi sarīraṃ vilimpetvā ‘‘pabbājetha na’’nti nīto khuragge vā punadivase vā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi na anaddhabhūtaṃ attānaṃ dukkhena addhabhāveti nāma. परंतु थेर म्हणाले – जो प्रतिष्ठित आणि श्रीमंत कुळात जन्माला आलेला, सात वर्षांचा असताना, अलंकार परिधान करून वडिलांच्या मांडीवर बसलेला, घरात भोजन करून बसलेल्या भिक्खू संघाद्वारे अनुमोदन केले जात असताना, तीन संपत्ती दाखवून चार आर्यसत्यांचे प्रकाशन केले असता अर्हत्त्व प्राप्त करतो; किंवा आई-वडिलांनी 'बाळा, तू प्रव्रजित होणार का?' असे विचारले असता, 'होय, मी प्रव्रजित होईन' असे म्हणून, स्नान घालून, अलंकार चढवून विहारात नेला असता, 'त्वचा-पंचक' कर्मास्थान शिकून बसलेला असताना, त्याचे केस कापले जात असताना वस्तऱ्याच्या टोकावरच अर्हत्त्व प्राप्त करतो; किंवा नवीन प्रव्रजित झालेला, मनःशिला आणि तेलाने माखलेल्या डोक्याने, दुसऱ्या दिवशी आई-वडिलांनी कावडीने पाठवलेले अन्न खाऊन विहारात बसल्या बसल्याच अर्हत्त्व प्राप्त करतो; हा स्वतःला दुःखाने दडपून टाकत नाही असे म्हटले जाते. परंतु हा 'उत्कृष्ट सत्कार' असलेला पुद्गल होय. जो दासीच्या गर्भातून जन्माला आलेला, अगदी कमीत कमी चांदीची अंगठी देखील परिधान करून, गोरोचन आणि प्रियंगू शरीराला लावून 'याला प्रव्रजित करा' असे म्हणून विहारात नेला असता, वस्तऱ्याच्या टोकावर किंवा दुसऱ्या दिवशी अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हा देखील न दडपलेल्या स्वतःच्या आत्मभावाला दुःखाने दडपून टाकत नाही असे म्हटले जाते. Dhammikaṃ sukhaṃ nāma saṅghato vā gaṇato vā uppannaṃ catupaccayasukhaṃ. Anadhimucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Dhammikañhi sukhaṃ na pariccajāmīti na tattha gedho kātabbo. Saṅghato hi uppannaṃ salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā ‘‘idamatthaṃ eta’’nti paricchinditvā saṅghamajjhe bhikkhūnaṃ antare paribhuñjanto pattantare padumaṃ viya sīlasamādhivipassanāmaggaphalehi vaḍḍhati. Imassāti paccuppannānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ mūlabhūtassa. Dukkhanidānassāti taṇhāya. Sā hi pañcakkhandhadukkhassa nidānaṃ. Saṅkhāraṃ padahatoti sampayogavīriyaṃ [Pg.8] karontassa. Virāgo hotīti maggena virāgo hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘saṅkhārapadhānena me imassa dukkhanidānassa virāgo hotī’’ti evaṃ pajānātīti iminā sukhāpaṭipadā khippābhiññā kathitā. Dutiyavārena tassa sampayogavīriyassa majjhattatākāro kathito. So yassa hi khvāssāti ettha ayaṃ saṅkhepattho – so puggalo yassa dukkhanidānassa saṅkhārapadhānena virāgo hoti, saṅkhāraṃ tattha padahati, maggapadhānena padahati. Yassa pana dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāventassa virāgo hoti, upekkhaṃ tattha bhāveti, maggabhāvanāya bhāveti. Tassāti tassa puggalassa. धार्मिक सुख म्हणजे संघातून किंवा गणातून उत्पन्न झालेले चार प्रत्ययांचे (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) सुख होय. 'अनधिमुच्छित' म्हणजे तृष्णेच्या मोहाने मोहित न झालेला. 'मी धार्मिक सुखाचा त्याग करत नाही' असा विचार करून त्यात आसक्ती (लोभ) करू नये. संघातून प्राप्त झालेले शलाका-भक्त (चिट्ठीने मिळणारे अन्न) किंवा वर्षावासिक चीवर 'हे या विशिष्ट प्रयोजनासाठी आहे' असे निश्चित करून, संघाच्या मध्ये, भिक्खूंच्या समुदायात त्याचा उपभोग घेणारा भिक्खू पानांच्या मध्ये उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे शील, समाधी, विपश्यना, मार्ग आणि फळांनी वृद्धिंगत होतो. 'याच्या' म्हणजे वर्तमानकाळातील पाच स्कंधांच्या मूळ कारणाचे. 'दुःखनिदानाचा' म्हणजे तृष्णेचा. कारण ती तृष्णाच पाच स्कंधांच्या दुःखाचे मूळ कारण आहे. 'संस्कारांचा प्रकर्षेकरून अभ्यास करणाऱ्या' म्हणजे सम्यक वीर्य (प्रयत्न) करणाऱ्या व्यक्तीचे. 'विराग होतो' म्हणजे मार्गाने (आर्यमार्गाने) विराग होतो. याचा अर्थ असा आहे - 'प्रयत्नांच्या प्रधानाने माझ्या या दुःखनिदानाचा (तृष्णेचा) विराग होतो' असे जो जाणतो, याद्वारे भगवंतांनी 'सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा' (सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा) सांगितली आहे. दुसऱ्या वेळी त्या सम्यक वीर्याच्या तटस्थतेचा (उपेक्षा भावाचा) निर्देश केला आहे. 'सो यस्स हि ख्वास' यामध्ये हा संक्षेपार्थ आहे - त्या व्यक्तीला ज्या दुःखनिदानाचा संस्कार-प्रधानाने विराग होतो, तो तिथे संस्कारांचा (प्रयत्नांचा) प्रकर्ष करतो, मार्ग-प्रधानाने प्रकर्ष करतो. परंतु ज्या दुःखनिदानाचा उपेक्षा भाव ठेवणाऱ्या आणि उपेक्षेची भावना करणाऱ्याला विराग होतो, तो तिथे उपेक्षेची भावना करतो, मार्गभावनेने भावना करतो. 'त्याच्या' म्हणजे त्या व्यक्तीच्या. 11. Paṭibaddhacittoti chandarāgena baddhacitto. Tibbacchandoti bahalacchando. Tibbāpekkhoti bahalapatthano. Santiṭṭhantinti ekato tiṭṭhantiṃ. Sañjagghantinti mahāhasitaṃ hasamānaṃ. Saṃhasantinti sitaṃ kurumānaṃ. ११. 'प्रतिबद्धचित्त' म्हणजे छंदरागाने (आसक्तीने) बद्ध झालेले चित्त असलेला. 'तीव्रछंद' म्हणजे तीव्र इच्छा (तृष्णा) असलेला. 'तीव्र अपेक्षेचा' म्हणजे अत्यंत तीव्र आकांक्षा असलेला. 'संतिष्ठमान' म्हणजे एकत्र उभी राहिलेली (स्त्री). 'संजग्घंती' म्हणजे मोठ्याने हसणारी. 'संहसंती' म्हणजे मंदस्मित करणारी. Evameva kho, bhikkhaveti ettha idaṃ opammavibhāvanaṃ – eko hi puriso ekissā itthiyā sāratto ghāsacchādanamālālaṅkārādīni datvā ghare vāseti. Sā taṃ aticaritvā aññaṃ sevati. So ‘‘nūna ahaṃ assā anurūpaṃ sakkāraṃ na karomī’’ti sakkāraṃ vaḍḍhesi. Sā bhiyyosomattāya aticaratiyeva. So – ‘‘ayaṃ sakkariyamānāpi aticarateva, ghare me vasamānā anatthampi kareyya, nīharāmi na’’nti parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā ‘‘mā puna gehaṃ pāvisī’’ti vissajjesi. Sā kenaci upāyena tena saddhiṃ santhavaṃ kātuṃ asakkontī naṭanaccakādīhi saddhiṃ vicarati. Tassa purisassa taṃ disvā neva uppajjati domanassaṃ, somanassaṃ pana uppajjati. ‘भिक्खूंनो, याचप्रमाणे...’ येथे हे उपमेचे स्पष्टीकरण आहे - एक पुरुष एका स्त्रीवर अत्यंत आसक्त होऊन तिला अन्न, वस्त्र, पुष्पमाला, अलंकार इत्यादी देऊन आपल्या घरात ठेवतो. ती त्याचा विश्वासघात (अतिचार) करून दुसऱ्या पुरुषाचे सेवन करते. तो विचार करतो, 'नक्कीच मी हिचा योग्य सत्कार (काळजी) करत नाही,' म्हणून तो तिचा सत्कार वाढवतो. ती आणखीनच जास्त प्रमाणात विश्वासघात करते. तो विचार करतो - 'सत्कार केला जात असतानाही ही विश्वासघातच करते, माझ्या घरात राहून ही माझे अनहितही करू शकते, म्हणून मी हिला बाहेर काढून देतो.' असे ठरवून तो लोकांच्या (परिषदेच्या) मध्ये तिच्याशी संबंध तोडल्याचे जाहीर करतो आणि 'पुन्हा माझ्या घरात प्रवेश करू नकोस' असे सांगून तिला घालवून देतो. ती कोणत्याही उपायाने त्या पुरुषाशी पुन्हा संबंध प्रस्थापित करू न शकल्यामुळे नट, नर्तक इत्यादींसोबत फिरू लागते. त्या पुरुषाला तिला पाहून मुळीच दुःख (दौर्मनस्य) होत नाही, उलट आनंद (सौमनस्य) च होतो. Tattha purisassa itthiyā sārattakālo viya imassa bhikkhuno attabhāve ālayo. Ghāsacchādanādīni datvā ghare vasāpanakālo viya attabhāvassa paṭijagganakālo. Tassā aticaraṇakālo viya jaggiyamānasseva attabhāvassa pittapakopādīnaṃ vasena sābādhatā. ‘‘Attano anurūpaṃ sakkāraṃ alabhantī aticaratī’’ti sallakkhetvā sakkāravaḍḍhanaṃ viya ‘‘bhesajjaṃ alabhanto evaṃ hotī’’ti sallakkhetvā [Pg.9] bhesajjakaraṇakālo. Sakkāre vaḍḍhitepi puna aticaraṇaṃ viya pittādīsu ekassa bhesajje kariyamāne sesānaṃ pakopavasena puna sābādhatā. Parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā gehā nikkaḍḍhanaṃ viya ‘‘idāni te nāhaṃ dāso na kammakaro, anamatagge saṃsāre taṃyeva upaṭṭhahanto vicariṃ, ko me tayā attho, chijja vā bhijja vā’’ti tasmiṃ anapekkhataṃ āpajjitvā vīriyaṃ thiraṃ katvā maggena kilesasamugghātanaṃ. Naṭanaccakādīhi naccamānaṃ vicarantiṃ disvā yathā tassa purisassa domanassaṃ na uppajjati, somanassameva uppajjati, evameva imassa bhikkhuno arahattaṃ pattassa pittapakopādīnaṃ vasena ābādhikaṃ attabhāvaṃ disvā domanassaṃ na uppajjati, ‘‘muccissāmi vata khandhaparihāradukkhato’’ti somanassameva uppajjatīti. Ayaṃ pana upamā ‘‘paṭibaddhacittassa domanassaṃ uppajjati, appaṭibaddhacittassa natthetanti ñatvā itthiyā chandarāgaṃ pajahati, evamayaṃ bhikkhu saṅkhāraṃ vā padahantassa upekkhaṃ vā bhāventassa dukkhanidānaṃ pahīyati, no aññathāti ñatvā tadubhayaṃ sampādento dukkhanidānaṃ pajahatī’’ti etamatthaṃ vibhāvetuṃ āgatāti veditabbā. त्या उपमेमध्ये, पुरुषाचा स्त्रीवरील आसक्तीचा काळ म्हणजे या भिक्खूची स्वतःच्या आत्मभावावरील (शरीर-मनावरील) आसक्ती होय. अन्न-वस्त्र इत्यादी देऊन घरात ठेवण्याचा काळ म्हणजे आत्मभावाची (शरीराची) काळजी घेण्याचा काळ होय. तिचा विश्वासघाताचा काळ म्हणजे काळजी घेतली जात असतानाही पित्तप्रकोप इत्यादींमुळे शरीराला होणारे आजारपण होय. 'स्वतःला योग्य सत्कार न मिळाल्यामुळे ती विश्वासघात करते' असे समजून सत्कार वाढवण्याप्रमाणे, 'औषध न मिळाल्यामुळे असे होते' असे समजून औषधोपचार करण्याचा काळ होय. सत्कार वाढवला तरी पुन्हा विश्वासघात करण्याप्रमाणे, पित्त इत्यादींपैकी एकावर औषधोपचार केला असता इतरांच्या प्रकोपाने पुन्हा आजारी पडणे होय. परिषदेमध्ये संबंध तोडल्याचे जाहीर करून घरातून हाकलून देण्याप्रमाणे, 'आता मी तुझा दास नाही की कामगार नाही, अनादी संसारात तुझीच सेवा करत मी भटकलो, मला तुझ्याशी काय कर्तव्य? तू नष्ट हो वा भंग पावे' असे म्हणून त्या शरीराविषयी अनासक्ती प्राप्त करून, वीर्य (प्रयत्न) दृढ करून मार्गाने क्लेशांचे समूळ उच्चाटन करणे होय. नट-नर्तकांसोबत नाचत फिरताना पाहून जसे त्या पुरुषाला दुःख होत नाही, उलट आनंदच होतो, त्याचप्रमाणे अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या या भिक्खूला पित्तप्रकोप इत्यादींमुळे पीडित असलेला आपला आत्मभाव (शरीर) पाहून दुःख होत नाही, तर 'मी खरोखरच स्कंधांच्या वहनाच्या दुःखातून मुक्त होईन' असा विचार करून आनंदच होतो. ही उपमा 'आसक्त चित्त असलेल्याला दुःख होते, अनासक्त चित्त असलेल्याला होत नाही, हे जाणून तो स्त्रीवरील छंदराग सोडतो; याचप्रमाणे हा भिक्खू संस्कारांचा प्रकर्ष करत किंवा उपेक्षेची भावना करत असताना दुःखाचे मूळ कारण नष्ट होते, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, हे जाणून त्या दोन्ही गोष्टी साध्य करत दुःखाच्या मूळ कारणाचा (तृष्णेचा) त्याग करतो' हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आली आहे, असे जाणावे. 12. Yathā sukhaṃ kho me viharatoti yena sukhena viharituṃ icchāmi tena, me viharato. Padahatoti pesentassa. Ettha ca yassa sukhā paṭipadā asappāyā, sukhumacīvarāni dhārentassa pāsādike senāsane vasantassa cittaṃ vikkhipati, dukkhā paṭipadā sappāyā, chinnabhinnāni thūlacīvarāni dhārentassa susānarukkhamūlādīsu vasantassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. १२. ‘ज्या सुखाने मला विहार करायचा आहे’ म्हणजे ज्या सुखाने मला राहण्याची इच्छा आहे, त्या सुखाने मी विहार करत असताना. ‘प्रयत्न करणाऱ्याचे’ म्हणजे चित्ताला (निर्वाणाकडे) प्रवृत्त करणाऱ्याचे. आणि येथे ज्याच्यासाठी सुखकारक प्रतिपदा (सराव) अहितकारक असते, म्हणजे सुकुमार चीवरे परिधान करणाऱ्या आणि सुंदर प्रासादासारख्या सेनासनात राहणाऱ्याचे चित्त विचलित होते; परंतु दुःखकारक प्रतिपदा हितकारक असते, म्हणजे फाटलेली-तुटलेली जाडीभरडी चीवरे परिधान करणाऱ्या आणि स्मशान किंवा वृक्षाच्या मुळाशी राहणाऱ्याचे चित्त एकाग्र होते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, usukāro viya hi jātijarāmaraṇabhīto yogī daṭṭhabbo, vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ viya vaṅkakuṭilajimhacittaṃ, dve alātā viya kāyikacetasikavīriyaṃ, tejanaṃ ujuṃ karontassa kañjikatelaṃ viya saddhā, namanadaṇḍako viya lokuttaramaggo, ussukārassa vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ kañjikatelena sinehetvā alātesu tāpetvā namanadaṇḍakena ujukaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno vaṅkakuṭilajimhacittaṃ saddhāya sinehetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā [Pg.10] lokuttaramaggena ujukaraṇaṃ, usukārasseva evaṃ ujukatena tejanena sapattaṃ vijjhitvā sampattianubhavanaṃ viya imassa yogino tathā ujukatena cittena kilesagaṇaṃ vijjhitvā pāsādike senāsane nirodhavaratalagatassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idha tathāgato sukhāpaṭipadākhippābhiññabhikkhuno, dukkhāpaṭipadādandhābhiññabhikkhuno ca paṭipattiyo kathitā, itaresaṃ dvinnaṃ na kathitā, tā kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Imāsu vā dvīsu kathitāsu itarāpi kathitāva honti, āgamanīyapaṭipadā pana na kathitā, taṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sahāgamanīyāpi vā paṭipadā kathitāva, adassitaṃ pana ekaṃ buddhuppādaṃ dassetvā ekassa kulaputtassa nikkhamanadesanaṃ arahattena vinivaṭṭessāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. येथे 'एवमेव खो' (त्याचप्रमाणे) हे उपमेचे साधर्म्य दर्शवणारे आहे. ज्याप्रमाणे बाणकार असतो, त्याचप्रमाणे जन्म, जरा आणि मरणाने भयभीत झालेला योगी समजावा. वाकड्या, कुटिल व वक्र बाणाप्रमाणे वाकडे, कुटिल व वक्र चित्त समजावे. दोन जळत्या मशालींप्रमाणे कायिक आणि चैतसिक वीर्य समजावे. बाण सरळ करणाऱ्यासाठी कांजी आणि तेलाप्रमाणे श्रद्धा समजावी. नमनदंडकाप्रमाणे (बाण सरळ करण्याच्या लाकडाप्रमाणे) लोकोत्तर मार्ग समजावा. ज्याप्रमाणे बाणकार वाकड्या, कुटिल व वक्र बाणाला कांजी आणि तेलाने माखून, निखाऱ्यांवर तापवून आणि नमनदंडकाने सरळ करतो, त्याचप्रमाणे या भिक्खूच्या वाकड्या, कुटिल व वक्र चित्ताला श्रद्धेने स्निग्ध करून, कायिक व चैतसिक वीर्याने तापवून, लोकोत्तर मार्गाने सरळ करणे समजावे. ज्याप्रमाणे बाणकाराने अशा प्रकारे सरळ केलेल्या बाणाने शत्रूला वेधून ऐश्वर्याचा अनुभव घेणे असते, त्याचप्रमाणे या योगी पुरुषाने त्याच प्रकारे सरळ केलेल्या चित्ताने क्लेशांच्या समूहाला वेधून (नष्ट करून), प्रसन्न करणाऱ्या सेनासनात (निवासस्थानात) राहून, श्रेष्ठ निरोध-भूमीला प्राप्त करून फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे समजावे. येथे तथागतांनी सुख-प्रतिपदा-क्षिप्र-अभिज्ञा भिक्खूच्या आणि दुःख-प्रतिपदा-दंध-अभिज्ञा भिक्खूच्या प्रतिपदेचे (साधनेचे) कथन केले आहे; इतर दोघांच्या प्रतिपदेचे कथन केले नव्हते, ते सांगण्यासाठी या देशनेचा आरंभ केला. किंवा या दोन्हीचे कथन केले असता, इतर दोन्हीचेही कथन केल्यासारखेच होते. परंतु आगमनीय प्रतिपदेचे कथन केले नव्हते, ते सांगण्यासाठी या देशनेचा आरंभ केला. किंवा आगमनीय प्रतिपदेसह सर्व प्रतिपदांचे कथन केलेच आहे. परंतु न दर्शवलेला असा एक बुद्ध-उत्पाद (बुद्धांचा प्रादुर्भाव) दर्शवून, एका कुलपुत्राच्या अभिनिष्क्रमणाची (गृहत्यागाची) देशना अर्हत्त्वापर्यंत पोहोचवून पूर्ण करीन, हे दर्शवण्यासाठी या देशनेचा आरंभ केला. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमध्ये. Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. देवदह सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 2. Pañcattayasuttavaṇṇanā २. पञ्चत्तय सुत्ताचे वर्णन 21. Evaṃ me sutanti pañcattayasuttaṃ. Tattha eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti paribbajupagatabhāvena samaṇā jātiyā brāhmaṇā, lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti aparantakappikā. Aparantakappo vā etesaṃ atthītipi aparantakappikā. Ettha ca antoti ‘‘sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) viya idha koṭṭhāso adhippeto. Kappoti taṇhādiṭṭhiyo. Vuttampi cetaṃ ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti. Tasmā taṇhādiṭṭhivasena anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā ṭhitāti aparantakappikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Tesaṃ evaṃ aparantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena aparantameva anugatā diṭṭhīti aparantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ aparantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā [Pg.11] anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. Anekavihitānīti anekavidhāni. Adhivuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtamatthaṃ adhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. २१. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे 'पञ्चत्तय सुत्त' आहे. त्यात 'एके' म्हणजे काही (श्रमण-ब्राह्मण). 'श्रमण-ब्राह्मण' म्हणजे परिव्राजक अवस्था पत्करल्यामुळे श्रमण आणि जन्माने ब्राह्मण; किंवा जगामध्ये ज्यांना 'श्रमण' आणि 'ब्राह्मण' म्हणून मान्यता मिळाली आहे ते. भविष्याविषयी (अपरान्त) कल्पना करून आणि तर्क-वितर्क करून जे ते ग्रहण करतात, म्हणून त्यांना 'अपरान्तकप्पिक' (भविष्य-कल्पक) म्हणतात. किंवा ज्यांच्याकडे भविष्याविषयीची कल्पना (अपरान्तकल्प) आहे, म्हणूनही ते 'अपरान्तकप्पिक' होत. आणि येथे 'अन्त' या शब्दाने, 'हे आवुसो, सक्काय हा एक अन्त आहे' इत्यादींप्रमाणे, येथे 'भाग' (कोठ्ठास) असा अर्थ अभिप्रेत आहे. 'कप्प' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी. हे असेही म्हटले आहे: 'कप्प म्हणजे संक्षेपाने दोन कप्प आहेत - तृष्णा-कप्प आणि दृष्टी-कप्प'. म्हणून, तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने भविष्यातील स्कंध-भागाची कल्पना करून जे स्थित आहेत, ते 'अपरान्तकप्पिक' होत, असा येथे अर्थ समजावा. अशा प्रकारे भविष्याची कल्पना करून स्थित असलेल्या त्यांच्या, वारंवार उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे, केवळ भविष्यालाच अनुसरून असणारी जशी दृष्टी आहे, तिला 'अपरान्तानुदिट्ठी' म्हणतात, आणि ते 'अपरान्तानुदिट्ठी' होत. ते अशा दृष्टीचे लोक त्या भविष्याला आलंबन करून, आश्रय करून आणि प्रतीय करून इतर लोकांनाही कुदृष्टीचे बनवत विविध प्रकारच्या 'अधिवुत्तिपदांचे' प्रतिपादन करतात. 'अनेकविहितानि' म्हणजे अनेक प्रकारची. 'अधिवुत्तिपदानि' म्हणजे अधिवचनपदे. अथवा, सत्य अर्थाला दडपून, यथार्थ स्वभावाने ग्रहण न करता प्रवृत्त होत असल्यामुळे दृष्टींना 'अधिवुत्ति' म्हणतात; आणि त्या दृष्टींची पदे म्हणजे 'अधिवुत्तिपदानि' होय, ज्याचा अर्थ 'दृष्टी प्रकट करणारी वचने' असा आहे. Saññīti saññāsamaṅgī. Arogoti nicco. Ittheketi itthaṃ eke, evameketi attho. Iminā soḷasa saññīvādā kathitā, asaññīti iminā aṭṭha asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīti iminā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, sato vā pana sattassāti iminā satta ucchedavādā. Tattha satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhavavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Diṭṭhadhammanibbānaṃ vāti iminā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā kathitā. Tattha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Santaṃ vāti saññītiādivasena tīhākārehi santaṃ. Tīṇi hontīti saññī attātiādīni santaattavasena ekaṃ, itarāni dveti evaṃ tīṇi. 'सञ्ञी' म्हणजे संज्ञेने युक्त असलेला. 'अरोगो' म्हणजे नित्य. 'इत्थेके' म्हणजे 'इत्थं एके' (अशा प्रकारे काही लोक), असा अर्थ आहे. या द्वारे सोळा संज्ञीवादांचे कथन केले आहे; 'असञ्ञी' याद्वारे आठ असंज्ञीवादांचे; 'नेवसञ्ञीनासञ्ञी' याद्वारे आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादांचे; 'सतो वा पन सत्तस्स' याद्वारे सात उच्छेदवादांचे कथन केले आहे. त्यात 'सतो' म्हणजे विद्यमान असलेल्या. 'उच्छेदं' म्हणजे उच्छेद (पूर्ण नाश). 'विनासं' म्हणजे अदृश्य होणे. 'विभवं' म्हणजे भवाचा अंत होणे. हे सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्दच आहेत. 'दिट्ठधम्मनिब्बानं वा' याद्वारे पाच दृष्टधर्मनिर्वाणवादांचे कथन केले आहे. त्यात 'दिट्ठधम्मो' म्हणजे प्रत्यक्ष धर्म (वर्तमान जीवन) म्हटले जाते, त्या त्या ठिकाणी प्राप्त झालेल्या आत्मभावाचे हे नाव आहे. दृष्टधर्मात निर्वाण म्हणजे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' होय; याच आत्मभावात दुःखाचा उपशम असा याचा अर्थ आहे. 'सन्तं वा' म्हणजे संज्ञी इत्यादींच्या द्वारे तीन प्रकारांनी विद्यमान असलेले. 'तीन होतात' म्हणजे 'संज्ञी आत्मा आहे' इत्यादी विद्यमान आत्म्याच्या दृष्टीने एक, आणि इतर दोन मिळून असे तीन होतात. 22. Rūpiṃ vāti karajarūpena vā kasiṇarūpena vā rūpiṃ. Tattha lābhī kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhāti, takkī ubhopi rūpāni gaṇhātiyeva. Arūpinti arūpasamāpattinimittaṃ vā, ṭhapetvā saññākkhandhaṃ sesaarūpadhamme vā attāti paññapentā lābhinopi takkikāpi evaṃ paññapenti. Tatiyadiṭṭhi pana missakagāhavasena pavattā, catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukke paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā, dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārena, tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā kasiṇaparikammavasena, catutthadiṭṭhi vipulakasiṇavasena kathitāti veditabbā. २२. 'रूपी वा' म्हणजे कराज-रूपाने (भौतिक शरीराने) किंवा कसिण-रूपाने रूपवान असणे. त्यात लाभी पुरुष कसिण-रूपाला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो, तर तार्किक दोन्ही रूपांना आत्मा म्हणून ग्रहण करतो. 'अरूपी' म्हणजे अरूप-समापत्तीचे निमित्त किंवा संज्ञास्कंध वगळता उर्वरित अरूप धर्मांना 'आत्मा' म्हणून प्रज्ञप्त करणारे लाभी आणि तार्किक दोघेही अशा प्रकारे प्रज्ञप्त करतात. तिसरी दृष्टी मिश्र ग्रहणाच्या प्रभावाने प्रवृत्त होते, आणि चौथी केवळ तर्काने ग्रहण केल्यामुळे प्रवृत्त होते. दुसऱ्या चतुष्कात पहिली दृष्टी समापत्ती प्राप्त करणाऱ्यांच्या दृष्टीने सांगितली आहे, दुसरी दृष्टी समापत्ती प्राप्त न करणाऱ्यांच्या दृष्टीने, तिसरी दृष्टी सुपलीच्या किंवा मातीच्या वाटीच्या आकाराच्या कसिण-परिकर्माच्या प्रभावाने, आणि चौथी दृष्टी विस्तृत कसिणाच्या प्रभावाने सांगितली आहे, असे समजावे. Etaṃ vā panekesaṃ upātivattatanti saññītipadena saṅkhepato vuttaṃ saññāsattakaṃ atikkantānanti attho. Apare aṭṭhakanti vadanti. Tadubhayaṃ parato āvibhavissati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – keci hi etā satta [Pg.12] vā aṭṭha vā saññā samatikkamituṃ sakkonti, keci pana na sakkonti. Tattha ye sakkonti, teva gahitā. Tesaṃ pana ekesaṃ upātivattataṃ atikkamituṃ sakkontānaṃ yathāpi nāma gaṅgaṃ uttiṇṇesu manussesu eko dīghavāpiṃ gantvā tiṭṭheyya, eko tato paraṃ mahāgāmaṃ; evameva eke viññāṇañcāyatanaṃ appamāṇaṃ āneñjanti vatvā tiṭṭhanti, eke ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetuṃ viññāṇakasiṇameketi vuttaṃ. Parato ‘‘ākiñcaññāyatanameke’’ti vakkhati. Tayidanti taṃ idaṃ diṭṭhigatañca diṭṭhipaccayañca diṭṭhārammaṇañca. Tathāgato abhijānātīti. Iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahitanti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti. "एवम् वा पनेकेसं उपातिवत्ततं" (किंवा 'काहींच्या मते हे ओलांडून जाणारे आहे' याविषयी) 'सञ्ञी' (संज्ञी) या पदाने संक्षेपाने सांगितलेल्या सात संज्ञांच्या समूहाला ओलांडून गेलेल्यांच्या संदर्भात हा अर्थ आहे. इतर आचार्य आठ संज्ञांच्या समूहाला ओलांडून गेलेले असे म्हणतात. हे दोन्ही पुढे स्पष्ट होईल. येथे हा संक्षेपार्थ आहे – कारण काही लोक या सात किंवा आठ संज्ञांना ओलांडून जाण्यास समर्थ असतात, तर काही समर्थ नसतात. त्यापैकी जे समर्थ असतात, त्यांनाच येथे ग्रहण केले आहे. त्यापैकी एकाएका संज्ञेला ओलांडून जाण्यास समर्थ असणाऱ्यांच्या बाबतीत – जसे गंगा नदी पार केलेल्या माणसांपैकी एक माणूस दीघवापी येथे जाऊन थांबेल आणि दुसरा तिथून पुढे महागाम येथे जाऊन थांबेल; त्याचप्रमाणे काही जण 'विञ्ञाणञ्चायतन (विज्ञानानंत्यायातन) हे अमर्याद व अचल (आनेञ्ज) आहे' असे म्हणून थांबतात, तर काही 'आकिञ्चञ्ञायतन' (आकिंचन्यायातन) येथे थांबतात. त्यापैकी प्रथम विञ्ञाणञ्चायतन दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "विञ्ञाणकसिणमेके" (काही विज्ञाणकसिण म्हणतात) असे म्हटले आहे. पुढे "आकिञ्चञ्ञायतनमेके" असे सांगतील. 'तयिदं' म्हणजे ते हे दृष्टिगत (मिथ्या दृष्टी), दृष्टीचा प्रत्यय (कारण) आणि दृष्टीचे आलंबन (विषय) होय. 'तथागत जाणतात' म्हणजे या कारणाने हे विशिष्ट दर्शन (मिथ्या दृष्टी) ग्रहण केले गेले आहे, असे तथागत आपल्या विशिष्ट (सर्वज्ञ) ज्ञानाने जाणतात. Idāni tadeva vitthārento ye kho te bhontotiādimāha. Yā vā pana etāsaṃ saññānanti yā vā pana etāsaṃ ‘‘yadi rūpasaññāna’’nti evaṃ vuttasaññānaṃ. Parisuddhāti nirupakkilesā. Paramāti uttamā. Aggāti seṭṭhā. Anuttariyā akkhāyatīti asadisā kathīyati. Yadi rūpasaññānanti iminā catasso rūpāvacarasaññā kathitā. Yadi arūpasaññānanti iminā ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanasaññā. Itarehi pana dvīhi padehi samāpannakavāro ca asamāpannakavāro ca kathitoti evametā koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā honti. Samāpannakavāro hi purimāhi chahisaṅgahitoyeva. Tayidaṃ saṅkhatanti taṃ idaṃ sabbampi saññāgataṃ saddhiṃ diṭṭhigatena saṅkhataṃ paccayehi samāgantvā kataṃ. Oḷārikanti saṅkhatattāva oḷārikaṃ. Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodhoti etesaṃ pana saṅkhatanti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthi. Atthetanti iti viditvāti taṃ kho pana nibbānaṃ ‘‘atthi eta’’nti evaṃ jānitvā. Tassa nissaraṇadassāvīti tassa saṅkhatassa nissaraṇadassī nibbānadassī. Tathāgato tadupātivattoti taṃ saṅkhataṃ atikkanto samatikkantoti attho. आता त्याच गोष्टीचा विस्तार करताना भगवंतांनी "ये खो ते भोन्तो" इत्यादी म्हटले आहे. "या वा पन एतासं सञ्ञानं" म्हणजे "यदी रूपसञ्ञानं" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या या संज्ञांपैकी. 'परिसुद्धा' म्हणजे उपक्किलेस (मळ/क्लेश) नसलेली, अत्यंत शुद्ध. 'परमा' म्हणजे उत्तम. 'अग्गा' म्हणजे श्रेष्ठ (प्रशंसनीय). 'अनुत्तरिया अक्खायति' म्हणजे जिची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही (अतुलनीय) अशी म्हटली जाते. "यदी रूपसञ्ञानं" या पदाने भगवंतांनी चार रूपावचर संज्ञा सांगितल्या आहेत. "यदी अरूपसञ्ञानं" या पदाने आकासानञ्चायतन आणि विञ्ञाणञ्चायतन संज्ञा सांगितल्या आहेत. इतर दोन पदांनी ("यदी एकत्तसञ्ञानं" आणि "यदी नानत्तसञ्ञानं") समापन्नकवाद (समाधी प्राप्त झालेल्यांचा वाद) आणि असमापन्नकवाद (समाधी प्राप्त न झालेल्यांचा वाद) भगवंतांनी सांगितला आहे. अशा प्रकारे भागांच्या दृष्टीने या आठ संज्ञा होतात, परंतु वास्तविक अर्थाने (तत्वतः) सात संज्ञा होतात. कारण समापन्नकवार हा आधीच्या सहा वारांमध्येच समाविष्ट आहे. "तयिदं सङ्खतं" म्हणजे मिथ्या दृष्टीसह असणारा हा सर्व संज्ञासमूह 'संस्कृत' (संखत) आहे, जो प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने निर्माण झाला आहे. "ओळारिकं" (स्थूल) म्हणजे संस्कृत असल्यामुळेच ते स्थूल आहे. "अत्थि खो पन सङ्खारानं nirodho" म्हणजे 'संस्कृत' म्हटल्या गेलेल्या या संस्कारांचा निरोध नावाचा 'निब्बाण' (निर्वाण) अस्तित्वात आहे. "अत्थेतन्ति इति विदित्वा" म्हणजे 'ते निब्बाण अस्तित्वात आहे' असे जाणून. "तस्स निस्सरणदस्सावी" म्हणजे त्या संस्कृत धर्मातून सुटकेचा मार्ग (निस्सरण) पाहणारा, म्हणजेच निब्बाण पाहणारा. "तथागतो तदुपातिवत्तो" म्हणजे तथागत त्या संस्कृत धर्माला ओलांडून गेले आहेत, चांगल्या प्रकारे पार करून गेले आहेत, असा अर्थ आहे. 23. Tatrāti tesu aṭṭhasu asaññīvādesu. Rūpiṃ vātiādīni saññīvāde vuttanayeneva veditabbāni. Ayañca yasmā asaññīvādo, tasmā idha dutiyacatukkaṃ na vuttaṃ. Paṭikkosantīti paṭibāhanti paṭisedhenti. Saññā [Pg.13] rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, sadosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Āgatiṃ vā gatiṃ vātiādīsu paṭisandhivasena āgatiṃ, cutivasena gatiṃ, cavanavasena cutiṃ, upapajjanavasena upapattiṃ, punappunaṃ uppajjitvā aparāparaṃ vaḍḍhanavasena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ. Kāmañca catuvokārabhave rūpaṃ vināpi viññāṇassa pavatti atthi, sese pana tayo khandhe vinā natthi. Ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena kathito. Pañcavokāre hi ettake khandhe vinā viññāṇassa pavatti nāma natthi. Vitaṇḍavādī panettha ‘‘aññatra rūpātiādivacanato arūpabhavepi rūpaṃ, asaññābhave ca viññāṇaṃ atthi, tathā nirodhasamāpannassā’’ti vadati. So vattabbo – byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasi, āgatiṃ vātiādivacanato taṃ viññāṇaṃ pakkhidvipadacatuppadā viya uppatitvāpi gacchati, padasāpi gacchati, govisāṇavalliādīni viya ca vaḍḍhatīti āpajjati. Ye ca bhagavatā anekasatesu suttesu tayo bhavā vuttā, te arūpabhavassa abhāvā dveva āpajjanti. Tasmā mā evaṃ avaca, yathā vuttamatthaṃ dhārehīti. २३. "तत्र" म्हणजे त्या आठ असंज्ञीवादांमध्ये. "रूपी वा" इत्यादी शब्द संज्ञीवादात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. आणि हा असंज्ञीवाद असल्यामुळे येथे दुसरे चतुष्क (चार पर्याय) सांगितले नाही. "पटिक्कोसन्ति" म्हणजे विरोध करतात, निषेध करतात. "सञ्ञा रोगो" इत्यादींमध्ये – पीडा देण्याच्या अर्थाने 'रोग' आहे, दोषासहित असण्याच्या अर्थाने 'गंड' (गळू) आहे, आणि आत रुतण्याच्या अर्थाने 'सल्ल' (शल्य/बाण) आहे. "आगतिं वा गतिं वा" इत्यादींमध्ये – प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्म) दृष्टीने 'आगति' (येणे), च्युतीच्या (मृत्यू) दृष्टीने 'गति' (जाणे), च्युत होण्याच्या दृष्टीने 'च्युति', उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने 'उपपत्ति' (जन्म), आणि वारंवार उत्पन्न होऊन उत्तरोत्तर वाढण्याच्या दृष्टीने 'वृद्धि' (वुद्धि), 'विरूळहि' (विस्तार) आणि 'वेपुल्ल' (विपुलता) होय. जरी चतुर्वोकार भवात (अरूप लोकात) रूपाशिवाय विज्ञानाची प्रवृत्ती (अस्तित्व) असते, तरी उर्वरित तीन स्कंधांशिवाय (वेदना, संज्ञा, संस्कार) ती नसते. परंतु हा प्रश्न पंचवोकार भवाच्या (पाच स्कंध असलेल्या लोकाच्या) दृष्टीने विचारला गेला आहे. कारण पंचवोकार भवात एवढ्या स्कंधांशिवाय विज्ञानाची प्रवृत्ती असूच शकत नाही. येथे वितंडवादी असे म्हणतो की, "अञ्ञत्र रूपा" (रूपाशिवाय) इत्यादी वचनांवरून अरूप भवातही रूप असते, असंज्ञी भवात विज्ञान असते आणि त्याचप्रमाणे निरोध-समापन्न व्यक्तीमध्येही विज्ञान असते. त्याला असे सांगावे की – जर तू केवळ शब्दांच्या छायेचा (अक्षरांचा) आधार घेऊन अर्थाचा निषेध करत असशील, तर "आगतिं वा" इत्यादी वचनांवरून ते विज्ञान पक्षी, द्विपद (दोन पायांचे प्राणी) किंवा चतुष्पद (चार पायांचे प्राणी) यांच्याप्रमाणे उडून किंवा पायांनी चालून जाईल, आणि बैलाची शिंगे किंवा वेलींप्रमाणे वाढेल, असा दोष निर्माण होईल. आणि भगवंतांनी शेकडो सूत्तांमध्ये जे तीन भव सांगितले आहेत, ते अरूप भवाच्या अभावामुळे केवळ दोनच उरतील. म्हणून असे बोलू नकोस, सांगितलेला अर्थच लक्षात ठेव. 24. Tatrāti aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesu bhummaṃ. Idhāpi rūpiṃ vātiādīni vuttanayeneva veditabbāni. Asaññā sammohoti nissaññabhāvo nāmesa sammohaṭṭhānaṃ. Yo hi kiñci na jānāti, taṃ asaññī esoti vadanti. Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattenāti diṭṭhaviññātabbamattena sutaviññātabbamattena mutaviññātabbamattena. Ettha ca vijānātīti viññātabbaṃ, diṭṭhasutamutaviññātabbamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho. Saṅkhāramattenāti oḷārikasaṅkhārapavattimattenāti attho. Etassa āyatanassāti etassa nevasaññānāsaññāyatanassa. Upasampadanti paṭilābhaṃ. Byasanaṃ hetanti vināso hesa, vuṭṭhānaṃ hetanti attho. Pañcadvārikasaññāpavattañhi oḷārikasaṅkhārapavattaṃ vā appavattaṃ katvā taṃ samāpajjitabbaṃ. Tassa pana pavattena tato vuṭṭhānaṃ hotīti dasseti. Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyatīti oḷārikasaṅkhārapavattiyā pattabbanti na akkhāyati. Saṅkhārāvasesasamāpattipattabbanti saṅkhārānaṃyeva avasesā bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā, tesaṃ pavattiyā etaṃ pattabbanti attho. Evarūpesu hi saṅkhāresu pavattesu etaṃ [Pg.14] pattabbaṃ nāma hoti. Tayidanti taṃ idaṃ etaṃ sukhumampi samānaṃ saṅkhataṃ saṅkhatattā ca oḷārikaṃ. २४. "तत्र" म्हणजे आठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादांमध्ये (नैवसंज्ञानासंज्ञावादांमध्ये) सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. येथेही "रूपी वा" इत्यादी शब्द आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. "असञ्ञा सम्मोहो" म्हणजे संज्ञा नसणे (असंज्ञाभाव) हे तीव्र मोहाचे (भ्रमाचे) स्थान आहे. कारण जो काहीच जाणत नाही, त्याला लोक 'हा असंज्ञी (संज्ञा नसलेला) आहे' असे म्हणतात. "दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बसङ्खारमत्तेन" म्हणजे पाहिलेल्या गोष्टीला जाणण्याच्या मर्यादेने, ऐकलेल्या गोष्टीला जाणण्याच्या मर्यादेने, आणि स्पर्श केलेल्या/अनुभवलेल्या गोष्टीला जाणण्याच्या मर्यादेने. येथे 'विजानाति' (जाणतो) म्हणून ते 'विञ्ञातब्ब' (विज्ञातव्य) आहे. पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या गोष्टीला जाणण्याच्या मर्यादेने म्हणजेच पंचद्वारिक संज्ञांच्या प्रवृत्तीच्या मर्यादेने, हाच येथे अर्थ आहे. "सङ्खारमत्तेन" म्हणजे स्थूल संस्कारांच्या प्रवृत्तीच्या मर्यादेने, असा अर्थ आहे. "एतस्स आयतनस्स" म्हणजे या नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचा (नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा). "उपसम्पदं" म्हणजे प्राप्ती (लाभ). "व्यसनं हेतं" म्हणजे हा विनाश आहे, म्हणजेच त्यातून बाहेर पडणे (व्युत्थान) आहे, असा अर्थ आहे. कारण पंचद्वारिक संज्ञेची प्रवृत्ती किंवा स्थूल संस्कारांची प्रवृत्ती अप्रवृत्त (शांत) करूनच त्या समाधीत प्रवेश केला पाहिजे. परंतु तिच्या प्रवृत्तीने (संज्ञेच्या उदयाने) त्या समाधीतून बाहेर पडणे (व्युत्थान) होते, हे दर्शवले आहे. "सङ्खारसमापत्तिपत्तब्बमक्खायति" म्हणजे स्थूल संस्कारांच्या प्रवृत्तीने हे प्राप्त होते, असे म्हटले जात नाही. "सङ्खारावसेससमापत्तिपत्तब्बं" म्हणजे संस्कारांचेच जे उर्वरित भाग भावनेच्या बळावर अत्यंत सूक्ष्मतेला प्राप्त झाले आहेत, त्या संस्कारांच्या प्रवृत्तीने हे प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. कारण अशा प्रकारच्या संस्कारांच्या प्रवृत्तीतच हे प्राप्त होणारे ठरते. "तयिदं" म्हणजे ते हे अत्यंत सूक्ष्म असूनही 'संस्कृत' (संखत) आहे, आणि संस्कृत असल्यामुळेच ते स्थूल आहे. 25. Tatrāti sattasu ucchedavādesu bhummaṃ. Uddhaṃ saranti uddhaṃ vuccati anāgatasaṃsāravādo, anāgataṃ saṃsāravādaṃ sarantīti attho. Āsattiṃyeva abhivadanti lagganakaṃyeva vadanti. ‘‘Āsatta’’ntipi pāṭho, taṇhaṃyeva vadantīti attho. Iti pecca bhavissāmāti evaṃ pecca bhavissāma. Khattiyā bhavissāma, brāhmaṇā bhavissāmāti evamettha nayo netabbo. Vāṇijūpamā maññeti vāṇijūpamā viya vāṇijapaṭibhāgā vāṇijasadisā mayhaṃ upaṭṭhahanti. Sakkāyabhayāti sakkāyassa bhayā. Te hi yatheva ‘‘cattāro kho, mahārāja, abhayassa bhāyanti. Katame cattāro? Gaṇḍuppādo kho, mahārāja, bhayā pathaviṃ na khādati ‘mā pathavī khiyī’ti, konto kho, mahārāja, ekapādena tiṭṭhati ‘mā pathavī osīdī’ti, kikī kho, mahārāja, uttānā seti ‘mā ambhā undriyī’ti, brāhmaṇadhammiko kho, mahārāja, brahmacariyaṃ na carati ‘mā loko ucchijjī’ti ime cattāro abhayassa bhāyanti, evaṃ sakkāyassa bhāyanti’’. Sakkāyaparijegucchāti tameva tebhūmakasaṅkhātaṃ sakkāyaṃ parijigucchamānā. Sā gaddulabaddhoti daṇḍake rajjuṃ pavesetvā baddhasunakho. Evamevimeti ettha daḷhatthambho viya khīlo viya ca tebhūmakadhammasaṅkhāto sakkāyo daṭṭhabbo, sā viya diṭṭhigatiko, daṇḍako viya diṭṭhi, rajju viya taṇhā, gaddulena bandhitvā thambhe vā khīle vā upanibaddhasunakhassa attano dhammatāya chinditvā gantuṃ asamatthassa anuparidhāvanaṃ viya diṭṭhigatikassa diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā bandhitvā sakkāye upanibaddhassa anuparidhāvanaṃ veditabbaṃ. २५. ‘तत्र’ म्हणजे सात उच्छेदवादांमध्ये सप्तमी विभक्ती आहे. ‘उद्धं सरन्ति’ (उद्धं वदन्ति) म्हणजे भविष्यातील संसारवादाचे प्रतिपादन करतात; भविष्यातील संसारवादाचे स्मरण करतात असा याचा अर्थ आहे. ‘आसत्तिंयेव अभिवदन्ति’ म्हणजे केवळ आसक्तीचेच (चिकटून राहण्याचेच) प्रतिपादन करतात. ‘आसत्तं’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘केवळ तृष्णेचेच प्रतिपादन करतात’ असा आहे. ‘इति पेच्च भविस्साम’ म्हणजे ‘अशा प्रकारे मृत्यूनंतर (परलोकात) आम्ही होऊ’. ‘आम्ही क्षत्रिय होऊ, आम्ही ब्राह्मण होऊ’ अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा. ‘वाणिजूपमा मञ्ञे’ म्हणजे व्यापाऱ्याच्या उपमेप्रमाणे; व्यापाऱ्यासारखे ते माझ्या ज्ञानामध्ये भासतात. ‘सक्कायभया’ म्हणजे सक्कायाच्या (पंचोपादानस्कंधाच्या) भयामुळे. कारण ते जसे म्हणतात, “हे महाराजा, चार प्राणी अभयाला (भय नसलेल्या गोष्टीला) भ्यालेले असतात. कोणते चार? हे महाराजा, गांडूळ ‘माती संपून जाईल’ या भयाने माती खात नाही; हे महाराजा, क्रौंच पक्षी ‘पृथ्वी खाली खचून जाईल’ या भयाने एका पायावर उभा राहतो; हे महाराजा, टिटवी पक्षी ‘आकाश कोसळेल’ या भयाने उताणी झोपते; हे महाराजा, धार्मिक ब्राह्मण ‘जगाचा उच्छेद होईल (वंश संपेल)’ या भयाने ब्रह्मचर्य पाळत नाही. हे चार जसे अभयाला भ्यालेले असतात, तसेच ते सक्कायाला भ्यालेले असतात.” ‘सक्कायपरिजेगुच्छा’ म्हणजे त्याच त्रिभूमिक संज्ञित सक्कायाचा (पंचस्कंधाचा) तिरस्कार करणारे. ‘सा गद्दुलबद्धो’ म्हणजे काठीला दोरी बांधून बांधलेला कुत्रा. अशा प्रकारे येथे मजबूत खांबाप्रमाणे किंवा खुंट्याप्रमाणे त्रिभूमिक धर्मसंज्ञित सक्काय (पंचस्कंध) समजावा. कुत्र्याप्रमाणे मिथ्यादृष्टी पुरुष समजावा, काठीप्रमाणे मिथ्यादृष्टी समजावी, दोरीप्रमाणे तृष्णा समजावी. ज्याप्रमाणे खांबाला किंवा खुंट्याला दोरीने बांधलेला कुत्रा स्वतःच्या बळाने ती दोरी तोडून जाण्यास असमर्थ असल्यामुळे केवळ त्या खांबाभोवतीच घिरट्या घालतो, त्याचप्रमाणे मिथ्यादृष्टीच्या काठीत अडकलेल्या तृष्णारूपी दोरीने बांधलेला आणि सक्कायामध्ये बद्ध असलेला मिथ्यादृष्टी पुरुष केवळ सक्कायाभोवतीच घिरट्या घालतो, असे समजावे. 26. Imāneva pañcāyatanānīti imāneva pañca kāraṇāni. Iti mātikaṃ ṭhapentenapi pañceva ṭhapitāni, nigamentenapi pañceva nigamitāni, bhājentena pana cattāri bhājitāni. Diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhanti. Ekattanānattavasena dvīsu padesu paviṭṭhanti veditabbaṃ. २६. ‘इमानेव पञ्चायतनानी’ म्हणजे हीच पाच कारणे होत. अशा प्रकारे मातृका स्थापित करतानाही भगवंतांनी पाचच स्थापित केली आहेत, उपसंहार करतानाही पाचचाच उपसंहार केला आहे, परंतु विभागणी करताना चार विभागले आहेत. ‘दृष्टधम्मनिर्वाण’ कोठे समाविष्ट होते? ते एकत्व आणि नानात्व यांच्याद्वारे दोन पदांमध्ये समाविष्ट होते, असे समजावे. 27. Evañca catucattālīsa aparantakappike dassetvā idāni aṭṭhārasa pubbantakappike dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo [Pg.15] vā etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāraṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato amaro nicco dhuvoti abhivadanti. Yathāha ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti vitthāro. Asassatādīsupi eseva nayo. Ettha ca paṭhamavādena cattāro sassatavādā vuttā, dutiyavādena satta ucchedavādā. २७. अशा प्रकारे ४४ अपरान्तकप्पिक (भविष्यवादी) मते दाखवून, आता १८ पूर्वान्तकप्पिक (भूतकाळवादी) मते दाखवण्यासाठी भगवंतांनी ‘सन्ति, भिक्खवे’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, अतीत भागाला (भूतकाळाला) ‘पूर्वान्त’ कल्पून आणि विशेष कल्पून जे ग्रहण करतात, ते ‘पुब्बन्तकप्पिका’ (पूर्वान्तकप्पिक) होत. किंवा ज्यांच्याकडे पूर्वान्तकल्पना आहे ते पूर्वान्तकप्पिक होत. उर्वरित पदांचा अर्थही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजावा. ‘शाश्वत आत्मा आणि लोक’ (सस्सतो अत्ता च लोको च) म्हणजे रूप इत्यादींपैकी एकाला ‘आत्मा’ आणि ‘लोक’ मानून, तो शाश्वत, अमर, नित्य आणि ध्रुव आहे असे प्रतिपादन करतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: “रूप हाच आत्मा आणि लोक आहे आणि तो शाश्वत आहे, अशा प्रकारे ते आत्मा आणि लोकाची प्रज्ञापना करतात” - हा विस्तार समजावा. अशाश्वत इत्यादी वादांमध्येही हाच नियम समजावा. येथे पहिल्या वादाने चार शाश्वतवाद भगवंतांनी सांगितले आहेत, आणि दुसऱ्या वादाने सात उच्छेदवाद. Nanu cete heṭṭhā āgatā, idha kasmā puna gahitāti. Heṭṭhā tattha tattha mato tattha tattheva ucchijjatīti dassanatthaṃ āgatā. Idha pana pubbenivāsalābhī diṭṭhigatiko atītaṃ passati, na anāgataṃ, tassa evaṃ hoti ‘‘pubbantato āgato attā idheva ucchijjati, ito paraṃ na gacchatī’’ti imassatthassa dassanatthaṃ gahitā. Tatiyavādena cattāro ekaccasassatavādā vuttā, catutthavādena cattāro amarāvikkhepikā vuttā. Antavāti sapariyanto paricchinno parivaṭumo. Avaḍḍhitakasiṇassa taṃ kasiṇaṃ attāti ca lokoti ca gahetvā evaṃ hoti. Dutiyavādo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto, tatiyavādo tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa, catutthavādo takkivasena vutto. Anantaracatukkaṃ heṭṭhā vuttanayameva. शंका: हे (उच्छेदवाद) खाली (अपरान्तकप्पिकामध्ये) आलेच आहेत, तर येथे पुन्हा का ग्रहण केले आहेत? उत्तर: खाली (अपरान्तकप्पिकामध्ये) ‘त्या त्या ठिकाणी मृत झालेला प्राणी तिथेच उच्छिन्न होतो’ हे दाखवण्यासाठी ते आले आहेत. परंतु येथे, पूर्वनिवास-स्मृती प्राप्त झालेला मिथ्यादृष्टी पुरुष भूतकाळ पाहतो, भविष्यकाळ पाहत नाही. त्याला असे वाटते: “पूर्वान्ताकडून (भूतकाळाकडून) आलेला आत्मा येथेच उच्छिन्न होतो, यापुढे जात नाही.” हा अर्थ दाखवण्यासाठी ते येथे ग्रहण केले आहेत. तिसऱ्या वादाने चार एकच्चशाश्वतवाद सांगितले आहेत, चौथ्या वादाने चार अमराविक्षेपिक सांगितले आहेत. ‘अन्तवान्’ म्हणजे मर्यादित, परिच्छिन्न, गोलाकार. ज्याने कसिण वाढवले नाही, तो त्या कसिणाला ‘आत्मा’ आणि ‘लोक’ मानून असे गृहीत धरतो. दुसरा वाद कसिण वाढवलेल्याच्या संदर्भात सांगितला आहे. तिसरा वाद कसिण आडवे वाढवून वर आणि खाली न वाढवलेल्याच्या संदर्भात आहे. चौथा वाद तर्काच्या आधारे सांगितला आहे. त्यानंतरचे चार (अनन्तरचतुष्क) खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजावे. Ekantasukhīti nirantarasukhī. Ayaṃ diṭṭhi lābhījātissaratakkīnaṃ vasena uppajjati. Lābhino hi pubbenivāsañāṇena khattiyādikule ekantasukhameva attano jātiṃ anussarantassa evaṃ diṭṭhi uppajjati. Tathā jātissarassa paccuppannaṃ sukhamanubhavato atītāsu sattasu jātīsu tādisameva attabhāvaṃ anussarantassa. Takkissa pana idha sukhasamaṅgino ‘‘atītepāhaṃ evameva ahosi’’nti takkeneva uppajjati. ‘एकान्तसुखी’ म्हणजे निरंतर सुखी. ही दृष्टी पूर्वनिवासज्ञान प्राप्त झालेल्यांच्या आणि जातीचे स्मरण करणाऱ्या तार्किकांच्या प्रभावाने उत्पन्न होते. कारण पूर्वनिवासज्ञानाने क्षत्रिय इत्यादी कुळात अत्यंत सुखी असलेल्या स्वतःच्या जन्माचे स्मरण करणाऱ्या ध्यानलाभी पुरुषाला अशी दृष्टी उत्पन्न होते. तसेच, वर्तमानकाळात सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या आणि भूतकाळातील सात जन्मांमध्ये तशाच प्रकारच्या आत्मभावाचे स्मरण करणाऱ्या जातीस्मर पुरुषालाही अशी दृष्टी उत्पन्न होते. परंतु तार्किकाला, जो येथे सुखाने युक्त आहे, “भूतकाळातही मी असाच होतो” अशा केवळ तर्कानेच ही दृष्टी उत्पन्न होते. Ekantadukkhīti ayaṃ diṭṭhi lābhino nuppajjati. So hi ekanteneva idha jhānasukhena sukhī hoti. Idha dukkhena phuṭṭhassa pana jātissarassa takkisseva ca sā uppajjati. Tatiyā idha vokiṇṇasukhadukkhānaṃ sabbesampi tesaṃ uppajjati, tathā catutthā diṭṭhi. Lābhino hi idāni catutthajjhānavasena adukkhamasukhassa, pubbe catutthajjhānikameva brahmalokaṃ anussarantassa[Pg.16]. Jātissarassāpi paccuppanne majjhattassa, anussarantassāpi majjhattabhūtaṭṭhānameva anussarantassa, takkinopi paccuppanne majjhattassa, atītepi evaṃ bhavissatīti takkeneva gaṇhantassa esā diṭṭhi uppajjati. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhicca-samuppannikāti aṭṭhārasapi pubbantakappikā kathitā honti. ‘एकान्तदुःखी’ - ही दृष्टी ध्यानलाभी पुरुषाला उत्पन्न होत नाही. कारण तो येथे ध्यानसुखाने अत्यंत सुखी असतो. परंतु येथे दुःखाने पीडित असलेल्या जातीस्मर पुरुषाला आणि तार्किकालाच ती उत्पन्न होते. तिसरी दृष्टी (सुखदुःखी) येथे मिश्र सुख-दुःख असणाऱ्या त्या सर्वांनाच उत्पन्न होते. त्याचप्रमाणे चौथी दृष्टी (अदुःखमसुख) उत्पन्न होते. कारण ध्यानलाभी पुरुषाला आता चतुर्थ ध्यानाच्या प्रभावाने अदुःखमसुख (उपेक्षा) अवस्था प्राप्त होते, आणि तो पूर्वीच्या चतुर्थ ध्यानी ब्रह्मलोकाचे स्मरण करतो. जातीस्मर पुरुषालाही वर्तमानकाळात तटस्थ (उपेक्षक) असताना, आणि भूतकाळातील तटस्थ स्थानाचेच स्मरण करत असताना ही दृष्टी उत्पन्न होते. तार्किकालाही वर्तमानकाळात तटस्थ असताना, “भूतकाळातही असेच असेल” अशा केवळ तर्कानेच ग्रहण करणाऱ्याला ही दृष्टी उत्पन्न होते. एवढ्याने चार शाश्वतवाद, चार एकच्चशाश्वतवाद, चार अन्तानन्तिक, चार अमराविक्षेपिक आणि दोन अधिच्चसमुप्पन्निक (अकस्मात उत्पन्न होणारे) असे १८ पूर्वान्तकप्पिक मते सांगितली आहेत. 28. Idāni diṭṭhuddhāraṃ uddharanto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha paccattaṃyeva ñāṇanti paccakkhañāṇaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sabbapadehi vipassanāñāṇaṃyeva kathitaṃ. Saddhādayo hi pañca dhammā bāhirasamayasmimpi honti, vipassanāñāṇaṃ sāsanasmiṃyeva. Tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapentīti mayamidaṃ jānāmāti evaṃ tattha ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva. Upādānamakkhāyatīti na taṃ ñāṇaṃ, micchādassanaṃ nāmetaṃ, tasmā tadapi tesaṃ bhavantānaṃ diṭṭhupādānaṃ akkhāyatīti attho. Athāpi taṃ jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattameva, tathāpi tassa dassanassa anupātivattanato upādānapaccayato ca upādānameva. Tadupātivattoti taṃ diṭṭhiṃ atikkanto. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhipi diṭṭhiyo kathitā honti. Brahmajāle pana kathite idaṃ suttaṃ akathitameva hoti. Kasmā? Idha tato atirekāya sakkāyadiṭṭhiyā āgatattā. Imasmiṃ pana kathite brahmajālaṃ kathitameva hoti. २८. आता दृष्टींचे (मिथ्यादृष्टींचे) उच्चाटन करण्याची इच्छा असल्यामुळे 'तत्र भिक्खवे' इत्यादी भगवान म्हणाले. तेथे 'पच्चत्तंयेव जाणं' म्हणजे प्रत्यक्ष ज्ञान. 'परिसुद्धं' म्हणजे उपक्किलेस (मळ) नसलेले. 'परियोदातं' म्हणजे प्रभास्वर (तेजस्वी). या सर्व पदांद्वारे भगवंतांनी विपश्यना ज्ञानच सांगितले आहे. कारण श्रद्धा इत्यादी पाच धर्म बाह्य संप्रदायांमध्येही ध्यान प्राप्तीच्या बळावर असतात, परंतु विपश्यना ज्ञान केवळ (बुद्ध) शासनातच असते. तेथे 'ञाणभागमत्तमेव परियोදပေန္တိ' म्हणजे 'आम्ही हे जाणतो' अशा प्रकारे तेथे ज्ञानासारखा भासणाऱ्या दृष्टीचा (दिठ्ठुपादान) प्रवेश करतात. 'उपादानमक्खायति' म्हणजे ते ज्ञान नव्हे, तर ते मिथ्यादर्शन (चुकीची दृष्टी) आहे. म्हणून त्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांचे ते ज्ञान देखील 'दृष्टी-उपादान' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. जरी केवळ जाणण्याच्या लक्षणाने युक्त असल्यामुळे ते ज्ञानाचा अंशमात्र असले, तरीही त्या मिथ्यादृष्टीचे उल्लंघन न करू शकल्यामुळे आणि उपादानाच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) ते उपादानच म्हटले जाते. 'तदुपातिवत्तो' म्हणजे त्या दृष्टीचे उल्लंघन केलेला (त्या दृष्टीच्या पलीकडे गेलेला). यावरून चार शाश्वतवाद, चार एकच्च-शाश्वतवाद, चार अंतानंतवाद, चार अमराविक्षेपवाद, दोन अधिच्चसमुप्पन्नवाद, सोळा संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद, आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद, सात उच्छेदवाद आणि पाच दिठ्ठधम्मनिब्बानवाद अशा प्रकारे ब्रह्मजाल सुत्तात आलेल्या बासष्ट (६२) दृष्टींचे वर्णन केले आहे. परंतु ब्रह्मजाल सुत्त सांगितले असता हे सुत्त (पंचत्तय सुत्त) न सांगितल्यासारखेच होते. का? कारण येथे (या सुत्तात) त्यापेक्षा अधिक अशा 'सत्कायदृष्टी'चे वर्णन आले आहे. परंतु हे सुत्त सांगितले असता ब्रह्मजाल सुत्त सांगितल्यासारखेच होते. 30. Idāni imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uppajjamānā sakkāyadiṭṭhipamukheneva uppajjantīti dassetuṃ idha, bhikkhave, ekaccotiādimāha. Tattha paṭinissaggāti pariccāgena. Kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānāti pañcakāmaguṇataṇhānaṃ nissaṭṭhattā. Pavivekaṃ pītinti sappītikajjhānadvayapītiṃ. Nirujjhatīti jhānanirodhena nirujjhati. Samāpattito pana vuṭṭhitassa niruddhā nāma hoti. Yatheva [Pg.17] hi ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisasukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā’’ti ettha na ayamattho hoti – catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti. Ayaṃ panettha attho – catutthajjhānā vuṭṭhāya tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjati, tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ jhānaṃ samāpajjatīti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Uppajjati domanassanti hīnajjhānapariyādānakadomanassaṃ. Samāpattito vuṭṭhitacittassa pana kammanīyabhāvo kathito. ३०. आता या बासष्ट दृष्टी उत्पन्न होताना सत्कायदृष्टीला प्रमुख ठेवूनच उत्पन्न होतात, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'इध, भिक्खवे, एकच्चो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पटिनिस्सग्गा' म्हणजे त्यागाने (परित्यागाने). 'कामसंयोजनानं अनधिट्ठाना' म्हणजे पाच कामगुणांच्या तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे. 'पविवेका पीतिं' म्हणजे प्रीतीसह असणाऱ्या पहिल्या दोन ध्यानांमधील प्रीती. 'निरुज्झति' म्हणजे ध्यानाच्या निरोधाने निरुद्ध होते. समाधीतून (समापत्तीतून) उठलेल्या चित्तासाठी ती निरुद्ध झालेली असते. जसे की, 'अदुःख-असुख वेदनेच्या निरोधाने निरामीष सुख उत्पन्न होते, आणि निरामीष सुखाच्या निरोधाने अदुःख-असुख वेदना उत्पन्न होते' येथे असा अर्थ नाही की - चौथ्या ध्यानाच्या निरोधाने तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तर येथे हा अर्थ आहे - चौथ्या ध्यानातून उठून तिसऱ्या ध्यानात समापन्न होतो (प्रवेश करतो), आणि तिसऱ्या ध्यानातून उठून चौथ्या ध्यानात समापन्न होतो; या उदाहरणाची पूर्तता अशा प्रकारे समजून घ्यावी. 'उप्पज्जति दोमनस्सं' म्हणजे ध्यानाचा ऱ्हास करणाऱ्या नीवरणांसह उत्पन्न होणारे दौर्मनस्य (दुःखद वेदना). समाधीतून उठलेल्या चित्ताची कर्मण्यता (कार्यक्षमता) येथे सांगितली आहे. Pavivekā pītīti sā eva jhānadvayapīti. Yaṃ chāyā jahatīti yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmiṃ ṭhāne chāyā atthi, tasmiṃ ātapo natthi. Yasmiṃ ātapo atthi, tasmiṃ chāyā natthīti. 'पविवेका पीती' म्हणजे तीच पहिल्या दोन ध्यानांमधील प्रीती होय. 'यं छाया जहति' म्हणजे ज्या स्थानाला सावली सोडते. काय सांगितले आहे? ज्या स्थानावर सावली असते, तेथे ऊन (उष्णता) नसते. आणि ज्या स्थानावर ऊन असते, तेथे सावली नसते, असे सांगितले आहे. 31. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ. ३१. 'निरामीसं सुखं' म्हणजे तिसऱ्या ध्यानाचे सुख. 32. Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṃ. ३२. 'अदुक्खमसुखं' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची वेदना. 33. Anupādānohamasmīti niggahaṇo ahamasmi. Nibbānasappāyanti nibbānassa sappāyaṃ upakārabhūtaṃ. Nanu ca maggadassanaṃ nāma sabbattha nikantiyā sukkhāpitāya uppajjati, kathametaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātanti, sabbattha anupādiyanavasena aggaṇhanavasena upakārapaṭipadā nāma jātaṃ. Abhivadatīti abhimānena upavadati. Pubbantānudiṭṭhinti aṭṭhārasavidhampi pubbantānudiṭṭhiṃ. Aparantānudiṭṭhinti catucattārīsavidhampi aparantānudiṭṭhiṃ. Upādānamakkhāyatīti ahamasmīti gahaṇassa sakkāyadiṭṭhipariyāpannattā diṭṭhupādānaṃ akkhāyati. ३३. 'अनुपादानोहमस्मि' म्हणजे 'मी निग्रहित (क्लेशमुक्त) आहे'. 'निब्बानसप्पायं' म्हणजे निर्वाणासाठी अनुकूल, उपकारक ठरणारी प्रतिपदा (आचरण). शंका: 'मार्गदर्शन (मार्गाचे दर्शन) तर सर्व ठिकाणी तृष्णेचा (निकंतीचा) नाश झाल्यावरच उत्पन्न होते, मग हे निर्वाणासाठी उपकारक आचरण कसे झाले?' उत्तर: सर्व ठिकाणी (पूर्वांत-अनुदृष्टी इत्यादींमध्ये) उपादान न करण्याच्या (आसक्ती न ठेवण्याच्या) आणि ग्रहण न करण्याच्या स्वरूपात हे निर्वाणासाठी उपकारक आचरण ठरते. 'अभिवदति' म्हणजे अभिमानाने बोलणे. 'पुब्बन्तानुदिट्ठिं' म्हणजे अठरा प्रकारची पूर्वांत-अनुदृष्टी. 'अपरान्तानुदिट्ठिं' म्हणजे चव्वेचाळीस प्रकारची अपरांत-अनुदृष्टी. 'उपादानमक्खायति' म्हणजे 'मी आहे' अशा प्रकारे ग्रहण करणे हे सत्कायदृष्टीत समाविष्ट असल्यामुळे त्याला 'दृष्टी-उपादान' म्हटले जाते. Santivarapadanti vūpasantakilesattā santaṃ uttamapadaṃ. Channaṃ phassāyatanānanti bhagavatā ‘‘yattha cakkhu ca nirujjhati rūpasaññā ca nirujjhati so āyatano veditabbo’’ti ettha dvinnaṃ āyatanānaṃ paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ. 'सन्तिवरपदं' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनामुळे शांत असलेले उत्तम पद (निर्वाण). 'छन्नं फस्सायतनानं' म्हणजे भगवंतांनी 'जिथे चक्षु निरुद्ध होते आणि रूपसंज्ञा निरुद्ध होते, ते आयतन जाणावे' या वचनात दोन आयतनांच्या (चक्षु आणि रूप) निरोधाद्वारे निर्वाण दर्शवले आहे. ‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati; Ato sarā nivattanti, ettha vaṭṭaṃ na vattati; Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.27) – 'जिथे जल (आप), पृथ्वी (पठवी), तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही; तिथून प्रवाह (तृष्णा) मागे फिरतात, तिथे संसारचक्र (वट्ट) फिरत नाही; तिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात.' Ettha pana saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ. येथे संस्कारांच्या निरोधाद्वारे (महाभूतांच्या निरोधाद्वारे) निर्वाण दर्शवले आहे. ‘‘Kattha [Pg.18] āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati; Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ; Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (dī. ni. 1.498); 'कुठे जल, पृथ्वी, तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही? कुठे लांब आणि आखूड, लहान आणि मोठे, शुभ आणि अशुभ; तसेच कुठे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati – त्यावर हे उत्तर (व्याकरण) आहे - ‘‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbato pabha’’nti – 'ते विज्ञान (मार्गज्ञान/फलज्ञान) जे अदृश्य (चक्षुविज्ञानाने न दिसणारे), अनंत आणि सर्व बाजूंनी प्रकाशमान (प्रभास्वर) आहे -' Ettha saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ. Imasmiṃ pana sutte chaāyatanapaṭikkhepena dassitaṃ. Aññattha ca anupādāvimokkhoti nibbānameva dassitaṃ, idha pana arahattaphalasamāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. येथे संस्कारांच्या निरोधाद्वारे निर्वाण दर्शवले आहे. परंतु या सुत्तात सहा आयतनांच्या निरोधाद्वारे ते दर्शवले आहे. इतर ठिकाणी 'अनुपादाविमोक्खो' या पदाने केवळ निर्वाणच दर्शवले आहे, परंतु येथे 'अर्हत्त्वफलसमापत्ती' दर्शवली आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या 'पपंचसूदनी' मधील - Pañcattayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पंचत्तय सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 3. Kintisuttavaṇṇanā ३. किन्ति सुत्ताचे वर्णन (टीका). 34. Evaṃ me sutanti kintisuttaṃ. Tattha pisinārāyanti evaṃnāmake maṇḍalapadese. Baliharaṇeti tasmiṃ vanasaṇḍe bhūtānaṃ baliṃ āharanti, tasmā so baliharaṇanti vutto. Cīvarahetūti cīvarakāraṇā, cīvaraṃ paccāsīsamānoti attho. Itibhavābhavahetūti evaṃ imaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya tasmiṃ tasmiṃ bhave sukhaṃ vedissāmīti dhammaṃ desetīti kiṃ tumhākaṃ evaṃ hotīti attho. ३४. 'एवं मे सुतं' इत्यादी किन्ति सुत्त होय. तेथे 'पिसिनारायं' म्हणजे या नावाच्या मंडल प्रदेशात. 'बलिहरण' म्हणजे त्या वनखंडात भूतांना (प्राण्यांना/यक्षांना) बळी (पूजा-साहित्य) अर्पण करत असत, म्हणून त्या वनखंडाला 'बलिहरण' म्हटले गेले आहे. 'चीवरहेतु' म्हणजे चीवराच्या (वस्त्राच्या) कारणाने, चीवराची आकांक्षा ठेवून असा अर्थ आहे. 'इतिभवाभवहेतु' म्हणजे 'अशा प्रकारे या देशनामय पुण्यक्रियावस्तूचा आश्रय घेऊन त्या त्या भवामध्ये मी सुखाचा उपभोग घेईन' या विचाराने भगवान धर्मोपदेश करतात, असा विचार तुमच्या मनात आला आहे का? असा अर्थ आहे. 35. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarāva kathitā. Tatthāti tesu sattatiṃsāya dhammesu. Siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme, imesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesūti attho. Tatra ceti idampi bodhipakkhiyadhammesveva bhummaṃ. Atthato ceva nānaṃ byañjanato cāti ettha ‘‘kāyova satipaṭṭhānaṃ vedanāva satipaṭṭhāna’’nti vutte atthato nānaṃ hoti[Pg.19], ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vutte pana byañjanato nānaṃ nāma hoti. Tadamināpīti taṃ tumhe imināpi kāraṇena jānāthāti atthañca byañjanañca samānetvā athassa ca aññathā gahitabhāvo byañjanassa ca micchā ropitabhāvo dassetabbo. Yo dhammo yo vinayoti ettha atthañca byañjanañca viññāpanakāraṇameva dhammo ca vinayo ca. ३५. चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) इत्यादी सदतीस बोधिपक्खिय धम्म हे लौकिक आणि लोकोत्तरच सांगितले आहेत. 'तत्र' म्हणजे त्या सदतीस धम्मांमध्ये. 'सियंसु' म्हणजे 'असावेत'. 'अभिधम्मे' म्हणजे विशिष्ट धम्मात, म्हणजेच या सदतीस बोधिपक्खिय धम्मांमध्ये, असा अर्थ आहे. 'तत्र च' हे देखील बोधिपक्खिय धम्मांमध्येच सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. 'अर्थाच्या दृष्टीने आणि व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने भिन्नता' याविषयी, जेव्हा 'काय (शरीर) हेच सतिपट्ठान आहे, वेदना हेच सतिपट्ठान आहे' असे म्हटले जाते, तेव्हा अर्थाच्या दृष्टीने भिन्नता असते; परंतु जेव्हा 'सतिपट्ठाना' असे म्हटले जाते, तेव्हा व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने भिन्नता असते. 'तदमिनापि' म्हणजे 'ते तुम्ही याही कारणाने जाणून घ्या'. अशा प्रकारे अर्थ आणि व्यंजन यांचा मेळ घालून, अर्थाचे चुकीचे ग्रहण आणि व्यंजनाचा चुकीचा आरोप दाखवून दिला पाहिजे. 'जो धम्म आहे, जो विनय आहे' यामध्ये अर्थ आणि व्यंजन समजून घेण्याचे कारणच धम्म आणि विनय आहे. 37. Atthato hi kho sametīti satiyeva satipaṭṭhānanti gahitā. Byañjanato nānanti kevalaṃ byañjanameva satipaṭṭhānoti vā satipaṭṭhānāti vā micchā ropetha. Appamattakaṃ khoti suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti. Parittamattaṃ dhanitaṃ katvā ropitepi hi nibbutiṃ pattuṃ sakkā hoti. ३७. 'अर्थाच्या दृष्टीने खरोखर समान आहे' म्हणजे 'सती (स्मृती) हेच सतिपट्ठान आहे' असे ग्रहण केले जाते. 'व्यंजनाच्या दृष्टीने भिन्न' म्हणजे केवळ व्यंजनावरच 'सतिपट्ठानो' किंवा 'सतिपट्ठाना' असा चुकीचा आरोप करतात. 'अल्पप्रमाण खरोखर' म्हणजे सुत्तंताच्या बाबतीत व्यंजन (शब्दाचा उच्चार) हे अल्पप्रमाण (गौण) असते. कारण शिथिल अक्षराला थोडेसे धनित (महाप्राण) करून उच्चारले तरी निर्वाण प्राप्त करणे शक्य होते. Tatridaṃ vatthu – vijayārāmavihāravāsī kireko khīṇāsavatthero dvinnaṃ bhikkhūnaṃ suttaṃ āharitvā kammaṭṭhānaṃ kathento – ‘‘samuddho samuddhoti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsatī’’ti dhanitaṃ katvā āha. Eko bhikkhu ‘‘samuddho nāma, bhante’’ti āha. Āvuso, samuddhoti vuttepi samuddoti vuttepi mayaṃ loṇasāgarameva jānāma, tumhe pana no atthagavesakā, byañjanagavesakā, gacchatha mahāvihāre paguṇabyañjanānaṃ bhikkhūnaṃ santike byañjanaṃ sodhāpethāti kammaṭṭhānaṃ akathetvāva uṭṭhāpesi. So aparabhāge mahāvihāre bheriṃ paharāpetvā bhikkhusaṅghassa catūsu maggesu pañhaṃ kathetvāva parinibbuto. Evaṃ suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti. याविषयी ही कथा आहे – विजयाराम विहारात राहणारे एक अर्हत थेर दोन भिक्खूंना सुत्त सांगून कम्मट्ठानाचा (ध्यानपद्धतीचा) उपदेश करत असताना, 'भिक्खूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन समुद्ध, समुद्ध असे म्हणतो' असे 'समुद्र' या शब्दाला 'समुद्ध' (महाप्राण) करून म्हणाले. तेव्हा एका भिक्खूने म्हटले, 'भंते, तो समुद्र आहे.' थेर म्हणाले, 'आयुष्यमानांनो, समुद्ध म्हटले काय किंवा समुद्र म्हटले काय, आम्हाला तर तो खारट समुद्रच समजतो. पण तुम्ही अर्थ शोधणारे नसून केवळ व्यंजन (शब्दाचा उच्चार) शोधणारे आहात. जा, महाविहारात ज्या भिक्खूंचे व्यंजन शुद्ध आहे, त्यांच्याकडे जाऊन आपले व्यंजन शुद्ध करून घ्या.' असे सांगून त्यांनी कम्मट्ठानाचा उपदेश न करताच त्यांना उठवून दिले. नंतरच्या काळात त्यांनी महाविहारात नगारा वाजवून भिक्खू संघाला चार मार्गांविषयीच्या प्रश्नांचे निरूपण करूनच परिनिर्वाण प्राप्त केले. अशा प्रकारे, सुत्तंताच्या बाबतीत व्यंजन हे अल्पप्रमाण (गौण) असते. Vinayaṃ pana patvā no appamattakaṃ. Sāmaṇerapabbajjāpi hi ubhatosuddhito vaṭṭati, upasampadādikammānipi sithilādīnaṃ dhanitādikaraṇamatteneva kuppanti. Idha pana suttantabyañjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. पण विनयाच्या बाबतीत ते अल्पप्रमाण (गौण) नसते. कारण सामणेर प्रवज्जा देखील दोन्ही बाजूंच्या शुद्धतेनेच योग्य ठरते, आणि उपसंपदा इत्यादी संघकर्मे देखील शिथिल अक्षरांना धनित (महाप्राण) इत्यादी करण्यानेच अवैध ठरतात. परंतु येथे सुत्तंतातील व्यंजनाला अनुसरून हे सांगितले आहे. 38. Atha catutthavāre vivādo kasmā? Saññāya vivādo. ‘‘Ahaṃ satimeva satipaṭṭhānaṃ vadāmi, ayaṃ ‘kāyo satipaṭṭhāna’nti vadatī’’ti hi nesaṃ saññā hoti. Byañjanepi eseva nayo. ३८. तर मग चौथ्या वेळी वाद कशामुळे झाला? संज्ञेमुळे (समजुतीमुळे) वाद झाला. 'मी स्मृतीलाच सतिपट्ठान म्हणतो, आणि हा काय (शरीर) हे सतिपट्ठान आहे असे म्हणतो' अशी त्यांची समजूत असते. व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) बाबतीतही हाच नियम समजावा. 39. Na [Pg.20] codanāya taritabbanti na codanatthāya vegāyitabbaṃ. Ekacco hi puggalo ‘‘nalāṭe te sāsapamattā piḷakā’’ti vutto ‘‘mayhaṃ nalāṭe sāsapamattaṃ piḷakaṃ passasi, attano nalāṭe tālapakkamattaṃ mahāgaṇḍaṃ na passasī’’ti vadati. Tasmā puggalo upaparikkhitabbo. Adaḷhadiṭṭhīti anādānadiṭṭhī suṃsumāraṃ hadaye pakkhipanto viya daḷhaṃ na gaṇhāti. ३९. 'चोदना करण्यात (दोषारोप करण्यात) घाई करू नये' म्हणजे दोषारोप करण्यासाठी घाई करू नये. कारण एखाद्या व्यक्तीला 'तुझ्या कपाळावर मोहरीच्या दाण्याएवढी पुळी आहे' असे म्हटले असता, तो म्हणतो, 'तुला माझ्या कपाळावरची मोहरीएवढी पुळी दिसते, पण स्वतःच्या कपाळावरची पिकलेल्या ताडफळाएवढी मोठी गाठ दिसत नाही.' म्हणून व्यक्तीची परीक्षा केली पाहिजे. 'अदृढदृष्टी' म्हणजे दृष्टीचे घट्ट ग्रहण न करणारा, जो जणू काही मगरीला छातीशी धरल्याप्रमाणे तिला घट्ट धरून ठेवत नाही. Upaghātoti caṇḍabhāvena vaṇaghaṭṭitassa viya dukkhuppatti. Suppaṭinissaggīti ‘‘kiṃ nāma ahaṃ āpanno, kadā āpanno’’ti vā ‘‘tvaṃ āpanno, tava upajjhāyo āpanno’’ti vā ekaṃ dve vāre vatvāpi ‘‘asukaṃ nāma asukadivase nāma, bhante, āpannattha, saṇikaṃ anussarathā’’ti saritvā tāvadeva vissajjeti. Vihesāti bahuṃ atthañca kāraṇañca āharantassa kāyacittakilamatho. Sakkomīti evarūpo hi puggalo okāsaṃ kāretvā ‘‘āpattiṃ āpannattha, bhante’’ti vutto ‘‘kadā kismiṃ vatthusmi’’nti vatvā ‘‘asukadivase asukasmiṃ vatthusmi’’nti vutte ‘‘na sarāmi, āvuso’’ti vadati, tato ‘‘saṇikaṃ, bhante, sarathā’’ti bahuṃ vatvā sārito saritvā vissajjeti. Tenāha ‘‘sakkomī’’ti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. 'उपघात' म्हणजे उग्रतेमुळे जखमेवर आघात केल्याप्रमाणे दुःख उत्पन्न होणे. 'सुप्रतिनिसर्गी' (सहजपणे सोडून देणारा) म्हणजे 'मी कोणत्या आपत्तीत (विनयभंगात) पडलो आहे, कधी पडलो आहे?' किंवा 'तू आपत्तीत पडला आहेस, तुझे उपाध्याय आपत्तीत पडले आहेत' असे एक-दोन वेळा म्हटले तरी, 'भंते, अमुक दिवशी आपण अमुक आपत्तीत पडला आहात, हळूहळू आठवून पहा' असे सांगून आठवण करून दिली असता, आठवून लगेचच ती आपत्ती सोडून देतो. 'विहेसा' (त्रास) म्हणजे पुष्कळ अर्थ आणि कारणे मांडणाऱ्याला होणारा शारीरिक व मानसिक थकवा. 'मी समर्थ आहे' (सक्कोमि) म्हणजे अशा प्रकारच्या व्यक्तीला दोषारोपाची परवानगी घेऊन 'भंते, आपण आपत्तीत पडला आहात' असे म्हटले असता, 'कधी आणि कोणत्या बाबतीत?' असे विचारून, 'अमुक दिवशी अमुक बाबतीत' असे उत्तर दिले असता, 'आयुष्यमाना, मला आठवत नाही' असे तो म्हणतो; त्यानंतर 'भंते, हळूहळू आठवून पहा' असे वारंवार सांगून आठवण करून दिली असता, तो आठवून ती आपत्ती सोडून देतो. म्हणूनच भगवंतांनी 'मी समर्थ आहे' असे म्हटले आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. Upekkhā nātimaññitabbāti upekkhā na atikkamitabbā, kattabbā janetabbāti attho. Yo hi evarūpaṃ puggalaṃ ṭhitakaṃyeva passāvaṃ karontaṃ disvāpi ‘‘nanu, āvuso, nisīditabba’’nti vadati, so upekkhaṃ atimaññati nāma. 'उपेक्षेचे उल्लंघन करू नये' म्हणजे उपेक्षेचे उल्लंघन करू नये, तर ती केली पाहिजे, उत्पन्न केली पाहिजे, असा अर्थ आहे. कारण जो कोणी अशा व्यक्तीला उभे राहूनच लघवी करताना पाहून देखील 'आयुष्यमाना, बसून केले पाहिजे ना?' असे म्हणतो, तो उपेक्षेचे उल्लंघन करतो. 40. Vacīsaṃhāroti vacanasañcāro. Imehi kathitaṃ amūsaṃ antaraṃ paveseyya, tumhe imehi idañcidañca vuttāti amūhi kathitaṃ imesaṃ antaraṃ paveseyyāti attho. Diṭṭhipaḷāsotiādīhi cittassa anārādhaniyabhāvo kathito. Taṃ jānamāno samāno garaheyyāti taṃ satthā jānamāno samāno nindeyya amheti. Etaṃ panāvuso, dhammanti etaṃ kalahabhaṇḍanadhammaṃ. ४०. 'वचीसंहार' म्हणजे शब्दांची (गोष्टींची) इकडून तिकडे ने-आण करणे. 'यांनी सांगितलेले त्यांच्या कानावर घालणे की, तुम्हाला यांनी अमुक अमुक म्हटले आहे, आणि त्यांनी सांगितलेले यांच्या कानावर घालणे', असा अर्थ आहे. 'दृष्टीपळास' (दृष्टीचा अहंकार) इत्यादी शब्दांद्वारे चित्ताची अप्रसन्नता सांगितली आहे. 'ते जाणत असताना निंदा करावी' म्हणजे ते जाणत असताना शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपली निंदा करावी. 'परंतु आयुष्यमानांनो, हा धम्म' म्हणजे हा कलह आणि भांडणाचा स्वभाव. Tañceti [Pg.21] taṃ saññattikārakaṃ bhikkhuṃ. Evaṃ byākareyyāti mayā ete suddhante patiṭṭhāpitāti avatvā yena kāraṇena saññatti katā, tadeva dassento evaṃ byākareyya. Tāhaṃ dhammaṃ sutvāti ettha dhammoti sāraṇīyadhammo adhippeto. Na ceva attānantiādīsu ‘‘brahmalokappamāṇo hesa aggi uṭṭhāsi, ko etamaññatra mayā nibbāpetuṃ samattho’’ti hi vadanto attānaṃ ukkaṃseti nāma. ‘‘Ettakā janā vicaranti, okāso laddhuṃ na sakkā, ekopi ettakamattaṃ nibbāpetuṃ samattho nāma natthī’’ti vadamāno paraṃ vambheti nāma. Tadubhayampesa na karoti. Dhammo panettha sammāsambuddhassa byākaraṇaṃ, tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattikaraṇaṃ anudhammo, tadeva byākaroti nāma. Na ca koci sahadhammikoti añño cassa koci sahetuko parehi vutto vādo vā anuvādo vā garahitabbabhāvaṃ āgacchanto nāma natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'त्याला' म्हणजे त्या समजूत घालणाऱ्या भिक्खूला. 'असे स्पष्ट करावे' म्हणजे 'मी यांना शुद्ध सिद्धांतात प्रस्थापित केले आहे' असे न फुशारता, ज्या कारणाने समजूत घातली गेली, तेच दर्शवत असे स्पष्ट करावे. 'मी तो धम्म ऐकून' यामध्ये 'धम्म' शब्दाने 'सारणीय धम्म' (स्मरणीय धम्म) अभिप्रेत आहे. 'स्वतःची प्रशंसा न करता' इत्यादींमध्ये, 'हा ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचणारा अग्नी उसळला होता, माझ्याशिवाय हा विझवण्यास कोण समर्थ आहे?' असे म्हणणारा स्वतःची प्रशंसा करतो. 'एवढे लोक फिरत आहेत, पण कोणालाही संधी मिळाली नाही, आणि एवढा मोठा अग्नी विझवण्यास एकही माणूस समर्थ नाही' असे म्हणणारा दुसऱ्याची निंदा करतो. तो या दोन्ही गोष्टी करत नाही. येथे 'धम्म' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे स्पष्टीकरण, आणि त्या भिक्खूंची समजूत घालणे हा 'अनुधम्म' आहे; तो त्याचेच स्पष्टीकरण करतो. 'आणि कोणताही सहधर्मी नाही' म्हणजे या भिक्खूचा इतर कोणताही सहेतुक वाद किंवा अनुवादाच्या (टीकेच्या) रूपात इतरांनी मांडलेला विचार निंदेस पात्र ठरत नाही. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Kintisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. किन्तिसुत्त वण्णना समाप्त झाली. 4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā ४. सामगामसुत्त वण्णना 41. Evaṃ me sutanti sāmagāmasuttaṃ. Tattha sāmagāmeti sāmākānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāme. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṃ kato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā dvebhāgajātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaddhitaṃ kalaho, ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādikaṃ viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vitujjantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari [Pg.22] pariyesamāno cara. Nibbeṭhehi vāti atha mayā āropitavādato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva. ४१. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे सामगामसुत्त आहे. तेथे ‘सामगाम’ म्हणजे ‘सामाक’ (एक प्रकारचे गवत) च्या मुबलकतेमुळे हे नाव मिळालेले गाव. ‘अधुना कालंकतो’ म्हणजे नुकताच काळ केलेला (मृत्यू पावलेला). ‘द्वेधिकजाता’ म्हणजे दोन भागात विभागलेले किंवा दुभंगलेले. ‘भंडण’ इत्यादींमध्ये ‘भंडण’ म्हणजे सुरुवातीच्या काळातील कलह; तोच जेव्हा काठी किंवा शस्त्र हाती घेण्याच्या आणि नियमांचे उल्लंघन करण्याच्या स्वरूपात वाढतो, तेव्हा त्याला ‘कलह’ म्हणतात. “तू हा धम्म आणि विनय जाणत नाहीस” इत्यादी परस्परविरोधी बोलणे म्हणजे ‘विवाद’ होय. ‘वितुदन्ता’ म्हणजे (शब्दांचे) टोमणे मारणारे. ‘सहितं मे’ म्हणजे माझे बोलणे अर्थपूर्ण (हितकारक) आहे. ‘अधिचिण्णं ते विपरावत्तं’ म्हणजे तुझा जो दीर्घकाळाचा सराव किंवा मत होते, ते माझ्या वादापुढे फोल ठरले आहे (मागे हटले आहे). ‘आरोपितो ते वादो’ म्हणजे मी तुझ्या मतातील दोष दाखवून दिला आहे. ‘चर वादप्पमोक्खाय’ म्हणजे भाताचे गाठोडे घेऊन, वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन, स्वतःच्या मताचे समर्थन करण्यासाठी किंवा माझ्या वादातून सुटण्यासाठी अधिक श्रेष्ठ गुरूचा शोध घेत फिर. ‘निब्बेठेहि वा’ म्हणजे किंवा मग मी तुझ्यावर ठेवलेल्या दोषातून स्वतःला मुक्त कर. ‘सचे पहोसि’ म्हणजे जर तू समर्थ असशील तर. ‘वधोयेव’ म्हणजे परस्परांना मारणे किंवा मृत्यूच. Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā, abhivādanādīni na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ nipaccakiriyato nivattasabhāvā. Yathā tanti yathā ca durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattapaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamattho. Bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhena thūpo, so pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite. ‘नाटपुत्तियेसु’ म्हणजे नाटपुत्ताच्या शिष्यांमध्ये. ‘निब्बिन्नरूपा’ म्हणजे विन्मुख झालेले (कंटाळलेले), जे अभिवादन इत्यादी करत नाहीत. ‘विरत्तरूपा’ म्हणजे प्रेम किंवा आसक्ती नसलेले. ‘पटिवानरूपा’ म्हणजे त्यांच्याबद्दल आदर दाखवण्यापासून किंवा सेवा करण्यापासून मागे हटलेले. ‘यथा तं’ म्हणजे ज्याप्रमाणे वाईट रीतीने सांगितलेल्या धम्म-विनयामध्ये विन्मुख, विरक्त आणि आदर न करणारे व्हावे, तसेच ते झाले असा अर्थ आहे. ‘दुरक्खाते’ म्हणजे वाईट रीतीने सांगितलेल्या. ‘duppavediteti’ म्हणजे वाईट रीतीने शिकवलेल्या. ‘अनुपसमसंवत्तनिके’ म्हणजे राग इत्यादी शांत करण्यास असमर्थ असलेला. ‘भिन्नथूपे’ म्हणजे नष्ट झालेला आधार असलेले. येथे त्यांचा आधार असल्यामुळे नाटपुत्त हाच त्यांचा स्तूप (आधार) होता, परंतु तो आता मृत झाला आहे. म्हणूनच भगवंतांनी ‘भिन्नथूपे’ असे म्हटले आहे. ‘अप्पटिसरणे’ म्हणजे त्याच्याच अभावामुळे शरण नसलेले (निराधार झालेले). Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṃkatoti. So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca ‘‘mama laddhi aniyyānikā sārarahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajano mā apāyapūrako ahosi. Sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti. Yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti. Satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jātissantī’’ti. हा नाटपुत्त तर नाळंदाचा रहिवासी होता, मग तो पावा येथे का मृत्यू पावला? सत्य जाणलेल्या उपालि गृहपतीने दहा गाथांमध्ये गायलेले बुद्धांचे गुण ऐकून त्याने उष्ण रक्ताची उलटी केली, असे म्हणतात. त्यानंतर त्याला आजारी अवस्थेत घेऊन ते पावा येथे गेले आणि तेथे त्याने प्राण सोडले. मृत्यूसमयी त्याने विचार केला: “माझे मत मोक्ष देणारे नाही, ते निस्सार आहे. आम्ही तर नष्ट आलोच आहोत; उर्वरित लोकांनी अपाय (नरक) भरू नये. पण जर मी ‘माझे शासन मोक्ष देणारे नाही’ असे म्हटले, तर ते विश्वास ठेवणार नाहीत. मग मी दोन व्यक्तींना वेगवेगळ्या पद्धतीने का शिकवू नये? माझ्या मृत्यूनंतर ते आपापसात वाद घालतील. शास्ता (बुद्ध) त्या विवादाच्या संदर्भात एक धम्मप्रवचन देतील, आणि तेव्हा त्यांना बुद्धांच्या शासनाचे मोठेपण समजेल.” Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha ‘‘bhante, tumhe dubbalā, mayhaṃ imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha ācariyappamāṇa’’nti. Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsīti. Aparopi taṃ upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu ‘‘kassāvuso, ācariyo sāramācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā mayhaṃ sāraṃ ācikkhīti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose [Pg.23] ceva paribhāse ca hatthapādapahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu, ekacce gihī ahesuṃ. त्यानंतर एक शिष्य त्याच्याकडे आला आणि म्हणाला, “भंते, आपण अशक्त झाला आहात. मला या धम्मातील सार सांगा, जे गुरूंचे प्रमाणभूत मत आहे.” तो म्हणाला, “मित्रा, माझ्या मृत्यूनंतर तू ‘शाश्वतवाद’ (सस्सत) स्वीकार.” दुसराही त्याच्याकडे आला, त्याला त्याने ‘उच्छेदवाद’ स्वीकारायला लावला. अशा प्रकारे, त्या दोघांना एकाच मताचे न करता, त्याने अनेकांना वेगवेगळ्या पद्धतीने शिकवले आणि तो मृत्यू पावला. त्यांनी त्याचे अंत्यसंस्कार करून एकत्र जमून एकमेकांना विचारले, “मित्रांनो, गुरूंनी कोणाला सार सांगितले?” एक जण उठून म्हणाला, “मला.” “काय सांगितले?” “शाश्वतवाद.” दुसऱ्याने त्याचा निषेध करून म्हटले, “गुरूंनी मला सार सांगितले आहे, मी ज्येष्ठ आहे.” अशा प्रकारे, सर्वजण “मला सार सांगितले, मी ज्येष्ठ आहे” असे म्हणत आपापसातील वाद वाढवू लागले. त्यांनी शिवीगाळ, निंदा आणि हात-पायांनी मारामारी सुरू केली. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र न जाता ते वेगवेगळ्या दिशांना निघून गेले. काही जण गृहस्थ बनले. Bhagavato pana dharamānakālepi bhikkhusaṅghe vivādo na uppajji. Satthā hi tesaṃ vivādakāraṇe uppannamatteyeva sayaṃ vā gantvā te vā bhikkhū pakkosāpetvā khanti mettā paṭisaṅkhā avihiṃsā sāraṇīyadhammesu ekaṃ kāraṇaṃ kathetvā vivādaṃ vūpasameti. Evaṃ dharamānopi saṅghassa patiṭṭhāva ahosi. Parinibbāyamānopi avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyi. Bhagavatā hi sutte desitā cattāro mahāpadesā (a. ni. 4.180; dī. ni. 2.187) yāvajjadivasā bhikkhūnaṃ patiṭṭhā ca avassayo ca. Tathā khandhake desitā cattāro mahāpadesā (mahāva. 305) sutte vuttāni cattāri pañhabyākaraṇāni (a. ni. 4.42) ca. Tenevāha – ‘‘yo vo mayā, ānanda, dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216). परंतु, भगवान बुद्ध हयात असताना भिक्खू संघात कधीही विवाद निर्माण झाला नाही. कारण विवादाचे कारण निर्माण होताच, शास्ता (बुद्ध) स्वतः तेथे जात किंवा त्या भिक्खूंना बोलावून घेत, आणि क्षमा (खंती), मैत्री (मेत्ता), प्रज्ञापूर्वक विचार (पटिसंखा), अहिंसा किंवा सारणीय धम्मांपैकी एका विषयावर उपदेश करून तो विवाद शांत करत असत. अशा प्रकारे, हयात असताना ते संघाचा आधारच होते. आणि परिनिर्वाण प्राप्त करतानाही, त्यांनी अविवादाचे (वादाचा अभाव असण्याचे) कारण प्रस्थापित करूनच परिनिर्वाण घेतले. कारण भगवंतांनी सुत्तांमध्ये सांगितलेले चार महाप्रदेश आजतागायत भिक्खूंचा आधार आणि शरण आहेत. त्याचप्रमाणे खंधकामध्ये सांगितलेले चार महाप्रदेश आणि सुत्तांमध्ये सांगितलेली चार प्रश्नव्याकरणे (प्रश्नांची उत्तरे देण्याच्या पद्धती) देखील आजतागायत भिक्खूंचा आधार आणि शरण आहेत. म्हणूनच त्यांनी म्हटले होते – “आनंदा, मी तुमच्यासाठी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता (गुरू) असेल.” 42. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle cundo samaṇuddesoti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṃkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu – ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālakiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto, samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭoyeva, kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā ca etaṃ atthuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamīti attho. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ sāsanaṃ [Pg.24] satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ, mūlañhi pābhatanti vuccati. Yathāha – ४२. ‘अथ खो चुन्दो समणुद्देसो’ म्हणजे हा थेर धम्मसेनापती (सारिपुत्त) यांचे धाकटे बंधू होते. त्यांच्या उपसंपदेपूर्वी भिक्खू त्यांना ‘चुंद समणुद्देस’ (श्रामणेर चुंद) असे म्हणत असत, आणि थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) झाल्यावरही त्यांना तसेच संबोधत राहिले. म्हणूनच ‘चुंद समणुद्देस’ असे म्हटले आहे. ‘उपसंकमि’ म्हणजे तो जवळ गेला. तो का जवळ गेला? असे म्हणतात की, नाटपुत्ताचा मृत्यू झाल्यावर जम्बुद्विपातील लोक जागोजागी अशी चर्चा करू लागले – “निगंठ नाटपुत्त हा एक शास्ता (गुरू) म्हणून प्रसिद्ध होता. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या शिष्यांमध्ये असा विवाद निर्माण झाला. परंतु श्रमण गोतम तर जम्बुद्विपात चंद्रासारखे आणि सूर्यासारखे प्रसिद्ध आहेत. श्रमण गोतमांचे परिनिर्वाण झाल्यावर त्यांच्या शिष्यांमध्ये कसा बरं विवाद होईल?” थेरांनी ती चर्चा ऐकून विचार केला – “मी ही गोष्ट घेऊन दसबलांना (बुद्धांना) सांगेन, आणि शास्ता या प्रसंगाला निमित्त करून एक धम्मदेशना करतील.” ते तेथून निघाले आणि जेथे सामगाम होता, जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे गेले. थेट भगवंतांच्या जवळ न जाता, जेथे त्यांचे उपाध्याय आयुष्यमान आनंद होते, तेथे ते गेले असा अर्थ आहे. त्यांच्या मनात असा विचार आला होता – “माझे उपाध्याय महाप्रज्ञावान आहेत. ते ही बातमी शास्त्यांना सांगतील, आणि मग शास्ता त्यानुसार धम्मदेशना करतील.” ‘कथापाभत’ म्हणजे चर्चेचा विषय (मूळ कारण); कारण मूळ कारणालाच ‘पाभत’ म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे – ‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 2.1.4); ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य लहानशा अग्नीला फुंकून मोठा करतो, त्याप्रमाणे बुद्धिमान आणि विचक्षण मनुष्य अगदी थोड्याशा भांडवलाने स्वतःला (स्वतःच्या हिताला) प्रस्थापित करतो. Dassanāyāti dassanatthāya. Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo, ayañhi āyasmā divā nava vāre rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satakkhattuṃ vā sahassakkhattuṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃdivasaṃ tena gantukāmo evamāha. 'दर्शनाय' म्हणजे दर्शनासाठी. काय या आयुष्यमानांनी (चुंद थेरांनी) भगवंतांना पूर्वी पाहिले नव्हते का? पाहिले नव्हते असे नाही, त्यांनी पाहिले होतेच. कारण हे आयुष्यमान दिवसा नऊ वेळा आणि रात्री नऊ वेळा, असे एका दिवसात अठरा वेळा भगवंतांच्या उपस्थानासाठी (सेवेसाठी) जात असत. दिवसातून शंभर वेळा किंवा हजार वेळा जाण्याची इच्छा असली तरीही ते कारणाशिवाय जात नसत; एखादा प्रश्न (चर्चेसाठी) घेऊनच जात असत. ते त्या दिवशी त्यांच्यासोबत (आनंद थेरांसोबत) जाण्याची इच्छा धरून असे म्हणाले. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake (mahāva. 451) viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo honti. Tato tāsaṃ ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti, tato yaṃ bahūhi gahitaṃ, taṃ gaṇhanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ pūretvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti. 'अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी. एका विहारात संघामध्ये उत्पन्न झालेला विवाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कसा कारणीभूत ठरतो? कोसाम्बक खन्धकातील कथेप्रमाणे, जेव्हा दोन भिक्खूंमध्ये विवाद उत्पन्न होतो, तेव्हा त्या विहारातील त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) विवाद करू लागतात; त्यांचा उपदेश ग्रहण करणारा भिक्खुणी संघ विवाद करू लागतो; त्यानंतर त्यांचे उपस्थायक (दायके) विवाद करू लागतात; मग मनुष्यांचे रक्षण करणाऱ्या आरक्षक देवतांचे दोन गट पडतात. त्यापैकी धम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता धम्मवादी बनतात आणि अधम्मवादी लोकांचे रक्षण करणाऱ्या देवता अधम्मवादी बनतात. त्यानंतर त्या आरक्षक देवतांच्या मित्र असलेल्या भुम्मदेवतांमध्ये फूट पडते. अशा प्रकारे परंपरेने थेट ब्रह्मलोकापर्यंत, आर्यश्रावकांना वगळून, सर्व देव आणि मनुष्य दोन गटांत विभागले जातात. धम्मवादी लोकांपेक्षा अधम्मवादीच बहुसंख्य असतात, त्यामुळे या बहुसंख्यांनी जे स्वीकारले आहे, तेच लोक ग्रहण करतात. धम्माचा त्याग करून बहुतांश लोक अधम्माचाच स्वीकार करतात. ते अधम्माचे आचरण करत राहून अपायलोकात जन्म घेतात. अशा प्रकारे, एका विहारात संघामध्ये उत्पन्न झालेला विवाद बहुसंख्य लोकांच्या अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. 43. Abhiññā desitāti mahābodhimūle nisinnena paccakkhaṃ katvā paveditā. Patissayamānarūpā viharantīti upanissāya viharanti. Bhagavato accayenāti etarahi bhagavantaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sagāravā viharanti, tumhākaṃ, bhante, uggatejatāya durāsadatāya vivādaṃ janetuṃ na [Pg.25] sakkonti, bhagavato pana accayena vivādaṃ janeyyunti vadati. Yattha pana taṃ vivādaṃ janeyyuṃ, taṃ dassento ajjhājīve vā adhipātimokkhe vāti āha. Tattha ajjhājīveti ājīvahetu ājīvakāraṇā – ‘‘bhikkhu uttarimanussadhammaṃ ullapati āpatti pārājikassā’’tiādinā (pari. 287) nayena parivāre paññattāni cha sikkhāpadāni, tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāma. Appamattako so ānandāti ajjhājīvaṃ adhipātimokkhañca ārabbha uppannavivādo nāma yasmā parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti, tasmā ‘‘appamattako’’ti vutto. ४३. 'अभिञ्ञा देसिता' म्हणजे महाबोधी वृक्षाच्या मुळाशी बसून प्रत्यक्ष साक्षात करून उपदेशिलेले (धम्म). 'पटिस्सयमानरूपा विहरन्ति' म्हणजे आश्रय घेऊन राहतात. 'भगवतो अच्चयेन' म्हणजे भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर; सध्या भगवंतांना प्रमुख मानून आदरपूर्वक राहतात. 'भंते, आपल्या प्रखर तेजामुळे आणि दुर्गमतेमुळे ते विवाद उत्पन्न करू शकत नाहीत, परंतु भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर ते विवाद उत्पन्न करू शकतील,' असे ते म्हणतात. ज्या विषयांवर ते विवाद उत्पन्न करू शकतील, ते दर्शवताना 'अज्झाजीवे वा अधिपातिमोक्खे वा' (आजीविका किंवा प्रातिमोक्षाच्या बाबतीत) असे म्हटले आहे. त्यापैकी 'अज्झाजीव' म्हणजे आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने - 'भिक्खू आजीविकेसाठी उत्तरिमनुस्सधम्माचा (अतिमानुष गुणांचा) दावा करतो, तर त्याला पाराजिका आपत्ती होते' इत्यादी नियमांनुसार 'परिवार' ग्रंथात प्रज्ञप्त केलेली सहा शिक्षापदे होय. ती वगळून उर्वरित सर्व शिक्षापदांना 'अधिपातिमोक्ख' असे म्हणतात. 'अप्पमत्तको सो आनन्द' म्हणजे 'आनंदा, तो विवाद अल्प आहे', कारण आजीविका आणि अधिपातिमोक्षाला अनुसरून उत्पन्न झालेला विवाद हा दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून किंवा स्वतःच्या धम्मतेने (स्वभावाने) विचार करून सहज सोडवता येण्याजोगा असतो, म्हणून त्याला 'अल्प' म्हटले गेले आहे. Tatrāyaṃ nayo – idhekacco ‘‘na sakkā uttarimanussadhammaṃ anullapantena kiñci laddhu’’ntiādīni cintetvā ājīvahetu uttarimanussadhammaṃ vā ullapati sañcarittaṃ vā āpajjati, yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahātiādinā nayena sāmantajappanaṃ vā karoti, agilāno vā attano atthāya paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjati, bhikkhunī vā pana tāni viññāpetvā pāṭidesanīyaṃ āpajjati, yo koci dukkaṭavatthukaṃ yaṃkiñci sūpodanaviññattimeva vā karoti, aññataraṃ vā pana paṇṇattivītikkamaṃ karonto viharati, tamenaṃ sabrahmacārī evaṃ sañjānanti – ‘‘kiṃ imassa iminā lābhena laddhena, yo sāsane pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappeti, paṇṇattivītikkamaṃ karotī’’ti. Attano dhammatāyapissa evaṃ hoti – ‘‘kissa mayhaṃ iminā lābhena, yvāhaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappemi, paṇṇattivītikkamaṃ karomī’’ti sallakkhetvā tato oramati. Evaṃ parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti. Tena bhagavā ‘‘appamattako’’ti āha. त्याविषयी हा नियम आहे – येथे एखादा भिक्खू 'उत्तरिमनुस्सधम्माचा (अतिमानुष गुणांचा) खोटा दावा केल्याशिवाय काहीही मिळवणे शक्य नाही' असा विचार करून, आजीविकेसाठी उत्तरिमनुस्सधम्माचा खोटा दावा करतो, किंवा संचरित्त (मध्यस्थी) करतो, किंवा 'तुमच्या विहारात जो भिक्खू राहतो, तो अरहंत आहे' इत्यादी प्रकारे अप्रत्यक्षपणे स्वतःची स्तुती (सामन्तजप्पन) करतो, किंवा आजारी नसतानाही स्वतःसाठी उत्तम भोजन मागवून जेवतो, किंवा भिक्खुणीने तसे मागितल्यास तिला पाटिदेसनीय आपत्ती होते, याशिवाय जो कोणी दुक्कट आपत्तीला कारणीभूत ठरणारे वरण-भातासारखे साधे अन्न मागवतो, किंवा इतर कोणत्याही नियमाचे उल्लंघन करत राहतो. तेव्हा त्याचे सब्रह्मचारी (सहकारी भिक्खू) त्याला असे ओळखतात – 'या शासनात प्रव्रजित होऊन जो मिथ्या आजीविकेने जीवन जगतो आणि नियमांचे उल्लंघन करतो, त्याला या मिळालेल्या लाभाचा काय फायदा?' स्वतःच्या विवेकबुद्धीने देखील त्याला असे वाटते – 'मी या सुविख्यात धम्म-विनयात प्रव्रजित होऊन मिथ्या आजीविकेने जीवन जगत आहे आणि नियमांचे उल्लंघन करत आहे, तर मला या लाभाचा काय उपयोग?' असा विचार करून तो त्यापासून परावृत्त होतो. अशा प्रकारे, दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून किंवा स्वतःच्या विवेकबुद्धीने विचार करून तो दोष सहज सोडता येण्याजोगा असतो. म्हणूनच भगवंतांनी त्याला 'अल्प' म्हटले आहे. Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vāti lokuttaramaggaṃ patvā vivādo nāma sabbaso vūpasammati, natthi adhigatamaggānaṃ vivādo. Pubbabhāgamaggaṃ pana pubbabhāgapaṭipadañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. 'मग्गे वा हि, आनन्द, पटिपदाय वा' म्हणजे 'आनंदा, मार्गाच्या किंवा प्रतिपदेच्या बाबतीत.' लोकोत्तर मार्ग प्राप्त झाल्यावर विवाद पूर्णपणे शांत होतो; ज्यांनी मार्ग प्राप्त केला आहे, त्यांच्यात कोणताही विवाद नसतो. परंतु, पूर्वभाग मार्ग (लौकिक मार्ग) आणि पूर्वभाग प्रतिपदेला (पूर्व तयारीच्या आचरणाला) अनुसरून हे भगवंतांनी म्हटले आहे. Tatrāyaṃ nayo – evaṃ bhikkhuṃ manussā lokuttaradhamme sambhāventi. So saddhivihārikādayo āgantvā vanditvā ṭhite pucchati ‘‘kiṃ āgatatthā’’ti. Manasikātabbakammaṭṭhānaṃ pucchituṃ, bhanteti. Nisīdatha, khaṇeneva [Pg.26] arahattaṃ pāpetuṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmīti vatvā vadati – ‘‘idha bhikkhu attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinno mūlakammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tassa taṃ manasikaroto obhāso uppajjati. Ayaṃ paṭhamamaggo nāma. So dutiyaṃ obhāsañāṇaṃ nibbatteti, dutiyamaggo adhigato hoti, evaṃ tatiyañca catutthañca. Ettāvatā maggappatto ceva phalappatto ca hotī’’ti. Atha te bhikkhū ‘‘akhīṇāsavo nāma evaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti, addhāyaṃ khīṇāsavo’’ti niṭṭhaṃ gacchanti. त्याविषयी हा नियम आहे – लोक एखाद्या भिक्खूची लोकोत्तर धम्माच्या बाबतीत प्रशंसा करतात. तो भिक्खू, त्याचे सद्धिविहारिकादी (शिष्य) येऊन वंदन करून उभे राहिले असता त्यांना विचारतो – 'तुम्ही कशासाठी आला आहात?' ते म्हणतात, 'भंते, मनन करण्याजोग्या कम्मट्ठानाविषयी (कर्मस्थानाविषयी) विचारण्यासाठी आलो आहोत.' तो म्हणतो, 'बसा, क्षणार्धात अरहंतपद प्राप्त करून देण्यास समर्थ असलेल्या कम्मट्ठानाची चर्चा मी तुम्हाला सांगतो,' आणि पुढे सांगतो – 'येथे भिक्खू आपल्या निवासस्थानी जाऊन बसतो आणि मूळ कम्मट्ठानाचे मनन करतो. त्याचे मनन करत असताना त्याला प्रकाश उत्पन्न होतो. याला प्रथम मार्ग म्हणतात. तो दुसऱ्यांदा प्रकाशज्ञान उत्पन्न करतो, तेव्हा द्वितीय मार्ग प्राप्त होतो; याचप्रमाणे तिसरा आणि चौथा मार्ग प्राप्त होतो. एवढ्याने तो मार्गप्राप्त आणि फलप्राप्त होतो.' मग ते भिक्खू असा निष्कर्ष काढतात की, 'जो अखीणासव (ज्याचे आसव नष्ट झाले नाहीत असा) आहे, तो अशा प्रकारे कम्मट्ठानाचे वर्णन करू शकत नाही. नक्कीच हे भिक्खू खीणासव (अरहंत) आहेत.' So aparena samayena kālaṃ karoti. Samantā bhikkhācāragāmehi manussā āgantvā pucchanti ‘‘kenaci, bhante, thero pañhaṃ pucchito’’ti. Upāsakā pubbeva therena pañho kathito amhākanti. Te pupphamaṇḍapaṃ pupphakūṭāgāraṃ sajjetvā suvaṇṇena akkhipidhānamukhapidhānādiṃ karitvā gandhamālādīhi pūjetvā sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷetvā jhāpetvā aṭṭhīni ādāya cetiyaṃ karonti. Aññe āgantukā vihāraṃ āgantvā pāde dhovitvā ‘‘mahātheraṃ passissāma, kahaṃ, āvuso, mahāthero’’ti pucchanti. Parinibbuto, bhanteti. Dukkaraṃ, āvuso, therena kataṃ maggaphalāni nibbattentena, pañhaṃ pucchittha, āvusoti. Bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento iminā niyāmena kathesi, bhanteti. Na eso, āvuso, maggo, vipassanupakkileso nāmesa, na tumhe jānittha, puthujjano, āvuso, theroti. Te kalahaṃ karontā uṭṭhahitvā ‘‘sakalavihāre bhikkhū ca bhikkhācāragāmesu manussā ca na jānanti, tumheyeva jānātha. Kataramaggena tumhe āgatā, kiṃ vo vihāradvāre cetiyaṃ na diṭṭha’’nti. Evaṃvādīnaṃ pana bhikkhūnaṃ sataṃ vā, hotu sahassaṃ vā, yāva taṃ laddhiṃ nappajahanti, saggopi maggopi vāritoyeva. तो काही काळानंतर काळधर्म पावला. आसपासच्या भिक्षाटनाच्या गावांतील लोक येऊन विचारू लागले, “भंते, कुणी स्थविरांना (मार्ग-फलासंबंधी) प्रश्न विचारला होता का?” उपासक म्हणाले, “स्थविरांनी आधीच आम्हाला प्रश्नाचे उत्तर दिले होते.” त्यांनी पुष्पमंडप आणि पुष्पकुटागार सजवून, सोन्याने डोळे व मुख झाकण्याचे आवरण इत्यादी तयार करून, गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून, सात दिवस उत्सव साजरा केला. त्यानंतर दाहसंस्कार करून अस्थी घेतल्या आणि चैत्य उभारला. इतर आगंतुक भिक्षू विहारात आले आणि पाय धुवून विचारू लागले, “आम्ही महास्थविरांचे दर्शन घेऊ, आवुसो, महास्थवीर कोठे आहेत?” (तेथील भिक्षू म्हणाले,) “भंते, ते परिनिर्वाण पावले.” (आगंतुक भिक्षू म्हणाले,) “आवुसो, मार्ग आणि फल प्राप्त करणाऱ्या स्थविरांनी अत्यंत कठीण कार्य केले. आवुसो, तुम्ही त्यांना प्रश्न विचारला होता का?” (तेथील भिक्षू म्हणाले,) “भंते, भिक्षूंना कर्मस्थान सांगताना त्यांनी या पद्धतीने सांगितले होते.” (आगंतुक भिक्षू म्हणाले,) “आवुसो, हा मार्ग नाही, हा तर ‘विपश्यना-उपक्किलेस’ (विपश्यनेचा उपक्लेश) आहे. तुम्हाला हे समजले नाही. आवुसो, ते स्थवीर तर पृथग्जन होते.” ते भांडण करत उठले आणि म्हणाले, “संपूर्ण विहारातील भिक्षू आणि भिक्षाटनाच्या गावांतील लोक काही जाणत नाहीत, केवळ तुम्हीच जाणता काय? तुम्ही कोणत्या मार्गाने आला आहात? तुम्हाला विहाराच्या दाराशी चैत्य दिसला नाही का?” असे म्हणून ते वाद घालू लागले. अशा प्रकारे बोलणाऱ्या भिक्षूंची संख्या शंभर असो वा हजार, जोपर्यंत ते आपले हे चुकीचे मत सोडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांच्यासाठी स्वर्ग आणि मार्ग दोन्ही अवरुद्धच राहतात. Aparopi tādisova kammaṭṭhānaṃ kathento evaṃ katheti – citteneva tīsu uddhanesu tīṇi kapallāni āropetvā heṭṭhā aggiṃ katvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā kapallesu pakkhipitvā citteneva daṇḍakena parivattetvā parivattetvā bhajjitabbaṃ, yā jhāyamāne chārikā hoti, sā mukhavātena palāsetabbā. Ettakena dhūtapāpo nāmesa samaṇo hoti. Sesaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. दुसरा तशाच प्रकारचा भिक्षू कर्मस्थान सांगताना असे सांगतो – केवळ मनानेच तीन चुलींवर तीन खापर ठेवून, खाली अग्नी प्रज्वलित करून, केवळ मनानेच स्वतःचे बत्तीस अवयव बाहेर काढून त्या खापरांमध्ये टाकून, केवळ मनानेच काठीने उलटून-पालटून ते भाजले पाहिजे. ते जळत असताना जी राख तयार होते, ती तोंडाच्या फुंकरीने उडवून दिली पाहिजे. एवढ्याच कृतीने हा श्रमण ‘धूतपाप’ (पापे धुवून टाकलेला) होतो. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच सविस्तर समजून घ्यावा. Aparo [Pg.27] evaṃ katheti – citteneva mahācāṭiṃ ṭhapetvā matthuṃ yojetvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā tattha pakkhipitvā matthuṃ otāretvā manthitabbaṃ. Mathiyamānaṃ vilīyati, vilīne upari pheṇo uggacchati. So pheṇo paribhuñjitabbo. Ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissati. Ito paraṃ ‘‘atha te bhikkhū’’tiādi sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. दुसरा कोणी असे सांगतो – केवळ मनानेच एक मोठा पाण्याचा माठ ठेवून, त्यात ताक मिसळून, केवळ मनानेच स्वतःचे बत्तीस अवयव बाहेर काढून त्यात टाकून, ताक खाली उतरवून ते घुसळले पाहिजे. घुसळत असताना ते विरघळते, आणि विरघळल्यावर वर फेस येतो. तो फेस प्राशन केला पाहिजे. एवढ्यानेच तुम्ही अमृताचे प्राशन केले असे होईल. यापुढील “अथ ते भिक्खू” इत्यादी सर्व भाग पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच सविस्तर समजून घ्यावा. 44. Idāni yo evaṃ vivādo uppajjeyya, tassa mūlaṃ dassento chayimānītiādimāha. Tattha agāravoti gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nhānatitthe uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, aññehi ca bhikkhūhi ‘‘kasmā evaṃ karosi, na idaṃ vaṭṭati, sammāsabuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tūṇhī hoti, kiṃ buddho buddhoti vadasī’’ti bhaṇati, ayaṃ satthari agāravo nāma. ४४. आता, असा जो वाद उत्पन्न होऊ शकतो, त्याचे मूळ दाखवण्यासाठी भगवंतांनी “छयिमानि” इत्यादी वचन सांगितले. त्यात ‘अगारवो’ म्हणजे आदराचा अभाव. ‘अप्पतिस्सो’ म्हणजे नम्रता नसणे, विनय नसणे. येथे, जो भिक्षू शास्ता हयात असताना, तीनही वेळी त्यांच्या सेवेसाठी जात नाही; शास्ता पादत्राणे न घालता चंक्रमण करत असताना स्वतः पादत्राणे घालून चंक्रमण करतो; ते खालच्या चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करत असताना स्वतः वरच्या चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करतो; ते खाली राहत असताना स्वतः वरच्या मजल्यावर राहतो; शास्त्यांच्या दृष्टीपथात दोन्ही खांद्यांवर पांघरूण घेतो, छत्री धरतो, पादत्राणे घालतो; स्नानघाटावर मलमूत्र विसर्जन करतो; किंवा परिनिर्वाणानंतर चैत्याला वंदन करण्यासाठी जात नाही; चैत्य दिसण्याच्या ठिकाणी किंवा शास्त्यांच्या दृष्टीपथात वर सांगितलेल्या सर्व अनादराच्या गोष्टी करतो; आणि इतर भिक्षूंनी “तू असे का करतोस? हे योग्य नाही. सम्यक्संबुद्धांचा आदर राखणे योग्य आहे,” असे विचारले असता, तो शांत राहतो किंवा “बुद्ध बुद्ध काय लावले आहे?” असे उलट बोलतो; याला शास्त्यांच्या प्रति ‘अनादर’ (अगारव) असे म्हणतात. Yo pana dhammassavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, niddāyati vā sallapento vā nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti na dhāreti, ‘‘kiṃ dhamme agāravaṃ karosī’’ti vutte ‘‘tuṇhī hoti, dhammo dhammoti vadasi, kiṃ dhammo nāmā’’ti vadati, ayaṃ dhamme agāravo nāma. आणि जो धर्मश्रवणाची घोषणा झाली असता आदराने जात नाही, आदराने धम्म ऐकत नाही, झोपून राहतो किंवा गप्पा मारत बसतो, आदराने धम्म ग्रहण करत नाही व धारण करत नाही, “तू धम्माचा अनादर का करतोस?” असे विचारले असता, शांत राहतो किंवा “धम्म धम्म काय म्हणतोस, धम्म म्हणजे काय आहे?” असे उलट बोलतो; याला धम्माच्या प्रति ‘अनादर’ (अगारव) असे म्हणतात. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ‘‘bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttepi ‘‘tuṇhī hoti, saṅgho saṅghoti vadasi, kiṃ saṅgho, migasaṅgho ajasaṅgho’’tiādīni vadati, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe [Pg.28] katoyeva hoti. Tisso sikkhā pana aparipūrayamānova sikkhāya na paripūrakārī nāma. आणि जो स्थवीर भिक्षूंनी न विचारता धम्म उपदेश करतो, आसनावर बसतो, प्रश्नांची उत्तरे देतो; ज्येष्ठ भिक्षूंना धक्का देत चालतो, उभा राहतो किंवा बसतो; संघामध्ये वस्त्राचा किंवा हाताचा पल्लत्थिक करतो; संघामध्ये दोन्ही खांद्यांवर वस्त्र पांघरतो, छत्री व पादत्राणे वापरतो; “भिक्षुसंघाचा आदर राखणे योग्य आहे,” असे विचारले असताही, शांत राहतो किंवा “संघ संघ काय म्हणतोस? संघ म्हणजे काय, हरणांचा कळप की शेळ्यांचा कळप?” इत्यादी उलट बोलतो; याला संघामध्ये ‘अनादर’ (अगारव) असे म्हणतात. कारण एका भिक्षूचा अनादर केला तरी तो संघाचाच अनादर केल्यासारखा होतो. आणि तीन शिक्षा पूर्ण न करणाराच शिक्षेचा अनादर करणारा म्हटला जातो. Ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā. Bāhiddhāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā. ‘अज्झत्तं’ म्हणजे स्वतःमध्ये किंवा स्वतःच्या परिषदेमध्ये. ‘बाहिद्धं’ म्हणजे इतरांमध्ये किंवा इतरांच्या परिषदेमध्ये. 46. Idāni ayaṃ cha ṭhānāni nissāya uppannavivādo vaḍḍhanto yāni adhikaraṇāni pāpuṇāti, tāni dassetuṃ cattārimānītiādimāha. Tattha vūpasamanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni. Vivādova adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ. Itaresupi eseva nayo. ४६. आता, या सहा कारणांवरून उत्पन्न झालेला वाद वाढत जाऊन ज्या अधिकरणांना प्राप्त होतो, ती अधिकरणे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी “चत्तारिमानि” इत्यादी वचन सांगितले. त्यात, अधिकरणांच्या शमनासाठी प्रवृत्त होणाऱ्या समथांद्वारे जे निश्चित केले जाते, त्यांना ‘अधिकरण’ म्हणतात. वाद हाच अधिकरण म्हणजे ‘विवादाधिकरण’ होय. इतर अधिकरणांच्या बाबतीतही हाच नियम समजून घ्यावा. Idāni imānipi cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhento so vivādo yehi samathehi vūpasammati, tesaṃ dassanatthaṃ satta kho panimetiādimāha. Tattha adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti etesaṃ vivādādhikaraṇādīnaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. आता, या चार अधिकरणांपर्यंत पोहोचून पुढे वाढणारा तो वाद ज्या समथांद्वारे शांत होतो, ते दाखवण्यासाठी भगवंतांनी “सत्त खो paniमे” इत्यादी वचन सांगितले. त्यात, जे अधिकरणांचे शमन करतात, त्यांना ‘अधिकरणसमथ’ म्हणतात. ‘उप्पन्नुप्पन्नानं’ म्हणजे वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या. ‘अधिकरणानं’ म्हणजे विवादाधिकरण इत्यादी चार अधिकरणांचे. ‘समथाय वूपसमाय’ म्हणजे शमनासाठी आणि शांत करण्यासाठी. संमुखाविनय दिला पाहिजे... पे... तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक) पर्यंत, हे सात समथ दिले पाहिजेत. Tatrāyaṃ vinicchayakathā – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vāti aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca vibhaṅge dveti satta āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma. त्या अधिकरणांच्या निर्णयाच्या बाबतीत हा निर्णय आहे— अधिकरणांमध्ये सर्वप्रथम, 'हा धर्म आहे' किंवा 'हा अधर्म आहे' अशा अठरा कारणांवरून वाद घालणाऱ्या भिक्खूंचा जो वाद आहे, त्याला 'विवादाधिकरण' असे म्हणतात। शील-विपत्तीमुळे किंवा आचार, दृष्टी व आजीविका यांच्या विपत्तीमुळे आरोप करणाऱ्यांचा जो आरोप, निंदा आणि दोषारोप आहे, त्याला 'अनुवादाधिकरण' असे म्हणतात। मातिका (पातिमोक्ख) मध्ये आलेले पाच आणि विभंगामध्ये आलेले दोन, असे सात आपत्ती-स्कंध (आपत्तींचे समूह) म्हणजे 'आपत्ताधिकरण' होय। संघाच्या अपलोकन इत्यादी चार प्रकारच्या कर्मांचे जे संपादन करणे आहे, त्याला 'किच्चाधिकरण' (कृत्याधिकरण) असे म्हणतात। Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā gaṇena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne pana [Pg.29] tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. त्यापैकी, विवादाधिकरण हे दोन समथांनी (शांततेच्या उपायांनी) शांत होते— संमुखाविनय आणि येभुय्यसिका (बहुमत)। केवळ संमुखाविनयानेच शांत केले जाणारे अधिकरण, ज्या विहारात ते उत्पन्न झाले आहे त्याच विहारात, किंवा ते शांत करण्यासाठी दुसऱ्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्खूंच्या प्रवासाच्या दरम्यान (मार्गात), किंवा ज्या ठिकाणी जाऊन ते संघाकडे सोपवले गेले आहे तिथे संघ किंवा गण ते शांत करण्यास असमर्थ ठरल्यास, तिथेच उब्बाहिका (समिती) द्वारे संमत केलेल्या भिक्खूंनी निर्णय दिल्यास ते शांत होते। अशा प्रकारे ते शांत केले जात असताना, जी संघ-संमुखता, धर्म-संमुखता, विनय-संमुखता आणि पुग्गल-संमुखता (व्यक्ती-संमुखता) असते, त्याला 'संमुखाविनय' असे म्हणतात। Tattha ca kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ attapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati. आणि त्यापैकी, कार्य करणाऱ्या संघाच्या एकतेमुळे प्रत्यक्ष उपस्थित असणे म्हणजे 'संघ-संमुखता' होय। शांत करावयाच्या विषयाचे यथार्थ स्वरूप असणे म्हणजे 'धर्म-संमुखता' होय। ज्या योग्य पद्धतीने ते शांत केले पाहिजे, त्याच पद्धतीने शांत करणे म्हणजे 'विनय-संमुखता' होय। जो वाद घालत आहे आणि ज्याच्याशी वाद घालत आहे, त्या दोन्ही वादी-प्रतिवादींचे प्रत्यक्ष उपस्थित असणे म्हणजे 'पुग्गल-संमुखता' (व्यक्ती-संमुखता) होय। परंतु, उब्बाहिका (समिती) द्वारे शांत करताना येथे संघ-संमुखता लोप पावते। अशा प्रकारे, सर्वप्रथम केवळ संमुखाविनयानेच ते शांत होते। Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikāya kammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. परंतु जर अशा प्रकारेही ते शांत झाले नाही, तर उब्बाहिका (समिती) द्वारे संमत केलेले भिक्खू 'आम्ही हे शांत करण्यास समर्थ नाही' असे म्हणून ते संघाकडेच सोपवतात। त्यानंतर संघ पाच गुणांनी युक्त असलेल्या एका भिक्खूला शलाका-ग्राहक (मतपत्रिका गोळा करणारा) म्हणून नियुक्त करतो आणि त्याच्याद्वारे गुप्त, उघड किंवा कानात हळूच सांगून या तीन प्रकारच्या शलाका-ग्रहणांपैकी कोणत्याही एका पद्धतीने शलाका (मतपत्रिका) गोळा करायला लावून, जमलेल्या परिषदेमध्ये धर्मवादी भिक्खूंच्या बहुमतानुसार, जसे ते धर्मवादी भिक्खू सांगतात त्याप्रमाणे शांत केलेले अधिकरण संमुखाविनय आणि येभुय्यसिका या दोन्ही समथांनी शांत झालेले असते। त्यामध्ये संमुखाविनय हा पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीचाच असतो। परंतु, येभुय्यसिका कर्माचे जे संपादन करणे आहे, त्याला 'येभुय्यसिका' असे म्हणतात। अशा प्रकारे विवादाधिकरण दोन समथांनी शांत होते। Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā, sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. अनुवादाधिकरण हे चार समथांनी शांत होते— संमुखाविनय, सतिविनय, अमूळ्हविनय आणि तस्सपापिय्यसिका। केवळ संमुखाविनयानेच शांत केले जात असताना, जो आरोप करतो आणि ज्याच्यावर आरोप केला जातो, त्या दोघांचे बोलणे ऐकून जर कोणतीही आपत्ती (दोष) नसेल, तर दोघांची आपापसात क्षमा मागवून ते शांत होते; आणि जर आपत्ती असेल, तर 'येथे ही अमुक नावाची आपत्ती आहे' असा निर्णय देऊन ते शांत होते। त्यामध्ये संमुखाविनयाचे लक्षण पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे। Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. आणि जेव्हा एखाद्या क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूवर निराधार शील-विपत्तीचा आरोप केला जातो आणि तो सतिविनयाची याचना करतो, तेव्हा संघ ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्माने त्याला सतिविनय प्रदान करतो; तेव्हा ते अधिकरण संमुखाविनय आणि सतिविनय या दोन्ही समथांनी शांत झालेले असते। सतिविनय प्रदान केल्यानंतर, पुन्हा त्या व्यक्तीवर कोणाचाही आरोप लागू पडत नाही। Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi vuccamāno – ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi [Pg.30] codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. जेव्हा एखादा वेडा (उन्मत्त) भिक्खू वेडेपणामुळे श्रमणास अयोग्य असे आचरण करतो आणि इतर भिक्खू त्याला 'आयुष्मानाने अशा प्रकारच्या आपत्तीचे स्मरण करावे' असे म्हणतात, तेव्हा तो 'मित्रांनो, मी वेडेपणात हे केले आहे, मला त्याचे स्मरण नाही' असे म्हणत असतानाही भिक्खूंकडून त्याच्यावर दोषारोप केला जातो; तेव्हा पुन्हा दोषारोप न केला जावा म्हणून तो 'अमूळ्हविनया'ची याचना करतो आणि संघ ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्माने त्याला अमूळ्हविनय प्रदान करतो, तेव्हा ते अधिकरण संमुखाविनय आणि अमूळ्हविनय या दोन्ही समथांनी शांत झालेले असते। अमूळ्हविनय प्रदान केल्यानंतर, पुन्हा त्या व्यक्तीवर त्या कारणावरून कोणाचाही आरोप लागू पडत नाही। Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenāññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa – ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassa pāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. आणि जेव्हा पाराजिकाचा किंवा पाराजिकाच्या जवळच्या दोषाचा आरोप केला जात असताना, विचारलेल्या प्रश्नाचे भलतेच उत्तर देऊन विषय टाळणाऱ्या आणि पापाची प्रवृत्ती वाढलेल्या त्या पापी व्यक्तीच्या बाबतीत— 'जर याचे मूळ तुटलेले नसेल, तर तो योग्य प्रकारे आचरण करून पुन्हा संघात प्रवेश मिळवेल; आणि जर त्याचे मूळ तुटलेले असेल, तर हेच त्याचे नाशन (संघातून निष्कासन) ठरेल' असा विचार करून संघ ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्माने त्याच्यासाठी 'तस्सपापिय्यसिका' कर्म करतो, तेव्हा ते अधिकरण संमुखाविनय आणि तस्सपापिय्यसिका या दोन्ही समथांनी शांत झालेले असते। अशा प्रकारे अनुवादाधिकरण चार समथांनी शांत होते। Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinayo tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ apanno’’ti ca, āma ‘‘passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. आपत्ताधिकरण हे तीन समथांनी शांत होते— संमुखाविनय, प्रतिज्ञाकरण आणि तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक)। त्याचे केवळ संमुखाविनयानेच शांत होणे शक्य नाही। परंतु जेव्हा एखादा भिक्खू एका भिक्खूच्या जवळ किंवा संघ अथवा गणाच्या मध्ये आपल्या सौम्य (लघुक) आपत्तीची देशना करतो (दोष कबूल करतो), तेव्हा आपत्ताधिकरण संमुखाविनय आणि प्रतिज्ञाकरण या दोन्ही समथांनी शांत होते। त्यामध्ये संमुखाविनय म्हणजे जो देशना करतो आणि ज्याच्याजवळ देशना केली जाते, त्या दोघांचे प्रत्यक्ष उपस्थित असणे होय। उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे। एखाद्या व्यक्तीजवळ किंवा गणाजवळ देशना करताना संघ-संमुखता लोप पावते। आणि येथे 'भंते, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त केली आहे' आणि 'होय, मी ती पाहत आहे (मान्य करत आहे)' अशी प्रतिज्ञा (कबुली) दिल्यावर 'भविष्यात स्वतःवर संयम ठेवावा' असे करणे, त्याला 'प्रतिज्ञाकरण' असे म्हणतात। संघादिसेस आपत्तीच्या बाबतीत परिवास इत्यादींची याचना करणे म्हणजे 'प्रतिज्ञा' होय, आणि परिवास इत्यादी प्रदान करणे म्हणजे 'प्रतिज्ञाकरण' होय। Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsupagatā ‘‘na me taṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti na ukkoṭenti, niddampi [Pg.31] okkantā honti, sabbesampi ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. दोन पक्षांमध्ये विभागलेले भांडण करणारे भिक्खू पुष्कळ श्रमणधर्माला अयोग्य असे गैरवर्तन करून, पुन्हा त्यांच्यात लज्जाभाव (लज्जीधर्म) उत्पन्न झाल्यावर, 'जर आपण या आपत्तींविषयी एकमेकांकडून कबुली करून घेऊ, तर कदाचित ते अधिकरण अधिक तीव्र (कठोर) रूप धारण करेल' असा विचार करून, एकमेकांकडून आपत्तीची कबुली करून घेण्यात दोष पाहून जेव्हा 'तिणवत्थारक कर्म' (तृणप्रस्तारक कर्म) करतात, तेव्हा ते आपत्ताधिकरण 'सम्मुखाविनय' आणि 'तिणवत्थारक' या दोन समथांनी शांत होते. कारण तेथे जेवढे भिक्खू हस्तपाशामध्ये उपस्थित असतात, ते 'मला हे मान्य नाही' असे प्रत्यक्षपणे प्रकट न करता, 'हे दुष्कृत कर्म आहे, हे कर्म पुन्हा केले पाहिजे' असे म्हणून त्या प्रकरणाला पुन्हा उकरून काढत नाहीत, आणि जे झोपेत गेलेले असतात, त्या सर्वांच्या देखील स्थूल दोष (पाराजिक व संघादिसेस) आणि गृहस्थांशी संबंधित आपत्ती वगळता इतर सर्व आपत्ती दूर होतात. अशा प्रकारे आपत्ताधिकरण तीन समथांनी शांत होते. किच्चाधिकरण केवळ एकाच समथाने शांत होते, जो 'सम्मुखाविनय' आहे। Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake (cūḷava. 185) āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāya vutto. ही चार अधिकरणे योग्यतेनुसार या सात समथांनी शांत होतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—'उत्पन्न झालेल्या अधिकरणांच्या शमनासाठी व उपशमासाठी सम्मुखाविनय दिला पाहिजे... पे... तिणवत्थारक दिला पाहिजे.' हा येथे केवळ निर्णयाचा (विनिश्चय) मार्ग आहे, परंतु याचा सविस्तर विस्तार 'समथक्खन्धक' मध्ये आलेलाच आहे. तसेच याचा निर्णय देखील 'समन्तपासादिका' मध्ये सांगितलेला आहे। 47. Yo panāyaṃ imasmiṃ sutte ‘‘idhānanda, bhikkhū vivadantī’’tiādiko vitthāro vutto, so etena nayena saṅkhepatova vuttoti veditabbo. Tattha dhammotiādīsu suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammo, akusalakammapathā adhammo. Tathā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti heṭṭhā āgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggo cāti, cattāro upādānā pañca nīvaraṇānītiādayo saṅkaliṭṭhadhammā cāti ayaṃ adhammo. ४७. या सूत्तात जो 'इधानंद, भिक्खू विवदन्ति' (आनंदा, येथे भिक्खू वाद घालतात) इत्यादी सविस्तर उपदेश भगवंतांनी केला आहे, तो या पद्धतीने संक्षेपाने सांगितला आहे असे समजावे. त्यामध्ये 'धम्म' इत्यादी शब्दांच्या संदर्भात, प्रथम सुत्तंत पद्धतीने (सुत्तपिटकाच्या नियमानुसार) दहा कुशल कर्मपथ म्हणजे 'धम्म' होय, आणि दहा अकुशल कर्मपथ म्हणजे 'अधम्म' होय. तसेच 'चार सतिपट्ठान' इत्यादी खाली आलेले सदतीस बोधिपक्खिय धम्म, तीन सतिपट्ठान, तीन सम्मप्पधान, three इद्धिपाद, सहा इंद्रिये, सहा बले, आठ बोज्झंग आणि नऊ अंगांचा मार्ग, आणि चार उपादान, पाच नीवरण इत्यादी संक्लिष्ट (मलीन) धर्म म्हणजे 'अधम्म' होय। Tattha yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma, evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ niyyānikaṃ bhavissati, mayañca loke pākaṭā bhavissāmā’’ti taṃ adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti. Tattheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṃ gahetvā ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti. त्यामध्ये, अधम्माच्या भागांपैकी कोणताही एक भाग घेऊन, 'आम्ही या अधम्माला धम्म म्हणून प्रस्थापित करू, यामुळे आमच्या आचार्यांची परंपरा मोक्षदायक ठरेल आणि आम्ही देखील जगात प्रसिद्ध होऊ' असा विचार करून, त्या अधम्माला 'हा धम्म आहे' असे सांगत ते 'धम्म' या विषयावर वाद घालतात. तसेच, धम्माच्या भागांपैकी एखादा भाग घेऊन 'हा अधम्म आहे' असे सांगत ते 'अधम्म' या विषयावर वाद घालतात। Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbakammaṃ dhammo nāma, abhūtena pana vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya katabbakammaṃ adhammo nāma. Tesupi adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti, ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti. विनय पद्धतीने (विनयपिटकाच्या नियमानुसार) सत्य घटनेच्या आधारे आरोप करून, स्मरण करून देऊन आणि कबुलीनुसार केले जाणारे संघकर्म म्हणजे 'धम्म' होय. परंतु असत्य घटनेच्या आधारे, आरोप न करता, स्मरण करून न देता आणि कबुलीशिवाय केले जाणारे संघकर्म म्हणजे 'अधम्म' होय. त्यांच्यामध्ये देखील अधम्माला 'हा धम्म आहे' असे सांगत ते 'धम्म' या विषयावर वाद घालतात, आणि धम्माला 'हा अधम्म आहे' असे सांगत 'अधम्म' या विषयावर वाद घालतात। Suttantapariyāyena pana rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma, rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaro [Pg.32] appahānaṃ appaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma. Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anusāvanasampatti sīmasampati parisasampattīti ayaṃ vinayo nāma, vatthuvipatti…pe… parisavipattīti ayaṃ avinayo nāma. Tesupi yaṃkiñci avinayaṃ ‘‘vinayo aya’’nti kathentā vinayoti vivadanti, vinayaṃ avinayoti kathentā avinayoti vivadanti. सुत्तंत पद्धतीने राग-विनय (रागाचा नाश), दोस-विनय (द्वेषाचा नाश), मोह-विनय (मोहाचा नाश), संवर (इंद्रियसंयम), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक आचरण) म्हणजे 'विनय' होय. रागादींचा नाश न करणे, असंवर (संयम नसणे), अप्रहाण (त्याग न करणे) आणि अप्रतिसंख्यान म्हणजे 'अविनय' होय. विनय पद्धतीने वत्थुसम्पत्ति (वस्तूची समृद्धी), ञत्तिसम्पत्ति (ज्ञप्तीची समृद्धी), अनुसावनसम्पत्ति (कम्मवाचा समृद्धी), सीमासम्पत्ति (सीमेची समृद्धी) आणि परिससम्पत्ति (परिषदेची समृद्धी) म्हणजे 'विनय' होय. वत्थुविपत्ति (वस्तूचा दोष)... पे... परिसविपत्ति (परिषदेचा दोष) म्हणजे 'अविनय' होय. त्यांच्यामध्ये देखील कोणत्याही अविनयाला 'हा विनय आहे' असे सांगत ते 'विनय' या विषयावर वाद घालतात, आणि विनयाला 'हा अविनय आहे' असे सांगत 'अविनय' या विषयावर वाद घालतात। Dhammanetti samanumajjitabbāti dhammarajju anumajjitabbā ñāṇena ghaṃsitabbā upaparikkhitabbā. Sā panesā dhammanetti ‘‘iti kho vaccha ime dasa dhammā akusalā dasa dhammā kusalā’’ti evaṃ mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) āgatāti vuttā. Sā eva vā hotu, yo vā idha dhammoti ca vinayo ca vutto. Yathā tattha sametīti yathā tāya dhammanettiyā sameti, ‘‘dhammo dhammova hoti, adhammo adhammova, vinayo vinayova hoti, avinayo avinayova’’. Tathā tanti evaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha vivādādhikaraṇameva dassitaṃ, sammukhāvinayo pana na kismiñci adhikaraṇe na labbhati. 'धम्मनेत्ति समनुमज्जितब्बा' म्हणजे धम्मरूपी दोरीचे वारंवार अनुमज्जन (स्पर्श) केले पाहिजे, ज्ञानाने घासली पाहिजे आणि तिचे परीक्षण केले पाहिजे. ती ही धम्मनेत्ति 'हे वच्छ, हे दहा अकुशल धर्म आहेत आणि हे दहा कुशल धर्म आहेत' अशा प्रकारे 'महावच्छगोत्त सुत्ता'त आलेली आहे असे म्हटले आहे. तीच असो, किंवा येथे जो धम्म आणि विनय सांगितला आहे तो असो. 'यथा तत्थ समेति' म्हणजे ज्या प्रकारे त्या धम्मनेत्तीशी सुसंगत होते, 'धम्म हा धम्मच राहतो, अधम्म हा अधम्मच राहतो, विनय हा विनयच राहतो आणि अविनय हा अविनयच राहतो.' 'तथा तं' म्हणजे अशा प्रकारे त्या अधिकरणाचा उपशम केला पाहिजे. 'एकच्चानं अधिकरणानं' या पदाने येथे केवळ विवादाधिकरणाचाच निर्देश केला आहे, परंतु सम्मुखाविनय कोणत्याही अधिकरणात मिळत नाही असे नाही (तो सर्व अधिकरणांमध्ये मिळतोच)। 48. Taṃ panetaṃ yasmā dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, tasmā heṭṭhā mātikāya ṭhapitānukkamena idāni sativinayassa vāre pattepi taṃ avatvā vivādādhikaraṇayeva tāva dutiyasamathaṃ dassento kathañcānanda, yebhuyyasikātiādimāha. Tattha bahutarāti antamaso dvīhi tīhipi atirekatarā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. ४८. कारण ते हे (विवादाधिकरण) सम्मुखाविनय आणि येभुय्यसिका (बहुमत पद्धती) या दोन समथांनी शांत होते. म्हणून खाली मातृकेत ठेवलेल्या क्रमानुसार आता 'सतिविनय'ची वेळ आलेली असताना देखील, तो न सांगता, विवादाधिकरणाचाच दुसरा समथ दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'कथंचानंद, येभुय्यसिका' (आनंदा, येभुय्यसिका कशी असते?) इत्यादी उपदेश केला. त्यामध्ये 'बहुतरा' म्हणजे किमान दोन किंवा तीन भिक्खूंनी अधिक असणे. यातील उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा। 49. Idāni heṭṭhā avitthāritaṃ sativinayaṃ ādiṃ katvā vitthāritāvasesasamathe paṭipāṭiyā vitthāretuṃ kathañcānanda, sativinayotiādimāha. Tattha pārājikasāmantena vāti dve sāmantāni khandhasāmantañca āpattisāmantañca. Tattha pārājikāpattikkhandho saṅghādisesāpattikkhandho thullaccaya-pācittiya-pāṭidesanīya-dukkaṭa-dubbhāsitāpattikkhandhoti evaṃ purimassa pacchimakhandhaṃ khandhasāmantaṃ nāma hoti. Paṭhamapārājikassa pana pubbabhāge dukkaṭaṃ, sesānaṃ thullaccayanti idaṃ āpattisāmantaṃ nāma. Tattha [Pg.33] khandhasāmante pārājikasāmantaṃ garukāpatti nāma hoti. Saratāyasmāti saratu āyasmā. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha anuvādādhikaraṇameva dassitaṃ. ४९. आता खाली सविस्तर न सांगितलेल्या 'सतिविनय'पासून सुरुवात करून, उर्वरित पाच समथांचा अनुक्रमाने विस्तार करण्यासाठी भगवंतांनी 'कथंचानंद, सतिविनयो' (आनंदा, सतिविनय कसा असतो?) इत्यादी उपदेश केला. त्यामध्ये 'पाराजिकसामन्तेन वा' म्हणजे दोन प्रकारची सामीप्ये (सामन्त) असतात—खन्धसामन्त (आपत्ती समूहाचे सामीप्य) आणि आपत्तिसामन्त (आपत्तीचे सामीप्य). त्यामध्ये पाराजिक आपत्ती समूह, संघादिसेस आपत्ती समूह, थुल्लच्चय-पाचित्तिय-पाटिदेसनीय-दुक्कट-दुब्भासित आपत्ती समूह अशा प्रकारे आधीच्या आपत्ती समूहाच्या नंतरचा आपत्ती समूह म्हणजे 'खन्धसामन्त' होय. पहिल्या पाराजिकाच्या पूर्वभागात दुक्कट आपत्ती आणि उर्वरित पाराजिकांच्या पूर्वभागात थुल्लच्चय आपत्ती असणे, याला 'आपत्तिसामन्त' म्हणतात. त्याखन्धसामन्तामध्ये पाराजिकाचे सामीप्य म्हणजे 'गरुकापत्ति' (गुरू आपत्ती) होय. 'सरतायस्मा' म्हणजे 'आयुषमान आठवण करो' (सरतु आयस्मा). 'एकच्चानं अधिकरणानं' या पदाने येथे केवळ अनुवादाधिकरणाचाच निर्देश केला आहे। 50. Bhāsitaparikkantanti vācāya bhāsitaṃ kāyena ca parikkantaṃ, parakkamitvā katanti attho. Ekaccānanti idhāpi anuvādādhikaraṇameva adhippetaṃ. Paṭiññātakaraṇe ‘‘ekaccāna’’nti āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ. ५०. 'भासितपरिक्कन्तं' म्हणजे वाणीने बोललेले आणि कायेने (शरीराने) केलेले, म्हणजेच प्रयत्नपूर्वक केलेले असा अर्थ आहे. 'एकच्चानं' या पदाने येथे देखील अनुवादाधिकरणच अभिप्रेत आहे. पटिञ्ञातकरणामध्ये (कबुली देण्याच्या संदर्भात) 'एकच्चानं' या पदाने आपत्ताधिकरणाचा निर्देश केला आहे। 52. Davāti sahasā. Ravāti aññaṃ bhaṇitukāmena aññaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hotīti tassapuggalassa pāpussannatā pāpiyasikā hoti. Iminā kammassa vatthu dassitaṃ. Evarūpassa hi puggalassa kammaṃ kāttabbaṃ. Kammena hi adhikaraṇassa vūpasamo hoti, na puggalassa pāpussannatāya. Idhāpi ca anuvādādhikaraṇameva adhikaraṇanti veditabbaṃ. ५२. ‘दवा’ म्हणजे घाईघाईने (सहसा). ‘रवा’ म्हणजे दुसरे काही बोलण्याची इच्छा असताना भलतेच बोलले जाणे. ‘अशा प्रकारे, आनंदा, त्याची पापीयसिका (पापप्रवृत्तीची शिक्षा) होते’ याचा अर्थ त्या व्यक्तीची पापप्रवृत्ती अतिशय वाढलेली असणे म्हणजेच ‘पापीयसिका’ होय. याद्वारे भगवंतांनी कर्माचे कारण (वस्तू) दाखविले आहे. कारण अशा प्रकारच्या व्यक्तीसाठी हे कर्म केले पाहिजे. कर्मानेच अधिकरणाचे शमन होते, केवळ व्यक्तीच्या पापप्रवृत्तीच्या वाढीने शमन होत नाही. आणि येथेही ‘अनुवादाधिकरण’ हेच ‘अधिकरणा’च्या रूपात अभिप्रेत आहे असे जाणावे। 53. Kathañcānanda, tiṇavatthārakoti ettha idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Yathā hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati, evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati, taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ vūpasantaṃ hotīti idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Tassa idhānanda, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānantiādivacanena ākāramattameva dassitaṃ, khandhake āgatāyeva panettha kammavācā pamāṇaṃ. Ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttanti. Ettha pana thullavajjanti thūllavajjaṃ pārājikañceva saṅghādisesañca. Gihipaṭisaṃyuttanti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannā āpatti. Adhikaraṇānanti idha āpattādhikaraṇameva veditabbaṃ. Kiccādhikaraṇassa pana vasena idha na kiñci vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, sammukhāvinayeneva panassa vūpasamo hotīti veditabbo. ५३. ‘आनंदा, तृणप्रस्तारक (तिणवत्थारक) म्हणजे काय?’ याविषयी: येथे या कर्माला गवत पसरवून झाकण्यासारखे असल्यामुळे ‘तृणप्रस्तारक’ असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे विष्ठा किंवा मूत्र ढवळले असता दुर्गंधीमुळे त्रास देते, परंतु गवताने झाकून चांगल्या प्रकारे आच्छादित केल्यावर त्याचा दुर्गंध त्रास देत नाही; त्याचप्रमाणे जे अधिकरण मुळापर्यंत जाऊन शांत करण्याचा प्रयत्न केल्यास अधिक कठोरता, उग्रता किंवा भेदाला कारणीभूत ठरते, ते या कर्माने शांत होते, जणू काही गवताने झाकलेली विष्ठा शांत (दुर्गंधमुक्त) होते, त्याप्रमाणे ते शांत होते. म्हणून या कर्माला तृणप्रस्तारकसदृश असल्यामुळे भगवंतांनी ‘तृणप्रस्तारक’ असे म्हटले आहे. त्याचे येथे ‘इध, आनन्द, भिक्खूनां भण्डनजातानं’ (येथे, आनंदा, भिक्खू भांडण करू लागल्यास) इत्यादी वचनाने भगवंतांनी केवळ स्वरूपच दाखविले आहे, परंतु खन्धकात (चुल्लवग्गात) आलेली कर्मवाचाच येथे प्रमाण आहे. ‘थुल्लवज्ज (मोठे अपराध) आणि गृहस्थ-संबंधित अपराध वगळून’ याविषयी: येथे ‘थुल्लवज्ज’ म्हणजे गंभीर स्वरूपाचे अपराध, जसे की पाराजिक आणि संघादिसेस होय. ‘गृहस्थ-संबंधित’ म्हणजे गृहस्थांची निंदा करणे, अपमान करणे किंवा त्यांच्याशी केलेल्या धार्मिक प्रतिज्ञेचा भंग केल्यामुळे आलेली आपत्ती (दोष) होय. ‘अधिकरण’ या पदाने येथे ‘आपत्ताधिकरण’ हेच जाणावे. परंतु कृत्याधिकरणाच्या संदर्भात येथे भगवंतांनी काहीही सांगितले नाही. जरी काही सांगितले नसले, तरी संमुखाविनयानेच त्याचे शमन होते, असे जाणावे। 54. Chayime[Pg.34], ānanda, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahavasena suttaṃ āraddhaṃ, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Iti yathānusandhināva desanā gatā hoti. Heṭṭhā kosambiyasutte (ma. ni. 1.498-500) pana sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, imasmiṃ sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā. Aṇunti appasāvajjaṃ. Thūlanti mahāsāvajjaṃ. Sesamettha uttānamevāti. ५४. ‘आनंदा, हे सहा सारणीय धर्म आहेत’ याविषयी: सुरुवातीला भांडणाच्या संदर्भाने सूत्राचा प्रारंभ केला आहे आणि पुढे सारणीय धर्म आले आहेत. अशा प्रकारे अनुसंधानानुसारच ही देशना आली आहे. पूर्वीच्या कोसम्बिय सूत्रात भगवंतांनी स्रोतापत्ती-मार्ग-सम्यग्दृष्टी सांगितली आहे, तर या सूत्रात स्रोतापत्ती-फल-सम्यग्दृष्टी सांगितली आहे, असे जाणावे. ‘अणु’ म्हणजे लहान दोष केलेले. ‘थूल’ म्हणजे मोठा दोष केलेले. येथे उर्वरित भाग स्पष्टच आहे। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमधील Sāmagāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सामगाम सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले। 5. Sunakkhattasuttavaṇṇanā ५. सुनक्खत्त सूत्राचे वर्णन 55. Evaṃ me sutanti sunakkhattasuttaṃ. Tattha aññāti arahattaṃ. Byākatāti khīṇā jātītiādīhi catūhi padehi kathitā. Adhimānenāti appatte pattasaññino, anadhigate adhigatasaññino hutvā adhigataṃ amhehīti mānena byākariṃsu. ५५. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे सुनक्खत्त सूत्र आहे. त्यात ‘अञ्ञा’ म्हणजे अर्हत्त्व होय. ‘व्याकृत’ म्हणजे ‘खीणा जाति’ (जन्म नष्ट झाला आहे) इत्यादी चार पदांद्वारे भगवंतांनी घोषित केलेले होय. ‘अधिमानाने’ म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त झाले नसतानाही प्राप्त झाल्याचा समज असणारे, आणि जे मिळविले नाही ते मिळविले आहे असा समज असणारे होऊन, ‘आम्ही ते प्राप्त केले आहे’ अशा अभिमानाने त्यांनी ते घोषित केले। 56. Evañcettha sunakkhatta tathāgatassa hotīti sunakkhatta ettha etesaṃ bhikkhūnaṃ pañhabyākaraṇe – ‘‘idaṃ ṭhānaṃ etesaṃ avibhūtaṃ andhakāraṃ, tenime anadhigate adhigatasaññino, handa nesaṃ visodhetvā pākaṭaṃ katvā dhammaṃ desemī’’ti, evañca tathāgatassa hoti. Atha ca panidhekacce…pe… tassapi hoti aññathattanti bhagavā paṭipannakānaṃ dhammaṃ deseti. Yattha pana icchācāre ṭhitā ekacce moghapurisā honti, tatra bhagavā passati – ‘‘ime imaṃ pañhaṃ uggahetvā ajānitvāva jānantā viya appatte pattasaññino hutvā gāmanigamādīsu visevamānā vicarissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti evamassāyaṃ icchācāre ṭhitānaṃ kāraṇā paṭipannakānampi atthāya ‘‘dhammaṃ desissāmī’’ti uppannassa cittassa aññathābhāvo hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ५६. ‘अशा प्रकारे, सुनक्खत्त, तथागतांच्या मनात विचार येतो’ याविषयी: सुनक्खत्त, येथे या भिक्खूंच्या प्रश्नांच्या उत्तराच्या बाबतीत—‘हा विषय त्यांच्यासाठी अस्पष्ट आणि अंधकारमय आहे, त्यामुळेच ते अर्हत्त्व प्राप्त न करताच प्राप्त झाल्याचा समज करून बसले आहेत. चला, मी त्यांच्यासाठी हा संभ्रम दूर करून, स्पष्ट करून धर्मोपदेश करतो,’ अशा प्रकारे तथागतांच्या मनात विचार येतो. ‘परंतु येथे काही... पे... त्याच्या मनातही बदल होतो’ याचा अर्थ भगवान योग्य मार्गाने आचरण करणाऱ्यांसाठी धर्मोपदेश करतात. परंतु ज्या परिषदेत वाईट इच्छेमध्ये (लोभामध्ये) स्थित असलेले काही मोघपुरुष असतात, तेथे भगवान पाहतात—‘हे भिक्खू या प्रश्नाचे ग्रहण करून, त्याचा अर्थ न समजताच समजल्यासारखे दाखवून, अर्हत्त्व प्राप्त न करताच प्राप्त झाल्याचा समज करून गाव, नगर इत्यादी ठिकाणी स्वतःला विशेष (अर्हत्) म्हणवून घेत फिरतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळ अहिताचे आणि दुःखाचे ठरेल.’ अशा प्रकारे, वाईट इच्छेमध्ये स्थित असलेल्यांच्या कारणामुळे, योग्य आचरण करणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी ‘मी धर्मोपदेश करीन’ असा उत्पन्न झालेल्या चित्ताचा हा बदल होतो. त्याला अनुसरून हे भगवंतांनी म्हटले आहे। 58. Lokāmisādhimuttoti vaṭṭāmisa-kāmāmisa-lokāmisabhūtesu pañcasu kāmaguṇesu adhimutto tanninno taggaruko tappabbhāro. Tappatirūpīti [Pg.35] kāmaguṇasabhāgā. Āneñjapaṭisaṃyuttāyāti āneñjasamāpattipaṭisaṃyuttāya. Saṃseyyāti katheyya. Āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyuttoti āneñjasamāpattisaṃyojanena visaṃsaṭṭho. Lokāmisādhimuttoti evarūpo hi lūkhacīvaradharo mattikāpattaṃ ādāya attano sadisehi katipayehi saddhiṃ paccantajanapadaṃ gacchati, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakāle manussā disvā ‘‘mahāpaṃsukulikā āgatā’’ti yāgubhattādīni sampādetvā sakkaccaṃ dānaṃ denti, bhattakicce niṭṭhite anumodanaṃ sutvā – ‘‘svepi, bhante, idheva piṇḍāya pavisathā’’ti vadanti. Alaṃ upāsakā, ajjāpi vo bahūnaṃ dinnanti. Tena hi, bhante, antovassaṃ idha vaseyyāthāti adhivāsetvā vihāramaggaṃ pucchitvā vihāraṃ gacchanti. Tattha senāsanaṃ gahetvā pattacīvaraṃ paṭisāmenti. Sāyaṃ eko āvāsiko te bhikkhū pucchati ‘‘kattha piṇḍāya caritthā’’ti? Asukagāmeti. Bhikkhāsampannāti? Āma evarūpā nāma manussānaṃ saddhā hoti. ‘‘Ajjeva nu kho ete edisā, niccampi edisā’’ti? Saddhā te manussā niccampi edisā, te nissāyeva ayaṃ vihāro vaḍḍhatīti. Tato te paṃsukulikā punappunaṃ tesaṃ vaṇṇaṃ kathenti, divasāvasesaṃ kathetvā rattimpi kathenti. Ettāvatā icchācāre ṭhitassa sīsaṃ nikkhantaṃ hoti udaraṃ phālitaṃ. Evaṃ lokāmisādhimutto veditabbo. ५८. ‘लोकामिषाधिमुक्त’ म्हणजे संसार-आमिष, काम-आमिष आणि लोक-आमिष रूप असलेल्या पाच कामगुणांमध्ये आसक्त असलेला, त्याकडे झुकलेला, त्याला महत्त्व देणारा आणि त्यातच मग्न असलेला होय. ‘तप्पतिरुपी’ म्हणजे कामगुणांच्या स्वभावाचे भाषण. ‘आनेञ्जपटिसंयुत्ताय’ म्हणजे आनेञ्ज समापत्तीशी संबंधित भाषणात. ‘संसेय्य’ म्हणजे बोलेल किंवा चर्चा करेल. ‘आनेञ्ज संयोजनापासून विमुक्त असलेला’ म्हणजे आनेञ्ज समापत्तीच्या संयोजनाशी संबंध नसलेला पुरुष होय. ‘लोकामिषाधिमुक्त’ याविषयी: अशा प्रकारचा लोकामिषात आसक्त असलेला भिक्खू जीर्ण चीवर परिधान करून, मातीचे पात्र घेऊन, आपल्यासारख्याच काही भिक्खूंसोबत सीमावर्ती जनपदात जातो. गावात भिक्षेसाठी प्रवेश केल्यावर लोक त्यांना पाहून ‘मोठे पांसुकुलिक (जीर्ण वस्त्रे धारण करणारे) आले आहेत’ असे म्हणून पेज, भात इत्यादी तयार करून आदराने दान देतात. भोजन विधी संपल्यावर आणि अनुमोदन ऐकल्यावर ते म्हणतात, ‘भंते, उद्याही येथेच भिक्षेसाठी यावे.’ त्यावर ते म्हणतात, ‘पुरे उपासकांनो, आज तुम्ही आम्हाला खूप दिले आहे.’ ‘तर मग भंते, आपण वर्षावास येथेच करावा’ असे म्हटल्यावर ते संमती देतात आणि विहाराचा मार्ग विचारून विहारात जातात. तेथे निवासस्थान घेऊन पात्र आणि चीवर व्यवस्थित ठेवतात. संध्याकाळी तेथील एक निवासी भिक्खू त्या भिक्खूंना विचारतो, ‘आपण भिक्षेसाठी कोठे गेला होता?’ ते म्हणतात, ‘अमुक गावात.’ ‘भिक्षा चांगली मिळाली का?’ ‘होय, लोकांची श्रद्धा अशा प्रकारची आहे.’ ‘ते केवळ आजच असे आहेत की नेहमीच असे असतात?’ ‘ते लोक नेहमीच श्रद्धाळू आणि असेच आहेत, त्यांच्यावर अवलंबूनच हा विहार वाढतो आहे.’ त्यानंतर ते पांसुकुलिक भिक्खू वारंवार त्यांची स्तुती करतात, दिवसा उरलेला वेळ आणि रात्रीही त्यांचीच चर्चा करतात. एवढ्यावरूनच वाईट इच्छेमध्ये स्थित असलेल्या भिक्खूचे डोके (लाभ-सत्कारासाठी) बाहेर पडते आणि पोट फाटते (लोभ उघड होतो). अशा प्रकारे लोकामिषाधिमुक्त भिक्खू जाणावा। 59. Idāni āneñjasamāpattilābhiṃ adhimānikaṃ dassento ṭhānaṃ kho panetantiādimāha. Āneñjādhimuttassāti kilesasiñcanavirahitāsu heṭṭhimāsu chasu samāpattīsu adhimuttassa tanninnassa taggaruno tappabbhārassa. Se pavutteti taṃ pavuttaṃ. Cha samāpattilābhino hi adhimānikassa pañcakāmaguṇāmisabandhanā patitapaṇḍupalāso viya upaṭṭhāti. Tenetaṃ vuttaṃ. ५९. आता आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त केलेल्या अभिमानी (अधिमानिक) व्यक्तीला दाखविताना भगवंतांनी ‘ठाणं खो पनेतं’ (हे स्थान नक्कीच आहे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘आनेञ्जाधिमुक्तस्य’ म्हणजे क्लेशांच्या सिंचनापासून विरहित असलेल्या खालच्या सहा समापत्तींमध्ये आसक्त असलेल्या, त्याकडे झुकलेल्या, त्याला महत्त्व देणाऱ्या आणि त्यातच मग्न असलेल्या व्यक्तीच्या. ‘से पवुत्ते’ म्हणजे ते (लोकामिषाशी संबंध नसलेले) म्हटले आहे. कारण सहा समापत्ती प्राप्त केलेल्या अभिमानी व्यक्तीला पाच कामगुणांचे आमिषरूप बंधन हे गळून पडलेल्या पिवळ्या पानाप्रमाणे भासते. त्यामुळे हे भगवंतांनी म्हटले आहे। 60. Idāni ākiñcaññāyatanasamāpatti lābhino adhimānikassa nighaṃsaṃ dassetuṃ ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha dvedhā bhinnāti majjhe bhinnā. Appaṭisandhikāti khuddakā muṭṭhipāsāṇamattā jatunā vā silesena vā allīyāpetvā paṭisandhātuṃ sakkā. Mahantaṃ pana kuṭāgārappamāṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Se bhinneti taṃ bhinnaṃ. Upari [Pg.36] samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti dvedhābhinnā selā viya hoti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ. ६०. आता, आकिंचन्यायतन समापत्ती प्राप्त केलेल्या आणि स्वतःला अर्हतपद मिळाले आहे असा अभिमान (भ्रम) बाळगणाऱ्या भिक्खूची मर्यादा दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'ठाणं खो पन' इत्यादी वचन म्हटले आहे. तेथे 'द्वेधा भिन्ना' म्हणजे मध्यभागी दुभंगलेला (दगड). 'अप्पटिसन्धिका' म्हणजे लहान, मुठीएवढा दगड जो लाखेने किंवा डिंकाने चिकटवून पुन्हा जोडता येऊ शकतो. परंतु, येथे महालाच्या (कुटागार) आकाराच्या मोठ्या शिळेला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'से भिन्ने' म्हणजे ते भंगलेले. कारण वरची समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याला खालची समापत्ती ही दोन भागात दुभंगलेल्या मोठ्या शिळेसारखी वाटते; 'मी त्यात पुन्हा प्रवेश करेन' असा विचार त्याच्या मनात उत्पन्न होत नाही. म्हणून हे म्हटले गेले आहे. 61. Idāni nevasaññānāsaññāyatanalābhino adhimānikassa ca nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se vanteti taṃ vantaṃ. Aṭṭhasamāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpattiyo vantasadisā hutvā upaṭṭhahanti, puna samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ. ६१. आता, नेवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्ती प्राप्त केलेल्या आणि स्वतःला अर्हतपद मिळाले आहे असा अभिमान बाळगणाऱ्या भिक्खूची मर्यादा दर्शवताना भगवंतांनी 'ठाणं खो पन' इत्यादी वचन म्हटले आहे. तेथे 'से वन्ते' म्हणजे ते ओकून टाकलेले. कारण आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याला खालच्या समापत्ती ओकून टाकलेल्या पदार्थासारख्या भासतात; 'मी पुन्हा त्यात प्रवेश करेन' असा विचार मनात उत्पन्न होत नाही. म्हणून हे म्हटले गेले आहे. 62. Idāni khīṇāsavassa nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se ucchinnamūleti so ucchinnamūlo. Upari samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti mūlacchinnatālo viya upaṭṭhāti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ. ६२. आता, क्षीणासवाचे (अर्हताचे) सामर्थ्य दर्शवताना भगवंतांनी 'ठाणं खो पन' इत्यादी वचन म्हटले आहे. तेथे 'से उच्छिन्नमूले' म्हणजे ज्याचे मूळ उपटून टाकले आहे. कारण वरची समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याला खालची समापत्ती ही मुळापासून कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखी भासते; 'मी त्यात पुन्हा प्रवेश करेन' असा विचार मनात उत्पन्न होत नाही. म्हणून हे म्हटले गेले आहे. 63. Ṭhānaṃ kho panāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā hi samāpattilābhino adhimānikassapi khīṇāsavassapi nighaṃso kathito, sukkhavipassakassa pana adhimānikassapi khīṇāsavassapi na kathito. Tesaṃ dvinnampi nighaṃsaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Taṃ pana paṭikkhittaṃ. Samāpattilābhino hi adhimānikassa nighaṃse kathite sukkhavipassakassapi adhimānikassa kathitova hoti, samāpattilābhino ca khīṇāsavassa kathite sukkhavipassakakhīṇāsavassa kathitova hoti. Etesaṃ pana dvinnaṃ bhikkhūnaṃ sappāyāsappāyaṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ६३. 'ठाणं खो पन' हा एक स्वतंत्र संदर्भ आहे. कारण खाली समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या अभिमानी भिक्खूची आणि क्षीणासवाची मर्यादा सांगितली आहे, परंतु सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) अभिमानी भिक्खूची आणि क्षीणासवाची मर्यादा सांगितलेली नाही. त्या दोघांचीही मर्यादा दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी हा उपदेश सुरू केला. परंतु महाअट्ठकथेत हे मत नाकारले आहे. कारण समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या अभिमानी भिक्खूची मर्यादा सांगितली असता, सुक्खविपस्सक अभिमानी भिक्खूची मर्यादा देखील सांगितल्यासारखीच होते; आणि समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या क्षीणासवाची मर्यादा सांगितली असता, सुक्खविपस्सक क्षीणासवाची मर्यादा देखील सांगितल्यासारखीच होते. परंतु, या दोन्ही भिक्खूंसाठी काय अनुकूल आणि काय प्रतिकूल आहे, हे सांगण्यासाठी भगवंतांनी हा उपदेश सुरू केला. Tattha siyā – puthujjanassa tāva ārammaṇaṃ asappāyaṃ hotu, khīṇāsavassa kathaṃ asappāyanti. Yadaggena puthujjanassa asappāyaṃ, tadaggena khīṇāsavassāpi asappāyameva. Visaṃ nāma jānitvā khāditampi ajānitvā khāditampi visameva. Na hi khīṇāsavenapi ‘‘ahaṃ khīṇāsavo’’ti asaṃvutena bhavitabbaṃ. Khīṇāsavenapi yuttapayutteneva bhavituṃ vaṭṭati. तेथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते – "सामान्य माणसासाठी (पुथुज्जनासाठी) एखादे आलंबन प्रतिकूल असू शकते, पण क्षीणासवासाठी ते प्रतिकूल कसे असू शकते?" ज्या प्रमाणात ते पुथुज्जनासाठी प्रतिकूल आहे, त्याच प्रमाणात ते क्षीणासवासाठी देखील प्रतिकूलच आहे. विष हे जाणूनबुजून खाल्ले किंवा न जाणता खाल्ले, तरी ते विषच असते. कारण क्षीणासवाने देखील "मी क्षीणासव आहे" असे म्हणून असंयत राहू नये. क्षीणासवाने देखील नेहमी जागरूक आणि प्रयत्नशीलच राहिले पाहिजे. 64. Tattha samaṇenāti buddhasamaṇena. Chandarāgabyāpādenāti so avijjāsaṅkhāto visadoso chandarāgena ca byāpādena ca ruppati kuppati. Asappāyānīti avaḍḍhikarāni ārammaṇāni. Anuddhaṃseyyāti soseyya [Pg.37] milāpeyya. Saupādisesanti sagahaṇasesaṃ, upāditabbaṃ gaṇhitabbaṃ idha upādīti vuttaṃ. Analañca te antarāyāyāti jīvitantarāyaṃ te kātuṃ asamatthaṃ. Rajosūkanti rajo ca vīhisukādi ca sūkaṃ. Asu ca visadosoti so ca visadoso. Tadubhayenāti yā sā asappāyakiriyā ca yo visadoso ca, tena ubhayena. Puthuttanti mahantabhāvaṃ. ६४. तेथे 'समणेन' म्हणजे बुद्धरूपी श्रमणाने. 'छंदरागव्यापादेन' म्हणजे तो अविद्या नावाचा विषदोष छंदराग (तीव्र आसक्ती) आणि व्यापाद (द्वेष) यामुळे क्षुब्ध होतो आणि बिघडतो. 'असप्पायानी' म्हणजे अहितकारक आलंबने. 'अनुद्धंसेय्य' म्हणजे सुकवून टाकेल किंवा कोमेजून टाकेल. 'सउपादिसेंस' म्हणजे ग्रहण केलेल्या विषाचा अंश शिल्लक राहणे; येथे ग्रहण करण्यायोग्य विषाला 'उपादि' म्हटले आहे. 'अनलञ्च ते अन्तरायाय' म्हणजे तुझ्या जीविताला धोका निर्माण करण्यास ते असमर्थ आहे. 'रजोसूकं' म्हणजे धूळ आणि धान्याचे कुसळ इत्यादी टोचणारे कण. 'असु च विसदोसो' म्हणजे तो विषदोषच होय. 'तदुभयेन' म्हणजे जी ती प्रतिकूल क्रिया आणि जो तो विषदोष, त्या दोन्ही कारणांमुळे. 'पुथुत्तं' म्हणजे मोठे स्वरूप प्राप्त होणे (वाढणे). Evameva khoti ettha saupādānasalluddhāro viya appahīno avijjāvisadoso daṭṭhabbo, asappāyakiriyāya ṭhitabhāvo viya chasu dvāresu asaṃvutakālo, tadubhayena vaṇe puthuttaṃ gate maraṇaṃ viya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ, maraṇamattaṃ dukkhaṃ viya aññatarāya garukāya saṃkiliṭṭhāya āpattiyā āpajjanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukkapakkhepi imināva nayena opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 'एवमेव खो' यामध्ये – विषाचा अंश शिल्लक असताना शल्य (काटा) उपटून काढण्यासारखा, नष्ट न झालेला अविद्येचा विषदोष समजावा; प्रतिकूल क्रियेमध्ये मग्न राहण्यासारखा, सहा इंद्रियद्वारांवर असंयम बाळगण्याचा काळ समजावा; त्या दोन्ही कारणांमुळे जखम मोठी होऊन मृत्यू येथे येण्यासारखे, शील-शिक्षेचा त्याग करून हीन गृहस्थ जीवनात परत जाणे समजावे; आणि मरणासन्न दुःखासारखे, एखाद्या गंभीर आणि क्लिष्ट आपत्तीमध्ये (नियमभंगात) पडणे समजावे. शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) देखील याच पद्धतीने उपमेची तुलना समजून घ्यावी. 65. Satiyāyetaṃ adhivacananti ettha sati paññāgatikā. Lokikāya paññāya lokikā hoti, lokuttarāya lokuttarā. Ariyāyetaṃ paññāyāti parisuddhāya vipassanāpaññāya. ६५. 'सतियायेतं अधिवचनं' यामध्ये स्मृती (सती) ही प्रज्ञेच्या मार्गाने जाणारी आहे. लौकिक प्रज्ञेमुळे ती लौकिक असते आणि लोकोत्तर प्रज्ञेमुळे ती लोकोत्तर असते. 'अरिकायेतं पञ्ञाय' म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा विपश्यना प्रज्ञेने. Idāni khīṇāsavassa balaṃ dassento so vatātiādimāha. Tattha saṃvutakārīti pihitakārī. Iti viditvā nirupadhīti evaṃ jānitvā kilesupadhipahānā nirupadhi hoti, nirupādānoti attho. Upadhisaṅkhaye vimuttoti upadhīnaṃ saṅkhayabhūte nibbāne ārammaṇato vimutto. Upadhisminti kāmupadhismiṃ. Kāyaṃ upasaṃharissatīti kāyaṃ allīyāpessati. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto khīṇāsavo pañca kāmaguṇe sevituṃ, kāyaṃ vā upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. आता क्षीणासवाचे सामर्थ्य दर्शवताना भगवंतांनी 'सो वत' इत्यादी वचन म्हटले आहे. तेथे 'संवुतकारी' म्हणजे इंद्रियांचे द्वार बंद ठेवणारा (संयम ठेवणारा). 'इति विदित्वा निरुपधी' म्हणजे असे जाणून, क्लेशरूपी उपाधींचा त्याग केल्यामुळे तो उपाधिरहित होतो, म्हणजेच तो उपादानरहित होतो, असा अर्थ आहे. 'उपाधिसंखये विमुत्तो' म्हणजे उपाधींचा क्षय असणाऱ्या निर्वाणाला आलंबन बनवून मुक्त झालेला. 'उपाधिस्मिं' म्हणजे कामोपधीमध्ये (पाच कामगुणांमध्ये). 'कायं उपसंहरिस्सती' म्हणजे शरीराला आसक्त करेल. याचा अर्थ असा आहे – तृष्णेचा क्षय असणाऱ्या निर्वाणाला आलंबन बनवून मुक्त झालेला क्षीणासव पाच कामगुणांचे सेवन करण्यासाठी आपले शरीर तिकडे नेईल किंवा मनात तसा विचार उत्पन्न करेल, हे कधीही शक्य नाही. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असणाऱ्या 'पपंचसूदनी' मधील... Sunakkhattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सुनक्खत्त सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 6. Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā ६. आनेञ्जसप्पाय सुत्ताचे वर्णन. 66. Evaṃ [Pg.38] me sutanti āneñjasappāyasuttaṃ. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Kāmāti vatthukāmāpi kilesakāmāpi. Tucchāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitattā rittā, na pana natthīti gahetabbā. Na hi tucchamuṭṭhīti vutte muṭṭhi nāma natthīti vuttaṃ hoti. Yassa pana abbhantare kiñci natthi, so vuccati tuccho. Musāti nāsanakā. Mosadhammāti nassanasabhāvā, khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca na paññāyittha, katipāheneva supinake diṭṭhā viya nassanti na paññāyanti. Tena vuttaṃ ‘‘mosadhammā’’ti, māyākatametanti yathā māyāya udakaṃ maṇīti katvā dassitaṃ, badaripaṇṇaṃ kahāpaṇoti katvā dassitaṃ, aññaṃ vā pana evarūpaṃ dassanūpacāre ṭhitasseva tathā paññāyati, upacārātikkamato paṭṭhāya pākatikameva paññāyati. Evaṃ kāmāpi ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena ‘‘māyākata’’nti vuttā. Yathā ca māyākāro udakādīni maṇiādīnaṃ vasena dassento vañceti, evaṃ kāmāpi aniccādīni niccādisabhāvaṃ dassentā vañcentīti vañcanakaṭṭhenapi ‘‘māyākata’’nti vuttā. Bālalāpananti mayhaṃ putto, mayhaṃ dhītā, mayhaṃ hiraññaṃ mayhaṃ suvaṇṇanti evaṃ bālānaṃ lāpanato bālalāpanaṃ. Diṭṭhadhammikā kāmāti mānusakā pañca kāmaguṇā. Samparāyikāti te ṭhapetvā avasesā. Diṭṭhadhammikā. Kāmasaññāti mānusake kāme ārabbha uppannasaññā. Ubhayametaṃ māradheyyanti ete kāmā ca kāmasaññā ca ubhayampi māradheyyaṃ. Yehi ubhayametaṃ gahitaṃ, tesañhi upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya ‘‘ubhayametaṃ māradheyya’’nti vuttaṃ. ६६. “एवं मे सुतं” (असे मी ऐकले आहे) हे ‘आनेञ्जसप्पाय सुत्त’ आहे. तेथे ‘अनिच्चा’ म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने अनित्य होय. ‘कामा’ म्हणजे वस्तुकॉम (भौतिक काम) आणि किलेसाकाम (मानसिक क्लेशकारक काम) दोन्हीही. ‘तुच्छा’ म्हणजे नित्यसार, ध्रुवसार आणि आत्मसार यांनी रहित असल्यामुळे रिक्त (रिकामे); परंतु ते अस्तित्वातच नाहीत असे समजू नये. कारण ‘रिकामी मूठ’ (तुच्छमुट्ठि) असे म्हटले असता मूठ अस्तित्वातच नाही, असा अर्थ होत नाही. परंतु ज्याच्या आत काहीही नसते, त्याला ‘तुच्छ’ (रिकामे) म्हटले जाते. ‘मुसा’ म्हणजे विनाश करणारे. ‘मोसधम्मा’ म्हणजे नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले; जसे शेत, जमीन किंवा सोने-चांदी स्पष्टपणे दिसत नाहीत, काही दिवसांतच स्वप्नात पाहिलेल्या वस्तूंप्रमाणे ते नष्ट होतात आणि दिसत नाहीत. म्हणूनच भगवंतांनी “मोसधम्मा” असे म्हटले आहे. “मायाकतमेतं” (हे मायेने/जादूने बनवलेले आहे) म्हणजे ज्याप्रमाणे जादूने पाणी हे रत्न म्हणून दाखवले जाते, बोरीचे पान हे कहापण (नाणे) म्हणून दाखवले जाते, किंवा इतर कोणतीही अशी गोष्ट दाखवली जाते; जोपर्यंत मनुष्य त्या दृष्टीच्या कक्षेत (भ्रमात) असतो तोपर्यंत त्याला ते तसेच दिसते, परंतु त्या कक्षेच्या पलीकडे गेल्यावर ते मूळ स्वरूपातच दिसते. त्याचप्रमाणे, कामोपभोग देखील तात्पुरते भासमान होण्याच्या अर्थाने “मायाकत” (मायेने बनवलेले) म्हटले गेले आहेत. आणि ज्याप्रमाणे जादूगार पाणी इत्यादींना रत्नांच्या रूपात दाखवून फसवितो, त्याचप्रमाणे कामोपभोग देखील अनित्य गोष्टींना नित्य रूपात दाखवून फसवतात; म्हणून फसवणुकीच्या अर्थानेही त्यांना “मायाकत” म्हटले गेले आहे. “बाळलापनं” (मूर्खांचे बडबडणे) म्हणजे “माझा मुलगा, माझी मुलगी, माझे सोने, माझे चांदी” अशा प्रकारे मूर्खांच्या बोलण्यामुळे याला ‘बाळलापन’ म्हणतात. “दिट्ठधम्मिका कामा” (या जन्मातील कामोपभोग) म्हणजे मानवी पाच कामगुण (पंचकामगुण). “सम्परायिका” (परलोकातील कामोपभोग) म्हणजे त्यांना सोडून उर्वरित (देवलोकातील कामगुण). “दिट्ठधम्मिका कामसञ्ञा” म्हणजे मानवी कामोपभोगांच्या संदर्भात उत्पन्न झालेली संज्ञा (जाणीव). “उभयमेतं मारधेय्यं” (हे दोन्ही मारचे साम्राज्य आहे) म्हणजे हे कामोपभोग आणि कामसंज्ञा हे दोन्हीही मारच्या अधीन आहेत. ज्यांनी या दोन्ही गोष्टी ग्रहण केल्या आहेत, त्यांच्यावर मार आपले नियंत्रण (वर्चस्व) गाजवतो. याच संदर्भाने भगवंतांनी “उभयमेतं मारधेय्यं” असे म्हटले आहे. Mārassesa visayotiādīsupi yathā coḷassa visayo coḷavisayo, paṇḍassa visayo paṇḍavisayo, saṃvarānaṃ visayo saṃvaravisayoti pavattanaṭṭhānaṃ visayoti vuccati, evaṃ yehi ete kāmā gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa visayoti vuttaṃ. Pañca pana kāmaguṇe nivāpabījaṃ viya vippakiranto māro gacchati. Yehi pana te gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa nivāpoti vuttaṃ. Yathā ca yattha hatthiādayo vasaṃ vattenti, so hatthigocaro assagocaro ajagocaroti vuccati, evaṃ [Pg.39] yehi ete kāmā gahitā, tesu māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa gocaroti vuttaṃ. “मारस्सेस विसयो” (हा मारचा विषय/प्रदेश आहे) इत्यादींमध्ये देखील—ज्याप्रमाणे चोळ राजाचा प्रदेश तो ‘चोळविषय’, पाण्ड्य राजाचा प्रदेश तो ‘पाण्ड्यविषय’, संवर राजांचा प्रदेश तो ‘संवरविषय’ असे म्हटले जाते, म्हणजेच त्यांच्या सत्तेचे ठिकाण ‘विषय’ (प्रदेश) म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे ज्यांनी हे कामोपभोग ग्रहण केले आहेत, त्यांच्यावर मार आपले नियंत्रण गाजवतो. याच संदर्भाने भगवंतांनी “मारस्सेस विसयो” असे म्हटले आहे. तसेच, मार पाच कामगुणांना पेरणीच्या बियांप्रमाणे विखरत फिरतो. ज्यांनी ते ग्रहण केले आहेत, त्यांच्यावर मार आपले नियंत्रण गाजवतो. याच संदर्भाने भगवंतांनी “मारस्सेस निवापो” (मारचा चारा/भक्ष्य) असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे ज्या ठिकाणी हत्ती इत्यादी प्राणी वावरतात (किंवा नियंत्रण ठेवतात), त्याला ‘हत्तीचा गोचर’ (हत्थिगोचरो), ‘घोड्याचा गोचर’ (अस्सगोचरो), ‘बकरीचा गोचर’ (अजगोचरो) म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे ज्यांनी हे कामोपभोग ग्रहण केले आहेत, त्यांच्यावर मार आपले नियंत्रण गाजवतो. याच संदर्भाने भगवंतांनी “मारस्सेस गोचरो” (मारचे गोचर/वावरण्याचे क्षेत्र) असे म्हटले आहे. Etthāti etesu kāmesu. Mānasāti cittasambhūtā. Tattha siyā – duvidhe tāva kāme ārabbha abhijjhānalakkhaṇā abhijjhā, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho ca uppajjatu, byāpādo kathaṃ uppajjatīti? Mamāyite vatthusmiṃ acchinnepi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnasaṅkinopi socanti, yo evarūpo cittassa āghātoti evaṃ uppajjati. Teva ariyasāvakassāti te ariyasāvakassa. Vakāro āgamasandhimattaṃ hoti. Idha manusikkhatoti imasmiṃ sāsane sikkhantassa te tayopi kilesā antarāyakarā honti. Abhibhuyya lokanti kāmalokaṃ abhibhavitvā. Adhiṭṭhāya manasāti jhānārammaṇacittena adhiṭṭhahitvā. Aparittanti kāmāvacaracittaṃ parittaṃ nāma, tassa paṭikkhepena mahaggataṃ aparittaṃ nāma. Pamāṇantipi kāmāvacarameva, rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ appamāṇaṃ. Subhāvitanti pana etaṃ kāmāvacarādīnaṃ nāmaṃ na hoti, lokuttarassevetaṃ nāmaṃ. Tasmā etassa vasena aparittaṃ appamāṇaṃ subhāvitanti sabbaṃ lokuttarameva vaṭṭati. “एत्थ” (येथे) म्हणजे या कामोपभोगांमध्ये. “मानसा” म्हणजे मनात उत्पन्न होणारे (अभिज्झा, व्यापाद आणि सारंभ). तेथे शंका उपस्थित होऊ शकते की—दोन प्रकारच्या कामोपभोगांच्या संदर्भात, लोभयुक्त लक्षण असलेली ‘अभिज्झा’ (लोभ) आणि अति-प्रयत्न लक्षण असलेला ‘सारंभ’ (अति-आसक्ती/संघर्ष) उत्पन्न होऊ शकतात; परंतु ‘व्यापाद’ (द्वेष/क्रोध) कसा उत्पन्न होतो? (उत्तर:) आपल्या मानलेल्या वस्तू इतरांनी हिरावून घेतली असता लोक शोक करतात, ती स्वतःहून नष्ट होत असतानाही शोक करतात, आणि ती हिरावून घेतली जाईल अशी शंका असतानाही शोक करतात. मनाचा असा जो आघात (क्रोध/द्वेष) असतो, त्यालाच ‘व्यापाद’ म्हणतात. या कारणाने तो अशा प्रकारे उत्पन्न होतो. “तेव अरियसावकस्स” म्हणजे ते आर्यश्रावकाचेच. येथील ‘व’ हा वर्ण केवळ आगम-संधी (संधी साधण्यासाठी आलेला वर्ण) आहे. “इध अनुसिक्खतो” म्हणजे या शासनात (धम्मात) अभ्यास करणाऱ्या साधकासाठी ते तिन्ही क्लेश अडथळा आणणारे (अंतरायकारक) ठरतात. “अभिभुय्य लोकं” म्हणजे कामलोकावर विजय मिळवून (त्याला ओलांडून). “अधिट्ठाय मनसा” म्हणजे ध्यानाच्या आलंबनावर चित्ताने अधिष्ठान करून. “अपरीत्तं” म्हणजे कामावचर चित्ताला ‘परीत्त’ (मर्यादित) म्हणतात, त्याचा त्याग करून जे महग्गत (उच्च) चित्त प्राप्त होते त्याला ‘अपरीत्त’ (अमर्यादित) म्हणतात. “पमाण” (प्रमाण/मर्यादित) हे देखील केवळ कामावचरच आहे; रूपावचर आणि अरूपावचर हे ‘अप्पमाण’ (अमर्यादित) आहेत. “सुभावितं” हे नाव कामावचर इत्यादींचे नसून, ते केवळ लोकोत्तर (लोकुत्तर) धम्माचेच नाव आहे. म्हणूनच, या शब्दाच्या प्रभावाने ‘अपरीत्त’, ‘अप्पमाण’ आणि ‘सुभावित’ हे सर्व केवळ लोकोत्तर धम्माच्या संदर्भातच योग्य ठरते. Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āyatane cittaṃ pasīdatīti kāraṇe cittaṃ pasīdati. Kiṃ panettha kāraṇaṃ? Arahattaṃ vā, arahattassa vipassanaṃ vā, catutthajjhānaṃ vā, catutthajjhānassa upacāraṃ vā. Sampasāde satīti ettha duvidho sampasādo adhimokkhasampasādo ca paṭilābhasampasādo ca. Arahattassa hi vipassanaṃ paṭṭhapetvā viharato mahābhūtādīsu upaṭṭhahantesu yenime nīhārena mahābhūtā upaṭṭhahanti, upādārūpā upaṭṭhahanti nāmarūpā upaṭṭhahanti, paccayā sabbathā upaṭṭhahanti, lakkhaṇārammaṇā vipassanā upaṭṭhahati, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmīti appaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Tatiyajjhānaṃ vā pādakaṃ katvā catutthajjhānatthāya kasiṇaparikammaṃ karontassa nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato yenime nīhārena nīvaraṇā vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, sati santiṭṭhati, saṅkhāragataṃ vā vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā dibbacakkhukassa paraloko viya upaṭṭhāti[Pg.40], cittuppādo lepapiṇḍe laggamāno viya upacārena samādhiyati, ajjeva catutthajjhānaṃ nibbattessāmīti apaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Ayaṃ adhimokkhasampasādo nāma. Tasmiṃ sampasāde sati. Yo pana arahattaṃ vā paṭilabhati catutthajjhānaṃ vā, tassa cittaṃ vippasannaṃ hotiyeva. Idha pana ‘‘āyatane cittaṃ pasīdatī’’ti vacanato arahattavipassanāya ceva catutthajjhānūpacārassa ca paṭilābho paṭilābhasampasādoti veditabbo. Vipassanā hi paññāya adhimuccanassa kāraṇaṃ, upacāraṃ āneñjasamāpattiyā. “तब्बहुलाविहारिनो” म्हणजे कामोपभोगांना रोखून त्याच प्रतिपदेचा (अभ्यासाचा) वारंवार सराव करत विहार करणाऱ्या साधकाचे. “आयतन चित्तं पसीदति” म्हणजे कारणाच्या ठिकाणी चित्त प्रसन्न (एकाग्र/निर्मळ) होते. येथे ‘कारण’ कोणते आहे? एकतर अर्हत्त्व (अरहत्तं), किंवा अर्हत्त्वाची विदर्शना (विपस्सना), किंवा चौथे ध्यान (चतुत्थज्झानं), किंवा चौथ्या ध्यानाचे उपचार ध्यान (उपचारं). “सम्पसादे सति” (प्रसन्नता/विश्वास असताना) यामध्ये दोन प्रकारची प्रसन्नता आहे—अधिमोक्ष-प्रसन्नता (अधिमोक्खसम्पसादो - दृढ विश्वासाची प्रसन्नता) आणि प्रतिलाभ-प्रसन्नता (पटिलाभसम्पसादो - प्राप्तीची प्रसन्नता). अर्हत्त्वासाठी विदर्शना प्रस्थापित करून विहार करणाऱ्या साधकाला जेव्हा महाभूत इत्यादी प्रकट होतात, ज्या पद्धतीने महाभूत प्रकट होतात, उपादाय रूप प्रकट होतात, नाम-रूप प्रकट होतात, त्यांचे प्रत्यय (कारण) सर्व प्रकारे प्रकट होतात, आणि त्रिलक्षणांचे आलंबन असणारी विदर्शना प्रकट होते; तेव्हा ती प्राप्त होण्यापूर्वीच “आजच मी अर्हत्त्व प्राप्त करेन” अशी आशा दृढ होते आणि त्याला अधिमोक्ष (दृढ निश्चय) प्राप्त होतो. किंवा, तिसऱ्या ध्यानाला आधार बनवून चौथ्या ध्यानासाठी कसिण-परिकर्म करणाऱ्या आणि नीवरणांचे दमन इत्यादींचे नीट निरीक्षण करणाऱ्या साधकाला, ज्या पद्धतीने नीवरणे दूर होतात, क्लेश शांत होतात, स्मृती (सति) दृढ होते, किंवा संस्कार समूह स्पष्ट व प्रकट होऊन दिव्यचक्षू असणाऱ्याला परलोक दिसावा तसा दिसू लागतो; आणि चित्ताची उत्पत्ती डिंकाच्या गोळ्याला चिकटल्याप्रमाणे उपचाराने समाधीत स्थिर होते; तेव्हा ते प्राप्त होण्यापूर्वीच “आजच मी चौथे ध्यान उत्पन्न करेन” अशी आशा दृढ होते आणि त्याला अधिमोक्ष प्राप्त होतो. याला ‘अधिमोक्ष-प्रसन्नता’ म्हणतात. त्या प्रसन्नतेमध्ये. जो अर्हत्त्व किंवा चौथे ध्यान प्राप्त करतो, त्याचे चित्त अत्यंत प्रसन्न (निर्मळ) होतेच. परंतु येथे “आयतन चित्तं पसीदति” या वचनामुळे, अर्हत्त्व-विदर्शना आणि चौथ्या ध्यानाच्या उपचाराची प्राप्ती होणे म्हणजेच ‘प्रतिलाभ-प्रसन्नता’ असे समजले पाहिजे. कारण विदर्शना ही प्रज्ञेच्या अधिमोक्षाचे (निश्चयाचे) कारण आहे, आणि उपचार ध्यान हे आनेञ्ज समापत्तीच्या (अचल समाधीच्या) अधिमोक्षाचे कारण आहे। Etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati. Paññāya vā adhimuccatīti ettha etarahi vā paññāya adhimuccati, āneñjaṃ vā samāpajjatīti evaṃ padaparivattanaṃ katvā attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – tasmiṃ sampasāde sati etarahi vā paññāya adhimuccati, arahattaṃ sacchikarotīti attho. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati, atha vā paññāya vā adhimuccatīti arahattamaggaṃ bhāveti, taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati. Arahattamaggaṃ bhāvetuṃ asakkonto etarahi catusaccaṃ vā sacchikaroti. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjatīti. किंवा आता आनेञ्ज (चतुर्थ ध्यान) समापन्न करतो. 'प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो' या वाक्यात 'आता प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो किंवा आनेञ्ज समापन्न करतो' अशा प्रकारे पदांची अदलाबदल करून अर्थ समजून घ्यावा. कारण येथे हे सांगायचे आहे की – त्या संप्रसादाच्या (चित्तप्रसन्नतेच्या) स्थितीत असताना, आता प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो म्हणजेच अर्हत्त्व साक्षात करतो, असा अर्थ आहे. ते (अर्हत्त्व) प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला मनुष्य आनेञ्ज समापन्न करतो. किंवा 'प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो' म्हणजे अर्हत्त्वमार्गाची भावना करतो; ते प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला मनुष्य आनेञ्ज समापन्न करतो. अर्हत्त्वमार्गाची भावना करण्यास असमर्थ असलेला मनुष्य आता (खालच्या मार्गांनी) चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करतो. ते प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला मनुष्य आनेञ्ज समापन्न करतो, असा याचा अर्थ आहे. Tatrāyaṃ nayo – idha bhikkhu tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa kasiṇaparikammaṃ karoti. Tassa nīvaraṇā vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So rūpārūpaṃ parigaṇhāti, paccayaṃ pariggaṇhāti, lakkhaṇārammaṇikaṃ vipassanaṃ vavatthapeti, tassa evaṃ hoti – ‘‘upacārena me jhānaṃ visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchikaroti. Ettakenassa kiccaṃ kataṃ nāma hoti. Arahattaṃ sacchikātuṃ asakkonto pana tato osakkitamānaso antarā na tiṭṭhati, catutthajjhānaṃ samāpajjatiyeva. Yathā kiṃ? Yathā puriso ‘‘vanamahiṃsaṃ ghātessāmī’’ti sattiṃ gahetvā anubandhanto sace taṃ ghāteti, sakalagāmavāsino tosessati, asakkonto pana antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā etiyeva. त्याविषयी हा नियम समजून घ्यावा – या शासनात भिक्खू तृतीय ध्यानाला आधार बनवून चतुर्थ ध्यानाचे कसिण-परिकर्म करतो. त्याचे नीवरण दूर होतात, स्मृती प्रस्थापित होते आणि उपचार समाधीने चित्त एकाग्र होते. तो रूप आणि अरूपाचे परिग्रहण करतो, त्यांच्या प्रत्ययांचे (कारणांचे) परिग्रहण करतो आणि त्रिलक्षणांना आलंबन बनवून विपश्यनेचे निर्धारण करतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'उपचार समाधीने मला विशेषभागी ध्यान प्राप्त व्हावे; विशेषभागिता राहू दे, मी याला निर्वेधभागी (अर्हत्त्व) बनवीन.' अशा प्रकारे विपश्यनेचा विकास करून तो अर्हत्त्व साक्षात करतो. एवढ्याने त्याचे कर्तव्य पूर्ण झाले असे होते. परंतु, अर्हत्त्व साक्षात करण्यास असमर्थ असलेला भिक्खू, त्यापासून मागे हटलेल्या मनाचा होऊन मध्येच थांबत नाही, तर तो चतुर्थ ध्यानातच प्रवेश करतो. हे कशासारखे आहे? जसे एखादा मनुष्य 'मी रानगव्याला मारीन' असा विचार करून हातात भाला घेऊन त्याचा पाठलाग करतो; जर तो त्याला मारण्यात यशस्वी झाला, तर तो संपूर्ण गावकऱ्यांना संतुष्ट करेल; परंतु जर तो असमर्थ ठरला, तर तो वाटेत ससे, घोरपडी इत्यादी लहान प्राण्यांना मारून आपली कावड भरून परत येतो. Tattha [Pg.41] purisassa sattiṃ gahetvā vanamahiṃsānubandhanaṃ viya imassa bhikkhuno tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa parikammakaraṇaṃ, vanamahiṃsaghātanaṃ viya – ‘‘nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattassa sacchikaraṇaṃ, mahiṃsaṃ ghātetuṃ asakkontassa antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā gamanaṃ viya arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa, tato osakkitvā catutthajjhānasamāpajjanaṃ veditabbaṃ. Maggabhāvanā catusaccasacchikiriyāyojanāsupi eseva nayo. त्या उदाहरणात, मनुष्याने हातात भाला घेऊन रानगव्याचा पाठलाग करण्याप्रमाणे, या भिक्खूचे तृतीय ध्यानाला आधार बनवून चतुर्थ ध्यानाचे परिकर्म करणे होय. रानगव्याला मारण्याप्रमाणे – 'नीवरणांचे दमन इत्यादी पाहणाऱ्या मला विशेषभागी ध्यान प्राप्त व्हावे; विशेषभागिता राहू दे, मी याला निर्वेधभागी बनवीन' असा विचार करून विपश्यनेचा विकास करून अर्हत्त्वाचा साक्षात्कार करणे होय. रानगव्याला मारण्यास असमर्थ असलेल्या मनुष्याने वाटेत ससे, घोरपडी इत्यादी लहान प्राण्यांना मारून कावड भरून जाण्याप्रमाणे, अर्हत्त्व साक्षात करण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूचे, त्यापासून मागे हटून चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करणे समजून घ्यावे. मार्गभावना आणि चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्काराच्या योजनेतही हाच नियम लागू होतो. Idāni arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa nibbattaṭṭhānaṃ dassento kāyassa bhedātiādimāha. Tattha yanti yena kāraṇena taṃ saṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ, taṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Ettha ca taṃsaṃvattanikanti tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ. Yena vipākaviññāṇena so bhikkhu saṃvattati nibbattati, taṃ viññāṇaṃ. Āneñjūpaganti kusalāneñjasabhāvūpagataṃ assa, tādisameva bhaveyyāti attho. Keci kusalaviññāṇaṃ vadanti. Yaṃ tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ upapattihetubhūtaṃ kusalaviññāṇaṃ āneñjūpagataṃ assa, vipākakālepi tannāmakameva assāti attho. So panāyamattho – ‘‘puññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññūpagaṃ hoti viññāṇaṃ. Apuññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkhāroti, apuññupagaṃ hoti viññāṇaṃ. Āneñjaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, āneñjūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.51) iminā nayena veditabbo. Āneñjasappāyāti āneñjassa catutthajjhānassa sappāyā. Na kevalañca sā āneñjasseva, upari arahattassāpi sappāyāva upakārabhūtāyevāti veditabbā. Iti imasmiṃ paṭhamakaāneñje samādhivasena osakkanā kathitā. आता अर्हत्त्व साक्षात करण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूच्या उत्पत्तीचे स्थान दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'कायस्स भेदा' (कायाच्या भेदानंतर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यं' म्हणजे ज्या कारणाने. त्याचे ते संवर्तनिक (पुनर्जन्मास कारणीभूत) विज्ञान आनेञ्जगामी (चतुर्थ ध्यानाच्या अवस्थेला प्राप्त होणारे) व्हावे, ते कारण अस्तित्वात आहे, असा अर्थ आहे. आणि येथे 'तं संवत्तनिकं' म्हणजे त्या भिक्खूचे संवर्तनिक. ज्या विपाक विज्ञानाने तो भिक्खू संवर्तित होतो (उत्पन्न होतो), ते विज्ञान होय. 'आनेञ्जूपगं' म्हणजे कुशल आनेञ्ज स्वभावाला प्राप्त झालेले त्याचे विज्ञान, तसेच असावे, असा अर्थ आहे. काही आचार्य याला 'कुशल विज्ञान' म्हणतात. त्या भिक्खूचे संवर्तनिक, उत्पत्तीचे कारण असणारे जे कुशल विज्ञान आनेञ्जगामी होते, विपाकाच्या वेळीही ते त्याच नावाचे (आनेञ्ज) असावे, असा अर्थ आहे. परंतु हा अर्थ – 'जर पुण्याचा संस्कार करतो, तर विज्ञान पुण्यगामी होते. जर अपुण्याचा संस्कार करतो, तर विज्ञान अपुण्यगामी होते. जर आनेञ्ज संस्कार करतो, तर विज्ञान आनेञ्जगामी होते' (संयुत्त निकाय २.५१) या नियमाने समजून घ्यावा. 'आनेञ्जसप्पाया' म्हणजे आनेञ्ज अशा चतुर्थ ध्यानाला अनुकूल असणारी प्रतिपदा. आणि ती केवळ आनेञ्ज ध्यानासाठीच अनुकूल आहे असे नाही, तर वरच्या अर्हत्त्वासाठीही अनुकूल आणि उपकारकच आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, या पहिल्या आनेञ्ज ध्यानात समाधीच्या प्रभावाने मागे हटणे भगवंतांनी सांगितले आहे. 67. Iti paṭisañcikkhatīti catutthajjhānaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi bhikkhu heṭṭhimena bhikkhunā paññavantataro tassa ca bhikkhuno attano cāti dvinnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Tabbahulavihārinoti rūpapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti [Pg.42] ākāsānañcāyatānāneñjaṃ samāpajjati. Sesaṃ purimasadisameva. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha visesamattameva pana vakkhāma. Iti imasmiṃ dutiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā, ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ vipassanāmaggaṃ dassentena kathitāti attho. ६७. 'इति पटिसञ्चिक्खति' म्हणजे चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा भिक्खू खालच्या (पहिल्या) भिक्खूपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे. तो त्या भिक्खूचे आणि स्वतःचे अशा दोन्ही भिक्खूंचे कर्मस्थान एकत्र करून त्याचे मनन करतो. 'तब्बहुलाविहारिनो' म्हणजे रूपाचे अतिक्रमण करून त्याच प्रतिपदेचा वारंवार अभ्यास करत विहरण करणाऱ्याचे. 'आनेञ्जं समापज्जति' म्हणजे आकासानञ्चायतन रूप येणाऱ्या आनेञ्ज ध्यानात प्रवेश करतो. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. आणि जसे येथे आहे, तसेच सर्वत्र आहे; परंतु आम्ही केवळ विशेष फरकच सांगू. अशा प्रकारे, या दुसऱ्या आनेञ्ज ध्यानात विपश्यनेच्या प्रभावाने मागे हटणे सांगितले आहे. 'यं किञ्चि रूपं' अशा प्रकारे विपश्यनेचा मार्ग दर्शवताना हे सांगितले आहे, असा अर्थ आहे. Iti paṭisañcikkhatīti ākāsānañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā dvīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti tiṇṇampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Ubhayametaṃ aniccanti ettha aṭṭha ekekakoṭṭhāsā diṭṭhadhammikasamparāyikavasena pana saṅkhipitvā ubhayanti vuttaṃ. Nālaṃ abhinanditunti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena ca rūpapaṭibāhanena ca tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti viññāṇañcāyatanāneñjaṃ samāpajjati. Imasmiṃ tatiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā. 'इति पटिसञ्चिक्खति' म्हणजे आकासानञ्चायतनाला प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा भिक्खू खालील दोन भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे. तो त्या भिक्खूंचे आणि स्वतःचे अशा तिन्ही भिक्खूंचे कर्मस्थान एकत्र करून त्याचे मनन करतो. 'उभयमेतं अनिच्चं' येथे आठ स्वतंत्र भागांना ऐहिक आणि पारलौकिक दृष्टीने संकुचित करून भगवंतांनी 'उभयं' (दोन्ही) असे म्हटले आहे. 'नालं अभिनन्दितुं' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने त्याचे अभिनंदन करणे योग्य नाही. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'तब्बहुलाविहारिनो' म्हणजे कामाचे आणि रूपाचे अतिक्रमण करून त्याच प्रतिपदेचा वारंवार अभ्यास करत विहरण करणाऱ्याचे. 'आनेञ्जं समापज्जति' म्हणजे विञ्ञाणञ्चायतन रूप आनेञ्ज ध्यानात प्रवेश करतो. या तिसऱ्या आनेञ्ज ध्यानात विपश्यनेच्या प्रभावाने मागे हटणे सांगितले आहे. 68. Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā tīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti catunnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ ākiñcaññāyatanaṃ patvā etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti etaṃ aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya ca santaṃ, atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ paṭhamākiñcaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā. ६८. "अशा प्रकारे विचार करतो (इति पटिसञ्चिक्खति)" म्हणजे विज्ञाणांचायतन ध्यान प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा (चौथा भिक्खू) खालील तीन भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे, आणि तो त्या भिक्खूंच्या व स्वतःच्या अशा चारी भिक्खूंच्या कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) एकत्र करून त्याचे संमसन (परीक्षण) करतो. "जिथे हे पूर्णपणे निरुद्ध होतात (यत्थेता अपरिसैसा निरुज्झन्ति)" म्हणजे ज्या आकिंचन्यायतन ध्यानाला प्राप्त करून खाली सांगितलेल्या या सर्व संज्ञा निरुद्ध होतात. "हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे (एतं सन्तं एतं पणीतं)" म्हणजे हे ध्यानांगांच्या शांततेमुळे आणि आलंबनाच्या शांततेमुळे शांत आहे, आणि अतृप्ततेच्या अभावामुळे प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे. "त्यात बहुल विहार करणाऱ्याचा (तब्बहुलाविहारिनो)" म्हणजे त्या संज्ञांना रोखून त्याच प्रतिपदेचा वारंवार अभ्यास करून विहार करणाऱ्याचा. या पहिल्या आकिंचन्यायतन वारात समाधीच्या प्रभावाने मागे हटणे (घसरण) भगवंतांनी सांगितले आहे. Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā catūhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti pañcannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Attena vā attaniyena vāti ahaṃ mamāti gahetabbena suññaṃ tucchaṃ rittaṃ. Evamettha dvikoṭikā suññatā dassitā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttapaṭipadañca imañca suññatapaṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ dutiyākiñcaññāyatane vipassanāvasena osakkanā kathitā. "अशा प्रकारे विचार करतो" म्हणजे विज्ञाणांचायतन ध्यानालाच प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा (पाचवा भिक्खू) खालील चार भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे आणि तो त्या भिक्खूंच्या व स्वतःच्या अशा पाचही भिक्खूंच्या कम्मट्ठानाला एकत्र करून त्याचे संमसन करतो. "आत्म्याने किंवा आत्मीयाने (अत्तेन वा अत्तनियेन वा)" म्हणजे 'मी' किंवा 'माझे' अशा ग्रहण करण्यायोग्य भावापासून शून्य, तुच्छ आणि रिक्त आहे. अशा प्रकारे येथे भगवंतांनी द्विकोटी शून्यता दर्शविली आहे. "त्यात बहुल विहार करणाऱ्याचा" म्हणजे खाली सांगितलेली प्रतिपदा आणि ही शून्यता-प्रतिपदा यांचा वारंवार अभ्यास करून विहार करणाऱ्याचा. या दुसऱ्या आकिंचन्यायतन वारात विपश्यनेच्या प्रभावाने मागे हटणे भगवंतांनी सांगितले आहे. 70. Iti [Pg.43] paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā pañcahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti channampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthīti ettha pana catukoṭikā suññatā kathitā. Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati, kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati, attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upagantvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama – saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatīti ayamattho. Idāni mama – saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanaṃ natthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati. Attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, tasmā ayaṃ suññatā catukoṭikāti veditabbā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttappaṭipadaṃ imaṃ catukoṭisuññatañca bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ tatiyākiñcaññāyatanepi vipassanāvaseneva osakkanā kathitā. ७०. "अशा प्रकारे विचार करतो" म्हणजे विज्ञाणांचायतन ध्यानालाच प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा (सहावा भिक्खू) खालील पाच भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे आणि तो त्या भिक्खूंच्या व स्वतःच्या अशा सहाही भिक्खूंच्या कम्मट्ठानाला एकत्र करून त्याचे संमसन करतो. "मी कुठेही, कोणाचाही, काहीही नाही, आणि माझे कुठेही, कशातही, काहीही नाही (नाहं क्वचनि कस्सचि किञ्चनतस्मिं, न च मम क्वचनि किस्मिञ्चि किञ्चनं नत्थि)" - येथे भगवंतांनी चतुष्कोटी शून्यता सांगितली आहे. ती कशी? "मी कुठेही नाही (नाहं क्वचनि)" म्हणजे तो कुठेही स्वतःला (आत्मा म्हणून) पाहत नाही. "कोणाचाही काहीही नाही (कस्सचि किञ्चनतस्मिं)" म्हणजे तो स्वतःच्या आत्म्याला दुसऱ्या कोणाच्याही संबंधात आणण्यायोग्य पाहत नाही; स्वतःच्या भावाच्या ठिकाणी भावाला, मित्राच्या ठिकाणी मित्राला किंवा परिष्काराच्या ठिकाणी परिष्काराला मानून, त्यांच्या जवळ जाऊन संबंध जोडण्यायोग्य पाहत नाही, असा अर्थ आहे. "आणि माझे कुठेही नाही (न च मम क्वचनि)" यात 'मम' हा शब्द बाजूला ठेवून, "कुठेही दुसऱ्याच्या आत्म्याला पाहत नाही" असा अर्थ जाणावा. आता 'मम' हा शब्द जोडून "माझे कशातही काहीही नाही (मम किस्मिञ्चि किञ्चनं नत्थि)" म्हणजे तो दुसऱ्याचा आत्मा माझ्या कोणत्याही संबंधात आहे असे पाहत नाही. स्वतःच्या भावाच्या ठिकाणी भावाला, मित्राच्या ठिकाणी मित्राला किंवा परिष्काराच्या ठिकाणी परिष्काराला, अशा कोणत्याही ठिकाणी दुसऱ्याच्या आत्म्याला माझ्या या संबंधाद्वारे जोडण्यायोग्य पाहत नाही, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, हा भिक्खू ज्या अर्थी कुठेही स्वतःला पाहत नाही, त्याला दुसऱ्याच्या संबंधात आणण्यायोग्य पाहत नाही, दुसऱ्याच्या आत्म्याला पाहत नाही, आणि दुसऱ्याच्या आत्म्याला स्वतःच्या संबंधात आणण्यायोग्य पाहत नाही; त्या अर्थी ही शून्यता 'चतुष्कोटी शून्यता' आहे असे जाणावे. "त्यात बहुल विहार करणाऱ्याचा" म्हणजे खाली सांगितलेली प्रतिपदा आणि ही चतुष्कोटी शून्यता यांचा वारंवार अभ्यास करून विहार करणाऱ्याचा. या तिसऱ्या आकिंचन्यायतन वारातही केवळ विपश्यनेच्याच प्रभावाने मागे हटणे भगवंतांनी सांगितले आहे. Iti paṭisañcikkhatīti ākiñcaññāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā chahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti sattannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ patvā ettha etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ nevasaññānāsaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā. "अशा प्रकारे विचार करतो" म्हणजे आकिंचन्यायतन ध्यानाला प्राप्त करून अशा प्रकारे विचार करतो. कारण हा (सातवा भिक्खू) खालील सहा भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे आणि तो त्या भिक्खूंच्या व स्वतःच्या अशा सातही भिक्खूंच्या कम्मट्ठानाला एकत्र करून त्याचे संमसन करतो. "जिथे हे पूर्णपणे निरुद्ध होतात" म्हणजे ज्या नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानाला प्राप्त करून येथे खाली सांगितलेल्या या सर्व संज्ञा निरुद्ध होतात. "त्यात बहुल विहार करणाऱ्याचा" म्हणजे त्या संज्ञांना रोखून त्याच प्रतिपदेचा वारंवार अभ्यास करून विहार करणाऱ्याचा. या नैवसंज्ञानासंज्ञायतन वारात समाधीच्या प्रभावाने मागे हटणे भगवंतांनी सांगितले आहे. 71. No cassa no ca me siyāti sace mayhaṃ pubbe pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ na āyūhitaṃ assa, yaṃ me idaṃ etarahi evaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ etaṃ me na [Pg.44] siyā nappavatteyyāti attho. Na bhavissatīti sace etarahi pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ āyūhitaṃ na bhavissati. Na me bhavissatīti tasmiṃ asati anāgate me pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmīti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ etarahi khandhapañcakaṃ, taṃ pajahāmi. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhatīti so bhikkhu evaṃ vipassanupekkhaṃ labhatīti attho. ७१. "जर ते नसले, तर माझ्यासाठीही नसणार (नो चस्स नो च मे सिया)" म्हणजे जर माझ्याकडून पूर्वी पाच प्रकारच्या कर्म-चक्राचा (कम्मवट्ट) संचय केला गेला नसता, तर माझे हे जे आता पाच प्रकारचे विपाक-चक्र (विपाकवट्ट) आहे, ते माझ्यासाठी नसले असते, प्रवृत्त झाले नसते, असा अर्थ आहे. "ते असणार नाही (न भविस्सति)" म्हणजे जर आता पाच प्रकारच्या कर्म-चक्राचा संचय केला जाणार नाही. "माझ्यासाठी असणार नाही (न मे भविस्सति)" म्हणजे ते नसताना, भविष्यात माझे पाच प्रकारचे विपाक-चक्र असणार नाही. "जे आहे, जे अस्तित्वात आले आहे, त्याचा मी त्याग करतो (यदत्थि यं भूतं तं पजहामि)" म्हणजे जे आहे, जे आता अस्तित्वात असलेले पंचस्कंध आहेत, त्यांचा मी त्याग करतो. "अशा प्रकारे उपेक्षेला प्राप्त करतो" म्हणजे तो भिक्खू अशा प्रकारे विपश्यना-उपेक्षेला प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyāti kiṃ pucchāmīti pucchati, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa arahattampi osakkanāpi paṭipadāpi paṭisandhipi kathitā, tathā catutthajjhānādīni pādakāni katvā ṭhitānaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa na kiñci kathitaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. Apetthāti api ettha. So taṃ upekkhaṃ abhinandatīti so taṃ vipassanupekkhaṃ taṇhādiṭṭhiabhinandanāhi abhinandati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tannissitaṃ hoti viññāṇanti viññāṇaṃ vipassanānissitaṃ hoti. Tadupādānanti yaṃ nikantiviññāṇaṃ, taṃ tassa upādānaṃ nāma gahaṇaṃ nāma hoti. Saupādānoti sagahaṇo. Na parinibbāyatīti vipassanāya sālayo bhikkhu mama sāsane na parinibbāyati. Yo pana vihārapariveṇaupaṭṭhākādīsu sālayo, tasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Kahaṃ panāti? Kattha pana? Upādiyamāno upādiyatīti paṭisandhiṃ gaṇhamāno gaṇhāti. Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhanteti, bhante, so kira bhikkhu gahetabbaṭṭhānaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ bhavaṃ upādiyati, seṭṭhabhave paṭisandhiṃ gaṇhātīti attho. Iminā tassa bhikkhuno paṭisandhi kathitā. Idānissa arahattaṃ kathetuṃ idhānandātiādimāha. "भंते! तो भिक्खू परिनिर्वाण पावेल की नाही? (परिनिब्बायेय्य नु खो सो, भन्ते, भिक्खु न वा परिनिब्बायेय्या)" - मी काय विचारत आहे? असे विचारतो. तिसऱ्या ध्यानाला पादक (पाया) करून राहिलेल्या भिक्खूसाठी अर्हत्त्व, मागे हटणे, प्रतिपदा आणि प्रतिसंधी हे सर्व भगवंतांनी सांगितले आहे; तसेच चौथ्या ध्यानाला इत्यादींना पादक करून राहिलेल्या भिक्खूंचेही सांगितले आहे. परंतु नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाला पादक करून राहिलेल्या भिक्खूविषयी काहीही सांगितले नाही, म्हणून "मी त्याविषयी विचारत आहे" असे विचारतो. "अपेतत्थ (अपेत्था)" म्हणजे 'अपि एत्थ' (येथे सुद्धा). "तो त्या उपेक्षेचे अभिनंदन करतो (सो तं उपेक्खं अभिनन्दति)" म्हणजे तो त्या विपश्यना-उपेक्षेचे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या अभिनंदनाने (आसक्तीने) अत्यंत अभिनंदन करतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम जाणावा. "त्यावर आश्रित विज्ञान असते (तन्निस्सितं होति विञ्ञाणं)" म्हणजे विज्ञान विपश्यनेवर आश्रित असते. "ते त्याचे उपादान आहे (तदुपादानं)" म्हणजे जे निकंति-विज्ञान (आसक्तीयुक्त विज्ञान) आहे, ते त्याचे उपादान म्हणजेच ग्रहण करणे होय. "उपादानयुक्त (सउपादानो)" म्हणजे ग्रहणासह (आसक्तीसह). "परिनिर्वाण पावत नाही (न परिनिब्बायति)" म्हणजे विपश्यनेमध्ये आसक्ती असलेला भिक्खू माझ्या शासनात परिनिर्वाण पावत नाही. आणि जो विहार, परिसर, उपस्थायक (सेवक) इत्यादींमध्ये आसक्त आहे, त्याच्याविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही, असे भगवंत दर्शवितात. "पण कुठे? (कहं पना)" म्हणजे कोणत्या भूमीत? "उपादान ग्रहण करत असताना ग्रहण करतो (उपादियमानो उपादियति)" म्हणजे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेत असताना ग्रहण करतो. "भंते! तो श्रेष्ठ उपादान ग्रहण करतो असे म्हणतात (उपादानसेट्ठं किर सो, भन्ते)" म्हणजे, भंते! तो भिक्खू ग्रहण करण्यायोग्य स्थान असलेल्या श्रेष्ठ, उत्तम अशा नैवसंज्ञानासंज्ञायतन भूमीचे उपादान करतो (आसक्ती धरतो), आणि श्रेष्ठ भूमीत प्रतिसंधी ग्रहण करतो, असा अर्थ आहे. याने त्या भिक्खूची प्रतिसंधी सांगितली आहे. आता त्याचे अर्हत्त्व सांगण्यासाठी भगवंतांनी "इधानंद (इधानन्द)" इत्यादी वचन म्हटले. 73. Nissāya nissāyāti taṃ taṃ samāpattiṃ nissāya. Oghassa nittharaṇā akkhātāti oghataraṇaṃ kathitaṃ, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitā…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitāti vadati. ७३. निस्याय (nissāya) म्हणजे त्या त्या समापत्तीचा (ध्यानाचा) आश्रय घेऊन. 'ओघस्स नित्थरण अक्खाता' (ओघाचा पार जाणे सांगितले आहे) म्हणजे ओघ पार करणे (भवसागर पार करणे) भगवंतांनी सांगितले आहे. तृतीय ध्यान पाया (आधार) करून राहिलेल्या भिक्खूचे ओघातून पार जाणे भगवंतांनी सांगितले आहे... तसेच 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) पाया करून राहिलेल्या भिक्खूचे ओघातून पार जाणे भगवंतांनी सांगितले आहे, असे (आनंद थेर) म्हणतात। Katamo pana, bhante, ariyo vimokkhoti idha kiṃ pucchati? Samāpattiṃ tāva padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto bhikkhu nāvaṃ vā uḷumpādīni vā nissāya mahoghaṃ taritvā pāraṃ gacchanto viya [Pg.45] na kilamati. Sukkhavipassako pana pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā arahattaṃ gaṇhanto bāhubalena sotaṃ chinditvā pāraṃ gacchanto viya kilamati. Iti imassa sukkhavipassakassa arahattaṃ pucchāmīti pucchati. Ariyasāvakoti sukkhavipassako ariyasāvako. Ayañhi heṭṭhā aṭṭhahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti navannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Esa sakkāyo yāvatā sakkāyoti yattako tebhūmakavaṭṭasaṅkhāto sakkāyo nāma atthi, sabbopi so esa sakkāyo, na ito paraṃ sakkāyo atthīti paṭisañcikkhati. परंतु 'भन्ते, आर्य विमोक्ष कोणता?' येथे काय विचारले आहे? प्रथम समापत्तीला आधार बनवून, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त करणारा भिक्खू होडी किंवा तराफा इत्यादींचा आश्रय घेऊन महापुराला पार करून पलीकडच्या तीरावर जाणाऱ्या माणसाप्रमाणे थकत नाही (क्लेश पावत नाही). परंतु सुक्खविपस्सक (शुष्क-विपश्यक) भिक्खू संकीर्ण संस्कारांचे (प्रकीर्ण संस्कारांचे) संमर्शन (चिंतन) करून अर्हत्त्व प्राप्त करताना बाहुबलाने प्रवाहाचा छेद करून पलीकडे जाणाऱ्या माणसाप्रमाणे थकतो (क्लेश पावतो). 'अशा प्रकारे मी या सुक्खविपस्सक भिक्खूच्या अर्हत्त्वाबद्दल विचारत आहे' असे तो विचारतो. 'आर्यसावक' म्हणजे सुक्खविपस्सक आर्य श्रावक. हा भिक्खू खालील आठ भिक्खूंपेक्षा अधिक प्रज्ञावान आहे आणि तो त्या आठ भिक्खूंच्या व स्वतःच्या अशा नऊ जणांच्या कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) एकत्र करून त्याचे संमर्शन करतो. 'एष सक्कायो यावता सक्कायो' म्हणजे त्रिभूमिक वट्टाशी (संसारचक्राशी) संबंधित जेवढा काही 'सक्काय' (सत्काय) नावाचा अस्तित्त्व आहे, तो सर्व हाच सक्काय आहे, यापलीकडे दुसरा कोणताही सक्काय नाही, असे तो चिंतन करतो। Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti yo panesa cittassa anupādāvimokkho nāma, etaṃ amataṃ etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti paṭisañcikkhati. Aññattha ca ‘‘anupādā cittassa vimokkho’’ti nibbānaṃ vuccati. Imasmiṃ pana sutte sukkhavipassakassa arahattaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. 'एतं अमतं यदिदं अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' (हे अमृत आहे जे चित्ताचे अनादान विमोक्ष आहे) म्हणजे चित्ताचा जो हा अनादान विमोक्ष (आसक्तीरहित मुक्ती) आहे, 'हे अमृत आहे, हे शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे' असे तो चिंतन करतो. इतर ठिकाणी 'अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो' या शब्दाने निर्वाण म्हटले जाते. परंतु या सुत्तात सुक्खविपस्सक भिक्खूचे अर्हत्त्व सांगितले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे। Kevalaṃ pana imasmiṃ sutte sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Tatiyaṃ jhānaṃ tāva pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ, tathā catutthajjhānaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇañcāyatanaṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā ṭhitānaṃ tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa pana osakkanā natthi, paṭisandhi pana arahattañca kathitaṃ. Sukkhavipassakassa arahattameva kathitanti. Evaṃ sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Imañca pana sattasu ṭhānesu osakkanaṃ aṭṭhasu paṭisandhiṃ navasu arahattaṃ samodhānetvā kathentena imaṃ āneñjasappāyasuttaṃ sukathitaṃ nāma hotīti. केवळ या सुत्तात सात स्थानांवर ओसक्कना (माघार/घसरण), आठ स्थानांवर पटिसंधि (पुनर्जन्म) आणि नऊ स्थानांवर अर्हत्त्व सांगितले आहे, असे जाणावे. ते कसे? प्रथम तृतीय ध्यान पाया करून राहिलेल्या भिक्खूची ओसक्कना सांगितली आहे, पटिसंधि सांगितली आहे, अर्हत्त्व सांगितले आहे. तसेच चतुर्थ ध्यान आणि आकासानञ्चायतन ध्यानाच्या बाबतीतही जाणावे. विञ्ञाणञ्चायतनाला आधार करून राहिलेल्या तीन भिक्खूंची ओसक्कना सांगितली आहे, पटिसंधि सांगितली आहे, अर्हत्त्व सांगितले आहे. तसेच आकिञ्चञ्ञायतन पाया करून राहिलेल्या भिक्खूच्या बाबतीतही जाणावे. परंतु नेवसञ्ञानासञ्ञायतन पाया करून राहिलेल्या भिक्खूची ओसक्कना (माघार) नसते, केवळ पटिसंधि आणि अर्हत्त्व सांगितले आहे. सुक्खविपस्सक भिक्खूचे केवळ अर्हत्त्वच सांगितले आहे. अशा प्रकारे सात स्थानांवर ओसक्कना सांगितली आहे, आठ स्थानांवर पटिसंधि आणि नऊ स्थानांवर अर्हत्त्व सांगितले आहे, असे जाणावे. सात स्थानांवरील ही ओसक्कना, आठ स्थानांवरील पटिसंधि आणि नऊ स्थानांवरील अर्हत्त्व एकत्र करून सांगणाऱ्या भगवंतांनी हे 'आनेञ्जसप्पाय सुत्त' चांगल्या प्रकारे सांगितले आहे (सुभाषित आहे)। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमध्ये Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. आनेञ्जसप्पायसुत्त-वर्णना समाप्त झाली। 7. Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā ७. गणकमोग्गल्लानसुत्त-वर्णना 74. Evaṃ [Pg.46] me sutanti gaṇakamoggallānasuttaṃ. Tattha yāva pacchimasopānakaḷevarāti yāva paṭhamasopānaphalakā ekadivaseneva sattabhūmiko pāsādo na sakkā kātuṃ, vatthuṃ sodhetvā thambhussāpanato paṭṭhāya pana yāva cittakammakaraṇā anupubbakiriyā cettha paññāyatīti dasseti. Yadidaṃ ajjheneti tayopi vedā na sakkā ekadivaseneva adhīyituṃ, etesaṃ ajjhenepi pana anupubbakiriyāva paññāyatīti dasseti. Issattheti āvudhavijjāyapi ekadivaseneva vālavedhi nāma na sakkā kātuṃ, ṭhānasampādanamuṭṭhikaraṇādīhi pana etthāpi anupubbakiriyā paññāyatīti dasseti. Saṅkhāneti gaṇanāya. Tattha anupubbakiriyaṃ attanāva dassento evaṃ gaṇāpemātiādimāha. ७४. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे सुत्त म्हणजे गणकमोग्गल्लानसुत्त होय. त्यामध्ये 'याव पच्छिमसोपानकळेवरा' म्हणजे पहिल्या पायरीच्या फळीपर्यंत. एकाच दिवसात सात मजली प्रासाद (वाडा) बांधणे शक्य नाही; परंतु जागा स्वच्छ करण्यापासून, खांब उभारण्यापासून ते अगदी चित्रकाम करेपर्यंत अनुक्रमिक क्रिया (टप्प्याटप्प्याने काम करणे) येथे दिसून येते, असे दर्शविले आहे. 'यदिदं अज्झेने' म्हणजे तिन्ही वेद एकाच दिवसात शिकणे शक्य नाही, त्यांच्या अध्ययनातही अनुक्रमिक क्रियाच दिसून येते, असे दर्शविले आहे. 'इस्सत्थे' म्हणजे शस्त्रविद्येतही एकाच दिवसात 'वालवेधी' (केसाचा वेध घेणारा) अचूक निशाणेबाज होणे शक्य नाही, तर योग्य स्थान मिळवणे, मूठ घट्ट पकडणे इत्यादींद्वारे येथेही अनुक्रमिक क्रिया दिसून येते, असे दर्शविले आहे. 'सङ्खाने' म्हणजे मोजणीद्वारे. तेथे स्वतःच अनुक्रमिक क्रिया दर्शवताना 'एवं गणापेम' (अशा प्रकारे आम्ही मोजायला लावतो) इत्यादी म्हणाले। 75. Seyyathāpi brāhmaṇāti idha bhagavā yasmā bāhirasamaye yathā yathā sippaṃ uggaṇhanti, tathā tathā kerāṭikā honti, tasmā attano sāsanaṃ bāhirasamayena anupametvā bhadraassājānīyena upamento seyyathāpītiādimāha. Bhadro hi assājānīyo yasmiṃ kāraṇe damito hoti, taṃ jīvitahetupi nātikkamati. Evameva sāsane sammāpaṭipanno kulaputto sīlavelaṃ nātikkamati. Mukhādhāneti mukhaṭṭhapane. ७५. 'सेय्यथापि ब्राह्मण' येथे भगवंतांनी, ज्याअर्थी बाह्य संप्रदायात (इतर दर्शनांत) जशी जशी कला शिकतात, तसे तसे ते कपटी (धूर्त) बनतात, म्हणून आपल्या शासनाची (धम्माची) बाह्य संप्रदायाशी तुलना न करता, उत्तम जातिवंत घोड्याशी (भद्र अस्साजानीय) तुलना करत 'सेय्यथापि' इत्यादी म्हटले आहे. कारण चांगला जातिवंत घोडा ज्या कामात प्रशिक्षित केला जातो, त्या नियमाचे तो प्राणाच्या मोलानेही उल्लंघन करत नाही. त्याचप्रमाणे शासनात (धम्मात) सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारा) कुलपुत्र शीलमर्यादेचे उल्लंघन करत नाही. 'मुखाधाने' म्हणजे मुखात (लगाम) ठेवणे। 76. Satisampajaññāya cāti satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya. Dve hi khīṇāsavā satatavihārī ca nosatatavihārī ca. Tattha satatavihārī yaṃkiñci kammaṃ katvāpi phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkoti, no satatavihārī pana appamattakepi kicce kiccappasuto hutvā phalasamāpattiṃ appetuṃ na sakkoti. ७६. 'सतिसम्पजञ्ञाय च' म्हणजे सती (स्मृती) आणि सम्पजञ्ञ (संप्रजन्य) यांनी युक्त होण्यासाठी. क्षीणास्रव (अर्हत) दोन प्रकारचे असतात: सततविहारी (नेहमी फलसमापत्तीत राहणारे) आणि नो-सततविहारी (नेहमी फलसमापत्तीत न राहणारे). त्यापैकी सततविहारी भिक्खू कोणतेही काम करूनही फलसमापत्तीत प्रवेश करू शकतात; परंतु नो-सततविहारी भिक्खू अगदी लहानशा कामातही व्यस्त झाल्यामुळे फलसमापत्तीत प्रवेश करू शकत नाहीत। Tatridaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero khīṇāsavasāmaṇeraṃ gahetvā araññavāsaṃ gato, tattha mahātherassa senāsanaṃ pattaṃ, sāmaṇerassa na pāpuṇāti, taṃ vitakkento thero ekadivasampi phalasamāpattiṃ appetuṃ nāsakkhi. Sāmaṇero pana temāsaṃ phalasamāpattiratiyā vītināmetvā ‘‘sappāyo, bhante, araññavāso jāto’’ti [Pg.47] theraṃ pucchi. Thero ‘‘na jāto, āvuso’’ti āha. Iti yo evarūpo khīṇāsavo, so ime dhamme ādito paṭṭhāya āvajjitvāva samāpajjituṃ sakkhissatīti dassento ‘‘satisampajaññāya cā’’ti āha. याविषयी ही कथा आहे – एक क्षीणास्रव थेर एका क्षीणास्रव सामणेराला (श्रामणेराला) सोबत घेऊन अरण्यवासासाठी गेले. तेथे महाथेरांना राहण्याची जागा (सेनासन) मिळाली, पण सामणेराला मिळाली नाही. त्याविषयी विचार करत राहिल्यामुळे ते थेर एक दिवसही फलसमापत्तीत प्रवेश करू शकले नाहीत. परंतु सामणेराने तीन महिने फलसमापत्तीच्या आनंदात घालवले आणि विचारले, 'भन्ते, अरण्यवास अनुकूल झाला का?' थेर म्हणाले, 'आवुसो, अनुकूल झाला नाही.' अशा प्रकारे जो या स्वरूपाचा क्षीणास्रव असतो, तो या गुणांचे सुरुवातीपासून चिंतन करूनच समापत्तीत प्रवेश करू शकेल, हे दर्शवण्यासाठी 'सतिसम्पजञ्ञाय च' असे म्हटले आहे। 78. Yeme, bho gotamāti tathāgate kira kathayanteva brāhmaṇassa ‘‘ime puggalā na ārādhenti, ime ārādhentī’’ti nayo udapādi, taṃ dassento evaṃ vattumāraddho. ७८. 'येमे, भो गोतम' (हे गौतम, जे माझे...) म्हणजे तथागत उपदेश करत असतानाच ब्राह्मणाला 'हे लोक यशस्वी होत नाहीत (अर्हत्त्व मिळवू शकत नाहीत) आणि हे लोक यशस्वी होतात' असा मार्ग (नय) समजला. हे दर्शवण्यासाठी त्याने असे बोलण्यास सुरुवात केली। Paramajjadhammesūti ajjadhammā nāma chasatthāradhammā, tesu gotamavādova, paramo uttamoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'परमज्जधम्मेसू' म्हणजे 'अज्जधम्म' म्हणजे सहा शास्त्यांचे (गुरूंचे) धर्म (सिद्धांत). त्यामध्ये केवळ गोतमांचा वादच (गौतमांचा सिद्धांतच) परम म्हणजे उत्तम आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमध्ये Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. गणकमोग्गल्लानसुत्त-वर्णना समाप्त झाली। 8. Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā ८. गोपकमोग्गल्लानसुत्त-वर्णना 79. Evaṃ me sutanti gopakamoggallānasuttaṃ. Tattha aciraparinibbute bhagavatīti bhagavati aciraparinibbute, dhātubhājanīyaṃ katvā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ rājagahaṃ āgatakāle. Rañño pajjotassa āsaṅkamānoti caṇḍapajjoto nāmesa rājā bimbisāramahārājassa sahāyo ahosi, jīvakaṃ pesetvā bhesajjakāritakālato paṭṭhāya pana daḷhamittova jāto, so ‘‘ajātasattunā devadattassa vacanaṃ gahetvā pitā ghātito’’ti sutvā ‘‘mama piyamittaṃ ghātetvā esa rajjaṃ karissāmīti maññati, mayhaṃ sahāyassa sahāyānaṃ atthikabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti parisati vācaṃ abhāsi. Taṃ sutvā tassa āsaṅkā uppannā. Tena vuttaṃ ‘‘rañño pajjotassa āsaṅkamāno’’ti. Kammantoti bahinagare nagarapaṭisaṅkhārāpanatthāya kammantaṭṭhānaṃ. ७९. "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) हे 'गोपक मोग्गल्लान सुत्त' आहे. त्यामध्ये "अचिरपरिनिब्बुते भगवति" (भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर लवकरच) म्हणजे भगवंतांचे परिनिर्वाण होऊन फार काळ झाला नव्हता, धातूंचे (अस्थींचे) विभाजन करून धम्मसंगीती करण्यासाठी राजगृह येथे आल्याच्या वेळी. "रञ्ञो पज्जोतस्स आसङ्कमानो" (राजा पज्जोताच्या भीतीमुळे) म्हणजे चंडपज्जोत नावाचा हा राजा महाराज बिंबिसारांचा मित्र होता. जीवकाला पाठवून औषधोपचार केल्याच्या काळापासून त्यांची घट्ट मैत्री झाली होती. त्याने जेव्हा ऐकले की, "अजातशत्रूने देवदत्ताच्या सांगण्यावरून आपल्या पित्याचा वध केला," तेव्हा तो म्हणाला, "माझ्या प्रिय मित्राचा वध करून हा राज्य करू इच्छितो! मी माझ्या मित्रालाही मित्र आहेत हे दाखवून देईन." असे त्याने आपल्या सभेत बोलून दाखवले. हे ऐकून अजातशत्रूच्या मनात भीती निर्माण झाली. म्हणूनच "रञ्ञो पज्जोतस्स आसङ्कमानो" (राजा पज्जोताची शंका/भीती बाळगणारा) असे म्हटले आहे. "कम्मन्तो" (कामकाज) म्हणजे शहराबाहेर नगर दुरुस्तीच्या कामासाठी असलेले कामाचे ठिकाण. Upasaṅkamīti mayaṃ dhammavinayasaṅgītiṃ kāressāmāti vicarāma, ayañca mahesakkho rājavallabho saṅgahe kate veḷuvanassa ārakkhaṃ kareyyāti maññamāno upasaṅkami. Tehi dhammehīti tehi sabbaññutaññāṇadhammehi. Sabbena sabbanti sabbākārena sabbaṃ. Sabbathā sabbanti sabbakoṭṭhāsehi [Pg.48] sabbaṃ. Kiṃ pucchāmīti pucchati? Cha hi satthāro paṭhamataraṃ appaññātakulehi nikkhamitvā pabbajitā, te tathāgate dharamāneyeva kālaṃkatā, sāvakāpi nesaṃ appaññātakuleheva pabbajitā. Te tesaṃ accayena mahāvivādaṃ akaṃsu. Samaṇo pana gotamo mahākulā pabbajito, tassa accayena sāvakānaṃ mahāvivādo bhavissatīti ayaṃ kathā sakalajambudīpaṃ pattharamānā udapādi. Sammāsambuddhe ca dharante bhikkhūnaṃ vivādo nāhosi. Yopi ahosi, sopi tattheva vūpasamito. Parinibbutakāle panassa – ‘‘aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ apavāhituṃ samatthassa vātassa purato purāṇapaṇṇaṃ kiṃ ṭhassati, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ pattassa satthu alajjamāno maccurājā kassa lajjissatī’’ti mahāsaṃvegaṃ janetvā bhiyyosomattāya bhikkhū samaggā jātā ativiya upasantupasantā, kiṃ nu kho etanti idaṃ pucchāmīti pucchati. Anusaññāyamānoti anusañjāyamāno, katākataṃ janantoti attho. Anuvicaramāno vā. "उपसङ्कमीति" (जवळ गेला) म्हणजे "आम्ही धम्म आणि विनय संगीती करणार आहोत" असा विचार करून आम्ही फिरत आहोत. हा गोपक मोग्गल्लान अत्यंत प्रभावशाली आणि राजाचा आवडता आहे, जर आपण त्याचा आदर केला तर तो वेळुवनाचे रक्षण करेल, असा विचार करून आयुष्यमान आनंदांनी त्याच्याकडे गमन केले. "तेहि धम्मेहीति" म्हणजे त्या सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी गुणांनी. "सब्बेन सब्बन्ति" म्हणजे सर्व प्रकारे सर्व काही. "सब्बथा सब्बन्ति" म्हणजे सर्व भागांनी सर्व काही. "किं पुच्छामीति पुच्छति" (मी काय विचारत आहे?) तो विचारतो: कारण सहा (तीर्थंकर) शास्ते सुरुवातीला अप्रसिद्ध कुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले होते. ते तथागत जिवंत असतानाच काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यांचे श्रावकही अप्रसिद्ध कुळातूनच प्रव्रजित झाले होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्यात मोठा वाद निर्माण झाला. परंतु श्रमण गोतम हे थोर कुळातून प्रव्रजित झाले होते, त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या श्रावकांमध्ये मोठा वाद होईल का? ही चर्चा संपूर्ण जंबुद्विपात पसरली होती. सम्यक्संबुद्ध जिवंत असताना भिक्खूंमध्ये कोणताही वाद झाला नाही. जो काही (कोसम्बक भिक्खूंचा) वाद झाला, तो तिथेच शांत करण्यात आला. परंतु त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर— "एक लाख अडुसठ हजार योजन उंच असलेल्या सुमेरू पर्वताला उडवून लावण्यास समर्थ असलेल्या वादळासमोर जुने सुकलेले पान कसे टिकणार? दहा पारमिता पूर्ण करून सर्वज्ञता प्राप्त केलेल्या शास्त्यांचा संकोच न बाळगणारा मृत्यूराज इतर कोणाचा संकोच बाळगणार?" अशा प्रकारे तीव्र संवेग (वैराग्य) निर्माण होऊन भिक्खू अत्यंत संघटित आणि अत्यंत शांत झाले. "याचे कारण काय असावे?" हे विचारण्यासाठी तो विचारतो. "अनुसञ्ञायमानोति" म्हणजे वारंवार जाणणे, काय केले आहे आणि काय केले नाही हे जाणणे असा अर्थ आहे. किंवा वारंवार विचार करणे (अनुविचरमानो). 80. Atthi nu khoti ayampi heṭṭhimapucchameva pucchati. Appaṭisaraṇeti appaṭisaraṇe dhammavinaye. Ko hetu sāmaggiyāti tumhākaṃ samaggabhāvassa ko hetu ko paccayo. Dhammappaṭisaraṇāti dhammo amhākaṃ paṭisaraṇaṃ, dhammo avassayoti dīpeti. ८०. "अत्थि नु खोति" याद्वारे हा (वस्सकार ब्राह्मण) देखील खाली विचारलेला गोपक मोग्गल्लानाचाच प्रश्न पुन्हा विचारतो. "अप्पटिसरणे" म्हणजे आश्रय नसलेल्या धम्म-विनयामध्ये. "को हेतु सामग्गियाति" म्हणजे तुमच्या ऐक्याचे कारण काय, प्रत्यय (साहाय्य) काय? "धम्मप्पटिसरणाति" म्हणजे धम्म हाच आमचा आश्रय आहे, धम्म हाच आमचा आधार आहे, हे स्पष्ट करते. 81. Pavattatīti paguṇaṃ hutvā āgacchati. Āpatti hoti vītikkamoti ubhayametaṃ buddhassa āṇātikkamanameva. Yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kāremāti yathā dhammo ca anusiṭṭhi ca ṭhitā, evaṃ kāremāti attho. ८१. "पवत्ततीति" (चालू राहते) म्हणजे पाठांतर होऊन मुखोद्गत होते. "आपत्ति होति वीतिक्कमो" (आपत्ती किंवा उल्लंघन होते) हे दोन्ही बुद्धशासनाच्या आज्ञेचे उल्लंघन करणेच आहे. "यथाधम्मं यथानुसिट्ठं कारेमाति" म्हणजे ज्याप्रमाणे धम्म आणि अनुशासने प्रस्थापित आहेत, उसीप्रमाणे आम्ही करतो, असा अर्थ आहे. Na kira no bhavanto kārenti dhammo no kāretīti padadvayepi no kāro nipātamattaṃ. Evaṃ sante na kira bhavanto kārenti, dhammova kāretīti ayamettha attho. "न किर नो भवन्तो कारेन्ति धम्मो नो कारेती" या दोन्ही पदांमधील 'नो' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. असे असल्याने, "आपण (पूजनीय) आमच्याकडून करवून घेत नाही, तर धम्मच आमच्याकडून करवून घेतो," हा येथे अर्थ आहे. 83. Tagghāti ekaṃse nipāto. Kahaṃ pana bhavaṃ ānandoti kiṃ therassa veḷuvane vasanabhāvaṃ na jānātīti? Jānāti. Veḷuvanassa pana [Pg.49] anena ārakkhā dinnā, tasmā attānaṃ ukkaṃsāpetukāmo pucchati. Kasmā pana tena tattha ārakkhā dinnā? So kira ekadivasaṃ mahākaccāyanattheraṃ gijjhakūṭā otarantaṃ disvā – ‘‘makkaṭo viya eso’’ti āha. Bhagavā taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘sace khamāpeti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce khamāpeti, imasmiṃ veḷuvane gonaṅgalamakkaṭo bhavissatī’’ti āha. So taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘samaṇassa gotamassa kathāya dvedhābhāvo nāma natthi, pacchā me makkaṭabhūtakāle gocaraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti veḷuvane nānāvidhe rukkhe ropetvā ārakkhaṃ adāsi. Aparabhāge kālaṃ katvā makkaṭo hutvā nibbatti. ‘‘Vassakārā’’ti vutte āgantvā samīpe aṭṭhāsi. Tagghāti sabbavāresu ekaṃsavacaneyeva nipāto. Taggha, bho ānandāti evaṃ therena parisamajjhe attano ukkaṃsitabhāvaṃ ñatvā ahampi theraṃ ukkaṃsissāmīti evamāha. ८३. "तग्घाति" हा निश्चिती दर्शवणारा (एकंसे) निपात आहे. "कहं पन भवं आनन्दोति" (पण पूजनीय आनंद कोठे आहेत?) काय त्याला स्थविरांच्या वेळुवनातील वास्तव्याविषयी माहिती नव्हती? माहिती होती. परंतु वेळुवनाला त्यानेच संरक्षण दिले होते, म्हणून स्वतःची प्रशंसा करून घेण्याच्या इच्छेने तो विचारतो. त्याने तिथे संरक्षण का दिले होते? असे सांगितले जाते की, एके दिवशी त्याने महाकच्चायन स्थविरांना गिद्धकुटावरून (गृध्रकूट पर्वतावरून) खाली उतरताना पाहून म्हटले, "हा माकडासारखा आहे." भगवंतांनी हे ऐकून म्हटले, "जर तो क्षमा मागेल, तर ते चांगले होईल. जर क्षमा मागणार नाही, तर तो याच वेळुवनात लांब शेपटीचा माकड होईल." त्याने हे ऐकून विचार केला, "श्रमण गोतमांच्या बोलण्यात कधीही दुटप्पीपणा नसतो. भविष्यात जेव्हा मी माकड बनेन, तेव्हा हेच माझे विणण्याचे (खाद्य शोधण्याचे) ठिकाण असेल." म्हणून त्याने वेळुवनात विविध प्रकारची झाडे लावून तिथे संरक्षण दिले. नंतरच्या काळात मृत्यू पावून तो माकड म्हणून वेळुवनात जन्माला आला. "वस्सकार!" अशी हाक मारली की तो जवळ येऊन उभा राहत असे. "तग्घाति" हा सर्व ठिकाणी निश्चिती दर्शवणाराच निपात आहे. "तग्घ, भो आनन्दाति" अशा प्रकारे स्थविरांनी सभेच्या मध्यभागी आपली प्रशंसा केल्याचे जाणून "मी देखील स्थविरांची प्रशंसा करेन" असा विचार करून तो असे म्हणाला. 84. Na ca kho, brāhmaṇāti thero kira cintesi ‘‘sammāsambuddhena vaṇṇitajjhānampi atthi, avaṇṇitajjhānampi atthi, ayaṃ pana brāhmaṇo sabbameva vaṇṇetīti pañhaṃ visaṃvādeti, na kho pana sakkā imassa mukhaṃ ulloketuṃ na piṇḍapātaṃ rakkhituṃ, pañhaṃ ujuṃ katvā kathessāmī’’ti idaṃ vattuṃ āraddhaṃ. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ karitvā. Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesīti idha sabbasaṅgāhakajjhānaṃ nāma kathitaṃ. ८४. "न च खो, ब्राह्मणोति" स्थविरांनी विचार केला की, "सम्यक्संबुद्धांनी प्रशंसिलेले ध्यानही आहे आणि न प्रशंसिलेले ध्यानही आहे. परंतु हा ब्राह्मण सर्वच ध्यानांची प्रशंसा करतो आणि प्रश्नाचा विपर्यास करतो. याच्या चेहऱ्याकडे पाहणे किंवा याच्या पिंडपाताचे (अन्नाचे) रक्षण करणे शक्य नाही. मी प्रश्नाचे थेट उत्तर देईन." असा विचार करून त्यांनी हे बोलण्यास सुरुवात केली. "अन्तरं करित्वाति" म्हणजे अभ्यंतर (आत) करून. "एवरूपं खो, ब्राह्मण, सो भगवा झानं वण्णेसीति" (हे ब्राह्मणा, भगवंतांनी अशा प्रकारच्या ध्यानाची प्रशंसा केली आहे) येथे सर्वसमावेशक ध्यानाविषयी (लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यानाविषयी) सांगितले आहे. Yaṃ no mayanti ayaṃ kira brāhmaṇo vassakārabrāhmaṇaṃ usūyati, tena pucchitapañhassa akathanaṃ paccāsīsamāno kathitabhāvaṃ ñatvā ‘‘vassakārena pucchitaṃ pañhaṃ punappunaṃ tassa nāmaṃ gaṇhanto vitthāretvā kathesi, mayā pucchitapañhaṃ pana yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva kathesī’’ti anattamano ahosi, tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. "यं नो मयन्ति" हा ब्राह्मण (गोपक मोग्गल्लान) वस्सकार ब्राह्मणाचा हेवा करत होता. वस्सकारने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले जाऊ नये अशी त्याची इच्छा होती, पण त्याचे उत्तर दिले गेले हे पाहून तो नाराज झाला आणि म्हणाला, "वस्सकारने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर त्याचे नाव वारंवार घेऊन सविस्तर सांगितले, पण मी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर मात्र काठीच्या टोकाने दाबल्यासारखे केवळ एका भागापुरतेच दिले." म्हणून तो असे म्हणाला. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपञ्चसूदनी मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील (भाष्य) Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. गोपक मोग्गल्लान सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 9. Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā ९. महापुण्णम सुत्ताची वर्णना (टीका). 85. Evaṃ [Pg.50] me sutanti mahāpuṇṇamasuttaṃ. Tattha tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāma, āvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.53) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti. Māsapuṇṇatāya puṇṇā saṃpuṇṇāti puṇṇā. Mā-iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye attho veditabbo. ८५. "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) हे महापुण्णमसुत्त आहे. तेथे 'तदहू' म्हणजे 'त्या दिवशी' (तस्मिं दिवसे) असा अर्थ आहे. 'उपवसन्ति एत्थाति उपोसथो' म्हणजे 'येथे (व्रत किंवा शील पाळून) राहतात म्हणून तो उपोसथ होय.' 'उपवसन्ति' म्हणजे शीलाने किंवा उपवासाने (अन्नाचा त्याग करून) युक्त होऊन राहतात, असा अर्थ आहे. येथे हा अर्थाचा विस्तार आहे – "आयामावुसो कप्पिन उपोसथं गमिस्साम" (या, मित्र कप्पिन, आपण उपोसथाला जाऊ या) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'पातिमोक्ख'चे वाचन (पातिमोक्खुद्देसो) म्हणजे 'उपोसथ' होय. "अट्ठङ्गसमन्नागतो खो विसाखे उपोसथो उपवुत्थो" (हे विशाखे! आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन केले आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'शील' म्हणजे 'उपोसथ' होय. "सुद्धस्स वे सदा फग्गु, सुद्धस्सुपोसतो सदा" (शुद्ध अंतःकरणाच्या माणसासाठी नेहमीच फग्गु नक्षत्र आहे, शुद्ध माणसासाठी नेहमीच उपोसथ आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उपवास' म्हणजे 'उपोसथ' होय. "उपोसथो नाम नागराजा" (उपोसथ नावाचा हत्तीराज) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'नाव/संज्ञा' (पण्ञत्ति) म्हणजे 'उपोसथ' होय. "न, भिक्खवे, तदहुपोसथे सभिक्खुका आवासा" (भिक्खूंनो, त्या उपोसथ दिवशी भिक्खू असलेल्या विहारातून...) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उपवास करण्याचा दिवस' (उपवसितब्बदिवसो) म्हणजे 'उपोसथ' होय. येथेही तोच (दिवस) अभिप्रेत आहे. तो उपोसथ दिवस अष्टमी, चतुर्दशी आणि पंधरवड्याचा दिवस (पौर्णिमा) अशा भेदाने तीन प्रकारचा असतो. म्हणून, इतर दोन दिवसांचे (अष्टमी व चतुर्दशीचे) निवारण करण्यासाठी 'पण्णरसे' (पंधराव्या दिवशी) असे म्हटले आहे. म्हणूनच "उपवसन्ति एत्थाति उपोसथो" असे म्हटले आहे. महिन्याच्या पूर्णतेमुळे जी पूर्ण (पुण्णा) म्हणजे संपूर्ण भरलेली आहे, ती 'पुण्णा' होय. 'मा' या शब्दाने चंद्राला संबोधले जाते, तो चंद्र या रात्री पूर्ण असतो म्हणून तिला 'पुण्णमा' (पौर्णिमा) म्हणतात. अशा प्रकारे 'पुण्णाय पुण्णमाय' या दोन पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. Desanti kāraṇaṃ. Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchāti kasmā bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpesīti. Ayaṃ kira bhikkhu saṭṭhimattānaṃ padhāniyabhikkhūnaṃ saṅghatthero saṭṭhi bhikkhū gahetvā araññe vasati, te tassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭenti vāyamanti. Mahābhūtāni pariggaṇhanti upādārūpāni, nāmarūpapaccayalakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ pariggaṇhanti. Atha ne ācariyupaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinne thero mahābhūtapariggahādīni pucchati. Te sabbaṃ kathenti, maggaphalapañhaṃ pucchitā pana kathetuṃ na sakkonti. Atha thero cintesi – ‘‘mama santike etesaṃ ovādassa parihāni natthi, ime ca āraddhavīriyā viharanti. Kukkuṭassa pānīyapivanakālamattampi nesaṃ pamādakiriyā natthi. Evaṃ santepi maggaphalāni nibbattetuṃ na sakkonti. Ahaṃ imesaṃ ajjhāsayaṃ na jānāmi, buddhaveneyyā ete bhavissanti, gahetvā ne satthu santikaṃ gacchāmi, atha nesaṃ satthā cariyavasena dhammaṃ desessatī’’ti, te bhikkhū gahetvā satthu santikaṃ āgato. 'देसं' म्हणजे कारण. "तर मग, हे भिक्खू, तू आपल्या आसनावर बसून विचार" – भगवंतांनी उभे राहिलेल्या भिक्खूला उत्तर न देता त्याला खाली बसण्यास का सांगितले? असे विचारले आहे. असे सांगितले जाते की, हा भिक्खू ध्यान करणाऱ्या सुमारे साठ भिक्खूंचा संघस्थेवीर (प्रमुख थेर) होता. तो साठ भिक्खूंना सोबत घेऊन अरण्यात राहत असे. ते भिक्खू त्याच्याकडून कम्मट्ठान (ध्यानविषय) घेऊन प्रयत्न व परिश्रम करत असत. ते महाभूत (चार मुख्य तत्त्वे) आणि उपादारूप (भौतिक रूप) यांचे आकलन करत असत, तसेच नाम-रूपाचे प्रत्यय (कारण), लक्षण आणि आलंबन असणाऱ्या विपस्सनेचे (विपश्यनेचे) आकलन करत असत. त्यानंतर, जेव्हा ते आपल्या आचार्यांच्या सेवेसाठी आले आणि वंदन करून बसले, तेव्हा थेरांनी त्यांना महाभूतांच्या आकलनाविषयी विचारले. त्यांनी सर्व काही सांगितले, परंतु जेव्हा त्यांना मार्ग आणि फलांविषयी (मग्गफल) प्रश्न विचारण्यात आले, तेव्हा ते उत्तर देऊ शकले नाहीत. तेव्हा थेरांनी विचार केला – "माझ्याकडून त्यांना उपदेश मिळण्यात कोणतीही उणीव नाही, आणि हे भिक्खू अत्यंत वीर्यवान (प्रयत्नशील) होऊन राहत आहेत. कोंबडीने पाणी पिण्यास लागणाऱ्या वेळेइतकाही त्यांच्यामध्ये प्रमाद (आळस/दुर्लक्ष) नाही. असे असूनही ते मार्ग आणि फल प्राप्त करू शकत नाहीत. मला त्यांचा स्वभाव (अज्झासय) समजत नाही. ते बुद्धवेनेय्य (बुद्धांच्या उपदेशानेच बोध प्राप्त करणारे) असावेत. मी त्यांना शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ घेऊन जातो, मग शास्ते त्यांच्या स्वभावानुसार (चरियावसेन) त्यांना धम्मदेशना देतील." असा विचार करून ते त्या भिक्खूंना घेऊन शास्त्यांच्या सन्मुख आले. Satthāpi [Pg.51] sāyanhasamaye ānandattherena upanītaṃ udakaṃ ādāya sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā migāramātupāsādapariveṇe paññattavarabuddhāsane nisīdi, bhikkhusaṅghopi naṃ parivāretvā nisīdi. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील संध्याकाळच्या वेळी थेर आनंदांनी आणलेले पाणी घेऊन, शरीराला ताजेतवाने (अनुकूल) केले आणि मिगारमाता प्रासादाच्या प्रांगणात (विशाखेच्या महालाच्या अंगणात) तयार केलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर ते विराजमान झाले. भिक्खू संघानेही त्यांना सर्व बाजूंनी वेढून आसन ग्रहण केले. Tasmiṃ samaye sūriyo atthaṅgameti, cando uggacchati, majjhaṭṭhāne ca bhagavā nisinno. Candassa pabhā natthi, sūriyassa pabhā natthi, candimasūriyānaṃ pabhaṃ makkhetvā chabbaṇṇā yamakabuddharasmiyo vijjotamānā puñjā puñjā hutvā disāvidisāsu dhāvantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vitthāretabbaṃ. Vaṇṇabhūmi nāmesā, dhammakathikassevettha thāmo pamāṇaṃ, yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ kathetabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Evaṃ sannisinnāya parisāya thero uṭṭhahitvā satthāraṃ pañhassa okāsaṃ kāresi. Tato bhagavā – ‘‘sace imasmiṃ ṭhitake pucchante ‘ācariyo no uṭṭhito’ti sesabhikkhū uṭṭhahissanti, evaṃ tathāgate agāravo kato bhavissati. Atha nisinnāva pucchissanti, ācariye agāravo kato bhavissati, ekaggā hutvā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ na sakkuṇissanti. Ācariye pana nisinne tepi nisīdissanti. Tato ekaggā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ sakkuṇissantī’’ti iminā kāraṇena bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpetīti. त्या वेळी सूर्य मावळत होता आणि चंद्र उगवत होता, आणि भगवान मध्यभागी विराजमान होते. चंद्राचा प्रकाश नव्हता, सूर्याचा प्रकाश नव्हता; चंद्र आणि सूर्य यांच्या प्रकाशाला फिके पाडून, सहा रंगांचे जोड-बुद्धकिरण (छब्बण्णा यमकबुद्धरस्मियो) तळपत होते आणि समूहा-समूहाने सर्व दिशा-उपदिशांमध्ये पसरत होते – हे सर्व खाली सांगितलेल्या पद्धतीने सविस्तर समजून घ्यावे. ही खरोखरच स्तुतीची भूमी (वर्णनभूमी) आहे. येथे धम्मकथिकाचे (धम्म प्रवचनकाराचे) सामर्थ्य हेच प्रमाण आहे; तो जेवढे स्पष्ट करू शकतो, तेवढे त्याने सांगावे. 'हे वाईट रीतीने सांगितले गेले' (दुक्कथितं) असे म्हणू नये. अशा प्रकारे एकत्र बसलेल्या परिषदेमध्ये, थेरांनी उभे राहून शास्त्यांना प्रश्न विचारण्याची परवानगी मागितली. त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला – "जर हा थेर उभा राहून विचारत असताना, 'आमचे आचार्य उभे राहिले आहेत' असा विचार करून इतर भिक्खू उभे राहिले, तर तथागतांचा अनादर होईल. आणि जर ते बसूनच विचारतील, तर (उभ्या असलेल्या) आचार्यांचा अनादर होईल; त्यामुळे ते एकाग्र चित्ताने धम्मदेशना ग्रहण करू शकणार नाहीत. परंतु जर आचार्य खाली बसले, तर ते देखील बसतील. त्यामुळे एकाग्र चित्ताने ते धम्मदेशना ग्रहण करू शकतील." या कारणास्तव, भगवंतांनी उभे राहिलेल्या थेरांना उत्तर न देता त्यांना खाली बसवले. हे याचे उत्तर आहे. Ime nu kho, bhanteti vimatipucchā viya kathitā. Thero pana pañcakkhandhānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhitvā arahattaṃ patto mahākhīṇāsavo, natthi etassa vimati. Jānantenapi pana ajānantena viya hutvā pucchituṃ vaṭṭati. Sace hi jānanto viya pucchati, ‘‘jānāti aya’’nti tassa tassa vissajjento ekadesameva katheti. Ajānantena viya pucchite pana kathento ito ca etto ca kāraṇaṃ āharitvā pākaṭaṃ katvā katheti. Koci pana ajānantopi jānanto viya pucchati. Thero evarūpaṃ vacanaṃ kiṃ karissati, jānantoyeva pana ajānanto viya pucchatīti veditabbo. "हे काय, भंते..." हे शंकेने विचारलेल्या प्रश्नासारखे (विमतिपुच्छा) बोलले गेले आहे. परंतु थेरांनी पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) आकलन करून अरहंतपद प्राप्त केले होते, ते एक महान क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अरहंत) होते; त्यांना कोणतीही शंका नव्हती. तरीही, जाणत असूनही न जाणणाऱ्यासारखे होऊन विचारणे योग्य ठरते. कारण जर कोणी जाणत असल्यासारखे विचारतो, तेव्हा उत्तर देणारा "हा जाणतोच आहे" असा विचार करून केवळ एका भागाचेच (एकदेस) स्पष्टीकरण करतो. परंतु न जाणणाऱ्यासारखे विचारले असता, उत्तर देणारा इकडून-तिकडून कारणे आणून, ते स्पष्ट करून सांगतो. काही लोक मात्र न जाणताही जाणत असल्यासारखे विचारतात. थेर अशा प्रकारचे बोलणे कशासाठी करतील? म्हणून, ते जाणत असूनही न जाणणाऱ्यासारखे विचारत होते, असे समजावे. Chandamūlakāti taṇhāmūlakā. Evaṃrūpo siyanti sace odāto hotukāmo, haritālavaṇṇo vā manosilāvaṇṇo vā siyanti pattheti[Pg.52]. Sace kāḷo hotukāmo, nīluppalavaṇṇo vā añjanavaṇṇo vā atasīpupphavaṇṇo vā siyanti pattheti. Evaṃvedanoti kusalavedano vā sukhavedano vā siyanti pattheti. Saññādīsupi eseva nayo. Yasmā pana atīte patthanā nāma natthi, patthentenāpi ca na sakkā taṃ laddhuṃ, paccuppannepi na hoti, na hi odāto kāḷabhāvaṃ patthetvā paccuppanne kāḷo hoti, na kāḷo vā odāto, dīgho vā rasso, rasso vā dīgho, dānaṃ pana datvā sīlaṃ vā samādiyitvā ‘‘anāgate khattiyo vā homi brāhmaṇo vā’’ti patthentassa patthanā samijjhati. Tasmā anāgatameva gahitaṃ. 'छंदमूलका' म्हणजे तण्हामूलक (तृष्णेवर आधारित). 'एवंरूपो सियं' (माझे रूप असे असावे) म्हणजे जर एखाद्याला गोऱ्या रंगाचे (ओदातो) होण्याची इच्छा असेल, तर तो अशी आकांक्षा करतो की, "माझा रंग हरिताळ (पिवळा रंग) किंवा मनोसिला (लालसर पिवळा रंग) सारखा असावा." जर एखाद्याला काळ्या रंगाचे (काळो) होण्याची इच्छा असेल, तर तो अशी आकांक्षा करतो की, "माझा रंग नीलकमळ (नीलुप्पल), काजळ (अंजन) किंवा अळशीच्या फुलासारखा (अतसीपुप्फ) असावा." 'एवंवेदनो' म्हणजे "मला अशी वेदना असावी" – तो आकांक्षा करतो की, "मला कुशल वेदना किंवा सुखद वेदना असावी." संज्ञा (सञ्ञा) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. कारण भूतकाळात कोणतीही आकांक्षा (पत्थना) नसते, आणि आकांक्षा केली तरी ती प्राप्त करणे शक्य नसते; तसेच वर्तमानकाळातही ते घडत नाही. कारण गोरा माणूस काळा होण्याची आकांक्षा करून वर्तमानकाळात काळा होत नाही, किंवा काळा माणूस गोरा होत नाही, उंच माणूस बुटका होत नाही, किंवा बुटका माणूस उंच होत नाही. परंतु, दान देऊन किंवा शीलाचे ग्रहण करून "भविष्यात मी खत्तिय (क्षत्रिय) किंवा ब्राह्मण यांपैकी एक व्हावे" अशी आकांक्षा करणाऱ्याची आकांक्षा पूर्ण होते. म्हणूनच, येथे केवळ भविष्यकाळच (अनागत) घेतला गेला आहे. Khandhādhivacananti khandhānaṃ khandhapaṇṇatti kittakena hotīti pucchati. 'खन्धाधिवचनं' म्हणजे स्कंधांची 'स्कंध-संज्ञा' (खन्धपण्ञत्ति) किती प्रमाणात (किंवा कोणत्या अर्थाने) होते, असे थेर विचारतात। Mahābhūtā hetūti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1441) hi hetuhetu vutto. Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇattā sādhāraṇahetu. Kusalākusalaṃ attano attano vipākadāne uttamahetu. Idha paccayahetu adhippeto. Tattha pathavīdhātu mahābhūtaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ bhūtānaṃ upādārūpassa ca paññāpanāya dassanatthāya hetu ceva paccayo ca. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā. ‘महाभूता हेतू’ म्हणजे काय? ‘तयो कुसलहेतू’ (तीन कुशल हेतू) इत्यादी पाठांमध्ये प्रत्यय (कारण) म्हणून जो हेतू आहे त्याला ‘हेतू’ म्हटले आहे. अविद्या ही पुंण्याभिसंस्कार इत्यादींसाठी साधारण (समान) असल्यामुळे ‘साधारण हेतू’ आहे. कुशल आणि अकुशल हे आपापले विपाक (फळ) देण्यामध्ये ‘उत्तम हेतू’ आहेत. येथे ‘प्रत्यय हेतू’ (सहाय्यक कारण) अभिप्रेत आहे. त्यामध्ये, पृथ्वीधातू हे महाभूत इतर तीन महाभूतांच्या आणि उपादाय रूपाच्या प्रज्ञप्तीसाठी (ओळखण्यासाठी) व दर्शनासाठी (ज्ञानाने पाहण्यासाठी) हेतू देखील आहे आणि प्रत्यय देखील आहे. याचप्रमाणे उर्वरित पदांमध्येही योजना समजून घ्यावी। Phassoti ‘‘phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato phasso tiṇṇaṃ khandhānaṃ paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Viññāṇakkhandhassāti ettha paṭisandhiviññāṇena tāva saddhiṃ gabbhaseyyakānaṃ uparimaparicchedena samatiṃsa rūpāni sampayuttā ca tayo khandhā uppajjanti, taṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Cakkhudvāre cakkhupasādo ceva rūpārammaṇañca rūpaṃ, sampayuttā tayo khandhā nāmaṃ. Taṃ nāmarūpaṃ cakkhuviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Eseva nayo sesaviññāṇesu. ‘फस्सो’ (स्पर्श) म्हणजे काय? ‘भिक्खूहो! स्पर्श झालेला वेदन करतो, स्पर्श झालेला संज्ञान करतो, स्पर्श झालेला चेतना करतो’ या वचनानुसार, स्पर्श हा तीन स्कंधांच्या (वेदना, संज्ञा, संस्कार) प्रज्ञप्तीसाठी हेतू देखील आहे आणि प्रत्यय देखील आहे. ‘विञ्ञाणक्खन्धस्स’ (विज्ञानस्कंधाचा) या पदात, प्रथम प्रतिसंधी विज्ञानासोबत गर्भवासी प्राण्यांच्या बाबतीत वरच्या मर्यादेने तीस रूपे आणि संप्रयुक्त तीन स्कंध उत्पन्न होतात. ते नामरूप प्रतिसंधी विज्ञानाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू देखील आहे आणि प्रत्यय देखील आहे. चक्षुद्वारात चक्षुप्रसाद आणि रूपारंमण हे ‘रूप’ आहे, आणि संप्रयुक्त तीन स्कंध हे ‘नाम’ आहे. ते नामरूप चक्षुविज्ञानाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू देखील आहे आणि प्रत्यय देखील आहे. हाच नियम उर्वरित विज्ञानांच्या बाबतीतही समजून घ्यावा। 87. Kathaṃ pana, bhanteti idaṃ kittakena nu khoti vaṭṭaṃ pucchanto evamāha. Sakkāyadiṭṭhi na hotīti idaṃ vivaṭṭaṃ pucchanto evamāha. ८७. ‘कथं पन, भन्ते’ (पण भंते, कसे?) हे वाक्य, ‘किती मर्यादेने सत्कायदृष्टी होते?’ अशा प्रकारे वट्टाविषयी (संसारचक्राविषयी) विचारणारा वच्छगोत्त परिव्राजक म्हणाला. ‘सक्कायदिट्ठि न होति’ (सत्कायदृष्टी होत नाही) हे वाक्य, विवट्टाविषयी (संसारमुक्तीविषयी) विचारताना तो म्हणाला। 88. Ayaṃ [Pg.53] rūpe assādoti iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathitaṃ. Ayaṃ rūpe ādīnavoti iminā pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañca. Idaṃ rūpe nissaraṇanti iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañca. Ye imesu tīsu ṭhānesu sammādiṭṭhiādayo dhammā, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. ८८. ‘अयं रूपे अस्सादो’ (हा रूपातील आस्वाद आहे) या पाठाद्वारे परिज्ञा-प्रतिवेध आणि दुःखसत्य भगवंतांनी सांगितले आहे. ‘अयं रूपे आदीनवो’ (हा रूपातील दोष आहे) या पाठाद्वारे प्रहाण-प्रतिवेध आणि समुदायसत्य भगवंतांनी सांगितले आहे. ‘इदं रूपे निस्सरणं’ (हे रूपातील निस्सरण आहे) या पाठाद्वारे साक्षात्कृत-प्रतिवेध आणि निरोधसत्य भगवंतांनी सांगितले आहे. या तीन स्थानांमध्ये जे सम्यक् दृष्टी इत्यादी धर्म आहेत, तो भावना-प्रतिवेध म्हणजेच मार्गसत्य होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजून घ्यावा। 89. Bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye. Sabbanimittesūti iminā pana anindriyabaddhampi saṅgaṇhāti. ‘‘Saviññāṇake kāye’’ti vacanena vā attano ca parassa ca kāyo gahitova, bahiddhā ca sabbanimittaggahaṇena anindriyabaddhaṃ gaṇhāti. ८९. ‘बहिट्ठा’ (बाह्य) म्हणजे दुसऱ्याच्या सविज्ञानक (चेतनायुक्त) शरीरात. ‘सब्बनिमित्तेसु’ (सर्व निमित्तांमध्ये) या पदाने अनिंद्रियबद्ध (निर्जीव) रूपाचाही संग्रह होतो. ‘सविञ्ञाणके काये’ (सविज्ञानक शरीरात) या वचनाने स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे शरीर ग्रहण केलेच आहे, आणि ‘बहिट्ठा’ व ‘सर्व निमित्त’ यांच्या ग्रहणाने भगवंत अनिंद्रियबद्ध रूपाचे ग्रहण करतात। 90. Anattakatānīti anattani ṭhatvā katāni. Kamattānaṃ phusissantīti katarasmiṃ attani ṭhatvā vipākaṃ dassentīti sassatadassanaṃ okkamanto evamāha. Taṇhādhipateyyenāti taṇhājeṭṭhakena. Tatra tatrāti tesu tesu dhammesu. Saṭṭhimattānanti ime bhikkhū pakatikammaṭṭhānaṃ jahitvā aññaṃ navakammaṭṭhānaṃ sammasantā pallaṅkaṃ abhinditvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ९०. ‘अनत्तकतानि’ म्हणजे अनात्मभावात राहून केलेली कर्मे. ‘कमत्तानं फुसिस्सन्ति’ (कोणत्या आत्म्याला स्पर्श करतील?) म्हणजे कोणत्या आत्मभावात राहून ते विपाक (फळ) देतील? अशा प्रकारे शाश्वत दृष्टीकडे (नित्य आत्म्याच्या कल्पनेकडे) झुकणारा मनुष्य असे म्हणाला. ‘तण्हाधिपतेय्येन’ म्हणजे तृष्णेला प्रमुख मानणाऱ्या चित्ताने. ‘तत्र तत्र’ म्हणजे त्या त्या भगवंतांनी उपदेशिलेल्या धर्मांमध्ये. ‘सट्ठिमत्तानं’ म्हणजे या साठ भिक्खूंनी आपले मूळचे कर्मस्थान सोडून नवीन कर्मस्थानाचे मनन करत, आपले आसन न सोडता त्याच आसनावर अर्हत्त्व प्राप्त केले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमध्ये Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महापुण्णम सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले। 10. Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā १०. चूळपुण्णम सुत्ताचे वर्णन। 91. Evaṃ me sutanti cūḷapuṇṇamasuttaṃ. Tattha tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti pañcapasādapaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā tato tato viloketvā antamaso hatthakukkuccapādakukkuccānampi abhāvaṃ disvā. Asappurisoti pāpapuriso. No hetaṃ, bhanteti yasmā andho andhaṃ viya so taṃ jānituṃ na sakkoti, tasmā evamāhaṃsu. Eteneva nayena ito paresupi vāresu attho veditabbo. Assaddhasamannāgatoti pāpadhammasamannāgato. Asappurisabhattīti asappurisasevano. Asappurisacintīti [Pg.54] asappurisacintāya cintako. Asappurisamantīti asappurisamantanaṃ mantetā. Asappurisavācoti asappurisavācaṃ bhāsitā. Asappurisakammantoti asappurisakammānaṃ kattā. Asappurisadiṭṭhīti asappurisadiṭṭhiyā samannāgato. Asappurisadānanti asappurisehi dātabbaṃ dānaṃ. Tyāssa mittāti te assa mittā. Attabyābādhāyapi cetetīti pāṇaṃ hanissāmi, adinnaṃ ādiyissāmi, micchā carissāmi, dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ attano dukkhatthāya cinteti. Parabyābādhāyāti yathā asuko asukaṃ pāṇaṃ hanti, asukassa santakaṃ adinnaṃ ādiyati, dasa akusalakammapathe samādāya vattati, evaṃ naṃ āṇāpessāmīti evaṃ parassa dukkhatthāya cinteti. Ubhayabyābādhāyāti ahaṃ asukañca asukañca gahetvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ ubhayadukkhatthāya cintetīti. ९१. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे सूत्त म्हणजे चूळपुण्णम सूत्त होय. त्यामध्ये, ‘तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं’ (शांत शांत) म्हणजे भगवंत ज्या ज्या देशात पाहत होते, तिथे तिथे सर्व शांतच होते. ‘अनुविलोकेत्वा’ (पाहून) म्हणजे पाच प्रसादांनी सुशोभित असलेले आपले डोळे उघडून इकडेतिकडे पाहून, अगदी हातापायांची हालचाल देखील नसलेले पाहून. ‘असप्पुरिसो’ म्हणजे पापी मनुष्य (दुर्जन). ‘नो हेतं, भन्ते’ (असे नाही, भंते) हे भिक्खूंनी म्हटले, कारण ज्याप्रमाणे एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याला ओळखू शकत नाही, त्याचप्रमाणे तो दुर्जन दुसऱ्या दुर्जनाला ओळखू शकत नाही, म्हणून भिक्खूंनी असे म्हटले. याच नियमाने यापुढील प्रसंगांमध्येही अर्थ समजून घ्यावा. ‘अस्सद्धसमन्नागतो’ म्हणजे पापी धर्माने युक्त असलेला. ‘असप्पुरिसभत्ती’ म्हणजे दुर्जनांची सेवा करणारा. ‘असप्पुरिसचिन्ती’ म्हणजे दुर्जनांसारखा विचार करणारा. ‘असप्पुरिसमन्ती’ म्हणजे दुर्जनांसारखा सल्लामसलत करणारा. ‘असप्पुरिसवाचो’ म्हणजे दुर्जनांसारखे बोलणारा. ‘असप्पुरिसकम्मन्तो’ म्हणजे दुर्जनांसारखी कर्मे करणारा. ‘असप्पुरिसदिट्ठी’ म्हणजे दुर्जनांच्या दृष्टीने युक्त असलेला. ‘असप्पुरिसदानं’ म्हणजे दुर्जनांनी द्यायचे दान (अनादराने दिलेले दान). ‘त्यास्स मित्ता’ म्हणजे ‘ते अस्स मित्ता’ (ते त्याचे मित्र आहेत). ‘अत्तब्याबाधायपि चेतेति’ (स्वतःच्या पीडेसाठी विचार करतो) म्हणजे ‘मी प्राणांची हिंसा करीन, न दिलेले ग्रहण करीन, व्यभिचार करीन, दहा अकुशल कर्मपथांचे ग्रहण करून आचरण करीन’ अशा प्रकारे स्वतःच्या दुःखासाठी विचार करतो. ‘परब्याबाधाय’ (दुसऱ्याच्या पीडेसाठी) म्हणजे ‘ज्याप्रमाणे अमुक मनुष्य अमुक प्राण्याची हिंसा करतो, अमुकच्या मालकीचे न दिलेले धन चोरतो, दहा अकुशल कर्मपथांचे आचरण करतो, त्याप्रमाणे मी त्याला आज्ञा देईन’ अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या दुःखासाठी विचार करतो. ‘उभयब्याबाधाय’ (दोघांच्या पीडेसाठी) म्हणजे ‘मी अमुक आणि अमुक व्यक्तीला सोबत घेऊन दहा अकुशल कर्मपथांचे आचरण करीन’ अशा प्रकारे दोघांच्या दुःखासाठी विचार करतो। Attabyābādhāyapi mantetītiādīsu ahaṃ dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti mantento attabyābādhāya manteti nāma. Asukaṃ dasa akusalakammapathe samādapessāmīti mantento parabyābādhāya manteti nāma. Aññena saddhiṃ – ‘‘mayaṃ ubhopi ekato hutvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmā’’ti mantento ubhayabyābādhāya manteti nāma. ‘अत्तब्याबाधायपि मन्तेति’ (स्वतःच्या पीडेसाठी सल्लामसलत करतो) इत्यादी पाठांमध्ये, ‘मी दहा अकुशल कर्मपथांचे ग्रहण करून आचरण करीन’ असा विचार करणारा स्वतःच्या पीडेसाठी सल्लामसलत करतो असे म्हटले जाते. ‘अमुक व्यक्तीला दहा अकुशल कर्मपथांचे ग्रहण करायला लावीन’ असा विचार करणारा दुसऱ्याच्या पीडेसाठी सल्लामसलत करतो असे म्हटले जाते. दुसऱ्यासोबत—‘आपण दोघे मिळून एकत्र दहा अकुशल कर्मपथांचे ग्रहण करून आचरण करूया’ असा विचार करणारा दोघांच्या पीडेसाठी सल्लामसलत करतो असे म्हटले जाते। Asakkaccaṃ dānaṃ detīti deyyadhammampi puggalampi na sakkaroti. Deyyadhammaṃ na sakkaroti nāma uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na pasannaṃ karoti. Puggalaṃ na sakkaroti nāma nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti attano hatthena, na deti, dāsakammakārādīhi dāpeti. Acittikatvāti heṭṭhā vuttanayena deyyadhammepi puggalepi na cittīkāraṃ katvā deti. Apaviddhanti chaḍḍetukāmo hutvā vammike uragaṃ pakkhipanto viya deti. Anāgamanadiṭṭhikoti no phalapāṭikaṅkhī hutvā deti. ‘असक्कच्चं दानं देति’ (अनादराने दान देतो) म्हणजे देयवस्तूचा (दानाचा) आणि व्यक्तीचा (दान स्वीकारणाऱ्याचा) आदर न करणे. देयवस्तूचा आदर न करणे म्हणजे न शिजलेला भात इत्यादी दोषांनी युक्त असलेला आहार देणे आणि प्रसन्नता न दाखवणे. व्यक्तीचा आदर न करणे म्हणजे बसण्याची जागा न झाडता, कुठेही बसवून, जसेतसे पात्र ठेवून दान देणे. ‘असहत्था’ म्हणजे स्वतःच्या हाताने न देता दास, नोकर इत्यादींकडून देववणे. ‘अचित्तिकत्वा’ म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने देयवस्तूचा किंवा व्यक्तीचा आदर न करता देणे. ‘अपविद्धं’ म्हणजे फेकून देण्याच्या इच्छेने, वारुळात साप टाकल्याप्रमाणे देणे. ‘अनागमनदिट्ठिको’ म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता देणे। Tattha [Pg.55] upapajjatīti na dānaṃ datvā niraye upapajjati. Yaṃ pana tena pāpaladdhikāya micchādassanaṃ gahitaṃ, tāya micchādiṭṭhiyā niraye upapajjati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Devamahattatāti chakāmāvacaradevā. Manussamahattatāti tiṇṇaṃ kulānaṃ sampatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Idaṃ pana suttaṃ suddhavaṭṭavaseneva kathitanti. तेथे 'उपपज्जति' (उत्पन्न होतो) म्हणजे दान दिल्याने नरकात उत्पन्न होतो असे नाही. परंतु, त्या पापी व्यक्तीने जी मिथ्या दृष्टी स्वीकारली आहे, त्या मिथ्या दृष्टीमुळे तो नरकात उत्पन्न होतो. 'सुक्कपक्ख' (शुक्लपक्ष/चांगला मार्ग) हा आधी सांगितलेल्याच्या उलट पद्धतीने समजून घ्यावा. 'देवमहत्तता' म्हणजे सहा कामावचर देवलोकांची गती. 'मनुस्समहत्तता' म्हणजे तीन कुळांची (क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल, गृहपती महाशाल) समृद्धीची गती. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. हे सुत्त केवळ शुद्ध वट्ट (संसारचक्र) च्या प्रभावानेच सांगितले गेले आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चूळपुण्णम सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. पहिल्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले. 2. Anupadavaggo २. अनुपद वर्ग 1. Anupadasuttavaṇṇanā १. अनुपद सुत्त वर्णन 93. Evaṃ [Pg.56] me sutanti anupadasuttaṃ. Tattha etadavocāti etaṃ (paṭi. ma. 3.4) ‘‘paṇḍito’’tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca. Kasmā? Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, mahākassapassa dhutavādoti, anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, upālittherassa vinayadharoti, revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, ānandattherassa bahussutoti. Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā, sāriputtattherassa pana apākaṭā. Kasmā? Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ. Iti bhagavā ‘‘sāriputtassa guṇe kathessāmī’’ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi. Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti. Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi. ९३. 'एवं मे सुतं' हे अनुपद सुत्त आहे. तेथे 'एतदवोच' म्हणजे भगवंतांनी 'पण्डितो' इत्यादी पद्धतीने धम्मसेनापती सारिपुत्त थेरांच्या गुणांचे वर्णन केले. का केले? कारण इतर थेरांमध्ये, महामोग्गल्लान थेरांचा 'ऋद्धिवंत' (इद्धिमा) हा गुण प्रसिद्ध होता, महाकस्सप थेरांचा 'धुतवादी' (धुतांग पाळणारे) हा गुण प्रसिद्ध होता, अनुरुद्ध थेरांचा 'दिव्यचक्षू' (दिब्बचक्खुको) हा गुण प्रसिद्ध होता, उपालि थेरांचा 'विनयधर' हा गुण प्रसिद्ध होता, रेवत थेरांचा 'ध्यानी व ध्यानात रमणारे' (झायी झानाभिरतो) हा गुण प्रसिद्ध होता, आणि आनंद थेरांचा 'बहुश्रुत' (बहुस्सुतो) हा गुण प्रसिद्ध होता. अशा प्रकारे त्या त्या थेरांचे ते ते गुण प्रसिद्ध होते, परंतु सारिपुत्त थेरांचे गुण अप्रसिद्ध होते. का? कारण प्रज्ञावंताचे गुण सांगितल्याशिवाय जाणणे शक्य नसते. म्हणून भगवंतांनी 'मी सारिपुत्तांच्या गुणांचे वर्णन करीन' असा विचार करून अनुकूल (समान विचारसरणीच्या) परिषदेच्या एकत्र येण्याची वाट पाहिली. कारण प्रतिकूल व्यक्तींच्या समोर कोणाच्या गुणांचे वर्णन करणे योग्य नसते; त्यांच्या गुणांचे वर्णन केले जात असताना ते उलट निंदाच करतात. परंतु आजच्या दिवशी थेरांच्या अनुकूल परिषदेचे संमेलन झाले. ती परिषद एकत्र आल्याचे पाहून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यांच्या गुणांचे वर्णन करत या उपदेशाला सुरुवात केली. Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho. तेथे 'पण्डितो' (पंडित) म्हणजे धातुकुशलता, आयतनकुशलता, पटिच्चसमुप्पादकुशलता आणि ठानाठानकुशलता या चार कारणांमुळे पंडित म्हटले जाते. 'महापञ्ञो' इत्यादी शब्दांमध्ये 'महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेला' असा अर्थ आहे. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā. तेथे महाप्रज्ञा इत्यादींमधील हा फरक आहे – त्यातील 'महाप्रज्ञा' कोणती? जी महान शीलस्कंधाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा; जी महान समाधिस्कंध, प्रज्ञास्कंध, विमुक्तिस्कंध आणि विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा; जी महान ठानाठान (योग्य-अयोग्य स्थान), महान विहारसमापत्ती, महान आर्यसत्ये, महान सतिपट्ठान, सम्मप्पधान, इद्धिपाद, महान इंद्रिये, बले, बोज्झंग, महान आर्यमार्ग, महान सामञ्ञफल, महान अभिज्ञा आणि महान परमार्थ निर्वाणाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा होय. Katamā [Pg.57] puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāatthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. 'पुथुप्रज्ञा' (विस्तृत प्रज्ञा) कोणती? जी विविध प्रकारच्या स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त करते ती पुथुप्रज्ञा होय. जी विविध धातूंमध्ये, विविध आयतनांमध्ये, विविध अर्थांमध्ये, विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये, विविध शून्यता व अनुपलब्ध गोष्टींमध्ये, विविध अर्थ, धम्म, निरुत्ती आणि प्रतिभानांमध्ये, विविध शीलस्कंधांमध्ये, विविध समाधी-प्रज्ञा-विमुक्ती-विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंधांमध्ये, विविध ठानाठानांमध्ये, विविध विहारसमापत्तींमध्ये, विविध आर्यसत्यांमध्ये, विविध सतिपट्ठानांमध्ये, सम्मप्पधानांमध्ये, इद्धिपादांमध्ये, इंद्रियांमध्ये, बलांमध्ये, बोज्झंगांमध्ये, विविध आर्यमार्गांमध्ये, सामञ्ञफलांमध्ये, अभिज्ञांमध्ये आणि सामान्य लोकांशी संबंधित असलेल्या विविध धर्मांचे उल्लंघन करून परमार्थ निर्वाणामध्ये ज्ञान प्रवृत्त करते, ती पुथुप्रज्ञा होय. Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā. 'हासप्रज्ञा' (आनंदमयी प्रज्ञा) कोणती? या शासनात एखादा मनुष्य अत्यंत प्रफुल्लित (हासबहुल), अत्यंत उत्साही (वेदबहुल), अत्यंत संतुष्ट (तुट्ठिबहुल) आणि अत्यंत आनंदित (पामोज्जबहुल) होऊन शीलाचे परिपालन करतो, इंद्रिय संवराचे परिपालन करतो, भोजनात मात्रा जाणतो, जागृत राहण्याचा अभ्यास करतो, शीलस्कंध, समाधिस्कंध, प्रज्ञास्कंध, विमुक्तिस्कंध आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंध परिपूर्ण करतो, ती हासप्रज्ञा होय. अत्यंत प्रफुल्लित व आनंदित होऊन जो ठानाठानाचा वेध घेतो, अत्यंत प्रफुल्लित होऊन विहारसमापत्ती परिपूर्ण करतो, ती हासप्रज्ञा होय. अत्यंत प्रफुल्लित होऊन जो आर्यसत्यांचा वेध घेतो; सतिपट्ठान, सम्मप्पधान, इद्धिपाद, इंद्रिये, बले, बोज्झंग आणि आर्यमार्गाची भावना करतो, ती हासप्रज्ञा होय. अत्यंत प्रफुल्लित होऊन जो सामञ्ञफलांचा साक्षात्कार करतो, अभिज्ञांचा वेध घेतो, ती हासप्रज्ञा होय. अत्यंत प्रफुल्लित होऊन आणि उत्साह, संतोष व आनंदाने युक्त होऊन जो परमार्थ निर्वाणाचा साक्षात्कार करतो, ती हासप्रज्ञा होय. Katamā javanapaññā, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ[Pg.58], cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. 'जवनप्रज्ञा' (तीव्र प्रज्ञा) कोणती? भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील जे काही रूप आहे...पे... जे दूर किंवा जवळ आहे, त्या सर्व रूपाचा अनित्यतेने वेगाने वेध घेते, ती जवनप्रज्ञा होय. दुःखाने वेगाने... अनात्मभावाने वेगाने वेध घेते, ती जवनप्रज्ञा होय. जी काही वेदना...पे... जे काही विज्ञान भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे...पे... त्या सर्व विज्ञानाचा अनित्यतेने, दुःखाने, अनात्मभावाने वेगाने वेध घेते, ती जवनप्रज्ञा होय. चक्षू...पे... जरा-मरण जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे, त्याचा अनित्यतेने, दुःखाने, अनात्मभावाने वेगाने वेध घेते, ती जवनप्रज्ञा होय. भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील रूप हे क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे, भयावह असण्याच्या अर्थाने दुःख आहे, आणि निस्सार असण्याच्या अर्थाने अनात्मा आहे, असे तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून व प्रकट करून रूपनिरोध अशा निर्वाणामध्ये वेगाने प्रवेश करते, ती जवनप्रज्ञा होय. वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान, चक्षू...पे... जरा-मरण जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे, ते क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे...पे... प्रकट करून जरा-मरण निरोध अशा निर्वाणामध्ये वेगाने प्रवेश करते, ती जवनप्रज्ञा होय. रूप जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे...पे... विज्ञान, चक्षू...पे... जरा-मरण जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे, ते अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे, असे तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून व प्रकट करून जरा-मरण निरोध अशा निर्वाणामध्ये वेगाने प्रवेश करते, ती जवनप्रज्ञा होय. Katamā tikkhapaññā, khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā. तीक्ष्ण प्रज्ञा कोणती? जी क्लेशांना वेगाने नष्ट करते (कापून टाकते), ती तीक्ष्ण प्रज्ञा होय. ती उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला मनात थारा देत नाही; उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला (द्वेषयुक्त विचाराला), उत्पन्न झालेल्या विहिंसावितर्काला (हिंसेच्या विचाराला), वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या पापी अकुशल धर्मांना मनात राहू देत नाही. ती उत्पन्न झालेल्या राग, द्वेष, मोह, क्रोध, उपनाह (वैरभाव), मक्ख (कृतघ्नता), पळास (तुलना/मत्सर), ईर्ष्या, मच्छरिय (कंजूषपणा), माया (कपट), साठेय्य (धूर्तपणा), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (चढाओढ), मान (अभिमान), अतिमान (अति-अभिमान), मद (उन्माद), प्रमाद (बेसावधपणा), सर्व क्लेशांना, सर्व दुश्चरित्रांना, सर्व अभिसंस्कारांना आणि सर्व भवगामी (संसारात नेणाऱ्या) कर्मांना मनात थारा देत नाही, तर त्यांचा त्याग करते, त्यांना दूर करते, नष्ट करते आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवते; ती तीक्ष्ण प्रज्ञा होय. ज्या प्रज्ञेमुळे एकाच आसनावर चार आर्यमार्ग, चार श्रामण्यफळे, चार प्रतिसंभिदा आणि सहा अभिज्ञा प्राप्त होतात, साक्षात्कृत होतात आणि प्रज्ञेने प्रत्यक्ष पाहिल्या जातात, ती तीक्ष्ण प्रज्ञा होय। Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. निर्वेधिक प्रज्ञा कोणती? या जगात एखादा मनुष्य सर्व संस्कारांमध्ये अत्यंत उद्विग्न असतो, अत्यंत भयभीत असतो, अत्यंत अस्वस्थ असतो, अत्यंत उदासीन असतो, अत्यंत अरतीबहुळ असतो, बहिर्मुख असतो आणि सर्व संस्कारांमध्ये रमत नाही; ती प्रज्ञा जी पूर्वी कधीही न भेदलेल्या आणि कधीही न तोडलेल्या लोभस्कंधाला भेदून टाकते, छिन्नविच्छिन्न करते, ती निर्वेधिक प्रज्ञा होय. जी पूर्वी कधीही न भेदलेल्या आणि कधीही न तोडलेल्या द्वेषस्कंधाला, मोहस्कंधाला, क्रोधाला, उपनाहाला... पे... सर्व भवगामी कर्मांना भेदून टाकते, छिन्नविच्छिन्न करते, ती निर्वेधिक प्रज्ञा होय। Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati, evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto. Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi. Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi. Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Arahattañca kira patvā aññāsi – ‘‘ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya [Pg.59] mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī’’ti. Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī’’ti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya. Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ. ‘अनुपदधम्मविपस्सना’ (एकामागून एक धर्मांची विपश्यना) म्हणजे समापत्तीच्या प्रभावाने किंवा ध्यान-अंगांच्या प्रभावाने अनुक्रमाने धर्मांची विपश्यना करणे होय. अशा प्रकारे विपश्यना करत सारिपुत्त थेरांनी अर्ध्या महिन्यात अर्हत्त्व प्राप्त केले. परंतु महामोग्गल्लान थेरांनी सात दिवसांत ते प्राप्त केले. असे असूनही, सारिपुत्त थेर हे अधिक महाप्रज्ञावान होते. कारण महामोग्गल्लान थेरांनी, श्रावकांच्या मनन-चिंतनाच्या पद्धतीला जणू काठीच्या टोकाने दाबल्याप्रमाणे, केवळ एका भागाचेच मनन-चिंतन करत, सात दिवस प्रयत्न करून अर्हत्त्व प्राप्त केले. सारिपुत्त थेरांनी मात्र, बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांना वगळून, श्रावकांच्या मनन-चिंतनाच्या पद्धतीचे संपूर्णपणे (निःशेषपणे) मनन-चिंतन केले. अशा प्रकारे मनन-चिंतन करत त्यांनी अर्धा महिना प्रयत्न केला. आणि अर्हत्त्व प्राप्त करून त्यांनी असे जाणले की— ‘बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांना वगळून, दुसरा कोणताही श्रावक प्रज्ञेच्या बाबतीत मी प्राप्त केलेल्या स्थितीला प्राप्त करण्यास समर्थ असणार नाही.’ ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य ‘मला बांबूची काठी घ्यायची आहे’ असा विचार करून, बांबूचे मोठे दाट बेट पाहून, ‘जर मी हे जाळे तोडत बसलो तर मला उशीर होईल’ असा विचार करतो आणि मध्येच हात घालून समोर आलेली काठी मुळापासून व शेंड्यापासून कापून घेऊन निघून जातो. तो जरी आधी निघून गेला, तरी त्याला मजबूत किंवा सरळ काठी मिळत नाही. परंतु दुसरा मनुष्य तशाच प्रकारच्या बांबूच्या बेटाला पाहून विचार करतो की, ‘जर मी फक्त समोर आलेली काठी घेतली, तर मला मजबूत किंवा सरळ काठी मिळणार नाही.’ म्हणून तो कंबर कसून मोठ्या शस्त्राने बांबूचे जाळे कापून टाकतो आणि मजबूत व सरळ काठ्या निवडून घेऊन निघून जातो. हा मनुष्य जरी उशिरा गेला, तरी त्याला मजबूत आणि सरळ काठ्या मिळतात. या दोन्ही थेरांच्या प्रयत्नांच्या संदर्भात हे उदाहरण अशा प्रकारे समजून घ्यावे। Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto. अशा प्रकारे अर्धा महिना प्रयत्न करून, धम्मसेनापती सारिपुत्त थेरांनी, सूकरखत लेण्याच्या दाराशी आपल्या भाच्याला—दीघनख परिव्राजकाला ‘वेदनापरिग्गह सुत्त’ उपदेशिले जात असताना, दशबलांना (बुद्धांना) वारा घालत उभे असताना, देशनेच्या अनुषंगाने आपले ज्ञान प्रवृत्त करून, प्रव्रज्या घेतल्याच्या दिवसापासून पंधराव्या दिवशी श्रावक-पारमी-ज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचून, सदुसष्ट ज्ञानांना प्राप्त करून सोळा प्रकारच्या प्रज्ञेला प्राप्त केले। Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti. Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. “भिक्खूंनो, तेथे सारिपुत्ताची ही अनुपदधम्मविपश्यना होय” याचा अर्थ असा की, जी ‘अनुपदधम्मविपश्यना करतो’ या शब्दांनी अनुपदधम्मविपश्यना सांगितली गेली आहे, त्या अनुपदधम्मविपश्यनेमध्ये सारिपुत्त थेरांचे हे (खालीलप्रमाणे मनन-चिंतन) होते. आता सांगण्यात येणाऱ्या त्या-त्या विपश्यनेच्या भागांच्या संदर्भाने हे म्हटले गेले आहे। 94. Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā. Tyāssāti te assa. Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti. Kathaṃ? Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti. Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ [Pg.60] upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti. Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti…pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti. Tena vuttaṃ ‘‘tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī’’ti. ९४. “प्रथम ध्यानात” म्हणजे पहिल्या ध्यानात समापत्तीच्या अंतर्गत असणारे जे धर्म आहेत. “त्यास्स” म्हणजे “ते अस्स” (ते त्याचे). “अनुपदव्यवस्थित होतात” म्हणजे अनुक्रमाने व्यवस्थित केलेले, मर्यादित केलेले (परिच्छिन्न), जाणलेले आणि स्पष्ट झालेले असतात. कसे? कारण थेर त्या धर्मांकडे पाहत असताना जाणतात की— ‘आरंभाचे लक्षण असणारा (चित्ताला आरंभावर स्थिर करणारा) वितर्क प्रवृत्त होत आहे.’ त्याचप्रमाणे, अनुमर्दन (मनन) लक्षण असणारा विचार, पसरण्याचे (स्फुरणाचे) लक्षण असणारी प्रीती, सुखास्वाद लक्षण असणारे सुख, विक्षेप नसण्याचे (एकाग्रतेचे) लक्षण असणारी चित्तैकाग्रता, स्पर्शाचे लक्षण असणारा स्पर्श, वेदनेचे (अनुभवाचे) लक्षण असणारी वेदना, संज्ञेचे (ओळखण्याचे) लक्षण असणारी संज्ञा, चेतनेचे (प्रेरणेचे) लक्षण असणारी चेतना, विज्ञानाचे (विशेष जाणण्याचे) लक्षण असणारे विज्ञान, करण्याची इच्छा असण्याचे लक्षण असणारा छंद, अधिमोक्षाचे (निश्चयाचे) लक्षण असणारा अधिमोक्ष, प्रग्रहाचे (उत्साहाचे) लक्षण असणारे वीर्य, उपस्थानाचे (स्मृतीचे) लक्षण असणारी सती (स्मृती), तटस्थतेचे लक्षण असणारी उपेक्षा आणि अनुनय-मनसिकाराचे (मनात आणण्याचे) लक्षण असणारा मनसिकार प्रवृत्त होत आहे, असे ते जाणतात. अशा प्रकारे जाणत, ते आरंभाच्या अर्थाने प्रवृत्त झालेल्या वितर्काला त्याच्या स्वभावावरून निश्चित करतात... पे... अनुनय-मनसिकाराच्या अर्थाने प्रवृत्त झालेल्या मनसिकाराला त्याच्या स्वभावावरून निश्चित करतात. म्हणूनच म्हटले गेले आहे— ‘ते धर्म त्याचे अनुपदव्यवस्थित होतात’। Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti. Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā. Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā. Evaṃ sante kathaṃ? Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti. Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī’’ti. Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati. ‘विदिता उप्पज्जन्ति’ (ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात) म्हणजे उत्पन्न होत असताना ते धर्म ज्ञात व स्पष्ट होऊनच उत्पन्न होतात. ‘विदिता उपट्ठहन्ति’ (ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात) म्हणजे टिकून असतानाही ते ज्ञात व स्पष्ट होऊनच टिकून राहतात. ‘विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति’ (ज्ञात होऊन अस्त पावतात) म्हणजे निरुद्ध होत असतानाही ते ज्ञात व स्पष्ट होऊनच निरुद्ध होतात. येथे ‘तंञाणता’ (त्याच ज्ञानाने स्वतःला जाणणे) आणि ‘ञाणबहुता’ (एकाच वेळी अनेक चित्त किंवा ज्ञान असणे) या दोन्ही शंकांचे निरसन केले पाहिजे. कारण, ज्याप्रमाणे स्वतःच्याच बोटाच्या टोकाने त्याच बोटाच्या टोकाला स्पर्श करणे शक्य नाही, त्याचप्रमाणे त्याच चित्ताने त्याच चित्ताची उत्पत्ती (उप्पाद), स्थिती किंवा भंग जाणणे शक्य नाही. अशा प्रकारे प्रथम ‘तंञाणता’ ही शंका दूर केली पाहिजे. जर दोन चित्ते एकाच वेळी उत्पन्न झाली असती, तर एका चित्ताने दुसऱ्या चित्ताची उत्पत्ती, स्थिती किंवा भंग जाणणे शक्य झाले असते. परंतु, दोन स्पर्श, दोन वेदना, दोन संज्ञा, दोन चेतना किंवा दोन चित्ते एकाच वेळी उत्पन्न होणे शक्य नाही; ते एकेक करूनच उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे ‘ञाणबहुता’ ही शंका दूर केली पाहिजे. जर असे आहे, तर महास्थविरांना (सारिपुत्त थेरांना) समापत्तीच्या आत सोळा धर्म ज्ञात व स्पष्ट कसे होतात? याचे उत्तर असे की, वस्तू (इंद्रिय व आधार) आणि आलंबन (विषय) यांचे पूर्ण ग्रहण (परिग्गह) केल्यामुळे. स्थविरांनी वस्तू आणि आलंबन दोन्ही ग्रहण केले होते, त्यामुळे त्या धर्मांच्या उत्पत्तीचे आवर्जन (चिंतन) करताना त्यांना उत्पत्ती स्पष्ट होते, स्थितीचे आवर्जन करताना स्थिती स्पष्ट होते आणि भंगाचे आवर्जन करताना भंग स्पष्ट होतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'विदिता उप्पज्जन्ति विदिता उपट्ठहन्ति विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति' (ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात, ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात, ज्ञात होऊन अस्त पावतात). ‘अहुत्वा सम्भोन्ति’ (पूर्वी नसून उत्पन्न होतात) याने ते उदय (उत्पत्ती) पाहतात. ‘हुत्वा पटिवेंति’ (उत्पन्न होऊन नष्ट होतात) याने ते वय (नाश) पाहतात. Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā. Anapāyoti paṭighavasena anapagato. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho. Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto. Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati. ‘अनुपायो’ म्हणजे रागाच्या वशतेने आसक्त न होता. ‘अनपायो’ म्हणजे प्रतिघाच्या (द्वेषाच्या) वशतेने दूर न जाता. ‘अनिस्सितो’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या आश्रयापासून मुक्त (अनाश्रित) राहून. ‘अप्पटिबद्धो’ म्हणजे छंदरागाने (तीव्र इच्छेने) बद्ध न होता. ‘विप्पमुत्तो’ म्हणजे कामरागापासून पूर्णपणे मुक्त होऊन. ‘विसंयुत्तो’ म्हणजे चार योगांपासून किंवा सर्व क्लेशांपासून विमुक्त होऊन. ‘विमरियादीकतेन’ म्हणजे मर्यादा नसलेल्या (मर्यादारहित केलेल्या). ‘चेतसा’ म्हणजे अशा प्रकारच्या चित्ताने ते विहरतात. Tattha [Pg.61] dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ. Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ. Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi. त्यात दोन प्रकारच्या मर्यादा आहेत— क्लेशमर्यादा आणि आलंबनमर्यादा. जर त्यांच्या समापत्तीच्या आत प्रवृत्त होणाऱ्या सोळा धर्मांना अनुसरून राग इत्यादी क्लेश उत्पन्न झाले असते, तर त्यांनी क्लेशमर्यादा निर्माण केली असती; परंतु त्यांच्यामध्ये त्यांपैकी एकही क्लेश उत्पन्न झाला नाही, म्हणून क्लेशमर्यादा नाही. जर समापत्तीच्या आत प्रवृत्त होणाऱ्या सोळा धर्मांचे आवर्जन (चिंतन) करताना काही धर्म त्यांच्या ज्ञानगोचरतेत (आपाथ) आले नसते, तर त्यांची आलंबनमर्यादा झाली असती. परंतु, त्या सोळा धर्मांचे आवर्जन करताना त्यांच्या ज्ञानगोचरतेत न आलेला असा कोणताही धर्म नसल्यामुळे आलंबनमर्यादा देखील नाही. Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca. Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā. Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati. इतरही दोन मर्यादा आहेत— विष्कंभनमर्यादा (दडपून टाकण्याची मर्यादा) आणि समुच्छेदमर्यादा (पूर्णपणे नष्ट करण्याची मर्यादा). त्यांपैकी समुच्छेदमर्यादा पुढे येईल, परंतु या ठिकाणी विष्कंभनमर्यादा अभिप्रेत आहे. त्यांनी (विपश्यनेच्या) विरोधी धर्मांना दडपून टाकल्यामुळे कोणतीही मर्यादा उरली नाही, म्हणून ते मर्यादारहित चित्ताने विहरतात. Uttari nissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṃ. Aññesu ca suttesu ‘‘uttari nissaraṇa’’nti nibbānaṃ vuttaṃ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo. Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena. Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo. ‘उत्तरी निस्सरणं’ म्हणजे या (प्रथम ध्याना) पेक्षा श्रेष्ठ असे निस्सरण (दुसरे ध्यान). इतर सूत्तांमध्ये ‘उत्तरी निस्सरणं’ या पदाने निर्वाण सांगितले आहे, परंतु येथे त्यापुढील विशिष्ट ध्यान अभिप्रेत आहे असे समजावे. ‘तब्बहुलीकारा’ म्हणजे त्या जाणण्याचे वारंवार आवर्तन केल्यामुळे. ‘अत्थित्वेवस्स होति’ म्हणजे त्या स्थविरांना ‘(याहून श्रेष्ठ निस्सरण) आहेच’ असा अत्यंत दृढ निश्चय होतो. याच पद्धतीने उर्वरित वारांमध्येही (भागांमध्येही) अर्थ समजून घ्यावा. Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo. Sabhāvato vavatthapeti. दुसऱ्या वारात (भागात) प्रसन्न करण्याच्या अर्थाने ‘सम्पसादो’ (चित्ताची प्रसन्नता) हा शब्द आला आहे. तो स्वभावावरून निश्चित करतो. Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva. Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘yadeva tattha sukha’’nti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho. Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva. Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā. चौथ्या वारात ‘उपेक्खा’ म्हणजे सुखाच्या ठिकाणी असणारी वेदना-उपेक्षाच होय. ‘पस्सद्धत्ता चेतसो अनाभोगो’ (चित्त शांत झाल्यामुळे मनन न करणे) म्हणजे ‘तेथे जे काही सुख आहे’ असे चित्ताचे जे मनन (आभोग) असते, त्याने ते स्थूल म्हटले जाते; म्हणून चित्त शांत झाल्यामुळे चित्ताचे मनन न होणे असे म्हटले आहे, म्हणजेच त्याचा अभाव असा अर्थ आहे. ‘सतिपारिसुद्धि’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध झालेली स्मृतीच (सतीच) होय. उपेक्षा देखील शुद्धतेची उपेक्षाच (पारिसुद्धिउपेक्षा) आहे. 95. Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti. Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha. ९५. ‘सतो वुट्ठहति’ (स्मृतिमान होऊन उठतो) म्हणजे स्मृतीने युक्त आणि ज्ञानाने संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) होऊन समापत्तीतून उठतो. ‘ते धम्मे समनुपस्सति’ (त्या धर्मांचे अनुदर्शन करतो) कारण नेवसंञानासंञायतन (नेवसंज्ञानासंज्ञायतन) ध्यानामध्ये केवळ बुद्धांनाच अनुपद-धर्म-विपश्यना (एकेक करून धर्मांची विपश्यना) होते, श्रावकांना नाही. म्हणून येथे कलाप-विपश्यना (धर्मांच्या समूहाची विपश्यना) दर्शवताना भगवंतांनी असे म्हटले आहे. Paññāya [Pg.62] cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti. Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā arahattaṃ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi. Arahattaṃ pattavāro idha gahito, nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti. ‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति’ (प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात) म्हणजे मार्गप्रज्ञेने चार आर्यसत्यांना पाहून चारही आसव नष्ट होतात. स्थविर सारिपुत्तांच्या बाबतीत, शमथ आणि विपश्यना यांचे युगबद्ध (एकत्र) आचरण करून अर्हत्त्व प्राप्त करण्याचा प्रसंगही आहे आणि निरोध-समापत्तीत समापन्न होण्याचा प्रसंगही आहे. येथे अर्हत्त्व प्राप्तीचा प्रसंग घेतला आहे; परंतु निरोध-समापत्तीचा सराव असल्यामुळे ते वारंवार निरोध-समापत्तीत समापन्न होत असत, असे म्हणतात. Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti. Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti. Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto’’ti. Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā. Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ. त्यात, ज्या वेळी निरोध-समापत्ती मुख्य असते, तेव्हा निरोधाची वेळ येते आणि फल-समापत्ती गुप्त राहते. ज्या वेळी फल-समापत्ती मुख्य असते, तेव्हा फल-समापत्तीची वेळ येते आणि निरोध-समापत्ती गुप्त राहते. परंतु जम्बुदीप (जंबूद्दीप) रहिवासी स्थविर म्हणतात— 'स्थविर सारिपुत्तांनी शमथ आणि विपश्यना यांचे युगबद्ध आचरण करून अनागामी-फलाचा साक्षात्कार केला, निरोध-समापत्तीत समापन्न झाले आणि निरोधातून उठून अर्हत्त्व प्राप्त केले.' ‘ते धम्मे’ म्हणजे समापत्तीच्या आत प्रवृत्त होणारे तीन कारणांनी उत्पन्न होणारे रूपधर्म (तिसमुट्ठानिक रूपधर्म) किंवा खालील नेवसंञानासंञायतन समापत्तीत प्रवृत्त होणारे धर्म होत. कारण ते देखील या वारात विपश्यना करण्यायोग्य धर्मच आहेत, म्हणून ते त्यांची विपश्यना करतात हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे, असे समजावे. 97. Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto. Pāramippattoti nipphattiṃ patto. Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ९७. ‘वसिप्पत्तो’ म्हणजे सरावाने वशित्व प्राप्त केलेला. ‘पारमिप्पत्तो’ म्हणजे परिपूर्णतेला प्राप्त झालेला. ‘ओरसो’ इत्यादी शब्दांमध्ये— स्थविरांनी भगवंतांच्या उरातून (हृदयातून) निघालेला उपदेश ऐकून जन्म घेतला म्हणून ते ‘ओरसो’ (औरस/पुत्र) होत; मुखातून प्रकट झालेला उपदेश ऐकून जन्म घेतला म्हणून ‘मुखतो जातो’ (मुखातून जन्मलेले) होत; धम्मामुळे जन्मल्यामुळे व धम्माने निर्माण केल्यामुळे ‘धम्मजो धम्मनिम्मितो’ (धम्मज, धम्मनिर्मित) होत; धम्मदाय (धम्माचा वारसा) ग्रहण केल्यामुळे ‘धम्मदायादो’ (धम्मदायाद) आणि आमिषदाय (भौतिक वस्तूंचा वारसा) ग्रहण न केल्यामुळे ‘नो आमिसदायादो’ (आमिषदायाद नसलेले) समजावे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमध्ये Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अनुपदसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā २. छब्बिसोधनसुत्त-वर्णना 98. Evaṃ me sutanti chabbisodhanasuttaṃ. Tattha khīṇā jātītiādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi. Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṃ āgataṃ. Diṭṭhe diṭṭhavāditātiādīsu yāya [Pg.63] cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṃ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Abhinanditabbanti na kevalaṃ abhinanditabbaṃ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo. Uttariṃ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṃ pañho pucchitabboti dasseti. Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo. ९८. "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) हे छब्बीसोधनसुत्त (छब्बीसोधन सूत्र) आहे. त्यामध्ये "खीणा जाति" (जन्म क्षीण झाला आहे) इत्यादी पदांमध्ये एका पदाने देखील अञ्ञा (अर्हत्त्वफळ) व्याकृत (घोषित) होते, आणि दोन पदांनी देखील. परंतु येथे चार पदांद्वारे अर्हत्त्वफळाची घोषणा (अञ्ञाव्याकरण) आली आहे. "दिट्ठे दिट्ठवादिता" (दृष्ट गोष्टीमध्ये दृष्ट बोलणे) इत्यादींमध्ये ज्या चेतनेने "दृष्ट गोष्टीमध्ये मी पाहिले आहे" असे म्हटले जाते, त्याला "दिट्ठे दिट्ठवादिता" असे म्हणतात. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. "अयम नुधम्मो" म्हणजे हा स्वभाव. "अभिनन्दितब्बं" म्हणजे केवळ अभिनंदन करावे असे नाही, तर परिनिर्वाण पावलेल्या त्या क्षीणासवाचा (अर्हंताचा) सर्व प्रकारे सत्कार केला पाहिजे. "उत्तरिं पञ्हो" (पुढील प्रश्न) दर्शवतो की, जर तुम्ही त्याच्या स्पष्टीकरणाने संतुष्ट नसाल, तर पुढेही हा प्रश्न विचारला पाहिजे. यापुढील तीन वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये) देखील हाच नियम आहे. 99. Abalanti dubbalaṃ. Virāgunanti vigacchanasabhāvaṃ. Anassāsikanti assāsavirahitaṃ. Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā. Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṃyeva nāmaṃ. Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṃ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṃ anusetīti anusayāti vuccanti. Khayā virāgātiādīsu khayena virāgenāti attho. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva. ९९. "अबलं" म्हणजे दुर्बळ (असार). "विरागुनं" म्हणजे विगत होण्याचा (लय पावण्याचा) स्वभाव केलेले. "अनस्सासिकं" म्हणजे आश्वासनाविरहित (दिलासा नसलेले). "उपायूपादाना" हे तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांचेच नाव (अधिवाचन) आहे. कारण तृष्णा आणि दृष्टी या तिन्ही भूमींमधील धर्मांकडे (तेभूमिक धर्मांकडे) जातात म्हणून त्यांना "उपाया" म्हणतात, आणि त्या ग्रहण करतात म्हणून त्यांना "उपादान" म्हणतात. "चेतसो अधिठ्ठान-अभिनिवेस-अनुसया" (चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय) हे देखील त्यांचेच नाव आहे. कारण चित्त तृष्णा आणि दृष्टीमुळे सक्कायधर्मांमध्ये (पंचस्कंधांमध्ये) प्रतिष्ठित होते, म्हणून तृष्णा आणि दृष्टी यांना चित्ताचे "अधिष्ठान" म्हणतात; त्यांच्याद्वारे चित्त अभिनिविष्ट होते (आग्रह धरते) म्हणून त्यांना "अभिनिवेश" म्हणतात; आणि त्यांच्याद्वारेच चित्त अनुशीत होते (सुप्त राहते) म्हणून त्यांना "अनुशय" असे म्हणतात. "खया विरागा" इत्यादींमध्ये "क्षयामुळे आणि विरागामुळे" असा अर्थ समजावा. हे सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थी (पर्यायवाची) आहेत. 100. Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Na anattato upagacchinti ahaṃ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṃ. Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca. Tepi hi nissitavatthurūpānaṃ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva. Tasmā ‘‘na ca pathavīdhātunissita’’nti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati. Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma, tathā taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā. Evaṃ idhāpi rūpārūpaṃ gahitameva hoti. Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṃ gahitameva hoti. १००. "पथवीधातू" म्हणजे प्रतिष्ठा-धातू (आधार देणारा धातू). "आपोधातू" म्हणजे आबंधन-धातू (एकत्र बांधून ठेवणारा धातू). "तेजोधातू" म्हणजे परिपाचन-धातू (पचवणारा/उष्णता देणारा धातू). "वायोधातू" म्हणजे विस्तंभन-धातू (आधार देणारा/गती देणारा धातू). "आकाशधातू" म्हणजे असंस्पृष्ट-धातू (स्पर्श न होणारा धातू). "विञ्ञाणधातू" (विज्ञानधातू) म्हणजे जाणणारा धातू (विज्ञान धातू). "न अनत्ततो उपगच्छन्ति" म्हणजे "हा माझा आत्मा आहे" अशा आत्मभावाने मी त्याचा स्वीकार केला नाही. "न च पथवीधातुनिस्सितं" (आणि पृथ्वीधातूवर आश्रित नाही) म्हणजे पृथ्वीधातूवर आश्रित असलेले उर्वरित धातू, उपादारूप आणि अरूपस्कंध (नामरूप स्कंध) होत. कारण ते देखील, आश्रित वस्तूंच्या पृथ्वीधातूवर आश्रित असण्यामुळे, एका पर्यायाने पृथ्वीधातूवर आश्रितच आहेत. म्हणून "पृथ्वीधातूवर आश्रित नाही" असे म्हणणारा (अर्हंत) उर्वरित रूप आणि अरूप धर्मांना देखील आत्मभावाने स्वीकारत नाही, असे म्हणतो. "आकाशधातुनिस्सित" या पदामध्ये अविभाज्यतेमुळे (अविनिभोगवशेन) सर्व भूत आणि उपादारूप हे आकाशधातूवर आश्रित मानले जाते, तसेच त्यावर आश्रित असलेल्या रूपवस्तूवर आधारलेले अरूपस्कंध देखील. अशा प्रकारे येथेही रूप आणि अरूप दोन्ही गृहीत धरले गेले आहेत. "विञ्ञाणधातुनिस्सित" या पदामध्ये सहजात असलेले तीन स्कंध (वेदना, सञ्ञा, संखारा) आणि चित्तसमुत्थान रूप हे विज्ञानधातूवर आश्रित असल्यामुळे रूप आणि अरूप दोन्ही गृहीत धरले गेले आहेत. 101. Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṃ atīte cakkhudvārassa āpāthaṃ āgantvā niruddhaṃ, yañca anāgate āpāthaṃ [Pg.64] āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṃ, taṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Yaṃ pana atītepi āpāthaṃ anāgantvā niruddhaṃ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘imasmiṃ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṃ labbhatī’’ti. Tasmā tīsu kālesu āpāthaṃ āgataṃ vā anāgataṃ vā sabbampi taṃ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesu dhammesū’’ti. Chandoti taṇhāchando. Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo. Nandīti sveva abhinandanavasena nandī. Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā. Sesadvāresupi eseva nayo. १०१. "रूपे चक्खुविञ्ञाणे चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु" (रूपात, चक्षुविज्ञानात आणि चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य धर्मांमध्ये) यामध्ये, जे भूतकाळात चक्षुद्वाराच्या कक्षेत (आपाथ) येऊन निरुद्ध झाले आहे, जे भविष्यकाळात कक्षेत येऊन निरुद्ध होईल, आणि जे वर्तमानात कक्षेत येऊन निरुद्ध झाले आहे, ते सर्व "रूप" होय. परंतु, जे भूतकाळातही कक्षेत न येता निरुद्ध झाले, भविष्यकाळातही कक्षेत न येता निरुद्ध होईल, आणि वर्तमानातही कक्षेत न येता निरुद्ध झाले, त्याचा "चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बधम्म" (चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य धर्म) यामध्ये समावेश होतो, असे म्हटले असता तिपिटक चूळअभय थेर म्हणाले— "या ठिकाणी दोन प्रकार करा. वर असलेल्या छंदवारामध्ये (इच्छा विभागात) तुम्ही काय कराल? हा अर्थ प्राप्त होत नाही." म्हणून, तिन्ही काळांत चक्षुद्वाराच्या कक्षेत आलेले असो वा न आलेले असो, ते सर्व "रूप" च आहे; आणि चक्षुविज्ञानाशी संप्रयुक्त असलेले तीन स्कंध (वेदना, सञ्ञा, संखारा) हे "चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बधम्म" म्हणून समजावेत. येथे हाच अर्थ आहे— "चक्षुविज्ञानासोबत जाणण्यायोग्य धर्मांमध्ये". "छंद" म्हणजे तृष्णा-छंद (तण्हाछन्द). "राग" म्हणजे तोच तृष्णा-छंद आसक्तीच्या रूपाने (रज्जनवशेन) 'राग' होय. "नंदी" म्हणजे तोच अतिशय आनंद घेण्याच्या रूपाने (अभिनंदनवशेन) 'नंदी' होय. "तण्हा" (तृष्णा) म्हणजे तोच तृष्णा बाळगण्याच्या रूपाने 'तण्हा' होय. उर्वरित द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 102. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti idaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṃ? Bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṃyeva kathento evamāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ, chabbisodhanantipissa nāmaṃ. Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṃ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā ‘‘chabbisodhaniya’’nti vuttaṃ. Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṃ ekameva katvā catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti. १०२. "अहंकार-ममंकार-मानानुशय" यामध्ये 'अहंकार' म्हणजे मान (अभिमान), 'ममंकार' म्हणजे तण्हा (तृष्णा), आणि तोच मान म्हणजे 'मानानुशय' होय. "आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी" (आसवानं खयञाणाय) हे पूर्वजन्मस्मृती (पुब्बेनिवास) आणि दिव्यचक्षू (दिब्बचक्खु) यांचा उल्लेख न करता का म्हटले आहे? कारण भिक्खू लौकिक धर्मांविषयी विचारत नाहीत, ते केवळ लोकोत्तर धर्मांविषयीच विचारतात. म्हणून विचारलेल्या प्रश्नाचेच उत्तर देताना भगवंतांनी असे म्हटले आहे. या सूत्राला "एकविस्सज्जित सुत्त" असे म्हणतात, आणि याचे नाव "छब्बीसोधन" देखील आहे. कारण येथे चार व्यवहार (वहार), पाच स्कंध, सहा धातू, सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतने, स्वतःचा सविज्ञानक काय (सचेतन शरीर) आणि इतरांचा सविज्ञानक काय—हे सहा भाग शुद्ध केले जातात, म्हणून याला "छब्बीसोधन" असे म्हटले आहे. परंतु, परसमुद्रवासी थेर (समुद्राच्या पलीकडे राहणारे थेर) स्वतःचा आणि इतरांचा सविज्ञानक काय एकच मानून, चार आहारांसह सहा भाग सांगतात. Ime pana cha koṭṭhāsā ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti (pārā. 198) evaṃ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā. परंतु हे सहा भाग "तुम्हाला काय प्राप्त झाले आहे? तुम्हाला ते कसे प्राप्त झाले? तुम्हाला ते केव्हा प्राप्त झाले? तुम्हाला ते कोठे प्राप्त झाले? तुमचे कोणते क्लेश नष्ट झाले आहेत? तुम्ही कोणत्या धर्मांचे लाभधारक आहात?" अशा प्रकारे विनयनिद्देस (विनय निर्देश) पर्यायाने शुद्ध केले पाहिजेत. Ettha hi kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigataṃ. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā, kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā[Pg.65], udāhu vipassanāvasena, tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti. Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. येथे "तुम्हाला काय प्राप्त झाले आहे?" हा अधिगम-प्रश्न (प्राप्तीविषयीचा प्रश्न) आहे; म्हणजे ध्यान, विमोक्ष इत्यादींमध्ये किंवा स्रोतापत्ती मार्ग इत्यादींमध्ये तुम्हाला काय प्राप्त झाले आहे? "तुम्हाला ते कसे प्राप्त झाले?" हा उपाय-प्रश्न (मार्गाविषयीचा प्रश्न) आहे. येथे हा अभिप्राय आहे— तुम्ही अनित्य लक्षणाला मुख्य करून ते प्राप्त केले की दुःख आणि अनात्म लक्षणांपैकी एकाला? किंवा समाधीच्या द्वारे प्रवेश करून प्राप्त केले की विपश्यनेच्या (विपस्सना) द्वारे? तसेच, रूपात प्रवेश करून प्राप्त केले की अरूपात? किंवा अध्यात्मात (अंतर्गत) प्रवेश करून प्राप्त केले की बाह्य रूपात? "तुम्हाला ते केव्हा प्राप्त झाले?" हा काल-प्रश्न (वेळेविषयीचा प्रश्न) आहे; म्हणजे सकाळ, दुपार इत्यादींपैकी कोणत्या वेळी प्राप्त झाले, असा याचा अर्थ आहे. Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti. "तुम्हाला ते कोठे प्राप्त झाले?" हा स्थान-प्रश्न (जागेविषयीचा प्रश्न) आहे; म्हणजे कोणत्या ठिकाणी—रात्रीच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी, दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी, वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली), मंडपात की कोणत्या विहारात प्राप्त झाले, असा याचा अर्थ आहे. "तुमचे कोणते क्लेश नष्ट झाले आहेत?" याद्वारे नष्ट झालेल्या क्लेशांविषयी विचारले आहे; म्हणजे कोणत्या मार्गाने नष्ट होणारे तुमचे क्लेश नष्ट झाले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti vuttaṃ hoti. "तुम्ही कोणत्या धर्मांचे लाभधारक आहात?" हा प्राप्त झालेल्या धर्मांविषयीचा प्रश्न (प्रतिलब्धधर्म-पुच्छा) आहे; म्हणजे प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) इत्यादींपैकी तुम्ही कोणत्या धर्मांचे लाभधारक आहात, असा याचा अर्थ आहे. Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo. Aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti? Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti. म्हणून सध्या जर कोणी भिक्खू उत्तरिमनुस्सधम्माच्या (अतिमानुषी गुणांच्या) प्राप्तीची घोषणा करेल, तर केवळ एवढ्यावरूनच त्याचा सत्कार (पूजा) करू नये. परंतु, या सहा बाबींमध्ये पडताळणी करण्यासाठी त्याला विचारले पाहिजे की, “तुम्हाला काय प्राप्त झाले आहे? ध्यान प्राप्त झाले आहे की विमोक्खादींपैकी (विमुक्ती इत्यादींपैकी) काही इतर प्राप्त झाले आहे?” कारण ज्याने जो धर्म प्राप्त केला आहे, तो त्याला स्पष्ट असतो. जर तो म्हणाला की, “मला अमुक-अमुक प्राप्त झाले आहे,” तर त्यानंतर त्याला विचारले पाहिजे की, “ते तुम्हाला कसे प्राप्त झाले? अनित्यलक्षणादींपैकी कशाला मुख्य करून, किंवा अडतीस प्रकारच्या आरम्मणांपैकी (आलंबनांपैकी), किंवा रूप-अरूप, अध्यात्म-बहिर्धा इत्यादी भेद असलेल्या धर्मांमध्ये कोणत्या मुखाने (प्रवेशद्वाराने) अभिनिवेश (मनोयोग) करून ते प्राप्त केले?” कारण ज्याचा ज्यामध्ये अभिनिवेश असतो, तो त्याला स्पष्ट असतो। Sace pana ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso, evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me kāle adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti. पण जर तो म्हणाला की, “माझा अमुक-अमुक अभिनिवेश होता, आणि अशा प्रकारे मला हे प्राप्त झाले,” तर त्यानंतर त्याला विचारले पाहिजे की, “तुम्हाला ते कधी प्राप्त झाले? सकाळी की मध्यान्हादी काळांपैकी इतर कोणत्या वेळी?” कारण सर्वांनाच स्वतःच्या प्राप्तीची वेळ स्पष्ट असते. जर तो म्हणाला की, “मला अमुक-अमुक वेळी प्राप्त झाले,” तर त्यानंतर त्याला विचारले पाहिजे की, “तुम्हाला ते कोठे प्राप्त झाले? दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी की रात्रीच्या विश्रांतीच्या ठिकाणादींपैकी इतर कोणत्या जागी?” कारण सर्वांनाच स्वतःच्या प्राप्तीची जागा स्पष्ट असते. जर तो म्हणाला की, “मला अमुक-अमुक जागी प्राप्त झाले,” तर त्यानंतर त्याला विचारले पाहिजे की, “तुमचे कोणते क्लेश (किलेस) नष्ट झाले आहेत? प्रथम मार्गाने (सोतापत्ति मग्गाने) नष्ट होणारे क्लेश की दुसऱ्या इत्यादी मार्गांनी नष्ट होणारे क्लेश?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्त झालेल्या मार्गाने नष्ट झालेले क्लेश स्पष्ट असतात। Sace [Pg.66] ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ. Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti. Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī’’ti apanetabbo. जर तो म्हणाला की, “माझे अमुक-अमुक क्लेश नष्ट झाले आहेत,” तर त्यानंतर त्याला विचारले पाहिजे की, “तुम्ही कोणत्या धर्मांचे लाभधारक आहात? सोतापत्तिफलाचे की सकदागामी मार्गादींपैकी इतर कोणत्या तरी मार्गाचे?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्त झालेला धर्म स्पष्ट असतो. जर तो म्हणाला की, “मी या अमुक-अमुक धर्मांचा लाभधारक आहे,” तर केवळ एवढ्यावरूनच त्याच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवू नये. कारण बहुश्रुत आणि उद्ग्रहण (अध्ययन) व परिपृच्छा (चर्चा) यामध्ये कुशल असलेले भिक्खू या सहा बाबींची पडताळणी करण्यास समर्थ असतात. या भिक्खूच्या आगम-प्रतिपदेची (अधिगम मार्गाच्या आचरणाची) पडताळणी केली पाहिजे. जर त्याची आगम-प्रतिपदा शुद्ध नसेल, तर “या प्रतिपदेने लोकोत्तर धर्म प्राप्त होऊ शकत नाहीत” असे सांगून त्याला दूर केले पाहिजे (तो अरहंत नाही असे ठरवून नाकारले पाहिजे)। Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati sameti. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti. पण जर त्याची आगम-प्रतिपदा शुद्ध असेल, आणि “तो दीर्घकाळापासून तीन शिक्षांमध्ये अप्रमत्त राहून, जागरूकतेचा अभ्यास करणारा, चार प्रत्ययांमध्ये (गरजांमध्ये) अनासक्त राहून, आकाशात फिरणाऱ्या हातासारख्या अनासक्त चित्ताने विहरतो” असे जर दिसून आले, तर त्या भिक्खूचे कथन त्याच्या आचरणाशी सुसंगत ठरते आणि जुळते. “ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी सुसंगत होते आणि एकरूप होते, त्याचप्रमाणे, त्या भगवंतांनी आपल्या श्रावकांसाठी चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केलेली निर्वाणगामी प्रतिपदा सुसंगत होते आणि जुळते, तसेच निर्वाण आणि प्रतिपदा देखील सुसंगत होतात,” या वचनासारखे ते होते। Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti. Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti. तरीही, केवळ एवढ्यावरूनच त्याचा सत्कार करू नये. का? कारण एखाद्या पृथग्जनाचे (पुथुज्जनाचे) देखील, तो जागरूक असताना, क्षीणासवाच्या (अरहंताच्या) आचरणासारखे आचरण असू शकते. म्हणून त्या भिक्खूला वेगवेगळ्या उपायांनी भयभीत (पडताळणीसाठी चकित) केले पाहिजे. कारण क्षीणासवाच्या डोक्यावर जरी वीज कोसळली, तरी त्याला भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष) होत नाही, परंतु पृथग्जनाला अगदी थोड्या कारणानेही ते होते। Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nhāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṃ puthujjanoti sañjāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi. Rājā theraṃ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha[Pg.67]? Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti? Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthīti. याविषयी पुढील कथा आहेत - असे ऐकिवात आहे की, दीघभाणक अभय थेर एका पिंडपातिक (भिक्षा मागणाऱ्या) थेराची परीक्षा घेण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे त्यांनी एका तरुण भिक्खूला खूण केली. त्या तरुण भिक्खूने कल्याणी नदीच्या मुखाशी आंघोळ करत असलेल्या त्या पिंडपातिक थेराचे पाय पाण्यात बुडी मारून पकडले. “मगर आहे” अशा समजुतीने त्या पिंडपातिक थेराने मोठा आरडाओरडा केला. तेव्हा लोकांना समजले की ते पृथग्जन आहेत. दुसरीकडे, राजा चन्दमुख तिस्स याच्या काळात, महाविहारामध्ये संघथेर असलेले एक क्षीणासव (अरहंत) भिक्खू होते, ज्यांचे डोळे कमकुवत झाले होते; ते विहारामध्येच राहत असत. “मी थेरांची परीक्षा घेईन” असा विचार करून, इतर भिक्खू भिक्षेसाठी गेले असताना, राजाने शांतपणे जवळ जाऊन सापासारखे त्यांचे पाय पकडले. थेर मात्र दगडाच्या खांबासारखे निश्चल राहिले आणि म्हणाले, “येथे कोण आहे?” “भन्ते, मी तिस्स आहे.” “हे तिस्स, (तुझ्या शीलरूपी) सुवासाचा सुगंध दरवळत आहे का?” अशा प्रकारे, क्षीणासवाला भय नसते। Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo. So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṃ arahāti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṃ na janeti. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti. परंतु एखादा पृथग्जन देखील अत्यंत शूर आणि निर्भय असू शकतो. त्याची परीक्षा एखाद्या आसक्ती निर्माण करणाऱ्या (रंजनीय) आरम्मणाने (आलंबनाने) केली पाहिजे. राजा वसभ याने देखील एका थेरांची परीक्षा घेताना, त्यांना राजवाड्यात बसवून, त्यांच्या समोर बोरांचे लोणचे (मुराब्बा) मळत बसला. तेव्हा महाथेरांच्या तोंडात लाळ सुटली, आणि त्यावरून थेरांचे पृथग्जन असणे उघड झाले. कारण क्षीणासवाची रसतण्हा (चवीची तृष्णा) पूर्णपणे नष्ट झालेली असते, दिव्य रसांमध्येही त्यांची आसक्ती नसते. म्हणून या उपायांनी परीक्षा घेतल्यावर जर त्याला भय, थरकाप, अंगावर काटा येणे किंवा रसतण्हा उत्पन्न झाली, तर “तू अरहंत नाहीस” असे सांगून त्याला दूर केले पाहिजे. पण जर तो निर्भय, थरकाप न होणारा आणि न घाबरणारा होऊन सिंहासारखा बसून राहिला, आणि दिव्य आरम्मणांमध्येही आसक्ती निर्माण करत नसेल, तर तो भिक्खू योग्य उत्तर देणारा ठरून, चहूबाजूंनी राजे, राजमहामात्र इत्यादींनी पाठवलेल्या सत्कारास पात्र ठरतो। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नावाच्या मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. छब्बिसोधनसुत्त-वर्णन समाप्त झाले। 3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā ३. सप्पुरिसधम्मसुत्त-वर्णन 105. Evaṃ me sutanti sappurisadhammasuttaṃ. Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṃ dhammaṃ. Asappurisadhammanti pāpapurisānaṃ dhammaṃ. Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāti. Paṭhamaṃ muñcitabbaṃ katheti, evaṃ pahātabbaṃ dhammaṃ paṭhamaṃ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammotiādimāha. Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccākula’’nti vuccati. So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ katvā. १०५. “एवं मे सुतं” इत्यादींनी सुरू होणारे सुत्त म्हणजे सप्पुरिसधम्मसुत्त होय. त्यामध्ये, “सप्पुरिसधम्मं” म्हणजे सत्पुरुषांचा (सज्जनांचा) धर्म. “असप्पुरिसधम्मं” म्हणजे असत्पुरुषांचा (दुर्जनांचा) धर्म. अशा प्रकारे मातिका (उद्देश) मांडून देखील, पुन्हा ज्याप्रमाणे मार्गामध्ये कुशल असलेला मनुष्य डावा मार्ग सोडून उजवा मार्ग स्वीकारतो, आणि प्रथम सोडायच्या मार्गाविषयी सांगतो; त्याचप्रमाणे, त्याग करायच्या धर्माचा प्रथम उपदेश करताना भगवंतांनी “भिक्खूंनो, असत्पुरुष धर्म कोणता आहे?” इत्यादी सांगितले. त्यामध्ये, “उच्चाकुल” म्हणजे क्षत्रिय कुळ किंवा ब्राह्मण कुळ. कारण या दोन कुळांनाच “उच्चाकुल” असे म्हटले जाते. “तो तेथे पूजनीय आहे” म्हणजे तो भिक्खू त्या भिक्खूंमध्ये पूजेस पात्र आहे. “अंतरं करित्वा” म्हणजे अभ्यंतर (आत) करून। Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā vessakulā vā. Idameva hi kulattayaṃ ‘‘mahākula’’nti vuccati. Mahābhogakulāti mahantehi [Pg.68] bhogehi samannāgatā kulā. Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā. Imasmiṃ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti. Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva. महाकुल म्हणजे क्षत्रिय कुळ, ब्राह्मण कुळ किंवा वैश्य कुळ होय. या तीन कुळांच्या समूहालाच 'महाकुल' असे म्हटले जाते. 'महाभोगकुल' म्हणजे मोठ्या संपत्तीने (भोगाने) युक्त असलेले कुळ. 'उळारभोगकुल' म्हणजे विशाल आणि उत्कृष्ट संपत्तीने संपन्न असलेले कुळ. या दोन पदांमध्ये चारही कुळे समाविष्ट होतात. कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य आपल्या पुण्यबळामुळे महाभोगी किंवा उळारभोगी (विशाल संपत्तीने युक्त) होतोच. 106. Yasassīti parivārasampanno. Appaññātāti rattiṃ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti. Appesakkhāti appaparivārā. १०६. 'यशस्वी' म्हणजे परिवाराने (अनुयायांनी) संपन्न असलेला. 'अपरिचित' (अप्पञ्ञात) म्हणजे रात्रीच्या वेळी मारलेल्या बाणांप्रमाणे जे संघाच्या मध्यभागी इत्यादी ठिकाणी दिसून येत नाहीत (प्रसिद्ध नसतात). 'अल्पेशख्य' (अप्पेसक्ख) म्हणजे ज्यांचा परिवार किंवा अनुयायी अल्प आहेत. 107. Āraññikoti samādinnaāraññikadhutaṅgo. Sesadhutaṅgesupi eseva nayo. Imasmiñca sutte pāḷiyaṃ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva. १०७. 'आरण्यक' म्हणजे आरण्यक धुतंग समादान केलेले (स्वीकारलेले). इतर धुतंगांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. या सुत्ताच्या पाळीमध्ये केवळ नऊच धुतंगे आली आहेत, परंतु विस्ताराने ती तेरा होतात. त्यांच्याविषयी जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व विसुद्धिमग्गच्या 'धुतंगनिद्देस' मध्ये सर्व प्रकारे स्पष्ट केलेलेच आहे. 108. Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho. Atammayataññeva antaraṃ karitvāti nittaṇhataṃyeva kāraṇaṃ katvā abbhantaraṃ vā katvā, citte uppādetvāti attho. १०८. 'अतम्मयता' या पदात 'तम्मयता' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) होय, म्हणून 'अतम्मयता' म्हणजे तृष्णारहित असणे असा अर्थ आहे. 'अतम्मयतंयेव अन्तरं करित्वा' म्हणजे तृष्णारहित असण्यालाच कारण करून किंवा चित्ताच्या आत उत्पन्न करून, असा अर्थ आहे. Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṃ samāpattiṃ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno. Na kañci maññatīti kañci puggalaṃ tīhi maññanāhi na maññati. Na kuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati. Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṃ puggalaṃ na maññati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. निरोधवारामध्ये, कारण केवळ अनागामी आणि क्षीणासव (अर्हत) व्यक्तीच त्या निरोध-समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतात, पृथग्जनाला ती प्राप्त नसते, म्हणून असप्पुरिसवार वगळला आहे. 'न कञ्चि मञ्ञति' म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीला तण्हा-मञ्ञना, दिट्ठि-मञ्ञना आणि मान-मञ्ञना या तीन कल्पनांनी मानत नाही. 'न कुहिञ्चि मञ्ञति' म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी त्या तीन कल्पनांनी मानत नाही. 'न केनचि मञ्ञति' म्हणजे कोणत्याही वस्तूच्या द्वारे त्या व्यक्तीला त्या तीन कल्पनांनी मानत नाही. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सप्पुरिसधम्मसुत्त-वण्णना समाप्त झाली. 4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā ४. सेवितब्बासेवितब्बसुत्त-वण्णना 109. Evaṃ me sutanti sevitabbāsevitabbasuttaṃ. Tattha tañca aññamaññaṃ kāyasamācāranti aññaṃ sevitabbaṃ kāyasamācāraṃ, aññaṃ asevitabbaṃ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṃ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho. Vacīsamācārādīsu eseva nayo. Iti [Pg.69] bhagavā sattahi padehi mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṃ. १०९. 'एवं मे सुतं' इत्यादी सुत्त म्हणजे 'सेवितब्बासेवितब्बसुत्त' होय. त्या सुत्तात 'तञ्च अञ्ञमञ्ञं कायसमाचारं' म्हणजे मी एक आचरणीय शारीरिक आचार सांगतो आणि दुसरा अनाचरणीय शारीरिक आचार सांगतो; आचरणीय शारीरिक आचाराला कोणत्याही कारणाने अनाचरणीय आहे असे मी सांगत नाही, किंवा अनाचरणीय शारीरिक आचाराला कोणत्याही कारणाने आचरणीय आहे असे मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे. वाचिक आचार इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. अशा प्रकारे भगवंतांनी सात पदांनी मातिका (उद्देश) मांडून, तिचा विस्ताराने विभाग न करताच देशना समाप्त केली. का समाप्त केली? स्थवीर सारिपुत्तांना (स्पष्टीकरण देण्याची) संधी देण्यासाठी. 113. Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṃ aṅgaṃ hutvā ṭhitāti na gahitā. ११३. मानसिक आचारात मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी) आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) या दृष्टी-प्रतिलाभ वाराच्या प्रभावाने स्वतंत्र अंग म्हणून स्थित असल्याने येथे ग्रहण केलेल्या नाहीत. 114. Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā. ११४. चित्तोत्पादामध्ये कर्मपथाला प्राप्त न झालेले अभिज्झा (लोभ) इत्यादी जाणावे. 115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyātiādīni kāmasaññādīnaṃ dassanatthaṃ vuttāni. ११५. संज्ञा-प्रतिलाभ वारामध्ये 'अभिज्झासहगताय सञ्ञाय' (लोभयुक्त संज्ञा) इत्यादी पदे कामसंज्ञा इत्यादी दर्शवण्यासाठी सांगितली आहेत. 117. Sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṃ apariniṭṭhitabhāvāya. Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti. Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti nāma. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṃ sabyābajjhaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti. Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti udānaṃ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo. ११७. 'सब्याबज्झ' म्हणजे सदूःख (दुःखासह). 'अपरिनिट्ठितभावाय' म्हणजे भवांच्या अपूर्णतेसाठी. येथे सदूःख आत्मभाव चार प्रकारचे असतात. जो पृथग्जन त्या आत्मभावाने भव समाप्त करण्यास असमर्थ असतो, त्याच्या प्रतिसंधीपासून अकुशल धम्म वाढतात आणि कुशल धम्म ऱ्हास पावतात, तो सदूःख आत्मभावच उत्पन्न करतो. सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी यांच्या बाबतीतही तसेच होते. पृथग्जन इत्यादींचे असो, पण अनागामी कसा काय सदूःख आत्मभाव उत्पन्न करतो? आणि त्याचे अकुशल धम्म कसे वाढतात व कुशल धम्म कसे ऱ्हास पावतात? याचे स्पष्टीकरण असे की, अनागामी देखील शुद्धावास लोकामध्ये उत्पन्न झाल्यावर तेथील उद्यान, विमान आणि कल्पवृक्ष पाहून 'अहो सुख! अहो सुख!' असा उद्गार काढतो. अनागामी व्यक्तीचा भवलोभ आणि भवतण्हा नष्ट झालेली नसते. त्याच्या त्या नष्ट न झालेल्या तृष्णेमुळे अकुशल धम्म वाढतात आणि कुशल धम्म ऱ्हास पावतात, तो सदूःख आत्मभावच उत्पन्न करतो आणि त्याचा भव अपूर्णच राहतो, असे जाणावे. Abyābajjhanti adukkhaṃ. Ayampi catunnaṃ janānaṃ vasena veditabbo. Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ sakkoti, puna paṭisandhiṃ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṃ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṃ abyābajjhaattabhāvaṃ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāniādīni hontīti. Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ samattho hoti. Tassa [Pg.70] aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṃ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṃ pariniṭṭhāpetiyeva nāma. Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti nāma. 'अब्याबज्झ' म्हणजे दुःखरहित (अदुःख). हा शुक्लपक्षवार देखील चार व्यक्तींच्या द्वारे जाणावा. जो पृथग्जन देखील त्या आत्मभावाने भव समाप्त करण्यास समर्थ असतो आणि पुन्हा प्रतिसंधी घेत नाही, त्याच्या प्रतिसंधी न घेण्यापासून अकुशल धम्म ऱ्हास पावतात आणि कुशल धम्मच वाढतात, तो दुःखरहित आत्मभावच उत्पन्न करतो आणि त्याचा भव समाप्त होतो. सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी यांच्या बाबतीतही तसेच होते. सोतापन्न इत्यादींचे असो, पण पृथग्जन कसा काय दुःखरहित आत्मभाव उत्पन्न करतो? आणि त्याचे अकुशलाचा ऱ्हास इत्यादी कसे होते? याचे स्पष्टीकरण असे की, पृथग्जन देखील जर पश्चिमभविक (अंतिम भवात असलेला) असेल, तर तो त्या आत्मभावाने भव समाप्त करण्यास समर्थ होतो. ज्याप्रमाणे एक कमी एक हजार (९९९) लोकांना मारणाऱ्या अंगुलिमालाचा आत्मभाव दुःखरहित होऊन त्याने भव समाप्त केला, त्याचप्रमाणे त्या पृथग्जनाचा आत्मभाव देखील दुःखरहित होऊन तो भव समाप्त करतोच. त्याचे अकुशलच ऱ्हास पावते आणि विपश्यनाच त्याला अंतिम प्रतिसंधी (गर्भ) धारण करवते (म्हणजेच भवाचा अंत करते). 119. Cakkhuviññeyyantiādīsu yasmā ekaccassa tasmiṃyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto assādento anayabyasanaṃ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘tañca aññamañña’’nti na vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. ११९. 'चक्खुविञ्ञेय्यं' (चक्षुविज्ञेय) इत्यादींमध्ये अर्थ यापुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने जाणावा: कारण काही व्यक्तींच्या बाबतीत त्याच रूपात राग (आसक्ती) इत्यादी उत्पन्न होतात, ते त्याचा आनंद घेतात, आस्वाद घेतात आणि आनंद व आस्वाद घेताना अनर्थ आणि विनाशाला प्राप्त होतात. तर काही व्यक्तींच्या बाबतीत त्याच रूपात राग इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत, ते निर्वेद पावतात, विराग पावतात आणि निर्वेद व विराग पावणारे निब्बान (शांती) प्राप्त करतात. म्हणूनच भगवंतांनी 'तञ्च अञ्ञमञ्ञं' असे म्हटलेले नाही. हाच नियम सर्वत्र (सोतविञ्ञेय्य इत्यादींच्या बाबतीतही) जाणावा. Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyunti ettha ke bhagavato imassa bhāsitassa atthaṃ ājānanti, ke na ājānantīti? Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma. Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ paṭipajjanti, te ājānanti nāma. Evaṃ santepi sapaṭisandhikānaṃ tāva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṃ kathaṃ hotīti. Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṃ puna dukkhaṃ nāma natthi. Iti ekaṃsena tesaṃyeva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'एवं वित्थारेन अत्थं आजानेय्युं' या पाठात, भगवंतांनी भाषिलेल्या या सुत्ताचा अर्थ कोण जाणतात आणि कोण जाणत नाहीत? असा प्रश्न आहे. जे लोक या सुत्ताची पाळी आणि अट्ठकथा शिकूनही त्यानुसार आचरण करत नाहीत, सांगितलेल्या अनुकूल प्रतिपदेचे आचरण करत नाहीत, ते जाणत नाहीत असे म्हटले जाते. परंतु जे त्यानुसार आचरण करतात, सांगितलेल्या अनुकूल प्रतिपदेचे आचरण करतात, ते जाणतात असे म्हटले जाते. असे असले तरी, पुन्हा प्रतिसंधी घेणाऱ्यांच्या (पृथग्जन, सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी यांच्या) दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी हे कसे होते? असा प्रश्न आहे. पुन्हा प्रतिसंधी न घेणारे (पश्चिमभविक) लोक इंधन नसलेल्या अग्नीप्रमाणे परिनिब्बान पावतात. लाखो कल्प उलटून गेल्यावरही त्यांना पुन्हा दुःख नावाचे काही नसते. अशा प्रकारे निश्चितपणे त्यांच्यासाठीच हे दीर्घकाळपर्यंत हितकारक आणि सुखकारक होते. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सेवितब्बासेवितब्बसुत्त-वण्णना समाप्त झाली. 5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā ५. बहुधातुकसुत्तवण्णना (बहुधातुक सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 124. Evaṃ me sutanti bahudhātukasuttaṃ. Tattha bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro. Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Taṃ pavattiṃ sutakālato [Pg.71] paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti, ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ taṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti, atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpetvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma. १२४. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे बहुधातुक सुत्त आहे. त्यामध्ये ‘भयानि’ इत्यादी शब्दांत ‘भय’ म्हणजे चित्ताचा थरकाप (मानसिक भीती). ‘उपद्रव’ म्हणजे चित्ताची एकाग्रता नसणे (विक्षेपाची अवस्था). ‘उपसर्ग’ म्हणजे उपसृष्ट अवस्था (पीडित अवस्था) किंवा ठिकठिकाणी आसक्त होण्याची (चिकटून राहण्याची) प्रवृत्ती. त्यांचा फरक याप्रमाणे समजून घ्यावा – पर्वतांसारख्या दुर्गम ठिकाणी राहणारे चोर जनपदातील (गावातील) लोकांना निरोप पाठवतात की, ‘आम्ही अमुक दिवशी तुमच्या गावावर हल्ला करू.’ ती बातमी ऐकल्यापासून लोक भीती आणि दहशतीला बळी पडतात. याला ‘चित्तुत्रास’ (चित्ताचा थरकाप) म्हणतात. ‘येथे संतप्त झालेले चोर आपले मोठे नुकसान करू शकतात’ असा विचार करून, ते आपली संपत्ती घेऊन, दोन पायांच्या व चार पायांच्या प्राण्यांसह जंगलात प्रवेश करतात आणि तिथे जमिनीवर ठिकठिकाणी झोपतात. डास, माश्या इत्यादींनी चावा घेतल्यामुळे ते झाडीझुडपांमध्ये शिरतात आणि खुंट व काटे तुडवतात. अशा प्रकारे भटकणाऱ्या लोकांची जी विखुरलेली अवस्था होते, तिला ‘अनेकग्गताकार’ (चित्ताची एकाग्रता नसणे) म्हणतात. त्यानंतर, ठरलेल्या दिवशी चोर न आल्यास, ‘तो संदेश खोटा असावा, आपण गावात परत जाऊ या’ असे म्हणून ते आपल्या साहित्यासह गावात प्रवेश करतात. त्यानंतर ते गावात परतल्याचे समजताच चोर गावाला वेढा घालतात, दरवाजांना आग लावतात, लोकांना ठार मारतात आणि सर्व संपत्ती लुटून निघून जातात. त्या हत्याकांडातून वाचलेले लोक आग विझवून, कोठारांच्या किंवा भिंतींच्या सावलीत ठिकठिकाणी बसून झालेल्या नुकसानीबद्दल शोक करत राहतात. याला ‘उपसट्ठाकार’ (पीडित अवस्था) किंवा ‘लग्गनाकार’ (आसक्तीची अवस्था) म्हणतात. Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā uparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni. ‘नळागारा’ म्हणजे नळांनी (वेळू किंवा लव्हाळ्यांनी) शाकारलेली घरे; तेथे इतर सर्व बांधकाम लाकडाचे असते. ‘तिणागारा’ (गवताची घरे) या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. ‘बालतो उप्पज्जन्ति’ म्हणजे मूर्खाचाच आश्रय घेऊन (धोके किंवा भय) निर्माण होतात. मूर्ख, म्हणजेच अज्ञानी माणूस, जेव्हा राज्य, उपराज्य किंवा इतर कोणतेही मोठे पद मिळवण्याची इच्छा धरतो, तेव्हा तो स्वतःसारख्याच काही विधवांच्या पुत्रांना आणि महाधूर्तांना (जुगाऱ्यांना/लबाडांना) एकत्र करतो आणि त्यांना म्हणतो, ‘या, मी तुम्हाला अधिकारी (सत्ताधीश) बनवतो.’ मग पर्वत आणि जंगलांचा आश्रय घेऊन, तो सीमावर्ती गावांवर हल्ले करतो, आपली दरोडेखोरी दाखवून देतो आणि हळूहळू नगरांवर व जनपदांवरही हल्ले करतो. लोक आपली घरे सोडून सुरक्षित ठिकाणाच्या शोधात पळून जातात. त्यांच्यावर अवलंबून राहणारे भिक्खू आणि भिक्खुणी देखील आपापली निवासस्थाने सोडून निघून जातात. ते जिथे जिथे जातात, तिथे त्यांना भिक्षा आणि शयन-आसन (निवास) मिळणे कठीण होते. अशा प्रकारे चारही परिषदांवर (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) संकट ओढवतेच. प्रव्रजितांमध्ये (दीक्षित लोकांमध्ये) देखील दोन मूर्ख भिक्खू आपापसात वाद घालतात आणि एकमेकांवर आरोप करू लागतात. यामुळे कोसांबीतील रहिवाशांप्रमाणे मोठा कलह निर्माण होतो आणि चारही परिषदांवर संकट ओढवते. अशा प्रकारे जी काही भये (धोके) निर्माण होतात, ती सर्व मूर्खामुळेच निर्माण होतात, असे समजावे. Etadavocāti bhagavatā dhammadesanā matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitā. Yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṃ kareyyanti [Pg.72] cintetvā etaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. ‘एतदवोच’ (असे म्हणाले) म्हणजे भगवंतांनी धम्मदेशना अगदी शिखरावर न पोहोचवताच थांबवली होती. ‘मी दसबल (दहा बलांनी युक्त अशा भगवंतांना) विचारून त्यांच्या सर्वज्ञतेनेच या देशनेची परिपूर्णता करावी का?’ असा विचार करून त्यांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) ‘कित्तावता नु खो, भन्ते’ (भन्ते, किती प्रमाणात...) इत्यादी शब्द उच्चारले. 125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito. Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā dukkhasaccaṃ, tesaṃ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Iti catusaccakammaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo visuddhimagge kathitāva. Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto. १२५. अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू हे ‘रूपपरिग्रह’ (रूपाचे ग्रहण) आहेत आणि साडेआठ धातू हे ‘अरूपपरिग्रह’ (अरूपाचे ग्रहण) आहेत; अशा प्रकारे केवळ रूप आणि अरूपाचेच ग्रहण सांगितले आहे. हे सर्व स्कंधांच्या स्वरूपात ‘पंचस्कंध’ होतात. पाचही स्कंध हे ‘दुःखसत्य’ आहेत, त्यांना उत्पन्न करणारी तृष्णा हे ‘समुदयसत्य’ आहे, या दोन्ही सत्यांची अनुत्पत्ती (थांबणे) हे ‘निरोधसत्य’ आहे आणि निरोधाला जाणणारा मार्ग (प्रतिपदा) हे ‘मार्गसत्य’ आहे. अशा प्रकारे, एका भिक्खूसाठी चार आर्य सत्यांचे कर्मस्थान (ध्यानपद्धती) निष्कर्षापर्यंत आणि शिखरापर्यंत पोहोचवून सांगितले आहे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात सारांश) आहे, सविस्तरपणे हे धातू ‘विसुद्धिमग्ग’ (विशुद्धिमार्ग) मध्ये स्पष्ट केले आहेत. ‘जानाति पस्सति’ (जाणतो आणि पाहतो) या शब्दांद्वारे विपश्यनेसह मार्गाचा उल्लेख केला आहे. Pathavīdhātuādayo saviññāṇakakāyaṃ suññato nissattato dassetuṃ vuttā. Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā. Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā. Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti. Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṃ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Esa nayo sabbattha. Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. पृथ्वीधातू इत्यादींचा उल्लेख सचेतन शरीराला (सविज्ञाणक काया) शून्य आणि जीवविरहित (सत्त्वरहित) दाखवण्यासाठी केला आहे. ते देखील पूर्वीच्या अठरा धातूंनी परिपूर्ण केले पाहिजेत. परिपूर्ण करणाऱ्याने विज्ञानधातूपासून सुरुवात करून ते पूर्ण केले पाहिजे. कारण हा विज्ञानधातू चक्षु-विज्ञानादींच्या आधारे सहा प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, चक्षु-विज्ञानधातूचे ग्रहण केले असता, त्याचा आधार असलेला ‘चक्षुधातू’ आणि त्याचा विषय असलेला ‘रूपधातू’ या दोन धातूंचे ग्रहण होतेच. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. परंतु, जेव्हा मनोविज्ञानधातूचे ग्रहण केले जाते, तेव्हा त्याच्या पूर्व आणि उत्तर अवस्थेनुसार ‘मनोधातू’ आणि विषयाच्या आधारे ‘धम्मधातू’ या दोन धातूंचे ग्रहण होतेच. अशा प्रकारे, या अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू हे ‘रूपपरिग्रह’ आहेत; पूर्वीच्याच पद्धतीने हे देखील एका भिक्खूसाठी निष्कर्षापर्यंत आणि शिखरापर्यंत पोहोचवून सांगितले आहे. Sukhadhātūtiādīsu sukhañca taṃ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena. Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā. Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti [Pg.73] purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. ‘सुखधातू’ इत्यादींमध्ये, जे सुख आहे आणि जीवविरहित व शून्य असल्यामुळे धातू आहे, तो ‘सुखधातू’ होय. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. येथे पहिल्या चार धातू परस्परांच्या विरुद्ध (सप्रतिपक्ष) म्हणून घेतल्या आहेत, आणि शेवटच्या दोन धातू समानतेच्या आधारे घेतल्या आहेत. कारण, अस्पष्टतेमुळे ‘उपेक्षाधातू’ हा ‘अविद्याधातू’ सारखाच असतो. येथे सुख आणि दुःख धातूंचे ग्रहण केले असता, ‘कायविज्ञानधातू’चे ग्रहण होतेच; आणि उर्वरित धातूंचे ग्रहण केले असता, ‘मनोविज्ञानधातू’चे ग्रहण होतेच. या सहा धातू देखील खालील अठरा धातूंनीच परिपूर्ण केल्या पाहिजेत. परिपूर्ण करणाऱ्याने उपेक्षाधातूपासून सुरुवात करून ते पूर्ण केले पाहिजे. अशा प्रकारे, या अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू हे ‘रूपपरिग्रह’ आहेत; पूर्वीच्याच पद्धतीने हे देखील एका भिक्खूसाठी निष्कर्षापर्यंत आणि शिखरापर्यंत पोहोचवून सांगितले आहे. Kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke (ma. ni. 1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Abhidhammepi ‘‘tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko’’tiādinā (vibha. 182) nayeneva etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. कामधातू इत्यादींचा अर्थ 'द्वेधावितक्क सुत्ता'मध्ये (म. नि. १.२०६) कामवितक्क इत्यादींच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. अभिधम्मातही 'तेथे कामधातू कोणती? कामभोगाशी संबंधित विचार (तक्क) आणि वितक्क' इत्यादी (विभ. १८२) पद्धतीनेच यांचा विस्तार आलेलाच आहे. या सहा धातू देखील खाली अठरा धातूंद्वारेच पूर्ण कराव्यात. पूर्ण करणाऱ्याने (विपश्यना साधकाने) कामधातूपासून बाहेर काढून (वेगळे करून) त्या पूर्ण कराव्यात. अशा प्रकारे, या अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू रूप-परिग्रह आहेत, या पूर्वीच्या पद्धतीनेच हे देखील एका भिक्खूसाठी निष्कर्षाप्रत, परमोच्च शिखरावर पोहोचवून सांगितले गेले आहे. Kāmadhātuādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma. Abhidhamme pana ‘‘tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (vibha. 182) nayena etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. कामधातू इत्यादींमध्ये, पाच कामावचर स्कंध म्हणजे 'कामधातू', पाच रूपावचर स्कंध म्हणजे 'रूपधातू' आणि चार अरूपावचर स्कंध म्हणजे 'अरूपधातू' होय. पण अभिधम्मात 'तेथे कामधातू कोणती? खाली अवीची निरयापर्यंत मर्यादा करून' इत्यादी (विभ. १८२) पद्धतीने यांचा विस्तार आलेलाच आहे. या तीन धातू देखील खाली अठरा धातूंद्वारेच पूर्ण कराव्यात. पूर्ण करणाऱ्याने कामधातूपासून बाहेर काढून त्या पूर्ण कराव्यात. अशा प्रकारे, या अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू रूप-परिग्रह आहेत, या पूर्वीच्या पद्धतीनेच हे देखील एका भिक्खूसाठी निष्कर्षाप्रत, परमोच्च शिखरावर पोहोचवून सांगितले गेले आहे. Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Na saṅkhatā asaṅkhatā. Nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. 'संखत' म्हणजे प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन बनवलेले; हे पाच स्कंधांचे नाव (अधिवचन) आहे. जे संखत नाही ते 'असंखत' होय. हे निब्बानाचे नाव (अधिवचन) आहे. या दोन धातू देखील खाली अठरा धातूंद्वारेच पूर्ण कराव्यात. पूर्ण करणाऱ्याने संखतधातूपासून बाहेर काढून त्या पूर्ण कराव्यात. अशा प्रकारे, या अठरा धातूंमध्ये साडेअकरा धातू रूप-परिग्रह आहेत, या पूर्वीच्या पद्धतीनेच हे देखील एका भिक्खूसाठी निष्कर्षाप्रत, परमोच्च शिखरावर पोहोचवून सांगितले गेले आहे. 126. Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca. Ettha hi cakkhuādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha. Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito. १२६. 'अज्झत्तिकबाहिरानि' म्हणजे अज्झत्तिक (अंतर्गत) आणि बाहिर (बाह्य) होय. येथे चक्षु इत्यादी सहा अज्झत्तिक (अंतर्गत आयतने) आहेत आणि रूप इत्यादी सहा बाहिर (बाह्य आयतने) आहेत. येथे देखील 'जाणतो आणि पाहतो' या वाक्याने विपश्यनेसह मार्ग सांगितला गेला आहे. Imasmiṃ sati idantiādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva. 'याच्या अस्तित्वाने हे होते' इत्यादी 'महातण्हासंखय सुत्ता'मध्ये सविस्तर स्पष्ट केलेच आहे. 127. Aṭṭhānanti [Pg.74] hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo. १२७. 'अट्ठानं' (अस्थान) म्हणजे हेतूचा (उत्तेजक कारणाचा) निषेध होय. 'अनवकासो' (अनवकाश) म्हणजे प्रत्ययाचा (जनक कारणाचा) निषेध होय. दोन्ही शब्दांद्वारे भगवंत कारणाचाच निषेध करतात. कारण, स्वतःच्या फळाचे त्याच्यावर अवलंबून असणारे अस्तित्व असल्यामुळे, त्याला 'स्थान' आणि 'अवकाश' असे म्हटले जाते. 'यं' म्हणजे ज्या कारणामुळे. 'दिट्ठिसम्पन्नो' (दृष्टिसंपन्न) म्हणजे मार्ग-दृष्टीने (मार्गज्ञानाने) संपन्न असलेला सोतापन्न आर्यश्रावक होय. 'कोणत्याही संखाराला' म्हणजे चार भूमींमधील संखत संखारांपैकी कोणत्याही एका संखाराला देखील. 'नित्य म्हणून स्वीकारेल' म्हणजे 'नित्य' म्हणून ग्रहण करेल. 'हे शक्य नाही' (नेतं ठानं विज्जति) म्हणजे हे कारण अस्तित्वात नाही, आढळत नाही. 'जो पुथुज्जन' (सामान्य माणूस) म्हणजे ज्या कारणामुळे पुथुज्जन. 'हे शक्य आहे' म्हणजे हे कारण अस्तित्वात आहे. कारण तो शाश्वत-दृष्टीने (सस्सतदिट्ठि) तीन भूमींमधील संखत संखारांमध्ये कोणत्याही संखाराला नित्य म्हणून ग्रहण करू शकतो, असा अर्थ आहे. पण चौथ्या भूमीतील संखार हे त्यांच्या प्रखर तेजामुळे, दिवसभर तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याप्रमाणे माश्यांचे किंवा दृष्टीचे अथवा इतर अकुशलांचे आलंबन (विषय) बनत नाहीत. या पद्धतीने 'कोणत्याही संखाराला सुख म्हणून' इत्यादींमध्ये देखील अर्थ समजून घ्यावा. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiṃ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yañhi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti. 'सुख म्हणून स्वीकारेल' म्हणजे 'मृत्यूनंतर आत्मा एकांत सुखी (पूर्णपणे सुखी) आणि निरोगी असतो' अशा प्रकारे आत्म-दृष्टीच्या प्रभावाने सुख म्हणून ग्रहण करण्याच्या संदर्भात हे भगवंतांनी सांगितले आहे. पण दृष्टी-विप्रयुक्त चित्ताने आर्यश्रावक परिदाहाने (क्लेश-दाहाने) ग्रस्त होऊन, परिदाहाच्या शमनासाठी, मंत्र-औषधांचे संरक्षण असलेला मनुष्य जसा मत्त हत्तीजवळ जातो त्याप्रमाणे किंवा शुद्धतेची इच्छा करणारा ब्राह्मण जसा विष्ठेच्या ढिगाऱ्याजवळ जातो त्याप्रमाणे, एखाद्या संखाराला सुख म्हणून स्वीकारतो. आत्म-वारामध्ये कसिण इत्यादी प्रज्ञप्तींचा समावेश करण्यासाठी 'संखार' असे न म्हणता 'कोणताही धम्म' (कञ्चि धम्मं) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. येथे देखील आर्यश्रावकाच्या बाबतीत चार भूमींच्या संदर्भात समजून घ्यावे आणि पुथुज्जनाच्या बाबतीत तीन भूमींच्या संदर्भात. सर्व वारांमध्ये आर्यश्रावकासाठी देखील तीन भूमींच्या संदर्भातच संखारांचे वर्गीकरण (परिच्छेद) लागू होते. कारण, ज्या ज्या गोष्टीला पुथुज्जन ग्रहण करतो, त्या त्या गोष्टीपासून आर्यश्रावक आपले ग्रहण (आसक्ती) सोडवतो. कारण पुथुज्जन ज्या ज्या गोष्टीला नित्य, सुख, आत्मा म्हणून ग्रहण करतो, त्या त्या गोष्टीला आर्यश्रावक अनित्य, दुःख, अनात्मा म्हणून ग्रहण करत ते ग्रहण सोडवतो. 128. Mātarantiādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi hi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ [Pg.75] attano ariyabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyya ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti. १२८. 'माता' इत्यादी शब्दांमध्ये जन्म देणारी तीच 'माता', जन्म देणारा तो 'पिता' आणि मनुष्य रूपातील खीणासव (आस्रवक्षय झालेला) तोच 'अरहंत' अभिप्रेत आहे. पण मग आर्यश्रावक इतर प्राण्याला जीवितापासून वंचित करेल का? हे देखील अशक्य आहे. कारण जरी दुसऱ्या जन्मात गेलेल्या आर्यश्रावकाला स्वतःच्या आर्यत्वाविषयी माहिती नसतानाही कोणी असे म्हणाला की, 'या किड्या-मुंगीला जीवितापासून वंचित करून संपूर्ण चक्रवाळात चक्रवर्ती राज्य स्वीकार', तरीही तो त्याला जीवितापासून वंचित करणार नाही. किंवा जर त्याला असे म्हटले की, 'जर तू याला मारणार नाहीस, तर आम्ही तुझे डोके कापून टाकू', तर तो आपले डोके कापून घेईल, पण तो त्याला मारणार नाही. पण पुथुज्जन भावाचा मोठा दोष दाखवण्यासाठी आणि आर्यश्रावकाचे बल दर्शवण्यासाठी हे भगवंतांनी सांगितले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे – पुथुज्जन भाव हा दोषयुक्त आहे, कारण पुथुज्जन मातृहत्येसारखी आनंतर्य कर्मे देखील करू शकतो; आणि आर्यश्रावक महाबली आहे, जो ही कर्मे करत नाही. Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati. Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458). 'दुट्ठचित्तो' (दुष्टचित्त) म्हणजे मारण्याच्या इच्छेने दूषित चित्त असलेला. 'रक्त काढेल' म्हणजे जिवंत शरीरातून लहान माशीने पिण्याइतके देखील रक्त काढेल. 'संघात फूट पाडेल' म्हणजे समान संवासक असलेल्या आणि समान सीमेमध्ये राहिलेल्या संघात पाच कारणांनी फूट पाडेल. कारण असे म्हटले आहे – 'हे उपालि! पाच कारणांनी संघात फूट पडते – कर्माने, उद्देशाने, बोलण्याने, अनुसावनाने (घोषणा करण्याने) आणि शलाका-ग्रहणाने (मतपत्रिकेच्या ग्रहणाने).' Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmītiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. त्यात, 'कर्मेण' (कर्माद्वारे) म्हणजे अपालोकन इत्यादी चार कर्मांपैकी कोणत्याही एका कर्माद्वारे. 'उद्देसेन' (उद्देशाद्वारे) म्हणजे पाच पातिमोक्ख-उद्देशांपैकी कोणत्याही एका उद्देशाद्वारे. 'वोहरन्तो' (व्यवहार करणारा/बोलणारा) म्हणजे बोलणारा होऊन, त्या त्या कारणांनी 'अधम्म हा धम्म आहे' इत्यादी अठरा भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टी (भेदकरवस्तू) स्पष्ट करणारा. 'अनुस्सावनेन' (अनुश्रावणाद्वारे) म्हणजे 'तुम्हाला माहीत नाही का की मी उच्च कुळातून प्रव्रजित झालो आहे आणि बहुश्रुत आहे? माझ्यासारख्या व्यक्तीने अधम्म आणि अविणय असणारे शास्त्यांचे शासन स्वीकारावे का? असा विचार तुमच्या मनात येणे योग्य आहे. माझ्यासाठी अवीची नरक काय निळकमळाच्या वनासारखा शीतल आहे का? मी अपायाला (नरकभयाला) का बरे घाबरणार नाही?' अशा प्रकारे कानात कुजबुजून (शब्दांचे उच्चारण करून) घोषणा करण्याद्वारे. 'सलाकाग्गाहेन' (शलाका ग्रहण करण्याद्वारे) म्हणजे अशा प्रकारे घोषणा करून, त्यांचे चित्त दृढ करून, त्यांना न मागे हटणारे बनवून 'ही शलाका ग्रहण करा' असे सांगून शलाका ग्रहण करायला लावण्याद्वारे. Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ [Pg.76] kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṃ āvibhāvatthaṃ – आणि येथे कर्म किंवा उद्देश हेच प्रमाण आहे; परंतु व्यवहार, अनुश्रावण आणि शलाका-ग्रहण हे पूर्वभाग (पूर्व तयारी) आहेत. कारण अठरा वस्तू स्पष्ट करण्याच्या द्वारे बोलणाऱ्याने, त्यात आवड निर्माण करण्यासाठी घोषणा करून शलाका ग्रहण करायला लावली तरीही संघ विभाजित होत नाही. परंतु जेव्हा अशा प्रकारे चार किंवा त्याहून अधिक भिक्खू शलाका ग्रहण करून स्वतंत्र कर्म किंवा उद्देश करतात, तेव्हा संघ विभाजित झाला असे म्हणतात. अशा प्रकारे दृष्टीसंपन्न (मार्गज्ञान प्राप्त) व्यक्ती संघभेद करू शकते, हे शक्य नाही. एवढ्या विवेचनाने मातृघात इत्यादी पाच आनंतरीय कर्मे दर्शविली गेली आहेत, जी पृथग्जन करतो, आर्यश्रावक करत नाही. ती स्पष्ट करण्यासाठी — Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā; Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo. कर्माच्या द्वारे, द्वाराच्या द्वारे, तसेच कल्पस्थायित्वाच्या द्वारे आणि विपाकाच्या साधारणीकरणाच्या द्वारे निर्णय समजून घ्यावा. Tattha kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito. त्यामध्ये सर्वप्रथम कर्माच्या द्वारे — येथे मनुष्य असलेल्यानेच, मनुष्य असलेल्या आईचा किंवा वडिलांचा (जरी त्यांचे लिंग परिवर्तन झाले असले तरी) जीवितापासून वध केला, तर ते कर्म आनंतरीय होते. 'मी त्याच्या विपाकाला (फळाला) रोखीन' असा विचार करून संपूर्ण चक्रवाळ महाचैत्याच्या आकाराच्या सुवर्णस्तूपांनी भरून टाकले तरी, किंवा संपूर्ण चक्रवाळात भरून बसलेल्या भिक्खूसंघाला महादान दिले तरी, किंवा भगवान बुद्धांच्या संघाटीचा कोपरा न सोडता त्यांच्या मागे मागे फिरले तरी, कायाचा भेद झाल्यावर (मृत्य्यूनंतर) तो नरकातच उत्पन्न होतो. परंतु जो स्वतः मनुष्य असून तिर्यंच (प्राणी) असलेल्या आईचा किंवा वडिलांचा वध करतो, किंवा स्वतः तिर्यंच असून मनुष्य असलेल्या आई-वडिलांचा वध करतो, किंवा तिर्यंच असून तिर्यंच असलेल्या आई-वडिलांचा जीवितापासून वध करतो, त्याचे कर्म आनंतरीय होत नाही; परंतु ते अत्यंत गंभीर असते आणि आनंतरीय कर्माच्या अगदी जवळ जाऊन थांबते. हा प्रश्न मनुष्यजातीच्या संदर्भातच सांगितला गेला आहे. Tattha eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitāabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati. Mātāpitāabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni. त्या संदर्भात, एडक-चतुष्क (मेंढ्याविषयीचे चार पर्याय), संग्राम-चतुष्क आणि चोर-चतुष्क सांगितले पाहिजेत. 'मी मेंढ्याला मारतो' अशा हेतूने देखील, मेंढ्याच्या जागी उभे असलेल्या मनुष्य रूपी आईचा किंवा वडिलांचा वध करणारा मनुष्य आनंतरीय कर्माला प्राप्त होतो. परंतु मेंढ्याला मारण्याच्या हेतूने किंवा आई-वडिलांना मारण्याच्या हेतूने मेंढ्याला मारणारा आनंतरीय कर्माला प्राप्त होत नाही. आई-वडिलांना मारण्याच्या हेतूने आई-वडिलांना मारणारा मात्र आनंतरीय कर्माला प्राप्त होतोच. हाच नियम इतर दोन चतुष्कांमध्येही समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे आई-वडिलांच्या बाबतीत, त्याचप्रमाणे अर्हतांच्या बाबतीतही ही चतुष्के समजून घ्यावीत. Manussaarahantameva māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale [Pg.77] mārentassa ānantariyaṃ natthi. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. मनुष्य असलेल्या अर्हताचाच वध करून मनुष्य आनंतरीय कर्माला प्राप्त होतो, यक्ष असलेल्या अर्हताचा वध करून नाही. परंतु ते कर्म गंभीर असते, आनंतरीय कर्मासारखेच असते. आणि मनुष्य असलेल्या अर्हताला, तो पृथग्जन असतानाच शस्त्राने प्रहार केला किंवा विष दिले गेले असले, आणि जर तो अर्हतपद प्राप्त करून त्याच कारणाने मरतो, तर तो अर्हत-घातच ठरतो. परंतु जे दान पृथग्जन असताना दिले गेले होते आणि अर्हतपद प्राप्त झाल्यावर तो त्याचा उपभोग घेतो, ते पृथग्जनालाच दिलेले दान ठरते. उर्वरित आर्यपुद्गलांचा वध करणाऱ्याला आनंतरीय कर्म लागत नाही; परंतु ते कर्म गंभीर असते, आनंतरीय कर्मासारखेच असते. Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi. Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃyeva ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti. लोहितोत्पाद (तथागतांचे रक्त काढणे) कर्माच्या बाबतीत, तथागतांची काया अभेद्य असल्यामुळे, इतरांच्या उपक्रमामुळे त्वचा कापून रक्त बाहेर वाहविणे शक्य नाही. परंतु शरीराच्या आतच एकाच ठिकाणी रक्त गोळा होते. देवदत्ताने लोटलेल्या शिळेवरून तुटून आलेला एक तुकडा तथागतांच्या पायाला लागला, कुऱ्हाडीने प्रहार केल्याप्रमाणे पायाच्या आत रक्त साठले. तसे करणाऱ्याला आनंतरीय कर्म लागते. परंतु जीवकाने तथागतांच्या संमतीने शस्त्रक्रियेच्या सुरीने त्वचा कापून त्या जागेवरून दूषित रक्त बाहेर काढून त्यांना आराम मिळवून दिला, तसे करणाऱ्याला पुण्यकर्मच प्राप्त होते. Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati, bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti. आता जे तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर चैत्याचा भंग करतात, बोधिवृक्ष कापतात किंवा धातूंवर आघात करतात, त्यांना काय प्राप्त होते? त्यांना गंभीर कर्म लागते, जे आनंतरीय कर्मासारखेच असते. परंतु सधातू (धातू असलेल्या) स्तूपाला किंवा प्रतिमेला बाधा पोहोचवणारी बोधिवृक्षाची फांदी कापणे योग्य आहे. जरी तेथे बसलेले पक्षी चैत्यावर विष्ठा टाकत असतील, तरीही ती फांदी कापणे योग्यच आहे. कारण परिभोग-चैत्यापेक्षा शरीर-चैत्य अधिक श्रेष्ठ आहे. चैत्याच्या पायाला भेदून जाणाऱ्या बोधिवृक्षाच्या मुळालाही कापून टाकणे योग्य आहे. परंतु जी बोधिवृक्षाची फांदी बोधिघराला बाधा पोहोचवते, ती घराच्या रक्षणासाठी कापण्याची परवानगी नाही; कारण घर हे बोधिवृक्षासाठी बनवले आहे, घरासाठी बोधिवृक्ष नाही. आसनघराच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु ज्या आसनघरात धातू प्रस्थापित केल्या आहेत, त्याच्या रक्षणासाठी बोधिवृक्षाची फांदी कापणे योग्य आहे. बोधिवृक्षाच्या देखभालीसाठी रसहीन फांदी किंवा सडलेला भाग कापून टाकणे योग्यच आहे; भगवंतांच्या शरीराची सेवा केल्याप्रमाणे यातही पुण्यच प्राप्त होते. Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṃ vā karontassa, uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṃ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ, tathā navato ūnaparisāyaṃ. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati[Pg.78], tassa ānantariyakammaṃ hoti. Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ. Dhammavādino pana anavajjā. संघभेदाच्या बाबतीत, सीमेमध्ये राहणाऱ्या संघाने एकत्र न येता, स्वतंत्रपणे अनुयायी गोळा करून, (संघभेदाच्या कारणांचे) कथन करणाऱ्या, कानात हळूच सांगणाऱ्या किंवा शलाका ग्रहण करायला लावणाऱ्या, अथवा स्वतंत्रपणे (अपलोकन इत्यादी) कर्म करणाऱ्या किंवा स्वतंत्रपणे प्रातिमोक्ष (उद्देश) पठण करणाऱ्याचा संघभेदही होतो आणि त्याला आनंतर्य कर्मही लागते. परंतु, 'संघ एकजूट आहे' अशा कल्पनेने (समग्र संज्ञेने) 'हे योग्य आहे' असे मानून कर्म करणाऱ्याचा केवळ भेद होतो, आनंतर्य कर्म होत नाही; तसेच नऊपेक्षा कमी व्यक्तींच्या परिषदेतही (आनंतर्य कर्म होत नाही). अंतिम मर्यादेनुसार, किमान नऊ व्यक्तींमध्ये जो कोणी संघाचा भेद करतो, त्याला आनंतर्य कर्म लागते. त्याचे अनुकरण करणाऱ्या अधम्मवादी लोकांचे कर्म अत्यंत दोषयुक्त (महासावज्ज) असते. परंतु धम्मवादी लोक निर्दोष असतात। Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsanaṃ, idaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti. Evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo. त्या संघभेदाच्या बाबतीत, केवळ नऊ जणांच्याच संघभेदाविषयी हे सूत्र आहे – “हे उपालि! एका बाजूला चार भिक्खू असतात, दुसऱ्या बाजूला चार असतात, आणि नववा भिक्खू घोषणा करतो व शलाका ग्रहण करायला लावतो की, ‘हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे; हे स्वीकारा, हे पसंत करा.’ अशा प्रकारे, हे उपालि! संघामध्ये फूट (संघराजी) पडते आणि संघभेदही होतो. नऊ जणांमध्ये किंवा नऊपेक्षा अधिक जणांमध्ये, हे उपालि! संघामध्ये फूट पडते आणि संघभेदही होतो.” या पाच आनंतर्य कर्मांमध्ये संघभेद हे वचीकर्म (वाणीचे कर्म) आहे, आणि उर्वरित चार कायकर्म (शारीरिक कर्मे) आहेत. अशा प्रकारे कर्माच्या आधारे हा निर्णय समजून घ्यावा। Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti. Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo. द्वाराच्या (इंद्रियांच्या) दृष्टीने विचार केला असता, ही सर्वच आनंतर्य कर्मे कायद्वारातून (शारीरिक द्वारातून) किंवा वचीद्वारातून (वाणीच्या द्वारातून) उत्पन्न होतात. यातील पहिली चार कर्मे आज्ञा देणे किंवा विद्यामय प्रयोगाच्या द्वारे वचीद्वारातून उत्पन्न होऊनही कायद्वारालाच पूर्ण करतात; तर हाताच्या इशाऱ्याने (हस्तमुद्रेने) संघभेद करणाऱ्याच्या बाबतीत, तो कायद्वारातून उत्पन्न होऊनही वचीद्वारालाच पूर्ण करतो. अशा प्रकारे, या आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत द्वाराच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा। Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo. कल्पभर टिकण्याच्या (कल्पस्थायित्व) दृष्टीने विचार केला असता, या पाच कर्मांमध्ये केवळ संघभेद हेच कल्पभर टिकणारे (कल्पस्थायी) कर्म आहे. कारण कल्प सुरू असताना किंवा कल्पाच्या मध्यकाळात संघभेद केल्यास, कल्प नष्ट होतानाच (कल्पाच्या अंतीच) तो नरकातून मुक्त होतो. जर 'उद्याच कल्प नष्ट होणार आहे' अशा वेळी आज कोणी संघभेद केला, तर तो उद्याच मुक्त होतो आणि त्याला केवळ एक दिवसच नरकात यातना भोगाव्या लागतात. परंतु असे घडणे शक्य नाही. उर्वरित चार कर्मे केवळ आनंतर्य (मृत्यूनंतर लगेच फळ देणारी) असतात, कल्पस्थायी नसतात. अशा प्रकारे, या आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत कल्पस्थायित्वाच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा। Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti. Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati[Pg.79]. Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo. विपाकाच्या प्राधान्याच्या (प्रगट होण्याच्या) दृष्टीने विचार केला असता, ज्या व्यक्तीने ही पाचही कर्मे केली असतील, त्याला प्रतिसंधीच्या वेळी (पुढील जन्माच्या वेळी) केवळ संघभेदाचेच फळ मिळते; आणि उर्वरित कर्मे 'अहोसिकर्म' (फळ न देता नष्ट झालेली कर्मे) या संज्ञेस प्राप्त होतात. संघभेद नसताना, लोहितुत्पाद (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणे) प्रतिसंधीच्या वेळी फळ देते; त्याच्या अभावी अरहंतघात फळ देतो; आणि त्याच्या अभावी, जर पिता शीलवान असेल आणि माता दुःशील असेल, किंवा माता शीलवान नसेल, तर पितृघात प्रतिसंधीच्या वेळी फळ देतो. जर माता आणि पिता दोघांचाही घात केला असेल, आणि दोघेही शीलाच्या किंवा दुःशीलाच्या बाबतीत समान असतील, तर केवळ मातृघातच प्रतिसंधीच्या वेळी फळ देतो. कारण माता मुलांसाठी अत्यंत कठीण गोष्टी करणारी आणि अत्यंत उपकारी असते. अशा प्रकारे, या आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत विपाकाच्या प्राधान्याच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा। Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo. सामायिकत्व (साधारणत्व) इत्यादींच्या दृष्टीने विचार केला असता, पहिली चार कर्मे सर्वच गृहस्थ आणि प्रव्रजितांसाठी सामायिक आहेत. परंतु संघभेदाच्या बाबतीत – “हे उपालि! भिक्खुणी संघाचा भेद करत नाही, सिक्खमाना करत नाही, सामणेर करत नाही, सामणेरी करत नाही, उपासक करत नाही, उपासिका संघाचा भेद करत नाही. हे उपालि! जो भिक्खू प्रकृतस्थ (शुद्ध शील असलेला), समान संवासक (एकाच संवासातील) आणि समान सीमेमध्ये स्थित आहे, तोच भिक्खू संघाचा भेद करतो” या वचनानुसार, संघभेद केवळ वर उल्लेखिलेल्या प्रकारच्या भिक्खूचाच होतो, इतरांचा नाही; म्हणून तो असाधारण (असामायिक) आहे. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने हे सर्वच आनंतर्य कर्मे दुःखवेदनेने युक्त आणि द्वेष व मोहाने संप्रयुक्त असतात, हे दर्शवले आहे. अशा प्रकारे, या आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत सामायिकत्व इत्यादींच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा। Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. 'दुसऱ्या शास्त्याला (गुरूचा)' या शब्दाचा अर्थ असा की, 'हा माझा शास्ता आहे, परंतु तो शास्त्याचे कार्य करण्यास असमर्थ आहे' असे मानून आर्य पुद्गल दुसऱ्या जन्मातही (भवांतरातही) इतर कोणत्याही तीर्थकराला (पाखंडी गुरूला) 'हा माझा शास्ता आहे' असे स्वीकारेल, हे कधीही शक्य नाही (असे स्थान अस्तित्वात नाही), असा अर्थ आहे। 129. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ neyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi. १२९. 'एकाच लोकधातूमध्ये' याचा अर्थ दहा हजार लोकधातू असा आहे. कारण क्षेत्रे तीन प्रकारची असतात – जातिक्षेत्र, आज्ञाक्षेत्र आणि विषयक्षेत्र. त्यापैकी जातिक्षेत्र म्हणजे दहा हजार लोकधातू होय. कारण ती तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करताना, जन्माच्या वेळी, संबोधी प्राप्तीच्या वेळी, धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या वेळी, आयुष्यसंस्कार सोडताना आणि परिनिर्वाणाच्या वेळी कंपित होते. एक लाख कोटी चक्रवाळ (ब्रह्मांड) म्हणजे आज्ञाक्षेत्र होय. कारण आटानाटिय सुत्त, मोर परित्त, ध्वजग्ग परित्त, रतन परित्त इत्यादींची आज्ञा (प्रभाव) या क्षेत्रात चालते. परंतु विषयक्षेत्राला कोणतीही मर्यादा नाही. कारण बुद्धांच्या बाबतीत 'जेवढे ज्ञान आहे तेवढेच ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे, जेवढे ज्ञेय आहे तेवढेच ज्ञान आहे; ज्ञेयाची मर्यादा ज्ञानापर्यंत आहे आणि ज्ञानाची मर्यादा ज्ञेयापर्यंत आहे' या वचनानुसार, त्यांच्यासाठी अविषय (ज्ञानाच्या कक्षेबाहेरचे) असे काहीही नाही। Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ [Pg.80] cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. या तीन क्षेत्रांमध्ये, आपले हे चक्रवाळ वगळता इतर चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होतात, असे सांगणारे कोणतेही सूत्र (वचन) नाही; परंतु ते उत्पन्न होत नाहीत, असे सांगणारे वचन मात्र आहे. तीन पिटके म्हणजे विनयपिटक, सुत्तंतपिटक आणि अभिधम्मपिटक होय. तीन संगीती म्हणजे महाकस्सप थेरांची संगीती, यस थेरांची संगीती आणि मोग्गलिपुत्ततिस्स थेरांची संगीती होय. या तीन संगीतींमध्ये संमत झालेल्या त्रिपिटक बुद्धवचनात, आपले हे चक्रवाळ सोडून इतरत्र बुद्ध उत्पन्न होतात, असे सांगणारे कोणतेही सूत्र नाही; परंतु ते उत्पन्न होत नाहीत, असे सांगणारे सूत्र मात्र आहे। Apubbaṃ acarimanti apure apacchā. Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā. "अपुब्बं अचरिमं" (मागे-पुढे नाही) म्हणजे आधी नाही आणि नंतरही नाही. ते एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत, तर आधी किंवा नंतर उत्पन्न होतात, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, बोधिवृक्षाच्या पाठीवर (बोधिपल्लंगावर) "बोधी प्राप्त केल्याशिवाय मी उठणार नाही" असा निश्चय करून बसल्यापासून ते मातेच्या गर्भात प्रतिसंधी (गर्भधारणा) घेईपर्यंतच्या काळाला 'आधी' (पूर्व) असे समजू नये. कारण बोधिसत्त्वाच्या प्रतिसंधी-ग्रहणाने दहा हजार चक्रवाळांच्या कंपनानेच क्षेत्राचा स्वीकार (अधिकार) केला जातो आणि दुसऱ्या बुद्धाचा उत्पाद (उत्पत्ती) रोखला जातो. परिनिर्वाण काळापासून जोपर्यंत मोहरीच्या दाण्याएवढीही धातू (अस्थी-अवशेष) शिल्लक असते, तोपर्यंत 'नंतर' (पश्चात) असे समजू नये. कारण धातू अस्तित्त्वात असेपर्यंत बुद्धच अस्तित्त्वात आहेत असे मानले जाते. म्हणून, या दरम्यानच्या काळात दुसऱ्या बुद्धाचा उत्पाद रोखलेलाच असतो. परंतु, धातू-परिनिर्वाण झाल्यावर मात्र दुसऱ्या बुद्धाचा उत्पाद रोखला जात नाही. Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ. अंतर्धान (लोप पावणे) हे तीन प्रकारचे आहे: परियत्ती-अंतर्धान (अभ्यासाचा लोप), पटिवेध-अंतर्धान (साक्षात्काराचा लोप) आणि पटिपत्ती-अंतर्धान (आचरणाचा लोप). त्यामध्ये 'परियत्ती' म्हणजे तीन पिटक (त्रिपिटक). 'पटिवेध' म्हणजे सत्य-साक्षात्कार (चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार). 'पटिपत्ती' म्हणजे प्रतिपदा (आचरण/मार्ग). त्यामध्ये पटिवेध आणि पटिपत्ती हे कधी असतात तर कधी नसतात. कारण एका काळी पटिवेध धारण करणारे (साक्षात्कारी) भिक्खू पुष्कळ असतात, तेव्हा "हा भिक्खू पृथग्जन (सामान्य माणूस) आहे" असे बोट दाखवून सांगावे लागते. याच द्वीपात (श्रीलंकेत) एक वेळ अशी होती की पृथग्जन भिक्खू नावाचा कोणी नव्हताच. पटिपत्ती पूर्ण करणारे देखील कधी पुष्कळ असतात तर कधी थोडे असतात. अशा प्रकारे पटिवेध आणि पटिपत्ती हे कधी असतात तर कधी नसतात, परंतु शासनाच्या (धम्माच्या) अस्तित्वासाठी परियत्ती हेच प्रमाण आहे. Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigataṃ visesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti. बुद्धिमान मनुष्य त्रिपिटक ऐकून दोन्ही (पटिपत्ती आणि पटिवेध) पूर्ण करतो. ज्याप्रमाणे आमचे बोधिसत्त्व आळार कालामांच्या जवळ पाच अभिज्ञा आणि सात समापत्ती प्राप्त करून 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (संज्ञा-नासंज्ञायतन) समापत्तीच्या पूर्वकर्माविषयी विचारते झाले, तेव्हा त्यांनी "मी हे जाणत नाही" असे सांगितले. त्यानंतर उदक रामपुत्तांच्या जवळ जाऊन, प्राप्त केलेल्या विशेषाची तुलना करून त्यांनी 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' समापत्तीच्या पूर्वकर्माविषयी विचारले, तेव्हा त्यांनी ते सांगितले. त्यांच्या सांगण्याबरोबरच महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) ते प्राप्त केले. त्याचप्रमाणे, प्रज्ञावान भिक्खू परियत्ती ऐकून दोन्ही पूर्ण करतो. म्हणून, परियत्ती टिकून राहिली की शासन (धम्म) टिकून राहते. Yadā [Pg.81] pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti. Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā (su. ni. sabhiyasuttaṃ) viya āḷavakapucchā (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.246) viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu. परंतु जेव्हा तिचा (परियत्तीचा) लोप होतो, तेव्हा सर्वप्रथम अभिधम्मपिटक नष्ट होते. त्यामध्ये 'पट्ठान' (प्रस्थान) सर्वात आधी अंतर्धान पावते आणि अनुक्रमाने शेवटी 'धम्मसंगणी' नष्ट होते. ते अंतर्धान पावले तरी इतर दोन पिटक शिल्लक असेपर्यंत शासन टिकूनच राहते. त्यामध्ये सुत्तंतपिटकाचा लोप होत असताना, सर्वप्रथम अंगुत्तरनिकाय एकादश-निपातापासून सुरू होऊन एकक-निपातापर्यंत अंतर्धान पावतो. त्यानंतर संयुत्तनिकाय चक्कपेय्यालापासून ओघतरण सुत्तापर्यंत अंतर्धान पावतो. त्यानंतर मज्झिमनिकाय इंद्रियभावना सुत्तापासून मूलपरियाय सुत्तापर्यंत अंतर्धान पावतो. त्यानंतर दीघनिकाय दसुत्तर सुत्तापासून ब्रह्मजाल सुत्तापर्यंत अंतर्धान पावतो. शेवटी एक किंवा दोन गाथांचे प्रश्न विचारणे दीर्घकाळ चालते, परंतु ते शासनाला टिकवून ठेवू शकत नाही; जसे की सभिय-पुच्छा (सभिय सुत्त) किंवा आळवक-पुच्छा (आळवक सुत्त) च्या बाबतीत झाले होते. असे म्हणतात की, कस्सप बुद्धांच्या काळातील या गाथा मधल्या काळात शासनाला टिकवून ठेवू शकल्या नाहीत. Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjaupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgamaddhānaṃ gacchati, setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritāti. परंतु दोन पिटक अंतर्धान पावले तरी विनयपिटक शिल्लक असेपर्यंत शासन टिकून राहते. परिवार आणि खंधक अंतर्धान पावले तरी उभतोविभंग शिल्लक असेपर्यंत शासन टिकूनच राहते. उभतोविभंग अंतर्धान पावले तरी केवळ मातिका (मातृका) शिल्लक राहिली तरी शासन टिकूनच राहते. मातिका अंतर्धान पावली तरी पातिमोक्ख, पब्बज्जा (प्रव्रज्या) आणि उपसंपदा टिकून असेपर्यंत शासन टिकून राहते. भिक्खूंचे लिंग (वेष/चिन्ह) दीर्घकाळ चालते, परंतु पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या श्रमणांची परंपरा (श्वेतवस्त्र श्रमणवंश) कस्सप बुद्धांच्या काळापासून शासनाला टिकवून ठेवू शकली नाही. परंतु, अंतिम व्यक्तीच्या सत्य-साक्षात्कारापासून आणि अंतिम व्यक्तीच्या शीलभंगापासून शासनाचा ऱ्हास (लोप) झाला असे मानले जाते. त्यानंतर मात्र दुसऱ्या बुद्धाचा उत्पाद रोखला जात नाही. Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti. परिनिर्वाण हे तीन प्रकारचे आहे: क्लेश-परिनिर्वाण, स्कंध-परिनिर्वाण आणि धातू-परिनिर्वाण. त्यामध्ये क्लेश-परिनिर्वाण बोधिपल्लंगावर झाले, स्कंध-परिनिर्वाण कुसिनारा येथे झाले आणि धातू-परिनिर्वाण भविष्यात होईल. असे म्हणतात की, शासनाच्या ऱ्हासाच्या वेळी या तांबपण्णी द्वीपातील (श्रीलंकेतील) सर्व धातू एकत्रित होऊन महाचेतीयाकडे जातील; महाचेतीयावरून नागद्वीपातील राजायतन चेतीयाकडे आणि तेथून महाबोधिपल्लंगाकडे जातील. नागलोकातून, देवलोकातून आणि ब्रह्मलोकातूनही सर्व धातू महाबोधिपल्लंगाकडेच जातील. मोहरीच्या दाण्याएवढीही धातू मधल्या काळात नष्ट होणार नाही. सर्व धातू महाबोधिपल्लंगावर एकत्रित होऊन, सोन्याच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे एकसंध होऊन सहा रंगांचे किरण (षड्रश्मी) उत्सर्जित करतील, जे दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरतील. Tato [Pg.82] dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na anantaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. त्यानंतर दहा हजार चक्रवाळांमधील देव एकत्र येऊन, "आज शास्ता परिनिर्वाण पावत आहेत, आज शासन लोप पावत आहे, आता हे आपले त्यांचे अंतिम दर्शन आहे," असा विचार करून दशबलांच्या (बुद्धांच्या) परिनिर्वाणाच्या दिवसापेक्षाही अधिक तीव्र शोक करतील. अनागामी आणि क्षीणास्रव (अर्हत) देवांना सोडून उर्वरित देव स्वतःला सावरू शकणार नाहीत. धातूंमधून तेजोधातू (अग्नी) उत्पन्न होऊन ब्रह्मलोकापर्यंत वर जाईल. मोहरीच्या दाण्याएवढीही धातू शिल्लक असेपर्यंत एकच ज्वाला धगधगत राहील; आणि धातू पूर्णपणे भस्मसात झाल्यावर ती ज्वाला विझून जाईल. अशा प्रकारे महान प्रभाव दाखवून धातू अंतर्धान पावल्यावर शासन अंतर्धान पावले असे मानले जाते. जोपर्यंत अशा प्रकारे लोप होत नसल्यास, तोपर्यंत त्याला 'अचरिम' (नंतर नाही) असे म्हणतात. अशा प्रकारे, दोन बुद्ध मागे-पुढे न होता (एकाच वेळी) उत्पन्न व्हावेत, हे शक्य नाही (असे घडणे कधीही शक्य नाही). Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti. Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.171-174). पण दोन बुद्ध एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) का उत्पन्न होत नाहीत? कारण तसे झाल्यास त्यांचे आश्चर्यत्व (अद्भूतपण) उरणार नाही. बुद्ध हे खरोखरच आश्चर्यकारक मनुष्य असतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्षूंनो, जगात उत्पन्न होणारा एकच व्यक्ती असा आहे, जो एक आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून उत्पन्न होतो. तो एक व्यक्ती कोण? तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होय.' Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, na acchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti. जर दोन, चार, आठ किंवा सोळा बुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न झाले, तर ते आश्चर्यकारक राहणार नाहीत. जसे एकाच विहारात दोन चैत्य (स्तूपांचे) असल्यास त्यांचा लाभ-सत्कार भव्य होत नाही, आणि भिक्षूंची संख्या जास्त असल्यामुळे ते आश्चर्यकारक वाटत नाहीत; त्याचप्रमाणे बुद्धांच्या बाबतीतही होईल. म्हणूनच, ते एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā. Tato na acchariyo siyā, ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti. आणि देशनेमध्ये (उपदेशात) कोणताही विशेष भेद न राहिल्यामुळे देखील ते एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत. सविस्तर सांगायचे तर, सतीपट्ठान इत्यादी भेद असलेल्या ज्या धर्माचा उपदेश एक बुद्ध करतात, दुसऱ्या बुद्धाने उत्पन्न होऊन देखील त्याच धर्माचा उपदेश करावा लागेल. त्यामुळे त्यात काही आश्चर्य उरणार नाही. परंतु, जेव्हा एकच बुद्ध धर्माचा उपदेश करतात, तेव्हा ती देशना देखील आश्चर्यकारक ठरते. Vivādābhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppajjantesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti. Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi (mi. pa. 5.1.1) – आणि वाद निर्माण होऊ नये म्हणून देखील ते एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत. जर अनेक बुद्ध उत्पन्न झाले, तर अनेक आचार्यांच्या शिष्यांप्रमाणे लोक आपापसात वाद घालू लागतील की, 'आमचे बुद्ध अधिक प्रसन्न करणारे आहेत, आमच्या बुद्धांचा आवाज मधुर आहे, आमचे बुद्ध अधिक पुण्यवान व लाभवान आहेत.' या कारणास्तव देखील ते एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत. शिवाय, हे कारण राजा मिलिंदाने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देताना स्थवीर नागसेनांनी सविस्तर स्पष्ट केलेच आहे. ते खालीलप्रमाणे म्हटले आहे – ‘‘Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā [Pg.83] apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti? Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto. Yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ brūhi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti. 'भंते नागसेन, भगवंतांनी असे म्हटले आहे की – 'हे भिक्षूंनो, एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न होतील, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही; अशी स्थिती अस्तित्वात नाही.' परंतु भंते नागसेन, सर्वच तथागत उपदेश करताना सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांचाच उपदेश करतात, चार आर्यसत्यांचेच कथन करतात, तीन शिक्षांचेच (शील, समाधी, प्रज्ञा) शिक्षण देतात आणि अप्रमादाच्या आचरणाचेच अनुशासन करतात. भंते नागसेन, जर सर्वच तथागतांची देशना एकच, चर्चा एकच, शिक्षा एकच आणि अनुशासन एकच आहे, तर मग कोणत्या कारणाने दोन तथागत एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत? एका बुद्धाच्या उत्पत्तीने देखील हा लोक अत्यंत प्रकाशमान होतो. जर दुसरे बुद्ध उत्पन्न झाले, तर दोघांच्या प्रकाशाने हा लोक आणखी जास्त प्रकाशमान होईल. आणि उपदेश करताना दोन्ही तथागत सहजपणे उपदेश व अनुशासन करू शकतील. म्हणून भंते, मला याचे कारण सांगा, जेणेकरून मी शंकारहित होईन,' असे राजा म्हणाला. Ayaṃ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya. स्थवीर नागसेन म्हणाले, 'महाराज, हा दहा हजारांचा लोकधातू एकाच बुद्धाला धारण करू शकतो, तो एकाच तथागताच्या गुणांचे ओझे सहन करू शकतो. जर दुसरे बुद्ध उत्पन्न झाले, तर हा दहा हजारांचा लोकधातू ते सहन करू शकणार नाही; तो कंपित होईल, थरथरेल, झुकेल, खाली वाकेल, इकडेतिकडे डळमळीत होईल, विखुरला जाईल, नष्ट होईल, पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल आणि स्थिर राहू शकणार नाही.' Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya. Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya. 'जसे की महाराज, समजा एखादी नाव केवळ एकाच माणसाला वाहून नेण्यास सक्षम आहे. एक माणूस त्यावर चढला असता ती नाव पाण्यावर व्यवस्थित तरंगत राहते. त्यानंतर, वयाने, वर्णाने, आकाराने, शरीरयष्टीने आणि सर्व अंगप्रत्यंगांनी अगदी पहिल्या माणसासारखाच असलेला दुसरा माणूस तिथे आला आणि तोही त्या नावेवर चढला. महाराज, ती नाव त्या दोघांनाही धारण करू शकेल का?' राजा म्हणाला, 'नाही भंते, ती डळमळेल, थरथरेल, झुकेल, खाली वाकेल, इकडेतिकडे हेलकावे खाईल, तिचे तुकडे होतील, ती नष्ट होईल, पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल, स्थिर राहणार नाही आणि पाण्यात बुडून जाईल.' नागसेन म्हणाले, 'महाराज, अगदी त्याचप्रमाणे हा दहा हजारांचा लोकधातू एकाच बुद्धाला धारण करू शकतो, तो एकाच तथागताच्या गुणांचे ओझे सहन करू शकतो. जर दुसरे बुद्ध उत्पन्न झाले, तर हा दहा हजारांचा लोकधातू ते सहन करू शकणार नाही; तो कंपित होईल... आणि स्थिर राहू शकणार नाही.' Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ [Pg.84] bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃ bhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti. 'किंवा महाराज, जसे एखाद्या माणसाने आपल्या आवडीचे भोजन गळ्यापर्यंत पूर्ण भरून तृप्त होईपर्यंत केले; ज्यामुळे तो पूर्णपणे तृप्त, संतुष्ट आणि न वाकणाऱ्या काठीसारखा ताठ झाला आहे. त्याने पुन्हा एकदा तेवढेच भोजन केले, तर महाराज, तो माणूस सुखी होईल का?' राजा म्हणाला, 'नाही भंते, तो आजारी पडेल किंवा मरेल.' नागसेन म्हणाले, 'महाराज, अगदी त्याचप्रमाणे हा दहा हजारांचा लोकधातू एकाच बुद्धाला धारण करू शकतो... आणि स्थिर राहू शकणार नाही.' Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, apinu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti. राजा म्हणाला, 'भंते नागसेन, काय अति-धर्माच्या (श्रेष्ठ गुणांच्या) भाराने पृथ्वी कंपित होते?' नागसेन म्हणाले, 'महाराज, समजा येथे रत्नांनी काठोकाठ भरलेल्या दोन गाड्या आहेत. एका गाडीतील रत्ने काढून दुसऱ्या गाडीत ओतली, तर महाराज, ती एक गाडी दोन्ही गाड्यांमधील रत्नांचा भार सहन करू शकेल का?' राजा म्हणाला, 'नाही भंते, तिच्या चाकाचा मध्यभाग (नाभी) फुटेल, तिचे आरे तुटतील, तिची धाव निखळेल आणि तिचा आसही तुटेल.' नागसेन म्हणाले, 'महाराज, काय रत्नांच्या अतिभारामुळे ती गाडी तुटली?' राजा म्हणाला, 'होय भंते.' नागसेन म्हणाले, 'महाराज, अगदी त्याचप्रमाणे अति-धर्माच्या (श्रेष्ठ गुणांच्या) भाराने पृथ्वी कंपित होते.' Apica mahārāja imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ, aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya – ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. 'शिवाय महाराज, हे कारण बुद्धांचे सामर्थ्य दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. याविषयीचे दुसरे एक योग्य कारण देखील ऐका, ज्या कारणामुळे दोन सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत. महाराज, जर दोन सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न झाले, तर त्यांच्या अनुयायांमध्ये वाद निर्माण होईल की, 'हे तुमचे बुद्ध आणि हे आमचे बुद्ध' आणि असे दोन तट पडतील. महाराज, जसे दोन शक्तिशाली मंत्र्यांच्या अनुयायांमध्ये वाद निर्माण होतो की, 'हा तुमचा मंत्री आणि हा आमचा मंत्री' आणि त्यांचे दोन तट पडतात; अगदी त्याचप्रमाणे महाराज, जर दोन सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न झाले, तर त्यांच्या अनुयायांमध्ये वाद निर्माण होईल की, 'हे तुमचे बुद्ध आणि हे आमचे बुद्ध' आणि त्यांचे दोन तट पडतील. महाराज, हे पहिले कारण आहे, ज्या कारणामुळे दोन सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत.' Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Idampi kho tvaṃ, mahārāja[Pg.85], kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. महाराज, आणखी एक श्रेष्ठ कारण ऐका, ज्या कारणामुळे दोन सम्यकसबुद्ध एकाच क्षणी उत्पन्न होत नाहीत. महाराज, जर दोन सम्यकसबुद्ध एकाच क्षणी उत्पन्न झाले, तर 'बुद्ध सर्वश्रेष्ठ आहेत' हे जे वचन आहे, ते असत्य ठरेल. 'बुद्ध ज्येष्ठ आहेत' हे जे वचन आहे, ते असत्य ठरेल. 'बुद्ध श्रेष्ठ आहेत', 'बुद्ध विशिष्ट आहेत', 'बुद्ध उत्तम आहेत', 'बुद्ध प्रवर आहेत', 'बुद्ध असम आहेत', 'बुद्ध असमसम आहेत', 'बुद्ध अप्रतिसम आहेत', 'बुद्ध अप्रतिभाग आहेत', 'बुद्ध अप्रतिपुद्गल आहेत' हे जे वचन आहे, ते असत्य ठरेल. महाराज, तुम्ही याही कारणाचा अर्थ समजून घ्या, ज्या कारणामुळे दोन सम्यकसबुद्ध एकाच क्षणी उत्पन्न होत नाहीत. Apica kho mahārāja buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi mahārāja yaṃ loke mahantaṃ, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṃ uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti. शिवाय, महाराज, बुद्ध भगवंतांचा हा स्वभावधर्मच आहे की, जगात एका वेळी एकच बुद्ध उत्पन्न होतात. कोणत्या कारणामुळे? सर्वज्ञ बुद्धगुणांच्या महानतेमुळे. महाराज, जगात जे काही महान आहे, ते एकच असते, हे दुसरेही कारण ऐका. महाराज, पृथ्वी विशाल आहे, ती एकच आहे. महासागर महान आहे, तो एकच आहे. पर्वतराज सिनेरू महान आहे, तो एकच आहे. आकाश महान आहे, ते एकच आहे. शक्र महान आहे, तो एकच आहे. मार महान आहे, तो एकच आहे. ब्रह्मा महान आहे, तो एकच आहे. तथागत अर्हत सम्यकसबुद्ध महान आहेत, ते या जगात एकच आहेत. जिथे ते उत्पन्न होतात, तिथे दुसऱ्या कोणाला स्थान नसते. म्हणून, महाराज, तथागत अर्हत सम्यकसबुद्ध जगात एकाच वेळी एकच उत्पन्न होतात. भन्ते नागसेन, आपण उपमा आणि कारणांसह या प्रश्नाचे अतिशय सुंदर स्पष्टीकरण केले आहे. Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti. 'एकाच लोकधातूमध्ये' म्हणजे एकाच चक्रवाळात. खाली याच पदाने दहा हजार चक्रवाळ ग्रहण केले आहेत, त्यांची मर्यादा देखील एकाच चक्रवाळाने निश्चित करणे योग्य आहे. कारण बुद्ध जेव्हा उत्पन्न होतात, तेव्हा याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात. उत्पत्तीचे स्थान मर्यादित केल्यामुळे, या चक्रवाळाव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळांमध्ये ते उत्पन्न होत नाहीत, हे सिद्धच होते. Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti, cakkavattino kālaṃkiriyato vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālaṃkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito. 'अपूर्व आणि अचरिम' या संदर्भात, येथे चक्ररत्नाच्या प्रकटीकरणापूर्वीचा काळ म्हणजे 'पूर्व' आणि त्याच्या अंतर्धानानंतरचा काळ म्हणजे 'चरिम' होय. त्यात चक्ररत्नाचे अंतर्धान दोन कारणांनी होते: चक्रवर्ती राजाच्या मृत्यूमुळे किंवा त्याच्या प्रव्रज्येमुळे. आणि ते अंतर्धान पावणारे चक्ररत्न, राजाच्या मृत्यू किंवा प्रव्रज्येनंतर सातव्या दिवशी अंतर्धान पावते; त्यानंतर दुसऱ्या चक्रवर्ती राजाचे प्रकटीकरण प्रतिबंधित नसते. Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti. Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya. Ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṃ[Pg.86]. Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti. पण एकाच चक्रवाळात दोन चक्रवर्ती राजे का उत्पन्न होत नाहीत? विवादाचा अंत करण्यासाठी, आश्चर्यकारकतेचा अभाव टाळण्यासाठी आणि चक्ररत्नाच्या महान प्रभावामुळे. कारण जर दोन राजे उत्पन्न झाले, तर 'आमचा राजा महान आहे, आमचा राजा महान आहे' असा विवाद उत्पन्न होईल. तसेच, 'एका द्वीपात एक चक्रवर्ती आणि दुसऱ्या द्वीपात दुसरा चक्रवर्ती' असे झाल्यास त्यात काही आश्चर्य उरणार नाही. आणि दोन हजार लहान द्वीपांनी वेढलेल्या चार महाद्वीपांवर आधिपत्य गाजवण्याची चक्ररत्नाची जी महान शक्ती आहे, ती क्षीण होईल. अशा प्रकारे, विवादाचा अंत करण्यासाठी, आश्चर्यकारकतेचा अभाव टाळण्यासाठी आणि चक्ररत्नाच्या महान प्रभावामुळे एकाच चक्रवाळात दोन चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होत नाहीत. 130. Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati. १३०. 'स्त्री अर्हत सम्यकसबुद्ध असू शकते' या संदर्भात, सर्वज्ञतेचे गुण प्रकट करून लोकोत्तर स्थिती प्राप्त करण्यास समर्थ असणारे बुद्धत्व तर दूरच राहो, स्त्रीला बुद्धत्वासाठी केवळ संकल्प (प्रणिधान) करणे देखील शक्य होत नाही. Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti. (bu. vaṃ. 2.59) – मनुष्यत्व, पुरुषत्व, हेतू (समर्थता), शास्त्यांचे दर्शन, प्रव्रज्या, गुणसंपत्ती, अधिकार आणि तीव्र इच्छा; या आठ गोष्टी एकत्र आल्यावरच बुद्धत्वाचा संकल्प यशस्वी होतो. Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho. कारण हीच बुद्धत्वाच्या संकल्पाच्या यशाची कारणे आहेत. अशा प्रकारे, जो संकल्प पूर्ण करण्यासही स्त्री असमर्थ आहे, तिला बुद्धत्व कोठून मिळणार? म्हणूनच, 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग येऊ शकत नाही की एखादी स्त्री अर्हत सम्यकसबुद्ध होईल' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. सर्व प्रकारे परिपूर्ण असलेला पुण्याचा संचय सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशाच शरीराला जन्म देतो, म्हणून केवळ पुरुषच अर्हत सम्यकसबुद्ध होऊ शकतो. Yaṃ itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni. 'स्त्री चक्रवर्ती राजा असू शकते' इत्यादींच्या संदर्भात देखील, ज्या अर्थी स्त्रीमध्ये कोशाच्छादित गुप्तेंद्रिय इत्यादी लक्षणांचा अभाव असल्यामुळे महापुरुषांची लक्षणे पूर्ण होत नाहीत, स्त्रीरत्नाच्या अभावामुळे सात रत्नांची पूर्णता प्राप्त होत नाही आणि सर्व मनुष्यांपेक्षा श्रेष्ठ असा शरीरभाव नसतो, म्हणूनच, 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग येऊ शकत नाही की एखादी स्त्री चक्रवर्ती राजा होईल' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. आणि ज्या अर्थी शक्रत्व इत्यादी तीन पदे उत्तम आहेत आणि स्त्रीत्व हे हीन आहे, म्हणून तिच्यासाठी शक्रत्व इत्यादी पदे देखील निषिद्ध आहेत. Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi? Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṃ. पण ज्याप्रमाणे स्त्रीलिंग ब्रह्मलोकात नाही, त्याचप्रमाणे पुरुषलिंग देखील ब्रह्मलोकात नाही ना? म्हणून 'पुरुष ब्रह्मपद प्राप्त करू शकतो, हा प्रसंग शक्य आहे' असेही म्हणणे अयोग्य ठरेल का? नाही, असे म्हणणे अयोग्य नाही. का? कारण येथील पुरुष तिथे उत्पन्न होतो म्हणून. येथे 'ब्रह्मत्व' या शब्दाने 'महाब्रह्मपद' अभिप्रेत आहे. स्त्री या जगात ध्यानाचा सराव करून, मृत्यूनंतर ब्रह्मपारिषद्य देवांच्या संगतीत उत्पन्न होते, महाब्रह्मांच्या संगतीत नाही. परंतु पुरुष तिथे उत्पन्न होऊ शकत नाही, असे म्हणता येणार नाही. आणि जरी तिथे दोन्ही लिंगांचा अभाव समान असला, तरी ब्रह्मांचे रूप पुरुषासारखेच असते, स्त्रीसारखे नाही. म्हणून हे अगदी योग्यच म्हटले आहे. 131. Kāyaduccaritassātiādīsu [Pg.87] yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṃ nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ, evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ – १३१. 'कायदुश्चरित' इत्यादींच्या संदर्भात, ज्याप्रमाणे कडुनिंबाचे बी किंवा कडू दोडक्याचे बी इत्यादी गोड फळ देत नाहीत, तर ते अप्रिय आणि कडूच फळ देतात, त्याचप्रमाणे शारीरिक दुष्कृत्ये इत्यादी गोड विपाक देत नाहीत, तर ते कडू विपाकच देतात. आणि ज्याप्रमाणे उसाचे बी किंवा शाळीचे बी इत्यादी गोड आणि स्वादिष्ट फळच देतात, अप्रिय किंवा कडू फळ देत नाहीत, त्याचप्रमाणे शारीरिक सुकृत्ये इत्यादी गोडच विपाक देतात, कडू विपाक देत नाहीत. हे असे म्हटलेही आहे – ‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256); "माणूस जसे बी पेरतो, तसेच त्याला फळ मिळते; कल्याणकारी कल्याण मिळवतो आणि पाप करणारा वाईट फळ मिळवतो." Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ. म्हणूनच, 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग येऊ शकत नाही की शारीरिक दुष्कृत्यामुळे...' इत्यादी म्हटले आहे. Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva nesaṃ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ uppattinimittaṃ upaṭṭhāti, iti nesaṃ iminā uppattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva. ‘कायदुच्चरितसमङ्गी’ (कायेने दुश्चरित करणारा) इत्यादींमध्ये ‘समङ्गी’ (समंगी) म्हणजे पाच प्रकारची समंगिता (समंगीभाव) जाणावी: आयूहन-समंगिता, चेतना-समंगिता, कर्म-समंगिता, विपाक-समंगिता आणि उपट्ठान-समंगिता (उपस्थिती-समंगिता). त्यामध्ये, कुशल आणि अकुशल कर्माचा संचय (आयूहन) करण्याच्या क्षणी असणाऱ्या अवस्थेला ‘आयूहन-समंगिता’ असे म्हणतात. तसेच तिला ‘चेतना-समंगिता’ देखील म्हणतात. परंतु, जोपर्यंत प्राणी अर्हत्त्व प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत सर्व प्राणी पूर्वी संचित केलेल्या आणि विपाक देण्यास योग्य असलेल्या कर्माच्या संदर्भाने ‘कर्म-समङ्गी’ (कर्मयुक्त) म्हटले जातात; ही ‘कर्म-समंगिता’ होय. ‘विपाक-समंगिता’ ही केवळ विपाकाच्या (फलाच्या) क्षणीच जाणावी. जोपर्यंत प्राणी अर्हत्त्व प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांचे त्या त्या गतीतून च्युत होऊन (मरण पावून) नरकात उत्पन्न होणाऱ्यांना अग्नीच्या ज्वाला, लोहकुंभी इत्यादी उपस्थित होणाऱ्या आकारांमुळे नरक; गर्भाशयात उत्पन्न होणाऱ्यांना मातेचे उदर; देवांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांना कल्पवृक्ष, विमान इत्यादी उपस्थित होणाऱ्या आकारांमुळे देवलोक; अशा प्रकारे उत्पत्तीचे निमित्त (उत्पत्तिनिमित्त) उपस्थित होते. अशा प्रकारे, या उत्पत्तिनिमित्ताच्या उपस्थितीपासून मुक्त न असणे म्हणजेच ‘उपट्ठान-समंगिता’ होय. ती चळणारी (बदलणारी) असते, उर्वरित चार निश्चळ (स्थिर) असतात. कारण नरक उपस्थित झाला असतानाही देवलोक उपस्थित होऊ शकतो, देवलोक उपस्थित झाला असतानाही नरक उपस्थित होऊ शकतो, मनुष्यलोक उपस्थित झाला असतानाही तिर्यक योनी उपस्थित होऊ शकते, आणि तिर्यक योनी उपस्थित झाली असतानाही मनुष्यलोक उपस्थित होतोच. Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi. Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi jarako’’ti [Pg.88] mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto – ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti. Na passasi tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero – ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ āharitvā mañce nisīdāpetvā – ‘‘ayaṃ mahāthera-pūjā tumhākaṃ atthāya katā ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. So mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha apetha soṇā’’ti āha. Kimidaṃ therāti? Etā te, tāta, mātaro āgacchantīti. Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgītiādi vuttaṃ. याविषयी ही कथा आहे – सोणगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या अचल विहारात सोण थेर नावाचे एक धम्मकथिक भिक्खू राहत होते. त्यांचे वडील कुत्र्यांच्या साहाय्याने शिकार करून उपजीविका करणारे (व्याध) होते. थेरांनी त्यांना त्या कर्मापासून रोखण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते त्यांना संयमात प्रस्थापित करू शकले नाहीत. 'हा वृद्ध माणूस नरकात नष्ट होऊ नये' असा विचार करून त्यांनी वृद्धपकाळी त्यांच्या इच्छेविरुद्ध त्यांना प्रवज्जित केले. ते आजारी पडून अंथरुणावर खिळले असताना त्यांना नरक उपस्थित झाला. सोणगिरीच्या पायथ्याकडून मोठे मोठे कुत्रे येऊन त्यांना खाऊ इच्छितात अशा प्रकारे त्यांना वेढून उभे राहिले. ते अत्यंत भयभीत होऊन म्हणाले, 'बाळ सोण, त्यांना दूर कर! बाळ सोण, त्यांना दूर कर!' थेरांनी विचारले, 'महाथेर, मी काय दूर करू?' 'बाळा, तुला दिसत नाही का?' असे म्हणून त्यांनी ती सर्व हकीकत सांगितली. सोण थेरांनी विचार केला, 'माझ्यासारख्या पुत्राचे वडील नरकात कसे काय उत्पन्न होतील? मी त्यांचा आधार बनेन.' त्यांनी सामणेरांकडून विविध प्रकारची फुले मागवून घेतली आणि चैत्य प्रांगण व बोधी प्रांगणात फुलांचे थर पसरवून पूजा केली आणि आसनांची पूजा करवून घेतली. नंतर वडिलांना खाटेसह चैत्य प्रांगणात आणले आणि खाटेवर बसवून ते म्हणाले, 'महाथेर, ही पूजा तुमच्यासाठी केली आहे. ‘भगवंता, ही माझी गरिबाची भेट आहे’ असे म्हणून भगवंतांना वंदन करा आणि आपले चित्त प्रसन्न करा.' त्या वृद्ध महाथेरांनी ती पूजा पाहून आणि त्याप्रमाणे करत आपले चित्त प्रसन्न केले. त्याच क्षणी त्यांना देवलोक उपस्थित झाला. नंदनवन, चित्तलतावन, मिस्सकवन, फारुसकवन ही उद्याने, विमाने आणि अप्सरा त्यांना वेढून उभ्या असल्यासारख्या दिसू लागल्या. ते म्हणाले, 'बाजूला व्हा, बाजूला व्हा, सोण!' 'थेर, हे काय आहे?' असे विचारल्यावर, 'बाळा, या तुझ्या माता येत आहेत,' असे ते म्हणाले. थेरांनी विचार केला, 'महाथेरांना स्वर्ग उपस्थित झाला आहे.' अशा प्रकारे, उपट्ठान-समंगिता चंचल असते, हे जाणावे. या समंगितांमध्ये, येथे आयूहन, चेतना आणि कर्म-समंगितेच्या आधारे ‘कायदुच्चरितसमङ्गी’ इत्यादी म्हटले गेले आहे. 132. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti ‘‘evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṃ samannāharitvā evaṃ sassirikaṃ katvā desitasuttassa nāma bhagavatā nāmaṃ na gahitaṃ. Handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca. १३२. ‘एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दो’ (असे म्हटले असता आयुष्मान आनंद) याचा अर्थ असा की – भगवंतांनी या सूत्राचे अशा प्रकारे प्रवचन केले असता, थेरांनी (आनंद थेरांनी) सुरुवातीपासून संपूर्ण सूत्राचे नीट मनन केले आणि विचार केला, 'भगवंतांनी इतके वैभवशाली सूत्र उपदेशिले आहे, परंतु त्याचे नाव भगवंतांनी घेतलेले नाही. चला, मी भगवंतांकडून याचे नाव निश्चित करून घेतो.' असा विचार करून त्यांनी भगवंतांना हे विचारले. Tasmā tiha tvantiādīsu ayaṃ atthayojanā – ‘तस्मा तिह त्वं’ (म्हणून तू) इत्यादी शब्दांची अर्थयोजना खालीलप्रमाणे आहे – Ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye ‘‘aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo, cha imā, ānanda, dhātuyo’’ti evaṃ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ bahudhātukotipi naṃ dhārehi. Yasmā panettha dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā[Pg.89], tasmā catuparivaṭṭotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca ādāsaṃ olokentassa mukhanimittaṃ viya imaṃ dhammapariyāyaṃ olokentassa ete dhātuādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṃ paggahetvā parasenaṃ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṃ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṃ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṃ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā pañcāvudhaṃ gahetvā parasenaṃ viddhaṃsetvā jayaṃ gaṇhanti, evaṃ yoginopi idha vuttaṃ vipassanāvudhaṃ gahetvā kilesasenaṃ viddhaṃsetvā arahattajayaṃ gaṇhanti. Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehīti. “आनंदा, ज्याअर्थी या धर्मपर्यायात ‘आनंदा, या अठरा धातू आहेत, आनंदा, या सहा धातू आहेत’ अशा प्रकारे अनेक धातूंचे वर्गीकरण केले गेले आहे, म्हणून तू या धर्मपर्यायाला ‘बहुधातुक’ म्हणून लक्षात ठेव. आणि ज्याअर्थी यामध्ये धातू, आयतन, प्रतीत्यसमुत्पाद आणि स्थान-अस्थान यांच्या आधारे चार आवर्तने (परिवट्ट) सांगितले आहेत, म्हणून याला ‘चतुपरिवट्ट’ (चार आवर्तनांचे सूत्र) म्हणूनही लक्षात ठेव. आणि ज्याप्रमाणे आरशात पाहणाऱ्याला स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे या धर्मपर्यायाचे अवलोकन करणाऱ्याला हे धातू इत्यादी अर्थ स्पष्ट होतात, म्हणून याला ‘धर्मादर्श’ (धम्मादासो) म्हणूनही लक्षात ठेव. आणि ज्याप्रमाणे शत्रूच्या सैन्याचा पराभव करणारे योद्धे युद्धाचे वाद्य वाजवून शत्रूच्या सैन्यात प्रवेश करतात आणि शत्रूंचे दमन करून स्वतःचा विजय मिळवतात, त्याचप्रमाणे क्लेशांच्या सैन्याचा पराभव करणारे योगी येथे सांगितलेल्या पद्धतीने विपश्यनेला धारण करून क्लेशांचे दमन करतात आणि स्वतःचा अर्हत्त्वरूपी विजय मिळवतात, म्हणून याला ‘अमृतदुंदुभी’ (अमतदुन्दुभी) म्हणूनही लक्षात ठेव. आणि ज्याप्रमाणे युद्धात लढणारे योद्धे पाच प्रकारची शस्त्रे घेऊन शत्रूच्या सैन्याचा विध्वंस करून विजय मिळवतात, त्याचप्रमाणे योगी देखील येथे सांगितलेले विपश्यनारूपी शस्त्र घेऊन क्लेशांच्या सैन्याचा विध्वंस करतात आणि अर्हत्त्वरूपी विजय मिळवतात. म्हणून याला ‘अनुत्तर संग्रामविजय’ (अनुत्तरो सङ्गामविजयो) म्हणूनही लक्षात ठेव.” Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनी मधील Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बहुधातुक सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 6. Isigilisuttavaṇṇanā ६. इसिगिलि सुत्त वर्णना 133. Evaṃ me sutanti isigilisuttaṃ. Tattha aññāva samaññā ahosīti isigilissa isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi. Aññā paññattīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Sesesupi eseva nayo. १३३. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे इसिगिलि सुत्त आहे. त्यामध्ये, ‘अञ्ञाव समञ्ञा अहोसि’ (दुसरेच नाव होते) याचा अर्थ असा की – इसिगिलि पर्वताला ‘इसिगिलि’ हे नाव पडण्यापूर्वीच्या काळात, वेभार पर्वताला ‘वेभार’ म्हणून ओळखले जात नव्हते, त्याचे दुसरेच नाव होते. ‘अञ्ञा पण्ञत्ति’ (दुसरी संज्ञा) हा शब्द पूर्वपदाचाच समानार्थी शब्द आहे. उर्वरित पर्वतांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. Tadā kira bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi. Tattha na bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti. Tasmiṃ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti bhagavā imaṃ pañca pabbatapaṭipāṭiṃ ācikkhi. त्या वेळी भगवंत संध्याकाळच्या वेळी समापत्तीमधून उठून, गंधकुटीमधून बाहेर पडले आणि ज्या ठिकाणी बसले असता पाचही पर्वत स्पष्ट दिसतात, तिथे भिक्खू संघासह बसून त्यांनी या पाच पर्वतांची नावे अनुक्रमाने सांगितली. वास्तविक पाहता, भगवंतांना त्या पर्वतांशी काही विशेष प्रयोजन नव्हते, परंतु या पर्वतांचे अनुक्रमाने वर्णन केले जात असताना, इसिगिलि पर्वताचे ‘इसिगिलि’ असण्याचे कारण सांगणे आवश्यक होते. त्याचे वर्णन करत असताना, पदुमावती राणीचे पुत्र असलेल्या पाचशे प्रत्येकबुद्धांची नावे आणि पदुमावतीची प्रार्थना यांचेही वर्णन करणे ओघानेच आले असते. म्हणून भगवंतांनी या पाच पर्वतांचे अनुक्रमाने वर्णन केले. Pavisantā [Pg.90] dissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvedhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṃsu, tasmā evamāha. Ime isīti ime paccekabuddhaisī. ‘आत प्रवेश करताना दिसतात, पण प्रवेश केल्यावर दिसत नाहीत’ याचा अर्थ असा की, ज्या ज्या अनुकूल ठिकाणी भिक्षेसाठी चारिका करून आणि आपले भोजनकृत्य आटोपून ते प्रत्येकबुद्ध परत येत असत, आणि चैत्यगृहाचे जोड-महाद्वार उघडावे त्याप्रमाणे त्या पर्वताचे दोन भाग करून आत प्रवेश करत असत. तिथे रात्री व दिवसा राहण्याची ठिकाणे (ऋद्धीने) निर्माण करून ते वास्तव्य करत असत. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे. ‘इमे इसी’ (हे ऋषी) म्हणजे हे प्रत्येकबुद्ध ऋषी होत. Kadā pana te tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā naṃ āharāpetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissā nibbattā. Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi – पण ते तिथे कधी राहिले? भूतकाळात, जेव्हा तथागत उत्पन्न झाले नव्हते, तेव्हा वाराणशीजवळच्या एका गावात एक कुलकन्या शेताचे रक्षण करत होती. तिने एका प्रत्येकबुद्धाला पाचशे लाह्यांसह एक कमळाचे फूल दान देऊन पाचशे पुत्रांची प्रार्थना केली. त्याच क्षणी, पाचशे शिकाऱ्यांनी त्याच प्रत्येकबुद्धाला मधुर मांस दान देऊन ‘आम्ही हिचेच पुत्र व्हावे’ अशी प्रार्थना केली. ती आयुष्य संपेपर्यंत जगून देवलोकात उत्पन्न झाली. तिथून च्युत होऊन ती एका नैसर्गिक सरोवरातील कमळाच्या गर्भात उत्पन्न झाली. एका तापसाने तिला पाहून तिचे संगोपन केले. ती फिरत असताना तिच्या प्रत्येक पावलागणिक जमिनीतून कमळे उगवत असत. एका वनचराने हे पाहून वाराणशीच्या राजाला सांगितले. राजाने तिला आणवून आपली पट्टराणी केले. तिला गर्भ राहिला. महापदुम कुमार हा आईच्या उदरात राहिला, तर उर्वरित (४९९ कुमार) गर्भाच्या मलाचा आश्रय घेऊन संसेदज रूपाने उत्पन्न झाले. वयात आल्यावर उद्यानातील कमळ-सरोवरात क्रीडा करत असताना, एकेका कमळावर बसून त्यांनी क्षय आणि व्यय (अनित्यता) यावर ध्यान केंद्रित केले आणि प्रत्येकबोधीज्ञान प्राप्त केले. त्यांची व्याकरणाची (बोधाची) गाथा अशी होती – ‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapattajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ; Aniccatāyupagataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. “सरोवरात उत्पन्न झालेले, पानांनी युक्त, उत्तम प्रकारे उमललेले आणि भ्रमरांच्या समूहाने वेढलेले कमळ अनित्यतेला प्राप्त झालेले पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.” Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi. त्या काळात ते तिथे राहिले आणि त्याच वेळी या पर्वताला ‘इसिगिलि’ हे नाव प्राप्त झाले. 135. Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārātiādimāha[Pg.91]. Tattha sattasārāti sattānaṃ sārabhūtā. Anīghāti niddukkhā. Nirāsāti nittaṇhā. १३५. ‘ये सत्तसारा’ इत्यादी. अरिट्ठ, उपरिट्ठ, तगरसिखी, यसस्सी, सुदस्सन, पियदस्सी, गंधार, पिंडोल, उपासभ, नीत, तथ, सुतवा आणि भावितत्त या तेरा प्रत्येकबुद्धांची नावे सांगून, आता त्यांच्या आणि इतरांच्याही नावांचा गाथाबद्ध रूपाने निर्देश करण्यासाठी भगवंतांनी ‘ये सत्तसारा’ इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘सत्तसारा’ म्हणजे प्राण्यांमध्ये सारभूत (श्रेष्ठ). ‘अनीघा’ म्हणजे दुःखमुक्त. ‘निरासा’ म्हणजे तृष्णारहित. Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā. Santacittoti idampi ekassa nāmameva. Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṃ upadhiṃ jahīti ayamassa thuti. Aparājitotipi ekassa nāmameva. ‘द्वे जालीनो’ म्हणजे चूळजाली आणि महाजाली हे ‘जाली’ नावाचे दोन प्रत्येकबुद्ध होत. ‘संतचित्त’ हे देखील एका प्रत्येकबुद्धाचेच नाव आहे. ‘पस्सि जहि उपधिदुक्खमूलं’ यामध्ये ‘पस्सि’ हे त्या प्रत्येकबुद्धाचे नाव आहे, आणि त्यांनी दुःखाचे मूळ असलेल्या उपधीचा त्याग केला, ही त्यांची स्तुती आहे. ‘अपराजित’ हे देखील एका प्रत्येकबुद्धाचेच नाव आहे. Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyoti ime pañca janā. Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā. Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto. Tadādhimuttotipi nāmameva. ‘सत्था, पवत्ता, सरभंग, लोमहंस आणि उच्चंगमाय’ हे पाच जण (प्रत्येकबुद्ध) होत. ‘असित, अनासव आणि मनोमय’ हे तीन जण देखील प्रत्येकबुद्ध होत. ‘मानच्छिदो च बंधुमा’ म्हणजे ‘बंधुमा’ नावाचे एक प्रत्येकबुद्ध आहेत, परंतु मानाचा छेद केल्यामुळे त्यांना ‘मानच्छिद’ म्हटले आहे. ‘तदाधिमुत्त’ हे देखील एकाचे नावच आहे. Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā. Athaccutoti atha accuto. Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā. Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva. ‘केतुंभग, मातंग आणि अरिय’ हे तीन जण प्रत्येकबुद्ध होत. ‘अथच्चुतो’ म्हणजे ‘अथ’ आणि ‘अच्चुत’. ‘अच्चुतगामब्यामंक’ हे दोन जण प्रत्येकबुद्ध होत. ‘खेमाभिरत आणि सोरत’ हे दोघेच होत. Sayho anomanikkamoti sayho nāma so buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto. Ānando nando upanando dvādasāti cattāro ānandā, cattāro nandā cattāro upanandāti evaṃ dvādasa. Bhāradvājo antimadehadhārīti bhāradvājo nāma so buddho. Antimadehadhārīti thuti. ‘सय्हो अनोमनिक्कमो’ म्हणजे ‘सय्ह’ नावाचे ते प्रत्येकबुद्ध होत, परंतु श्रेष्ठ वीर्य असल्यामुळे त्यांना ‘अनोमनिक्कम’ म्हटले आहे. ‘आनंदो नंदो उपनंदो द्वादस’ म्हणजे चार आनंद, चार नंद आणि चार उपनंद असे एकूण बारा प्रत्येकबुद्ध होत. ‘भारद्वाजो अन्तिमदेहधारी’ म्हणजे ‘भारद्वाजो’ नावाचे ते प्रत्येकबुद्ध होत. ‘अन्तिमदेहधारी’ ही त्यांची स्तुती आहे. Taṇhacchidoti sikharissāyaṃ thuti. Vītarāgoti maṅgalassa thuti. Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlanti usabho nāma so buddho dukkhamūlabhūtaṃ jāliniṃ acchidāti attho. Santaṃ padaṃ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so buddho santaṃ padaṃ ajjhagamā. Vītarāgotipi ekassa nāmameva. Suvimuttacittoti ayaṃ kaṇhassa thuti. ‘तण्हच्छिदो’ ही सिखरी प्रत्येकबुद्धाची स्तुती आहे. ‘वीतरागो’ ही मंगल प्रत्येकबुद्धाची स्तुती आहे. ‘उसभच्छिदा जालिनीं दुक्खमूलं’ म्हणजे ‘उसभ’ नावाचे ते प्रत्येकबुद्ध होत, त्यांनी दुःखाचे मूळ असलेल्या जालिनी (तृष्णारूपी जाळे) चा छेद केला, असा अर्थ आहे. ‘सन्तं पदं अज्झगमोपनीतो’ म्हणजे ‘उपनीत’ नावाचे ते प्रत्येकबुद्ध शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले. ‘वीतरागो’ हे देखील एका प्रत्येकबुद्धाचेच नाव आहे. ‘सुविमुत्तचित्तो’ ही कण्ण प्रत्येकबुद्धाची स्तुती आहे. Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṃ āgatā ca pāḷiyaṃ anāgatā aññe ca etesaṃ ekanāmakāyeva. Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi ānandādayo viya ekanāmakā ahesuṃ. Iti pāḷiyaṃ āgatanāmeheva sabbesaṃ nāmāni vuttāni [Pg.92] hontīti ito paraṃ visuṃ visuṃ avatvā ‘‘ete ca aññe cā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ‘एते च अञ्ञे च’ म्हणजे हे पाळीमध्ये (सूत्रात) आलेले आणि पाळीमध्ये न आलेले इतर प्रत्येकबुद्ध, जे त्यांच्यासारख्याच नावाचे आहेत. कारण या पाचशे प्रत्येकबुद्धांमध्ये दोन, तीन, दहा किंवा बारा प्रत्येकबुद्ध आनंदादींप्रमाणे एकाच नावाचे होते. अशा प्रकारे पाळीमध्ये आलेल्या नावांनीच सर्वांची नावे सांगितली गेली आहेत, म्हणून यापुढे वेगवेगळे न सांगता ‘एते च अञ्ञे च’ (हे आणि इतरही) असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नावाच्या मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. इसिगिलिसुत्त-वर्णन समाप्त झाले. 7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā ७. महाचत्तारिसकसुत्त-वर्णन 136. Evaṃ me sutanti mahācattārīsakasuttaṃ. Tattha ariyanti niddosaṃ lokuttaraṃ, niddosañhi ‘‘ariya’’nti vuccati. Sammāsamādhinti maggasamādhiṃ. Saupanisanti sapaccayaṃ. Saparikkhāranti saparivāraṃ. १३६. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादी महाचत्तारिसकसुत्त होय. तिथे ‘अरिय’ म्हणजे निर्दोष, लोकोत्तर; कारण निर्दोषालाच ‘अरिय’ म्हटले जाते. ‘सम्मासमाधि’ म्हणजे मार्ग-समाधी. ‘सउपनिसा’ म्हणजे सप्रत्यय (कारणासह). ‘सपरिक्खारा’ म्हणजे सपरिवारा (परिवारासह). Parikkhatāti parivāritā. Sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca. Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṃsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṃsanapariyosāne bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṃ matthake āsiñcamānā viya uppajjati. Yathā hi khettaṃ kurumāno kassako paṭhamaṃ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṃ deti, so aggi paṭhamaṃ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṃ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṃsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṃsanatthaṃ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā. ‘परिक्खता’ म्हणजे वेढलेली. ‘सम्मादिट्ठि पुब्बंगमा होति’ म्हणजे दोन प्रकारची सम्यक्-दृष्टी अग्रगामी (मार्गदर्शक) होते – विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी आणि मार्ग-सम्यक्-दृष्टी. विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी त्रिभूमक संस्कारांचे अनित्यता इत्यादी रूपाने परीक्षण करते; तर मार्ग-सम्यक्-दृष्टी परीक्षणाच्या शेवटी, संसाराला समूळ नष्ट करत आणि शांत करत, डोक्यावर हजारो थंड पाण्याचे घडे ओतल्याप्रमाणे उत्पन्न होते. ज्याप्रमाणे शेती करणारा शेतकरी आधी जंगलातील झाडे तोडतो आणि नंतर आग लावतो, आणि ती आग आधी तोडलेल्या झाडांना पूर्णपणे जाळून टाकते; त्याचप्रमाणे विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी आधी अनित्यता इत्यादी रूपाने संस्कारांचे परीक्षण करते, आणि मार्ग-सम्यक्-दृष्टी तिच्याद्वारे परीक्षणासाठी घेतलेल्या संस्कारांना पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या रूपाने समूळ नष्ट करत उत्पन्न होते. येथे या दोन्ही प्रकारच्या सम्यक्-दृष्टी अभिप्रेत आहेत. Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṃ kiccato asammohato pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṃ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti. ‘मिच्छादिट्ठीति पजानाति’ म्हणजे मिथ्या दृष्टीला ‘अनित्य, दुःख, अनात्म’ अशा लक्षणांच्या साक्षात्काराने आलंबन रूपाने जाणतो, आणि सम्यक्-दृष्टीला कृत्याद्वारे व संमोहरहिततेने जाणतो. ‘सास्स होति सम्मादिट्ठि’ म्हणजे तिचे असे विशेष ज्ञान असणे हीच त्याची सम्यक्-दृष्टी होय. Dvāyaṃ vadāmīti dvayaṃ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmīti attho. Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā. Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā. "मी दोन गोष्टी सांगतो" (द्वयं वदामि) याचा अर्थ असा की, मी दोन प्रकारच्या (लौकिक आणि लोकोत्तर) सम्यक्-दृष्टीचा उपदेश करतो; दोन भाग असलेल्या सम्यक्-दृष्टीचा उपदेश करतो, असा याचा अर्थ आहे. "पुण्यभागीय" (पुञ्ञभागिया) म्हणजे पुण्याचा भाग असलेली (पुण्यसमूहरूप) सम्यक्-दृष्टी होय. "उपधिवेपक्क" (उपधिवेपक्का) म्हणजे 'उपधि' नावाच्या स्कंधांच्या विपाकाला (फळाला) देणारी सम्यक्-दृष्टी होयं। Paññā paññindriyantiādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṃ paññapeti dassetīti paññā. Tasmiṃ atthe indattaṃ karotīti paññindriyaṃ. Avijjāya na [Pg.93] kampatīti paññābalaṃ. Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṃ. Soti so bhikkhu. Pahānāyāti pajahanatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo. Satoti satiyā samannāgato hutvā. Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti. Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṃ sahajātā parivārenti rājānaṃ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā. Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya. Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṃ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā. "प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय" इत्यादींमध्ये—विभागून विभागून अमृताचे द्वार (निर्वाण) दाखवते आणि प्रज्ञापित करते म्हणून ती 'प्रज्ञा' होय. त्या अर्थामध्ये (कार्यामध्ये) प्रभुत्व (इंद्रत्व) गाजवते म्हणून ते 'प्रज्ञेंद्रिय' होय. अविद्येमुळे कंपित होत नाही म्हणून ते 'प्रज्ञाबल' होय. बोध्यंगत्वाला प्राप्त होऊन चार आर्यसत्यांच्या धर्मांची चिकित्सा (शोध) करते म्हणून तो 'धम्मविचय-संबोध्यंग' होय. मार्गसंपत्तीमुळे प्रशंसनीय व शोभिवंत असलेली दृष्टी म्हणून ती 'सम्यक्-दृष्टी' होय. आर्यमार्गाचे अंग म्हणून ते 'मार्गांग' होय. "तो" (सो) म्हणजे तो भिक्खू. "प्रहाणासाठी" (पहानाय) म्हणजे नष्ट करण्यासाठी. "उपसंपदेसाठी" (उपसम्पदाय) म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. "सम्यक्-व्यायाम" (सम्मावायामो) म्हणजे संसारातून मुक्त करणारा (नैर्याणिक) कुशल व्यायाम (वीर्य). "स्मृतीमान" (सतो) म्हणजे स्मृतीने युक्त असलेला. "अनुपरिवर्तन करतात" (अनुपरिधावन्ति अनुपरिवत्तन्ति) म्हणजे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) आणि पुरेजात (पूर्वी उत्पन्न होणारे) होऊन वेढतात (परिवृत करतात). येथे सम्यक्-व्यायाम आणि सम्यक्-स्मृती हे दोन्ही लोकोत्तर सम्यक्-दृष्टीला सहजात होऊन वेढतात; जसे एकाच रथावर बसलेले तलवारधारी आणि छत्रधारी रक्षक राजाला वेढून राहतात. परंतु विपश्यना सम्यक्-दृष्टी ही पूर्वी उत्पन्न होऊन (लोकोत्तर सम्यक्-दृष्टीला) वेढते; जसे रथाच्या पुढे चालणारे पायदळ सैनिक राजाला वेढतात. दुसऱ्या भागापासून (पर्वापासून) पुढे मात्र सम्यक्-संकल्प इत्यादींच्या बाबतीत तिन्ही (सम्यक्-दृष्टी, सम्यक्-व्यायाम, सम्यक्-स्मृती) सहजात परिवारच असतात, असे जाणावे। 137. Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṃ kiccato asammohato pajānāti. Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā. Kāmasaṅkappādayo dvedhāvitakkasutte (ma. ni. 1.206) vuttāyeva. १३७. "हा मिथ्या संकल्प आहे असे जाणतो" (मिच्छासङ्कप्पोति पजानाति) यामध्ये—मिथ्या संकल्पाला अनित्य, दुःख आणि अनात्मा अशा लक्षणांच्या साक्षात्काराने आलंबन रूपाने जाणतो; आणि सम्यक्-संकल्पाला त्याच्या कृत्याद्वारे (कार्याद्वारे) व असंमोहाने (भ्रमरहित होऊन) जाणतो. यापुढील सम्यक्-वाचा इत्यादींच्या बाबतीतही अशीच योजना जाणावी. कामसंकल्प इत्यादींचे वर्णन 'द्वेधावितक्क सुत्ता'मध्ये (म. नि. १.२०६) आधीच केले गेले आहे। Takkotiādīsu takkanavasena takko. Sveva ca upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo. Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti appanā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṃ. Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā. Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṃ. Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṃ jātisampannaṃ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Ettha ca lokiyavitakko vācaṃ saṅkharoti, na lokuttaro. Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṃ hoti. Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārenti. Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo [Pg.94] pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṃ samugghātaṃ karonto maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati. Parato sammāvācādīsupi eseva nayo. "तर्क" (तक्को) इत्यादींमध्ये—विचार करण्याच्या (तर्क करण्याच्या) अर्थाने 'तर्क' होय. तोच शब्द उपसर्गाने वाढवून भगवंतांनी 'वितर्क' (वितक्को) असा सांगितला आहे; आणि तोच संकल्पाच्या अर्थाने 'संकल्प' (सङ्कप्पो) होय. एकाग्र होऊन आलंबनामध्ये अर्पित होतो म्हणून ती 'अर्पणा' (अप्पना) होय. उपसर्गाने पद वाढवून त्याला 'व्यर्पणा' (ब्यप्पना) असे म्हटले आहे. "चेतसो अभिनिरोपणा" म्हणजे चित्ताला आलंबनावर प्रस्थापित करणे. वितर्क असताना तो चित्ताला आलंबनावर प्रस्थापित करतो; परंतु वितर्क नसताना चित्त स्वतःच्याच स्वभावाने आलंबनावर आरूढ होते, जसा एखादा कुलीन आणि सुप्रसिद्ध पुरुष राजवाड्यात (स्वतःच्या स्वभावानेच प्रवेश करतो). कारण अपरिचित माणसाला रक्षकाची किंवा द्वारपालाची गरज असते; परंतु परिचित आणि कुलीन माणसाला सर्व राजे आणि राजमहामात्र (मंत्री) ओळखत असल्यामुळे तो स्वतःच्याच स्वभावाने बाहेर पडतो आणि प्रवेशही करतो. ही उपमा अशा प्रकारे पूर्ण समजून घ्यावी. "वाणीचा संस्कार करतो" म्हणून तो 'वची-संस्कार' (वचीसङ्खारो) होय. येथे लौकिक वितर्क वाणीचा संस्कार करतो, लोकोत्तर वितर्क नाही. जरी तो (लोकोत्तर वितर्क) वाणीचा संस्कार करत नसला, तरी त्याला 'वची-संस्कार' असेच नाव दिले जाते. "सम्यक्-संकल्पाचे अनुपरिवर्तन करतात" म्हणजे लोकोत्तर सम्यक्-संकल्पाला वेढतात. येथे नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादी तिन्ही संकल्प पूर्वभागात वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात; परंतु मार्गक्षणी कामसंकल्प इत्यादी तिन्ही संकल्पांचे मूलोत्पाटण (समूळ नाश) करत आणि मार्गांग पूर्ण करत एकच सम्यक्-संकल्प उत्पन्न होऊन नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादींच्या रूपाने तीन नावे प्राप्त करतो. पुढे सम्यक्-वाचा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा। 138. Musāvādā veramaṇītiādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati. Āratītiādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ, sabbamidaṃ oramanabhāvasseva adhivacanaṃ. Veraṃ maṇati vināsetīti veramaṇi. Idampi oramanasseva vevacanaṃ. १३८. "मृषावादापासून विरती" (मुसावादा वेरमणी) इत्यादींमध्ये—विरती आणि चेतना हे दोन्ही योग्य ठरतात. "आरती" (आरति) इत्यादी शब्दांमध्ये—वाणीच्या दुश्चरित्रांपासून दूर राहते म्हणून ती 'आरती' होय. त्यांच्याशिवाय रमते (अलिप्त राहते) म्हणून ती 'विरती' होय. त्या त्या दुश्चरित्रांपासून परावृत्त होऊन त्यांच्याशिवाय रमते म्हणून ती 'प्रतिविरती' (पटिविरति) होय. किंवा उपसर्गाच्या प्रभावाने पद वाढवले गेले आहे; हे सर्व शब्द परावृत्त होण्याच्या (टाळण्याच्या) भावाचेच वाचक आहेत. वैराला (अकुशल कर्माला) नष्ट करते म्हणून ती 'वेरमणी' होय. हे देखील परावृत्त होण्याचेच समानार्थी नाव आहे। 139. Pāṇātipātā veramaṇītiādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva. १३९. "प्राणातिपातापासून विरती" (पाणातिपाता वेरमणी) इत्यादींमध्ये देखील चेतना आणि विरती हे दोन्ही योग्यच ठरतात। 140. Kuhanātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā. Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā, tesaṃ bhāvo nemittikatā. Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṃ bhāvo nippesikatā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsanā, tesaṃ bhāvo lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā. Micchāājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatova micchāājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchāājīvova. Tāsaṃyeva sattannaṃ cetanānaṃ padapacchedaṃ samugghātaṃ kurumānaṃ maggaṅgaṃ pūrayamānā uppannā virati sammāājīvo nāma. १४०. "कुहना" (कुहना) इत्यादींमध्ये—तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूंद्वारे (कपटाद्वारे) लोकांना चकित करतात म्हणून ती 'कुहना' (ढोंग) होय. लाभ आणि सत्काराची इच्छा ठेवून याद्वारे बडबड करतात (बोलतात) म्हणून ती 'लपना' होय. निमित्त (इशारा) करणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे ते 'नैमित्तिक' आणि त्यांचा भाव म्हणजे 'नैमित्तिकता' होय. निप्पेष (पीडा देणे/धमकावणे) हा ज्यांचा स्वभाव आहे ते 'निप्पेषिक' आणि त्यांचा भाव म्हणजे 'निप्पेषिकता' होय. लाभाने लाभाची इच्छा करतात, शोधतात म्हणून ती 'लाभाने लाभाची इच्छा करणे' होय आणि त्यांचा भाव म्हणजे 'लाभाने लाभाची इच्छा करण्याची प्रवृत्ती' होय. हा येथे संक्षेप आहे; परंतु विस्ताराने या कुहना इत्यादी गोष्टी 'विशुद्धिमार्गा'तील 'शीलनिद्देस'मध्येच पाळि आणि अट्ठकथा दोन्ही उद्धृत करून माझ्याद्वारे (बुद्धघोषाचार्यांद्वारे) स्पष्ट केल्या गेल्या आहेत. "मिथ्या आजीविकेच्या प्रहाणासाठी" (मिच्छाआजीवस्स पहानाय) यामध्ये केवळ पाळिमध्ये आलेली मिथ्या आजीविकाच (कुहना, लपना इत्यादी) नाही, तर आजीविकेच्या हेतूने प्रवृत्त केलेले प्राणातिपात इत्यादी सात कर्मपथांच्या चेतना देखील मिथ्या आजीविकाच आहेत. त्या सात चेतनांचेच मूलोत्पाटण (समूळ नाश) करत आणि मार्गांग पूर्ण करत उत्पन्न झालेली विरती म्हणजे 'सम्यक्-आजीव' होय। 141. Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa puggalassa. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Sammāñāṇassa [Pg.95] sammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti. Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho. Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā sammāvimuttiṃ phalaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. १४१. "सम्यक्-दृष्टी असलेल्याचे" (सम्मादिट्ठिस्स) म्हणजे मार्ग-सम्यक्-दृष्टीमध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे). "सम्यक्-संकल्प उत्पन्न होतो" (सम्मासङ्कप्पो पहोति) म्हणजे मार्ग-सम्यक्-संकल्प उत्पन्न होतो; फल-सम्यक्-दृष्टीमध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाला देखील फल-सम्यक्-संकल्प उत्पन्न होतो, अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये अर्थ जाणावा. "सम्यक्-ज्ञानाचे सम्यक्-विमुक्ती" (सम्माञाणस्स सम्माविमुत्ति) यामध्ये—मार्ग-सम्यक्-समाधीमध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाला मार्ग-प्रत्यवेक्षण करणारे सम्यक्-ज्ञान उत्पन्न होते; फल-सम्यक्-समाधीमध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाला फल-प्रत्यवेक्षण करणारे सम्यक्-ज्ञान उत्पन्न होते. मार्ग-प्रत्यवेक्षण सम्यक्-ज्ञानामध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाला मार्ग-सम्यक्-विमुक्ती उत्पन्न होते आणि फल-प्रत्यवेक्षण सम्यक्-ज्ञानामध्ये स्थित असलेल्या पुद्गलाला फल-सम्यक्-विमुक्ती उत्पन्न होते, असा अर्थ आहे. येथे आठ फल-अंगांना वगळून, प्रत्यवेक्षणाला 'सम्यक्-ज्ञान' मानून आणि फलाला 'सम्यक्-विमुक्ती' मानणे योग्य ठरते, असे म्हटले आहे। 142. Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotītiādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṃ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṃ nijjaravatthūnaṃ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti. Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṃ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti. १४२. "भिक्खूंनो, सम्यक्-दृष्टी असलेल्याची मिथ्या दृष्टी क्षीण होते" (सम्मादिट्ठिस्स, भिक्खवे, मिच्छादिट्ठि निज्जिण्णा होति) इत्यादींमध्ये—इतर निकायांचे पाठ करणारे आचार्य (भाणक) म्हणतात की, भगवंतांनी येथे (सामण्य) फल सांगितले आहे; परंतु मज्झिम निकायाचे पाठ करणारे आचार्य म्हणतात की, दहा निर्जरा-वस्तूंच्या संदर्भात भगवंतांनी येथे मार्ग सांगितला आहे. त्यामध्ये, (सत्याच्या) दर्शन करण्याच्या अर्थाने 'सम्यक्-दृष्टी' जाणावी; (मार्गाला) स्पष्ट (प्रत्यक्ष) करण्याच्या अर्थाने 'सम्यक्-ज्ञान' जाणावे; आणि त्यामध्ये अधिमुक्त (लीन) होण्याच्या अर्थाने 'सम्यक्-विमुक्ती' जाणावी। Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā’’tiādinā nayena vuttā dasāti evaṃ vīsati kusalapakkhā honti. Vīsati akusalapakkhāti ‘‘micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādinā nayena vuttā micchādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā’’tiādinā vuttā dasa cāti evaṃ vīsati akusalapakkhā veditabbā. Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṃ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṃ pakāsitattā mahācattārīsakoti. वीस कुशलपक्ष (वीस कुशल बाजू) म्हणजे सम्यक्-दृष्टी इत्यादी दहा धम्म आणि 'सम्यक्-दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) अनेक कुशल धम्म उत्पन्न होतात' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले दहा धम्म; अशा प्रकारे वीस कुशलपक्ष होतात. वीस अकुशलपक्ष म्हणजे 'मिथ्या-दृष्टी क्षीण होते' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले मिथ्या-दृष्टी इत्यादी दहा धम्म आणि 'जे मिथ्या-दृष्टीच्या प्रत्ययाने अनेक पापक (अकुशल धम्म) उत्पन्न होतात' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले दहा धम्म; अशा प्रकारे वीस अकुशलपक्ष जाणावेत. 'महाचत्तारीसक' म्हणजे महान विपाक (फळ) देणारे असल्यामुळे, महान अशा कुशलपक्षाच्या आणि अकुशलपक्षाच्या चाळीस धम्मांचे प्रकाशन केल्यामुळे याला 'महाचत्तारीसक' (चाळीस धम्मांचा महान उपदेश) असे म्हटले जाते. Imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti. Tattha ‘‘micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’tiādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Atthi dinna’’ntiādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā. ‘‘Sammāñāṇaṃ pahotī’’ti. Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā. आणि या सूत्तात भगवंतांनी पाच प्रकारच्या सम्यक्-दृष्टी सांगितल्या आहेत: विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी, कम्मस्सकता-सम्यक्-दृष्टी (कर्मस्वकीयता-सम्यक्-दृष्टी), मार्ग-सम्यक्-दृष्टी, फल-सम्यक्-दृष्टी आणि प्रत्यवेक्षण-सम्यक्-दृष्टी. त्यापैकी, 'मिथ्या-दृष्टीला मिथ्या-दृष्टी म्हणून जाणतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली ती 'विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी' होय. 'दान (दिलेले) आहे (त्याचे फळ असते)' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली ती 'कम्मस्सकता-सम्यक्-दृष्टी' होय. 'भिक्खूहो, सम्यक्-दृष्टी असलेल्याचा सम्यक्-संकल्प प्रवृत्त होतो' यामध्ये मार्ग-सम्यक्-दृष्टी आणि फल-सम्यक्-दृष्टी या दोन्ही सांगितल्या आहेत. 'सम्यक्-ज्ञान प्रवृत्त होते' यामध्ये 'प्रत्यवेक्षण-सम्यक्-दृष्टी' सांगितली आहे, असे जाणावे. 143. Sammādiṭṭhiṃ [Pg.96] ce bhavaṃ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṃ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāma. Okkalāti okkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā. Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyāti evamādivādino. Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. Natthikavādāti natthi dinnantiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ panetesu niyāmo hotīti. Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinnaṃ, kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti. १४३. ‘जर आपण सम्यक्-दृष्टीची निंदा करता’ याचा अर्थ असा की, ‘ही मिथ्या-दृष्टी चांगली आहे’ असे म्हणणारा किंवा ‘ही सम्यक्-दृष्टी चांगली नाही’ असे म्हणणारा देखील सम्यक्-दृष्टीची निंदा करतो, असे म्हटले जाते. ‘ओक्कल’ म्हणजे ओक्कल जनपदातील रहिवासी. ‘वस्सभञ्ञ’ म्हणजे वस्स आणि भञ्ञ नावाचे दोन लोक. ‘अहेतुवादी’ म्हणजे ‘प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणतेही कारण (प्रत्यय) नाही’ असे मानणारे. ‘अक्रियावादी’ म्हणजे ‘कर्म करणाऱ्याला पाप लागत नाही (कर्म घडत नाही)’ अशा प्रकारे कर्माचा निषेध करणारे. ‘नास्तिकवादी’ म्हणजे ‘दान (दिलेल्याचे फळ) काही नाही’ इत्यादी मानणारे. ते या तिन्ही मिथ्या दृष्टींमध्ये पूर्णपणे प्रस्थापित (नियत) झाले होते. पण त्यांच्यामध्ये हा नियम (नियत भाव) कसा होतो? कारण जो कोणी अशा प्रकारची धारणा धरून, रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या एकांतात बसून त्याचे चिंतन करतो, विचार करतो, त्याला ‘हेतू नाही, प्रत्यय नाही, कर्म करणाऱ्याला पाप लागत नाही, दान काही नाही, शरीराच्या भेदानंतर सर्व नष्ट होते’ अशा प्रकारे त्या आलंबनावर (विषयावर) मिथ्या-स्मृती प्रस्थापित होते, चित्त एकाग्र होते आणि जवन प्रवृत्त होतात. पहिल्या जवनात तो उपचारास योग्य (सुधारण्याजोगा) असतो, तसेच दुसऱ्या इत्यादी जवनांमध्येही. परंतु सातव्या जवनात तो बुद्धांसाठीही अनुपचारणीय (सुधारता न येणारा), मागे न फिरणारा आणि अरिट्ठकंटक (अरिट्ठ भिक्खू) सारखा बनतो. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca. Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. Nindābyārosaupārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. त्यापैकी, कोणी एका मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवेश करतो, कोणी दोन, तर कोणी तिन्हीमध्ये प्रवेश करतो आणि तो नियत-मिथ्या-दृष्टीवालाच बनतो, जो स्वर्गमार्गाचा अवरोध आणि मोक्षमार्गाचा अवरोध प्राप्त करतो. तो या जन्मानंतर (त्या आत्मभावाच्या लगेचच नंतर) स्वर्गात जाण्यासही असमर्थ ठरतो, मग मोक्षाला (निर्वाणाला) जाण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. हा प्राणी संसारात 'वट्ठखाणू' (संसारातील खुंटा) सारखा आणि पृथ्वीचा रक्षक (पृथ्वीवरच राहणारा) आहे. बहुतांश करून अशा प्रकारच्या व्यक्तीचा संसारातून उद्धार (मुक्तता) होत नाही. वस्स आणि भञ्ञ देखील अशाच प्रकारचे होते. ‘निंदा-व्यारोष-उपालंभ-भया’ म्हणजे स्वतःच्या निंदेच्या भयाने, आघाताच्या (अपमानाच्या) भयाने आणि उपवादाच्या (आरोपाच्या) भयाने, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील... Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Mahācattārīsakasutta चे वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā ८. आनापानसती सुत्ताचे वर्णन (टीका) 144. Evaṃ me sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi [Pg.97] sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano. १४४. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) इत्यादीने सुरू होणारे ‘आनापानसती सुत्त’ आहे. त्यामध्ये, ‘इतर देखील’ म्हणजे मूळ पाठात आलेल्या दहा थेरांना वगळून, इतरही अनेक प्रसिद्ध श्रावकांसोबत. असे म्हणतात की त्या वेळी भिक्खूंचा संघ खूप मोठा आणि अपरिमित (असंख्य) होता. Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho. ‘उपदेश करतात आणि अनुशासतात’ म्हणजे आमिष-संग्रह (भौतिक साहाय्य) आणि धम्म-संग्रह (धम्म साहाय्य) या दोन्ही संग्रहांनी साहाय्य करून, कर्मस्थान (ध्यान पद्धती) देण्याच्या उपदेशाने आणि वारंवार अनुशासनाने उपदेश करतात आणि अनुशासतात. ‘ते च’ मधील ‘च’ हा शब्द केवळ आगम-संधीसाठी आहे. ‘पूर्वीपेक्षा नंतरचा महान विशेष जाणतात’ म्हणजे शील परिपूर्ण करणे इत्यादी पूर्व विशेषापेक्षा, अधिक श्रेष्ठ असा नंतरचा कसिण-परिकर्म इत्यादी विशेष जाणतात, असा अर्थ आहे. 145. Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha. १४५. ‘आरद्ध’ म्हणजे संतुष्ट. ‘अप्राप्ताच्या प्राप्तीसाठी’ म्हणजे अप्राप्त अशा अर्हतपदाच्या प्राप्तीसाठी. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच अर्थ जाणावा. ‘कोमुदी चातुमासिनी’ म्हणजे शेवटच्या कार्तिक महिन्यातील चातुर्मासाची पौर्णिमा. कारण ती कुमुद (कमळ) उमलण्याची वेळ असल्याने तिला ‘कोमुदी’ म्हणतात, आणि वर्षा ऋतूच्या चार महिन्यांचा शेवट असल्याने तिला ‘चातुमासिनी’ असे म्हटले जाते. ‘आगमेस्सामि’ म्हणजे मी प्रतीक्षा करीन; ‘आज प्रवारणा करून, जोपर्यंत ती (पौर्णिमा) येत नाही, तोपर्यंत कुठेही न जाता येथेच राहीन’, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे भिक्खूंना प्रवारणा-संग्रहाची अनुमती देताना भगवंतांनी असे म्हटले. Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ [Pg.98] anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti. पवारणा-संग्रह म्हणजे ज्ञत्तिदुतीय कर्माने (एक ज्ञप्ति आणि एक अनुसावन अशा कर्माने) दिला जातो. पण हा कोणाला दिला जातो आणि कोणाला दिला जात नाही? पहिल्यांदा, (समथ-विपश्यना न करणाऱ्या) बालपृथग्जनाला तो दिला जात नाही; तसेच आरब्धविपश्यक (विपश्यना सुरू केलेल्या) आणि आर्यश्रावकालाही दिला जात नाही. परंतु ज्याचा समथ किंवा विपश्यना अपरिपक्व (तरुण) असते, त्याला तो दिला जातो. भगवान सुद्धा त्यावेळी भिक्खूंच्या चित्ताच्या प्रवृत्तीचे परीक्षण करत असताना, समथ आणि विपश्यनेची अपरिपक्वता जाणून घेऊन विचार करते झाले – 'जर मी आज पवारणा केली, तर दिशादिशांमध्ये वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू येथे (श्रावस्तीत) एकत्र येतील. त्यामुळे, ज्येष्ठ भिक्खूंनी निवासस्थान (सेनासन) ग्रहण केल्यावर, हे भिक्खू विशेष गुण प्राप्त करण्यास समर्थ होणार नाहीत. जर मी चारिकेला निघून गेलो, तर यांना राहण्याची जागा मिळणे कठीणच होईल. परंतु जर मी पवारणा केली नाही, तर भिक्खूही या श्रावस्तीत एकत्र येणार नाहीत आणि मी सुद्धा चारिकेला जाणार नाही. अशा प्रकारे या भिक्खूंचे राहण्याचे ठिकाण अडथळामुक्त राहील. ते आपापल्या निवासस्थानी सुखाने विहार करत, समथ आणि विपश्यनेला बलवान करून विशेष गुण प्राप्त करण्यास समर्थ होतील.' असा विचार करून त्यांनी त्या दिवशी पवारणा न करता, कार्तिकी पौर्णिमेला पवारणा करीन, असे ठरवून भिक्खूंसाठी 'पवारणा-संग्रह' अनुमत केला. कारण पवारणा-संग्रह प्राप्त झाल्यावर, ज्या निश्रय (आश्रय) घेऊन राहणाऱ्या भिक्खूचे आचार्य किंवा उपाध्याय निघून जातात, तो सुद्धा 'जर एखादा योग्य निश्रयदाता येईल, तर मी त्यांच्याकडे निश्रय घेईन' असा विचार करून उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यापर्यंत राहू शकतो. जरी साठ वर्षांचे (ज्येष्ठ) भिक्खू आले, तरी ते त्याचे निवासस्थान हिरावून घेऊ शकत नाहीत. आणि हा पवारणा-संग्रह एकाला दिला तरी तो सर्वांनाच दिल्यासारखा होतो. Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma. 'श्रावस्तीत एकत्र येतात' याचा अर्थ असा की, भगवंतांनी पवारणा-संग्रह दिला आहे, असे ज्या ज्या ठिकाणी ऐकले, त्या त्या ठिकाणी आपापल्या सोयीनुसार एक महिना राहून, कार्तिकी पौर्णिमेला उपोसथ करून परत येणाऱ्या भिक्खूंना उद्देशून भगवंतांनी हे म्हटले आहे. 'पुब्बेनापरं' (पूर्वी आणि नंतर) या पदाचा अर्थ असा की, येथे अपरिपक्व समथ आणि विपश्यनेमध्ये साधना करून त्यांनी समथ आणि विपश्यनेला बलवान केले; याला 'पूर्वीचा विशेष गुण' असे म्हणतात. त्यानंतर एकाग्र चित्ताने संस्कारांचे चिंतन करून काहींनी स्रोतापत्ती फल... पे... तर काहींनी अर्हत्त्व फल प्रत्यक्ष केले. याला 'नंतरचा महान विशेष गुण' असे म्हणतात. 146. Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti. १४६. 'अलम्' म्हणजे योग्य आहे. 'योजनगणनानि' म्हणजे एक योजन हे योजनच आहे, दहा योजने देखील योजनेच आहेत, त्याहून अधिक अंतराला 'योजनगणना' असे म्हटले जाते. येथे शंभर योजने किंवा हजार योजने देखील अभिप्रेत आहेत. 'पुटोसेन' म्हणजे शिदोरीची पुरचुंडी. ती शिदोरी घेऊन जाणे देखील योग्यच आहे, असा अर्थ आहे. 'पुटंसेन' असाही पाठ आढळतो, त्याचा अर्थ असा - ज्याच्या खांद्यावर पुरचुंडी आहे तो 'पुटंस', त्या खांद्यावरील पुरचुंडीसह, म्हणजेच खांद्यावर शिदोरीची पुरचुंडी वाहून नेत असतानाही, असा अर्थ होतो. 147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā. Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva [Pg.99] bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo. १४७. आता अशा प्रकारच्या आचरणाने युक्त असलेले भिक्खू येथे आहेत, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'सन्ति, भिक्खवे' (हे भिक्खूहो, येथे आहेत) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये 'चतुन्नं सतिपट्ठानानं' (चार स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी शब्द त्या भिक्खूंनी अंगीकारलेल्या कर्मस्थानांचे (साधनेचे) दर्शन घडवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहेत. त्यामध्ये सदतीस लौकिक आणि लोकोत्तर बोधिपाक्षिक धर्म सांगितले आहेत. कारण जे भिक्खू त्या क्षणी मार्गाची भावना करतात, त्यांच्यासाठी ते लोकोत्तर असतात; आणि आरब्धविपश्यकांसाठी ते लौकिक असतात. 'अनिच्चसञ्ञาभावनानुयोगं' यामध्ये 'संज्ञा' या मुख्य शब्दाद्वारे विपश्यना सांगितली आहे. कारण येथे आनापान कर्मस्थानाचा आश्रय घेतलेले अनेक भिक्खू आहेत, म्हणून इतर कर्मस्थाने संक्षेपाने सांगून, आनापान कर्मस्थान विस्ताराने सांगताना भगवंतांनी 'आनापानस्सति, भिक्खवे' इत्यादी म्हटले. हे आनापान कर्मस्थान सर्व प्रकारे 'विशुद्धिमग्ग' ग्रंथात विस्ताराने स्पष्ट केले आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा पाळी अर्थ आणि भावना-पद्धती जाणून घ्यावी. 149. Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha. १४९. 'कायञ्ञतरं' (कायांमधील एक) म्हणजे पृथ्वीकाय इत्यादी चार कायांपैकी एका कायाविषयी मी बोलतो, म्हणजेच वायूकायाविषयी बोलतो, असा अर्थ आहे. किंवा रूपायतन... पे... कवलिकार आहार असे पंचवीस रूप-विभाग म्हणजे 'रूपकाय' होय. त्यामध्ये आनापान (श्वासोच्छ्वास) हा स्प्रष्टव्यायतनात समाविष्ट असल्यामुळे तो 'कायांमधील एक' ठरतो, म्हणूनही भगवंतांनी असे म्हटले आहे. 'तस्मातिह' (म्हणून) कारण चार कायांपैकी एका वायूकायाचे, किंवा पंचवीस रूप-विभागांच्या रूपकायातील एका आनापानाचे तो वारंवार दर्शन (अनुपश्यना) करतो, म्हणून 'काये कायानुपस्सी' (कायेत कायानुपश्यना करणारा) असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ जाणून घ्यावा. 'वेदनाञ्ञतरं' म्हणजे तीन वेदनांपैकी एक, हे सुखवेदनेला उद्देशून म्हटले आहे. 'साधुकं मनसिकारं' म्हणजे प्रीति-प्रतिसंवेदित्व इत्यादींच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला चांगला मनस्कार. पण मनस्कार हा सुखवेदना असतो का? नाही, तो नसतो; परंतु हे देशनेचे मुख्य शीर्षक आहे. ज्याप्रमाणे 'अनिच्चसञ्ञาभावनानुयोगमनुयुत्ता' यामध्ये 'संज्ञा' या नावाने प्रज्ञा सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे येथेही 'मनस्कार' या नावाने वेदना सांगितली आहे, असे समजावे. या चतुष्कातील पहिल्या पदात 'प्रीति' या मुख्य शब्दाने वेदना सांगितली आहे, दुसऱ्या पदात 'सुख' या प्रत्यक्ष रूपानेच ती सांगितली आहे. चित्तसंस्काराच्या दोन पदांमध्ये 'संज्ञा, वेदना आणि चेतसिक, हे धर्म चित्ताशी बद्ध असलेले चित्तसंस्कार आहेत' या वचनानुसार, आणि 'वितर्क-विचारांना सोडून सर्वच चित्तसंप्रयुक्त धर्म चित्तसंस्कारात समाविष्ट होतात' या वचनानुसार, 'चित्तसंस्कार' या नावाने वेदना सांगितली आहे. त्या सर्वांचा 'मनस्कार' या नावाने संग्रह करून येथे भगवंतांनी 'साधुकं मनसिकारं' असे म्हटले आहे. Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ[Pg.100]. Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge – असे असले तरी, ही वेदना आलंबन होत नसल्यामुळे, वेदनानुपश्यना योग्य ठरत नाही, अशी शंका घेतली जाऊ शकते. योग्य ठरत नाही असे नाही, (ती योग्यच ठरते). कारण स्मृतिप्रस्थान-अट्टकथेतही म्हटले आहे की, 'त्या त्या सुखादींच्या वस्तूला आलंबन करून वेदनाच अनुभव घेते, आणि त्या वेदनेच्या प्रवृत्तीला अनुसरून मी अनुभवत आहे असा केवळ व्यावहारिक व्यवहार होतो.' शिवाय, 'पीतिपटिसंवेदी' इत्यादींच्या अर्थ-स्पष्टीकरणात याचे उत्तर आधीच दिले गेले आहे. विशुद्धिमग्गातही हे म्हटले आहे - ‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti. दोन प्रकारांनी पिटी (प्रीती) अनुभवली जाते - आलंबनाच्या द्वारे आणि संमोहविरहिततेच्या द्वारे. आलंबनाच्या द्वारे पिटी कशी अनुभवली जाते? पिटीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये (प्रथम आणि द्वितीय ध्यान) योगी समापन्न होतो; त्याच्या समापत्तीच्या क्षणी ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे, आलंबनाचा अनुभव घेतला गेल्याने, आलंबनाच्या द्वारे पिटी अनुभवली जाते. संमोहविरहिततेच्या द्वारे (पिटी कशी अनुभवली जाते)? पिटीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या पिटीचे क्षय आणि व्यय (नाश) या रूपाने तो चिंतन करतो; त्याच्या विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणांचा वेध (साक्षात्कार) झाल्यामुळे संमोहविरहिततेच्या द्वारे पिटी अनुभवली जाते. प्रतिसंभिदामग्गात देखील हे म्हटले आहे - 'दीर्घ श्वास घेण्याच्या प्रभावाने चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप (स्थिरता) जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते; त्या स्मृतीद्वारे, त्या ज्ञानाद्वारे ती पिटी अनुभवली जाते.' याच पद्धतीने उर्वरित पदांचे अर्थ देखील समजून घ्यावेत. Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti. अशा प्रकारे, ज्याप्रमाणे ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे आलंबनाच्या द्वारे पिटी, सुख आणि चित्तसंस्कार अनुभवले जातात, त्याचप्रमाणे या योग्याद्वारे देखील ध्यानाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या वेदना नावाच्या मनसिकाराच्या प्राप्तीमुळे आलंबनाच्या द्वारे वेदना अनुभवली जाते. म्हणूनच, 'त्या वेळी भिक्खू वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यन करत विहरतो' हे सुभाषितच (योग्यच) आहे. Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ [Pg.101] dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo. 'भिक्खूंनो, मी विसरभोळ्या (स्मृतिभ्रष्ट) आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीला (आनापानसती सांगत नाही)' - येथे हा अभिप्राय आहे: कारण 'चित्ताचा अनुभव घेत मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला भिक्खू जरी श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवतो, तरी त्या चित्ताच्या आलंबनावर स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (प्रज्ञा) प्रस्थापित करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, तो 'चित्तामध्ये चित्ताचे अनुपश्यन करणाराच' ठरतो. कारण विसरभोळ्या आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीला आनापानसतीची भावना (साधना) शक्य नसते. म्हणून आलंबनाच्या द्वारे चित्ताचा अनुभव घेणे इत्यादींच्या प्रभावाने 'त्या वेळी भिक्खू चित्तामध्ये चित्ताचे अनुपश्यन करत विहरतो' हे सुभाषितच आहे. 'तो जो त्या अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) यांच्या प्रहाणाचा प्रज्ञेने वारंवार साक्षात्कार करून चांगल्या प्रकारे उपेक्षा करणारा (तटस्थ राहणारा) होतो' - येथे 'अभिज्झा' द्वारे कामच्छंद नीवरण आणि 'दौर्मनस्य' द्वारे व्यापाद नीवरण दर्शवले आहे. कारण हे चतुर्थक (चौथा गट) विपश्यनेच्या प्रभावानेच सांगितले आहे. आणि धम्मानुपश्यना नीवरण-पर्व इत्यादींच्या द्वारे सहा प्रकारची असते. त्या धम्मानुपश्यनेचे 'नीवरण-पर्व' हे आदि (सुरुवात) आहे. आणि त्याचेही हे दोन नीवरण (कामच्छंद व व्यापाद) आदि आहेत. अशा प्रकारे धम्मानुपश्यनेची सुरुवात दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'अभिज्झा-दोमनस्सानं' असे म्हटले आहे. 'प्रहाण' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेद्वारे नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो, अशा प्रकारे प्रहाण घडवून आणणारे विपश्यनाज्ञान अभिप्रेत आहे. 'त्याला प्रज्ञेने पाहून' म्हणजे अनित्य, विराग, निरोध आणि प्रतिनिसर्ग ज्ञानाने युक्त अशा त्या प्रहाणज्ञानाला दुसऱ्या विपश्यना प्रज्ञेने पाहणे, आणि त्यालाही आणखी दुसऱ्या प्रज्ञेने पाहणे - अशा प्रकारे विपश्यनेची परंपरा दर्शवली आहे. 'उपेक्षा करणारा होतो' म्हणजे जो शमथ-मार्गावर प्रवृत्त झालेल्या चित्ताची उपेक्षा करतो आणि जो एका बाजूला नीवरणांपासून मुक्त होऊन उपस्थित झालेल्या चित्ताची उपेक्षा करतो - अशा दोन प्रकारे उपेक्षा करणे होय. त्यामध्ये सहजात (एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या) धर्मांची देखील उपेक्षा होते आणि आलंबनाची देखील उपेक्षा होते. येथे 'आलंबन-उपेक्षा' अभिप्रेत आहे. 'म्हणूनच भिक्खूंनो!' कारण अनित्यानुपश्यनेने प्रवृत्त झालेला भिक्खू केवळ नीवरण इत्यादी धर्मांनाच नव्हे, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स यांच्या नेतृत्वाखाली सांगितलेल्या धर्मांच्या प्रहाणज्ञानाला देखील प्रज्ञेने पाहून त्याची उपेक्षा करतो, म्हणून 'त्या वेळी भिक्खू धर्मांमध्ये धर्मांचे अनुपश्यन करत विहरतो' असे समजावे. 150. Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti. १५०. 'पविचिनति' (शोध घेतो/परीक्षण करतो) म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने शोध घेतो. इतर दोन पदे (पविचयति, पिरवीमंसं आपज्जति) याचेच समानार्थी शब्द आहेत. 'निरामिष' म्हणजे क्लेशरहित (निष्क्लेश). 'पस्सम्भति' (शांत होतो) म्हणजे कायिक आणि चैतसिक त्रासाच्या शांततेमुळे काया देखील आणि चित्त देखील शांत होते. 'समाधियति' (समाहित होते) म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते, अर्पणा समाधी प्राप्त झाल्यासारखे होते. 'उपेक्षा करणारा होतो' म्हणजे सहजात उपेक्षेने उपेक्षा करणारा होतो. Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā. अशा प्रकारे चौदा प्रकारांनी कायेचे परिग्रहण करणाऱ्या भिक्खूची त्या कायेवर असणारी स्मृती म्हणजे 'स्मृती-संबोध्यंग' होय. स्मृतीशी संप्रयुक्त असणारे ज्ञान म्हणजे 'धर्मविचय-संबोध्यंग' होय. त्याच्याशीच संप्रयुक्त असणारे कायिक आणि चैतसिक वीर्य म्हणजे 'वीर्य-संबोध्यंग' होय. पिटी (प्रीती), प्रश्रब्धी (प्रश्रब्धी), आणि चित्ताची एकाग्रता म्हणजे 'समाधी-संबोध्यंग' होय. या सहा संबोध्यंगांचे न मागे हटणे आणि न पुढे जाणे या रूपाने असणारी मध्यस्थता (तटस्थता) म्हणजे 'उपेक्षा-संबोध्यंग' होय. ज्याप्रमाणे समान गतीने धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत सारथ्याला 'हा मागे पडत आहे' म्हणून चाबूक मारण्याची गरज नसते, किंवा 'हा वेगाने धावत आहे' म्हणून लगाम खेचण्याची गरज नसते, केवळ पाहत राहणाऱ्या सारथ्यासाठी ती तटस्थ स्थितीच असते, त्याचप्रमाणे या सहा संबोध्यंगांचे न मागे हटणे आणि न पुढे जाणे या रूपाने असणारी मध्यस्थता म्हणजे 'उपेक्षा-संबोध्यंग' होय. याद्वारे काय सांगितले गेले आहे? एकाच चित्तक्षणात असणारे, विविध कार्ये आणि लक्षणे असणारे 'विपश्यना-संबोध्यंग' भगवंतांनी सांगितले आहेत. 152. Vivekanissitantiādīni [Pg.102] vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti. १५२. 'विवेकनिस्सितं' (विवेक-आश्रित) इत्यादींचे अर्थ आधीच स्पष्ट केले आहेत. येथे आनापानाचे परिग्रहण करणारी स्मृती लौकिक असते. लौकिक आनापान लौकिक स्मृतिप्रस्थानांना परिपूर्ण करतात. लौकिक स्मृतिप्रस्थाने लोकोत्तर बोध्यंगांना परिपूर्ण करतात. लोकोत्तर बोध्यंग विद्या-विमुक्तीच्या फल-निर्वाणाला परिपूर्ण करतात. अशा प्रकारे, जेथे लौकिक विषयाचा प्रसंग आहे तेथे लौकिक सांगितले आहे, आणि जेथे लोकोत्तर विषयाचा प्रसंग आहे तेथे लोकोत्तर सांगितले आहे, असे समजावे. परंतु स्थविर म्हणतात: 'इतर ठिकाणी असे असते, परंतु या सूत्तात लोकोत्तर पुढे आले आहे. लौकिक आनापान लौकिक स्मृतिप्रस्थानांना परिपूर्ण करतात, लौकिक स्मृतिप्रस्थाने लौकिक बोध्यंगांना परिपूर्ण करतात, आणि लौकिक बोध्यंग लोकोत्तर विद्या-विमुक्तीच्या फल-निर्वाणाला परिपूर्ण करतात. कारण येथे विद्या-विमुक्ती या पदाने विद्या-विमुक्तीचे फल-निर्वाण अभिप्रेत आहे.' Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नामक मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. आनापानसती सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā ९. कायगतासती सुत्ताचे वर्णन 153-4. Evaṃ me sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti. १५३-४. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे सूत्र म्हणजे ‘कायगतासतिसुत्त’ (कायागतस्मृती सूत्र) होय. त्यामध्ये, ‘गेहसिता’ म्हणजे पाच कामगुणांवर आश्रित असलेले. ‘सरसंकप्पा’ म्हणजे (विविध विषयांकडे) धावणारे संकल्प (विचार); कारण ते धावतात, म्हणून त्यांना ‘सर’ (धावणारे) म्हणतात, असा अर्थ आहे. ‘अज्झत्तमेव’ (अध्यात्मच) म्हणजे गोचर-अध्यात्म (पठवी कसिण इत्यादी ध्यानविषय) मध्येच चित्त स्थिर होते. ‘कायगतासति’ म्हणजे कायाचे परिग्रहण करणारी (शमथयुक्त) स्मृती आणि कायालाच आलंबन बनवणारी (विपश्यनायुक्त) स्मृती होय. ‘कायपरिग्गाहिकं’ (कायाचे परिग्रहण करणारी) असे म्हटले असता शमथ सांगितले जाते आणि ‘कायारम्मणं’ (कायाला आलंबन बनवणारी) असे म्हटले असता विपश्यना सांगितली जाते. या दोन्ही शब्दांनी शमथ आणि विपश्यना या दोन्ही गोष्टी सांगितल्या जातात. Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā. ‘पुन्हा दुसरे... पे... अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू कायागतस्मृतीची भावना करतो’ याद्वारे भगवंतांनी सतिपट्ठान सुत्तात (महास्मृतिप्रस्थान सूत्रात) चौदा प्रकारांनी कायानुपश्यना सांगितली आहे. 156. Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha [Pg.103] vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti. १५६. ‘अन्तोकधावास्स’ म्हणजे त्या भिक्खूच्या भावनेच्या अंतर्गतच (आतच) समाविष्ट होतात. ‘विज्जाभागिया’ (विद्याभागीय) या शब्दाचा अर्थ येथे संप्रयोगाच्या (सहयोगाच्या) बळावर जे विद्येचे सेवन करतात (विद्येशी जोडलेले असतात), ते ‘विद्याभागीय’ होत. किंवा जे विद्येच्या भागात (विद्येच्या समूहात) समाविष्ट असतात, ते ‘विद्याभागीय’ होत. त्यामध्ये, विपश्यना ज्ञान, मनोमय ऋद्धी आणि सहा अभिज्ञा अशा आठ विद्या आहेत. पहिल्या अर्थानुसार, त्या आठ विद्यांशी संप्रयुक्त (युक्त) केलेले चित्त-चेतसिक धर्म देखील ‘विद्याभागीय’ आहेत. दुसऱ्या अर्थानुसार, त्या आठ विद्यांपैकी कोणतीही एक विद्या ही ‘विद्या’ आहे आणि उरलेल्या सात विद्या ‘विद्याभागीय’ आहेत. अशा प्रकारे, आठ विद्या आणि विद्येशी संप्रयुक्त असलेले धर्म देखील ‘विद्याभागीय’च समजावेत. ‘चेतसा फुटो’ (चित्ताने व्याप्त) या पदाचा अर्थ असा समजावा: व्याप्ती दोन प्रकारची आहे—आपो-व्याप्ती (जल-व्याप्ती) आणि दिव्यचक्षू-व्याप्ती. त्यापैकी, आपो-कसिण समापत्तीत प्रवेश करून आपो-कसिणाच्या निमित्ताने व्याप्त होणे म्हणजे ‘आपो-फरण’ (जल-व्याप्ती) होय. अशा प्रकारे व्याप्त झाले असता, महासागरात समुद्राकडे वाहणाऱ्या सर्व लहान नद्या जशा समाविष्ट होतात, तसेच (सर्व कुशल धर्म त्यात समाविष्ट होतात). आणि आलोक-कसिण (प्रकाशाची भावना) वाढवून दिव्यचक्षूने संपूर्ण समुद्राचे दर्शन घेणे म्हणजे ‘दिव्यचक्षू-फरण’ (दिव्यचक्षू-व्याप्ती) होय. अशा प्रकारे व्याप्त झाले असता, महासागरात समुद्राकडे वाहणाऱ्या सर्व लहान नद्या जशा समाविष्ट होतात, तसेच (सर्व कुशल धर्म त्यात समाविष्ट होतात). Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ. ‘ओतारं’ म्हणजे छिद्र किंवा संधी (क्लेश उत्पन्न होण्याचा वाव). ‘आरम्मणं’ म्हणजे क्लेश उत्पन्न होण्याचे कारण (प्रत्यय). ‘लभेथ ओतारं’ म्हणजे प्रवेश मिळणे; चिखलाचा भेद करून चिखलाच्या शेवटापर्यंत (घट्ट जमिनीपर्यंत) जसा जड दगडाचा गोळा जातो, तसा प्रवेश मिळणे, असा अर्थ आहे. ‘निक्खेपनं’ म्हणजे पाणी टाकण्याची जागा. 157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ. १५७. अशा प्रकारे, कायागतस्मृतीची भावना न केलेल्या व्यक्तीची ओल्या मातीच्या ढिगाऱ्याशी तुलना करून, आता कायागतस्मृतीची भावना केलेल्या व्यक्तीची मजबूत लाकडी फळी इत्यादींशी तुलना करण्यासाठी भगवंतांनी ‘सेय्यथापि’ इत्यादी वचन सांगितले आहे. त्यामध्ये, ‘अग्गळफलकं’ म्हणजे दरवाजाचे कवाड (तावदान). 158. Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃ pāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā. १५८. ‘काकपेय्यो’ म्हणजे पात्राच्या काठावर बसून कावळ्याला आपली मान न वाकवता पिता येईल इतके काठोकाठ भरलेले पाणी. ‘अभिञ्ञासच्छिकरणीयस्स’ म्हणजे अभिज्ञेने प्रत्यक्ष (साक्षात) करण्यायोग्य धर्मासाठी. ‘सक्खिभब्बतं पापुणाति’ म्हणजे प्रत्यक्ष साक्षात्काराच्या अवस्थेला प्राप्त होतो. ‘सति सति आयतने’ म्हणजे कारण असताना. येथे कारण काय आहे? असा प्रश्न विचारला असता, अभिज्ञा हेच कारण आहे. ‘आळिबन्धा’ म्हणजे पाण्याचा प्रवाह रोखण्यासाठी बांधलेले बांध. Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ‘यानीकताय’ म्हणजे जोडलेल्या रथाप्रमाणे (वाहनाप्रमाणे) केलेल्या कायागतस्मृतीची. ‘वत्थुकताय’ म्हणजे अधिष्ठान (पाया) केलेल्या कायागतस्मृतीची. ‘अनुट्ठिताय’ म्हणजे वारंवार आचरणात आणलेल्या (अनुष्ठित केलेल्या) कायागतस्मृतीची. ‘परिचिताय’ म्हणजे चांगला सराव केलेल्या कायागतस्मृतीची. ‘सुसमारद्धाय’ म्हणजे उत्तम प्रकारे आरंभ केलेल्या आणि चांगल्या प्रकारे दृढ केलेल्या कायागतस्मृतीची (फळांची अपेक्षा करावी). उरलेला सर्व भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनी मधील Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कायागतस्मृती सूत्राचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले. 10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā १०. संखारुपपत्ति सूत्राचे स्पष्टीकरण (संखारुपपत्तिसुत्तवण्णना) 160. Evaṃ [Pg.104] me sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ. १६०. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे सूत्र म्हणजे ‘संखारुपपत्तिसुत्त’ (संस्कार-उत्पत्ती सूत्र) होय. त्यामध्ये, ‘संखारुपपत्तिं’ म्हणजे केवळ संस्कारांचीच उत्पत्ती (उत्पन्न होणे), प्राण्याची (सत्त्वाची) किंवा पुरुषाची (पुद्गलाची) नव्हे; किंवा पुण्याभिसंस्कारामुळे सुगतीमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या उपादानस्कंधांची उत्पत्ती होय. 161. Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati. १६१. ‘सद्धाय समन्नागतो’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी पाच लौकिक धर्म प्रवृत्त होतात. ‘दहति’ म्हणजे (आकांक्षेच्या बळावर) स्थापित करतो. ‘अधिट्ठाति’ म्हणजे प्रतिष्ठित करतो. ‘संखारा च विहारा च’ म्हणजे आकांक्षेसह श्रद्धा इत्यादी पाच धर्म हेच ‘संस्कार’ आणि ‘विहार’ देखील आहेत. ‘तत्रुपपत्तिया’ म्हणजे त्या ठिकाणी (उदा. क्षत्रिय महाशाल इत्यादी रूपात) प्रतिसंधीद्वारे उत्पन्न होण्यासाठी. ‘अयं मग्गो अयं पटिपदा’ म्हणजे आकांक्षेसह श्रद्धा इत्यादी पाच धर्म हाच मार्ग आणि हीच प्रतिपदा (आचरण) आहे. ज्या व्यक्तीकडे श्रद्धा इत्यादी पाच धर्म आहेत पण आकांक्षा नाही, त्याची गती (पुढील जन्म) अनिश्चित असते. ज्याच्याकडे आकांक्षा आहे पण पाच धर्म नाहीत, त्याची गती देखील अनिश्चित असते. ज्यांच्याकडे हे दोन्ही आहेत, त्यांची गती निश्चित असते. कारण, आकाशात फेकलेली काठी टोकाने, मध्यभागाने किंवा मुळाने खाली पडेल, असा जसा काही नियम नसतो, त्याचप्रमाणे प्राण्यांचे प्रतिसंधी ग्रहण करणे (पुनर्जन्म घेणे) अनिश्चित असते. म्हणून, कुशल कर्म करून एका विशिष्ट ठिकाणी उत्पन्न होण्यासाठी आकांक्षा करणे योग्य आहे. 165. Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha. १६५. ‘आमण्डं’ म्हणजे आवळा. ज्याप्रमाणे निर्मळ दृष्टी असलेल्या मनुष्याला हातावरील आवळा सर्व प्रकारे स्पष्ट दिसतो, त्याचप्रमाणे त्या महाब्रह्म्याला त्या ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांसह सहस्री लोकधातू (एक हजार लोकधातू) स्पष्ट दिसते. हाच नियम सर्व ठिकाणी समजावा. 167. Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito. १६७. ‘सुभो’ म्हणजे सुंदर. ‘जातिमा’ म्हणजे उत्तम आकाराने युक्त (उत्कृष्ट गुणवत्तेचा). ‘सुपरिकम्मकतो’ म्हणजे धुणे, घासणे इत्यादींनी चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेला (पैलू पाडलेला). ‘पण्डुकम्बले निक्खित्तो’ म्हणजे लाल रंगाच्या कंबलावर (घोंगडीवर) ठेवलेला. 168. Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā [Pg.105] anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. १६८. ‘सतसहस्सो’ म्हणजे एक लाख लोकधातूंमध्ये आपला प्रकाश पसरवण्यास समर्थ असलेला महाब्रह्मा. ‘निक्खं’ म्हणजे एका निष्क (निक्ख) वजनाच्या जांबूनद सोन्याने बनवलेला दागिना. निष्क म्हणजे पाच सुवर्ण वजनाचे सोने. पाच सुवर्णांपेक्षा कमी वजनाच्या सोन्याने बनवलेला दागिना घासणे आणि पुसणे सहन करू शकत नाही. पाच सुवर्णांपेक्षा जास्त वजनाच्या सोन्याने बनवलेला दागिना घासणे आणि पुसणे सहन करतो, परंतु तो तितका चमकदार नसतो आणि खडबडीत वाटतो. एका निष्क वजनाच्या जांबूनद सोन्याने बनवलेला दागिना घासणे आणि पुसणे देखील सहन करतो आणि अत्यंत चमकदार देखील असतो. ‘जम्बोनदं’ म्हणजे जंबू नदीत उत्पन्न झालेले सोने. कारण, मोठ्या जंबू (जांभूळ) वृक्षाची एकेक फांदी पन्नास-पन्नास योजने पसरलेली आहे. त्या ठिकाणी मोठ्या नद्या वाहतात. त्या नद्यांच्या दोन्ही किनाऱ्यांवर पिकलेली जांभळे पडण्याच्या ठिकाणी सोन्याचे अंकुर उत्पन्न होतात; ते नदीच्या पाण्याने वाहत जाऊन अनुक्रमे महासागरात प्रवेश करतात. त्याला अनुसरून ‘जांबूनद’ असे म्हटले जाते. ‘दक्खकम्मारपुत्तउक्कामुखसुकुसलसंपहट्ठं’ म्हणजे चतुर आणि कुशल सोनाराच्या पुत्राने भट्टीत तापवून चमकवलेले सोने. ‘उक्कामुखे’ म्हणजे भट्टीत. ‘संपहट्ठं’ म्हणजे धुवून, घासून आणि पैलू पाडून स्वच्छ केलेले. ‘वत्थूपम सुत्त’ आणि ‘धातुविभंग सुत्त’ यामध्ये केवळ सोन्याच्या गोळ्याचे शुद्धीकरण सांगितले आहे, तर या सुत्तात तयार केलेल्या दागिन्यांचे (अलंकारांचे) शुद्धीकरण सांगितले आहे. Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti. परंतु, सर्व प्रसंगांमध्ये जे 'पसरवून (व्यापून) आणि अधिमुक्त होऊन' असे म्हटले आहे, त्यामध्ये पाच प्रकारचे स्फुरण (व्यापणे) आहे—चेतो-स्फुरण, कसिण-स्फुरण, दिव्यचक्षु-स्फुरण, आलोक-स्फुरण आणि शरीर-स्फुरण. त्यापैकी 'चेतो-स्फुरण' म्हणजे सहस्र लोकधातूंमधील प्राण्यांचे चित्त जाणणे. 'कसिण-स्फुरण' म्हणजे सहस्र लोकधातूंमध्ये कसिण पसरवणे. 'दिव्यचक्षु-स्फुरण' म्हणजे प्रकाशाचा विस्तार करून दिव्यचक्षूने सहस्र लोकधातूंचे दर्शन घेणे. 'आलोक-स्फुरण' देखील हेच आहे. 'शरीर-स्फुरण' म्हणजे सहस्र लोकधातूंमध्ये शरीराच्या प्रभेने (तेजाने) व्यापणे. सर्व ठिकाणी या पाच स्फुरणांना बाधा न आणता (नष्ट न करता) व्याख्या केली पाहिजे. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti. परंतु, तिपिटक चुळअभय थेर म्हणाले— 'मणीच्या उपमेत कसिण-स्फुरणाप्रमाणे आणि सुवर्णालंकाराच्या (निक्ख) उपमेत शरीर-स्फुरणाप्रमाणे दिसते.' त्यांच्या मतासारखी कोणतीही अट्ठकथा नाही, असे सांगून त्याचे खंडन केले आणि शरीर-स्फुरण हे सर्वकालिक नाही, म्हणून या चार स्फुरणांना बाधा न आणताच व्याख्या केली पाहिजे, असे म्हटले आहे. 'अधिमुच्चति' हा शब्द 'फरति' (स्फुरण) या शब्दाचाच समानार्थी आहे; किंवा 'फरति' म्हणजे पसरवणे आणि 'अधिमुच्चति' म्हणजे जाणणे. 169. Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva. १६९. 'आभा' इत्यादी पाठांमध्ये 'आभा' इत्यादी नावाचे स्वतंत्र देव (ब्रह्मदेव) नाहीत. तीन परित्ताभ इत्यादी देव 'आभा' नावाचे आहेत, आणि परित्तसुभ इत्यादी तसेच सुभकिण्ह इत्यादी देव 'सुभ' नावाचे आहेत. वेहप्फल इत्यादींचे प्रसंग तर स्पष्टच आहेत. Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā [Pg.106] arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti. या पाच धर्मांची भावना करून कामावचर भूमीमध्ये उत्पन्न व्हावे. परंतु ब्रह्मलोकात उत्पन्न होणे आणि आसवांचा क्षय करणे कसे प्राप्त होते? हे पाच धर्म म्हणजे शील आहे. तो (साधक) या शीलावर प्रतिष्ठित होऊन, कसिण-परिकर्म करून, त्या त्या समापत्तींची भावना करून रूपी ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो; अरूप ध्याने उत्पन्न करून अरूपी ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो; समापत्ती हेच जवळचे कारण असणाऱ्या विपश्यनेचा विकास करून, अनागामी फळ साक्षात करून पाच शुद्धावास भूमींमध्ये उत्पन्न होतो. आणि उच्च मार्गांची भावना करून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नामक मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. संखारुपपत्तिसुत्त-वर्णन समाप्त झाले. Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. दुसऱ्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले. 3. Suññatavaggo ३. सुञ्ञतवग्ग (शून्यता वर्ग) 1. Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā १. चूळसुञ्ञतसुत्त-वर्णन 176. Evaṃ [Pg.107] me sutanti cūḷasuññatasuttaṃ. Tattha ekamidanti thero kira bhagavato vattaṃ katvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā kālaparicchedaṃ katvā nibbānārammaṇaṃ suññatāphalasamāpattiṃ appetvā nisinno yathāparicchedena vuṭṭhāsi. Athassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So suññatākathaṃ sotukāmo jāto. Athassa etadahosi – ‘‘na kho pana sakkā dhurena dhuraṃ paharantena viya gantvā ‘suññatākathaṃ me, bhante, kathethā’ti bhagavantaṃ vattuṃ, handāhaṃ yaṃ me bhagavā nagarakaṃ upanissāya viharanto ekaṃ kathaṃ kathesi, taṃ sāremi, evaṃ me bhagavā suññatākathaṃ kathessatī’’ti dasabalaṃ sārento ekamidantiādimāha. १७६. 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) हे चूळसुञ्ञतसुत्त आहे. त्यामध्ये 'एकमिदं' याविषयी: असे म्हटले जाते की, थेर (आनंद) यांनी भगवंतांची सेवा-शुश्रूषा करून, आपल्या दिवसा विश्रांती घेण्याच्या ठिकाणी जाऊन आणि वेळेची मर्यादा निश्चित करून, निर्वाण हेच आलंबन असणाऱ्या शून्यता-फलसमापत्तीमध्ये प्रवेश केला आणि ते बसले; नंतर निश्चित केलेल्या वेळेनुसार ते समाधीतून उठले. त्यानंतर त्यांना सर्व संस्कार शून्य (आत्मभावापासून विरहित) म्हणून भासले. त्यांना शून्यता-कथा ऐकण्याची इच्छा झाली. त्यानंतर त्यांच्या मनात असा विचार आला— 'एका रथाच्या धुरेने दुसऱ्या धुरेला धडक दिल्याप्रमाणे थेट जाऊन भगवंतांना 'भंते, मला शून्यता-कथा सांगा' असे म्हणणे योग्य नाही. चला, भगवंत जेव्हा नगरक नावाच्या शाक्य नगराचा आश्रय घेऊन विहार करत होते, तेव्हा त्यांनी मला जी एक कथा सांगितली होती, तिची मी त्यांना आठवण करून देतो. अशा प्रकारे भगवंत मला शून्यता-कथा सांगतील.' असा विचार करून दसबल भगवंतांना आठवण करून देण्यासाठी त्यांनी 'एकमिदं' इत्यादी शब्द म्हटले. Tattha idanti nipātamattameva. Kaccimetaṃ, bhanteti thero ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni uggahetvā dhāretuṃ samattho, kiṃ so ‘‘suññatāvihārenā’’ti ekaṃ padaṃ dhāretuṃ na sakkhissati, sotukāmena pana jānantena viya pucchituṃ na vaṭṭati, pākaṭaṃ katvā vitthāriyamānaṃ suññatākathaṃ sotukāmo ajānanto viya evamāha. Eko ajānantopi jānanto viya hoti, thero evarūpaṃ kohaññaṃ kiṃ karissati, attano jānanaṭṭhānepi bhagavato apacitiṃ dassetvā ‘‘kaccimeta’’ntiādimāha. त्यामध्ये 'इदं' हा केवळ निपात आहे. 'कच्चिमेतं, भंते' याविषयी: थेर एका पदावर ठाम राहून साठ हजार पदे ग्रहण करून धारण करण्यास समर्थ होते, मग ते 'शून्यताविहार' हे एक पद धारण करण्यास असमर्थ कसे असतील? परंतु ऐकण्याची इच्छा असणाऱ्याने सर्व काही जाणत असल्यासारखे करून विचारणे योग्य नाही. स्पष्ट करून सविस्तर सांगितली जाणारी शून्यता-कथा ऐकण्याची इच्छा असणाऱ्या थेरांनी न जाणणाऱ्यासारखे होऊन असे विचारले. एखादा न जाणणारा देखील जाणत असल्यासारखा ढोंग करतो, परंतु थेर अशा प्रकारचे कपट कशाला करतील? स्वतःला माहीत असलेल्या गोष्टीच्या बाबतीतही भगवंतांविषयी आदर दाखवण्यासाठी त्यांनी 'कच्चिमेतं' इत्यादी विचारले. Pubbepīti paṭhamabodhiyaṃ nagarakaṃ upanissāya viharaṇakālepi. Etarahipīti idānipi. Evaṃ pana vatvā cintesi – ‘‘ānando suññatākathaṃ sotukāmo, eko pana sotuṃ sakkoti, na uggahetuṃ, eko sotumpi uggahetumpi sakkoti, na kathetuṃ, ānando pana sotumpi sakkoti uggahetumpi kathetumpi, (kathemissa) suññatākatha’’nti. Iti taṃ kathento seyyathāpītiādimāha. Tattha suñño hatthigavāssavaḷavenāti tattha kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katā hatthiādayo atthi, vessavaṇamandhātādīnaṃ ṭhitaṭṭhāne cittakammavasena katampi, ratanaparikkhatānaṃ vātapānadvārabandhamañcapīṭhādīnaṃ vasena saṇṭhitampi, jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthaṃ [Pg.108] ṭhapitampi jātarūparajataṃ atthi, kaṭṭharūpādivasena katā dhammasavanapañhapucchanādivasena āgacchantā ca itthipurisāpi atthi, tasmā na so tehi suñño. Indriyabaddhānaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiādīnaṃ, icchiticchitakkhaṇe paribhuñjitabbassa jātarūparajatassa, nibaddhavāsaṃ vasantānaṃ itthipurisānañca abhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. 'पुब्बेपि' म्हणजे प्रथम बोधीच्या काळात नगरकचा आश्रय घेऊन विहार करत असताना देखील. 'एतरहि' म्हणजे आता देखील. असे बोलून भगवंतांनी विचार केला— 'आनंदाला शून्यता-कथा ऐकण्याची इच्छा आहे. एखादा मनुष्य ऐकू शकतो, पण ग्रहण करू शकत नाही; एखादा ऐकू आणि ग्रहण करू शकतो, पण सांगू शकत नाही; परंतु आनंद ऐकू, ग्रहण करू आणि सांगू देखील शकतो. म्हणून मी त्याला शून्यता-कथा सांगेन.' असे सांगताना त्यांनी 'सेय्यथापि' इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये 'हत्ती, गाय, घोडा, घोडी यांनी शून्य आहे' याविषयी: त्या प्रासादात लाकडी मूर्ती, मातीच्या मूर्ती आणि चित्रांच्या रूपाने बनवलेले हत्ती इत्यादी आहेत; वेस्सवण आणि मंधाता इत्यादींच्या जागी चित्रकलेच्या द्वारे बनवलेले देखील आहे; रत्नांनी जडवलेल्या खिडक्या, दारे, पलंग, पीठे इत्यादींच्या रूपाने असलेले, तसेच जीर्णोद्धारासाठी ठेवलेले सोने-चांदी देखील आहे; लाकडी मूर्ती इत्यादींच्या रूपाने बनवलेले, तसेच धर्मश्रवण आणि प्रश्न विचारण्यासाठी येणारे स्त्री-पुरुष देखील आहेत; म्हणून तो प्रासाद त्यांच्यापासून शून्य नाही. येथे इंद्रियांनी युक्त आणि सचेतन असणारे हत्ती इत्यादी, इच्छेनुसार कोणत्याही क्षणी उपभोगता येणारे सोने-चांदी, आणि तेथे कायमस्वरूपी राहणारे स्त्री-पुरुष यांच्या अभावाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे. Bhikkhusaṅghaṃ paṭiccāti bhikkhūsu hi piṇḍāya paviṭṭhesupi vihārabhattaṃ sādiyantehi bhikkhūhi ceva gilānagilānupaṭṭhākauddesacīvarakammapasutādīhi ca bhikkhūhi so asuññova hoti, iti niccampi bhikkhūnaṃ atthitāya evamāha. Ekattanti ekabhāvaṃ, ekaṃ asuññataṃ atthīti attho. Eko asuññabhāvo atthīti vuttaṃ hoti. Amanasikaritvāti citte akatvā anāvajjitvā apaccavekkhitvā. Gāmasaññanti gāmoti pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṃ gāmasaññaṃ. Manussasaññāyapi eseva nayo. Araññasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍoti evaṃ ekaṃ araññaṃyeva paṭicca araññasaññaṃ manasi karoti. Pakkhandatīti otarati. Adhimuccatīti evanti adhimuccati. Ye assu darathāti ye ca pavattadarathā vā kilesadarathā vā gāmasaññaṃ paṭicca bhaveyyuṃ, te idha araññasaññāya na santi. Dutiyapadepi eseva nayo. Atthi cevāyanti ayaṃ pana ekaṃ araññasaññaṃ paṭicca uppajjamānā pavattadarathamattā atthi. ‘भिक्खूसंघं पटिच्च’ (भिक्षुसंघाला अनुसरून) म्हणजे, जरी भिक्षू भिक्षेसाठी बाहेर गेले असले, तरी विहारात राहून विहारातील भोजनाचा स्वीकार करणाऱ्या भिक्षूंमुळे, तसेच आजारी भिक्षू, आजारी भिक्षूंची सेवा करणारे भिक्षू, पाठाभ्यास करणारे भिक्षू आणि चीवर बनवण्याच्या कामात गुंतलेले भिक्षू इत्यादींमुळे तो (विशाखेचा प्रासाद) कधीही शून्य (रिकामी) नसतो. अशा प्रकारे भिक्षूंच्या नेहमीच्या उपस्थितीमुळे भगवंतांनी असे म्हटले आहे. ‘एकत्तं’ म्हणजे एकभाव (एकत्व), म्हणजेच एक शून्यता अस्तित्वात आहे असा अर्थ. एक अशून्यभाव (अशून्य अवस्था) अस्तित्वात आहे, असे येथे म्हटले आहे. ‘अमनसिकरित्वा’ म्हणजे मनात न आणता, विचार न करता, चिंतन न करता. ‘गामसंञ्ञं’ म्हणजे ‘गाव’ या स्वरूपात किंवा क्लेशांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेली गावाची संज्ञा (जाणीव). ‘मनुस्ससंञ्ञाय’ (मनुष्यसंज्ञा) या बाबतीतही हाच नियम समजावा. ‘अरञ्ञसंञ्ञं पटिच्च मनसि करोति एकत्तं’ (अरण्याच्या संज्ञेला अनुसरून एकाग्रतेने मनात आणतो) म्हणजे ‘हे अरण्य आहे, हा वृक्ष आहे, हा पर्वत आहे, हा हिरवागार वनखंड आहे’ अशा प्रकारे केवळ एका अरण्यालाच अनुसरून अरण्याची संज्ञा मनात धारण करतो. ‘पक्खन्दति’ म्हणजे प्रवेश करतो (उतरतो). ‘अधिमुच्चति’ म्हणजे अशा प्रकारे दृढ निश्चय करतो (एकाग्र होतो). ‘ये अस्सु दरथा’ म्हणजे जे काही अस्तित्वाचे परिताप (दाह) किंवा क्लेशांचे परिताप गावाच्या संज्ञेमुळे उत्पन्न होऊ शकले असते, ते येथे अरण्याच्या संज्ञेमध्ये नसतात. दुसऱ्या पदातही हाच नियम समजावा. ‘अत्थि चेवायं’ म्हणजे केवळ एका अरण्याच्या संज्ञेला अनुसरून उत्पन्न होणारा केवळ अस्तित्वाचा परिताप (पवत्तदरथ) मात्र येथे शिल्लक असतो. Yañhi kho tattha na hotīti yaṃ migāramātupāsāde hatthiādayo viya imissā araññasaññāya gāmasaññāmanussasaññāvasena uppajjamānaṃ pavattadarathakilesadarathajātaṃ, taṃ na hoti. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhanti yaṃ migāramātupāsāde bhikkhusaṅgho viya tattha araññasaññāya pavattadarathamattaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. Taṃ santamidaṃ atthīti pajānātīti taṃ vijjamānameva ‘‘atthi ida’’nti pajānāti, suññatāvakkantīti suññatānibbatti. ‘यञ्हि खो तत्थ न होति’ (जे तेथे नसते) म्हणजे ज्याप्रमाणे मिगारमातेच्या (विशाखेच्या) प्रासादात हत्ती इत्यादी प्राणी नसतात, त्याप्रमाणे या अरण्याच्या संज्ञेमध्ये गावच्या संज्ञेमुळे किंवा मनुष्याच्या संज्ञेमुळे उत्पन्न होणारे जे काही अस्तित्वाचे परिताप किंवा क्लेशांचे परिताप आहेत, ते नसतात. ‘यं पन तत्थ अवसिट्ठं’ (जे तेथे शिल्लक राहते) म्हणजे ज्याप्रमाणे मिगारमातेच्या प्रासादात भिक्षुसंघ शिल्लक राहतो, त्याप्रमाणे तेथे अरण्याच्या संज्ञेमध्ये केवळ अस्तित्वाचा परिताप शिल्लक राहतो. ‘तं सन्तमिटं अत्थीति पजानाति’ (ते विद्यमान असताना ‘हे आहे’ असे जाणतो) म्हणजे जे प्रत्यक्ष विद्यमान आहे, त्यालाच ‘हे अस्तित्वात आहे’ असे जाणतो. ‘सुञ्ञतावक्कन्ति’ म्हणजे शून्यतेची उत्पत्ती. 177. Amanasikaritvā manussasaññanti idha gāmasaññaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā, araññasaññāya manussasaññaṃ, pathavīsaññāya araññasaññaṃ, ākāsānañcāyatanasaññāya pathavīsaññaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ[Pg.109], vipassanāya nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññataṃ nāma dassessāmī’’ti. Tasmā evaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha pathavīsaññanti kasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti? Araññasaññāya visesānadhigamanato. Yathā hi purisassa ramaṇīyaṃ khettaṭṭhānaṃ disvā – ‘‘idha vuttā sāliādayo suṭṭhu sampajjissanti, mahālābhaṃ labhissāmī’’ti sattakkhattumpi khettaṭṭhānaṃ olokentassa sāliādayo na sampajjanteva, sace pana taṃ ṭhānaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā kasitvā vapati, evaṃ sante sampajjanti, evameva – ‘‘idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍo’’ti sacepi sattakkhattuṃ araññasaññaṃ manasi karoti, nevūpacāraṃ na samādhiṃ pāpuṇāti, pathavīsaññāya panassa dhuvasevanaṃ kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇaṃ parikammaṃ katvā jhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānampi vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakkā arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti. Paṭiccāti paṭicca sambhūtaṃ. १७७. ‘अमनसिकरित्वा मनुस्ससंञ्ञं’ (मनुष्यसंज्ञेचा विचार न करता) - येथे गावच्या संज्ञेचा स्वीकार केलेला नाही. का? कारण भगवंतांच्या मनात असा विचार आला होता की: ‘मनुष्यसंज्ञेद्वारे गावच्या संज्ञेला दूर करून, अरण्यसंज्ञेद्वारे मनुष्यसंज्ञेला, पृथ्वीसंज्ञेद्वारे अरण्यसंज्ञेला, आकासानञ्चायतनसंज्ञेद्वारे पृथ्वीसंज्ञेला...पे... नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसंज्ञेद्वारे आकिञ्चञ्ञायतनसंज्ञेला दूर करून, विपश्यनेद्वारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसंज्ञेला दूर करून, आणि मार्गाद्वारे विपश्यनेला दूर करून अनुक्रमाने अत्यंत शून्यता (अच्चन्तसुञ्ञता) नावाचे अरहत्तफल मी दाखवीन.’ म्हणूनच त्यांनी या उपदेशाची सुरुवात केली. तेथे ‘पृथ्वीसंज्ञा’ या विषयी - अरण्यसंज्ञेचा त्याग करून पृथ्वीसंज्ञा मनात का धारण केली जाते? कारण अरण्यसंज्ञेमुळे विशेषाची (ध्यान-मार्गादी गुणांची) प्राप्ती होत नाही. जसे एखाद्या माणसाने एखादी सुंदर शेतजमीन पाहून विचार केला की, ‘येथे पेरलेले शाली (तांदूळ) इत्यादी धान्य उत्तम प्रकारे पिकेल आणि मला मोठा नफा मिळेल,’ आणि तो केवळ सात वेळा त्या शेताकडे पाहत राहिला, तर शाली इत्यादी धान्य पिकत नाही. परंतु, जर त्याने त्या जागेतील खुंट व काटे काढून, नांगरणी करून पेरणी केली, तरच धान्य पिकते. त्याचप्रमाणे, ‘हे अरण्य आहे, हा वृक्ष आहे, हा पर्वत आहे, हा हिरवागार वनखंड आहे’ असा विचार जर कोणी सात वेळा मनात आणला, तरी तो उपचार समाधी किंवा पूर्ण समाधी प्राप्त करू शकत नाही. परंतु, पृथ्वीसंज्ञेच्या सततच्या अभ्यासाने कर्मस्थान असलेल्या पृथ्वीकसिणाचे परिकर्म करून, ध्यानांची उत्पत्ती करून, ध्यानाला आधार बनवून विपश्यनेची वाढ करून अरहत्तपद प्राप्त करणे शक्य होते. म्हणून अरण्यसंज्ञेचा त्याग करून पृथ्वीसंज्ञा मनात धारण केली जाते. ‘पटिच्च’ म्हणजे अवलंबून उत्पन्न झालेले. Idāni yasmiṃ pathavīkasiṇe so pathavīsaññī hoti, tassa opammadassanatthaṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha usabhassa etanti āsabhaṃ. Aññesaṃ pana gunnaṃ gaṇḍāpi honti pahārāpi. Tesañhi cammaṃ pasāriyamānaṃ nibbalikaṃ na hoti, usabhassa lakkhaṇasampannatāya te dosā natthi. Tasmā tassa cammaṃ gahitaṃ. Saṅkusatenāti khilasatena. Suvihatanti pasāretvā suṭṭhu vihataṃ. Ūnakasatasaṅkuvihatañhi nibbalikaṃ na hoti, saṅkusatena vihataṃ bheritalaṃ viya nibbalikaṃ hoti. Tasmā evamāha. Ukkūlavikkūlanti uccanīcaṃ thalaṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyo ceva duggamaṭṭhānañca. Pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti kasiṇapathaviyaṃyeva paṭicca sambhūtaṃ ekaṃ saññaṃ manasi karoti. Darathamattāti ito paṭṭhāya sabbavāresu pavattadarathavasena darathamattā veditabbā. आता ज्या पृथ्वीकसिणामध्ये तो पृथ्वीसंज्ञायुक्त होतो, त्याचे उदाहरण दाखवण्यासाठी भगवंतांनी ‘सेय्यथापि’ (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘आसभं’ म्हणजे उत्कृष्ट बैलाचे (ऋषभाचे) चामडे. इतर बैलांच्या चामड्यावर गाठी किंवा जखमांचे वळ असतात. त्यांचे चामडे पसरवले असता ते सुरकुत्यांशिवाय सरळ होत नाही, परंतु ऋषभ हा लक्षणांनी संपन्न असल्यामुळे त्याच्या चामड्यावर हे दोष नसतात. म्हणून त्याचे चामडे उदाहरणासाठी घेतले आहे. ‘सङ्कुसतेन’ म्हणजे शंभर खुंट्यांनी. ‘सुविहतं’ म्हणजे पसरवून चांगल्या प्रकारे ताणून खुंट्या ठोकलेले. शंभरापेक्षा कमी खुंट्या ठोकून ताणलेले चामडे सुरकुत्यांशिवाय सरळ होत नाही, पण शंभर खुंट्यांनी ताणलेले चामडे ढोलाच्या पडद्याप्रमाणे सुरकुत्यांशिवाय सपाट होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे. ‘उक्कूलविक्कूलं’ म्हणजे उंच-सखल, उंचवटे आणि सखल भाग. ‘नदीविदुग्गं’ म्हणजे नद्या आणि दुर्गम जागा. ‘पृथ्वीसंज्ञेला अनुसरून एकाग्रतेने मनात आणतो’ म्हणजे केवळ कसिण-पृथ्वीलाच अनुसरून उत्पन्न झालेली एक संज्ञा मनात धारण करतो. ‘दरथमत्ता’ म्हणजे येथून पुढे सर्व प्रकरणांमध्ये अस्तित्वाच्या परितापाच्या स्वरूपातील केवळ परिताप समजावा. 182. Animittaṃ cetosamādhinti vipassanācittasamādhiṃ. So hi niccanimittādivirahito animittoti vuccati. Imameva kāyanti vipassanāya vatthuṃ dasseti. Tattha imamevāti imaṃ eva catumahābhūtikaṃ. Saḷāyatanikanti [Pg.110] saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ. Jīvitapaccayāti yāva jīvitindriyānaṃ pavatti, tāva jīvitapaccayā pavattadarathamattā atthīti vuttaṃ hoti. १८२. ‘अनिमित्तं चेतोसमाधिं’ म्हणजे विपश्यना चित्ताचा समाधी. तो नित्यत्वाच्या निमित्तादींनी रहित असल्यामुळे त्याला ‘अनिमित्त’ म्हटले जाते. ‘इममेव कायं’ (याच शरीराला) या पदाने विपश्यनेचे आलंबन (वस्तू) दाखवले आहे. तेथे ‘इममेव’ म्हणजे याच चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीराला. ‘सळायतनिकं’ म्हणजे सहा आयतनांशी संबंधित. ‘जीवितपच्चया’ म्हणजे जोपर्यंत जीवितेंद्रियांचे अस्तित्व आहे, तोपर्यंत जीवितेंद्रियांच्या प्रत्ययामुळे अस्तित्वाचा केवळ परिताप शिल्लक असतो, असे म्हटले आहे. 183. Puna animittanti vipassanāya paṭivipassanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kāmāsavaṃ paṭiccāti kāmāsavaṃ paṭicca uppajjanapavattadarathā idha na santi, ariyamagge ceva ariyaphale ca natthīti vuttaṃ hoti. Imameva kāyanti imaṃ upādisesadarathadassanatthaṃ vuttaṃ. Iti manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā…pe… maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññatā nāma dassitā hoti. १८३. पुन्हा ‘अनिमित्त’ असे म्हटले आहे ते विपश्यनेची प्रति-विपश्यना (पुन्हा विपश्यना करणे) दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘कामासवं पटिच्च’ म्हणजे कामासवाला अनुसरून उत्पन्न होणारे अस्तित्वाचे परिताप येथे नसतात; ते आर्यमार्ग आणि आर्यफळामध्ये नसतात, असे म्हटले आहे. ‘इममेव कायं’ हे उपादिशेष परिताप (उर्वरित उपाधींचा परिताप) दाखवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे. अशा प्रकारे मनुष्यसंज्ञेद्वारे गावच्या संज्ञेला दूर करून...पे... मार्गाद्वारे विपश्यनेला दूर करून अनुक्रमाने अत्यंत शून्यता (अच्चन्तसुञ्ञता) नावाचे अरहत्तफल दाखवले गेले आहे. 184. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tasmāti yasmā atītepi, buddhapaccekabuddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā. Anāgatepi, etarahipi buddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā imaṃyeva parisuddhaṃ paramaṃ anuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu viharissanti viharanti ca, tasmā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. १८४. ‘परिसुद्धं’ म्हणजे उपक्लेशांनी रहित (पूर्ण शुद्ध). ‘अनुत्तरं’ म्हणजे ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही, सर्वश्रेष्ठ. ‘सुञ्ञतं’ म्हणजे शून्यता फलसमापत्ती. ‘तस्मा’ (म्हणून) म्हणजे ज्या कारणाने भूतकाळातही बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक म्हणून ओळखले जाणारे श्रमण-ब्राह्मण; भविष्यकाळातही आणि वर्तमानकाळातही बुद्ध आणि बुद्धश्रावक म्हणून ओळखले जाणारे श्रमण-ब्राह्मण याच परिशुद्ध, परम, अनुत्तर शून्यतेचा (शून्यता फलसमापत्तीचा) लाभ घेऊन विहरत होते, विहरतील आणि विहरत आहेत, म्हणून. उर्वरित सर्व भागांतील अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील (हा भाग समाप्त झाला). Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चूळसुञ्ञतसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली. 2. Mahāsuññatasuttavaṇṇanā २. महासुञ्ञतसुत्त-वर्णना 185. Evaṃ me sutanti mahāsuññatasuttaṃ. Tattha kāḷakhemakassāti chavivaṇṇena so kāḷo, khemakoti panassa nāmaṃ. Vihāroti tasmiṃyeva nigrodhārāme ekasmiṃ padese pākārena parikkhipitvā dvārakoṭṭhakaṃ māpetvā haṃsavaṭṭakādisenāsanāni ceva maṇḍalamāḷabhojanasālādīni ca patiṭṭhapetvā kato vihāro. Sambahulāni senāsanānīti mañco pīṭhaṃ bhisibimbohanaṃ taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthārotiādīni paññattāni honti, mañcena mañcaṃ…pe… palālasanthāreneva palālasanthāraṃ āhacca ṭhapitāni, gaṇabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānasadisaṃ ahosi. १८५. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादीने सुरू होणारे सुत्त म्हणजे महासुञ्ञतसुत्त होय. त्यामध्ये ‘काळखेमकस्स’ म्हणजे त्वचेच्या रंगाने तो शाक्यराजपुत्र काळा होता, आणि ‘खेमक’ हे त्याचे मूळ नाव होते. ‘विहार’ म्हणजे त्याच निग्रोधारामातील एका भागात भिंतीने वेढून, प्रवेशद्वार बनवून, हंसाच्या आकाराचे छप्पर असलेली शयनगृहे इत्यादी निवासस्थाने तसेच गोल मंडप, भोजनशाळा इत्यादी बांधून तयार केलेला विहार होय. ‘अनेक शयनासने’ म्हणजे खाट, पाट, गादी, उशी, चटई, चामड्याचे आसन, गवताचे अंथरूण, पानांचे अंथरूण, पेंढ्याचे अंथरूण इत्यादी अंथरलेली होती. एका खाटेला दुसरी खाट... पे... पेंढ्याच्या अंथरूणाला दुसरे पेंढ्याचे अंथरूण भिडवून ठेवलेली ही शयनासने समूहाने राहणाऱ्या भिक्खूंच्या निवासस्थानासारखी झाली होती. Sambahulā [Pg.111] nu khoti bhagavato bodhipallaṅkeyeva sabbakilesānaṃ samugghāṭitattā saṃsayo nāma natthi, vitakkapubbabhāgā pucchā, vitakkapubbabhāge cāyaṃ nukāro nipātamatto. Pāṭimatthakaṃ gacchante avinicchito nāma na hoti. Ito kira pubbe bhagavatā dasa dvādasa bhikkhū ekaṭṭhāne vasantā na diṭṭhapubbā. ‘खरोखर अनेक (भिक्खू आहेत काय?)’ याविषयी भगवंतांना बोधिपल्लंगावरच सर्व क्लेशांचे समूळ उच्चाटन केल्यामुळे कोणताही संशय नव्हता. हा विचारपूर्वक विचारलेला प्रश्न आहे. आणि यातील ‘नु’ हा शब्द विचार व्यक्त करणारा केवळ एक निपात आहे. देशनेच्या शिखरावर पोहोचताना भगवंतांच्या मनात अनिर्णित असे काही नसते. या काळापूर्वी भगवंतांनी दहा-बारा भिक्खूंना एकाच ठिकाणी राहताना पूर्वी कधी पाहिले नव्हते, असे म्हणतात. Athassa etadahosi – gaṇavāso nāmāyaṃ vaṭṭe āciṇṇasamāciṇṇo nadīotiṇṇaudakasadiso, nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyesupi, manussaloka-devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova āciṇṇo. Dasayojanasahasso hi nirayo tipucuṇṇabharitā nāḷi viya sattehi nirantaro, pañcavidhabandhanakammakāraṇakaraṇaṭṭhāne sattānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā vāsīhi tacchanādiṭhānesu, iti gaṇabhūtāva paccanti. Tiracchānayoniyaṃ ekasmiṃ vammike upasikānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā ekekabilādīsupi kipillikādīnaṃ. Tiracchānayoniyampi gaṇavāsova. Petanagarāni ca gāvutikāni aḍḍhayojanikānipi petabharitāni honti. Evaṃ pettivisayepi gaṇavāsova. Asurabhavanaṃ dasayojanasahassaṃ kaṇṇe pakkhittasūciyā kaṇṇabilaṃ viya hoti. Iti asurakāyepi gaṇavāsova. Manussaloke sāvatthiyaṃ sattapaṇṇāsa kulasatasahassāni, rājagahe anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasiṃsu. Evaṃ aññesupi ṭhānesūti manussalokepi gaṇavāsova. Bhummadevatā ādiṃ katvā devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova. Ekekassa hi devaputtassa aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo honti, navapi koṭiyo honti, ekaṭṭhāne dasasahassāpi brahmāno vasanti. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला— हा समूहाने राहण्याचा स्वभाव संसारात वारंवार आचरलेला अभ्यास आहे, जो नदीत वाहणाऱ्या पाण्यासारखा आहे. नरक, तिर्यंच योनी (प्राणी), प्रेतलोक आणि असुर लोकांमध्येही, तसेच मनुष्यलोक, देवलोक आणि ब्रह्मलोकातही समूहाने राहणेच आचरले जाते. दहा हजार योजने विस्तीर्ण असलेला नरक हा शिशाच्या चुर्णाने खच्चून भरलेल्या नळीप्रमाणे प्राण्यांनी भरलेला असतो. पाच प्रकारच्या बंधनांनी शिक्षा देण्याच्या ठिकाणी प्राण्यांचे प्रमाण किंवा मर्यादा नसते. तसेच कुऱ्हाडीने तासण्याच्या ठिकाणीही (मर्यादा नसते), अशा प्रकारे ते समूहानेच यातना भोगतात. तिर्यंच योनीत एका वारुळात वाळवीचे प्रमाण किंवा मर्यादा नसते, तसेच एकेका बिळात मुंग्या इत्यादींचे प्रमाण किंवा मर्यादा नसते. तिर्यंच योनीतही समूहाने राहणेच आचरले जाते. प्रेतांची नगरे एक गावुत किंवा अर्धा योजन आकाराची असूनही प्रेतांनी खच्चून भरलेली असतात. अशा प्रकारे प्रेतलोकातही समूहाने राहणेच आचरले जाते. असुरांचे निवासस्थान दहा हजार योजने विस्तीर्ण असूनही कानात सुई टोचल्यावर कानाच्या छिद्रासारखे खच्चून भरलेले असते. अशा प्रकारे असुरलोकातही समूहाने राहणेच आचरले जाते. मनुष्यलोकात सावत्थीमध्ये सत्तावन्न लाख कुटुंबे राहत होती. राजगृहात आत आणि बाहेर मिळून अठरा कोटी लोक राहत होते. याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही राहत होते, म्हणून मनुष्यलोकातही समूहाने राहणेच आचरले जाते. भूम्य-देवतांपासून सुरुवात करून देवलोक आणि ब्रह्मलोकातही समूहाने राहणेच आचरले जाते. कारण एकेका देवपुत्राला अडीच कोटी किंवा नऊ कोटी नर्तकी असतात, आणि एकाच ठिकाणी दहा हजार ब्रह्मा देखील राहतात. Tato cintesi – ‘‘mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni gaṇavāsaviddhaṃsanatthaṃ dasa pāramiyo pūritā, ime ca bhikkhū ito paṭṭhāyeva gaṇaṃ bandhitvā gaṇābhiratā jātā ananucchavikaṃ karontī’’ti. So dhammasaṃvegaṃ uppādetvā puna cintesi – ‘‘sace ‘ekaṭṭhāne dvīhi bhikkhūhi na vasitabba’nti sakkā bhaveyya sikkhāpadaṃ paññapetuṃ, sikkhāpadaṃ paññāpeyyaṃ, na kho panetaṃ sakkā. Handāhaṃ mahāsuññatāpaṭipattiṃ nāma suttantaṃ [Pg.112] desemi, yaṃ sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya nagaradvāre nikkhittasabbakāyikaādāso viya ca bhavissati. Tato yathā nāmekasmiṃ ādāse khattiyādayo attano vajjaṃ disvā taṃ pahāya anavajjā honti, evamevaṃ mayi parinibbutepi pañcavassasahassāni imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā kulaputtā vaṭṭadukkhassa antaṃ karissantī’’ti. Bhagavato ca manorathaṃ pūrentā viya imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā vaṭṭadukkhaṃ khepetvā parinibbutā kulaputtā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vālikapiṭṭhivihārepi hi ābhidhammikaabhayatthero nāma vassūpanāyikasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ imaṃ suttaṃ sañjhāyitvā ‘‘sammāsambuddho evaṃ kāreti, mayaṃ kiṃ karomā’’ti āha. Te sabbepi antovasse gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Gaṇabhedanaṃ nāma idaṃ suttanti. त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला— 'मी एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत समूहाने राहण्याच्या प्रवृत्तीचा नाश करण्यासाठी दहा पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. परंतु हे भिक्खू आतापासूनच समूह बनवून समूहात रमणारे बनले आहेत, हे ते अयोग्य करत आहेत.' त्यांनी धर्मसंवेग उत्पन्न करून पुन्हा विचार केला— 'जर एकाच ठिकाणी दोन भिक्खूंनी राहू नये, असा नियम करणेषक्य असते, तर मी तसा नियम प्रस्थापित केला असता. परंतु असे करणे शक्य नाही. आता मी महासुञ्ञता-प्रतिपत्ती नावाचे सुत्त उपदेशित करतो, जे सदाचाराची इच्छा असणाऱ्या कुलपुत्रांसाठी एखाद्या नियमाच्या प्रस्थापनेसारखे आणि नगराच्या दारावर ठेवलेल्या संपूर्ण शरीर दाखवणाऱ्या आरशासारखे ठरेल. त्यामुळे, ज्याप्रमाणे एका आरशात क्षत्रिय इत्यादी लोक स्वतःचे दोष पाहून ते दूर करून दोषरहित होतात, त्याचप्रमाणे माझ्या परिनिर्वाणानंतरही पाच हजार वर्षांपर्यंत या सुत्ताचे मनन करून, समूहाची आसक्ती दूर करून, एकांतात रमणारे कुलपुत्र संसारदुःखाचा अंत करतील.' आणि भगवंतांची इच्छा पूर्ण करत असल्यासारखे, या सुत्ताचे मनन करून, समूहाची आसक्ती दूर करून, संसारदुःख नष्ट करून परिनिर्वाण पावलेले कुलपुत्र गणनेच्या पलीकडे गेले आहेत (त्यांची संख्या मोजता येत नाही). वालिकपिट्ठ विहारात देखील अभिधम्मिक अभय थेर नावाच्या स्थविरांनी वर्षावासाच्या वेळी अनेक भिक्खूंसह या सुत्ताचे पठण करून, 'सम्यक्संबुद्धांनी असे आचरण करण्यास सांगितले आहे, मग आपण काय करत आहोत?' असे म्हटले. त्या सर्वांनीच वर्षावासाच्या दरम्यान समूहाची आसक्ती दूर करून, एकांतात रमणारे कुलपुत्र बनून अर्हतपद प्राप्त केले. हे सुत्त 'समूहाची आसक्ती नष्ट करणारे सुत्त' म्हणून ओळखले जाते. 186. Ghaṭāyāti evaṃnāmakassa sakkassa. Vihāreti ayampi vihāro nigrodhārāmasseva ekadese kāḷakhemakassa vihāro viya katoti veditabbo. Cīvarakammanti jiṇṇamalinānaṃ aggaḷaṭṭhānuppādanadhovanādīhi kataparibhaṇḍampi, cīvaratthāya uppannavatthānaṃ vicāraṇasibbanādīhi akataṃ saṃvidhānampi vaṭṭati, idha pana akataṃ saṃvidhānaṃ adhippetaṃ. Manussā hi ānandattherassa cīvarasāṭake adaṃsu. Tasmā thero sambahule bhikkhū gahetvā tattha cīvarakammaṃ akāsi. Tepi bhikkhū pātova sūcipāsakassa paññāyanakālato paṭṭhāya nisinnā apaññāyanakāle uṭṭhahanti. Sūcikamme niṭṭhiteyeva senāsanāni saṃvidahissāmāti na saṃvidahiṃsu. Cīvarakārasamayo noti thero kira cintesi – ‘‘addhā etehi bhikkhūhi na paṭisāmitāni senāsanāni, bhagavatā ca diṭṭhāni bhavissanti. Iti anattamano satthā suṭṭhu niggahetukāmo, imesaṃ bhikkhūnaṃ upatthambho bhavissāmī’’ti; tasmā evamāha. Ayaṃ panettha adhippāyo – ‘‘na, bhante, ime bhikkhū kammārāmā eva, cīvarakiccavasena pana evaṃ vasantī’’ti. १८६. ‘घटा’ म्हणजे या नावाच्या शाक्य राजाच्या. ‘विहारात’ म्हणजे हा विहार देखील निग्रोधारामाच्याच एका भागात काळखेमकाच्या विहाराप्रमाणे बांधलेला होता असे समजावे. ‘चीवरकर्म’ म्हणजे जुन्या व मळलेल्या कपड्यांना ठिगळ लावणे, धुणे इत्यादींद्वारे केलेली दुरुस्ती देखील योग्य ठरते, तसेच चीवरासाठी मिळालेल्या कापडाची निवड करणे, शिवणे इत्यादींद्वारे न शिवलेल्या कापडाची व्यवस्था करणे देखील योग्य ठरते. परंतु येथे न शिवलेल्या कापडाची व्यवस्था करणे अभिप्रेत आहे. कारण लोकांनी आनंद थेरांना चीवरासाठी कापड दिले होते. म्हणून थेरांनी अनेक भिक्खूंना सोबत घेऊन तेथे चीवर शिवण्याचे काम केले. ते भिक्खू देखील पहाटेच सुईचे छिद्र दिसू लागल्यापासून बसत असत आणि ते न दिसू लागण्याच्या वेळी (अंधार झाल्यावर) उठत असत. 'शिवणकाम पूर्ण झाल्यावरच शयनासनांची व्यवस्था करू' असा विचार करून त्यांनी व्यवस्था केली नाही. ‘हा चीवर बनवण्याचा काळ आहे’ याविषयी थेरांनी असा विचार केला— 'नक्कीच या भिक्खूंनी शयनासने आवरून ठेवली नाहीत, आणि भगवंतांनी देखील ती पाहिली असतील. त्यामुळे अप्रसन्न झालेले शास्ता (बुद्ध) या भिक्खूंना चांगल्या प्रकारे समज देऊ इच्छितात, तर मी या भिक्खूंसाठी साहाय्यक बनेन.' म्हणून त्यांनी असे म्हटले. येथे हा अभिप्राय आहे— 'भंते, हे भिक्खू कामात रमणारे नाहीत, तर चीवराच्या कामामुळे असे राहत आहेत.' Na kho, ānandāti, ānanda, kammasamayo vā hotu akammasamayo vā, cīvarakārasamayo vā hotu acīvarakārasamayo vā, atha kho saṅgaṇikārāmo bhikkhu na sobhatiyeva. Mā tvaṃ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosīti. Tattha saṅgaṇikāti sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Iti saṅgaṇikārāmo vā hotu gaṇārāmo [Pg.113] vā, sabbathāpi gaṇabāhullābhirato gaṇabandhanabaddho bhikkhu na sobhati. Pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā sudhotahatthapādo mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā ekārāmatamanuyutto bhikkhu buddhasāsane sobhati. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantassa sukhaṃ. Pavivekasukhampi kāmapavivekasukhameva. Rāgādīnaṃ pana vūpasamatthāya saṃvattatīti upasamasukhaṃ. Maggasambodhatthāya saṃvattatīti sambodhisukhaṃ. Nikāmalābhīti kāmalābhī icchitalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. “हे आनंदा, काम करण्याचा वेळ असो वा नसो, चीवर बनवण्याचा वेळ असो वा नसो, परंतु समूहात रमणारा भिक्खू शोभून दिसत नाही. तू अयोग्य ठिकाणी पाठिंबा देणारा होऊ नकोस.” तेथे 'संगणिका' म्हणजे स्वतःच्या परिषदेसोबत एकत्र येणे. 'गण' म्हणजे विविध प्रकारच्या लोकांसोबत एकत्र येणे. अशा प्रकारे, स्वतःच्या परिषदेत रमणारा असो वा विविध लोकांमध्ये रमणारा असो, सर्व प्रकारे समूहाच्या गर्दीत रमणारा आणि समूहाच्या बंधनात बांधलेला भिक्खू शोभून दिसत नाही. परंतु, दुपारच्या भोजनानंतर दिवसाच्या विश्रांतीची जागा झाडून, हात-पाय स्वच्छ धुवून, मूळ कम्मट्ठान ग्रहण करून, एकांतात रमणारा भिक्खू बुद्धशासनात शोभून दिसतो. 'नेक्खम्मसुख' म्हणजे कामभोगांतून मुक्त झालेल्याचे सुख. 'पविवेकसुख' म्हणजे कामभोगांपासून अलिप्त राहिल्याने मिळणारे सुखच होय. राग इत्यादी क्लेशांच्या उपशमनासाठी जे कारणीभूत ठरते, म्हणून त्याला 'उपशमसुख' म्हणतात. मार्गाच्या संबोधीसाठी (ज्ञानासाठी) जे कारणीभूत ठरते, म्हणून त्याला 'संबोधिसुख' म्हणतात. 'निकामलाभी' म्हणजे इच्छेनुसार सहज लाभ मिळवणारा. 'अकिच्छलाभी' म्हणजे विनासायास (दुःखाशिवाय) लाभ मिळवणारा. 'अकसिरलाभी' म्हणजे विपुल प्रमाणात लाभ मिळवणारा। Sāmāyikanti appitappitasamaye kilesehi vimuttaṃ. Kantanti manāpaṃ. Cetovimuttinti rūpārūpāvacaracittavimuttiṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāri ca jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo, ayaṃ sāmāyiko vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213). Asāmāyikanti na samayavasena kilesehi vimuttaṃ, atha kho accantavimuttaṃ lokuttaraṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, ayaṃ asāmāyiko vimokkho’’ti. Akuppanti kilesehi akopetabbaṃ. 'सामायिक' म्हणजे ध्यान समापत्तीत मग्न असतानाच्या काळात क्लेशांपासून मुक्त असणे. 'कांत' म्हणजे मनाला आवडणारे (मनोरम). 'चेतोविमुत्ती' म्हणजे रूपावचर आणि अरूपावचर चित्ताची विमुक्ती. याविषयी असे म्हटले आहे – “चार ध्याने आणि चार अरूप समापत्ती, हा सामायिक विमोक्ष आहे.” 'असामायिक' म्हणजे केवळ विशिष्ट काळापुरते क्लेशांपासून मुक्त नसणे, तर अत्यंत (पूर्णपणे) मुक्त असणारे लोकोत्तर फल होय. याविषयी असे म्हटले आहे – “चार आर्यमार्ग आणि चार सामञ्ञफल, हा असामायिक विमोक्ष आहे.” 'अकुप्प' म्हणजे क्लेशांद्वारे नष्ट न करता येण्याजोगे। Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Saṅgaṇikārāmo bhikkhu gaṇabandhanabaddho neva lokiyaguṇaṃ, na ca lokuttaraguṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti, gaṇaṃ vinodetvā pana ekābhirato sakkoti. Tathā hi vipassī bodhisatto caturāsītiyā pabbajitasahassehi parivuto satta vassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, gaṇaṃ vinodetvā sattadivase ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi. Amhākaṃ bodhisatto pañcavaggiyehi saddhiṃ chabbassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, tesu pakkantesu ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi. यावरून काय सांगितले गेले आहे? समूहात रमणारा आणि समूहाच्या बंधनात बांधलेला भिक्खू लौकिक गुण किंवा लोकोत्तर गुण उत्पन्न करू शकत नाही. परंतु, समूहाचा त्याग करून एकांतात रमणारा भिक्खू ते उत्पन्न करू शकतो. तसेच, विपस्सी बोधिसत्व चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजित भिक्खूंनी वेढलेले असताना सात वर्षे फिरत असताना सर्वज्ञता-गुण उत्पन्न करू शकले नाहीत. परंतु, समूहाचा त्याग करून, सातव्या दिवशी एकांतात रमून, बोधिमंडळावर आरूढ होऊन त्यांनी सर्वज्ञता-गुण प्राप्त केला. आमचे बोधिसत्व पंचवर्गीय भिक्खूंसोबत सहा वर्षे तपश्चर्या करत असताना सर्वज्ञता-गुण उत्पन्न करू शकले नाहीत. परंतु, ते निघून गेल्यावर, एकांतात रमून, बोधिमंडळावर आरूढ होऊन त्यांनी सर्वज्ञता-गुण प्राप्त केला। Evaṃ saṅgaṇikārāmassa guṇādhigamābhāvaṃ dassetvā idāni dosuppattiṃ dassento nāhaṃ ānandātiādimāha. Tattha rūpanti sarīraṃ. Yattha rattassāti yasmiṃ rūpe rāgavasena rattassa. Na uppajjeyyunti yasmiṃ rūpe rattassa na uppajjeyyuṃ, taṃ rūpaṃ na samanupassāmi, atha kho sāriputtamoggallānānaṃ dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātena aññathābhāvena sañcayassa [Pg.114] viya, upāligahapatino aññathābhāvena nāṭaputtassa viya, piyajātikasutte seṭṭhiādīnaṃ viya ca uppajjantiyeva. अशा प्रकारे समूहात रमणाऱ्या भिक्खूला गुणांची प्राप्ती न होणे दर्शवून, आता दोषांची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “नाहं आनन्द” (हे आनंदा, मी असे पाहत नाही...) इत्यादी म्हटले. तेथे 'रूप' म्हणजे शरीर. 'यत्थ रत्तस्स' म्हणजे ज्या शरीरावर रागामुळे आसक्त झालेल्या पुरुषाला. 'न उप्पज्जेय्युं' म्हणजे ज्या शरीरावर आसक्त झालेल्या पुरुषाला शोक इत्यादी उत्पन्न होणार नाहीत, असे कोणतेही रूप मी पाहत नाही. उलट, जसे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांनी दसबल (बुद्ध) यांचे श्रावकत्व स्वीकारल्यामुळे संजय परिव्राजकाला शोक उत्पन्न झाला; किंवा उपालि गृहपतीने बुद्धश्रावकत्व स्वीकारल्यामुळे नातपुत्त याला शोक उत्पन्न झाला; किंवा 'पियजातिक सुत्ता'मध्ये श्रेष्ठी इत्यादींना शोक उत्पन्न झाला, तसेच शोक उत्पन्न होतोच। 187. Ayaṃ kho panānandāti ko anusandhi? Sace hi koci dubbuddhī navapabbajito vadeyya – ‘‘sammāsambuddho khettaṃ paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ – ‘‘cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhanimittānaṃ. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tatra ceti upayogatthe bhummaṃ, taṃ ceti vuttaṃ hoti. Puna tatrāti tasmiṃ parisamajjhe ṭhito. Vivekaninnenāti nibbānaninnena. Byantībhūtenāti āsavaṭṭhānīyadhammehi vigatantena nissaṭena visaṃyuttena. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti gacchatha tumheti evaṃ uyyojanikena vacanena paṭisaṃyuttaṃ. १८७. “अयं खो पनानन्द” या पदाचा संदर्भ काय आहे? जर एखादा अल्पबुद्धी नवीन प्रव्रजित भिक्खू असे म्हणाला की – “सम्यक संबुद्ध शेतात शिरलेल्या गाईंना हाकलून दिल्याप्रमाणे आम्हालाच समूहातून बाहेर काढतात आणि एकांतात राहण्यास प्रवृत्त करतात, तर स्वतः मात्र राजे, राजमहामात्र इत्यादींच्या परिवाराने वेढलेले राहतात.” तर त्याच्या बोलण्याची संधी नष्ट करण्यासाठी – “चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत पसरलेल्या परिषदेच्या मध्ये बसलेले असतानाही तथागत एकांतातच असतात” हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी या उपदेशाची सुरुवात केली. तेथे 'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे रूप इत्यादी संस्कृत निमित्तांचे मनात न आणणे. 'अज्झत्तं' म्हणजे फलसमापत्तीचे विषयभूत अध्यात्म. 'सुञ्ञतं' म्हणजे शून्यता फलसमापत्ती. 'तत्र चे' मधील सप्तमी विभक्ती द्वितीयेच्या अर्थात वापरली आहे, त्याचा अर्थ 'त्या तथागतांकडे' असा होतो. पुन्हा 'तत्र' म्हणजे त्या परिषदेच्या मध्ये बसलेले. 'विवेकिनन्नेन' म्हणजे निर्वाणाकडे झुकलेल्या चित्ताने. 'ब्यंतीभूतेन' म्हणजे आसवांना कारणीभूत असणाऱ्या धर्मांपासून मुक्त, अलिप्त आणि असंयुक्त चित्ताने. 'उय्योजनिकपटिसंयुत्तं' म्हणजे “तुम्ही जा” अशा निरोप देणाऱ्या शब्दांशी संबंधित। Kāya pana velāya bhagavā evaṃ katheti? Pacchābhattakiccavelāya, vā purimayāmakiccavelāya vā. Bhagavā hi pacchābhatte gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Tasmiṃ samaye dhammassavanatthāya parisā sannipatanti. Atha bhagavā kālaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsanavaragato dhammaṃ desetvā bhesajjatelapākaṃ gaṇhanto viya kālaṃ anatikkamitvā vivekaninnena cittena parisaṃ uyyojeti. Purimayāmepi ‘‘abhikkantā kho vāseṭṭhā ratti, yassa dāni kālaṃ maññathā’’ti (dī. ni. 3.299) evaṃ uyyojeti. Buddhānañhi bodhipattito paṭṭhāya dve pañcaviññāṇānipi nibbānaninnāneva. Tasmātihānandāti yasmā suññatāvihāro santo paṇīto, tasmā. भगवान कोणत्या वेळी असे बोलतात? दुपारच्या भोजनानंतरच्या वेळी किंवा रात्रीच्या पहिल्या प्रहराच्या वेळी. कारण भगवान दुपारच्या भोजनानंतर गंधकुटीमध्ये सिंहशय्या करून, उठून, फलसमापत्तीत मग्न होऊन बसतात. त्या वेळी धम्म ऐकण्यासाठी परिषद एकत्र येते. त्यानंतर भगवान योग्य वेळ जाणून गंधकुटीतून बाहेर पडतात आणि श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसून धम्म उपदेश करतात. औषधी तेल शिजवताना जशी वेळेची काळजी घेतली जाते, तशी वेळेची मर्यादा न ओलांडता, निर्वाणाकडे झुकलेल्या चित्ताने ते परिषदेला निरोप देतात. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरातही – “हे वासेठ्ठहो, रात्र बरीच झाली आहे, आता जाण्याची जी वेळ तुम्हाला योग्य वाटेल ती करा” अशा प्रकारे निरोप देतात. कारण बुद्धांना बोधी प्राप्त झाल्यापासून त्यांची दोन्ही पंचविज्ञान देखील निर्वाणाकडेच झुकलेली असतात. 'तस्मातिहानन्द' म्हणजे ज्याअर्थी शून्यताविहार शांत आणि प्रणीत आहे, त्याअर्थी। 188. Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Ajjhattaṃ suññatanti idha niyakajjhattaṃ, attano pañcasu khandhesu nissitanti attho. Sampajāno hotīti kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvajānanena sampajāno. Bahiddhāti parassa pañcasu khandhesu. Ajjhattabahiddhāti kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā[Pg.115]. Āneñjanti ubhatobhāgavimutto bhavissāmāti āneñjaṃ arūpasamāpattiṃ manasi karoti. १८८. 'अज्झत्तमेव' म्हणजे गोचर-अध्यात्मच. 'अज्झत्तं सुञ्ञतं' म्हणजे येथे स्वतःच्या संतानातील पाच स्कंधांवर आश्रित असणारी शून्यता, असा अर्थ आहे. 'सम्पजानो होति' म्हणजे कम्मट्ठान अपूर्ण राहू नये याच्या जाणिवेने युक्त असणारा. 'बहिद्धा' म्हणजे दुसऱ्याच्या पाच स्कंधांवर. 'अज्झत्तबहिद्धा' म्हणजे काही वेळा अध्यात्म आणि काही वेळा बहिद्धा. 'आनेञ्जं' म्हणजे “मी उभतोभागविमुक्त होईन” असा विचार करून आनेञ्ज अरूप समापत्ती मनात आणणे। Tasmiṃyeva purimasminti pādakajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato – ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Idāni – ‘‘na me cittaṃ pakkhandatīti vissaṭṭhavīriyena upaṭṭhākādīnaṃ pacchato na caritabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasikātabbaṃ. Evamassa rukkhe chindato pharasumhi avahante puna nisitaṃ kāretvā chindantassa chijjesu pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatī’’ti dassetuṃ tasmiṃyevātiādimāha. Idānissa evaṃ paṭipannassa yaṃ yaṃ manasi karoti, tattha tattha manasikāro sampajjatīti dassento pakkhandatīti āha. त्याच पूर्वीच्या (पादकध्याना) मध्ये या शब्दांद्वारे पादकध्यान (pādakajjhāna) उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे. मळवट न केलेल्या (सराव नसलेल्या) पादकध्यानातून उठलेल्या आणि अध्यात्मशून्यतेचे (ajjhattaṃ suññataṃ) मनसिकार करणाऱ्याचे चित्त त्यात प्रवेश करत नाही. त्यानंतर 'दुसऱ्याच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) कसे काय बरे?' असा विचार करून तो बाह्य गोष्टींवर मनसिकार करतो, तरीही चित्त त्यात प्रवेश करत नाही. त्यानंतर 'वेळप्रसंगी स्वतःच्या संततीमध्ये, वेळप्रसंगी दुसऱ्याच्या संततीमध्ये कसे काय बरे?' असा विचार करून तो आध्यात्मिक आणि बाह्य गोष्टींवर मनसिकार करतो, तरीही चित्त त्यात प्रवेश करत नाही. त्यानंतर उभतोभागविमुक्त होण्याची इच्छा धरून 'अरूप समापत्तीमध्ये कसे काय बरे?' असा विचार करून तो आनेञ्ज (अचलता) वर मनसिकार करतो, तरीही चित्त त्यात प्रवेश करत नाही. आता 'माझे चित्त प्रवेश करत नाही' म्हणून वीर्य (प्रयत्न) सोडून देऊन उपस्थायकांच्या (सेवकांच्या) मागे मागे फिरू नये, तर पादकध्यानाचाच चांगल्या प्रकारे वारंवार मनसिकार केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे झाड तोडणाऱ्या माणसाची कुऱ्हाड बोथट झाली असता, त्याने ती पुन्हा धारदार करून झाड तोडल्यास कुऱ्हाड तोडण्याचे काम व्यवस्थित करते, त्याचप्रमाणे कर्मस्थानामध्ये मनसिकार फलदायी ठरतो, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'तस्मिंयेव' (त्यातच) इत्यादी म्हटले आहे. आता अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या या योग्याला ज्या ज्या गोष्टीवर तो मनसिकार करतो, तिथे तिथे मनसिकार यशस्वी होतो, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पक्खन्दति' (प्रवेश करते) असे म्हटले आहे. 189. Iminā vihārenāti iminā samathavipassanāvihārena. Itiha tattha sampajānoti iti caṅkamantopi tasmiṃ kammaṭṭhāne sampajjamāne ‘‘sampajjati me kammaṭṭhāna’’nti jānanena sampajāno hoti. Sayatīti nipajjati. Ettha kañci kālaṃ caṅkamitvā – ‘‘idāni ettakaṃ kālaṃ caṅkamituṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā iriyāpathaṃ ahāpetvā ṭhātabbaṃ. Esa nayo sabbavāresu. Na kathessāmīti, itiha tatthāti evaṃ na kathessāmīti jānanena tattha sampajānakārī hoti. १८९. 'इमिना विहारेन' (या विहाराने) म्हणजे या शमथ-विपश्यना विहाराने. 'इतिह तत्थ सम्पजानो' म्हणजे अशा प्रकारे चंक्रमण करत असतानाही त्या कर्मस्थानामध्ये यश मिळत असताना 'माझे कर्मस्थान यशस्वी होत आहे' अशा ज्ञानाने तो संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) होतो. 'सयति' म्हणजे झोपतो किंवा पडून राहतो. येथे काही वेळ चंक्रमण करून 'आता मी इतका वेळ चंक्रमण करू शकणार नाही' हे जाणून, ईर्यापथ न सोडता उभे राहिले पाहिजे. हाच नियम सर्व प्रसंगांमध्ये समजावा. 'न कथेस्सामि' (मी बोलणार नाही) आणि 'इतिह तत्थ' म्हणजे 'मी अशा प्रकारे (व्यर्थ गोष्टी) बोलणार नाही' हे जाणून तो त्या बाबतीत संप्रजन्यपूर्वक कार्य करणारा होतो. Puna dutiyavāre evarūpiṃ kathaṃ kathessāmīti jānanena sampajānakārī hoti, imassa bhikkhuno samathavipassanā taruṇāva, tāsaṃ anurakkhaṇatthaṃ – पुन्हा दुसऱ्या प्रसंगात 'मी अशा प्रकारची (क्लेशांचा नाश करणारी संतुट्ठी कथा इत्यादी) चर्चा करेन' हे जाणून तो संप्रजन्यपूर्वक कार्य करणारा होतो. या भिक्खूची शमथ-विपश्यना अजून तरुण (अपरिपक्व) आहे, तिचे रक्षण करण्यासाठी— ‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo atha bhojanaṃ; Utu iriyāpatho ceva, sappāyo sevitabbako’’ti. 'आवास (निवासस्थान), गोचर (भिक्षाटन क्षेत्र), भाषण (चर्चा), पुद्गल (व्यक्ती), तसेच भोजन, ऋतू आणि ईर्यापथ हे अनुकूल (सप्पाय) असल्यास त्यांचे सेवन करावे.' Satta sappāyāni icchitabbāni. Tesaṃ dassanatthamidaṃ vuttaṃ. Vitakkavāresu avitakkanassa ca vitakkanassa ca jānanena sampajānatā veditabbā. सात अनुकूल गोष्टी (सप्त सप्पाय) इच्छिण्यायोग्य आहेत. त्या दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. वितर्क प्रसंगात वितर्क न करणे आणि वितर्क करणे या दोन्ही गोष्टी जाणून घेण्याने संप्रजन्य (संपजानता) समजावी. 190. Iti [Pg.116] vitakkapahānena dve magge kathetvā idāni tatiyamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇātiādimāha. Āyataneti tesuyeva kāmaguṇesu kismiñcideva kilesuppattikāraṇe. Samudācāroti samudācaraṇato appahīnakileso. Evaṃ santanti evaṃ vijjamānameva. Sampajānoti kammaṭṭhānassa asampattijānanena sampajāno. Dutiyavāre evaṃ santametanti evaṃ sante etaṃ. Sampajānoti kammaṭṭhānasampattijānanena sampajāno. Ayañhi ‘‘pahīno nu kho me pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo no’’ti paccavekkhamāno apahīnabhāvaṃ ñatvā vīriyaṃ paggahetvā taṃ anāgāmimaggena samugghāṭeti, tato maggānantaraṃ phalaṃ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṃ jānāti, tassa jānanena ‘‘sampajāno hotī’’ti vuttaṃ. १९०. अशा प्रकारे वितर्कांचा त्याग करून दोन मार्ग (सोतापत्ती मार्ग आणि सकदागामी मार्ग) सांगून, आता तिसऱ्या मार्गाची (अनागामी मार्गाची) विपश्यना शिकवताना भगवंतांनी 'पंच खो इमे, आनंद, कामगुणा' (हे आनंदा, हे पाच कामगुण आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. 'आयतन' म्हणजे त्याच पाच कामगुणांमध्ये क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कोणतेही कारण. 'समुदाचार' म्हणजे सतत प्रवृत्त होणारा, नष्ट न झालेला क्लेश. 'एवं सन्तं' म्हणजे अशा प्रकारे विद्यमान असलेलाच. 'संपजानो' म्हणजे कर्मस्थानाची असंपत्ती (अयशस्वीता) जाणून घेण्याने संप्रजन्ययुक्त. दुसऱ्या प्रसंगात 'एवं सन्तमेतं' म्हणजे असे असताना हे (कामगुणांमधील छंदरागाचा त्याग). 'संपजानो' म्हणजे कर्मस्थानाची संपत्ती (यशस्वीता) जाणून घेण्याने संप्रजन्ययुक्त. हा भिक्खू 'माझ्या पाच कामगुणांमधील छंदराग नष्ट झाला आहे की नाही?' असे प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करत असताना, तो नष्ट न झाल्याचे जाणून वीर्य (प्रयत्न) वाढवतो आणि अनागामी मार्गाने त्याचा समूळ उच्चाटन करतो. त्यानंतर मार्गाच्या लगेचच नंतर फल प्राप्त होते, आणि फलातून उठून प्रत्यवेक्षण करताना तो छंदराग नष्ट झाल्याचे जाणतो. हे जाणून घेण्यानेच 'संपजानो होति' (संप्रजन्ययुक्त होतो) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. 191. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha so pahīyatīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo pahīyati. Tathā vedanādīsu sampajānatā vuttanāyeneva veditabbā. १९१. आता अर्हत् मार्गाची विपश्यना शिकवताना भगवंतांनी 'पंच खो इमे, आनंद, उपादानक्खन्धा' (हे आनंदा, हे पाच उपादानस्कंध आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सो पहीयति' (तो नष्ट होतो) म्हणजे रूपामध्ये 'मी आहे' हा मान (अस्मिमान), 'मी आहे' हा छंद (अस्मिछंद) आणि 'मी आहे' हा अनुशय (अस्मि-अनुशय) अर्हत् मार्गाने नष्ट होतो. त्याचप्रमाणे वेदना इत्यादी स्कंधांमध्ये संप्रजन्य (संपजानता) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावी. Ime kho te, ānanda, dhammāti heṭṭhā kathite samathavipassanāmaggaphaladhamme sandhāyāha. Kusalāyatikāti kusalato āgatā. Kusalā hi kusalāpi honti kusalāyatikāpi, seyyathidaṃ, paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, dutiyajjhānaṃ kusalañceva kusalāyatikañca…pe… ākiñcaññāyatanaṃ kusalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalañceva kusalāyatikañca, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ, sotāpattimaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca…pe… anāgāmimaggo kusalo, arahattamaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca. Tathā paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca…pe… arahattamaggo kusalo, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca. 'इमे खो ते, आनंद, धम्मा' (हे आनंदा, हेच ते धर्म आहेत) हे भगवंतांनी खाली सांगितलेल्या शमथ-विपश्यना आणि मार्ग-फल धर्मांना उद्देशून म्हटले आहे. 'कुसलायतिका' म्हणजे कुशलापासून आलेले (कुशलमूलक). कुशल हे केवळ कुशलही असतात आणि कुसलायतिक (कुशलापासून आलेले) देखील असतात. जसे की—प्रथम ध्यान हे कुशल आहे; द्वितीय ध्यान हे कुशल देखील आहे आणि कुसलायतिक देखील आहे... पे... आकिंचन्यायतन ध्यान हे कुशल आहे; नेवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यान हे कुशल देखील आहे आणि कुसलायतिक देखील आहे; नेवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यान हे कुशल आहे; सोतापत्ती मार्ग हा कुशल देखील आहे आणि कुसलायतिक देखील आहे... पे... अनागामी मार्ग हा कुशल आहे; अर्हत् मार्ग हा कुशल देखील आहे आणि कुसलायतिक देखील आहे. त्याचप्रमाणे प्रथम ध्यान हे कुशल आहे आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म हे कुशल देखील आहेत आणि कुसलायतिक देखील आहेत... पे... अर्हत् मार्ग हा कुशल आहे आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म हे कुशल देखील आहेत आणि कुसलायतिक देखील आहेत. Ariyāti nikkilesā visuddhā. Lokuttarāti loke uttarā visiṭṭhā. Anavakkantā pāpimatāti pāpimantena mārena anokkantā. Vipassanāpādakā [Pg.117] aṭṭha samāpattiyo appetvā nisinnassa hi bhikkhuno cittaṃ māro na passati, ‘‘idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya saṃvattatī’’ti jātituṃ na sakkoti. Tasmā ‘‘anavakkantā’’ti vuttaṃ. 'अरिया' (आर्य) म्हणजे निष्क्लेश, अत्यंत शुद्ध. 'लोकुत्तरा' (लोकोत्तर) म्हणजे लोकामध्ये श्रेष्ठ, विशिष्ट. 'अनवक्कन्ता पापिमता' म्हणजे पापी माराने (मारदेवाने) न तुडवलेले (आक्रमण न केलेले). विपश्यनेचा पाया असणाऱ्या आठ समापत्तींमध्ये मग्न होऊन बसलेल्या भिक्खूचे चित्त मार पाहू शकत नाही, 'हे चित्त या आलंबनाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होत आहे' हे तो जाणू शकत नाही. म्हणूनच 'अनवक्कन्ता' (अनाक्रमित) असे म्हटले आहे. Taṃ kiṃ maññasīti idaṃ kasmā āha? Gaṇepi eko ānisaṃso atthi, taṃ dassetuṃ idamāha. Anubandhitunti anugacchituṃ paricarituṃ. 'तं किं मञ्ञसि' (तुला काय वाटते?) हे भगवंतांनी कशासाठी म्हटले आहे? संघात राहण्याचा देखील एक फायदा (आनिसंस) आहे, तो दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. 'अनुबन्धितुं' म्हणजे मागे मागे जाणे, सेवा करणे. Na kho, ānandāti ettha kiñcāpi bhagavatā – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67) bahussuto pañcāvudhasampanno yodho viya kato. Yasmā pana so sutapariyattiṃ uggahetvāpi tadanucchavikaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjati, na tassa taṃ āvudhaṃ hoti. Yo paṭipajjati, tasseva hoti. Tasmā etadatthaṃ anubandhituṃ nārahatīti dassento na kho, ānandāti āha. 'न खो, आनंद' (असे नाही, आनंदा) येथे जरी भगवंतांनी—'हे भिक्खूंनो, श्रुत-आयुध (ज्ञानाचे शस्त्र) असलेला आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो, सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःचे शुद्ध रक्षण करतो'—अशा प्रकारे बहुश्रुत व्यक्तीला पाच शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या योद्ध्यासारखे मानले आहे. परंतु, जो मनुष्य श्रुत-परियत्ती (शिकलेले ज्ञान) ग्रहण करूनही, त्याला अनुरूप अशा अनुलोम प्रतिपदेचे (योग्य आचरणाचे) पालन करत नाही, त्याचे ते शस्त्र ठरत नाही. जो आचरण करतो, त्याचेच ते शस्त्र ठरते. म्हणूनच, केवळ या कारणासाठी मागे मागे जाणे योग्य नाही, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'न खो, आनंद' असे म्हटले आहे. Idāni yadatthaṃ anubandhitabbo, taṃ dassetuṃ yā ca khotiādimāha. Iti imasmiṃ sutte tīsu ṭhānesu dasa kathāvatthūni āgatāni. ‘‘Iti evarūpaṃ kathaṃ kathessāmī’’ti sappāyāsappāyavasena āgatāni, ‘‘yadidaṃ suttaṃ geyya’’nti ettha sutapariyattivasena āgatāni, imasmiṃ ṭhāne paripūraṇavasena āgatāni. Tasmā imasmiṃ sutte dasa kathāvatthūni kathentena imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni. आता, ज्या (दहा कथावस्तूंच्या) हेतूसाठी अनुकरण केले पाहिजे, तो हेतू दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'या च खो' इत्यादी वचन म्हटले आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात तीन ठिकाणी दहा कथावस्तू आल्या आहेत. 'अशा प्रकारची चर्चा मी करेन' (इति एवरूपं कथं कथेस्सामि) यामध्ये अनुकूल व प्रतिकूलतेच्या (सप्पाय-असप्पाय) प्रभावाने त्या आल्या आहेत; 'यदिदं सुत्तं गेय्यं' यामध्ये श्रुत-परियत्तीच्या (ऐकण्याच्या व शिकण्याच्या) प्रभावाने आल्या आहेत; आणि या ठिकाणी (याच खो आनंद...) परिपूर्णतेच्या प्रभावाने आल्या आहेत. म्हणून या सुत्तात दहा कथावस्तूंचे कथन करणाऱ्या भिक्खूने या ठिकाणी स्थित राहूनच त्यांचे कथन केले पाहिजे. Idāni yasmā ekaccassa ekakassa viharatopi attho na sampajjati, tasmā taṃ sandhāya ekībhāve ādīnavaṃ dassento evaṃ sante kho, ānandātiādimāha. Tattha evaṃ santeti evaṃ ekībhāve sante. आता, ज्याअर्थी काही भिक्खू एकटे राहत असूनही त्यांचा हेतू साध्य होत नाही, म्हणून त्या (एकटे राहूनही हेतू साध्य न होणाऱ्या) भिक्खूला उद्देशून एकाकी राहण्यातील दोष (आदीनव) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'एवं सन्ते खो, आनन्द' (असे असताना, आनंदा!) इत्यादी वचन म्हटले आहे. तिथे 'एवं सन्ते' म्हणजे अशा प्रकारे एकाकी राहणे अस्तित्वात असताना. 193. Satthāti bāhirako titthakarasatthā. Anvāvattantīti anuāvattanti upasaṅkamanti. Mucchaṃ kāmayatīti mucchanataṇhaṃ pattheti, pavattetīti attho. Ācariyūpaddavenāti abbhantare uppannena kilesūpaddavena ācariyassupaddavo. Sesupaddavesupi eseva nayo. Avadhiṃsu nanti mārayiṃsu naṃ. Etena hi guṇamaraṇaṃ kathitaṃ. १९३. 'सत्था' (शास्ता) म्हणजे बाहेरील (शासनाव्यतिरिक्त) पंथाचा संस्थापक (तीर्थंकर शास्ता). 'अन्वावत्तन्ति' म्हणजे वारंवार जवळ येतात किंवा शरण जातात. 'मुच्छं कामयति' म्हणजे मूर्च्छा उत्पन्न करणाऱ्या तृष्णेची इच्छा करतो, ती प्रवृत्त करतो, असा अर्थ आहे. 'आचरियूपद्दवेन' (आचार्योपद्रव) म्हणजे स्वतःच्या अंतरात उत्पन्न झालेल्या क्लेशांच्या उपद्रवामुळे आचार्याला होणारा उपद्रव. उर्वरित उपद्रवांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 'अवधिंसु नं' म्हणजे त्यांनी त्याला मारले (नाश केला). कारण याद्वारे भगवंतांनी गुणांचा मृत्यू (गुणांचा नाश) सांगितला आहे. Vinipātāyāti [Pg.118] suṭṭhu nipatanāya. Kasmā pana brahmacārupaddavova – ‘‘dukkhavipākataro ca kaṭukavipākataro ca vinipātāya ca saṃvattatī’’ti vuttoti. Bāhirapabbajjā hi appalābhā, tattha mahanto nibbattetabbaguṇo natthi, aṭṭhasamāpattipañcābhiññāmattakameva hoti. Iti yathā gadrabhapiṭṭhito patitassa mahantaṃ dukkhaṃ na hoti, sarīrassa paṃsumakkhanamattameva hoti, evaṃ bāhirasamaye lokiyaguṇamattatova parihāyati, tena purimaṃ upaddavadvayaṃ na evaṃ vuttaṃ. Sāsane pana pabbajjā mahālābhā, tattha cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti mahantā adhigantabbaguṇā. Iti yathā ubhato sujāto khattiyakumāro hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto hatthikkhandhato patito mahādukkhaṃ nigacchati, evaṃ sāsanato parihāyamāno navahi lokuttaraguṇehi parihāyati. Tenāyaṃ brahmacārupaddavo evaṃ vutto. 'विनिपाताय' म्हणजे पूर्णपणे अधःपतनासाठी (अपायलोकात पडण्यासाठी). पण ब्रह्मचर्याचा उपद्रवच 'अधिक दुःखद विपाकाचा, अधिक कटू विपाकाचा आणि अधःपतनास कारणीभूत ठरणारा असतो' असे का म्हटले आहे? कारण बाहेरील (शासनाव्यतिरिक्त) प्रव्रज्या अल्प लाभाची असते, तिथे उत्पन्न करण्यासारखा कोणताही मोठा गुण नसतो; केवळ आठ समापत्ती आणि पाच अभिज्ञा एवढेच तिथे असते. अशा प्रकारे, जसे गाढवाच्या पाठीवरून पडलेल्या माणसाला मोठे दुःख होत नाही, केवळ शरीराला धूळ लागते; त्याचप्रमाणे बाहेरील संप्रदायात केवळ लौकिक गुणांचाच ऱ्हास होतो, म्हणून आधीच्या दोन उपद्रवांना (आचार्योपद्रव व अंतेवासिकोपद्रव) असे म्हटले नाही. परंतु बुद्ध शासनातील प्रव्रज्या महालाभाची असते, तिथे चार मार्ग, चार फळे आणि निर्वाण हे प्राप्त करण्यासारखे महान गुण आहेत. अशा प्रकारे, जसे दोन्ही बाजूंनी (माता-पित्यांकडून) उच्च कुळात जन्मलेला क्षत्रिय राजकुमार श्रेष्ठ हत्तीच्या पाठीवर बसून नगरात फिरत असताना, हत्तीच्या पाठीवरून खाली पडल्यास मोठ्या दुःखाला प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे बुद्ध शासनातून पतित होणारा मनुष्य नऊ लोकोत्तर गुणांपासून वंचित होतो. म्हणूनच या ब्रह्मचर्य-उपद्रवाला भगवंतांनी असे म्हटले आहे. 196. Tasmāti yasmā sesupaddavehi brahmacārupaddavo dukkhavipākataro, yasmā vā sapattapaṭipattiṃ vītikkamanto dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, mittapaṭipatti hitāya, tasmā. Evaṃ uparimenapi heṭṭhimenapi atthena yojetabbaṃ. Mittavatāyāti mittapaṭipattiyā. Sapattavatāyāti verapaṭipattiyā. १९६. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे ज्याअर्थी इतर उपद्रवांपेक्षा ब्रह्मचर्य-उपद्रव अधिक दुःखद विपाकाचा असतो, किंवा ज्याअर्थी शत्रूसारखे वर्तन (सपत्त-पटिपत्ती) करणारा मनुष्य दीर्घकाळ अहितासाठी व दुःखासाठी प्रवृत्त होतो आणि मित्रासारखे वर्तन हितासाठी प्रवृत्त होते, म्हणून. अशा प्रकारे वरील आणि खालील दोन्ही अर्थांशी याचा संबंध जोडला पाहिजे. 'मित्तवताय' म्हणजे मित्रासारख्या वर्तनाने (मित्रत्वाच्या भावनेने). 'सपत्तवताय' म्हणजे शत्रूसारख्या वर्तनाने (शत्रुत्वाच्या भावनेने). Vokkamma ca satthusāsanāti dukkaṭadubbhāsitamattampi hi sañcicca vītikkamanto vokkamma vattati nāma. Tadeva avītikkamanto na vokkamma vattati nāma. 'वोक्कम्म च सत्थुसासना' (आणि शास्त्यांच्या शासनाचे उल्लंघन करून) म्हणजे अगदी 'दुक्कट' (दुष्कृत) आणि 'दुब्भासित' (दुर्भाषित) सारख्या लहान नियमांचेही जाणूनबुजून उल्लंघन करणारा मनुष्य उल्लंघन करून वागतो असे म्हटले जाते. त्याचे उल्लंघन न करणारा मनुष्य उल्लंघन करून वागत नाही असे म्हटले जाते. Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmīti ahaṃ tumhesu tathā na paṭipajjissāmi. Āmaketi apakke. Āmakamatteti āmake nātisukkhe bhājane. Kumbhakāro hi āmakaṃ nātisukkhaṃ apakkaṃ ubhohi hatthehi saṇhikaṃ gaṇhāti ‘‘mā bhijjatū’’ti. Iti yathā kumbhakāro tattha paṭipajjati, nāhaṃ tumhesu tathā paṭipajjissāmi. Niggayha niggayhāti sakiṃ ovaditvā tuṇhī na bhavissāmi, niggaṇhitvā niggaṇhitvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Pavayha pavayhāti dose pavāhetvā pavāhetvā. Yathā pakkabhājanesu kumbhakāro bhinnachinnajajjarāni pavāhetvā [Pg.119] ekato katvā supakkāneva ākoṭetvā ākoṭetvā gaṇhāti, evameva ahampi pavāhetvā pavāhetvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Yo sāro so ṭhassatīti evaṃ vo mayā ovadiyamānānaṃ yo maggaphalasāro, so ṭhassati. Apica lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'न वो अहं, आनन्द, तथा परक्कमिस्सामि' म्हणजे हे आनंदा, मी तुमच्याशी तशा प्रकारे (मवाळपणे) वागणार नाही. 'आमके' म्हणजे न भाजलेल्या (कच्च्या मातीच्या पात्रात). 'आमकमत्ते' म्हणजे कच्च्या, जास्त न सुकलेल्या पात्रात. कारण कुंभार कच्च्या, जास्त न सुकलेल्या आणि न भाजलेल्या पात्राला 'ते फुटू नये' या विचाराने दोन्ही हातांनी हळूवारपणे धरतो. अशा प्रकारे जसा कुंभार त्या कच्च्या पात्रांशी वागतो, तसा मी तुमच्याशी वागणार नाही. 'निग्गय्ह निग्गय्ह' (निग्रह करून-करून) म्हणजे एकदाच उपदेश करून मी गप्प बसणार नाही, तर निग्रह करून-करून (कडकपणे शासन करून) वारंवार उपदेश करेन व अनुशासने देईन. 'पवय्ह पवय्ह' म्हणजे दोषांना दूर करून-करून (वाहून लावून). जसे भाजलेल्या पात्रांमध्ये कुंभार फुटलेली, तळा गेलेली आणि कच्ची पात्रे बाजूला सारून, केवळ चांगल्या प्रकारे भाजलेली पात्रेच ठोकून-ठोकून घेतो; त्याचप्रमाणे मी देखील दोषांना दूर करून-करून वारंवार उपदेश करेन व अनुशासने देईन. 'यो सारो सो ठस्सति' (जो सार असेल तोच टिकेल) म्हणजे अशा प्रकारे माझ्याद्वारे उपदेश केला जात असताना तुमच्यामध्ये जो मार्ग-फळ रूपी सार असेल, तोच टिकून राहील. शिवाय, येथे लौकिक गुणांनाही 'सार' म्हणूनच अभिप्रेत मानले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील Mahāsuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महासुञ्ञतसुत्त-वर्णन समाप्त झाले. 3. Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā ३. अच्छरियअब्भुतसुत्त-वर्णन 197. Evaṃ me sutanti acchariyaabbhutasuttaṃ. Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto. Yo nāma tathāgatoti attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccati. Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṃ. Sabbadukkhavītivatteti sabbaṃ vipākavaṭṭasaṅkhātaṃ dukkhaṃ vītivatte. Anussarissatīti idaṃ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṃ, attho panettha atītavasena veditabbo. Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissati. Evaṃjaccāti vipassīādayo khattiyajaccā, kakusandhādayo brāhmaṇajaccāti. Evaṃgottāti vipassīādayo koṇḍaññagottā, kakusandhādayo kassapagottāti. Evaṃsīlāti lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā. Lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhinoti attho. Evaṃpaññāti lokiyalokuttarapaññāya evaṃpaññā. Evaṃvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce, na idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ, tasmā evaṃnirodhasamāpattivihārīti ayamettha attho. १९७. 'एवं मे सुतं' इत्यादी सुत्त म्हणजे अच्छरियअब्भुतसुत्त होय. तिथे 'यत्र हि नाम' हा आश्चर्य दर्शवणारा निपात शब्द आहे. 'जो तथागत नावाचा' असा याचा अर्थ आहे. 'छिन्नपपञ्चे' यामध्ये 'पपञ्च' (प्रपंच) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी हे तीन क्लेश होत. 'छिन्नवटुमे' यामध्ये 'वटुम' या शब्दाने कुशल-अकुशल कर्मवट्ट (कर्मचक्र) म्हटले जाते. 'परियादिन्नवट्टे' हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'सब्बदुक्खवीतिवत्ते' म्हणजे सर्व विपाकवट्टसंख्येय दुःखाला पार केलेले (असे बुद्ध). 'अनुस्सरिस्सति' हा 'यत्र' या निपाताच्या प्रभावामुळे भविष्यकाळी शब्द आहे, परंतु येथे अर्थ भूतकाळी समजला पाहिजे. कारण भगवंतांनी त्या (भूतकाळातील) बुद्धांचे स्मरण केले आहे, ते आता स्मरण करणार आहेत असे नाही. 'एवंजच्चा' म्हणजे अशा जातीचे (कुळाचे). विपस्सी इत्यादी बुद्ध क्षत्रिय कुळातील होते, ककुसंध इत्यादी बुद्ध ब्राह्मण कुळातील होते, असे समजावे. 'एवंगोत्त्ता' म्हणजे अशा गोत्राचे. विपस्सी इत्यादी बुद्ध कोंडञ्ञ गोत्राचे होते, ककुसंध इत्यादी बुद्ध कस्सप गोत्राचे होते. 'एवंसीला' म्हणजे लौकिक व लोकोत्तर शीलाने युक्त असलेले. 'एवंधम्मा' यामध्ये समाधीशी संबंधित धर्म अभिप्रेत आहेत. लौकिक व लोकोत्तर समाधीने युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. 'एवंपञ्ञा' म्हणजे लौकिक व लोकोत्तर प्रज्ञेने युक्त असलेले. 'एवंविहारी' यामध्ये पूर्वीच समाधीशी संबंधित धर्म ग्रहण केल्यामुळे 'विहार' (ध्यानविहार) आधीच ग्रहण केला गेला आहे, मग पुन्हा ग्रहण केलेलेच का ग्रहण केले आहे? असे विचारल्यास, हे आधीच ग्रहण केलेले नाही. हे निरोध-समापत्ती दर्शवण्यासाठी ग्रहण केले आहे. म्हणून, 'अशा प्रकारे निरोध-समापत्ती विहारी' हा येथे अर्थ आहे. Evaṃvimuttāti [Pg.120] ettha vikkhambhanavimutti tadaṅgavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimuttiyo. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkaṅgavasena paricattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃvimuttāti evamettha attho veditabbo. "एवंविमुत्ता" (अशा प्रकारे विमुक्त) या पदात – विक्खम्भनविमुत्ती (विक्षेपण-विमुक्ती), तदंगविमुत्ती (तात्कालिक विमुक्ती), समुच्छेदविमुत्ती (समूळ नष्ट करणारी विमुक्ती), पटिप्पस्सद्धिविमुत्ती (शांत करणारी विमुक्ती) आणि निस्सरणविमुत्ती (सुटका करणारी विमुक्ती) अशा पाच प्रकारच्या विमुक्ती आहेत. त्यापैकी, आठ समापत्ती स्वतः दडपून टाकलेल्या नीवरणादी क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे "विक्खम्भनविमुत्ती" या संज्ञेस प्राप्त होतात. अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यना स्वतः त्या त्या विरोधी अंगांच्या द्वारे त्याग केलेल्या नित्यसंज्ञा इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे "तदंगविमुत्ती" या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार आर्यमार्ग स्वतः समूळ नष्ट केलेल्या क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे "समुच्छेदविमुत्ती" या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार श्रामण्यफळे मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या शांततेच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे "पटिप्पस्सद्धिविमुत्ती" या संज्ञेस प्राप्त होतात. निर्वाण हे सर्व क्लेशांपासून मुक्त (निस्सृत) असल्यामुळे, दूर गेलेले असल्यामुळे आणि दूर स्थित असल्यामुळे "निस्सरणविमुत्ती" या संज्ञेस प्राप्त झाले आहे. अशा प्रकारे या पाच विमुक्तींच्या आधारे "एवंविमुत्ता" असा अर्थ येथे समजून घ्यावा. 199. Tasmātihāti yasmā tvaṃ ‘‘tathāgatā acchariyā’’ti vadasi, tasmā taṃ bhiyyoso mattāya paṭibhantu tathāgatassa acchariyā abbhutadhammāti. Sato sampajānoti ettha dvesampajaññāni manussaloke devaloke ca. Tattha vessantarajātake brāhmaṇassa dve putte datvā punadivase sakkassa deviṃ datvā sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto – १९९. "तस्मातिह" (म्हणूनच) म्हणजे ज्या अर्थी तू (आनंद) "तथागत आश्चर्यकारक आहेत" असे म्हणतोस, म्हणून तथागतांचे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म तुझ्या ज्ञानामध्ये अधिक प्रमाणात स्पष्ट होवोत. "सतो सम्पजानो" (स्मृतिमान व प्रज्ञावान) या पदात, मनुष्यलोकात आणि देवलोकात होणारे असे दोन प्रकारचे संप्रजन्य (प्रज्ञा) आहेत. त्यापैकी, वेस्सन्तर जातकामध्ये ब्राह्मणाला दोन पुत्र दान देऊन, दुसऱ्या दिवशी शक्राला (इंद्राला) देवी (मद्दी) दान दिल्यानंतर, शक्र प्रसन्न होऊन त्याने दिलेल्या आठ वरांना स्वीकारताना वेस्सन्तर राजांनी – ‘‘Ito vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū; Anivattī tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti. (jā. 2.22.2300) – "या (मनुष्य) शरीरातून मुक्त झाल्यावर मी स्वर्गात जाणारा आणि विशेष गती प्राप्त करणारा होईन; तिथून माझे पतन होणार नाही (मी परतणार नाही), हा आठवा वर मी मागतो." Evaṃ tusitabhavane me paṭisandhi hotūti varaṃ aggahesi, tato paṭṭhāya tusitabhavane uppajjissāmīti jānāti, idaṃ manussaloke sampajaññaṃ. Vessantarattabhāvato pana cuto puna tusitabhavane nibbattitvā nibbattosmīti aññāsi, idaṃ devaloke sampajaññaṃ. अशा प्रकारे "तुषित भवनात माझी प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होवो" असा वर त्यांनी स्वीकारला. तेव्हापासून "मी तुषित भवनात उत्पन्न होईन" असे ते जाणत होते; हे मनुष्यलोकातील संप्रजन्य होय. वेस्सन्तर आत्मभावातून (शरीरातून) च्युत होऊन पुन्हा तुषित भवनात उत्पन्न झाल्यावर "मी उत्पन्न झालो आहे" असे त्यांनी जाणले; हे देवलोकातील संप्रजन्य होय. Kiṃ pana sesadevatā na jānantīti? No na jānanti. Tā pana uyyānavimānakapparukkhe oloketvā devanāṭakehi tūriyasaddena pabodhitā ‘‘mārisa ayaṃ devaloko tumhe idha nibbattā’’ti sāritā jānanti. Bodhisatto paṭhamajavanavāre na jānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānāti. Iccassa aññehi asādhāraṇajānanaṃ hoti. तर मग इतर देव जाणत नाहीत का? असे नाही, ते जाणतातच. परंतु ते उद्यान, विमान आणि कल्पवृक्ष पाहून, तसेच देवांगनांच्या नृत्य आणि वाद्यांच्या आवाजाने जागे केले जाऊन "हे मित्रा, हा देवलोक आहे आणि तुम्ही येथे उत्पन्न झाला आहात" अशी आठवण करून दिल्यावर जाणतात. बोधिसत्व पहिल्या जवन-क्षणी जाणत नाहीत, परंतु दुसऱ्या जवनापासून जाणतात. अशा प्रकारे त्यांचे हे ज्ञान इतरांपेक्षा असाधारण (विशिष्ट) असते. Aṭṭhāsīti [Pg.121] ettha kiñcāpi aññepi devā tattha ṭhitā ṭhitamhāti jānanti, te pana chasu dvāresu balavatā iṭṭhārammaṇena abhibhuyyamānā satiṃ vissajjetvā attano bhuttapītabhāvampi ajānantā āhārūpacchedena kālaṃ karonti. Bodhisattassa kiṃ tathārūpaṃ ārammaṇaṃ natthīti? No natthi. So hi sesadeve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti, ārammaṇena pana attānaṃ maddituṃ na deti, taṃ ārammaṇaṃ abhibhavitvā tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’’ti. "अट्ठासि" (राहिले) या पदात, जरी इतर देवही तेथे स्थित असताना "आम्ही येथे स्थित आहोत" असे जाणतात, तरीही ते सहा द्वारांवर अत्यंत बलवान अशा इष्ट आरंभाने (विषयाने) पराभूत होऊन, स्मृती गमावून, स्वतः काय खाल्ले किंवा प्यायले हे देखील न जाणता आहाराच्या अभावाने मृत्यू पावतात. बोधिसत्त्वांना तशा प्रकारचा बलवान आरंभ (विषय) नसतो का? असे नाही, असतोच. कारण ते इतर देवांना दहा स्थानांनी (बाबींनी) मागे टाकतात, परंतु ते त्या आरंभाला स्वतःवर ताबा मिळवू देत नाहीत, तर त्या आरंभाला पराभूत करून स्थित राहतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "हे आनंदा, बोधिसत्व स्मृतिमान व प्रज्ञावान होऊन तुषित कायात (भवनात) राहिले." 200. Yāvatāyukanti sesattabhāvesu kiṃ yāvatāyukaṃ na tiṭṭhattīti? Āma na tiṭṭhati. Aññadā hi dīghāyukadevaloke nibbatto tattha pāramiyo na sakkā pūretunti akkhīni nimīletvā adhimuttikālaṃkiriyaṃ nāma katvā manussaloke nibbattati. Ayaṃ kālaṅkiriyā aññesaṃ na hoti. Tadā pana adinnadānaṃ nāma natthi, arakkhitasīlaṃ nāma natthi, sabbapāramīnaṃ pūritattā yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi. २००. "यावतायुकं" (आयुष्य संपेपर्यंत) म्हणजे इतर जन्मांमध्ये काय ते आयुष्य संपेपर्यंत राहत नाहीत का? होय, राहत नाहीत. कारण इतर वेळी दीर्घायुषी देवलोकात उत्पन्न झालेले बोधिसत्व "येथे पारमिता पूर्ण करणे शक्य नाही" असा विचार करून, डोळे मिटून 'अधिमुक्ति-कालक्रिया' (इच्छामरण) करून मनुष्यलोकात उत्पन्न होतात. अशी कालक्रिया इतरांना शक्य नसते. परंतु त्या वेळी (तुषित भवनात) न दिलेले दान असे काही नव्हते, न राखलेले शील असे काही नव्हते; सर्व पारमिता पूर्ण झाल्या असल्यामुळे ते पूर्ण आयुष्यभर तेथे राहिले. Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatīti evaṃ tāva sabbapāramiyo pūretvā tadā bodhisatto yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi. Devatānaṃ pana – ‘‘manussagaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti. "स्मृतिमान व प्रज्ञावान होऊन तुषित कायातून च्युत होऊन मातृकुक्षीत प्रवेश करतात" – अशा प्रकारे सर्व पारमिता पूर्ण करून बोधिसत्व तेथे पूर्ण आयुष्यभर राहिले. देवांच्या बाबतीत – "मानवी गणनेनुसार आता सात दिवसांत च्युती (मृत्यू) होईल" असे असताना पाच पूर्वलक्षणे (पूर्वनिमित्त) उत्पन्न होतात – फुले कोमेजतात, वस्त्रे मलीन होतात, काखेतून घाम सुटतो, शरीराची कांती निस्तेज होते, देव आपल्या देवासनावर स्थिर राहू शकत नाही. Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā. Tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa-vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrato bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti. Maraṇakāle pana nesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca nesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā [Pg.122] nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti. त्यापैकी, 'माला' म्हणजे प्रतिसंधी (जन्म) घेण्याच्या दिवशी परिधान केलेली फुले. ती फुले तब्बल ५७ कोटी ६० लाख वर्षे न कोमेजता राहतात आणि च्युतीच्या वेळी कोमेजतात. वस्त्रांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. इतक्या प्रदीर्घ काळात देवांना थंडी किंवा उष्णता जाणवत नाही, परंतु च्युतीच्या वेळी शरीरातून थेंबाथेंबाच्या रूपाने घाम सुटतो. तसेच, इतक्या प्रदीर्घ काळात त्यांच्या शरीरावर दात पडणे, केसं पांढरे होणे इत्यादींमुळे विवर्णता (वृद्धत्व) दिसून येत नाही; देवकन्या नेहमी सोळा वर्षांच्या असल्यासारख्या आणि देवपुत्र नेहमी वीस वर्षांच्या असल्यासारखे दिसतात. परंतु मृत्यूच्या वेळी त्यांचे शरीर थकलेले व मलूल होते. इतक्या प्रदीर्घ काळात देवलोकात त्यांना कधीही कंटाळा किंवा असमाधान वाटत नाही, परंतु मृत्यूच्या वेळी ते सुस्कारे सोडतात, आळस देतात आणि आपल्या आसनावर रमत नाहीत. Imāni pana pubbanimittāni, yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ, evameva mahesakkhānaṃ devatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe, evameva tānipi sabbe devā na jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye ca mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, kuhiṃ nibbattissāmā’’ti bhāyanti. Ye mahāpuññā, te – ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ rakkhitaṃ sīlaṃ bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma uparidevalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyi. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo idāni kālo mārisa buddhattāya, samayo mārisa buddhattāyā’’ti yācanti. पण ही पूर्वनिमित्ते (पूर्वसंकेत), ज्याप्रमाणे जगात महान पुण्यवान असलेल्या राजाधिराज, महाअमात्य इत्यादींनाच उल्कापात, भूकंप, चंद्रग्रहण इत्यादी निमित्ते दिसून येतात, सर्वांना नाही; त्याचप्रमाणे केवळ महान सामर्थ्यवान (महेशक्य) देवांनाच ती दिसून येतात, सर्व देवांना नाही. आणि ज्याप्रमाणे मनुष्यांमध्ये पूर्वनिमित्ते केवळ ज्योतिषी (नक्षत्र वाचक) इत्यादींनाच समजतात, सर्वांना नाही; त्याचप्रमाणे ती पूर्वनिमित्ते सर्व देव जाणत नाहीत, तर केवळ ज्ञानी (पंडित) देवच जाणतात. त्या देवांमध्ये जे अल्प (मंद) कुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेले देवपुत्र आहेत, ते ही निमित्ते उत्पन्न झाल्यावर—'आता कोण जाणे, आम्ही कुठे उत्पन्न होऊ?' असा विचार करून घाबरतात. परंतु जे महान पुण्यवान आहेत, ते—'आम्ही दिलेल्या दानामुळे, रक्षण केलेल्या शीलामुळे आणि अभ्यासलेल्या भावनेमुळे (ध्यानामुळे) वरील देवलोकांमध्ये वैभवाचा अनुभव घेऊ' असा विचार करून घाबरत नाहीत. बोधिसत्त्व देखील ती पूर्वनिमित्ते पाहून 'आता यानंतरच्या जन्मात मी बुद्ध होईन' असा विचार करून घाबरले नाहीत. त्यानंतर ती निमित्ते प्रकट झाल्यावर, दहा हजार चक्रवाळांतील देव एकत्र आले आणि त्यांनी—'हे महाशय! आपण दहा पारमिता पूर्ण करताना, शक्र संपत्ती (इंद्राचे वैभव) किंवा मार, ब्रह्मा व चक्रवर्ती राजाचे वैभव मिळवण्याच्या इच्छेने त्या पूर्ण केल्या नाहीत, तर जगाच्या उद्धारासाठी बुद्धत्व मिळवण्याच्या इच्छेनेच त्या पूर्ण केल्या आहेत. हे महाशय! आता आपल्या बुद्धत्वासाठी हाच योग्य काळ आहे, हे महाशय! बुद्धत्वासाठी हाच योग्य समय आहे,' अशी विनंती केली. Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ na saddhātuṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati. Udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Satasahassato [Pg.123] pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatakālo hoti. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi. त्यानंतर महासत्त्वांनी देवांना लगेच होकार न देताच, काळ, द्वीप, देश, कुल आणि मातेच्या आयुष्याची मर्यादा या पाच गोष्टींच्या आधारे 'पंचमहाविलोकन' (पाच मोठे निरीक्षण) केले. त्यामध्ये, 'हा योग्य काळ आहे की अयोग्य काळ?' असे सर्वप्रथम काळाचे निरीक्षण केले. त्यामध्ये, एक लाख वर्षांपेक्षा जास्त आयुष्य असणारा काळ हा बुद्धत्वासाठी योग्य काळ नसतो. का बरं? कारण त्यावेळी प्राण्यांना जन्म, जरा (वृद्धत्व) आणि मरण जाणवत नाही. आणि बुद्धांची धर्मदेशना ही त्रिलक्षणांपासून (अनित्य, दुःख, अनात्म) विरहित नसते. जेव्हा बुद्ध 'अनित्य, दुःख, अनात्म' असे सांगतात, तेव्हा लोक 'हे काय सांगत आहेत?' असे म्हणून ते ऐकण्यास किंवा त्यावर श्रद्धा ठेवण्यास तयार होत नाहीत. त्यामुळे सत्याचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) होत नाही, आणि तो न झाल्यास बुद्धांचे शासन संसारातून मुक्त करणारे ठरत नाही. म्हणून तो अयोग्य काळ आहे. शंभर वर्षांपेक्षा कमी आयुष्य असणारा काळ देखील योग्य काळ नसतो. का बरं? कारण त्यावेळी प्राणी तीव्र क्लेशांनी (विकारांनी) युक्त असतात, आणि तीव्र क्लेश असलेल्यांना दिलेला उपदेश त्यांच्या मनात टिकत नाही. पाण्यावर काढलेल्या रेषेप्रमाणे तो लगेच नाहीसा होतो. म्हणून तो देखील अयोग्य काळ आहे. परंतु, एक लाख वर्षांपासून खाली आणि शंभर वर्षांपासून वरचे आयुष्य असणारा काळ हा बुद्धत्वासाठी योग्य काळ मानला जातो. आणि त्यावेळी मनुष्यांचे आयुष्य शंभर वर्षांचे होते. तेव्हा महासत्त्वांनी 'हाच जन्म घेण्याचा योग्य काळ आहे' असे पाहून काळाचा निश्चय केला. Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi. त्यानंतर द्वीपाचे निरीक्षण करताना, त्यांनी उपद्वीपांसह चारही महाद्वीपांचे निरीक्षण केले आणि—'इतर तीन द्वीपांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, तर केवळ जम्बुद्वीपातच उत्पन्न होतात,' असे पाहून द्वीपाचा निश्चय केला. Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā nayena vinaye (mahāva. 259) vuttova. So pana āyāmato tīṇi yojanasatāni. Vitthārato aḍḍhatiyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā uppajjanti. Dve asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakacakkavattirājāno uppajjanti, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi. त्यानंतर—'जम्बुद्वीप हे विशाल आहे, त्याचे परिमाण दहा हजार योजने आहे. तर मग कोणत्या प्रदेशात बुद्ध उत्पन्न होतात?' अशा प्रकारे देशाचे (प्रदेशाचे) निरीक्षण करताना त्यांनी 'मध्यदेश' (मज्झिमदेस) पाहिला. मध्यदेशाची सीमा 'पूर्वेला गंजगल नावाचे नगर आहे' इत्यादी पद्धतीने विनयपिटकात सांगितलेलीच आहे. तो लांबीने तीनशे योजने, रुंदीने अडीचशे योजने आणि परिघाने नऊशे योजने आहे. कारण याच प्रदेशात चार, आठ किंवा सोळा असंख्येय आणि एक lakh कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात; दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून प्रत्येकबुद्ध उत्पन्न होतात; एक असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाश्रावक उत्पन्न होतात; चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान उपद्वीपांवर ऐश्वर्य व अधिपत्य गाजवणारे चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होतात; आणि इतरही महान सामर्थ्यवान क्षत्रिय-महाशाल, ब्राह्मण-महाशाल व गृहपती-महाशाल उत्पन्न होतात. 'आणि येथे हे कपिलवस्तू नावाचे नगर आहे, तिथेच मी जन्म घेतला पाहिजे,' असा त्यांनी निश्चय केला. Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi. त्यानंतर कुलाचे (वंशाचे) निरीक्षण करताना—'बुद्ध हे लोकमान्य (लोकांनी आदरणीय मानलेल्या) कुलातच उत्पन्न होतात. आणि सध्या क्षत्रिय कुल हे लोकमान्य आहे, म्हणून मी तिथेच जन्म घेईन. राजा शुद्धोधन हे माझे पिता असतील,' असे पाहून त्यांनी कुलाचा निश्चय केला. Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca mahāmāyā nāma devī edisā. Ayaṃ me mātā bhavissati. Kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto – ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi. त्यानंतर मातेचे निरीक्षण करताना—'बुद्धांची माता ही चंचल किंवा मद्यपी नसते. तिने एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण केलेल्या असतात आणि जन्मापासूनच तिचे पंचशील अखंड असते. आणि ही महामाया नावाची देवी तशीच आहे. हीच माझी माता होईल. परंतु हिचे आयुष्य किती असेल?' असा विचार करताना—'दहा महिन्यांनंतर आणखी सात दिवस,' असे त्यांनी पाहिले. Iti [Pg.124] imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me mārisā buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantova cavi. अशा प्रकारे हे पंचमहाविलोकन करून—'हे महाशयांनो! माझ्या बुद्धत्वासाठी हाच योग्य काळ आहे,' असे सांगून देवांवर अनुग्रह करत त्यांनी होकार दिला आणि—'तुम्ही आता जा,' असे म्हणून त्या देवांना निरोप दिला. त्यानंतर तुषित लोकातील देवांनी वेढलेले असताना त्यांनी तुषितपुरातील नंदनवनात प्रवेश केला. कारण सर्वच देवलोकांमध्ये नंदनवन असतेच. तिथे dev त्यांना—'इथून च्युत (मृत) होऊन सुगतीला जा, इथून च्युत होऊन सुगतीला जा,' असे म्हणून त्यांनी पूर्वी केलेल्या कुशल कर्मांची आठवण करून देत फिरत असतात. अशा प्रकारे देवांनी कुशल कर्मांची आठवण करून दिली जात असताना, त्यांनी तिथे फिरत असतानाच च्युती (देहत्याग) केली. Evaṃ cuto cavāmīti pajānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi cavāmīti pajānāti, paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, asukasmiṃ ṭhāne paṭisandhi gahitāti pajānāti, tasmiṃ kāle dasasahassī kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassa-sahagata-ñāṇasampayutta-asaṅkhārika-kusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘upekkhāsahagatenā’’ti āha. अशा प्रकारे च्युत झाल्यावर 'मी च्युत होत आहे' असे जाणतो, परंतु च्युती-चित्ताला जाणत नाही. प्रतिसंधी ग्रहण करूनही प्रतिसंधी-चित्ताला जाणत नाही, परंतु 'माझ्याद्वारे या ठिकाणी प्रतिसंधी ग्रहण केली गेली आहे' असे जाणतो. काही थेर मात्र म्हणतात की, 'आवर्जन-पर्याय (चित्ताचे वळणे) प्राप्त होणे योग्य आहे, दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या चित्त-वारातच तो जाणेल.' त्रिपिटक महासीव थेर म्हणतात—'महासत्त्वांची प्रतिसंधी इतरांच्या प्रतिसंधीसारखी नसते, त्यांची स्मृती आणि संप्रजन्य (सति-सम्पजञ्ञ) शिखरावर पोहोचलेले असते. परंतु, ज्या चित्ताने ती च्युती झाली, त्याच चित्ताने त्या चित्ताला जाणणे शक्य नसल्यामुळे, ते च्युती-चित्ताला जाणत नाहीत. च्युती क्षणीही 'मी च्युत होत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतात. प्रतिसंधी ग्रहण करूनही प्रतिसंधी-चित्ताला जाणत नाहीत, 'अमुक ठिकाणी प्रतिसंधी ग्रहण केली गेली आहे' असे जाणतात, आणि त्या वेळी दहा हजार लोकधातू कंपित होतात.' अशा प्रकारे स्मृतीवान आणि संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत प्रवेश करताना, एकोणीस प्रतिसंधी-चित्तांपैकी, मैत्री-पूर्वभाग असलेल्या, सोमनस्य-सहगत, ज्ञान-संप्रयुक्त, असंस्कारिक कुशल चित्तासारख्या महाविपाक चित्ताने त्यांनी प्रतिसंधी ग्रहण केली. पण महासीव थेर म्हणतात की, 'उपेक्षा-सहगत चित्ताने' (त्यांनी प्रतिसंधी ग्रहण केली). Paṭisandhiṃ gaṇhanto pana āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhattena aggahesi. Tadā kira mahāmāyā pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūsanasampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirīgabbhaṃ pavisitvā sirīsayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā gandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato [Pg.125] sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. प्रतिसंधी ग्रहण करताना, त्यांनी आषाढ पौर्णिमेला उत्तराषाढा नक्षत्रावर प्रतिसंधी ग्रहण केली. त्या वेळी, महामाया देवींनी पौर्णिमेच्या सात दिवस आधीपासून मद्यपानापासून दूर राहून, पुष्प, गंध व अलंकारांनी सुशोभित होऊन नक्षत्र-क्रीडेचा आनंद घेतला. सातव्या दिवशी सकाळी लवकर उठून, सुगंधित जलाने स्नान करून, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, उत्तम भोजन ग्रहण करून, उपोसथाचे नियम अधिष्ठित केले. त्यानंतर त्यांनी शयनगृहात प्रवेश केला आणि मंगल शय्येवर निजून झोपेत असताना हे स्वप्न पाहिले—'चार महाराजांनी त्यांना शय्येसह उचलून अनोतत्त सरोवराकडे नेले आणि एका बाजूला उभे राहिले. त्यानंतर त्यांच्या देवींनी येऊन मानवी मळ दूर करण्यासाठी त्यांना स्नान घातले, दिव्य वस्त्रे परिधान करविली, सुगंधी द्रव्यांचे विलेपन केले, दिव्य फुले परिधान करविली. तेथून जवळच एक रौप्य पर्वत था, त्याच्या आत एक सुवर्ण विमान होते. त्यात त्यांनी पूर्वेकडे डोके करून त्यांना निजवले. त्यानंतर बोधिसत्त्व एका श्रेष्ठ पांढऱ्या हत्तीचे रूप धारण करून, तेथून जवळच असलेल्या एका सुवर्ण पर्वतावर फिरून, तेथून खाली उतरले आणि रौप्य पर्वतावर चढले. मग उत्तर दिशेकडून येऊन सुवर्ण विमानात प्रवेश करून, त्यांनी मातेला प्रदक्षिणा घातली आणि तिच्या उजव्या कुशीला भेदून कुशीत प्रवेश केल्यासारखे झाले.' Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā pabhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhārassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātītiheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ supinaṃ ārocāpetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Evaṃ sato sampajāno bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati. त्यानंतर जागी झालेल्या देवींनी ते स्वप्न राजाला सांगितले. रात्रीची पहाट झाल्यावर राजाने चौसष्ट प्रमुख ब्राह्मणांना बोलावले. ताज्या शेणाने सारवलेल्या आणि लाह्या इत्यादींनी मंगल सत्कार केलेल्या भूमीवर मौल्यवान आसने मांडली. तेथे बसलेल्या ब्राह्मणांना तूप, मध आणि साखर घालून तयार केलेल्या उत्तम खिरीने सोन्या-चांदीची भांडी भरून, ती सोन्या-चांदीच्या भांड्यांनीच झाकून दिली. तसेच नवीन वस्त्रे, कपिला गाईंचे दान इत्यादींनी त्यांना संतुष्ट केले. त्यानंतर सर्व इच्छा पूर्ण होऊन संतुष्ट झालेल्या त्या ब्राह्मणांना स्वप्न सांगून विचारले—'याचा काय परिणाम होईल?' ब्राह्मण म्हणाले—'महाराज, काळजी करू नका. देवीच्या कुशीत गर्भ राहिला आहे, आणि तो पुरुष गर्भ आहे, स्त्री गर्भ नाही. आपल्याला पुत्र होईल. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर चक्रवर्ती राजा होईल. जर तो घराबाहेर पडून प्रव्रजित झाला, तर जगात अज्ञानाचा पडदा दूर करणारा बुद्ध होईल.' अशा प्रकारे स्मृतीवान आणि संप्रजन्यशील होऊन बोधिसत्त्व तुषित लोकांतून च्युत होऊन मातेच्या कुशीत प्रवेश करते झाले. Tattha sato sampajānoti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamatīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo. त्यात 'सतो सम्पजानो' (स्मृतीवान आणि संप्रजन्यशील) या पदाने चौथ्या प्रकारच्या गर्भ-प्रवेशाने ते प्रवेश करतात, हे दर्शवले आहे. कारण गर्भ-अवक्रांती चार प्रकारच्या असतात. ‘‘Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo. Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti. भंते, या चार गर्भ-अवक्रांती आहेत. येथे, भंते, एखादी व्यक्ती संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीत प्रवेश करते, संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीत राहते, आणि संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीतून बाहेर पडते. ही पहिली गर्भ-अवक्रांती होय. Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti. पुन्हा, भंते, येथे एखादी व्यक्ती संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत प्रवेश करते, पण संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीत राहते, आणि संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीतून बाहेर पडते. ही दुसरी गर्भ-अवक्रांती होय. Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti. पुन्हा, भंते, येथे एखादी व्यक्ती संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत प्रवेश करते, संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत राहते, पण संप्रजन्य नसताना मातेच्या कुशीतून बाहेर पडते. ही तिसरी गर्भ-अवक्रांती होय. Puna [Pg.126] caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ catutthā gabbhāvakkantī’’ti (dī. ni. 3.147). पुन्हा, भंते, येथे एखादी व्यक्ती संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत प्रवेश करते, संप्रजन्यशील होऊन मातेच्या कुशीत राहते, आणि संप्रजन्यशील होऊनच मातेच्या कुशीतून बाहेर पडते. ही चौथी गर्भ-अवक्रांती होय. Etāsu paṭhamā lokiyamanussānaṃ hoti, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe tāḷacchiggalena hatthī viya ativiya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajānatā na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ. Te hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti. Nikkhamanakālepi nesaṃ kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti. यांपैकी पहिली गर्भ-अवक्रांती सामान्य मनुष्यांची असते, दुसरी ऐंशी महाश्रावकांची असते, तिसरी दोन अग्रश्रावक आणि प्रत्येकबुद्ध बोधिसत्त्वांची असते. ते कर्मज वायूमुळे पाय वर आणि डोके खाली होऊन, शेकडो पुरुष खोल दरीमध्ये पडल्याप्रमाणे, अत्यंत अरुंद योनीद्वारामधून, जणू काही कुलूपाच्या छिद्रातून हत्ती बाहेर पडत असल्यासारखे, बाहेर पडताना अनंत दुःख प्राप्त करतात. त्यामुळे त्यांना 'आम्ही बाहेर पडत आहोत' असे संप्रजन्य नसते. चौथी गर्भ-अवक्रांती सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांची असते. ते मातेच्या कुशीत प्रतिसंधी ग्रहण करतानाही जाणतात, तेथे राहतानाही जाणतात. जन्माच्या वेळीही कर्मज वायू त्यांचे पाय वर आणि डोके खाली करून त्यांना फेकून देण्यास असमर्थ असतात. ते दोन्ही हात पसरून, डोळे उघडून, उभे राहूनच बाहेर पडतात. 201. Mātukucchiṃ okkamatīti ettha mātukucchiṃ okkanto hotīti attho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti buddhappamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho. २०१. 'मातेच्या कुशीत प्रवेश करतो' याचा अर्थ 'मातेच्या कुशीत प्रवेश केला आहे' असा आहे. कारण त्यांनी प्रवेश केल्यावरच असे होते, प्रवेश करत असताना नाही. 'अप्पमाणो' (अप्रमाण) म्हणजे बुद्धांच्या प्रमाणाएवढा, म्हणजेच 'विपुल' (विस्तीर्ण) असा अर्थ आहे. 'उळारो' (उदार) हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'देवाणूभावं' (देवांचा प्रभाव) यात देवांचा हा प्रभाव समजावा—त्यांनी परिधान केलेल्या वस्त्राची प्रभा बारा योजने पसरते, तसेच शरीराची, अलंकारांची आणि विमानाची प्रभा पसरते; त्याचे उल्लंघन करून (त्याहून अधिक) असा अर्थ आहे. Lokantarikāti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantarikā hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃmahiddhikā. Ekekāya disāya navanavayojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃ mahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano [Pg.127] pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayo, tasmā te tattha ābhāya nappahonti. लोकांतरीक म्हणजे तीन-तीन चक्रवाळांच्या (विश्वमंडळांच्या) मध्ये एक लोकांतरीक नरक असतो; जसे एकमेकांना स्पर्श करून ठेवलेल्या तीन गाड्यांच्या चाकांच्या किंवा पात्रांच्या मध्यभागी रिकामी जागा असते. तो लोकांतरीक नरक आकाराने आठ हजार योजने विस्तृत असतो. 'अघा' म्हणजे नेहमी उघडा असलेला. 'असंवुता' म्हणजे खाली देखील कोणताही आधार नसलेला. 'अंधकारा' म्हणजे पूर्णपणे अंधकारमय असलेला. 'अंधकारतिमिस' म्हणजे चक्षुविज्ञानाच्या उत्पत्तीला रोखणाऱ्या आणि अंधत्व आणणाऱ्या दाट अंधकाराने युक्त असलेला. तिथे खरोखर चक्षुविज्ञान उत्पन्न होत नाही. 'एवंमहिद्धिका' म्हणजे चंद्र आणि सूर्य एकाच वेळी तीन द्वीपांवर प्रकाशतात, अशा महा-ऋद्धियुक्त. ते प्रत्येक दिशेला नऊ-नऊ लाख योजने अंधकार नष्ट करून प्रकाश देतात, अशा महानुभाव (महाप्रतापी). 'आभाय नानुभोन्ति' म्हणजे स्वतःच्या प्रकाशाने समर्थ नसणे. ते (चंद्र-सूर्य) चक्रवाळ पर्वताच्या मध्यभागातून फिरतात, आणि लोकांतरीक नरक चक्रवाळ पर्वताच्या पलीकडे आहे, म्हणून ते तिथे आपल्या प्रकाशाने प्रकाश पाडू शकत नाहीत. Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantaramahāniraye sattā upapannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā te tattha uppajjantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti. Yadā pana saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti. Vāte paharante madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattā ca accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti. 'येपि तत्थ सत्ता' म्हणजे जे प्राणी त्या लोकांतरीक महानरकात उत्पन्न झाले आहेत. कोणते कर्म करून ते तिथे उत्पन्न होतात? आई-वडील आणि धार्मिक श्रमण-ब्राह्मणांच्या विरुद्ध अत्यंत गंभीर व क्रूर अपराध करून, आणि दररोज प्राणिहत्या इत्यादी क्रूर कर्मे करून, तांबपर्णी द्वीपातील (श्रीलंकेतील) अभय चोर, नाग चोर इत्यादींप्रमाणे ते तिथे उत्पन्न होतात. त्यांचे शरीर तीन गावुत आकाराचे असते आणि वटवाघळांप्रमाणे त्यांचे नखे लांब असतात. झाडावर वटवाघळे लटकतात त्याप्रमाणे ते आपल्या नखांनी चक्रवाळ पर्वताच्या पायथ्याशी लटकून राहतात. जेव्हा ते सरपटत एकमेकांच्या जवळ येतात, तेव्हा 'आम्हाला भक्ष्य मिळाले' असे मानून ते एकमेकांना पकडण्याचा प्रयत्न करतात आणि तोल जाऊन जगाला आधार देणाऱ्या पाण्यात पडतात. वारा सुटल्यावर जशी महुआची फळे गळून पडतात, तसे ते सुटून पाण्यात पडतात. पाण्यात पडताच, अत्यंत खारट पाण्यात पिठाच्या गोळ्याप्रमाणे ते विरघळून जातात. Aññepi kira bho santi sattāti – ‘‘yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññepi kira sattā idaṃ dukkhaṃ anubhavantā idhūpapannā’’ti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṃ vibhāveti, tattakaṃ kālaṃ hoti. Dīghabhāṇakā pana ‘‘accharāsaṅghāṭamattameva vijjubhāso viya niccharitvā kiṃ idanti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyatī’’ti vadanti. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ. 'अज्ञेपि किर भो सन्ति सत्ता' म्हणजे 'अरे, आमच्याशिवाय इतरही प्राणी आहेत काय!' - 'जसे आम्ही मोठे दुःख भोगत आहोत, तसेच इतरही प्राणी हे दुःख भोगत येथे उत्पन्न झाले आहेत,' असे ते त्या दिवशी (प्रकाशामुळे एकमेकांना) पाहतात. हा प्रकाश मात्र एक वाटी पेज पिण्याच्या वेळेइतकाही टिकत नाही; झोपेतून जागे झालेल्या माणसाला एखादा विषय स्पष्ट होण्यास जेवढा वेळ लागतो, तेवढाच वेळ तो टिकतो. परंतु दीघभाणक म्हणतात की, 'चुटकी वाजवण्याच्या वेळेइतकाच, विजेच्या चमकासारखा प्रकाश पसरून, हे काय आहे? असे म्हणत असतानाच तो नाहीसा होतो.' 'संकम्पति' म्हणजे सर्व बाजूंनी कंपित होणे. इतर दोन शब्द हे पहिल्या शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत. पुन्हा 'अप्पमाणो च' इत्यादी शब्द निष्कर्षासाठी भगवंतांनी सांगितले आहेत. 202. Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena vuttaṃ, dasasahassacakkavāḷe pana cattāro cattāro katvā cattālīsadasasahassā honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā āgantvā bodhisattassa ārakkhaṇatthāya upagantvā sirīgabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhapaṃsupisācakādiyakkhagaṇe [Pg.128] paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. २०२. 'चत्तारो देवपुत्ता चतुद्दिसं आरक्खाय उपगच्छन्ति' (चार देवपुत्र चारही दिशांना रक्षणासाठी आले) या वाक्यात, 'चार' हा शब्द चार महाराज देवांच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितला आहे. दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रत्येकी चार-चार मिळून एकूण चाळीस हजार महाराज देव होतात. त्यापैकी, या आपल्या चक्रवाळातील महाराज देव हातात तलवार घेऊन आले आणि बोधिसत्त्वाच्या रक्षणासाठी गर्भगृहात शिरले. इतर महाराज देवांनी गर्भगृहाच्या दारापासून सुरुवात करून, अमंगल पांसुपिशाच इत्यादी यक्षगणांना दूर हाकलून चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत रक्षण केले. Kimatthaṃ panāyaṃ rakkhā āgatā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassā mārā koṭisatasahassaṃ sineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha tumhe, bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave, tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evametaṃ, na parūpakkamena tesaṃ jīvitantarāyo atthi. Santi kho pana amanussā virūpā duddasikā, bheravarupā pakkhino, yesaṃ rūpaṃ disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica kho bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu. पण हे रक्षण कशासाठी आले? प्रतिसंधीच्या क्षणापासून, कलल रूपाच्या काळापासून, जरी लाखो मार लाखो सुमेरू पर्वत उचलून बोधिसत्त्वाला किंवा बोधिसत्त्वाच्या मातेला हानी पोहोचवण्यासाठी आले, तरी ते सर्व वाटेतच नष्ट होतील. भगवंतांनी लोहितुत्पाद प्रसंगी देखील असे म्हटले आहे—'भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की दुसऱ्याच्या उपक्रमाने (प्रयत्नाने) तथागतांचा प्राण घेतला जाईल. भिक्खूहो, तथागत बाह्य उपक्रमाशिवाय परिनिर्वाण पावतात. भिक्खूहो, तुम्ही आपापल्या विहारांत जा; भिक्खूहो, तथागत अरक्षणीय (रक्षणाची गरज नसलेले) आहेत.' हे खरे आहे, दुसऱ्याच्या उपक्रमाने त्यांच्या जीवाला कोणताही धोका नसतो. परंतु, कुरूप, विद्रूप अमानुष आणि भयानक रूपाचे पक्षी असतात, ज्यांचे रूप पाहून किंवा आवाज ऐकून बोधिसत्त्वाच्या मातेला भीती किंवा घबराट होऊ शकते; त्यांचे निवारण करण्यासाठी त्यांनी हे रक्षण केले. शिवाय, बोधिसत्त्वाच्या पुण्यतेजामुळे त्यांच्या मनात आदर निर्माण झाला होता, आणि स्वतःच्या आदराने प्रेरित होऊन त्यांनी असे रक्षण केले. Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattamātuyā attānaṃ dassenti na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirīgabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattamātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā tesu cittaṃ uppajjati. गर्भगृहात प्रवेश करून राहिलेले ते चार महाराज देव बोधिसत्त्वाच्या मातेला स्वतःचे दर्शन देतात की नाही? स्नान करणे, अलंकार घालणे, भोजन करणे इत्यादी शारीरिक क्रियांच्या वेळी ते स्वतःला दाखवत नाहीत; परंतु जेव्हा त्या गर्भगृहात प्रवेश करून उत्तम शय्येवर विश्रांती घेत असतात, तेव्हा ते दर्शन देतात. जरी अमानुषांचे दर्शन मनुष्यांसाठी भयकारक असते, तरी बोधिसत्त्वाची माता स्वतःच्या आणि आपल्या पुत्राच्या पुण्यप्रभावामुळे त्यांना पाहून घाबरत नाही. राजवाड्यातील नेहमीच्या रक्षकांबद्दल जसा भाव असतो, तसाच भाव तिच्या मनात त्यांच्याबद्दल निर्माण होतो. 203. Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti, bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samāsane nisīditvā gahitasīlampi avaññā kāraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti. २०३. 'पकतिया शीलवती' म्हणजे स्वभावानेच शीलसंपन्न असणे. बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना, लोक तपस्वी आणि परिव्राजकांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून, उकिडवे बसून शील ग्रहण करत असत; बोधिसत्त्वाची माता देखील कालदेवल ऋषींच्या जवळ शील ग्रहण करत असे. परंतु बोधिसत्त्व गर्भात आल्यावर दुसऱ्याच्या पायाशी बसणे शक्य नसते, आणि समान आसनावर बसून शील ग्रहण करणे देखील अनादराचे कारण ठरू शकते. म्हणून 'तिने स्वतःच शील ग्रहण केले' असे म्हटले आहे. Purisesūti [Pg.129] bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Tañca kho bodhisatte gāravena, na pahīnakilesatāya. Bodhisattamātu rūpaṃ pana sukusalāpi sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti, taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ. Sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ. 'पुरिसेसु' म्हणजे बोधिसत्त्वाचे पिता यांच्यासह कोणत्याही पुरुषाविषयी तिच्या मनात कामवासना उत्पन्न होत नाही. आणि हे बोधिसत्त्वाबद्दलच्या आदरामुळे होते, क्लेश नष्ट झाल्यामुळे नाही. बोधिसत्त्वाच्या मातेचे रूप अत्यंत कुशल कारागीर देखील मूर्तीकामात तयार करू शकत नाहीत. तिला पाहून पुरुषाच्या मनात कामवासना उत्पन्न होत नाही, असे म्हणता येणार नाही; परंतु जर एखादा कामुक पुरुष तिच्याजवळ येण्याची इच्छा करतो, तर त्याचे पाय चालत नाहीत, ते जणू दिव्य साखळीने बांधल्यासारखे जखडले जातात. म्हणूनच 'अनतिक्कमनीया' इत्यादी म्हटले आहे. Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhita’’nti purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira ‘‘deviyā evarūpo putto kucchismiṃ uppanno’’ti, sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti, bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi. पाच कामगुणांचे (पञ्चन्नं कामगुणानां) याविषयी: पूर्वी 'कामगुणांशी संबंधित' (कामगुणूपसंहितं) या वचनाद्वारे पुरुषाच्या इच्छेनुसार अब्रह्मचर्याच्या वस्तूचा (पुरुषाचा) त्याग सांगितला गेला होता, परंतु येथे कामगुणांच्या रूपातील आलंबनाची (विषयांची) प्राप्ती दर्शविली आहे. त्या वेळी, 'देवीच्या कुशीत अशा प्रकारचा पुत्र उत्पन्न झाला आहे' असे ऐकून चहूबाजूंचे राजे मौल्यवान अलंकार, वाद्ये इत्यादींच्या रूपाने पाच द्वारांचे आलंबन असणाऱ्या वस्तूंच्या भेटवस्तू पाठवू लागले. बोधिसत्त्व आणि बोधिसत्त्व-माता यांच्या पूर्वपुण्यकर्माच्या विपुलतेमुळे त्यांच्या लाभ-सत्काराला कोणतीही मर्यादा किंवा सीमा नव्हती. 204. Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti, hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṃ tassā koci kilamatho ahosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃ. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nisinnā vā nipannā vā ‘‘hatthaṃ vā pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, atthi nu kho me taṃ puttassāti sukhavāsatthaṃ bodhisattaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ ajjhottharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇṭakaṃ nissāya ukkuṭikā dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana piṭṭhikaṇṭakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbe katakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati[Pg.130]. Atha naṃ kucchigataṃ taco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati. २०४. अक्लान्तकाया (थकवा न आलेले शरीर) याविषयी: जशा इतर स्त्रिया गर्भाच्या भाराने थकतात आणि त्यांचे हात-पाय सुजतात, तसा कोणताही थकवा किंवा त्रास तिला (बोधिसत्त्वांच्या मातेला) झाला नाही. 'तिरोकुच्छिगतं' म्हणजे कुशीच्या (गर्भाच्या) आत असलेला. कलल (भ्रूणाची पहिली अवस्था) इत्यादी काळ ओलांडून ज्याचे सर्व अंग-प्रत्यंग पूर्णपणे विकसित झाले आहेत आणि ज्याची सर्व इंद्रिये परिपूर्ण आहेत, अशा अवस्थेला प्राप्त झालेल्या पुत्रालाच ती पाहते. ती कशासाठी पाहते? सुखाने राहण्यासाठी (सुखपूर्वक राहण्याच्या हेतूने). ज्याप्रमाणे एखादी माता आपल्या पुत्रासोबत बसलेली किंवा झोपलेली असताना, 'पुत्राचा हात किंवा पाय लोंबकळत आहे, तो उचलून मी नीट व्यवस्थित ठेवीन' असा विचार करून पुत्राच्या सुखासाठी त्याला पाहते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्वांची माता देखील, मातेच्या उठणे, चालणे, कूस बदलणे, बसणे इत्यादी क्रियांमध्ये, तसेच गरम, थंड, खारट, कडू, तिखट अन्न ग्रहण करण्याच्या वेळी गर्भाला जे दुःख उत्पन्न होते, 'ते दुःख माझ्या पुत्राला तर होत नाही ना?' असा विचार करून, त्याच्या सुखासाठी बोधिसत्त्वाकडे पाहत असताना, मांडी घालून (पद्मासनात) बसलेल्या बोधिसत्त्वांना पाहते. कारण इतर जे गर्भातील बालक असतात, ते पक्वाशयाला खाली दाबून, आमाशयाला वर उचलून, पोटाच्या पडद्याला पाठीमागे करून, पाठीच्या कण्याला टेकून, उकिडवे बसून, दोन्ही मुठींवर हनुवटी ठेवून, पाऊस पडत असताना झाडाच्या ढोलीत बसलेल्या माकडाप्रमाणे बसतात; बोधिसत्त्व तसे बसत नाहीत. बोधिसत्त्व तर पाठीच्या कण्याला पाठीमागे करून, धर्मासनावर बसलेल्या धर्मोपदेशकाप्रमाणे मांडी घालून, पूर्वेकडे तोंड करून बसतात. तिच्या (मातेच्या) पूर्वपुण्यकर्मामुळे तिचे गर्भाशय शुद्ध होते. गर्भाशय शुद्ध झाल्यावर अत्यंत सुकुमार त्वचा आणि लक्षणे उत्पन्न होतात. त्यामुळे कुशीत असलेल्या त्या बोधिसत्त्वांना पोटाची त्वचा झाकून ठेवू शकत नाही; पाहणाऱ्या मातेला ते बाहेर बसलेल्या व्यक्तीप्रमाणे स्पष्ट दिसतात. हाच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करताना भगवंतांनी 'सेय्यथापि' (ज्याप्रमाणे) इत्यादी वचन सांगितले. परंतु गर्भात असलेले बोधिसत्त्व मातेला पाहत नाहीत, कारण गर्भाच्या आत असताना चक्षु-विज्ञान (दृष्टीची जाणीव) उत्पन्न होत नाही. 205. Kālaṃ karotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti aññesaṃ aparibhogaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karoti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī taṃ gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiyakoṭṭhāse vatthuṃ visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattā dārakā arogā honti. Tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karoti. २०५. कालवश होते (मृत्यू पावते) याविषयी: प्रसूती झाल्याच्या कारणामुळे ती मृत्यू पावत नाही, तर केवळ आयुष्याचा क्षय झाल्यामुळेच मृत्यू पावते. कारण बोधिसत्त्वांनी निवास केलेले स्थान हे चैत्यगृहासारखे (पूजनीय) असते, जे इतरांच्या उपभोगासाठी अयोग्य असते. तसेच, बोधिसत्त्वांच्या मातेला दूर करून दुसऱ्या स्त्रीला अग्रमहिषीच्या (पट्टराणीच्या) पदावर बसवणे शक्य नसते; म्हणूनच बोधिसत्त्वांच्या मातेचे आयुष्य तेवढेच असते, आणि म्हणून ती त्या वेळी कालवश होते. पण ती कोणत्या वयात कालवश होते? मध्यम वयात. कारण पहिल्या वयात (तरुण वयात) प्राण्यांच्या शरीराविषयी कामवासना (छंदराग) तीव्र असते, त्यामुळे त्या वेळी गर्भधारणा झालेली स्त्री त्या गर्भाचे नीट रक्षण करू शकत नाही आणि गर्भ अनेक रोगांनी ग्रस्त होतो. परंतु मध्यम वयाचे दोन भाग ओलांडून तिसऱ्या भागात गर्भाशय अत्यंत शुद्ध असते; आणि शुद्ध गर्भाशयात उत्पन्न होणारी बालके निरोगी असतात. म्हणून बोधिसत्त्वांची माता देखील पहिल्या वयात ऐश्वर्याचा उपभोग घेऊन, मध्यम वयाच्या तिसऱ्या भागात प्रसूती होऊन कालवश होते. Nava vā dasa vāti ettha vā-saddena vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnampi saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, sesā jīvanti. नऊ किंवा दहा याविषयी: येथे 'वा' (किंवा) या शब्दाने विकल्पाच्या रूपाने सात किंवा आठ, अकरा किंवा बारा महिने इत्यादींचा देखील समावेश समजला पाहिजे. त्यांपैकी सातव्या महिन्यात जन्मलेले बालक जगते, परंतु ते थंडी आणि उष्णता सहन करण्यास सक्षम नसते. आठव्या महिन्यात जन्मलेले बालक जगत नाही; उर्वरित सर्व जगतात. Ṭhitāvāti ṭhitāva hutvā. Mahāmāyāpi devī upavijaññā ñātikulagharaṃ gamissāmīti rañño ārocesi. Rājā kapilavatthuto devadahanagaragāmimaggaṃ alaṅkārāpetvā deviṃ suvaṇṇasivikāya nisīdāpesi. Sakalanagaravāsino sakyā parivāretvā gandhamālādīhi pūjayamānā deviṃ gahetvā pāyiṃsu. Sā devadahanagarassa avidūre lumbinisālavanuyyānaṃ disvā uyyānavicaraṇatthāya cittaṃ uppādetvā rañño saññaṃ adāsi. Rājā uyyānaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ saṃvidahāpesi. Deviyā uyyānaṃ paviṭṭhamattāya kāyadubbalyaṃ ahosi, athassā maṅgalasālamūle sirīsayanaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā [Pg.131] antosāṇiṃ pavisitvā sālasākhaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi. Athassā tāvadeva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. उभी राहूनच (ठितावा) याविषयी: उभी राहूनच. महामाया देवीने देखील प्रसूतीची वेळ जवळ आली असता, 'मी माझ्या माहेरी जाईन' असे राजाला सांगितले. राजाने कपिलवस्तूपासून देवदह नगराकडे जाणाऱ्या मार्गाला सुशोभित करवून, देवीला सोन्याच्या पालखीत बसवले. संपूर्ण नगरातील रहिवासी असणाऱ्या शाक्यांनी चहूबाजूंनी वेढून, गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करत देवीला सोबत घेऊन प्रस्थान केले. तिने देवदह नगराच्या जवळच असलेल्या लुंबिनी नावाच्या शालवनाच्या उद्यानाला पाहून, उद्यानात फिरण्याची इच्छा व्यक्त करत राजाला तसा संदेश दिला. राजाने उद्यान स्वच्छ करवून तिथे सुरक्षा व्यवस्था तैनात केली. देवीने उद्यानात प्रवेश करताच तिच्या शरीरात अशक्तपणा जाणवू लागला, त्यानंतर तिच्यासाठी एका मंगल शाल वृक्षाच्या खाली सुंदर शय्या तयार करून पडद्यांनी चहूबाजूंनी वेढले. तिने पडद्याच्या आत प्रवेश करून, शाल वृक्षाची फांदी हाताने पकडून उभी राहिली. आणि त्याच क्षणी तिची प्रसूती झाली. Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ? Sūtivesaṃ gaṇhitvāti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantāva pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukaṃ gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi dhammakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti pacchā manussā’’ti. देव प्रथम त्याला स्वीकारतात (देवा नं पठमं पटिग्गण्हन्ति) याविषयी: क्षीणासव (अर्हत) असणारे शुद्धावासचे ब्रह्मदेव त्यांना स्वीकारतात. कसे? 'दाईचे रूप धारण करून स्वीकारतात' असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु त्यांचे मत खोडून काढून हे सांगितले गेले आहे – त्या वेळी बोधिसत्त्वांची माता सुवर्णखचित वस्त्र परिधान करून, माशाच्या डोळ्यासारखे अत्यंत तलम रेशमी वस्त्र पायांपर्यंत पांघरून उभी राहिली. त्यानंतर तिची अत्यंत सहज व सुलभ अशी प्रसूती झाली, जसे जलपात्रातून पाणी बाहेर पडावे त्याप्रमाणे. त्यानंतर त्या ब्रह्मदेवांनी आपल्या मूळ रूपातच जवळ येऊन, सर्वप्रथम सोन्याच्या जाळीने त्यांना स्वीकारले. त्यांच्या हातातून मनुष्यांनी रेशमी वस्त्राच्या चुंबळीने त्यांना स्वीकारले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'देव प्रथम त्याला स्वीकारतात, नंतर मनुष्य.' 206. Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampannoti attho. २०६. चार देवपुत्र (चत्तारो नं देवपुत्ता) म्हणजे चार महाराज (चतुर्महाराज देव). 'स्वीकारून' (पटिग्गहेत्वा) म्हणजे काळवीटाच्या कातड्याच्या मऊ आसनाने स्वीकारून. 'महेसक्खो' (महानुभाव) म्हणजे महातेजस्वी, महायशस्वी आणि महापुरुष लक्षणांनी संपन्न असलेला, असा अर्थ आहे. Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho. Udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṃ patantā viya tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati. ‘विशद (अलिप्त/स्वच्छ) होऊन बाहेर पडतात’ (विसदोव निक्खमति) याचा अर्थ असा आहे की, ज्याप्रमाणे इतर प्राणी योनीमार्गात अडकून, छिन्नविच्छिन्न होऊन जन्माला येतात, त्याप्रमाणे बोधिसत्त्व जन्माला येत नाहीत; तर ते कुठेही न अडकता बाहेर पडतात. ‘उदेन’ म्हणजे पाण्याने (गर्भाशयातील द्रवाने). ‘कोणत्याही अशुद्ध पदार्थाने’ (केनचि असुचिना) याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे इतर प्राणी कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या वायूंमुळे पाय वर आणि डोके खाली होऊन योनीमार्गात ढकलले जातात, आणि शंभर पुरुष खोल नरकाच्या दरीत कोसळणाऱ्या माणसाप्रमाणे किंवा लोखंडी आकड्याने ओढल्या जाणाऱ्या हत्तीप्रमाणे मोठे दुःख सहन करत, विविध अशुद्ध पदार्थांनी माखलेलेच जन्माला येतात, त्याप्रमाणे बोधिसत्त्व जन्माला येत नाहीत. कारण कर्मापासून उत्पन्न झालेले वायू बोधिसत्त्वाचे पाय वर आणि डोके खाली करण्यास समर्थ नसतात. ते जणू काही धर्मासनावरून खाली उतरणाऱ्या धम्मकथिकाप्रमाणे किंवा शिडीवरून खाली उतरणाऱ्या माणसाप्रमाणे आपले दोन्ही हात आणि पाय पसरून उभे राहूनच, मातेच्या गर्भातील कोणत्याही अशुद्ध पदार्थाने न माखता बाहेर पडतात। Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati, uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavītale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷanaudakañca dassetuṃ vuttaṃ. Aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavaṭṭakādipokkharaṇigatassa ca udakassa paricchedo natthi. ‘पाण्याच्या धारा’ (उदकस्स धारा) म्हणजे पाण्याचे प्रवाह. त्या दोन धारांपैकी थंड पाण्याची धारा सोन्याच्या पात्रात पडते आणि गरम पाण्याची धारा चांदीच्या पात्रात पडते. हे पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध पदार्थाशी न मिसळलेले, त्यांचे (बोधिसत्त्व व मातेचे) पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी आणि इतरांपेक्षा वेगळे असे क्रीडेसाठीचे (स्नानासाठीचे) पाणी दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. याशिवाय, सोन्या-चांदीच्या कलशांनी आणलेल्या पाण्याचा आणि हंस, बदक इत्यादींनी युक्त असलेल्या पुष्करणीतील पाण्याचा तर काही अंत (मर्यादा) नव्हता। 207. Sampatijātoti [Pg.132] muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na pana evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi taṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. २०७. ‘सम्पतिजातो’ म्हणजे नुकतेच जन्माला आलेले. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) मातेच्या गर्भातून बाहेर पडल्या पडल्याच ते उभे राहिले असे दाखवले आहे, परंतु केवळ तसे समजू नये. कारण जन्माला आल्या आल्या त्यांना सर्वप्रथम ब्रह्मदेवांनी सोन्याच्या जाळ्याने झेलले. त्यांच्या हातातून घेऊन चार लोकपालांनी (चातुर्महाराज देवांनी) अत्यंत मंगल आणि सुखद स्पर्श असलेल्या काळवीटाच्या कातड्याच्या आसनावर झेलले. त्यांच्या हातातून घेऊन मनुष्यांनी रेशमी वस्त्राच्या चुंबळीने झेलले. आणि मनुष्यांच्या हातातून मुक्त होऊन ते पृथ्वीवर उभे राहिले। Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamāne. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhakā. Tathā khagga-tālavaṇṭa-morahatthaka-vāḷabījani-uṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ – ‘श्वेतछत्र धरले जात असताना’ (सेतम्हि छत्ते अनुधारियमाने) म्हणजे दिव्य पांढरे छत्र धरले जात असताना. येथे छत्रासोबत तलवार इत्यादी पाच राजचिन्हे (राजककुधभांड) देखील तेथे आलेलीच होती. परंतु पाळीमध्ये, राजाच्या आगमनाच्या वेळी केवळ ‘राजा आला’ असे म्हटले जाते त्याप्रमाणे, केवळ छत्राचाच उल्लेख केला आहे. त्या राजचिन्हांमध्ये केवळ छत्रच दिसत होते, छत्र धरणारे दिसत नव्हते. त्याचप्रमाणे तलवार, ताडाचा पंखा, मोरपिसांचा पंखा, चवरी आणि मुकुट एवढेच दिसत होते, ते धारण करणारे दिसत नव्हते. ती सर्व राजचिन्हे अदृश्य रूपातील देवतांनी धरली होती. म्हणूनच असे म्हटले आहे - ‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe; Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693); “अनेक दांडे असलेले आणि हजारो वलये असलेले श्वेतछत्र देवतांनी अंतराळात धरले होते. सोन्याचे दांडे असलेल्या चवऱ्या इकडेतिकडे हलत होत्या, परंतु चवरी आणि छत्र धरणारे मात्र दिसत नव्हते.” Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, anekacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā ayaṃ uttarā disāti sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi. ‘आणि सर्व दिशा’ (सब्बा च दिसा) हे सात पावले चालून गेल्यावर उभे राहून सर्व दिशांकडे पाहिल्याचे सांगितले आहे, परंतु केवळ तसे समजू नये. कारण महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) मनुष्यांच्या हातातून मुक्त झाल्यावर पूर्व दिशेकडे पाहिले, तेव्हा अनेक हजार चक्रवाळ एकाच अंगणासारखे सपाट झाले. तेथे देव आणि मनुष्य गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करत म्हणाले— “हे महापुरुषा! या जगात तुमच्यासारखा कोणीही नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कसा असणार?” याप्रमाणे चार मुख्य दिशा, चार उपदिशा, खाली आणि वर अशा दहाही दिशांना पाहून, स्वतःसारखा कोणीही न पाहिल्यामुळे, ‘ही उत्तर दिशा आहे’ असा विचार करून ते सात पावले चालत गेले. असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. ‘आसभिं’ म्हणजे उत्तम (श्रेष्ठ). ‘अग्गो’ म्हणजे गुणांनी सर्वांत श्रेष्ठ. इतर दोन पदे (जेठ्ठो आणि सेट्ठो) याचेच समानार्थी शब्द आहेत. ‘हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म नाही’ (अय मन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो) या दोन पदांद्वारे त्यांनी या जन्मात प्राप्त होणाऱ्या अर्हतपदाची घोषणा केली। Ettha [Pg.133] ca samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhānaṃ catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ, sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimutticchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, disānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ. Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana āgato, āharitvā dīpetabbo. येथे दोन्ही पाय समान ठेवून पृथ्वीवर उभे राहणे हे चार ऋद्धिपाद प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. उत्तर दिशेकडे तोंड करणे हे जनसमुदायाला व्यापून आणि त्यांच्यावर विजय मिळवून जाण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. सात पावले चालणे हे सात बोध्यंग रूपी रत्ने प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. दिव्य श्वेतछत्र धरले जाणे हे विमुक्ती रूपी छत्र प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. पाच राजचिन्हे हे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी मुक्त होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. दिशांकडे पाहणे हे अनावरण ज्ञानाची (सर्वज्ञतेची) प्राप्ती होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. श्रेष्ठ वाणी बोलणे हे अपरिवर्तनीय धम्मचक्र प्रवर्तनाचे पूर्वनिमित्त आहे. “हा माझा अंतिम जन्म आहे” ही सिंहगर्जना अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे, असे समजले पाहिजे. हे सर्व प्रसंग पाळीमध्ये आले आहेत, परंतु संबहुलवार (अनेक प्रसंग) येथे आलेला नाही, तो इतर सूत्रांतून आणून स्पष्ट केला पाहिजे। Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggahiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu, manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ bhijjiṃsu. Sabbarogā ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu, pīṭhasappī javanasampannā ahesuṃ, jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi, videse pakkhandanāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu, ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ, verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantare āloko udapādi, nadīsu jalaṃ na pavatti, mahāsamuddesu madhurasadisaṃ udakaṃ ahosi, vāto na vāyi, ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavīgatā ahesuṃ, cando atiroci, sūriyo na uṇho na sītalo nimmalo utusampanno ahosi, devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷaṃ kīḷiṃsu, cātuddīpikamahāmegho vassi, mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi, dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu, pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu, dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosīti. कारण महापुरुषाच्या जन्माच्या दिवशी दहा हजार लोकधातू कंपित झाल्या. दहा हजार लोकधातूतील देवता एकाच चक्रवाळात एकत्र आल्या. सर्वप्रथम देवांनी त्यांना झेलले, नंतर मनुष्यांनी. तारांनी बांधलेल्या विणा आणि चामड्याने मढवलेले नगारे कोणीही न वाजवता स्वतःहूनच वाजले. मनुष्यांच्या बेड्या इत्यादी बंधनांचे तुकडे-तुकडे होऊन ते तुटले. सर्व रोग, आंबट द्रवाने धुतलेल्या तांब्यावरील मळाप्रमाणे नाहीसे झाले. जन्मांधांना दृष्टी प्राप्त झाली. जन्मबधिर ऐकू लागले. पांगळे वेगाने चालणारे झाले. जन्मजात मतिमंद आणि मुक्या-बहिऱ्यांमध्येही स्मृती प्रस्थापित झाली. परदेशात भरकटलेल्या नौका सुरक्षित बंदरावर पोहोचल्या. आकाशातील आणि पृथ्वीवरील रत्ने स्वतःच्या तेजाने चमकू लागली. शत्रूंमध्ये मैत्रीची भावना निर्माण झाली. अवीची नरकातील अग्नी शांत झाला. लोकंतरिक नरकात प्रकाश निर्माण झाला. नद्यांमधील पाण्याचा प्रवाह थांबला. महासागरातील पाणी गोड झाले. वादळी वारा वाहणे थांबले. आकाश, पर्वत आणि वृक्षांवर असलेले पक्षी खाली उतरून पृथ्वीवर आले. चंद्र अधिकच प्रकाशमान झाला. सूर्य जास्त उष्ण किंवा जास्त थंड नव्हता, तर तो निर्मळ आणि अनुकूल ऋतूसारखा झाला. देवता आपापल्या विमानांच्या दाराशी उभे राहून टाळ्या वाजवून, शिट्ट्या मारून, वस्त्रे उडवून इत्यादी प्रकारे मोठा उत्सव साजरा करू लागल्या. चारही द्वीपांवर मोठा पाऊस पडला. लोकांना भूक किंवा तहान यांनी पीडित केले नाही. घरांचे दरवाजे स्वतःहूनच उघडले गेले. फुले व फळे देणारे वृक्ष फुलाफळांनी बहरले. दहा हजार लोकधातू एकाच ध्वजमालेप्रमाणे सुशोभित झाली। Tatrāpissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahārena sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ [Pg.134] paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ, andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ, sabbarogavigamo sabbakilesavigamassa pubbanimittaṃ, jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, jaccabadhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pīṭhasappīnaṃ javanasampadā catuiddhipādādhigamassa pubbanimittaṃ, jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ, ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati tassa pubbanimittaṃ. त्या (भूकंप इत्यादी) अनेक प्रकारच्या प्रसंगांमध्ये देखील असे जाणावे – दहा हजार लोकधातूंचे कंपित होणे हे सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. देवतांचे एकाच चक्रवाळात एकत्रित होणे हे धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या वेळी एकाच वेळी एकत्रित होऊन धम्म ग्रहण करण्याचे पूर्वलक्षण आहे. सुरुवातीला देवतांनी (बोधिसत्त्वाला) ग्रहण करणे हे चार रूपावचर ध्यानांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. नंतर मनुष्यांनी ग्रहण करणे हे चार अरूप ध्यानांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. तारांनी बांधलेल्या विणांचे स्वतःहून वाजणे हे अनुक्रमिक विहारांच्या (ध्यानांच्या) प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. चामड्याने मढवलेल्या नगार्यांचे वाजणे हे महान धम्मभेरीच्या घोषणेचे पूर्वलक्षण आहे. बेड्या व बंधने इत्यादींचे तुटणे हे 'मी' या मानाच्या (अस्मिमान) समूळ उच्छेदनाचे पूर्वलक्षण आहे. सर्व रोगांचे निवारण होणे हे सर्व क्लेशांच्या विगमाचे (नष्ट होण्याचे) पूर्वलक्षण आहे. जन्मांधांना रूप दिसू लागणे हे दिव्यचक्षूच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. जन्मबधिरांना शब्द ऐकू येणे हे दिव्यश्रोतधातूच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. पांगळ्यांना वेगाने चालण्याची शक्ती मिळणे हे चार इद्धिपादांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. जडबुद्धीच्या लोकांची स्मृती प्रस्थापित होणे हे चार सतीपट्ठानांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. परदेशी जाणाऱ्या नौकांचे सुरक्षित बंदरावर पोहोचणे हे चार पटिसंभिदांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. रत्नांचे स्वतःच्या तेजाने प्रकाशित होणे हे, जे जगाला धम्माचा प्रकाश दाखवणार आहे, त्याचे पूर्वलक्षण आहे. Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, avīcimhi agginibbānaṃ ekādasaagginibbānassa pubbanimittaṃ, lokantarāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ, mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ, vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ, sakuṇānaṃ pathavīgamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ, sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhuppattiyā pubbanimittaṃ, devatānaṃ vimānadvāresu apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ, cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ, khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ, dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ, rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ, dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālatā ariyaddhajamālāmālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma. शत्रूंमध्ये मैत्रीची भावना निर्माण होणे हे चार ब्रह्मविहारांच्या प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. अवीची नरकातील अग्नी शांत होणे हे अकरा प्रकारच्या अग्नींच्या शांत होण्याचे पूर्वलक्षण आहे. लोकंतरिक नरकात प्रकाश पसरणे हे अविद्यारूपी अंधकार नष्ट करून ज्ञानरूपी प्रकाशाचे दर्शन घडवण्याचे पूर्वलक्षण आहे. महासागराचे पाणी गोड होणे हे निर्वाणरूपी एकाच रसाने युक्त (एकरस) होण्याचे पूर्वलक्षण आहे. वादळी वारा शांत होणे हे बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टींचे खंडन करण्याचे पूर्वलक्षण आहे. पक्ष्यांचे जमिनीवर चालणे हे जनसमुदायाने उपदेश ऐकून प्राणांच्या अंतापर्यंत शरण जाण्याचे पूर्वलक्षण आहे. चंद्राचे अत्यंत तेजस्वीपणे चमकणे हे बहुजनप्रियतेचे पूर्वलक्षण आहे. सूर्याचे अतिउष्ण व अतिथंडपणापासून मुक्त होऊन सुखद ऋतू निर्माण करणे हे कायिक (शारीरिक) आणि चैतसिक (मानसिक) सुखाच्या उत्पत्तीचे पूर्वलक्षण आहे. देवतांचे आपापल्या विमानांच्या दारांवर टाळ्या वाजवून आनंदोत्सव साजरा करणे हे बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर आनंदोद्गार (उदान) काढण्याचे पूर्वलक्षण आहे. चारही द्वीपांवर महामेघाचा वर्षाव होणे हे महान धम्ममेघाच्या वर्षावाचे पूर्वलक्षण आहे. भुकेच्या पीडेचा अभाव होणे हे कायगतासती आणि अमृत प्राप्तीचे पूर्वलक्षण आहे. तहानेच्या पीडेचा अभाव होणे हे विमुक्तीच्या सुखाने सुखी होण्याचे पूर्वलक्षण आहे. दरवाजांचे कवाडे स्वतःहून उघडणे हे अष्टांगिक मार्गाचे द्वार उघडण्याचे पूर्वलक्षण आहे. वृक्षांना फुले व फळे येणे हे विमुक्तीच्या फुलांनी बहरण्याचे आणि श्रामण्यफळांच्या भाराने लादले जाण्याचे पूर्वलक्षण आहे. दहा हजार लोकधातूंचे एकाच ध्वज आणि माळेने सुशोभित होणे हे आर्यध्वज आणि माळांनी सुशोभित होण्याचे पूर्वलक्षण आहे, असे जाणावे. याला 'संबहुलवार' (अनेकविध घटनांचा विभाग) असे म्हणतात. Ettha pañhe pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho gantvā āsabhiṃ vācaṃ bhāsati, tadā kiṃ pathaviyā gato[Pg.135], udāhu ākāsena? Dissamāno gato, udāhu adissamāno? Acelako gato, udāhu alaṅkatappaṭiyatto? Daharo hutvā gato, udāhu mahallako? Pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhā lohapāsāde saṅghasannipāte tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kirettha niyati pubbekatakamma-issaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākāsi – ‘‘mahāpuriso pathaviyaṃ gato, mahājanassa pana ākāse gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatappaṭiyattova upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Evaṃ vutte parisā cassa ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva. येथे प्रश्न विचारतात – 'जेव्हा महापुरुष पृथ्वीवर उभे राहून उत्तरेकडे चालत जाऊन सिंहनाद (आसभ वाचा) करतात, तेव्हा ते पृथ्वीवरून गेले की आकाशातून? दृश्यमान होऊन गेले की अदृश्य? वस्त्रहीन गेले की अलंकार व वस्त्रांनी सुशोभित होऊन? लहान बालक होऊन गेले की प्रौढ होऊन? आणि नंतरही ते तसेच राहिले की पुन्हा लहान बालक झाले?' हा प्रश्न खाली लोहप्रासादात संघसभेमध्ये त्रिपिटक चुलअभय थेरांनी सोडवलाच होता. थेरांनी येथे नियती, पूर्वकृत कर्म आणि ईश्वरनिर्मितीवाद याविषयी बरेच काही सांगून शेवटी असे उत्तर दिले – 'महापुरुष पृथ्वीवरूनच गेले, परंतु जनसमुदायाला ते आकाशातून जात असल्यासारखे वाटले. ते दृश्यमान होऊनच गेले, परंतु जनसमुदायाला ते अदृश्य असल्यासारखे वाटले. ते वस्त्रहीन गेले, परंतु जनसमुदायाला ते अलंकार व वस्त्रांनी सुशोभित असल्यासारखेच दिसले. ते लहान बालक म्हणूनच गेले, परंतु जनसमुदायाला ते सोळा वर्षांच्या तरुणासारखे वाटले. आणि नंतर ते लहान बालकच राहिले, तसे (प्रौढ) राहिले नाहीत.' असे म्हटल्यावर, परिषद 'अहो! थेरांनी जणू बुद्धांनीच सांगितल्याप्रमाणे हा प्रश्न सोडवला आहे' असे म्हणून अत्यंत आनंदित झाली. लोकोत्तरवार हा पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. Viditāti pākaṭā hutvā. Yathā hi sāvakā nahānamukhadhovanakhādanapivanādikāle anokāsagate atītasaṅkhāre nippadese sammasituṃ na sakkonti, okāsapattayeva sammasanti, na evaṃ buddhā. Buddhā hi sattadivasabbhantare vavatthitasaṅkhāre ādito paṭṭhāya sammasitvā tilakkhaṇaṃ āropetvāva vissajjenti, tesaṃ avipassitadhammo nāma natthi, tasmā ‘‘viditā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'विदिता' म्हणजे स्पष्ट (प्रकट) होऊन. कारण जसे श्रावक स्नान करणे, मुखमार्जन करणे, खाणे, पिणे इत्यादी वेळी (जेव्हा ध्यान करण्याची वेळ नसते तेव्हा) भूतकाळातील संस्कारांचे पूर्णपणे चिंतन करण्यास असमर्थ असतात आणि केवळ योग्य वेळ आल्यावरच चिंतन करतात, तसे बुद्ध करत नाहीत. कारण बुद्ध सात दिवसांच्या आत घडलेल्या संस्कारांचे सुरुवातीपासून चिंतन करून, त्यांना त्रिलक्षणावर चढवून प्रश्नांचे उत्तर देतात. त्यांच्यासाठी कोणताही धर्म अविपशित (चिंतन न केलेला) नसतो, म्हणूनच 'विदिता' असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नामक मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अच्छरियअब्भुतसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 4. Bākulasuttavaṇṇanā ४. बाकुलसुत्त-वर्णना 209. Evaṃ me sutanti bākulasuttaṃ. Tattha bākuloti yathā dvāvīsati dvattiṃsātiādimhi vattabbe bāvīsati bāttiṃsātiādīni vuccanti, evameva dvikuloti vattabbe bākuloti vuttaṃ. Tassa hi therassa dve kulāni ahesuṃ. So kira devaloko cavitvā kosambinagare nāma [Pg.136] mahāseṭṭhikule nibbatto, tamenaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā gaṅgākīḷaṃ akaṃsu. Dhātiyā dārakaṃ udake nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Maccho taṃ gili. Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi, sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi. Maccho dārakassa tejena tattakapallaṃ gilitvā dayhamāno viya vegena tiṃsayojanamaggaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi, mahāmacchā nāma jālabaddhā pahariyamānā maranti. Ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā ca mahantaṃ macchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti. Taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā sahassena demāti vadantā nagare vicariṃsu. Koci na gaṇhāti. २०९. “एवं मे सुतं” इत्यादींनी सुरू होणारे सुत्त म्हणजे बाकुलसुत्त होय. त्या बाकुलसुत्तात “बाकुल” या पदाचा अर्थ असा जाणावा: ज्याप्रमाणे बावीस (dvāvīsati), बत्तीस (dvattiṃsa) इत्यादी म्हणायचे असताना लोक “बावीस” (bāvīsati), “बत्तीस” (bāttiṃsa) इत्यादी म्हणतात, त्याचप्रमाणे “द्विकुल” (dvikula) म्हणायचे असताना “बाकुल” (bākula) असे म्हटले गेले आहे. कारण त्या थेरांचे दोन कुळे (कुटुंबे) होते. ते देवलोकातून च्युत होऊन कोसंबी नगरातील एका महाश्रेष्ठीच्या कुळात जन्मले. पाचव्या दिवशी त्यांना स्नान घालून गंगा नदीत खेळवण्यासाठी नेले गेले. दाई त्या बालकाला पाण्यात बुडवून व वर काढून खेळवत असताना, एका माशाने त्या बालकाला पाहिले आणि “हा माझे भक्ष्य आहे” असे समजून तोंड वासून तो जवळ आला. दाई बालकाला सोडून पळून गेली. माशाने त्याला गिळले. तो पुण्यवान जीव असल्याने त्याला काहीही दुःख झाले नाही; तो जणू शयनगृहात प्रवेश करून झोपल्यासारखा राहिला. बालकाच्या तेजामुळे जणू काही तापलेले खापर गिळल्यासारखा तो मासा जळू लागला आणि वेगाने तीस योजन अंतर पार करून वाराणसी नगरातील एका कोळ्याच्या जाळ्यात अडकला. मोठे मासे जाळ्यात अडकल्यावर आणि मार लागल्यावर मरतात. परंतु हा मासा बालकाच्या तेजामुळे जाळ्यातून बाहेर काढल्याबरोबरच मरण पावला. कोळी लोक मोठा मासा मिळाल्यावर तो कापून विकतात. परंतु बालकाच्या प्रभावामुळे त्यांनी तो मासा न कापता, अख्खाच्या अख्खा कावडीत ठेवून “हजार कार्षापणाला देतो” असे म्हणत नगरात फिरू लागले. कोणीही तो विकत घेतला नाही. Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi, tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘kiṃ gahetvā dethā’’ti vuttā kahāpaṇanti āhaṃsu. Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito. Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na kelāyati, taṃ divasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi. Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me deva dārako laddho, kiṃ karomī’’ti āha. Puññavā esa, yo macchakucchiyaṃ arogo vasi, posehi nanti. परंतु त्या नगरात ऐंशी कोटी संपत्ती असलेले एक अपत्यहीन श्रेष्ठीचे कुटुंब होते. त्यांच्या घराच्या दारापाशी पोहोचून “काय घेऊन हा मासा द्याल?” असे विचारले असता, कोळ्यांनी “एक कार्षापण” असे सांगितले. त्यांनी एक कार्षापण देऊन तो मासा विकत घेतला. श्रेष्ठीची पत्नी एरवी इतर दिवशी माशांना स्पर्शही करत नसे, परंतु त्या दिवशी तिने तो मासा पाटावर ठेवून स्वतःच कापला. सामान्यतः मासा पोटाकडून कापतात, परंतु तिने तो पाठीमागून कापला. माशाच्या पोटात सोन्यासारख्या वर्णाचा बालक पाहून – “माशाच्या पोटात मला मुलगा मिळाला!” असा आनंदाने ओरडून तिने बालकाला घेतले आणि आपल्या पतीकडे गेली. श्रेष्ठींनी तात्काळ नगरात दवंडी पिटवली आणि बालकाला घेऊन राजाकडे गेले व म्हणाले, “महाराज! मला माशाच्या पोटात हा बालक मिळाला आहे, आता मी काय करू?” राजा म्हणाला, “हा अत्यंत पुण्यवान आहे, जो माशाच्या पोटातही निरोगी राहिला. याचे पालनपोषण कर.” Assosi kho itaraṃ kulaṃ – ‘‘bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhatī’’ti, te tattha agamaṃsu. Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvāva ‘‘manāpo vatāyaṃ dārako’’ti gantvā pavatiṃ ācikkhi. Itarā mayhaṃ puttotiādimāha. Kahaṃ te laddhoti? Macchakucchiyanti. No tuyhaṃ putto, mayhaṃ puttoti. Kahaṃ te laddhoti? Mayā dasamāse kucchiyā dhārito, atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ [Pg.137] maccho gilīti. Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti, ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā āha – ‘‘ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā, macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotu, ubhopi naṃ jaggathā’’ti ubhopi jaggiṃsu. कोसंबी येथील त्या दुसऱ्या कुटुंबाने ऐकले की, “वाराणसीत एका श्रेष्ठीच्या कुटुंबाला माशाच्या पोटात एक बालक मिळाला आहे.” ते तिथे गेले. तेव्हा त्याच्या आईने त्या बालकाला सजवून खेळताना पाहिले आणि “हा बालक किती सुंदर आहे!” असे म्हणून जवळ जाऊन सर्व हकीकत सांगितली. दुसरी आई म्हणाली, “हा माझा मुलगा आहे.” “तुला हा कुठे मिळाला?” “माशाच्या पोटात.” “हा तुझा मुलगा नाही, हा माझा मुलगा आहे.” “तुला कुठे मिळाला?” “मी याला दहा महिने पोटात बाळगले, नंतर नदीत खेळवत असताना एका माशाने याला गिळले.” “तुझा मुलगा दुसऱ्या कोणत्यातरी माशाने गिळला असेल, पण हा मला माशाच्या पोटात मिळाला आहे.” असे म्हणून त्या दोन्ही स्त्रिया राजदरबारात गेल्या. राजा म्हणाला, “या स्त्रीने दहा महिने पोटात बाळगल्यामुळे हिला आई नाही असे म्हणता येणार नाही. तसेच, मासा विकत घेताना कोणीही त्याचे यकृत इत्यादी बाहेर काढून विकत घेत नाही, त्यामुळे माशाच्या पोटात बालक मिळाल्यामुळे या स्त्रीलाही आई नाही असे म्हणता येणार नाही. म्हणून हा बालक दोन्ही कुळांचा वारसदार होईल. तुम्ही दोघीही त्याचे पालनपोषण करा.” अशा प्रकारे त्या दोघींनी त्याचे पालनपोषण केले. Viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu pāsādaṃ kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhāpesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati, ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāya maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakāhi āropenti. So sampattiṃ anubhavamāno itaraṃ nagaraṃ gacchati. Taṃnagaravāsino nāṭakāni upaḍḍhamaggaṃ agamaṃsu. Te paccuggantvā taṃ parivāretvā attano pāsādaṃ nayanti. Itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni. तो समजदार झाल्यावर दोन्ही नगरांमध्ये त्याच्यासाठी प्रासाद बांधण्यात आले आणि नर्तकींची व्यवस्था करण्यात आली. तो प्रत्येक नगरात चार-चार महिने राहत असे. एका नगरात चार महिने राहिल्यानंतर, दोन बोटी जोडून तयार केलेल्या नौकेवर मंडप उभारून, त्याला नर्तकींसह त्यावर बसवले जाई. तो या वैभवाचा उपभोग घेत दुसऱ्या नगराकडे जात असे. त्या दुसऱ्या नगरातील नर्तकी अर्ध्या रस्त्यापर्यंत त्याला सामोऱ्या येत असत. त्या त्याचे स्वागत करून, त्याला वेढून आपल्या प्रासादात घेऊन जात असत. आणि पहिल्या नगरातील नर्तकी तिथून परत आपल्या नगरात जात असत. तिथे चार महिने राहून त्याच पद्धतीने तो पुन्हा दुसऱ्या नगरात जात असे. अशा प्रकारे या वैभवाचा उपभोग घेत त्याची ऐंशी वर्षे पूर्ण झाली. Atha bhagavā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patto. So bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajito. Pabbajitvā sattāhameva puthujjano ahosi, aṭṭhame pana so saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti evamassa dve kulāni ahesuṃ. Tasmā bākuloti saṅkhaṃ agamāsīti. त्यानंतर भगवान चारिका करत वाराणसीला पोहोचले. त्यांनी भगवंतांच्या सन्निध धम्म ऐकून श्रद्धा प्राप्त केली आणि प्रवज्जा घेतली. प्रवज्जा घेतल्यानंतर केवळ सात दिवस ते पृथग्जन राहिले, आणि आठव्या दिवशी त्यांनी प्रतिसंभिदांसह अरहंतपद प्राप्त केले. अशा प्रकारे त्यांची दोन कुळे होती, म्हणूनच त्यांना “बाकुल” या नावाने ओळखले गेले. Purāṇagihisahāyoti pubbe gihikāle sahāyo. Ayampi dīghāyukova theraṃ pabbajitaṃ passituṃ gacchanto asītime vasse gato. Methuno dhammoti bālo naggasamaṇako bālapucchaṃ pucchati, na sāsanavacanaṃ, idāni therena dinnanaye ṭhito imehi pana teti pucchi. “पुराणगिहिसहायो” म्हणजे पूर्वीच्या गृहस्थ जीवनातील मित्र. हा देखील दीर्घायुषी होता, तो प्रवज्जित झालेल्या बाकुल थेरांना भेटण्यासाठी त्यांच्या ऐंशीव्या वर्षी गेला. “मेथुनो धम्मो” या पदाने तो मूर्ख नग्न श्रमण मूर्खपणाचा प्रश्न विचारतो, शासनाशी संबंधित प्रश्न विचारत नाही. आता थेरांनी दाखवलेल्या मार्गावर स्थित राहून त्याने “परंतु या...” इत्यादी प्रश्न विचारले. 210. Yaṃpāyasmātiādīni padāni sabbavāresu dhammasaṅgāhakattherehi niyametvā ṭhapitāni. Tattha saññā uppannamattāva, vitakko kammapathabhedakoti[Pg.138]. Thero panāha – ‘‘kasmā visuṃ karotha, ubhayampetaṃ kammapathabhedakamevā’’ti. २१०. “यं पायुस्मा” इत्यादी पदे सर्व वारांमध्ये धम्मसंगायना करणाऱ्या थेरांनी निश्चित करून ठेवली आहेत. त्यात “संज्ञा” ही केवळ उत्पन्न होणारी आहे, आणि “वितर्क” हा कर्मपथाचा भेद करणारा आहे. परंतु महाधम्मरक्खित थेर म्हणाले, “तुम्ही यांना वेगळे का करता? हे दोन्ही कर्मपथाचा भेद करणारेच आहेत.” 211. Gahapaticīvaranti vassāvāsikaṃ cīvaraṃ. Satthenāti pipphalakena. Sūciyāti sūciṃ gahetvā sibbitabhāvaṃ na sarāmīti attho. Kathine cīvaranti kathinacīvaraṃ, kathinacīvarampi hi vassāvāsikagatikameva. Tasmā tattha ‘‘sibbitā nābhijānāmī’’ti āha. २११. “गहपतिचीवरं” म्हणजे वर्षावासाच्या वेळी गृहस्थांनी दान केलेले चीवर. “सत्थेन” म्हणजे वस्तऱ्याने. “सूचिया” म्हणजे सुई हातात घेऊन ते शिवल्याचे मला आठवत नाही, असा अर्थ आहे. “कठिने चीवरं” म्हणजे कठीण चीवर; कारण कठीण चीवर देखील वर्षावासातील चीवरासारखेच मानले जाते. म्हणूनच तिथे “मी ते शिवल्याचे मला स्मरत नाही” असे थेरांनी म्हटले आहे. Ettakaṃ panassa kālaṃ gahapaticīvaraṃ asādiyantassa chindanasibbanādīni akarontassa kuto cīvaraṃ uppajjatīti. Dvīhi nagarehi. Thero hi mahāyasassī, tassa puttadhītaro nattapanattakā sukhumasāṭakehi cīvarāni kāretvā rajāpetvā samugge pakkhipitvā pahiṇanti. Therassa nhānakāle nhānakoṭṭhake ṭhapenti. Thero tāni nivāseti ceva pārupati ca, purāṇacīvarāni sampattapabbajitānaṃ deti. Thero tāni nivāsetvā ca pārupitvā ca navakammaṃ na karoti, kiñci āyūhanakammaṃ natthi. Phalasamāpattiṃ appetvā appetvā nisīdati. Catūsu māsesu pattesu lomakiliṭṭhāni honti, athassa puna teneva niyāmena pahiṇitvā denti. Aḍḍhamāse aḍḍhamāse parivattatītipi vadantiyeva. पण, इतक्या प्रदीर्घ काळापर्यंत गृहपतीने दिलेले चीवर न स्वीकारणाऱ्या, (चीवर) कापण्याचे किंवा शिवण्याचे काम न करणाऱ्या त्या (बाकुल) स्थविरांना चीवर कोठून प्राप्त होत असे? (हा प्रश्न आहे). दोन नगरांतून (कोसँबी आणि वाराणसी). स्थवीर मोठे कीर्तिमान (महान अनुयायी असलेले) होते. त्यांचे पुत्र-पुत्री आणि नातू-पणतू मऊ वस्त्रांचे चीवर बनवून, त्यांना रंगवून, पेटीत ठेवून पाठवत असत. स्थविरांच्या स्नानाच्या वेळी ते स्नानाच्या खोलीत ठेवत असत. स्थवीर ते परिधान करत असत आणि पांघरत असत, आणि जुनी चीवरे आलेल्या भिक्खूंना देत असत. स्थवीर ते परिधान करून आणि पांघरून कोणतेही नवीन काम (नवकम्म) करत नसत, कोणतेही धडपडीचे काम (आयूहनकम्म) नसे. ते फलसमापत्तीमध्ये मग्न होऊन बसत असत. चार महिने पूर्ण झाल्यावर जेव्हा ते (चीवर) मळकट होत असे, तेव्हा पुन्हा त्याच पद्धतीने त्यांना चीवर पाठवून दिले जात असे. काही आचार्य असेही म्हणतात की ते दर पंधरवड्याला (अर्ध्या महिन्यात) चीवर बदलत असत. Anacchariyañcetaṃ therassa mahāpuññassa mahābhiññassa satasahassakappe pūritapāramissa, asokadhammarañño kulūpako nigrodhatthero divasassa nikkhattuṃ cīvaraṃ parivattesi. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āhariyittha, tathā divā ceva sāyañca. Rājā kira divasassa nikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivattesi. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi. महान पुण्यवान, महान अभिज्ञा प्राप्त केलेल्या आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण केलेल्या स्थविरांच्या बाबतीत हे आश्चर्यकारक नाही. धर्मराज अशोकांचे कुलोपक (राजघराण्याचे पूज्य) निग्रोध स्थवीर दिवसातून तीन वेळा चीवर बदलत असत. त्यांच्यासाठी हत्तीच्या पाठीवर तिचीवर ठेवून, पाचशे सुगंधी पेट्या आणि पाचशे फुलांच्या पेट्यांसह सकाळीच आणले जात असे; तसेच दुपारी आणि संध्याकाळीही आणले जात असे. राजा स्वतः दिवसातून तीन वेळा वस्त्रे बदलताना 'स्थविरांकडे चीवर नेले का?' असे विचारत असे आणि 'होय, नेले' असे ऐकल्यावरच स्वतः वस्त्र बदलत असे. स्थविरांनी देखील कधी (चीवरांचे) गाठोडे बांधून ठेवले नाही, तर ते आलेल्या सहधर्माचाऱ्यांना देऊन टाकत असत. असे म्हणतात की, त्या काळी जंबुद्विपातील भिक्खू संघाकडे बहुतांश निग्रोध स्थविरांनीच दिलेली चीवरे असत. Aho vata maṃ koci nimanteyyāti kiṃ pana cittassa anuppādanaṃ bhāriyaṃ, uppannassa pahānanti. Cittaṃ nāma lahukaparivattaṃ, tasmā anuppādanaṃ bhāriyaṃ[Pg.139], uppannassa pahānampi bhāriyameva. Antaraghareti mahāsakuludāyisutte (ma. ni. 2.237) indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ nāma idha nimbodakapatanaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Kuto panassa bhikkhā uppajjitthāti. Thero dvīsu nagaresu abhiññāto, gehadvāraṃ āgatassevassa pattaṃ gahetvā nānārasabhojanassa pūretvā denti. So laddhaṭṭhānato nivattati, bhattakiccakaraṇaṭṭhānaṃ panassa nibaddhameva ahosi. Anubyañjanasoti therena kira rūpe nimittaṃ gahetvā mātugāmo na olokitapubbo. Mātugāmassa dhammanti mātugāmassa chappañcavācāhi dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati, pañhaṃ puṭṭhena gāthāsahassampi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Thero pana kappiyameva na akāsi. Yebhuyyena hi kulūpakatherānametaṃ kammaṃ hoti. Bhikkhunupassayanti bhikkhuniupassayaṃ. Taṃ pana gilānapucchakena gantuṃ vaṭṭati, thero pana kappiyameva na akāsi. Esa nayo sabbattha. Cuṇṇenāti kosambacuṇṇādinā. Gattaparikammeti sarīrasambāhanakamme. Vicāritāti payojayitā. Gaddūhanamattanti gāviṃ thane gahetvā ekaṃ khīrabinduṃ dūhanakālamattampi. 'अरेरे! मला कोणीतरी आमंत्रित करावे' असा विचार मनात न येणे कठीण आहे की मनात आलेल्या विचाराचा त्याग करणे कठीण आहे? (हा प्रश्न आहे). मन हे चंचल (लवकर बदलणारे) असते, म्हणून असा विचार मनात न येणे कठीण आहे आणि मनात आलेल्या विचाराचा त्याग करणे देखील कठीणच आहे. 'अंतराघरे' म्हणजे महासकुलुदायि सुत्तात सांगितल्याप्रमाणे इंद्रखिलापासून (वेशीच्या दारापासून) सुरू होणारे गाव; परंतु येथे (बाकुल सुत्तात) छपरावरून पडणाऱ्या पाण्याचे ठिकाण (घराच्या आतील भाग) अभिप्रेत आहे. पण त्यांना भिक्षा कोठून मिळत असे? स्थवीर दोन्ही नगरांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध होते. ते घराच्या दाराशी आले की लोक त्यांचे भिक्षापात्र घेऊन ते विविध चवींच्या भोजनाने भरून त्यांना देत असत. ते भिक्षा मिळाल्यावर तेथून परतत असत. त्यांचे भोजन करण्याचे ठिकाण निश्चितच असे. 'अनुव्यंजनशः' म्हणजे स्थविरांनी रूपाचे निमित्त ग्रहण करून कधीही स्त्रीकडे पाहिले नव्हते. 'मातुगामस्स धम्मं' म्हणजे स्त्रीला पाच-सहा शब्दांत धम्म उपदेश करणे योग्य आहे, आणि प्रश्न विचारल्यास हजारो गाथा सांगणे देखील योग्यच आहे. परंतु स्थविरांनी जे कप्पिय (योग्य) होते ते देखील केले नाही. बहुतांश कुलोपक (कुटुंबांशी जवळीक असलेल्या) स्थविरांचे हे काम असते. 'भिक्खुनुपस्सयं' म्हणजे भिक्खुणींचा निवास. आजारी भिक्खुणीची विचारपूस करण्यासाठी तेथे जाणे योग्य आहे, परंतु स्थविरांनी जे कप्पिय (योग्य) होते ते देखील केले नाही. हाच नियम सर्वत्र समजावा. 'चुण्णेन' म्हणजे कोसंबाच्या बियांच्या चूर्णाने इत्यादी. 'गत्तपरिकम्मे' म्हणजे शरीराची मालिश करण्याच्या कामात. 'विचारिता' म्हणजे लावलेले. 'गद्दुहनमत्तं' म्हणजे गाईचे आचळ हातात धरून दुधाचा एक थेंब काढण्याइतका वेळ. Kena pana kāraṇena thero nirābādho ahosi. Padumuttare kira bhagavati satasahassabhikkhuparivāre cārikaṃ caramāne himavati visarukkhā pupphiṃsu. Bhikkhusatasahassānampi tiṇapupphakarogo uppajjati. Thero tasmiṃ samaye iddhimā tāpaso hoti, so ākāsena gacchanto bhikkhusaṅghaṃ disvā otaritvā rogaṃ pucchitvā himavantato osadhaṃ āharitvā adāsi. Upasiṅghanamatteneva rogo vūpasami. Kassapasammāsambuddhakālepi paṭhamavappadivase vappaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa paribhogaṃ aggisālañceva vaccakuṭiñca kāretvā bhikkhusaṅghassa bhesajjavattaṃ nibandhi, iminā kammena nirābādho ahosi. Ukkaṭṭhanesajjiko panesa ukkaṭṭhāraññako ca tasmā ‘‘nābhijānāmi apassenakaṃ apassayitā’’tiādimāha. पण कोणत्या कारणामुळे स्थवीर निरोगी (आजाररहित) होते? असे म्हणतात की, पद्मूत्तर भगवंतांच्या काळात, जेव्हा ते एक लाख भिक्खूंच्या परिवारासह चारिका करत होते, तेव्हा हिमालयात विषारी झाडांना फुले आली. त्यामुळे एक लाख भिक्खूंना 'तिणपुप्पक' नावाचा रोग झाला. स्थवीर त्या वेळी ऋद्धीमान तपस्वी होते. आकाशातून जात असताना भिक्खू संघाला पाहून ते खाली उतरले, त्यांनी आजाराविषयी विचारपूस केली आणि हिमालयातून औषध आणून दिले. केवळ हुंगण्यानेच तो रोग बरा झाला. कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या काळातही, पहिल्या पेरणीच्या दिवशी पेरणीचे काम सोडून त्यांनी भिक्खू संघाच्या वापरासाठी अग्निशाला (शेकोटीची खोली) आणि वच्चकुटी (शौचालय) बांधून दिली आणि भिक्खू संघासाठी औषधांची नियमित व्यवस्था केली. या कर्मामुळे ते निरोगी झाले. ते उत्कृष्ट नेसज्जिक (नेहमी बसून राहणारे) आणि उत्कृष्ट आरण्यक (अरण्यात राहणारे) धुतंग पाळणारे होते, म्हणूनच त्यांनी 'मी कधीही पाठीला आधार देऊन बसल्याचे मला आठवत नाही' इत्यादी म्हटले. Saraṇoti sakileso. Aññā udapādīti anupasampannassa aññaṃ byākātuṃ na vaṭṭati. Thero kasmā byākāsi? Na thero ahaṃ arahāti āha, aññā udapādīti panāha. Apica thero arahāti pākaṭo, tasmā evamāha. 'सरणो' म्हणजे क्लेशांसह. 'अञ्ञा उदपादि' म्हणजे उपसंपदा न झालेल्या व्यक्तीसमोर अरहत्त्वफळ प्रकट करणे योग्य नाही. मग स्थविरांनी ते का प्रकट केले? स्थविरांनी 'मी अरहंत आहे' असे म्हटले नाही, तर 'ज्ञान उत्पन्न झाले' (अञ्ञा उदपादि) असे म्हटले. शिवाय, स्थवीर अरहंत म्हणून प्रसिद्ध होते, म्हणूनच त्यांनी असे म्हटले. 212. Pabbajjanti [Pg.140] thero sayaṃ neva pabbājesi, na upasampādesi aññehi pana bhikkhūhi evaṃ kārāpesi. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. २१२. प्रव्रज्या (दीक्षा) देण्याच्या बाबतीत, स्थविरांनी स्वतः कोणालाही प्रव्रज्या दिली नाही किंवा उपसंपदा दिली नाही, तर इतर भिक्खूंकडून तसे करवून घेतले. 'अवापुरणं आदाय' म्हणजे किल्ली हातात घेऊन. Nisinnakova parinibbāyīti ahaṃ dharamānopi na aññassa bhikkhussa bhāro ahosiṃ, parinibbutassāpi me sarīraṃ bhikkhusaṅghassa palibodho mā ahosīti tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Sarīrato jālā uṭṭhahi, chavimaṃsalohitaṃ sappi viya jhāyamānaṃ parikkhayaṃ gataṃ, sumanamakulasadisā dhātuyova avasesiṃsu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Idaṃ pana suttaṃ dutiyasaṅgahe saṅgītanti. 'बसलेल्या अवस्थेतच परिनिर्वाण पावले' म्हणजे 'मी जिवंत असतानाही इतर कोणत्याही भिक्खूवर ओझे झालो नाही, आणि माझ्या परिनिर्वाणानंतरही माझे शरीर भिक्खू संघासाठी चिंतेचे कारण (पलिबोध) बनू नये' असा विचार करून त्यांनी तेजोधातू समाधीमध्ये प्रवेश करून परिनिर्वाण प्राप्त केले. त्यांच्या शरीरातून अग्नीच्या ज्वाला निघाल्या. त्वचा, मांस आणि रक्त तुपासारखे जळून नष्ट झाले आणि केवळ जाईच्या कळीसारखे पांढरे धातू (अस्थी अवशेष) शिल्लक राहिले. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. हे सुत्त दुसऱ्या संगीतीमध्ये संगायन केले गेले. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Bākulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बाकुल सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 5. Dantabhūmisuttavaṇṇanā ५. दंतभूमी सुत्ताचे वर्णन 213. Evaṃ me sutanti dantabhūmisuttaṃ. Tattha araññakuṭikāyanti tasseva veḷuvanassa ekasmiṃ vivittaṭṭhāne padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya katasenāsane. Rājakumāroti bimbisārassa putto orasako. २१३. 'एवं मे सुतं' इत्यादी दंतभूमी सुत्त आहे. त्यामध्ये 'अरञ्ञकुटिकां' म्हणजे त्याच वेळुवन विहाराच्या एका निर्जन ठिकाणी ध्यान करणाऱ्या भिक्खूंच्या सोयीसाठी बनवलेले सेनासन (निवासस्थान). 'राजकुमारो' म्हणजे बिंबिसार राजाचा औरस पुत्र. Phuseyyāti labheyya. Ekaggatanti evaṃ paṭipanno samāpattiṃ nāma labhati, jhānaṃ nāma labhatīti idaṃ mayā sutanti vadati. Kilamathoti kāyakilamatho. Vihesāti sveva kilamatho vutto. Yathāsake tiṭṭheyyāsīti attano ajānanakoṭṭhāseyeva tiṭṭheyyāsīti. 'फुसेय्य' म्हणजे प्राप्त करावे. 'एकग्गतं' म्हणजे अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य समापत्ती प्राप्त करतो, ध्यान प्राप्त करतो, असे मी ऐकले आहे, असे तो म्हणतो. 'किलमथो' म्हणजे शारीरिक थकवा. 'विहेसा' म्हणजे तोच शारीरिक थकवा सांगितला आहे. 'यथासके तिट्ठेय्यासि' म्हणजे स्वतःच्या अज्ञानाच्या भागातच राहावे. 214. Desesīti cittekaggataṃ nāma evaṃ labhati, samāpattiṃ evaṃ nibbattetīti appanāupacāraṃ pāpetvā ekakasiṇaparikammaṃ kathesi. Pavedetvāti pakāsetvā. २१४. 'देसेति' म्हणजे चित्ताची एकाग्रता अशी प्राप्त होते, समापत्ती अशी उत्पन्न होते, असे सांगून अर्पणा आणि उपचार समाधीपर्यंत पोहोचवून एका कसिण परिकर्माचे वर्णन केले. 'पवेदेत्वा' म्हणजे प्रकट करून. Nekkhammena ñātabbanti kāmato nissaṭaguṇena ñātabbaṃ. Kāmato nissaṭaguṇe ṭhitena puggalena ekaggaṃ nāma jānitabbanti adhippāyenetaṃ vuttaṃ[Pg.141]. Sesāni tasseva vevacanāni. Kāme paribhuñjantoti duvidhepi kāme bhuñjamāno. नेक्खम्मेन ज्ञातब्बं (नैष्क्रम्याने जाणण्याजोगे) म्हणजे कामभोगांतून (वस्तूकाम व क्लेशकाम यांतून) मुक्त होण्याच्या गुणाने जाणले पाहिजे. कामभोगांतून मुक्त होण्याच्या गुणामध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीने चित्ताची एकाग्रता जाणावी, या अभिप्रायाने भगवंतांनी हे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व शब्द त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. 'कामे परिभुंजन्तो' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या कामांचा (वस्तूकाम व क्लेशकाम) उपभोग घेणारा. 215. Hatthidammā vā assadammā vā godammā vāti ettha adantahatthidammādayo viya cittekaggarahitā puggalā daṭṭhabbā. Dantahatthiādayo viya cittekaggasampannā. Yathā adantahatthidammādayo kūṭākāraṃ akatvā dhuraṃ achaḍḍetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ, dantehi vā pattabbaṃ bhūmiṃ pāpuṇituṃ na sakkonti, evameva cittekaggarahitā sampannacittekaggehi nibbattitaguṇaṃ vā nibbattetuṃ pattabhūmiṃ vā pāpuṇituṃ na sakkonti. २१५. 'हत्तीदम्य, अश्वदम्य किंवा गोदम्य' यामध्ये न शिकवलेल्या (अदम्य) हत्ती इत्यादींप्रमाणे चित्ताच्या एकाग्रतेने रहित असलेले लोक समजावेत. आणि सुशिक्षित (दम्य) हत्ती इत्यादींप्रमाणे चित्ताच्या एकाग्रतेने संपन्न असलेले लोक समजावेत. ज्याप्रमाणे न शिकवलेले हत्ती इत्यादी कपट न करता, जू न टाकता, सुशिक्षित प्राण्यांच्या गतीने चालण्यास किंवा सुशिक्षितांनी गाठायच्या भूमीप्रत (स्थानाप्रत) पोहोचण्यास असमर्थ असतात, त्याचप्रमाणे चित्ताच्या एकाग्रतेने रहित असलेले लोक, एकाग्रचित्त असलेल्यांनी प्राप्त केलेले गुण प्राप्त करण्यास किंवा प्राप्त करायच्या भूमीप्रत पोहोचण्यास असमर्थ असतात. 216. Hatthavilaṅghakenāti hatthena hatthaṃ gahetvā. २१६. 'हत्थविलंघकेन' म्हणजे हाताने हात पकडून. Daṭṭheyyanti passitabbayuttakaṃ. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho. 'दिट्ठेय्यं' म्हणजे पाहण्यास योग्य. 'आवुतो' म्हणजे आच्छादित (झाकलेले). 'निवुतो' म्हणजे निवारित (रोखलेले). 'ओफुतो' म्हणजे वेढलेले (गुंडाळलेले). 217. Nāgavanikanti hatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo) nāgavanacarako puriso ‘‘nāgavaniko’’ti vutto, idha hatthisikkhāya kusalo hatthiṃ gahetuṃ samattho. Atipassitvāti disvā. Etthagedhāti etasmiṃ pavattagedhā. Sarasaṅkappānanti dhāvanasaṅkappānaṃ. Manussakantesu sīlesu samādapanāyāti ettha yadā nāgo itthipurisehi kumārakumārikāhi soṇḍādīsu gahetvā upakeḷayamāno vikāraṃ na karoti sukhāyati, tadānena manussakantāni sīlāni samādinnāni nāma honti. २१७. 'नागवनिक' म्हणजे हत्थिपदोपम सुत्तात हत्तींच्या वनात फिरणारा माणूस असा अर्थ आहे; परंतु येथे (दन्तभूमि सुत्तात) हत्तींना प्रशिक्षण देण्यात कुशल आणि हत्ती पकडण्यास समर्थ असलेला माणूस असा अर्थ आहे. 'अतिपस्सित्वा' म्हणजे पाहून. 'एत्थगेधा' म्हणजे त्या हत्तींच्या समूहाविषयी निर्माण झालेली आसक्ती. 'सरसंकप्पानां' म्हणजे हिंसेचे किंवा धावण्याचे विचार. 'मनुस्सकन्तेसु सीलेसु समादपनाय' यामध्ये, जेव्हा हत्तीला स्त्री-पुरुष किंवा लहान मुले-मुली त्याच्या सोंडेला धरून खेळवत असताना तो कोणताही विकार (क्रोध) दर्शवत नाही आणि शांत राहतो, तेव्हा त्याने मनुष्यांना प्रिय असणाऱ्या शीलांचे ग्रहण केले आहे असे म्हटले जाते. Pemanīyāti tāta rājā te pasanno maṅgalahatthiṭṭhāneva ṭhapessati, rājārahāni bhojanādīni labhissasīti evarūpī nāgehi piyāpitabbā kathā. Sussūsatīti taṃ pemanīyakathaṃ sotukāmo hoti. Tiṇaghāsodakanti tiṇaghāsañceva udakañca, tiṇaghāsanti ghāsitabbaṃ tiṇaṃ, khāditabbanti attho. 'पेमणीया' (प्रेमणीय वाणी) म्हणजे 'हे प्रिय हत्ती, राजा तुझ्यावर प्रसन्न झाला आहे, तो तुला मंगल हत्तीच्या स्थानावर ठेवेल, तुला राजाला योग्य असे भोजन इत्यादी मिळेल' अशा प्रकारची हत्तींना प्रिय वाटणारी वाणी. 'सुस्सूसती' म्हणजे ती प्रिय वाणी ऐकण्याची इच्छा असणे. 'तिणघासोदकं' म्हणजे गवत आणि पाणी; 'तिणघास' म्हणजे खाण्यायोग्य गवत असा अर्थ आहे. Paṇavoti ḍiṇḍimo. Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvoti nihitasabbavaṅkadoso ceva apanītakasāvo ca. Aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti aṅgasamo hoti. 'पणवो' म्हणजे ढोल (नगारा). 'सब्बवंकदोसनिहितनिन्नीतकसावो' म्हणजे सर्व कुटिलता व दोष नष्ट केलेले आणि सर्व मळ (राग-द्वेष इ.) दूर केलेले. 'अंगन्तेव संखं गच्छती' म्हणजे राजाच्या स्वतःच्या अवयवासारखा (अंगसमान) मानला जातो. 219. Gehasitasīlānanti [Pg.142] pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ. Ñāyassāti aṭṭhaṅgikamaggassa. २१९. 'गेहसितसीलां' म्हणजे पाच कामगुणांवर आश्रित असलेल्या शीलांचे. 'ञायस्स' म्हणजे अष्टांगिक मार्गाच्या प्राप्तीसाठी. 222. Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkatoti rañño mahallako nāgo adantamaraṇaṃ mato kālaṃ kato hoti, adantamaraṇaṃ kālaṃkiriyaṃ nāma kariyatīti ayamettha attho. Esa nayo sabbattha. Sesaṃ uttānamevāti. २२२. 'अदन्तमरणं महल्लको रञ्ञो नागो कालंकतो' म्हणजे राजाचा वृद्ध हत्ती न शिकता (अदम्य अवस्थेतच) मृत्यू पावला. 'अदंतमरण' म्हणजे न शिकता मृत्यू पावणे असा येथे अर्थ आहे. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नावाच्या मज्झिमनिकाय अट्ठकथेतील Dantabhūmisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दन्तभूमि सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली. 6. Bhūmijasuttavaṇṇanā ६. भूमिज सुत्ताची वर्णना 223. Evaṃ me sutanti bhūmijasuttaṃ. Tattha bhūmijoti ayaṃ thero jayasenarājakumārassa mātulo. Āsañca anāsañcāti kālena āsaṃ kālena anāsaṃ. Sakena thālipākenāti pakatipavattāya bhikkhāya attano niṭṭhitabhattatopi bhattena parivisi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २२३. 'एवं मे सुतं' इत्यादी भूमिज सुत्त आहे. त्यामध्ये 'भूमिज' म्हणजे हे स्थवीर भूमिज, जे जयसेन राजकुमाराचे मामा होते. 'आस आणि अनास' म्हणजे कधी आकांक्षा असणे तर कधी आकांक्षा नसणे. 'सकेन थालिपाकेन' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या नेहमीच्या भिक्षेमधून किंवा स्वतःसाठी तयार केलेल्या अन्नातून त्यांनी भोजन वाढले. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नावाच्या मज्झिमनिकाय अट्ठकथेतील Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भूमिज सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली. 7. Anuruddhasuttavaṇṇanā ७. Anuruddhasuttavaṇṇanā 230. Evaṃ me sutanti anuruddhasuttaṃ. Tattha evamāhaṃsūti tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosi, tadā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu. Apaṇṇakanti avirādhitaṃ. Ekatthāti appamāṇāti vā mahaggatāti vā jhānameva cittekaggatāyeva evaṃ vuccatīti imaṃ sandhāya evamāha. २३०. 'एवं मे सुतं' इत्यादी अनुरुद्ध सुत्त आहे. त्यामध्ये 'असे म्हणाले' म्हणजे त्या पंचकंग उपासकाला जेव्हा बरे नव्हते (आजारी होता), तेव्हा भिक्खूंनी त्याच्याकडे जाऊन असे म्हटले. 'अपण्णकं' म्हणजे दोषरहित (निश्चित). 'एकट्ठा' म्हणजे 'अप्पमाण' (अप्रमाण) किंवा 'महग्गत' (महद्गत) हे ध्यान आणि चित्ताची एकाग्रता या अर्थानेच म्हटले जाते, हे लक्षात घेऊन उपासकाने असे म्हटले. 231. Yāvatā [Pg.143] ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharatīti ekarukkhamūlapamāṇaṭṭhānaṃ kasiṇanimittena ottharitvā tasmiṃ kasiṇanimitte mahaggatajjhānaṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Mahaggatanti panassa ābhogo natthi, kevalaṃ mahaggatajjhānapavattivasena panetaṃ vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyenāti iminā kāraṇena. Ettha hi appamāṇāti vuttānaṃ brahmavihārānaṃ nimittaṃ na vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ na jāyati, tāni jhānāni abhiññānaṃ vā nirodhassa vā pādakāni na honti, vipassanāpādakāni pana vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. ‘‘Mahaggatā’’ti vuttānaṃ pana kasiṇajjhānānaṃ nimittaṃ vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ jāyati, samatikkamā honti, abhiññāpādakāni nirodhapādakāni vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. Evamime dhammā nānatthā, appamāṇā mahaggatāti evaṃ nānābyañjanā ca. २३१. 'एका झाडाच्या मुळाएवढ्या जागेत महद्गत ध्यानाचा विस्तार करून अधिमुक्त होऊन विहरतो' म्हणजे एका झाडाच्या मुळाएवढ्या जागेला कसिण-निमित्ताने व्यापून, त्या कसिण-निमित्तामध्ये महद्गत ध्यानाचा विस्तार करून, अधिमुक्त होऊन विहरतो. परंतु 'हे महद्गत आहे' असा त्याचा विचार नसतो, केवळ महद्गत ध्यानाच्या प्रवृत्तीमुळेच असे म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. 'इमिना खो एतं गहपति परियायेन' म्हणजे या कारणाने, हे गृहपती. कारण येथे 'अप्पमाण' (अप्रमाण) म्हटलेल्या ब्रह्मविहारांचे निमित्त वाढत नाही, त्याचे निराकरण होत नाही. ती ध्याने अभिज्ञा किंवा निरोधाचा आधार बनत नाहीत, परंतु ती वट्टाचा (संसारचक्राचा) आधार आणि भव-उत्क्रमणाचा आधार बनतात. परंतु 'महग्गत' म्हटलेल्या कसिण ध्यानांचे निमित्त वाढते, त्याचे निराकरण होते, अतिक्रमण होते. ती अभिज्ञेचा आधार, निरोधाचा आधार, वट्टाचा आधार आणि भव-उत्क्रमणाचा आधार बनतात. अशा प्रकारे हे धर्म भिन्न अर्थाचे आहेत आणि 'अप्पमाण' व 'महग्गत' या शब्दांमुळे भिन्न व्यंजनांचे (शब्दांचे) आहेत. 232. Idāni mahaggatasamāpattito nīharitvā bhavūpapattikāraṇaṃ dassento catasso kho imātiādimāha. Parittābhāti pharitvā jānantassa ayamābhogo atthi, parittābhesu pana devesu nibbattikāraṇaṃ jhānaṃ bhāvento evaṃ vutto. Esa nayo sabbattha. Parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā, appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kathaṃ? Suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu aparisodhitattā dubbalameva samāpattiṃ vaḷañjitvā appaguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti saṃkiliṭṭho ca. Pañcahi panākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu parisodhitattā suvisuddhaṃ samāpattiṃ vaḷañjitvā paguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti parisuddho ca. Evaṃ parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kasiṇe pana vipulaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvoti sabbaṃ purimasadisameva veditabbaṃ. Evaṃ appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhāti. २३२. आता महद्गत समापत्तीमधून काढून भवामध्ये उत्पन्न होण्याचे कारण दाखवताना भगवंतांनी 'चतस्सो खो इमा' इत्यादी म्हटले आहे. 'परित्ताभ' (मर्यादित प्रकाश) असा विस्तार करून जाणणाऱ्याचा हा विचार असतो. परित्ताभ देवांमध्ये उत्पन्न होण्याचे कारण असलेल्या ध्यानाचा अभ्यास करणाऱ्याविषयी असे म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. काही परित्ताभ देव संक्लिष्ट (मलीन) प्रकाश असलेले असतात, तर काही परिशुद्ध प्रकाश असलेले असतात. काही अप्रमाणाभ देव संक्लिष्ट प्रकाश असलेले असतात, तर काही परिशुद्ध प्रकाश असलेले असतात. कसे? सूप किंवा वाटी एवढ्या लहान कसिणावर परिकर्म करून, समापत्ती उत्पन्न करून, पाच प्रकारांनी वशीभाव प्राप्त केलेला मनुष्य, जर त्याने विरोधी धर्मांचे (नीवरणांचे) चांगल्या प्रकारे शोधन केले नसेल, तर तो दुर्बल समापत्तीचा उपभोग घेऊन, अप्रवीण ध्यानात स्थित राहून मृत्यू पावतो आणि परित्ताभ देवांमध्ये उत्पन्न होतो. त्याचा वर्ण (प्रकाश) मर्यादित आणि संक्लिष्ट असतो. परंतु ज्याने पाच प्रकारांनी वशीभाव प्राप्त केला आहे आणि विरोधी धर्मांचे चांगल्या प्रकारे शोधन केले आहे, तो अत्यंत शुद्ध समापत्तीचा उपभोग घेऊन, प्रवीण ध्यानात स्थित राहून मृत्यू पावतो आणि परित्ताभ देवांमध्ये उत्पन्न होतो. त्याचा वर्ण मर्यादित परंतु परिशुद्ध असतो. अशा प्रकारे काही परित्ताभ देव संक्लिष्ट प्रकाश असलेले तर काही परिशुद्ध प्रकाश असलेले असतात. परंतु कसिणावर विस्तृत परिकर्म करून, समापत्ती उत्पन्न करून, पाच प्रकारांनी वशीभाव प्राप्त करण्याविषयीचे सर्व पूर्वीप्रमाणेच समजावे. अशा प्रकारे काही अप्रमाणाभ देव संक्लिष्ट प्रकाश असलेले तर काही परिशुद्ध प्रकाश असलेले असतात. Vaṇṇanānattanti [Pg.144] sarīravaṇṇassa nānattaṃ. No ca ābhānānattanti āloke nānattaṃ na paññāyati. Accinānattanti dīgharassaaṇuthūlavasena acciyā nānattaṃ. "वर्णनानात्तं" (वण्णनानत्तन्ति) म्हणजे शरीराच्या वर्णाचे (रंगाचे) नानात्व (भिन्नता) दिसून येते. "नो च आभानानात्तं" (नो च आभानानत्तन्ति) म्हणजे प्रकाशातील नानात्व दिसून येत नाही. "अच्चिनानात्तं" (अच्चिनानत्तन्ति) म्हणजे लांब-आकुंचन (दीर्घ-ऱ्हस्व) आणि सूक्ष्म-स्थूलतेच्या आधारे दिव्याच्या ज्योतीचे नानात्व दिसून येते. Yattha yatthāti uyyānavimānakapparukkhanadītīrapokkharaṇītīresu yattha yattha. Abhinivisantīti vasanti. Abhiramantīti ramanti na ukkaṇṭhanti. Kājenāti yāgubhattatelaphāṇitamacchamaṃsakājesu yena kenaci kājena. ‘‘Kācenāti’’pi pāṭho, ayameva attho. Piṭakenāti pacchiyā. Tattha tatthevāti sappimadhuphāṇitādīnaṃ sulabhaṭṭhānato loṇapūtimacchādīnaṃ ussannaṭṭhānaṃ nītā ‘‘pubbe amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsukaṃ, tattha sukhaṃ vasimhā, idha loṇaṃ vā no bādhati pūtimacchagandho vā sīsarogaṃ uppādetī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā tattha tattheva ramanti. "यत्थ यत्थ" (यत्थ यत्थाति) म्हणजे उद्यान, प्रासाद (विमान), कल्पवृक्ष, नदीकिनारे आणि तलावांचे किनारे यांपैकी ज्या ज्या ठिकाणी. "अभिनिविसन्ति" (अभिनिविसन्तीति) म्हणजे राहतात (निवास करतात). "अभिरमन्ति" (अभिरमन्तीति) म्हणजे रममाण होतात, कंटाळत नाहीत. "काजेन" (काजेनाति) म्हणजे कांजी, भात, तेल, काकवी, मासे आणि मांस वाहून नेणाऱ्या कावडींपैकी कोणत्याही कावडीने. "काचेनाति" असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे. "पिटकेन" (पिटकेनाति) म्हणजे टोपलीने. "तत्थ तत्थेव" (तत्थ तत्थेवाति) म्हणजे तूप, मध, काकवी इत्यादी सहज मिळणाऱ्या ठिकाणांहून मीठ, कुजलेले मासे इत्यादी मुबलक असलेल्या ठिकाणी नेलेल्या माशा "पूर्वी आमचे राहण्याचे ठिकाण सुखावह होते, तिथे आम्ही सुखाने राहत होतो; येथे मीठ आम्हाला त्रास देत आहे किंवा कुजलेल्या माशांचा दुर्गंध डोकेदुखी निर्माण करत आहे" असा विचार मनात न आणता तिथेच रममाण होतात. 234. Ābhāti ābhāsampannā. Tadaṅgenāti tassā bhavūpapattiyā aṅgena, bhavūpapattikāraṇenāti attho. Idāni taṃ kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho, bhantetiādimāha. २३४. "आभा" (आभाति) म्हणजे प्रकाशाने (तेजाने) संपन्न. "तदङ्गेन" (तदङ्गेनाति) म्हणजे त्या [ब्रह्मलोकातील] उपपत्तीच्या (उत्पत्तीच्या) अंगाने, म्हणजेच उपपत्तीच्या कारणाने, असा अर्थ आहे. आता ते कारण विचारताना [आयुष्यमान सव्हिय] "को नु खो, भन्ते" (भन्ते, कोण बरे...) इत्यादी म्हणाले. Kāyaduṭṭhullanti kāyālasiyabhāvo. Jhāyatoti jalato. "कायदुट्ठुल्लं" (कायदुट्ठुल्लन्ति) म्हणजे शरीराचा आळस (शिथिलता). "झायतो" (झायतोति) म्हणजे जळणाऱ्या (तेजस्वी दिव्याप्रमाणे). 235. Dīgharattaṃ kho meti thero kira pāramiyo pūrento isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiṃ nibbattetvā nirantaraṃ tīṇi attabhāvasatāni brahmaloke paṭilabhi, taṃ sandhāyetaṃ āha. Vuttampi cetaṃ – २३५. "दीघरत्तं खो मे" (दीघरत्तं खो मेति) म्हणजे असे म्हटले जाते की, स्थविरांनी (थेरांनी) पारमिता पूर्ण करत असताना ऋषी-प्रव्रज्या ग्रहण केली, समापत्ती प्राप्त केली आणि निरंतर तीनशे जन्मांपर्यंत ब्रह्मलोकात जन्म मिळवला; त्याचा संदर्भ देऊन त्यांनी हे म्हटले. हे असेही म्हटले आहे – ‘‘Avokiṇṇaṃ tīṇi sataṃ, yaṃ pabbajiṃ isipabbajjaṃ; Asaṅkhataṃ gavesanto, pubbe sañcaritaṃ mama’’nti. "असंस्कृत (निर्वाण) शोधत असताना, मी सलग तीनशे जन्मांपर्यंत जी ऋषी-प्रव्रज्या घेतली होती; ते माझे पूर्वीचे आचरण होते." Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या 'पपञ्चसूदनी' नावाच्या अट्ठकथेतील— Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अनुरुद्धसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 8. Upakkilesasuttavaṇṇanā ८. उपक्किलेससुत्तवर्णना (उपक्किलेस सुत्ताची टीका) 236. Evaṃ me sutanti upakkilesasuttaṃ. Tattha etadavocāti neva bhedādhippāyena na piyakamyatāya, atha khvāssa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū [Pg.145] mama vacanaṃ gahetvā na oramissanti, buddhā ca nāma hitānukampakā, addhā nesaṃ bhagavā ekaṃ kāraṇaṃ kathessati, taṃ sutvā ete oramissanti, tato tesaṃ phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Tasmā etaṃ ‘‘idha, bhante’’tiādivacanamavoca. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Aññataroti so kira bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo – ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamī’’ti, tasmā evamāha. २३६. "एवं मे सुतं" (एवं मे सुतन्ति) हे उपक्किलेससुत्त होय. त्यात "एतदवोच" (एतदवोचाति) म्हणजे फूट पाडण्याच्या हेतूने नाही आणि प्रिय वाटण्याच्या इच्छेनेही नाही, तर त्याला असे वाटले की – "हे भिक्खू माझे ऐकून भांडणापासून परावृत्त होणार नाहीत. बुद्ध हे हितचिंतक व कारुणिक असतात, भगवान नक्कीच त्यांना एखादे कारण (उपदेश) सांगतील, ते ऐकून हे परावृत्त होतील आणि त्यामुळे त्यांना सुखाने राहता येईल." म्हणूनच त्याने "इध, भन्ते" (येथे, भन्ते) इत्यादी वचन म्हटले. "मा भण्डनं" (मा भण्डनन्ति) इत्यादींमध्ये "अकत्था" (akatthā) हा उर्वरित पाठ घेऊन "भांडण करू नका" असा अर्थ समजला पाहिजे. "अञ्ञतरो" (अञ्ञतरोति) म्हणजे तो भिक्खू भगवंतांचे कल्याण इच्छिणारा होता; त्याचा असा हेतू होता की – "क्रोधाने ग्रासलेले हे भिक्खू शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचन ऐकत नाहीत, भगवंतांनी यांना उपदेश करून थकू नये (कष्ट घेऊ नयेत)." म्हणून त्याने असे म्हटले. Piṇḍāya pāvisīti na kevalaṃ pāvisi, yenapi janena na diṭṭho, so maṃ passatūtipi adhiṭṭhāsi. Kimatthaṃ adhiṭṭhāsīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ damanatthaṃ. Bhagavā hi tadā piṇḍapātappaṭikkanto ‘‘puthusaddo samajano’’tiādigāthā bhāsitvā kosambito bālakaloṇakāragāmaṃ gato. Tato pācīnavaṃsadāyaṃ, tato pālileyyakavanasaṇḍaṃ gantvā pālileyyahatthināgena upaṭṭhahiyamāno temāsaṃ vasi. Nagaravāsinopi – ‘‘satthā vihāraṃ gato, gacchāma dhammassavanāyā’’ti gandhapupphahatthā vihāraṃ gantvā ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kahaṃ tumhe satthāraṃ dakkhatha, satthā ‘ime bhikkhū samagge karissāmī’ti āgato, samagge kātuṃ asakkonto nikkhamitvā gato’’ti. ‘‘Mayaṃ satampi sahassampi datvā satthāraṃ ānetuṃ na sakkoma, so no ayācito sayameva āgato, mayaṃ ime bhikkhū nissāya satthu sammukhā dhammakathaṃ sotuṃ na labhimhā. Ime satthāraṃ uddissa pabbajitā, tasmimpi sāmaggiṃ karonte samaggā na jātā, kassāññassa vacanaṃ karissanti. Alaṃ na imesaṃ bhikkhā dātabbā’’ti sakalanagare daṇḍaṃ ṭhapayiṃsu. Te punadivase sakalanagaraṃ piṇḍāya caritvā kaṭacchumattampi bhikkhaṃ alabhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Upāsakāpi te puna āhaṃsu – ‘‘yāva satthāraṃ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamma’’nti. Te ‘‘satthāraṃ khamāpessāmā’’ti bhagavati sāvatthiyaṃ anuppatte tattha agamaṃsu. Satthā tesaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni desesīti ayamettha pāḷimuttakakathā. "पिण्डाय पाविसी" (पिण्डाय पाविसीति) म्हणजे केवळ प्रवेश केला नाही, तर "ज्या माणसाने मला पाहिले नाही, त्यानेही मला पाहावे" असा अधिष्ठान (संकल्प) केला. कशासाठी अधिष्ठान केले? त्या भिक्खूंचे दमन करण्यासाठी (त्यांना वश करण्यासाठी). कारण भगवान तेव्हा भिक्षाटनाहून परतल्यावर "पुथुसद्दो समजनो" इत्यादी गाथा बोलून कोसाम्बीहून बालकलोणकारगामात गेले. तेथून पाचीनवंसदाय येथे आणि तेथून पालिलेय्यक वनखंडात जाऊन पालिलेय्यक हत्तीराजाकडून सेवा घेतली जात असताना तीन महिने राहिले. नगरवासीयांनीही – "शास्ते विहारात गेले आहेत, आपण धर्मश्रवणासाठी जाऊ या" असा विचार करून हातात गंध व फुले घेऊन विहारात गेले आणि विचारले, "भन्ते, शास्ते कुठे आहेत?" [भिक्खूंनी सांगितले,] "तुम्ही शास्त्यांना कुठे पाहणार? शास्ते 'मी या भिक्खूंना संघटित (एकत्र) करीन' या विचाराने आले होते, पण त्यांना संघटित करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते निघून गेले." [लोकांनी विचार केला,] "आम्ही शंभर किंवा हजार [नाणी] देऊनही शास्त्यांना आणू शकत नाही, पण ते न बोलावता स्वतःहून आले होते. या [भांडखोर] भिक्खूंमुळे आम्हाला शास्त्यांच्या सन्मुख धर्मकथा ऐकायला मिळाली नाही. हे शास्त्यांच्या उद्देशाने प्रव्रजित झाले आहेत, तरीही त्यांनी ऐक्य घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला असता हे एकत्र आले नाहीत. हे इतर कोणाचे ऐकणार? पुरे झाले! या भिक्खूंना भिक्षा देऊ नये." असा त्यांनी संपूर्ण नगरात दंड (बहिष्कार) लागू केला. दुसऱ्या दिवशी ते भिक्खू संपूर्ण नगरात भिक्षेसाठी फिरले, पण पळीभरही भिक्षा न मिळाल्यामुळे विहारात परत आले. उपासकांनी त्यांना पुन्हा सांगितले – "जोपर्यंत तुम्ही शास्त्यांची क्षमा मागत नाही, तोपर्यंत तुमच्यासाठी हाच दंड (बहिष्कार) राहील." "आम्ही शास्त्यांची क्षमा मागू" असा विचार करून भगवान सावत्थीला पोहोचले असता ते तिथे गेले. शास्त्यांनी त्यांना अठरा भेदकारक (फूट पाडणाऱ्या) गोष्टींचा उपदेश केला. ही येथील पाळी-मुक्तक कथा (पाळी ग्रंथाबाहेरील कथा) आहे. 237. Idāni puthusaddotiādigāthāsu puthu mahāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārakajano [Pg.146] samantato saddaniccharaṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tatra koci ekopi ahaṃ bāloti na maññati, sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ahaṃ bāloti na ca maññi, bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññīti attho. २३७. आता "पुथुसद्दो" (पुथुसद्दोति) इत्यादी गाथांमध्ये – ज्याचा मोठा आवाज (गोंगाट) आहे तो "पुथुसद्दो" (मोठ्या आवाजाचा). "समजनो" (समजनोति) म्हणजे समान, एकसारखे लोक; हा सर्व भांडण करणारा लोकसमूह चहूबाजूंनी आवाज काढत असल्यामुळे मोठ्या आवाजाचा आणि एकसारखाच आहे, असे म्हटले आहे. "न बालो कोचि मञ्ञथ" (न बालो कोचि mञ्ञथाति) म्हणजे – त्यांच्यात एकही जण "मी मूर्ख आहे" असे मानत नाही, सर्व जण स्वतःला पंडितच (शहाणेच) मानतात. "नाञ्ञं भिय्यो अमञ्ञरुं" (नाञ्ञं भिय्यो अमञ्ञरुन्ति) म्हणजे – एकही जण "मी मूर्ख आहे" असे मानत नाही, आणि संघात फूट पडत असताना "माझ्यामुळे संघात फूट पडत आहे" या दुसऱ्या एका कारणाचाही ते विचार करत नाहीत, असा अर्थ आहे. Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato; vācāgocarāva, na satipaṭṭhānagocarā, bhāṇino ca, kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidū na taṃ jānanti ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti. "परिमुट्ठा" (परिमुट्ठाति) म्हणजे स्मृतिभ्रष्ट झालेले (स्मृती गमावलेले). "वाचागोचरभाणिनो" (वाचागोचरभाणिनोति) यामध्ये 'रा' काराचा ऱ्हस्व 'र' कार केला आहे; त्यांचे क्षेत्र केवळ वाणीचेच आहे, सतिपट्ठानाचे (स्मृतिप्रस्थानाचे) नाही, आणि ते बोलणारे आहेत. कसे बोलणारे? "याविच्छन्ति मुखायामं" (याविच्छन्ति मुखायामन्ति) म्हणजे – जोपर्यंत तोंड उघडण्याची इच्छा असते, तोपर्यंत तोंड उघडून बोलणारे; संघाच्या आदरापोटी एकही जण तोंड आवरत नाही (शांत राहत नाही), असा अर्थ आहे. "येन नीता" (येन नीताति) म्हणजे – ज्या भांडणामुळे ते या निर्लज्जपणाला प्राप्त झाले आहेत. "न तं विदू" (न तं विदूति) म्हणजे – ते हे जाणत नाहीत की "यात असा दोष (आदीनव) आहे." Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ akkocchi mantiādikaṃ ākāraṃ ye upanayhanti. Sanantanoti porāṇo. "ये च तं उपनय्हन्ति" (ये च तं उपनय्हन्तीति) म्हणजे "त्याने मला शिवी दिली" इत्यादी प्रकारच्या गोष्टी जे मनात धरून ठेवतात (वैर बाळगतात). "सनन्तनो" (सनन्तनोति) म्हणजे सनातन, प्राचीन (पोराणो). Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccuno samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. पंडितांना सोडून इतर जे भांडण करणारे आहेत, त्यांना 'इतर' (परे) म्हटले जाते. या संघामध्ये भांडण करणारे ते 'आम्ही सतत मृत्यूच्या समीप जात आहोत आणि नष्ट होत आहोत' हे जाणत नाहीत. 'जे तिथे जाणतात' म्हणजे जे तिथे पंडित आहेत, ते 'आम्ही मृत्यूच्या समीप जात आहोत' असे जाणतात. 'त्यामुळे भांडणे शांत होतात' (ततो सम्मन्ति मेधगा) कारण अशा प्रकारे जाणणारे ते योनिशोमनसिकार उत्पन्न करून भांडणे शांत करण्यासाठी आचरण करतात. Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā jātake (jā. 1.9.16) āgatā, brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Ayañhettha attho – tesampi tathā pavattaverānaṃ hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā na gavāssadhanāni haṭānīti. 'अट्ठिच्छिन्ना' ही गाथा जातकात आली असून ती ब्रह्मदत्त आणि दीघावू कुमाराला उद्देशून म्हटली आहे. याचा अर्थ असा आहे - ज्यांचे वैर अशा प्रकारे वाढले होते, त्यांच्यातही जर समेट (एकता) होऊ शकतो, तर तुमच्यात का होऊ शकत नाही? तुमच्या आई-वडिलांची हाडे तर तोडली गेलेली नाहीत, तुमचे प्राण तर हरण केले गेले नाहीत, आणि तुमचे गाय, घोडे किंवा धन तर लुटले गेले नाही. Sace [Pg.147] labhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyyāti. 'सचे लभेथ' इत्यादी गाथा पंडित मित्राचे गुण आणि मूर्ख मित्राचे दोष दाखवण्यासाठी म्हटली आहे. 'सर्व संकटांवर मात करून' (अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि) म्हणजे प्रकट संकटांवर (सिंह, वाघ इत्यादी) आणि अप्रकट संकटांवर (राग, द्वेष इत्यादी) मात करून, त्याच्यासोबत प्रसन्न चित्ताने आणि स्मृतिमान होऊन विहार करावा. Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaraṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā vicariṃsu, evaṃ vicareyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthi vuccati. Nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti. 'राजाप्रमाणे जिंकलेले राष्ट्र सोडून' (राजाव रट्ठं विजितं) म्हणजे ज्याप्रमाणे महाजनक राजा आणि अरिंदम महाराज आपल्या जिंकलेल्या राज्याचा त्याग करून एकटेच फिरले, त्याप्रमाणे फिरावे, असा अर्थ आहे. 'जंगलात मातंग हत्तीप्रमाणे' (मातङ्गरञ्ञेव नागो) म्हणजे जंगलात मातंग हत्तीप्रमाणे. 'मातंग' या शब्दाने हत्तीला संबोधले जाते. 'नाग' हे मोठेपणाचे दर्शक नाव आहे. ज्याप्रमाणे आईचे पालन करणारा मातंग हत्ती जंगलात एकटाच फिरला आणि त्याने कोणतेही पाप केले नाही, आणि ज्याप्रमाणे पालिलेय्यक हत्ती फिरला, त्याचप्रमाणे माणसाने एकटेच विहार करावा आणि कोणतेही पाप करू नये, असे म्हटले आहे. 238. Bālakaloṇakāragāmoti upāligahapatissa bhogagāmo. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Gaṇe kirassa ādīnavaṃ disvā ekavihāriṃ bhikkhuṃ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya upasaṅkami. Dhammiyā kathāyāti ekībhāve ānisaṃsappaṭisaṃyuttāya. Yena pācīnavaṃsadāyo, tattha kasmā upasaṅkami? Kalahakārake kirassa diṭṭhādīnavattā samaggavāsino bhikkhū passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya tattha upasaṅkami. Āyasmā ca anuruddhotiādi vuttanayameva. २३८. 'बालकलोणकारग्राम' म्हणजे उपालि गृहपतीचे भोगगाव (उत्पन्न देणारे गाव). 'तिथे गेले' म्हणजे ते तिथे का गेले? संघामध्ये दोष पाहून एकटे राहणाऱ्या भिक्खूला पाहण्याची इच्छा त्यांच्यात उत्पन्न झाली, म्हणून ज्याप्रमाणे थंडीने पीडित झालेला माणूस उष्णतेची इच्छा धरून जवळ जातो, त्याप्रमाणे ते तिथे गेले. 'धम्मचर्चेने' (धम्मिया कथाय) म्हणजे एकांतात राहण्याच्या फायद्यांशी संबंधित धम्मचर्चेने. 'जिथे प्राचीनवंश मृगदाय आहे' तिथे ते का गेले? भांडण करणाऱ्यांचे दोष पाहून, एकोप्याने राहणाऱ्या भिक्खूंना पाहण्याची इच्छा त्यांच्यात उत्पन्न झाली, म्हणून ज्याप्रमाणे थंडीने पीडित झालेला माणूस उष्णतेची इच्छा धरून जवळ जातो, त्याप्रमाणे ते तिथे गेले. 'आयुष्यमान अनुरुद्ध' इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 241. Atthi pana voti pacchimapucchāya lokuttaradhammaṃ puccheyya. So pana therānaṃ natthi, tasmā taṃ pucchituṃ na yuttanti parikammobhāsaṃ pucchati. Obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṃ sañjānāma. Dassanañca rūpānanti dibbacakkhunā rūpadassanañca sañjānāma. Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmāti tañca kāraṇaṃ na jānāma, yena no obhāso ca rūpadassanañca antaradhāyati. २४१. 'तुम्हाला काही (लोकोत्तर धम्म) प्राप्त झाला आहे का?' या शेवटच्या प्रश्नाने लोकोत्तर धम्माविषयी विचारावे. परंतु तो थेरांकडे (अनुरुद्ध इत्यादींकडे) नव्हता, म्हणून तो विचारणे योग्य नाही असे मानून भगवान परिकर्म-अवभासाविषयी (प्रकाशाविषयी) विचारतात. 'आम्ही प्रकाश जाणतो' म्हणजे आम्ही परिकर्म-अवभासाला जाणतो. 'आणि रूपांचे दर्शन' म्हणजे दिव्य चक्षूने रूपांचे दर्शनही जाणतो. 'आणि आम्ही त्या निमित्ताचा (कारणाचा) वेध घेऊ शकत नाही' म्हणजे आम्ही ते कारण जाणत नाही, ज्यामुळे आमचा प्रकाश आणि रूपांचे दर्शन नाहीसे होते. Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbanti taṃ vo kāraṇaṃ jānitabbaṃ. Ahampi sudanti anuruddhā tumhe kiṃ na āḷulessanti, ahampi imehi ekādasahi upakkilesehi āḷulitapubboti dassetuṃ imaṃ desanaṃ [Pg.148] ārabhi. Vicikicchā kho metiādīsu mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ kho ki’’nti vicikicchā udapādi. Samādhi cavīti parikammasamādhi cavi. Obhāsoti parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṃ na passi. Amanasikāroti rūpāni passato vicikicchā uppajjati, idāni kiñci na manasikarissāmīti amanasikāro udapādi. 'हे अनुरुद्ध, तुम्हाला त्या निमित्ताचा (कारणाचा) वेध घेतला पाहिजे' म्हणजे तुम्हाला ते कारण जाणले पाहिजे. 'मीसुद्धा' (अहम्पि सुदं) म्हणजे 'हे अनुरुद्ध, तुम्ही का विचलित होणार नाही? मीसुद्धा पूर्वी या अकरा उपक्किलेसांनी (चित्ताच्या मळांनी) विचलित झालो होतो' हे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी ही देशना सुरू केली. 'मला विचिकित्सा (शंका) झाली' इत्यादींमध्ये, महासत्त्वाने (बोधिसत्त्वाने) प्रकाश वाढवून दिव्य चक्षूने विविध रूपे पाहून 'हे काय आहे?' अशी शंका उत्पन्न केली. 'समाधी ढळली' म्हणजे परिकर्म समाधी ढळली. 'प्रकाश' म्हणजे परिकर्म-अवभास देखील नाहीसा झाला आणि दिव्य चक्षूने रूप दिसणे बंद झाले. 'अमनसिकार' म्हणजे रूपे पाहत असताना शंका उत्पन्न होते, म्हणून 'आता मी कशाचेही मनसिकार (चिंतन) करणार नाही' असा अमनसिकार उत्पन्न झाला. Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi. 'स्त्यान-मृद्ध' (थिनमिद्धं) म्हणजे कशाचेही मनसिकार न करणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात स्त्यान-मृद्ध (आळस आणि डुलकी) उत्पन्न झाले. Chambhitattanti himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo addasa, athassa chambhitattaṃ udapādi. 'थरकाप' (चंभितत्तं) म्हणजे हिमालयाकडे प्रकाश वाढवून जेव्हा त्यांनी दानव, राक्षस, अजगर इत्यादी पाहिले, तेव्हा त्यांच्यात भय आणि थरकाप उत्पन्न झाला. Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi. Adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Sakidevāti ekapayogeneva pañca nidhikumbhiyopi passeyya. 'उत्तेजना' (उप्पिलं) म्हणजे 'मी पाहिलेले भय सामान्यतः पाहता अस्तित्वात नाही. जे पाहिले नाही त्यात कसले भय?' असा विचार करणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात हर्ष आणि उत्तेजना उत्पन्न झाली. 'एकाच वेळी' (सकिदेव) म्हणजे एकाच प्रयत्नाने पाच सोन्याचे हंडे देखील पाहावेत. Duṭṭhullanti mayā vīriyaṃ gāḷhaṃ paggahitaṃ, tena me uppilaṃ uppannanti vīriyaṃ sithilamakāsi, tato kāyadaratho kāyaduṭṭhullaṃ kāyālasiyaṃ udapādi. 'शरीराची जडता' (दुट्ठुल्लं) म्हणजे 'मी वीर्य (प्रयत्न) अतिशय दृढ केले, त्यामुळे मला उत्तेजना उत्पन्न झाली' असा विचार करून त्यांनी वीर्य शिथिल केले, त्यामुळे शरीराचा थकवा, शरीराची जडता आणि आळस उत्पन्न झाला. Accāraddhavīriyanti mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppannanti puna vīriyaṃ paggaṇhato accāraddhavīriyaṃ udapādi. Patameyyāti mareyya. 'अति-प्रयत्न' (अच्चारद्धवीरियं) म्हणजे 'माझे वीर्य शिथिल केल्यामुळे जडता उत्पन्न झाली' असा विचार करून पुन्हा वीर्य वाढवणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात अति-प्रयत्न उत्पन्न झाला. 'पतमय्या' म्हणजे मरण पावावे. Atilīnavīriyanti mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jātanti puna vīriyaṃ sithilaṃ karoto atilīnavīriyaṃ udapādi. 'अति-शिथिल प्रयत्न' (अतिलीनवीरियं) म्हणजे 'माझे वीर्य वाढवल्यामुळे असा अति-प्रयत्न झाला' असा विचार करून पुन्हा वीर्य शिथिल करणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात अति-शिथिल प्रयत्न उत्पन्न झाला. Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhā udapādi. 'तृष्णा' (अभिजप्पा) म्हणजे देवलोकाकडे प्रकाश वाढवून देवगणांना पाहणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात तृष्णा उत्पन्न झाली. Nānattasaññāti mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidharūpaṃ manasi karissāmīti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto nānattasaññā udapādi. 'नानात्व-संज्ञा' (नानत्तसञ्ञा) म्हणजे 'एकाच प्रकारच्या रूपाचे मनसिकार करत असताना माझ्या मनात तृष्णा उत्पन्न झाली, आता मी विविध प्रकारच्या रूपांचे मनसिकार करेन' असा विचार करून कधी देवलोकाकडे तर कधी मनुष्यलोकाकडे प्रकाश वाढवून विविध रूपांचे मनसिकार करणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात नानात्व-संज्ञा (विविधतेची संज्ञा) उत्पन्न झाली. Atinijjhāyitattanti mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva manasi karissāmīti tathā manasikaroto atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi. 'अति-ध्यान' (अतिनिज्झायितत्तं) म्हणजे 'विविध रूपांचे मनसिकार करत असताना माझ्या मनात नानात्व-संज्ञा उत्पन्न झाली, आता मी इष्ट किंवा अनिष्ट अशा एकाच प्रकारच्या रूपाचे मनसिकार करेन' असा विचार करून त्याप्रमाणे मनसिकार करणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या मनात रूपांचे अति-ध्यान उत्पन्न झाले. 243. Obhāsanimittaṃ [Pg.149] manasi karomīti parikammobhāsameva manasi karomi. Na ca rūpāni passāmīti dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpanimittaṃ manasi karomīti dibbacakkhunā visayarūpameva manasi karomi. २४३. 'मी प्रकाश-निमित्ताचे मनसिकार करतो' म्हणजे मी केवळ परिकर्म-अवभासाचेच (प्रकाशाचेच) मनसिकार करतो. 'आणि मी रूपे पाहत नाही' म्हणजे दिव्य चक्षूने रूपे पाहत नाही. 'मी रूप-निमित्ताचे मनसिकार करतो' म्हणजे दिव्य चक्षूने केवळ विषय-रूपाचेच मनसिकार करतो. Parittañceva obhāsanti parittakaṭṭhāne obhāsaṃ. Parittāni ca rūpānīti parittakaṭṭhāne rūpāni. Vipariyāyena dutiyavāro veditabbo. Paritto samādhīti parittako parikammobhāso, obhāsaparittatañhi sandhāya idha parikammasamādhi ‘‘paritto’’ti vutto. Parittaṃ me tasmiṃ samayeti tasmiṃ samaye dibbacakkhupi parittakaṃ hoti. Appamāṇavārepi eseva nayo. 'मर्यादित प्रकाश' (परित्तंचेव ओभासं) म्हणजे मर्यादित जागेत प्रकाश. 'आणि मर्यादित रूपे' म्हणजे मर्यादित जागेत रूपे. याच्या उलट दुसरा भाग (अमर्यादित प्रकाश आणि रूपे) समजावा. 'मर्यादित समाधी' (परित्तो समाधी) म्हणजे मर्यादित परिकर्म-अवभास. प्रकाशाच्या मर्यादितपणाला उद्देशून येथे परिकर्म समाधीला 'मर्यादित' म्हटले आहे. 'त्या वेळी माझे (ज्ञान) मर्यादित होते' म्हणजे त्या वेळी दिव्य चक्षू देखील मर्यादित होते. अमर्यादित भागाच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 245. Avitakkampi vicāramattanti pañcakanaye dutiyajjhānasamādhiṃ. Avitakkampi avicāranti catukkanayepi pañcakanayepi jhānattayasamādhiṃ. Sappītikanti dukatikajjhānasamādhiṃ. Nippītikanti dukajjhānasamādhiṃ. Sātasahagatanti tikacatukkajjhānasamādhiṃ. Upekkhāsahagatanti catukkanaye catutthajjhānasamādhiṃ pañcakanaye pañcamajjhānasamādhiṃ. २४५. 'अवितक्कम्पि विचारमत्तं' (वितर्करहित केवळ विचारयुक्त) म्हणजे पंचक पद्धतीमध्ये (पंचकनय) द्वितीय ध्यान समाधी होय. 'अवितक्कम्पि अविचारं' (वितर्करहित आणि विचाररहित) म्हणजे चतुष्क पद्धतीमध्ये आणि पंचक पद्धतीमध्येही द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ या तीन ध्यानांची समाधी होय. 'सप्पीतिकं' (प्रीतीसहवर्तमान) म्हणजे द्विक आणि त्रिक ध्यान समाधी होय. 'निप्पीतिकं' (प्रीतीरहित) म्हणजे द्विक ध्यान समाधी होय. 'सातसहगतं' (सुखसहगत) म्हणजे त्रिक आणि चतुष्क ध्यान समाधी होय. 'उपेक्खासहगतं' (उपेक्षासहगत) म्हणजे चतुष्क पद्धतीमध्ये चतुर्थ ध्यान समाधी आणि पंचक पद्धतीमध्ये पंचम ध्यान समाधी होय. Kadā pana bhagavā imaṃ tividhaṃ samādhiṃ bhāveti? Mahābodhimūle nisinno pacchimayāme. Bhagavato hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko ahosi, dutiyādayo dutiyatatiyacatutthajjhānikā. Pañcakanaye pañcamajjhānassa maggo natthīti so lokiyo ahosīti lokiyalokuttaramissakaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. परंतु, भगवान या त्रिविध समाधीची भावना कधी करतात? महाबोधी वृक्षाच्या मुळाशी बसलेले असताना रात्रीच्या अंतिम प्रहरात (पच्छिमयाम). कारण भगवंतांचा प्रथम मार्ग (प्रथम मार्गज्ञान) प्रथम ध्यानयुक्त होता, आणि द्वितीयादी मार्ग हे द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ ध्यानयुक्त होते. पंचक पद्धतीमध्ये पंचम ध्यानाचा मार्ग नाही, म्हणून तो लौकिक होता. अशा प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित मार्गाला उद्देशून भगवंतांनी हे सांगितले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायची अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमध्ये. Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपक्किलेस सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā ९. बालपंडित सुत्ताचे वर्णन (टीका). 246. Evaṃ me sutanti bālapaṇḍitasuttaṃ. Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālassa apadānānīti bālāpadānāni[Pg.150]. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Tatra ceti yattha nisinno, tassaṃ parisati. Tajjaṃ tassāruppanti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ, pañcannaṃ verānaṃ diṭṭhadhammakasamparāyikaādīnavappaṭisaṃyuttanti adhippāyo. Tatrāti tāya kathāya kacchamānāya. Bālantiādīni sāmiatthe upayogavacanaṃ. २४६. 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) हे बालपंडित सुत्त आहे. त्यामध्ये 'बाललक्खणानि' (मूर्खाची लक्षणे) म्हणजे - 'हा मूर्ख आहे' हे ज्या लक्षणावरून ओळखले जाते किंवा समजले जाते, ती बाललक्षणे होत. तीच लक्षणे त्याला ओळखण्याची कारणे असल्यामुळे त्यांना 'बालनिमित्तानि' (मूर्खाची चिन्हे) म्हणतात. मूर्खाची आचरणे किंवा कारणे म्हणजेच 'बालापदानानि' (मूर्खाची चरित्रे) होत. 'दुच्चिन्तितचिन्ती' (वाईट विचार करणारा) म्हणजे विचार करताना तो अभिज्झा (लोभ), व्यापाद (द्वेष) आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) यांच्या प्रभावाने केवळ वाईट विचारच करतो. 'दुब्भासितभासी' (वाईट बोलणारा) म्हणजे बोलतानाही तो मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादी प्रकारांचे केवळ वाईट शब्दच बोलतो. 'दुक्कटकम्मकारी' (वाईट कर्म करणारा) म्हणजे कर्म करतानाही तो पाणातिपात (प्राणघात) इत्यादींच्या प्रभावाने केवळ वाईट कर्मच करतो. 'तत्र च' म्हणजे जेथे तो बसलेला असतो, त्या परिषदेमध्ये. 'तज्जं तस्सारुप्पं' म्हणजे त्या मूर्खाच्या लक्षणांशी संबंधित आणि त्याला अनुरूप अशा पाच वेरांच्या (पाच वैर/पाच पापे) संदर्भात, ऐहिक (दिट्ठधम्म) आणि पारलौकिक (साम्परायिक) दुष्परिणामांशी संबंधित चर्चा करतो, असा अभिप्राय आहे. 'तत्र' म्हणजे त्या परिषदेत ती चर्चा केली जात असताना. 'बालं' इत्यादी शब्द षष्ठीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे प्रयोग आहेत. 248. Olambantīti upaṭṭhahanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ, olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṃ hoti. २४८. 'ओलम्वन्ति' म्हणजे (मरणाच्या वेळी) समोर प्रकट होतात. उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत; कारण मरणाच्या वेळी जवळील चित्तप्रवृत्तींमध्ये ती कर्म, कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त रूपाने प्रकट होतात, म्हणून असे म्हटले आहे. 'पथविया ओलम्वन्ति' म्हणजे पृथ्वीच्या पाठीवर पसरतात. उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. हा केवळ पसरण्याचाच प्रकार आहे. 'तत्र, भिक्खवे, बालस्स' म्हणजे हे (कर्म किंवा गतिनिमित्त) प्रकट होऊन समोर आल्यावर त्या मूर्खाला असे वाटते. 249. Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu ‘‘nirayassa upamā kātuṃ na sakkā’’ti na bhagavā vadati, ‘‘na sukarā’’ti pana vadati, na sukaraṃ pana sakkā hoti kātuṃ, handāhaṃ dasabalaṃ upamaṃ kārāpemīti cintetvā etaṃ ‘‘sakkā, bhante’’ti vacanaṃ avoca. Haneyyunti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṃ ṭhāne dve pahārā nipatanti, evaṃ haneyyuṃ. Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti. Ito uttaripi eseva nayo. २४९. 'एतदवोच' (असे म्हणाले) म्हणजे संदर्भाशी जोडण्यात कुशल असलेल्या एका भिक्खूने विचार केला की, भगवान असे म्हणत नाहीत की 'निरयाची (नरकाची) उपमा देणे शक्य नाही', तर ते 'सोपे नाही' असे म्हणतात; जे सोपे नाही ते करणे शक्य असते, म्हणून 'चला, मी दशबलांना (बुद्धांना) नरकाची उपमा देण्यास विनंती करतो.' असा विचार करून त्याने 'सक्का, भन्ते' (शक्य आहे, भन्ते) असे शब्द म्हटले. 'हनेय्युं' (प्रहार करावा) म्हणजे शरीराला आरपार भेदून जाण्याच्या दृष्टीने, जसे एकाच ठिकाणी दोन प्रहार व्हावेत, तसे प्रहार करावेत. त्यामुळे त्याला दोनशे जखमांची मुखे (व्रणमुखे) होतात. यापुढील भागातही हाच नियम समजावा. 250. Pāṇimattanti antomuṭṭhiyaṃ ṭhapanamattaṃ. Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati. Kalabhāgampīti satimaṃ kalaṃ sahassimaṃ kalaṃ satasahassimaṃ vā kalaṃ upagacchatītipi vattabbataṃ na upeti. Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti, olokentassa olokitamattampi natthi. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. Saṃvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti. Lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā [Pg.151] pana suttāhataṃ karitvā dārū viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṃ tacchanti, tacchitaṃ tacchitaṃ paṭipākatikaṃ hoti. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati. २५०. 'पाणिमत्तं' म्हणजे तळहाताच्या मुठीत मावेल एवढा लहान दगड. 'संखम्पि न उपेति' म्हणजे मोजणीच्या कक्षेतही येत नाही. 'कलभागम्पि' म्हणजे शंभरावा भाग, हजारावा भाग किंवा एक लाखावा भाग या संज्ञेलाही पात्र ठरत नाही. 'उपनिधम्पि' म्हणजे तुलना करण्याच्या योग्यतेचेही नाही, पाहणाऱ्याला केवळ पाहण्यासारखेही काही उरत नाही. 'तत्तं अयोखिलं' म्हणजे तीन गावुत (गव्यूति) आकाराच्या शरीराला तापलेल्या लोखंडी भूमीवर उताणे निजवून, त्याच्या उजव्या हातात ताडाच्या झाडाएवढा मोठा लोखंडी खिळा (शूल) यमदूत ठोकतात, तसेच डाव्या हातात आणि इतर अवयवांतही ठोकतात. आणि जसे उताणे निजवून ही शिक्षा दिली जाते, तसेच छातीवर, उजव्या कुशीवर आणि डाव्या कुशीवर निजवूनही यमदूत ती शिक्षा देतातच. 'संवेसेत्वा' म्हणजे धगधगत्या लोखंडी भूमीवर तीन गावुत आकाराच्या शरीराला निजवून. 'कुठारीहि' म्हणजे घराच्या एका बाजूच्या छपराएवढ्या मोठ्या कुऱ्हाडींनी ते तासतात. रक्त नदीसारखे वाहू लागते, लोखंडी भूमीवरून निघणाऱ्या ज्वाला तासलेल्या जागेला वेढून घेतात. अत्यंत तीव्र दुःख उत्पन्न होते; तासणारे यमदूत दोरीने आखून लाकडाप्रमाणे शरीराला आठ कोनांचे किंवा सोळा कोनांचे बनवतात. 'वासीहि' म्हणजे मोठ्या सुपाच्या आकाराच्या तासण्यांनी (वासी). त्यांनी तासताना त्वचेपासून हाडांपर्यंत हळूहळू तासतात, आणि तासलेला भाग पुन्हा पूर्ववत होतो. 'रथे योजेत्वा' म्हणजे जू, दोरी, चाके, कणा आणि चाबूक यांसह सर्व बाजूंनी पेटलेल्या रथाला जुंपून. 'महन्तं' म्हणजे मोठ्या कुटागाराच्या (महालाच्या) आकाराच्या निखाऱ्यांच्या डोंगरावर. 'आरोपेन्ति' म्हणजे धगधगत्या लोखंडी सोट्यांनी मारत मारत वर चढवतात. 'सकिम्पि उद्धं' म्हणजे चांगल्या उकळत्या भांड्यात टाकलेल्या तांदळाप्रमाणे ते वर, खाली आणि तिरके जाते. Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito. 'भागसो मितो' म्हणजे वेगवेगळ्या भागांत विभागलेला. 'परियन्तो' म्हणजे सभोवताली वेढलेला. 'अयसा' म्हणजे वरून लोखंडाच्या पत्र्याने झाकलेला. Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti. 'समन्ता योजनसतं फरित्वा तिट्ठति' म्हणजे अशा प्रकारे पसरून राहतो की, सभोवताली शंभर योजनांच्या अंतरावर उभे राहून पाहणाऱ्याचे डोळे खेळण्यातील फिरणाऱ्या दोन भिंगीप्रमाणे (किंवा गोळ्यांप्रमाणे) बाहेर पडतात. Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṃ vassasahassaṃ kathentenāpi matthakaṃ pāpetvā kathetuṃ na sukarāti attho. 'न सुकरा अक्खानेन पापुणितुं' म्हणजे नरक हा अशा प्रकारे अत्यंत दुःखद आहे, अशा प्रकारे अत्यंत दुःखद आहे, हे शंभर वर्षे किंवा हजार वर्षे सांगत राहिले तरी त्याचा शेवटपर्यंत पूर्ण विस्तार करून सांगणे सोपे नाही, असा अर्थ आहे. 251. Dantullehakanti dantehi ullehitvā, luñcitvāti vuttaṃ hoti. Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso. २५१. 'दन्तुल्रेहकं' म्हणजे दातांनी ओरबाडून किंवा उपटून काढणे, असे म्हटले आहे. 'रसादो' म्हणजे रसाच्या (चवीच्या) आसक्तीमुळे पूर्वीच्या जन्मात विविध रसांचा उपभोग घेणारा मूर्ख. 252. Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṃ. २५२. 'अञ्ञमञ्ञखादिका' म्हणजे एकमेकांना खाणे. Dubbaṇṇoti durūpo. Duddasikoti dārakānaṃ bhayāpanatthaṃ katayakkho viya duddaso. Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Pakkhahatoti pīṭhasappī. So kāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṃ āraddhaṃ. 'दुब्बण्णो' म्हणजे कुरूप, विद्रूप. 'दुद्दसिको' म्हणजे लहान मुलांना घाबरवण्यासाठी बनवलेल्या राक्षसाप्रमाणे पाहण्यास कठीण असलेला. 'ओकोटिमको' म्हणजे बुटका, खांद्यात मान घुसलेला आणि मोठे पोट असलेला. 'काणो' म्हणजे एका डोळ्याने आंधळा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी आंधळा असलेला. 'कुणी' म्हणजे एका हाताने लुळा किंवा दोन्ही हातांनी लुळा असलेला. 'पक्खहतो' म्हणजे पांगळा (पीठसप्पी). 'सो कायेन' हे शब्द त्या मूर्खाला सतत होणाऱ्या दुःखाची मालिका दाखवण्यासाठी भगवंतांनी सुरू केले आहेत. Kaliggahenāti parājayena. Adhibandhaṃ nigaccheyyāti yasmā bahuṃ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti, tasmā attanāpi bandhaṃ nigaccheyya. Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvā [Pg.152] niraye nibbattati, tattha pakkāvasesena manussattaṃ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi. ‘कलिग्गहेन’ म्हणजे पराभवामुळे (जुगारात हरल्यामुळे). ‘अधिबंधं निगच्छेय्य’ म्हणजे ज्या अर्थी जुगारात खूप हरलेल्या माणसाला त्याची सर्व संपत्तीही पुरेशी पडत नाही, त्या अर्थी तो स्वतःलाही बंधनात (कैदेत) पाडतो. ‘केवला परिपूरा बालभूमी’ म्हणजे मूर्ख मनुष्य तीन प्रकारची दुश्चरिते (कायिक, वाचिक, मानसिक दुष्कर्मे) पूर्ण करून नरकात उत्पन्न होतो; तेथे कर्माचा उर्वरित भाग शिल्लक राहिल्याने पुन्हा मनुष्यलोकात आल्यावर, पाच नीच कुळांमध्ये जन्म घेतो आणि पुन्हा तीन दुश्चरिते पूर्ण करून नरकातच उत्पन्न होतो. ही संपूर्ण परिपूर्ण ‘बालभूमी’ (मूर्खभूमी) आहे. 253. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni. २५३. ‘पंडितलक्षणानि’ इत्यादी गोष्टी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्याव्यात. तसेच, येथे ‘सुचिंतितचिंती’ (चांगला विचार करणारा) इत्यादी शब्द मनोसुचरितांच्या (अनभिध्या, अव्यापाद आणि सम्यग्दृष्टी यांच्या) अनुषंगाने योजावेत. Cakkaratanavaṇṇanā चक्ररत्न वर्णन 256. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati, ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā. २५६. ‘सीसं न्हातस्स’ म्हणजे डोक्यासह सुगंधित पाण्याने स्नान केलेल्या (चक्रवर्ती राजाचे). ‘उपोस्थिकस्स’ म्हणजे उपोसथाची अंगे ग्रहण केलेल्याचे. ‘उपरिपासादवरगतस्स’ म्हणजे उत्कृष्ट प्रासादाच्या वर गेलेल्या, उत्तम भोजन करून प्रासादाच्या वरील मजल्यावरील श्रीगर्भात (वैभवशाली कक्षात) प्रवेश करून शीलांचे चिंतन करणाऱ्याचे. असे म्हटले जाते की, त्या वेळी तो राजा सकाळीच एक लाख मुद्रा खर्च करून महादान देतो, आणि पुन्हा सोळा सुगंधित पाण्याच्या घटांनी डोक्यावरून स्नान करतो. सकाळचे भोजन करून, स्वच्छ उत्तरासंग एका खांद्यावर पांघरून, प्रासादाच्या वरील मजल्यावर वैभवशाली आसनावर मांडी घालून बसतो आणि आपल्या दानमय पुण्यसंचयाचे चिंतन करत बसतो; ही सर्व चक्रवर्ती राजांची स्वभावसिद्ध पद्धत (धम्मता) आहे. Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ. त्या चक्रवर्ती राजांना त्याचे (पुण्याचे) चिंतन करत असतानाच, पूर्वोक्त पुण्यकर्माच्या प्रभावाने आणि ऋतूच्या अनुकूलतेने उत्पन्न झालेले, इंद्रनील मण्यांच्या समूहासारखे चमकणारे, पूर्व समुद्राच्या जलपृष्ठाला छेदून वर आल्यासारखे आणि आकाशाला सुशोभित केल्यासारखे दिव्य चक्ररत्न प्रकट होते. ते दिव्य अनुभावाने युक्त असल्यामुळे त्याला ‘दिव्य’ म्हटले आहे. त्याला एक हजार आरे (आकड्यांसारखे भाग) आहेत म्हणून ते ‘सहस्सार’ (सहस्रार) होय. ते नेमीसह (धावेसह) आणि नाभीसह (केंद्रासह) असल्याने त्याला ‘सनेमिक’ आणि ‘सनाभिक’ म्हणतात. ते सर्व प्रकारांनी परिपूर्ण असल्याने ‘सर्वाकारपरिपूर्ण’ म्हटले जाते. Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamaṇimayā hoti. Majjhe panassā rajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati. Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti. Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā. त्यात, ते चक्र असून आनंद उत्पन्न करणाऱ्या अर्थाने रत्न असल्याने त्याला ‘चक्ररत्न’ म्हणतात. ज्या नाभीमुळे (केंद्रातील भागामुळे) त्याला ‘सनाभिक’ म्हटले आहे, ती नाभी इंद्रनील मण्यांची बनलेली असते. त्याच्या मध्यभागी चांदीची नळी (छिद्र) असते, ज्यामुळे ते स्वच्छ व गुळगुळीत दातांच्या पंक्तीने हसल्यासारखे शोभून दिसते. मध्यभागी छिद्र असलेल्या चंद्रमंडळाप्रमाणे, त्याच्या दोन्ही बाहेरील कडांवर चांदीच्या पट्ट्याने वेढलेले असते. त्या नाभीच्या नळीला वेढणाऱ्या पट्ट्यांवर योग्य ठिकाणी कोरलेल्या रेषा स्पष्टपणे विभागलेल्या दिसतात. ही त्याच्या नाभीची सर्वाकारपरिपूर्णता आहे. Yehi [Pg.153] pana taṃ arehi ‘‘sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti. Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā. ज्या आऱ्यांमुळे त्याला ‘सहस्सार’ म्हटले आहे, ते आरे सप्तरत्नमय (सात रत्नांचे बनलेले) असून सूर्याच्या किरणांप्रमाणे प्रकाशमान असतात. त्यांच्यावरही घट, मणी आणि रेषांचे कोरीव काम स्पष्टपणे विभागलेले दिसते. ही त्याच्या आऱ्यांची सर्वाकारपरिपूर्णता आहे. Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā. ज्या नेमीमुळे (धावेमुळे) त्याला ‘सनेमिक’ म्हटले आहे, ती नेमी उगवत्या सूर्याच्या किरणांच्या समूहाच्या सौंदर्याला मागे टाकल्यासारखी, अतिशय लाल, शुद्ध आणि गुळगुळीत प्रवाळाची (पोवळ्याची) बनलेली असते. त्याच्या सांध्यांवर संध्याकाळच्या लालीसारखी शोभा असणारे तांबड्या जांबूनद सोन्याचे पट्टे आणि वर्तुळाकार रेषा स्पष्टपणे विभागलेल्या दिसतात. ही त्याच्या नेमीची सर्वाकारपरिपूर्णता आहे. Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ, ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti, yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā. त्याच्या नेमीमंडळाच्या पाठीवर दर दहा-दहा आऱ्यांच्या मध्यभागी, बासरीप्रमाणे आतून पोकळ, गोल छिद्रांनी सुशोभित आणि वारा ग्रहण करणारा प्रवाळाचा दांडा असतो; ज्यावर वारा आदळल्याने, अतिशय कुशल वादकाने वाजवलेल्या पंचवाद्यांच्या सुराप्रमाणे त्याचा आवाज मधुर, मनमोहक आणि रमणीय होतो. त्या प्रवाळाच्या दांड्यावर श्वेतछत्र असते आणि दोन्ही बाजूंना लटकणाऱ्या फुलांच्या माळांच्या रांगा असतात. अशा प्रकारे लटकणाऱ्या फुलांच्या माळांच्या दोनशे रांगांच्या परिवाराने, शंभर श्वेतछत्रे धारण करणाऱ्या शंभर प्रवाळदंडांनी सुशोभित अशा नेमीच्या परिघाच्या दोन्ही नाभी-नळ्यांच्या आत दोन सिंहमुखे असतात. त्या सिंहमुखांमधून ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे, पूर्ण चंद्राच्या किरणांच्या समूहासारखी शोभा असणारे, उगवत्या सूर्यासारख्या लाल रंगाच्या लोकरीच्या चेंडूंच्या कडा असलेले आणि आकाशगंगेच्या प्रवाहाच्या सौंदर्याला मागे टाकल्यासारखे दोन मोत्यांचे घोस लटकत असतात. चक्ररत्नासोबत आकाशात फिरत असताना, हे मोत्यांचे घोस असे दिसतात की जणू तीन चक्रे एकत्रच फिरत आहेत. ही त्याची सर्व बाजूंनी सर्वाकारपरिपूर्णता आहे. Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni, dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ [Pg.154] rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati. अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी परिपूर्ण असलेले ते चक्ररत्न, लोक नेहमीप्रमाणे संध्याकाळचे भोजन करून आपआपल्या घराच्या दाराशी मांडलेल्या आसनांवर बसून गप्पा मारत असताना आणि चौकाचौकात लहान मुले खेळत असताना, फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही अशा वनराईच्या शिखराजवळच्या आकाशातून, वृक्षांच्या फांद्यांच्या शेंड्यांना सुशोभित केल्यासारखे पुढे सरकते. बारा योजनांच्या अंतरापासून ऐकू येणाऱ्या मधुर आवाजाने ते प्राण्यांच्या कानांना तृप्त करते आणि एक योजनेच्या अंतरापासून विविध रंगांच्या प्रकाशाने चमकणाऱ्या रंगाने डोळ्यांना आकर्षित करते. जणू काही चक्रवर्ती राजाच्या पुण्याचा प्रभाव घोषित करतच ते राजधानीच्या दिशेने येते. Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passa bho acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajja pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati, addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ bahuṃ vippalapatha, nevesa puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena panetena bhavitabba’’nti. त्यानंतर त्या चक्ररत्नाचा केवळ आवाज ऐकूनच, "हा आवाज कोठून येत आहे, हा आवाज कोणाचा आहे?" असा विचार करणाऱ्या मनाच्या आणि पूर्व दिशेकडे पाहणाऱ्या त्या लोकांपैकी एका माणसाने दुसऱ्याला असे म्हटले – "हे मित्रा, बघ, काय आश्चर्य आहे! हा पूर्ण चंद्र पूर्वी एकटाच उगवत असे, पण आज तो स्वतः दुसरा होऊन (जोडीने) उगवला आहे. जणू काही राजहंसांची जोडीच, ही पूर्ण चंद्रांची जोडी एकामागून एक आकाशमंडळात उड्डाण करत आहे." त्याला दुसरा म्हणाला – "मित्रा, तू हे काय बोलत आहेस? तू कधी आणि कुठे दोन पूर्ण चंद्र एकत्र उगवताना पाहिले आहेत का? हा तर तप्त सुवर्णकिरणे धारण करणारा, मोराच्या पिसाऱ्यासारखे रंगीबेरंगी किरण पसरवणारा सूर्य उगवला आहे." दुसऱ्या एकाने हसून असे म्हटले – "तू काय वेडा झाला आहेस का? आत्ताच तर सूर्य मावळला आहे ना? तो या पूर्ण चंद्राचा पाठलाग करत कसा काय उगवेल? नक्कीच, हे अनेक रत्नांच्या प्रकाशाने तळपणारे एखाद्या पुण्यवान देवाचे विमान असावे." त्या सर्वांचा उपहास करत इतर लोक असे म्हणाले – "तुम्ही एवढा काय बडबड करत आहात? हा पूर्ण चंद्रही नाही, सूर्यही नाही आणि देवाचे विमानही नाही. कारण त्यांच्याकडे अशी वैभवशाली शोभा नसते. हे नक्कीच चक्ररत्न असले पाहिजे." Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. लोकांमध्ये असा संवाद चालू असतानाच, चंद्रमंडळाला सोडून ते चक्ररत्न राजवाड्याच्या दिशेने येऊ लागले. त्यानंतर, "हे कोणासाठी प्रकट झाले आहे?" असे त्यांनी विचारले असता, काही जण बोलू लागले – "इतर कोणासाठीही नाही! आपले महाराज चक्रवर्ती राजाच्या कर्तव्यांचे पालन करणारे आहेत ना? हे त्यांच्यासाठीच प्रकट झाले आहे." त्यानंतर तो जनसमुदाय आणि इतर जो कोणी ते पाहत होता, ते सर्वजण त्या चक्ररत्नाच्या मागे मागे जाऊ लागले. आणि ते चक्ररत्न देखील जणू काही केवळ राजाच्या कल्याणासाठीच आपले आगमन झाले आहे हे दर्शवू इच्छित असल्यासारखे, नगरकोटच्या तटावरून सात वेळा नगराला प्रदक्षिणा घालून, राजाच्या अंतःपुराला प्रदक्षिणा घालून, अंतःपुराच्या उत्तर दिशेकडील सिंहगवाक्षाजवळ अशा ठिकाणी, जिथे गंध, पुष्प इत्यादींनी सहजपणे त्याची पूजा करणे शक्य व्हावे, अशा प्रकारे जणू काही आसावर स्थिर असल्यासारखे थांबले. Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ [Pg.155] mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvāna rañño khattiyassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न तिथे थांबले असता, खिडक्यांच्या फटींमधून आत प्रवेश करून, विविध रंगांच्या रत्नांच्या प्रकाशाने तळपणाऱ्या आणि महालाच्या आतील भागाला सुशोभित करणाऱ्या त्या प्रकाशकिरणांना पाहून, ते पाहण्याची तीव्र इच्छा राजाच्या मनात निर्माण झाली. त्याच्या सेवकांनीही प्रिय शब्दांची भेट घेऊन येत राजाला ही गोष्ट सांगितली. तेव्हा राजाचे शरीर अत्यंत प्रीती आणि आनंदाने पुलकित झाले. त्यांनी आपली मांडी सोडली, आसनावरून उठले आणि सिंहगवाक्षाजवळ जाऊन त्या चक्ररत्नाला पाहिले आणि विचार केला, "मी असे ऐकले आहे की..." इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे – "क्षत्रिय राजाने पाहून... पे... 'मी खरोखरच चक्रवर्ती राजा आहे का?'" त्यात "तो चक्रवर्ती राजा होतो" म्हणजे किती प्रमाणात चक्रवर्ती होतो? जरी चक्ररत्न आकाशात केवळ एक किंवा दोन बोटे वर उठून फिरू लागले, तरी तो चक्रवर्ती होतो. Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā. Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘abhivijānātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati, yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti. आता, त्याला गतिमान करण्यासाठी काय करावे हे दर्शवताना भगवंतांनी "त्यानंतर, भिक्खूहो..." इत्यादी वचन सांगितले. त्यात "आसनातून उठून" म्हणजे बसलेल्या आसनावरून उठून चक्ररत्नाच्या जवळ येणे. "कलश घेऊन" म्हणजे हत्तीच्या सोंडेसारखी तोटी असलेला सोन्याचा कलश डाव्या हाताने उचलून, (उजव्या हाताने) पाणी घेणे. "हे पूजनीय चक्ररत्न फिरू दे, हे पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवू दे!" "त्यानंतर लगेचच चक्रवर्ती राजा आपल्या चतुरंग सेनेसह..." कारण सर्व चक्रवर्ती राजांच्या बाबतीत, पाण्याने सिंचन करून "हे पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवू दे!" हे शब्द उच्चारल्याबरोबरच ते चक्ररत्न आकाशात उडून फिरू लागते, आणि ते फिरू लागण्याच्या क्षणीच तो राजा 'चक्रवर्ती' या नावाने ओळखला जातो. Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati, athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca. Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti. Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale [Pg.156] vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti. चक्ररत्न फिरू लागल्यावर, त्याचा पाठलाग करतच चक्रवर्ती राजा आपल्या श्रेष्ठ वाहनावर आरूढ होऊन आकाशात उड्डाण करतो. त्यानंतर छत्र, चामर इत्यादी हातात घेतलेले त्याचे सेवक आणि अंतःपुरातील लोकही (आकाशात जातात). त्यानंतर विविध प्रकारचे अंगरखे, चिलखत इत्यादींनी सुसज्ज असलेले, विविध शस्त्रास्त्रांच्या प्रकाशाने तळपणारे, उभारलेल्या ध्वज आणि पताकांनी सुशोभित झालेले, आपआपल्या सैन्यासह युवराज, सेनापती इत्यादी देखील आकाशात उडून राजालाच वेढून राहतात. राजकीय अधिकारी देखील लोकांच्या कल्याणासाठी नगराच्या रस्त्यांवरून दवंडी पिटवतात – "मित्रांनो, आपल्या राजासाठी चक्ररत्न प्रकट झाले आहे! आपापल्या वैभवानुसार स्वतःला सजवून आणि सुशोभित करून एकत्र जमा व्हा!" परंतु सामान्य जनता तर स्वभावतःच केवळ चक्ररत्नाचा आवाज ऐकूनच आपली सर्व कामे सोडून, गंध, पुष्प इत्यादी घेऊन एकत्र जमा होतेच. ते सर्वजण देखील आकाशात उडून राजालाच वेढून घेतात. कारण ज्याच्या मनात राजासोबत जाण्याची इच्छा निर्माण होते, तो आकाशातच स्थित होतो. अशा प्रकारे ती परिषद (समुदाय) बारा योजन लांब आणि रुंद असते. तिथे एकही माणूस जखमी शरीराचा किंवा मळकट कपडे घातलेला नसतो. कारण चक्रवर्ती राजाचा परिवार अत्यंत स्वच्छ आणि शुद्ध असतो. चक्रवर्ती राजाचा हा समुदाय आकाशातून जाताना जणू काही विद्याधरांचा समुदाय असल्यासारखा वाटतो, आणि तो इंद्रनील मण्याच्या जमिनीवर विखुरलेल्या रत्नांसारखा दिसतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यानंतर लगेचच चक्रवर्ती राजा आपल्या चतुरंग सेनेसह..." Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati, yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti, bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati. ते चक्ररत्न देखील झाडांच्या शेंड्यांवरून फार उंच नसलेल्या आकाशाच्या भागातून फिरत पुढे जाते, अशा प्रकारे की ज्यांना झाडांची फुले, फळे आणि पालवी हवी आहे, ते ती सहजपणे काढू शकतात, आणि जमिनीवर उभे असलेले लोक "हे महाराज आहेत, हे युवराज आहेत, हे सेनापती आहेत" असे ओळखू शकतात. उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये) ज्याला ज्या स्थितीने जाण्याची इच्छा असते, तो त्याच स्थितीने जातो. आणि चित्रकलेसारख्या कलांमध्ये निपुण असलेले लोक आपले आपापले काम करतच पुढे जातात. कारण ज्याप्रमाणे जमिनीवर, त्याचप्रमाणे त्यांची सर्व कामे आकाशातही यशस्वीपणे पार पडतात. अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजाच्या समुदायाला सोबत घेऊन, ते चक्ररत्न डाव्या बाजूला सुमेरू पर्वत सोडून, समुद्राच्या वरून ऐंशी हजार योजन विस्तार असलेल्या पूर्वविदेह द्वीपाकडे जाते. Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti, tena vuttaṃ ‘‘yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti. तेथे, जो भूभाग व्यासाने बारा योजने आणि परिघाने छत्तीस योजने विस्तारलेला, छावणी ठोकण्यास योग्य, अन्न व साधनसामग्री सहज उपलब्ध असणारा, सावली व पाण्याने समृद्ध, स्वच्छ, सपाट आणि रमणीय असतो, त्याच्या वरच्या भागात ते चक्ररत्न आकाशात जणू काही अक्षावर खिळल्यासारखे स्थिरावते. नंतर त्या संकेताने तो लोकसमुदाय खाली उतरून आपल्या इच्छेनुसार स्नान, भोजन इत्यादी सर्व नित्यकर्मे करत तेथे मुक्काम करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'भिक्खूहो, ज्या प्रदेशात ते चक्ररत्न स्थिरावते, तिथे चक्रवर्ती राजा आपल्या चतुरंग सेनेसह मुक्काम करतो.' Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamanubhāvo cakkaratanassa. अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजाने मुक्काम केला असता, तेथील जे राजे असतात, ते 'परचक्र आले आहे' असे ऐकूनही सैन्याची जमवाजमव करून युद्धाची तयारी करत नाहीत. चक्ररत्नाच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच असा कोणताही प्राणी नसतो, जो शत्रूभावाने राजाच्या विरुद्ध शस्त्र उचलण्याचे धाडस करू शकेल. हा चक्ररत्नाचाच प्रभाव आहे. Cakkānubhāvena hi tassa rañño,Arī asesā damathaṃ upenti; Arindamaṃ nāma narādhipassa,Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ. चक्राच्या प्रभावानेच त्या राजाचे सर्व शत्रू पूर्णपणे दमन पावतात. मानवांचा स्वामी असलेल्या त्या राजाला 'अरिंदम' (शत्रूंचे दमन करणारा) म्हटले जाते, आणि म्हणूनच त्याला त्याचे 'चक्र' असे म्हणतात. Tasmā [Pg.157] sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ehi kho mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti. Tena vuttaṃ ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya…pe… anusāsa mahārājāti. म्हणून ते सर्व राजे आपापल्या राज्यवैभवाच्या आणि संपत्तीच्या अनुरूप नजराणा घेऊन त्या चक्रवर्ती राजाकडे येतात आणि मस्तक नमवून, आपल्या मुकुटातील रत्नांच्या प्रकाशाने त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन करत (चरणपूजा करत), 'यावे, महाराज!' इत्यादी शब्दांनी त्यांचे स्वागत करून 'आम्ही काय सेवा करावी?' असे विचारत त्यांच्या आज्ञेत राहतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'भिक्खूहो, जे कोणी पूर्वेकडील... पे... महाराज, आम्हाला उपदेश करा (असे म्हणतात).' Tattha svāgatanti suāgamanaṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti. Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano, tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathāti. तेथे 'स्वागतं' म्हणजे सु-आगमन (चांगले येणे). कारण एखादी व्यक्ती आली असता लोक दुःखी होतात आणि ती निघून गेली असता आनंदित होतात. तर एखादी व्यक्ती आली असता लोक आनंदित होतात आणि ती निघून गेली असता दुःखी होतात. आपण असे आहात की ज्यांच्या येण्याने आनंद होतो आणि जाण्याने दुःख होते; म्हणून 'आपले येणे हे सु-आगमन आहे' असे म्हटले गेले आहे. असे म्हटले असता, चक्रवर्ती राजा 'मला दरवर्षी एवढा कर द्या' असेही म्हणत नाही, किंवा दुसऱ्याची संपत्ती हिरावून घेऊन ती इतर कोणाला देत नाही. उलट, आपल्या धर्मराज पदाला साजेसा अशा प्रज्ञेने प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींच्या दोषांचे परीक्षण करून, प्रेमळ आणि मधुर आवाजात—'हे प्रियजनांनो, पहा! प्राणातिपात (जीवहिंसा) हा जर आचरला, वाढवला आणि वारंवार केला, तर तो नरकात नेणारा ठरतो,' अशा पद्धतीने धम्म उपदेश करून 'जीवांची हत्या करू नये' इत्यादी उपदेश करतो. म्हणूनच म्हटले आहे— 'चक्रवर्ती राजा असे म्हणाला: जीवांची हत्या करू नये... पे... आणि न्याय्य मार्गाने मिळालेल्या संपत्तीचा उपभोग घ्यावा.' Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti. Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissanti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ‘‘ye kho pana, bhikkhave’’tiādimāha. पण काय सर्वच लोक राजाचा हा उपदेश स्वीकारतात का? स्वतः बुद्धांचाही उपदेश सर्व लोक स्वीकारत नाहीत, मग राजाचा उपदेश काय स्वीकारणार? म्हणून जे बुद्धिमान आणि समजूतदार आहेत, तेच तो स्वीकारतात. परंतु सर्व जण त्याचे अनुयायी बनतात. म्हणूनच भगवंतांनी 'भिक्खूहो, जे कोणी...' इत्यादी म्हटले आहे. Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya [Pg.158] pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ, nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati. नंतर ते चक्ररत्न, अशा प्रकारे पूर्वविदेहवासीयांना उपदेश दिल्यानंतर आणि सकाळची न्याहारी झाल्यावर, चक्रवर्तीच्या प्रभावाने आकाशात उडून पूर्व समुद्रात प्रवेश करते. आणि जसे जसे ते प्रवेश करते, तसे तसे, विषाचा वास घेऊन फणा आकुंचन पावलेल्या नागराजाप्रमाणे, लाटांचा विस्तार आकुंचन पावून खाली जाणारे महासागराचे पाणी एक योजन मागे हटून समुद्राच्या आत वैडूर्य मण्याच्या भिंतीसारखे उभे राहते. आणि त्याच क्षणी, त्या राजाचे पुण्यवैभव पाहण्याची इच्छा असल्यासारखे, महासागराच्या तळाशी विखुरलेली विविध रत्ने तिथून तिथून येऊन त्या जागेला भरून टाकतात. नंतर ती राजपरिषद विविध रत्नांनी भरलेला तो महासागराचा तळ पाहून आपल्या आवडीनुसार पदरात इत्यादींमध्ये ती रत्ने गोळा करते. परिषदेने आपल्या इच्छेनुसार रत्ने घेतल्यानंतर ते चक्ररत्न मागे फिरते. ते मागे फिरत असताना, परिषद पुढे असते, मध्ये राजा असतो आणि शेवटी चक्ररत्न असते. ते महासागराचे पाणी देखील चक्ररत्नाच्या वैभवाने मोहित झाल्यासारखे आणि त्याच्या विरहाचा वियोग सहन न झाल्यासारखे, चक्राच्या कडांच्या टोकापर्यंत स्पर्श करत सतत मागे मागे येते. 257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Tena vuttaṃ atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti. Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. २५७. अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजा पूर्व समुद्रापर्यंतच्या पूर्वविदेह द्वीपाला जिंकून, दक्षिण समुद्रापर्यंतच्या जंबुद्वीपाला जिंकण्याची इच्छा धरून, चक्ररत्नाने दाखवलेल्या मार्गाने दक्षिण समुद्राच्या दिशेने जातो. म्हणूनच म्हटले आहे— 'भिक्खूहो, नंतर ते चक्ररत्न पूर्व समुद्रात प्रवेश करून, तिथून बाहेर पडून दक्षिण दिशेकडे मार्गक्रमण करते.' अशा प्रकारे मार्गक्रमण करणाऱ्या त्या चक्ररत्नाची गतीची पद्धत, सैन्याची छावणी ठोकणे, विरोधी राजांचे येणे, त्यांना उपदेश देणे, दक्षिण समुद्रात प्रवेश करणे, समुद्राच्या पाण्याचे मागे हटणे आणि रत्ने गोळा करणे, हे सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावे. Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati. दहा हजार योजने विस्तार असलेल्या त्या जंबुद्वीपाला जिंकून, दक्षिण समुद्रातून बाहेर पडून, सात हजार योजने विस्तार असलेल्या अपरगोयान द्वीपाला जिंकण्यासाठी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाऊन, त्यालाही समुद्राच्या मर्यादेपर्यंत जिंकून, पश्चिम समुद्रातून बाहेर पडून, आठ हजार योजने विस्तार असलेल्या उत्तरकुरु द्वीपाला जिंकण्यासाठी त्याचप्रमाणे जाऊन, त्यालाही समुद्राच्या मर्यादेपर्यंत जिंकून, उत्तर समुद्रातून बाहेर पडतो. Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati. एवढ्याने चक्रवर्ती राजाने चार समुद्रांच्या मर्यादेपर्यंतच्या पृथ्वीचे आधिपत्य प्राप्त केलेले असते. तो अशा प्रकारे सर्व शत्रूंना जिंकलेला राजा आपल्या राज्यवैभवाची समृद्धी पाहण्यासाठी आपल्या परिवारासह वर आकाशात उडून, जणू काही पूर्ण उमललेल्या कमळ, उत्पल आणि पुंडरीकांच्या वनांनी सुशोभित असलेले चार नैसर्गिक तलाव पाहत असल्यासारखे, प्रत्येकी पाचशे पाचशे लहान बेटांनी वेढलेले चार महाद्वीप पाहून, चक्ररत्नाने दाखवलेल्या मार्गानेच अनुक्रमे आपल्या राजधानीत परत येतो. नंतर ते चक्ररत्न अंतःपुराच्या प्रवेशद्वाराला सुशोभित करत असल्यासारखे तेथे स्थिरावते. Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati. Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न प्रस्थापित झाल्यावर, राजाच्या अंतःपुरात मशालींची किंवा दिव्यांची काहीही आवश्यकता नसते; चक्ररत्नाचा प्रकाशच रात्रीचा अंधार नष्ट करतो. परंतु, ज्यांना रात्री अंधाराची आवश्यकता असते, त्यांच्यासाठी अंधारच राहतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'दक्षिण समुद्रात प्रवेश करून... पे... अशा प्रकारचे चक्ररत्न प्रकट होते.' Hatthiratanavaṇṇanā हत्तीरत्नाचे वर्णन 258. Evaṃ [Pg.159] pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdati, athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṃ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṃ padese patiṭṭhāti. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati, uposathakulā sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘uposatho nāgarājā’’ icceva āgacchati. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ sutte vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati, na itaresaṃ. Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha tiṭṭhati. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… nāgarājāti. २५८. अशा प्रकारे चक्ररत्न प्रकट झाल्यावर, त्या चक्रवर्ती राजाचे अमात्य नेहमीच्या मंगल हत्तीच्या राहण्याची जागा स्वच्छ करून, ती हरिचंदन इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी लिंपून घेतात. खाली विविध रंगांची सुगंधी फुले पसरवून आणि वर सोन्याच्या ताऱ्यांच्या मध्ये-मध्ये सुंदर फुलांच्या माळांनी सुशोभित केलेले छत बांधून, देवविमानाप्रमाणे ती जागा सजवतात आणि म्हणतात, 'हे देव! अशा प्रकारच्या हत्तीरत्नाच्या आगमनाचे चिंतन करावे.' तो राजा पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच महादान देऊन, शील ग्रहण करून, त्या पुण्यसंपत्तीचे चिंतन करत बसतो. तेव्हा त्याच्या पुण्याच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन, छद्दंत कुळातील किंवा उपोसथ कुळातील, त्या विशेष आदराचा उपभोग घेण्याची इच्छा असणारा, उगवत्या सूर्यबिंबाप्रमाणे लाल पाय, मान व मुखाने सुशोभित असलेले अत्यंत पांढरे शुभ्र शरीर असलेला, सात ठिकाणी जमिनीला स्पर्श करणारा, सुगठित अंगप्रत्यंग असलेला, उमललेल्या लाल कमळासारखे सुंदर मुख असलेला, ऋद्धीमान, योग्याप्रमाणे आकाशातून गमन करण्यास समर्थ असलेला आणि मनःशिल चूर्णाने रंगवलेल्या कडा असलेल्या चांदीच्या पर्वतासारखा दिसणारा एक श्रेष्ठ हत्ती त्या ठिकाणी येऊन उभा राहतो. तो छद्दंत कुळातून येत असल्यास सर्वात लहान येतो, आणि उपोसथ कुळातून येत असल्यास सर्वात मोठा येतो. परंतु पाळीमध्ये 'उपोसथ नागराज' असेच आले आहे. तो हा नागराज, चक्रवर्तीच्या कर्तव्यांचे पालन करणाऱ्या आणि सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने चिंतन करणाऱ्या चक्रवर्ती राजांकडेच येतो, इतरांकडे नाही. तो स्वतःच नेहमीच्या मंगल हत्तीच्या ठिकाणी येतो आणि त्या मंगल हत्तीला बाजूला सारून स्वतः तेथे उभा राहतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'पुन्हा, भिक्खूहो... पे... नागराज.' Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturitaṃ āgantvā taṃ disvā pasannacitto ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati, rājā taṃ abhiruhitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṃ gamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṃ abhilaṅghati, tato cakkacārikāya vuttanayeneva [Pg.160] sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati, evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Tena vuttaṃ disvāna rañño cakkavattissa…pe… evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavatīti. अशा प्रकारे प्रकट झालेल्या त्या हत्तीरत्नाला पाहून हत्तीचे रक्षक इत्यादी अत्यंत आनंदित होऊन वेगाने राजाकडे जातात आणि ही वार्ता सांगतात. राजा घाईघाईने येतो आणि त्याला पाहून प्रसन्न चित्ताने विचार करतो, 'अरे! हे हत्तीचे वाहन किती सुंदर आहे, जर हे प्रशिक्षित झाले तर किती चांगले होईल!' असे विचार करत तो आपला हात पुढे करतो. तेव्हा तो हत्ती घरातील पाळीव गाईच्या वासराप्रमाणे आपले कान खाली पाडून, आपली सौम्यता दाखवत राजाजवळ येतो. राजा त्यावर आरूढ होण्याची इच्छा करतो. तेव्हा त्याचे सेवक राजाचा अभिप्राय जाणून त्या हत्तीरत्नाला सोन्याच्या ध्वजांनी व सोन्याच्या अलंकारांनी सजवून आणि सोन्याच्या जाळीने आच्छादित करून राजाजवळ आणतात. राजा त्याला खाली न बसवता, सप्त रत्नमयी शिडीने त्यावर चढून आकाशात गमन करण्याची इच्छा करतो. त्याच्या मनात हा विचार येताच, तो गजराज राजहंसाप्रमाणे इंद्रनीलमणीच्या प्रकाशाने चमकणाऱ्या निळ्या आकाशात झेप घेतो. त्यानंतर चक्ररत्नाच्या प्रवासाच्या वेळी सांगितलेल्या पद्धतीनेच सर्व राजपरिषद त्याच्या मागे जाते. अशा प्रकारे राजा आपल्या परिवारासह सकाळच्या न्याहारीच्या आधीच संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा करून राजधानीत परत येतो. अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजाचे हत्तीरत्न महाऋद्धीमान असते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'चक्रवर्ती राजाला पाहून... पे... अशा प्रकारचे हत्तीरत्न प्रकट होते.' Assaratanavaṇṇanā अश्वरत्नाचे वर्णन Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānasakkāro samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṃ samanussarati, athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā puna caparantiādimāha. अशा प्रकारे हत्तीरत्न प्रकट झाल्यावर, त्या चक्रवर्ती राजाचे सेवक नेहमीच्या मंगल घोड्याच्या राहण्याची जागा स्वच्छ व सपाट करून आणि ती सजवून, पूर्वीच्या पद्धतीनेच राजाच्या मनात त्याच्या आगमनाच्या चिंतनाचा उत्साह निर्माण करतात. तो राजा पूर्वीच्या पद्धतीनेच दान व सत्कार करून, शील ग्रहण करून प्रासादाच्या छतावर बसून आपल्या पुण्यसंपत्तीचे स्मरण करतो. तेव्हा त्याच्या पुण्याच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन, सिंधव कुळातील, शरद ऋतूत विजेच्या लतेने वेढलेल्या पांढऱ्या ढगांच्या समूहासारखा तेजस्वी असलेला, लाल पाय आणि लाल मुख असलेला, चंद्रप्रकाशाच्या समूहासारखे स्वच्छ, मऊ आणि सुगठित शरीर असलेला, कावळ्याच्या मानेप्रमाणे किंवा इंद्रनीलमणीप्रमाणे काळ्या रंगाचे डोके असल्यामुळे 'काळशीर्ष' असलेला, व्यवस्थित कापून ठेवल्यासारखे, मुंज गवतासारखे मऊ, गोल, सरळ आणि स्वच्छ आयाळ असल्यामुळे 'मुंजकेश' असलेला, आकाशातून उडणारा 'वलाहक' नावाचा अश्वरत्न येऊन त्या ठिकाणी उभा राहतो. उर्वरित सर्व वर्णन हत्तीरत्नाच्या वर्णनाप्रमाणेच समजावे. अशा प्रकारच्या अश्वरत्नाचा संदर्भ देऊन भगवंतांनी 'पुन्हा, भिक्खूहो...' इत्यादी म्हटले आहे. Maṇiratanavaṇṇanā मणिरत्नाचे वर्णन Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamappamāṇaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ, vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ[Pg.161], te te ca sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti divāti maññamānā. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… maṇiratanaṃ pātubhavatīti. अशा प्रकारे अश्वरत्न प्रकट झाल्यावर, त्या चक्रवर्ती राजाकडे चार हात लांब, गाडीच्या चाकाच्या नाभीच्या आकाराचे, दोन्ही टोकांना मध्यभागापासून निघालेल्या अत्यंत शुद्ध मोत्यांच्या माळांनी आणि दोन सोन्याच्या कमळांनी सुशोभित केलेले, चौऱ्याऐंशी हजार मण्यांच्या परिवाराने वेढलेले आणि तारागणांनी वेढलेल्या पौर्णिमेच्या चंद्राच्या शोभेला जणू मागे टाकणारे असे मणिरत्न वेपुल्ल पर्वतावरून येते. अशा प्रकारे आलेल्या त्या मणिरत्नाला मोत्यांच्या जाळीत ठेवून, बांबूच्या साहाय्याने साठ हात उंच आकाशात टांगले असता, रात्रीच्या वेळी चहूबाजूला एक योजन अंतरापर्यंत त्याचा प्रकाश पसरतो, ज्या प्रकाशामुळे तो सर्व परिसर पहाटेच्या वेळसारखा प्रकाशमान होतो. त्यामुळे शेतकरी शेतीची कामे, व्यापारी दुकाने उघडणे आणि विविध कारागीर आपापली कामे दिवस उजाडला आहे असे समजून करू लागतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'पुन्हा, भिक्खूहो... पे... मणिरत्न प्रकट होते.' Itthiratanavaṇṇanā स्त्रीरत्नाचे वर्णन Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā. अशा प्रकारे मणिरत्न प्रकट झाल्यावर, त्या चक्रवर्ती राजाला इंद्रियसुखाच्या विशेष प्राप्तीचे कारण असणारे स्त्रीरत्न प्रकट होते. एकतर मद्र राजाच्या कुळातून त्याच्यासाठी पट्टराणी आणली जाते किंवा उत्तरकुरु देशातून त्याच्या पुण्याच्या प्रभावाने ती स्वतःच येते. तिच्या इतर गुणांची समृद्धी 'पुन्हा, भिक्खूहो, चक्रवर्ती राजाला स्त्रीरत्न प्रकट होते, जे अत्यंत रूपवान, दर्शनीय असते...' इत्यादी पद्धतीने पाळीमध्येच सविस्तरपणे आलेली आहे. Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānā ca somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā, pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati, devānaṃ atidūraṃ niccharati, tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti. त्यात (पुनचपरं भिक्खवे इत्यादी पाठात) तिच्या (स्त्रीरत्नाच्या) अवयवांच्या आकाराच्या परिपूर्णतेमुळे तिचे रूप अधिक (अतिशय सुंदर) आहे, म्हणून ती 'अभिरूपा' होय. ती दिसली असता डोळ्यांना तृप्त करते, म्हणून इतर कामांचे विक्षेप सोडूनही ती पाहण्यासारखी आहे, म्हणून ती 'दर्शनीया' होय. ती दिसली असता प्रसन्नतेमुळे (दुसऱ्यांच्या) मनाला प्रसन्न करते, म्हणून ती 'प्रासादिका' होय. 'परमाय' म्हणजे अशा प्रकारे प्रसन्नता आणणारी असल्यामुळे 'उत्तम' (सर्वश्रेष्ठ). 'वण्णपोक्खरताय' म्हणजे वर्णाच्या (रंगाच्या) सुंदरतेने. 'समन्नागता' म्हणजे युक्त असलेली. किंवा, ती अतिशय उंच नाही आणि अतिशय बुटकीही नाही, म्हणून ती 'अभिरूपा' आहे; ती अतिशय हडकुळी नाही आणि अतिशय जाडही नाही, म्हणून ती 'दर्शनीया' आहे; ती अतिशय काळी नाही आणि अतिशय गोरी नाही, म्हणून ती 'प्रासादिका' आहे. ती मानवी वर्णाचे (रंगाचे) अतिक्रमण करून दिव्य वर्णापर्यंत न पोहोचलेली असल्यामुळे 'परम वर्णपोक्खरतेने' (उत्कृष्ट अंगकांतीने) युक्त आहे. कारण मनुष्यांच्या शरीराची कांती बाहेर पडत नाही, देवांची कांती अतिशय दूरपर्यंत पसरते; परंतु त्या स्त्रीरत्नाच्या शरीराची कांती बारा हातांच्या प्रमाणातील प्रदेशाला प्रकाशित करते. Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusaṃ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. 'नातिदीघा' इत्यादींमध्ये तिच्या पहिल्या जोडीने उंचीची समृद्धी, दुसऱ्या जोडीने शरीराच्या घेराची समृद्धी आणि तिसऱ्या जोडीने वर्णाची (रंगाची) समृद्धी सांगितली आहे. किंवा या सहा पदांनी शरीराच्या विकृतीचा अभाव सांगितला आहे, आणि 'अतिक्कन्ता मानुसं वण्णं' (मानवी वर्णाचे अतिक्रमण केलेली) या पाठाने शरीराची समृद्धी सांगितली आहे. Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavihatassa tūlapicuno vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati. 'तुलपिचुनो वा कप्पासपिचुनो वा' म्हणजे तुपात बुडवून ठेवलेल्या आणि शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसाच्या किंवा सुताच्या पुंजक्यासारखा तिच्या शरीराचा स्पर्श असतो. 'शीते' म्हणजे राजाला थंडीच्या काळात (तिचा स्पर्श उष्ण होतो). 'उण्हे' म्हणजे राजाला उष्णतेच्या काळात (तिचा स्पर्श शीतल होतो). 'चन्दनगन्धो' म्हणजे नेहमीच चांगल्या प्रकारे वाटलेल्या, ताज्या आणि चार प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी युक्त अशा हरिचंदनाचा सुगंध तिच्या शरीरातून दरवळतो. 'उप्पलगन्धो' म्हणजे हसताना किंवा बोलताना तिच्या मुखातून बाहेर पडणारा, नुकत्याच उमललेल्या निळ्या कमळासारखा अतिशय सुगंधी वास दरवळतो. Evaṃ [Pg.162] rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi devāti tassa kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ, tadeva vadatīti piyavādinī. अशा प्रकारे रूप, स्पर्श आणि सुगंधाच्या समृद्धीने युक्त असलेल्या तिच्या शरीर-समृद्धीला अनुरूप असे तिचे आचरण दाखवण्यासाठी 'तं खो पन' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, राजाला पाहून बसलेल्या आसनावरून जणू आगीने पोळल्यासारखी सर्वात आधी उठते, म्हणून ती 'पुब्बुट्ठायिनी' (आधी उठणारी) होय. तो (राजा) बसला असता, त्या राजाला ताडाच्या पंख्याने वारा घालणे इत्यादी सेवा करून नंतर बसते, म्हणून ती 'पच्छानिपातिनी' (नंतर बसणारी) होय. 'हे देवा (महाराज), मी काय करू?' असे विचारून त्याच्या कामाची आज्ञा स्वीकारते, म्हणून ती 'किंकारपटिस्साविनी' (आज्ञाधारक) होय. राजाच्या मनाला आवडणारेच आचरण करते, म्हणून ती 'मनापचारिनी' (मनपसंत वागणारी) होय. जे राजाला प्रिय असते, तेच बोलते, म्हणून ती 'पियवादिनी' (प्रियवादिनी) होय. Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva, na sāṭheyyenāti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati, aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthetīti vuttaṃ hoti. Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva ‘‘atikkantā mānusaṃ vaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā. Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā. Tenāha evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavatīti. आता, तिचे हे आचरण केवळ शुद्ध भावानेच असते, कपटाने नाही, हे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'तं खो पन' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'नो अतिचरति' म्हणजे ती मर्यादा ओलांडून वागत नाही, दुसऱ्या पुरुषाची मनानेही इच्छा करत नाही, असा अर्थ आहे. त्यात तिच्या सुरुवातीला 'अभिरूपा' इत्यादी आणि शेवटी 'पुब्बुट्ठायिनी' इत्यादी जे गुण सांगितले आहेत, ते तिचे स्वाभाविक गुणच आहेत. परंतु 'अतिक्कन्ता मानुसं वण्णं' इत्यादी गुण चक्रवर्ती राजाच्या पुण्याचा आश्रय घेऊन, चक्ररत्नाच्या प्रादुर्भावापासून सुरू होऊन, पूर्वकर्माच्या प्रभावाने उत्पन्न होतात, असे समजावे. किंवा अभिरूपता इत्यादी गुण देखील चक्ररत्नाच्या प्रादुर्भावापासून सर्व प्रकारे परिपूर्ण होतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—'अशा प्रकारचे स्त्रीरत्न प्रकट होते.' Gahapatiratanavaṇṇanā गृहपतिरत्न वर्णन Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhappavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti, cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyaṃ yojanabbhantare nidhiṃ passati. So taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavatīti. अशा प्रकारे स्त्रीरत्न प्रकट झालेल्या चक्रवर्ती राजाच्या धनाने करावयाच्या कामांचे व्यवहार सुखाने चालण्यासाठी गृहपतिरत्न प्रकट होते. तो स्वभावानेच अतिशय श्रीमंत आणि श्रीमंत कुळात जन्मलेला, राजाच्या धनसंचयाची वृद्धी करणारा श्रेष्ठी गृहपती असतो. चक्ररत्नाच्या प्रभावासह त्याच्या पूर्वकर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न झालेले दिव्यचक्षू प्रकट होतात, ज्याच्याद्वारे तो जमिनीच्या आत एक योजन अंतरावरील गुप्त धन पाहू शकतो. तो ती समृद्धी पाहून प्रसन्न चित्ताने राजाकडे जातो आणि राजाला धनाने निमंत्रित करून धनाने करावयाची सर्व कामे पूर्ण करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—'पुन्हा दुसरे, भिक्खूंनो... पे... अशा प्रकारचे गृहपतिरत्न प्रकट होते.' Pariṇāyakaratanavaṇṇanā परिणायकरत्न वर्णन Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti[Pg.163]. Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī, rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṃ samattho hoti. Sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pātubhavatīti. Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ. अशा प्रकारे गृहपतिरत्न प्रकट झालेल्या चक्रवर्ती राजाची सर्व कामे व्यवस्थापित करण्यास समर्थ असे परिणायकरत्न प्रकट होते. तो राजाचा ज्येष्ठ पुत्रच असतो. तो स्वभावानेच पंडित, चतुर आणि कुशाग्र बुद्धीचा असतो. राजाच्या पुण्याच्या प्रभावाचा आश्रय घेऊन, त्याच्या स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावाने त्याला परचित्तज्ञान उत्पन्न होते, ज्याच्याद्वारे तो बारा योजनेच्या परिघातील राजपरिवाराच्या मनातील विचार जाणून राजाच्या अहिताच्या आणि हिताच्या गोष्टी निश्चित करण्यास समर्थ होतो. तो देखील आपला तो प्रभाव पाहून प्रसन्न चित्ताने राजाला सर्व कामांच्या मार्गदर्शनासाठी निमंत्रित करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—'पुन्हा दुसरे... पे... परिणायकरत्न प्रकट होते.' त्यात 'ठपेतब्बं ठपेतुं' म्हणजे त्या त्या पदावर नियुक्त करण्यास योग्य असलेल्याला नियुक्त करणे. 259. Samavepākiniyātiādi heṭṭhā vuttameva. २५९. 'समवेपाकिनिया' इत्यादी पूर्वीच स्पष्ट केले आहे. 260. Kaṭaggahenāti jayaggāhena. Mahantaṃ bhogakkhandhanti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni. Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati, tato manussalokaṃ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṃ nibbattati, tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २६०. 'कटग्गहेन' म्हणजे विजयाच्या प्राप्तीने. 'महन्तं भोगक्खन्धं' म्हणजे एकाच वेळी दोन किंवा तीन लाख (धनाची प्राप्ती). 'केवला परिपूरा पण्डितभूमी' म्हणजे पंडित मनुष्य तीन सुचरितांचे पालन करून स्वर्गात उत्पन्न होतो, तिथून मनुष्यलोकात येताना उत्तम कुळ, रूप आणि भोगाच्या समृद्धीमध्ये जन्म घेतो, तिथे राहून पुन्हा तीन सुचरितांचे पालन करून पुन्हा स्वर्गात उत्पन्न होतो; ही संपूर्ण परिपूर्ण पंडिताची भूमी आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बालपंडित सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 10. Devadūtasuttavaṇṇanā १०. देवदूत सुत्त वर्णन 261. Evaṃ me sutanti devadūtasuttaṃ. Tattha dve agārātiādi assapurasutte vitthāritameva. २६१. 'एवं मे सुतं' इत्यादी देवदूत सुत्त आहे. त्यात 'द्वे अगारा' इत्यादी अस्सपुर सुत्तात सविस्तर स्पष्ट केले आहे. 262. Nirayaṃ upapannāti bhagavā katthaci nirayato paṭṭhāya desanaṃ devalokena osāpeti, katthaci devalokato paṭṭhāya nirayena osāpeti. Sace saggasampattiṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, nirayadukkhaṃ ekadesato katheti, tiracchānayonidukkhaṃ pettivisayadukkhaṃ manussalokasampattiṃ ekadesato katheti, saggasampattimeva vitthāreti. Sace nirayadukkhaṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, devalokamanussalokesu [Pg.164] sampattiṃ tiracchānayonipettivisayesu ca dukkhaṃ ekadesato katheti, nirayadukkhameva vitthāreti. So imasmiṃ sutte nirayadukkhaṃ vitthāretukāmo, tasmā devalokato paṭṭhāya desanaṃ nirayena osāpeti. Devalokamanussalokasampattiyo tiracchānayonipettivisayadukkhāni ca ekadesato kathetvā nirayadukkhameva vitthārena kathetuṃ tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālātiādimāha. २६२. ‘निरयात उत्पन्न झाले’ यावर, भगवान काही ठिकाणी निरयापासून (नरकापासून) सुरुवात करून देवलोकावर देशना समाप्त करतात, तर काही ठिकाणी देवलोकापासून सुरुवात करून निरयावर समाप्त करतात. जर त्यांना स्वर्गसंपत्तीचा विस्तार करून सांगण्याची इच्छा असेल, तर ते निरयदुःख एका अंशाने (थोडक्यात) सांगतात, तिर्यंचयोनीचे दुःख, प्रेतलोकाचे दुःख आणि मनुष्यलोकाची संपत्ती एका अंशाने सांगतात, आणि स्वर्गसंपत्तीचाच विस्तार करतात. जर त्यांना निरयदुःखाचा विस्तार करून सांगण्याची इच्छा असेल, तर ते देवलोक व मनुष्यलोकातील संपत्ती आणि तिर्यंचयोनी व प्रेतलोकातील दुःख एका अंशाने सांगतात, आणि केवळ निरयदुःखाचाच विस्तार करतात. ते (भगवान) या सुत्तात निरयदुःखाचा विस्तार करू इच्छितात, म्हणून त्यांनी देवलोकापासून सुरुवात करून देशना निरयावर समाप्त केली आहे. देवलोक व मनुष्यलोकाची संपत्ती आणि तिर्यंचयोनी व प्रेतलोकाचे दुःख एका अंशाने बाजूला ठेवून (थोडक्यात सांगून), केवळ निरयदुःखाचेच विस्ताराने कथन करण्यासाठी त्यांनी ‘भिक्खूंनो, त्याला ते निरयपाल...’ इत्यादी वचन सांगितले. Tattha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā, atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. Yamassa raññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā, ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā. Na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. Nāddasanti attano santike pesitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati. Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā sallakkhāpetukāmo ambhotiādimāha. त्यामध्ये काही थेर म्हणतात की, ‘निरयपाल (नरक रक्षक) नावाचे कोणी नसतात, यंत्राच्या पुतळ्याप्रमाणे कर्मच यातना घडवून आणते.’ त्यांचे हे मत ‘निरयात निरयपाल आहेत का? होय, आहेत, आणि यातना देणारेही आहेत’ इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात (कथावत्थूमध्ये) खोडून काढलेच आहे. कारण ज्याप्रमाणे मनुष्यलोकात शिक्षा देणारे (वधकर्ते) असतात, त्याचप्रमाणे निरयात निरयपाल असतात. ‘यम राजाचे’ म्हणजे यमराज नावाचा वैमानिक प्रेतराज होय, जो एका वेळी दिव्य विमानामध्ये दिव्य कल्पवृक्ष, दिव्य उद्यान, दिव्य नाटक इत्यादी संपत्तीचा उपभोग घेतो, आणि दुसऱ्या वेळी कर्माच्या विपाकाचा (दुःखाचा) अनुभव घेतो; तो एक धार्मिक राजा आहे. आणि हा केवळ एकच नसतो, तर चारही दारांवर चार जण (यमराज) असतात. ‘पाहिले नाही’ हे वचन तो (निरयात पडलेला मनुष्य) स्वतःच्या जवळ पाठवलेल्या कोणत्याही देवदूताचा अभाव लक्षात घेऊन बोलतो. तेव्हा यमराज ‘हा माझ्या बोलण्याचा अर्थ समजत नाही’ असे जाणून, त्याला समजवून देण्याच्या इच्छेने ‘अरे माणसा!’ इत्यादी म्हणाले. Jātidhammoti jātisabhāvo, aparimutto jātiyā, jāti nāma mayhaṃ abbhantareyeva atthīti. Parato jarādhammotiādīsupi eseva nayo. ‘जातिधम्मा’ (जन्मस्वभावाचा) म्हणजे जन्म घेण्याचा स्वभाव असलेला, जन्मापासून मुक्त न झालेल्या; ‘जन्म’ नावाचा स्वभाव माझ्या आतच विद्यमान आहे. पुढे ‘जराधम्मा’ (जरास्वभावाचा) इत्यादी शब्दांमध्येही हाच नियम समजावा. 263. Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvāti ettha daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha, bho, mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nhāyituṃ na sakkomi, ahaṃ kiliṭṭhagattomhi, nhāpetha manti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto, vacanattho pana maghadevasutte vuttova. २६३. ‘पहिल्या देवदूताविषयी विचारपूस करून’ यामध्ये लहान बालक अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणत असतो— ‘पहा, लोकांनो! तुमच्यासारखेच मलाही हातपाय आहेत, परंतु मी माझ्याच मलमूत्रात पडलेला आहे, स्वतःच्या बळावर उठून स्नान करू शकत नाही, माझे शरीर मळाने माखलेले आहे, आणि मला आंघोळ घाला असे बोलूही शकत नाही; जन्मापासून मुक्त न झाल्यामुळे माझी अशी अवस्था झाली आहे. केवळ मीच नव्हे, तर तुम्हीही जन्मापासून मुक्त झालेले नाही. ज्याप्रमाणे माझ्यावर हा जन्म आला आहे, त्याचप्रमाणे तुमच्यावरही पुन्हा जन्म येईल, म्हणून तो जन्म येण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळेच तो ‘देवदूत’ ठरतो. ‘देवदूत’ या शब्दाचा अर्थ मघदेव सुत्तात सांगितलेलाच आहे. Dutiyaṃ [Pg.165] devadūtanti etthāpi jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavanasampanno, tassa me tā balajavanasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. ‘दुसऱ्या देवदूताविषयी’ यामध्येही वृद्धत्वाने जर्जर झालेला मनुष्य अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणत असतो— ‘पहा, लोकांनो! मीसुद्धा तुमच्यासारखाच तरुण होतो, मांड्यांचे बळ, बाहूंचे बळ आणि चपळतेने युक्त होतो. अशा माझ्या त्या बळ आणि चपळतेच्या शक्ती आता नाहीशा झाल्या आहेत, माझे हातपाय असूनही ते हातपायांचे काम करू शकत नाहीत; वृद्धत्वापासून मुक्त न झाल्यामुळे माझी अशी अवस्था झाली आहे. केवळ मीच नव्हे, तर तुम्हीही वृद्धत्वापासून मुक्त झालेले नाही. ज्याप्रमाणे माझ्यावर हे वृद्धत्व आले आहे, त्याचप्रमाणे तुमच्यावरही वृद्धत्व येईल, म्हणून ते वृद्धत्व येण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळेच तो ‘देवदूत’ ठरतो. Tatiyaṃ devadūtanti etthāpi gilānasatto atthato eva vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākaṃ byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. ‘तिसऱ्या देवदूताविषयी’ यामध्येही आजारी मनुष्य अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणत असतो— ‘पहा, लोकांनो! मीसुद्धा तुमच्यासारखाच निरोगी होतो, तो मी आता व्याधीने (आजाराने) ग्रस्त झालो आहे, स्वतःच्याच मलमूत्रात पडलो आहे, उठूही शकत नाही, माझे हातपाय असूनही ते हातपायांचे काम करू शकत नाहीत; व्याधीपासून मुक्त न झाल्यामुळे माझी अशी अवस्था झाली आहे. केवळ मीच नव्हे, तर तुम्हीही व्याधीपासून मुक्त झालेले नाही. ज्याप्रमाणे माझ्यावर ही व्याधी आली आहे, त्याचप्रमाणे तुमच्यावरही व्याधी येईल, म्हणून ती व्याधी येण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळेच तो ‘देवदूत’ ठरतो. 265. Catutthaṃ devadūtanti ettha pana kammakāraṇā vā devadūtāti kātabbā kammakāraṇikā vā. Tattha pana kammakāraṇapakkhe bāttiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenete devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākaraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā. २६५. ‘चौथ्या देवदूताविषयी’ यामध्ये कर्माच्या यातना किंवा शिक्षा देणारे (जल्लाद) यांना देवदूत मानावे. त्यामध्ये कर्माच्या यातनांच्या बाजूने विचार केला तर, प्रथम बत्तीस प्रकारच्या यातना अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणतात— ‘आम्ही उत्पन्न होताना झाडांवर किंवा दगडांवर उत्पन्न होत नाही, तर तुमच्यासारख्यांच्या शरीरावरच उत्पन्न होतो, म्हणून आम्ही उत्पन्न होण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळे त्या यातना ‘देवदूत’ ठरतात. शिक्षा देणारे (जल्लाद) देखील अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणतात— ‘आम्ही बत्तीस प्रकारच्या यातना देताना त्या झाडांवर वगैरे देत नाही, तर तुमच्यासारख्या प्राण्यांवरच देतो, म्हणून आम्ही तुमच्यावर यातना करण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळे ते शिक्षा देणारे देखील ‘देवदूत’ ठरतात. 266. Pañcamaṃ devadūtanti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi [Pg.166] maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. २६६. ‘पाचव्या देवदूताविषयी’ यामध्ये मृतदेह अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणत असतो— ‘पहा, लोकांनो! मला स्मशानात टाकून दिले आहे, माझे शरीर फुगून गेले आहे (इत्यादी अवस्था प्राप्त झाली आहे); मृत्यूपासून मुक्त न झाल्यामुळे माझी अशी अवस्था झाली आहे. केवळ मीच नव्हे, तर तुम्हीही मृत्यूपासून मुक्त झालेले नाही. ज्याप्रमाणे माझ्यावर हा मृत्यू आला आहे, त्याचप्रमाणे तुमच्यावरही मृत्यू येईल, म्हणून तो मृत्यू येण्यापूर्वीच तुम्ही कल्याणकारी (कुशल) कर्मे करा.’ यामुळेच तो ‘देवदूत’ ठरतो. Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhatīti? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpakammaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti, na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sāriyamānāpi saranti. पण या देवदूतांच्या संदर्भातील चौकशीला कोण सामोरे जातो आणि कोण जात नाही? ज्याने खूप मोठे पाप केले आहे, तो थेट निरयात (नरकात) जाऊन उत्पन्न होतोच. परंतु ज्याने थोडे (अल्प) पापकर्म केले आहे, त्याला ही चौकशी (संधी) मिळते. कारण ज्याप्रमाणे मुद्देमालासह पकडलेल्या चोराला थेट योग्य ती शिक्षा दिली जाते, त्याची चौकशी केली जात नाही; परंतु संशयावरून पकडलेल्या माणसाला चौकशीच्या ठिकाणी (न्यायालयात) नेले जाते आणि त्याला चौकशीची संधी मिळते. ही उपमा येथे तंतोतंत लागू पडते. कारण अल्प पापकर्म केलेले लोक स्वतःच्या स्वभावानेही (आपल्या कुशल कर्मांचे) स्मरण करतात, या यमराजाकडून आठवण करून दिली असता स्मरण करतात. Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirivihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi. Atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attano pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti. त्यात दीघजयंत नावाच्या तमिळाने स्वतःच्या स्वभावाने (सहजपणे) स्मरण केले. असे म्हणतात की, त्या तमिळाने सुमनगिरी विहारात आकाश चैत्याची लाल वस्त्राने पूजा केली होती. त्यानंतर तो उस्सद नरकाच्या जवळ उत्पन्न झाला आणि नरकाग्नीच्या ज्वाळांचा आवाज ऐकून त्याने स्वतः पूजा केलेल्या वस्त्राचे स्मरण केले; तो तेथून जाऊन स्वर्गात उत्पन्न झाला. दुसरा एक जण आपल्या तरुण भिक्खू पुत्राला खळ लावलेले वस्त्र देत असताना त्याने ते त्याच्या पायाजवळ ठेवले. मरणाच्या वेळी त्याने 'पट-पट' अशा वस्त्राच्या आवाजाचे निमित्त (कर्मनिमित्त) ग्रहण केले. तो देखील उस्सद नरकाच्या जवळ उत्पन्न झाला आणि अग्नीच्या ज्वाळांच्या आवाजाने त्या वस्त्राचे स्मरण करून स्वर्गात उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे, प्रथम स्वतःच्या स्वभावाने कुशल कर्माचे स्मरण करून प्राणी स्वर्गात उत्पन्न होतो. Attano dhammatāya asarante pana pañca devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyādīhi. Yo pana pañcahipi na sarati, taṃ yamo rājā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ pañcahipi devadūtehi kusale asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato. Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī hoti. परंतु जे स्वतःच्या स्वभावाने स्मरण करू शकत नाहीत, त्यांना यमराज पाच देवदूतांबद्दल विचारतात. त्या विचारपूसमध्ये कोणी पहिल्या देवदूताद्वारे स्मरण करतो, तर कोणी दुसऱ्या इत्यादी देवदूतांद्वारे स्मरण करतो. पण जो पाचही देवदूतांद्वारे स्मरण करत नाही, त्याला यमराज स्वतः स्मरण करून देतात. असे म्हणतात की, एका अमात्याने चमेलीच्या फुलांच्या कलशाने महाचैत्याची पूजा करून यमराजाला पुण्याचा वाटा दिला होता. अकुशल कर्मामुळे नरकात उत्पन्न झालेल्या त्या अमात्याला यमराजाच्या समोर आणण्यात आले. पाचही देवदूतांद्वारे विचारले असताही जेव्हा तो आपल्या कुशल कर्माचे स्मरण करू शकला नाही, तेव्हा यमराजांनी स्वतः पाहून व त्याचे कुशल कर्म ओळखून त्याला स्मरण करून दिले की, 'तू महाचैत्याची चमेलीच्या फुलांच्या कलशाने पूजा करून मला पुण्याचा वाटा दिला नव्हतास का?' त्याने त्या वेळी स्मरण केले आणि तो देवलोकात गेला. परंतु यमराजांनी स्वतः पाहूनही जर काही दिसले नाही, तर 'हा प्राणी मोठे दुःख भोगेल' असा विचार करून ते शांत राहतात. 267. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi. Kiṃ panassa pamāṇaṃ? Abbhantaraṃ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṃ hoti. Lohapathavī lohachadanaṃ ekekā ca bhitti navanavayojanikā hoti. Puratthimāya bhittiyā [Pg.167] acci uṭṭhitā pacchimaṃ bhittiṃ gahetvā taṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni, parikkhepato pana navayojanasatāni catupaṇṇāsayojanāni, samantā pana ussadehi saddhiṃ dasayojanasahassaṃ hoti. २६७. 'महानरकात' म्हणजे अवीची महानरकात. त्याचे प्रमाण किती आहे? त्याचा आतील भाग लांबीने आणि रुंदीने शंभर योजन आहे. त्याची जमीन लोखंडाची, छप्पर लोखंडाचे आणि प्रत्येक भिंत नऊ-नऊ योजन जाडीची आहे. पूर्व देशाच्या भिंतीतून निघालेली अग्नीची ज्वाला पश्चिम दिशेच्या भिंतीला भेदून पलीकडे शंभर योजन जाते. इतर दिशांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. अशा प्रकारे, अग्नीच्या ज्वाळांच्या मर्यादेनुसार लांबी व रुंदीने ३१८ योजन होते, परिघाच्या दृष्टीने ९५४ योजन होते, आणि सभोवतालच्या उस्सद नरकांसह मिळून दहा हजार योजन विस्तार होतो. 268. Ubbhataṃ tādisameva hotīti ettha akkantapadaṃ yāva aṭṭhito daḷhaṃ uddharitumeva na sakkā. Ayaṃ panettha attho – heṭṭhato paṭṭhāya ḍayhati, uparito paṭṭhāya jhāyati, iti akkamanakāle ḍayhamānaṃ paññāyati, uddharaṇakāle tādisameva, tasmā evaṃ vuttaṃ. Bahusampattoti bahūni vassasatavassasahassāni sampatto. २६८. 'उचललेला पाय देखील तसाच असतो' याचा अर्थ असा जाणावा की, टेकवलेला पाय हाडापर्यंत पूर्णपणे जळतो आणि तो उचलणे देखील शक्य होत नाही. याचा अर्थ असा आहे की, खालच्या भागापासून जळण्यास सुरुवात होते आणि वरच्या भागापासून ज्वाला निघतात. अशा प्रकारे, पाय टेकवताना तो जळत असलेला दिसतो आणि पाय उचलताना देखील तो तसाच जळत असलेला असतो; म्हणून असे म्हटले आहे. 'बहुसंपत्तो' म्हणजे अनेक शेकडो आणि हजारो वर्षे भोगलेला. Kasmā panesa narako avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Vīci nāma antaraṃ vuccati, tattha ca aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhassa vā antaraṃ natthi. Tasmā so avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhitā saṃsibbamānā yojanasataṃ gantvā pacchimabhittiṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. या नरकाला 'अवीची' हे नाव का मिळाले? 'वीची' म्हणजे अंतर (खंड किंवा विश्रांती) असे म्हटले जाते, आणि तेथे अग्नीच्या ज्वाळांमध्ये, प्राण्यांमध्ये किंवा दुःखात कोणतेही अंतर (खंड) नाही. म्हणून त्याला 'अवीची' असे म्हणतात. कारण त्याच्या पूर्व भिंतीतून निघालेली ज्वाला अखंडपणे पसरत शंभर योजन जाऊन पश्चिम भिंतीला भेदून पलीकडे शंभर योजन जाते. इतर दिशांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. Imesaṃ channaṃ jālānaṃ majjhe nibbatto devadatto, tassa yojanasatappamāṇo attabhāvo, dve pādā yāva gopphakā lohapathaviṃ paviṭṭhā, dve hatthā yāva maṇibandhā lohabhittiyo paviṭṭhā, sīsaṃ yāva bhamukaṭṭhito lohachadane paviṭṭhaṃ, adhobhāgena ekaṃ lohasūlaṃ pavisitvā kāyaṃ vinivijjhantaṃ chadane paviṭṭhaṃ, pācīnabhittito nikkhantasūlaṃ hadayaṃ vinivijjhitvā pacchimabhittiṃ paviṭṭhaṃ, uttarabhittito nikkhantasūlaṃ phāsukā vinivijjhitvā dakkhiṇabhittiṃ paviṭṭhaṃ. Niccale tathāgatamhi aparaddhattā niccalova hutvā paccatīti kammasarikkhatāya ediso jāto. Evaṃ jālānaṃ nirantaratāya avīci nāma. या सहा दिशांच्या ज्वाळांच्या मध्ये देवदत्त उत्पन्न झाला आहे. त्याचे शरीर शंभर योजन प्रमाणाचे आहे. त्याचे दोन्ही पाय घोट्यांपर्यंत लोखंडाच्या जमिनीत रुतले आहेत, दोन्ही हात मनगटांपर्यंत लोखंडाच्या भिंतीत रुतले आहेत, आणि डोके भुवयांच्या हाडापर्यंत लोखंडाच्या छप्परात रुतले आहे. खालच्या बाजूने एक लोखंडी शूळ शरीरात शिरून, शरीराला आरपार भेदून छप्परात शिरला आहे. पूर्व भिंतीतून निघालेला शूळ हृदयाला भेदून पश्चिम भिंतीत शिरला आहे, आणि उत्तर भिंतीतून निघालेला शूळ बरगड्यांना भेदून दक्षिण भिंतीत शिरला आहे. अचल अशा तथागतांचा अपराध केल्यामुळे तो स्वतः देखील अचल (न हलणारा) होऊन जळत आहे. कर्माच्या समानतेमुळे त्याला अशी शिक्षा मिळाली आहे. अशा प्रकारे, ज्वाळांच्या निरंतरतेमुळे याला 'अवीची' म्हणतात. Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṃ koṭṭetvā pūritapiṭṭhaṃ viya sattā nirantarā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne satto atthi, imasmiṃ natthī’’ti na vattabbaṃ, gacchantānaṃ ṭhitānaṃ nisinnānaṃ nipannānaṃ anto natthi, gacchante vā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā aññamaññaṃ na bādhanti. Evaṃ sattānaṃ nirantaratāya avīci. आणि या शंभर योजन आकाराच्या नरकाच्या आत, नळीत कुटून भरलेल्या पिठाप्रमाणे प्राणी दाटीवाटीने भरलेले आहेत. 'या ठिकाणी प्राणी आहे आणि या ठिकाणी नाही' असे म्हणता येत नाही. चालणाऱ्या, उभे राहणाऱ्या, बसणाऱ्या आणि झोपणाऱ्या प्राण्यांची संख्या अमर्याद आहे. चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना देखील ते एकमेकांना बाधा आणत नाहीत. अशा प्रकारे, प्राण्यांच्या निरंतरतेमुळे याला 'अवीची' म्हणतात. Kāyadvāre [Pg.168] pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṃ dukkhasahagataṃ. Evaṃ santepi yathā jivhagge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṃ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṃ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṃ, itarāni abbohārikānīti. Evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīci. कायद्वारावर सहा उपेक्षासहगत चित्त उत्पन्न होतात आणि एक दुःखसहगत चित्त उत्पन्न होते. असे असूनही, ज्याप्रमाणे जिभेच्या टोकावर मधाचे सहा थेंब ठेवून त्यावर वितळलेल्या तांब्याचा एक थेंब ठेवला असता, त्याच्या तीव्र जळजळीमुळे तोच एक थेंब प्रकर्षाने जाणवतो आणि इतर मधाचे थेंब नगण्य ठरतात; त्याचप्रमाणे, तीव्र जळजळीमुळे येथे केवळ दुःखच निरंतर जाणवते आणि इतर चित्तक्षण नगण्य ठरतात. अशा प्रकारे, दुःखाच्या निरंतरतेमुळे याला 'अवीची' म्हणतात. 269. Mahantoti yojanasatiko. So tattha patatīti eko pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati. Sūcimukhāti sūcisadisamukhā, te hatthigīvappamāṇā ekadoṇikanāvāppamāṇā vā honti. २६९. 'महान' म्हणजे शंभर योजन आकाराचा. 'तो तेथे पडतो' म्हणजे त्याचा एक पाय महानरकात असतो आणि एक पाय गुथ-नरकात (विष्ठेच्या नरकात) पडतो. 'सूचिमुखा' म्हणजे सुईसारखे तीक्ष्ण तोंड केलेले कीटक; ते आकाराने हत्तीच्या मानेच्या आकाराचे किंवा एका द्रोण-नौकेच्या आकाराचे असतात. Kukkulanirayoti yojanasatappamāṇova anto kūṭāgāramattavitaccitaaṅgārapuṇṇo ādittachārikanirayo, yattha patitapatitā kudrūsakarāsimhi khittaphālavāsisilādīni viya heṭṭhimatalameva gaṇhanti. 'कुक्कुल नरक' म्हणजे शंभर योजन आकाराचा, आतून महालाच्या आकाराच्या धगधगत्या कोळशांनी भरलेला, पेटलेल्या राखेचा नरक आहे. जेथे पडलेले प्राणी, कोंड्याच्या ढिगाऱ्यात टाकलेला नांगराचा फाळ, कुऱ्हाड किंवा दगड ज्याप्रमाणे थेट खाली जातो, त्याप्रमाणे थेट खालच्या तळालाच जाऊन भिडतात. Āropentīti ayadaṇḍehi pothentā āropenti. Tesaṃ ārohanakāle te kaṇṭakā adhomukhā honti, orohanakāle uddhaṃmukhā. 'चढवतात' म्हणजे लोखंडी सोट्यांनी मारत यमदूत त्यांना चढवतात. ते वर चढत असताना ते काटे खालच्या दिशेला तोंड केलेले असतात, आणि खाली उतरताना वरच्या दिशेला तोंड केलेले असतात. Vāteritānīti kammamayena vātena calitāni. Hatthampi chindantīti phalake maṃsaṃ viya koṭṭayamānāni chindanti. Sace uṭṭhāya palāyati, ayopākāro samuṭṭhahitvā parikkhipati, heṭṭhā khuradhārā samuṭṭhāti. 'वाऱ्याने हलवलेले' म्हणजे कर्मजन्य वाऱ्याने हलवलेले. 'हात देखील कापतात' म्हणजे लाकडी पाटावर मांस तुकडे-तुकडे करावे तसे त्यांचे तुकडे करून कापतात. जर तो उठून पळू लागला, तर लोखंडी तटबंदी उभी राहून त्याला वेढून टाकते आणि खाली वस्तऱ्याची धार उभी राहते. Khārodakā nadīti vetaraṇī nāma tambalohanadī. Tattha ayomayāni kharavālika-pokkharapattāni, heṭṭhā khuradhārā ubhosu tīresu vettalatā ca kusatiṇāni ca. So tattha dukkhā tibbā kharāti so tattha uddhañca adho ca vuyhamāno pokkharapattesu chijjati. Siṅghāṭakasaṇṭhānāya kharavālikāya kaṇṭakehi vijjhiyati, khuradhārāhi phāliyati, ubhosu tīresu kusatiṇehi vilekhati, vettalatāhi ākaḍḍhiyati, tikkhasattīhi phāliyati. ‘खारोदका नदी’ म्हणजे वेतरणी नावाची वितळलेल्या तांब्यासारखी वाहणारी नदी होय. तिथे लोखंडाची बनलेली, तीक्ष्ण वाळू आणि वस्तऱ्यासारखी धारदार कमळाची पाने असतात, खाली वस्तऱ्याची धार असते आणि दोन्ही किनाऱ्यांवर वेताच्या वेली व कुश गवत असते. ‘तिथे त्याला तीव्र आणि क्लेशदायक दुःख होते’ याचा अर्थ असा की, तो प्राणी तिथे वर आणि खाली वाहून जात असताना कमळाच्या पानांनी कापला जातो. शिंगाड्याच्या आकाराच्या तीक्ष्ण वाळूवरील काट्यांनी तो टोचला जातो, वस्तऱ्याच्या धारेने त्याचे शरीर फाडले जाते, दोन्ही किनाऱ्यांवरील कुश गवताने ओरबाडले जाते, वेताच्या वेलींनी ओढले जाते आणि तीक्ष्ण भाल्यांनी फाडले जाते. 270. Tattena [Pg.169] ayosaṅkunāti tena jigacchitomhīti vutte mahantaṃ lohapacchiṃ lohaguḷānaṃ pūretvā taṃ upagacchanti, so lohaguḷabhāvaṃ ñatvā dante samphuseti, athassa te tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaranti, tambalohadhārehi mahantena lohakaṭāhena tambalohaṃ upanetvā evamevaṃ karonti. Puna mahānirayeti evaṃ pañcavidhabandhanato paṭṭhāya yāva tambalohapānā tambalohapānato paṭṭhāya puna pañcavidhabandhanādīni kāretvā mahāniraye pakkhipanti. Tattha koci pañcavidhabandhaneneva muccati, koci dutiyena, koci tatiyena, koci tambalohapānena muccati, kamme pana aparikkhīṇe puna mahāniraye pakkhipanti. २७०. ‘तापलेल्या लोखंडी आकड्याने’ याचा अर्थ असा की, जेव्हा तो प्राणी ‘मी भुकेला आहे’ असे म्हणतो, तेव्हा यमदूत लोखंडाच्या तप्त गोळ्यांनी भरलेली एक मोठी लोखंडी टोपली घेऊन त्याच्याजवळ जातात. तो लोखंडाचे तप्त गोळे असल्याचे ओळखून आपले दात घट्ट मिटून घेतो. तेव्हा ते यमदूत तापलेल्या लोखंडी आकड्याने त्याचे तोंड उघडतात आणि मोठ्या लोखंडी कढईतून वितळलेल्या तांब्याचा रस आणून त्याच्या तोंडात ओततात. ‘पुन्हा महानेरकात’ याचा अर्थ असा की, अशा प्रकारे पाच प्रकारच्या बंधनांपासून सुरू करून वितळलेले तांबे पाजण्यापर्यंत, आणि वितळलेले तांबे पाजण्यापासून पुन्हा पाच प्रकारच्या बंधनादी यातना देऊन त्याला महानेरकात टाकतात. तिथे काही प्राणी पाच प्रकारच्या बंधनांतूनच मुक्त होतात, काही दुसऱ्या यातनांमधून, काही तिसऱ्या यातनांमधून, तर काही वितळलेले तांबे पाजण्याच्या यातनांमधून मुक्त होतात. परंतु, अकुशल कर्म संपले नसेल तर त्यांना पुन्हा महानेरकात टाकले जाते. Idaṃ pana suttaṃ gaṇhanto eko daharabhikkhu, – ‘‘bhante, ettakaṃ dukkhamanubhavitasattaṃ punapi mahāniraye pakkhipantī’’ti āha. Āma, āvuso, kamme aparikkhīṇe punappunaṃ evaṃ karontīti. Tiṭṭhatu, bhante, uddeso, kammaṭṭhānameva kathethāti kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sotāpanno hutvā āgamma uddesaṃ aggahesi. Aññesampi imasmiṃ padese uddesaṃ ṭhapetvā arahattaṃ pattānaṃ gaṇanā natthi. Sabbabuddhānañcetaṃ suttaṃ avijahitameva hoti. हे सूत्र शिकत असताना एका तरुण भिक्खूने विचारले, “भंते, एवढे दुःख भोगल्यानंतरही प्राण्याला पुन्हा महानेरकात टाकले जाते का?” आचार्यांनी उत्तर दिले, “होय आवुसो, अकुशल कर्म संपले नसेल तर वारंवार असेच केले जाते.” त्यावर तो भिक्खू म्हणाला, “भंते, पाठाचे पाठांतर राहू द्या, मला केवळ कम्मठ्ठान (ध्यानपद्धती) सांगा.” असे म्हणून त्याने कम्मठ्ठान शिकून घेतले आणि तो सोतापन्न होऊन परत आला व त्याने पाठाचे अध्ययन पूर्ण केले. या प्रदेशात पाठाचे अध्ययन बाजूला ठेवून अरहंतपद प्राप्त केलेल्या इतर भिक्खूंची संख्या मोजता येणार नाही (ते असंख्य आहेत). आणि सर्व बुद्धांनी या सूत्राचा कधीही त्याग केलेला नाही (ते नेहमी उपदेशिले आहे). 271. Hīnakāyūpagāti hīnakāyaṃ upagatā hutvā. Upādāneti taṇhādiṭṭhigahaṇe. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti. २७१. ‘हीनकायुपगा’ म्हणजे हीन शरीराला (किंवा हीन योनीला) प्राप्त झालेले. ‘उपादाने’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे ग्रहण करणे. ‘जातिमरणसंभवे’ म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचे कारण असलेल्या (चार उपादानांमध्ये). ‘अनुपादा’ म्हणजे चार उपादानांचे ग्रहण न करता (आसक्ती न ठेवता). ‘जातिमरणसंखये’ म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचा क्षय असणाऱ्या निब्बानात (निर्वाणात) ते मुक्त होतात. Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sabbadukkhātikkantā nāma honti. ‘दिट्ठधम्माभिनिब्बुता’ म्हणजे याच जन्मात, याच आत्मभावात सर्व क्लेशांच्या शमनाने शांत झालेले. ‘सब्बदुक्खं उपच्चगुं’ म्हणजे सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेले (सर्व दुःखांचे अतिक्रमण केलेले) होतात. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या ‘पपंचसूदनी’ मधील Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ‘देवदूत सुत्त’ वण्णना (टीका) समाप्त झाली. Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. तिसऱ्या वर्गाची वण्णना (टीका) समाप्त झाली. 4. Vibhaṅgavaggo ४. विभंग वग्गो (विभंग वर्ग) 1. Bhaddekarattasuttavaṇṇanā १. ‘भद्देकरत्त सुत्त’ वण्णना (टीका) 272. Evaṃ [Pg.170] me sutanti bhaddekarattasuttaṃ. Tattha bhaddekarattassāti vipassanānuyogasamannāgatattā bhaddakassa ekarattassa. Uddesanti mātikaṃ. Vibhaṅganti vitthārabhājanīyaṃ. २७२. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे ‘भद्देकरत्त सुत्त’ आहे. तिथे ‘भद्देकरत्तस्स’ म्हणजे विपस्सना साधनेने युक्त असल्यामुळे एका रात्रीत कल्याण साधणारा पुरुष. ‘उद्देसं’ म्हणजे मातिका (संक्षिप्त मांडणी). ‘विभंगं’ म्हणजे सविस्तर विश्लेषण. Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā taṃ puna nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya. ‘अतीतं’ म्हणजे भूतकाळातील पाच स्कंध. ‘नान्वागमेय्य’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे मागे जाऊ नये. ‘nappaṭikaṅkhe’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे आकांक्षा करू नये. ‘यदतीतं’ हे येथे कारणाचे वचन आहे. कारण जे भूतकाळात गेले आहे, ते सोडून दिले गेले आहे, निरुद्ध झाले आहे, नष्ट झाले आहे; म्हणून त्याच्या मागे पुन्हा जाऊ नये. आणि जे भविष्यकाळात आहे, ते अजून प्राप्त झालेले नाही, जन्मलेले नाही, उत्पन्न झालेले नाही; म्हणून त्याचीही आकांक्षा करू नये. Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati araññādīsu vā tattha tattheva vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ anubrūhaye vaḍḍheyya, paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ. Taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ taṃ taṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho. ‘तथ तथ’ म्हणजे वर्तमानकाळातील धर्म (पंचस्कंध) ज्या ज्या क्षणी उत्पन्न होतो, त्याच त्या क्षणी अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यनांद्वारे जो विपस्सना करतो, किंवा अरण्यादी ठिकाणी तिथे तिथेच विपस्सना करतो. ‘असंहीरं असंकुप्पं’ (अकंप आणि अक्षोभ्य) हे पूर्व विपस्सना चित्ताला नंतरच्या विपस्सना ज्ञानाने पाहणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण विपस्सना प्रज्ञा राग इत्यादींमुळे विचलित होत नाही आणि नष्ट होत नाही, म्हणून ती अकंप आणि अक्षोभ्य आहे; तिची वाढ करावी, विकास करावा आणि पुन्हा विपस्सना करावी, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, निब्बान (निर्वाण) हे राग इत्यादींमुळे विचलित होत नाही आणि नष्ट होत नाही, म्हणून ते अकंप आणि अक्षोभ्य आहे. त्या निब्बानाला जाणणाऱ्या विद्वान भिक्खूने त्याचा अभ्यास करावा, वारंवार त्याचे आलंबन घेऊन त्या त्या फलसमापत्तीमध्ये प्रवेश करून त्याचा विकास करावा, असा अर्थ आहे. Tassa pana anubrūhantassa atthāya – ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ātappanti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ vā dassāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmīti hi ‘‘ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā karissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ajjeva karissāmīti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti aggivisasatthādīni anekāni maraṇakāraṇāni tassa senā, tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ ‘‘katipāhaṃ tāva āgamehi yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayakammaṃ karomī’’ti[Pg.171]. Evaṃ mittasanthavākārasaṅkhāto vā, ‘‘idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī’’ti evaṃ lañjānuppadānasaṅkhāto vā, ‘‘imināhaṃ balarāsinā paṭibāhissāmī’’ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittasanthavākāralañjānuppadānabalarāsīnaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto. त्याचा अभ्यास करणाऱ्याच्या कल्याणासाठी – ‘आजच कर्तव्य करावे, कारण आतप्प’ म्हणजे क्लेशांना जाळून टाकणारे म्हणून ‘आतप्प’ नाव मिळालेले वीर्य (प्रयत्न) आजच केले पाहिजे. ‘उद्या मृत्यू येईल हे कोणाला ठाऊक आहे?’ कारण उद्या जीवन असेल की मृत्यू, हे कोणाला माहीत आहे? ‘आजच मी दान देईन, शील पाळीन किंवा इतर कोणतेही कुशल कर्म करीन.’ ‘आज वेळ आहे, उद्या किंवा परवा करीन’ असा विचार मनात न आणता, ‘आजच मी हे करीन’ अशा प्रकारे वीर्य (प्रयत्न) केले पाहिजे, हे दर्शवले आहे. ‘महासेनेने युक्त’ म्हणजे अग्नी, विष, शस्त्र इत्यादी मृत्यूची अनेक कारणे हीच त्याची (मृत्यूची) सेना आहे. अशा मोठ्या सेनेने युक्त असलेल्या मृत्यूशी, “मी बुद्धपूजा इत्यादी माझे आवश्यक कल्याणकारी कर्म करेपर्यंत काही दिवस थांब” असे म्हणून मैत्री करणे, किंवा “हे शंभर किंवा हजार रुपये घे आणि काही दिवस थांब” अशी लाच देणे, किंवा “मी या सैन्याच्या बळावर तुला रोखीन” असा सैन्याचा बळाचा वापर करणे, असा कोणताही करार (संगर) होऊ शकत नाही. कारण ‘संगर’ हे मैत्री करणे, लाच देणे आणि सैन्याची जमवाजमव करणे यांचे नाव आहे. म्हणून हा अर्थ सांगितला आहे. Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Iti taṃ evaṃ paṭipannapuggalaṃ ‘‘bhaddekaratto aya’’nti. Rāgādīnaṃ santatāya santo buddhamuni ācikkhati. ‘अतन्दितं’ म्हणजे आळस नसलेला, उद्योगी (प्रयत्नशील). अशा प्रकारे आचरण केल्यामुळे ज्याची एक रात्रही कल्याणकारी होते, तो ‘भद्देकरत्त’ होय. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या व्यक्तीला ‘हा भद्देकरत्त आहे’ असे, राग इत्यादींच्या शमनामुळे शांत झालेले बुद्धमुनी सांगतात. 273. Evaṃrūpotiādīsu kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti evaṃ manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosiṃ. Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṃvedano. Taṃsampayuttānaṃyeva saññādīnaṃ vasena evaṃsañño evaṃsaṅkhāro evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti. २७३. ‘एवंरूपो’ (अशा रूपाचा होतो) इत्यादींमध्ये – काळा रंग असूनही इंद्रनील मण्यासारखा वर्ण असलेला होतो, अशा प्रकारे प्रिय रूपाच्या प्रभावाने ‘मी अशा रूपाचा होतो’. कुशल, सुख आणि सोमनस्य वेदनेच्या प्रभावाने ‘मी अशा वेदनेचा होतो’. त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने ‘मी अशा संज्ञेचा, अशा संस्कारांचा आणि अशा विज्ञानाचा भूतकाळात होतो’. Tattha nandiṃ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ samanvāneti anupavatteti. Hīnarūpādivasena pana evaṃrūpo ahosiṃ…pe… evaṃviññāṇo ahosinti na maññati. तिथे ‘नंदिं समन्वानेति’ म्हणजे त्या रूप इत्यादींमध्ये तृष्णेचे अनुवर्तन करतो (तृष्णा निर्माण करतो). परंतु, हीन रूप इत्यादींच्या प्रभावाने ‘मी अशा रूपाचा होतो... पे... अशा विज्ञानाचा होतो’ असा विचार तो करत नाही. Nandiṃ na samanvānetīti taṇhaṃ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṃ vā nānupavattayati. 'नन्दिं न समन्वानेति' (आनंदाचा पाठलाग करत नाही) म्हणजे तृष्णा किंवा तृष्णा-युक्त दृष्टी (चुकीचा दृष्टिकोन) उत्पन्न न करणे होय. 274. Evaṃrūpo siyantiādīsupi taṃmanuññarūpādivaseneva taṇhādiṭṭhipavattasaṅkhātā nandisamanvānayanāva veditabbā. २७४. "अशा रूपाचा मी व्हावे" इत्यादी वाक्यांमध्ये देखील, केवळ प्रिय व मनाला अनुकूल असणाऱ्या रूपादींच्या प्रभावानेच तृष्णा आणि दृष्टीची प्रवृत्ती म्हणून ओळखली जाणारी 'नंदि-समन्वानयन' (आनंदाचा पाठलाग करणे) समजावी. 275. Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti idaṃ ‘‘paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppa’’nti uddesassa niddesatthaṃ vuttaṃ. Kāmañcettha ‘‘kathañca, bhikkhave, paccuppannaṃ dhammaṃ na vipassatī’’tiādi vattabbaṃ siyā, yasmā pana asaṃhīrāti ca asaṃkuppāti ca vipassanā vuttā, tasmā tassā eva abhāvañca bhāvañca dassetuṃ saṃhīratīti mātikaṃ uddharitvā vitthāro vutto. Tattha saṃhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi [Pg.172] ākaḍḍhiyati. Na saṃhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi nākaḍḍhiyati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २७५. "भिक्खूहो, वर्तमान काळातील धर्मांमध्ये व्यक्ती कशी वाहून जाते (संहीरति)?" हे "जो वर्तमान काळातील धर्माचा तिथे तिथेच विपश्यना करतो, जो विचलित होत नाही (असंहीरं) आणि क्षुब्ध होत नाही (असंकुप्पं)" या उद्देशाचे (संक्षिप्त विधानाचा) निर्देश (सविस्तर स्पष्टीकरण) करण्यासाठी सांगितले आहे. जरी येथे "भिक्खूहो, वर्तमान काळातील धर्माची विपश्यना कशी केली जात नाही?" इत्यादी सांगणे योग्य असले, तरी 'असंहीर' आणि 'असंकुप्प' या शब्दांनी विपश्यनाच सांगितली असल्याने, तिचा अभाव आणि भाव (अस्तित्व) दर्शवण्यासाठी 'संहीरति' (वाहून जाणे) ही मातिका (शीर्षक) उद्धृत करून सविस्तर वर्णन केले आहे. त्यामध्ये 'संहीरति' म्हणजे विपश्यनेच्या अभावामुळे तृष्णा आणि दृष्टीद्वारे (अपाय किंवा संसाराच्या समुद्रात) ओढले जाणे. 'न संहीरति' म्हणजे विपश्यनेच्या अस्तित्वामुळे तृष्णा आणि दृष्टीद्वारे न ओढले जाणे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील... Bhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 2. Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā २. आनंदभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन (टीका). 276. Evaṃ me sutanti ānandabhaddekarattasuttaṃ. Tattha paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. Ko nu kho, bhikkhaveti jānantova kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi. २७६. 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) हे आनंदभद्देकरत्त सुत्त आहे. त्यामध्ये 'पटिसल्लाना वुट्ठितो' (एकांतातून उठलेले) म्हणजे फलसमापत्तीमधून उठलेले. "भिक्खूहो, कोण बरे..." हे भगवंतांनी स्वतःला माहित असूनही संभाषण सुरू करण्यासाठी विचारले. 278. Sādhu sādhūti therassa sādhukāramadāsi. Sādhu kho tvanti parimaṇḍalehi padabyañjanehi parisuddhehi kathitattā desanaṃ pasaṃsanto āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २७८. 'साधु साधु' असे म्हणून भगवंतांनी थेरांना (आयुष्यमान आनंदांना) साधुकार (शाबासकी) दिला. 'साधु खो त्वं' (तू खूप चांगले केलेस) हे परिपूर्ण आणि शुद्ध पद-व्यंजनांनी युक्त उपदेश केल्यामुळे, त्या देशनेची प्रशंसा करताना भगवंतांनी म्हटले. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील... Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. आनंदभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 3. Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā ३. महाकच्चानभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन. 279. Evaṃ me sutanti mahākaccānabhaddekarattasuttaṃ. Tattha tapodārāmeti tattodakassa rahadassa vasena evaṃladdhanāme ārāme. Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhūmaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmauyyānehi ca samannāgataṃ, tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne mahāudakarahado, tato tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā. Kasmā panesā edisā jātā? Rājagahaṃ kira parivāretvā mahā petaloko, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā sā kuthitā sandati. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yatāyaṃ, bhikkhave, tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti[Pg.173]. Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchati, tenāyaṃ tapodā kuthitā sandatī’’ti (pārā. 231). Imassa pana ārāmassa abhisammukhaṭṭhāne tato mahāudakarahado jāto, tassa nāmavasenāyaṃ vihāro tapodārāmoti vuccati. २७९. 'एवं मे सुतं' हे महाकच्चानभद्देकरत्त सुत्त आहे. त्यामध्ये 'तपोदारामे' म्हणजे गरम पाण्याच्या तलावामुळे हे नाव मिळालेल्या आरामात (उद्यानात). असे म्हटले जाते की, वेभार पर्वताच्या खाली भूमीवर राहणाऱ्या नागांचे पाचशे योजन विस्तार असलेले नागभवन आहे, जे देवलोकासारखे असून मणीमय जमिनीने आणि आराम-उद्यानांनी युक्त आहे. तिथे नागांच्या क्रीडास्थानी एक मोठा पाण्याचा तलाव आहे, तिथून 'तपोदा' नावाची उकळत्या गरम पाण्याची नदी वाहते. पण ही नदी अशी का झाली? राजगृह नगराला वेढून एक मोठा प्रेतलोक आहे, तिथे दोन मोठ्या लोहकुंभी नरकांच्या मधून ही तपोदा नदी वाहते, म्हणून ती उकळत वाहते. हे असेही म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जिथून ही तपोदा नदी वाहते, तो तलाव स्वच्छ पाण्याचा, थंड पाण्याचा, गोड पाण्याचा, पांढऱ्या पाण्याचा, सुंदर घाटांचा, रमणीय, भरपूर मासे व कासव असलेला आहे आणि तिथे रथाच्या चाकाएवढी कमळे फुलतात. परंतु, भिक्खूहो, ही तपोदा नदी दोन मोठ्या नरकांच्या मधून येते, म्हणून ही तपोदा उकळत वाहते." या आरामाच्या समोरच्या भागात त्या नदीमुळे एक मोठा पाण्याचा तलाव निर्माण झाला आहे, त्याच्या नावावरून या विहाराला 'तपोदाराम' असे म्हटले जाते. 280. Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhitveva saṅkhaṃ gato. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgappaṭipattibhūto. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanāti madhupiṇḍikasutte (ma. ni. 1.199 ādayo) vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. २८०. 'समिद्धि' म्हणजे त्या थेरांचे शरीर (व्यक्तिमत्त्व) समृद्ध, अत्यंत रूपवान आणि प्रसन्न करणारे होते, म्हणून त्यांना 'समिद्धि' या नावाने ओळखले गेले. 'आदिब्रह्मचारिक' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्याची पहिली पूर्वगामी साधना करणारे. "हे बोलून सुगत आसनावरून उठले" हे 'मधुपिंडिक सुत्ता'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच सविस्तर समजून घ्यावे. 282. Iti me cakkhunti imasmiṃ kira sutte bhagavā dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesi. Theropi ‘‘bhagavatā heṭṭhā dvīsu, upari catutthe cāti imesu tīsu suttesu pañcakkhandhavasena mātikā ca vibhaṅgo ca kato, idha pana dvādasāyatanavaseneva vibhajanatthaṃ mātikā ṭhapitā’’ti nayaṃ paṭilabhitvā evamāha. Imaṃ pana nayaṃ labhantena therena bhāriyaṃ kataṃ, apade padaṃ dassitaṃ, ākāse padaṃ kataṃ, tena naṃ bhagavā imameva suttaṃ sandhāya – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.197) etadagge ṭhapesi. Ettha pana cakkhūti cakkhupasādo. Rūpāti catusamuṭṭhānikarūpā. Iminā nayena sesāyatanānipi veditabbāni. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tadabhinandatīti taṃ cakkhuñceva rūpañca taṇhādiṭṭhivasena abhinandati. Anvāgametīti taṇhādiṭṭhīhi anugacchati. २८२. 'इति मे चक्खुं' (असे माझे चक्षु आहे) या सुत्तात भगवंतांनी बारा आयतनांच्या आधारेच मातिका (शीर्षक) मांडली आहे. थेरांनी देखील "भगवंतांनी खालील दोन सुत्तांमध्ये आणि वरील चौथ्या सुत्तात अशा तीन सुत्तांमध्ये पंचस्कंधांच्या आधारे मातिका आणि विभंग (विश्लेषण) केले आहे, परंतु येथे बारा आयतनांच्या आधारे विश्लेषण करण्यासाठी मातिका मांडली आहे" हा मार्ग ओळखून असे म्हटले. हा मार्ग प्राप्त करून थेरांनी अत्यंत कठीण कार्य केले, जिथे पाऊल ठेवता येत नाही तिथे पाऊल दाखवले, आकाशात पाऊल उमटवले. म्हणूनच भगवंतांनी याच सुत्ताचा संदर्भ देऊन त्यांना – "भिक्खूहो, माझ्या श्रावक भिक्खूंमध्ये, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ स्पष्ट करणाऱ्यांमध्ये महाकच्चान हा सर्वश्रेष्ठ आहे" असे म्हणून सर्वश्रेष्ठ पदावर (एतदग्ग) प्रस्थापित केले. येथे 'चक्षु' म्हणजे चक्षुप्रसाद (दृष्टीची संवेदनशीलता). 'रूप' म्हणजे चार कारणांनी उत्पन्न झालेले रूप (चतुसमुट्ठाणिक रूप). याच पद्धतीने उर्वरित आयतने देखील समजावीत. 'विज्ञान' म्हणजे तृष्णेने युक्त असलेले विज्ञान. 'तदभिनन्दति' म्हणजे त्या चक्षु आणि रूपाचे तृष्णा व दृष्टीच्या प्रभावाने अत्यंत अभिनंदन (आनंद घेणे) करणे. 'अन्वागमेति' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या मागे जाणे. Iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammāti ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṃ. 'इति मे मनो अहोसि अतीतमद्धानं इति धम्मा' (भूतकाळात माझे असे मन होते आणि असे धर्म होते) यामध्ये 'मन' म्हणजे भवंगचित्त (सुप्त मन). 'धर्म' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील (काम, रूप, अरूप) धर्मांचे आलंबन (विषय). 283. Paṇidahatīti patthanāvasena ṭhapesi. Paṇidhānapaccayāti patthanāṭṭhapanakāraṇā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २८३. 'पणिदहति' म्हणजे आकांक्षेच्या (प्रार्थनेच्या) प्रभावाने चित्त स्थिर केले. 'पणिधानपच्चया' म्हणजे आकांक्षेने चित्त स्थिर करण्याच्या कारणामुळे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील... Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महाकच्चानभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 4. Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā ४. लोमसकंगियभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन. 286. Evaṃ [Pg.174] me sutanti lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṃ. Tattha lomasakaṅgiyoti aṅgathero kira nāmesa, kāyassa pana īsakalomasākāratāya lomasakaṅgiyoti pākaṭo jāto. Candano devaputtoti kassapasammāsambuddhakāle kiresa candano nāma upāsako aḍḍho mahaddhano tīṇi ratanāni catūhi paccayehi pūjetvā devaloke nibbatto, purimanāmena candano devaputtotveva saṅkhaṃ gato. Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasilāyaṃ. Tassā kira rattakambalasseva jayasumanapuppharāsi viya vaṇṇo, tasmā ‘‘paṇḍukambalasilā’’ti vuccati. २८६. 'एवं मे सुतं' हे लोमसकंगियभद्देकरत्त सुत्त आहे. त्यामध्ये 'लोमसकंगियो' म्हणजे हे थेर 'अंग' नावाचे होते, परंतु शरीरावर थोडे दाट केस असल्यामुळे ते 'लोमसकंगिय' या नावाने प्रसिद्ध झाले. 'चन्दनो देवपुत्तो' म्हणजे कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात 'चंदन' नावाचे हे उपासक अत्यंत श्रीमंत व महाधनी होते. त्यांनी त्रिरत्नांची चार प्रत्ययांनी (गरजांनी) पूजा करून देवलोकात जन्म घेतला, आणि ते आपल्या जुन्या नावानेच 'चंदन देवपुत्र' म्हणून ओळखले गेले. 'पाण्डुकम्बलसिलायं' म्हणजे लाल घोंगडीसारख्या (कंबलासारख्या) शिळेवर. त्या लाल कंबलाचा रंग जणू दुपारीच्या (बंधुजीवक) फुलांच्या ढिगासारखा लाल होता, म्हणून तिला 'पाण्डुकम्बलसिला' असे म्हटले जाते. Kadā pana tattha bhagavā vihāsīti? Bodhipattito sattame saṃvacchare sāvatthiyaṃ āsāḷhīmāsapuṇṇamāya dvādasayojanāya parisāya majjhe yamakapāṭihāriyaṃ katvā oruyha kaṇḍambamūle paññattavarabuddhāsane nisīditvā dhammadesanāya mahājanaṃ mahāviduggato uddharitvā buddhā nāma yasmā pāṭihāriyaṃ katvā manussapathe na vasanti, tasmā passamānasseva tassa janassa padavīkkamaṃ katvā tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagato, tasmiṃ samaye vihāsi. पण तिथे भगवान कधी राहिले होते? (हा प्रश्न आहे.) संबोधी प्राप्तीनंतरच्या सातव्या वर्षी, श्रावस्तीमध्ये आषाढ पौर्णिमेला, बारा योजन पसरलेल्या जनसमुदायाच्या मध्यभागी यमकप्रातिहार्य (जोड चमत्कार) करून, आकाशातून खाली उतरून, कंडम्ब नावाच्या आंब्याच्या झाडाच्या मुळाशी मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर बसून, धम्मदेशनेद्वारे महाजनसमुदायाला अत्यंत दुर्गम अशा संसारातून मुक्त करून; बुद्ध प्रातिहार्य केल्यानंतर मनुष्यलोकात राहत नसल्यामुळे, ते पाहत असलेल्या त्या लोकांच्या समक्षच पावले टाकत गमन करून, तावतींस देवलोकात पारिजातक वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या पंडुकंबल शिळेवर वर्षावास घालवण्यासाठी गेले, त्या वेळी ते तिथे राहिले होते. (हे उत्तर आहे.) Tatra bhagavāti tatra viharanto bhagavā yebhuyyena dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi parivuto mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā abhidhammapiṭakaṃ kathento gambhīraṃ nipuṇaṃ tilakkhaṇāhataṃ rūpārūpaparicchedakathaṃ paṭivijjhituṃ asakkontānaṃ devānaṃ saṃvegajananatthaṃ antarantarā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi. Tatrāyaṃ devaputto uggaṇhanto imā gāthā saddhiṃ vibhaṅgena uggaṇhi, devattassa pana pamādādhiṭṭhānattā dibbehi ārammaṇehi nippīḷiyamāno anupubbena suttaṃ sammuṭṭho gāthāmattameva dhāresi. Tenāha ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhikkhu dhāremi bhaddekarattiyo gāthā’’ti. 'तत्र भगवा' म्हणजे तिथे विहार करणारे भगवान, बहुतांश करून दहा हजार चक्रवाळांतून एकत्र आलेल्या देवतांनी वेढलेले असताना, आपल्या मातृदेवतेला प्रत्यक्ष साक्षी ठेवून अभिधम्मपिटक सांगत होते. त्या वेळी गंभीर, सूक्ष्म, त्रिलक्षणांनी युक्त अशा रूप-अरूप (नाम-रूप) परिच्छेद कथेचे आकलन करण्यास असमर्थ असलेल्या देवतांच्या मनात संवेग निर्माण करण्यासाठी त्यांनी वेळोवेळी 'भद्देकरत्त सुत्ता'चा उद्देश (संक्षिप्त पाठ) आणि विभंग (सविस्तर स्पष्टीकरण) उपदेशिला. तिथे या देवपुत्राने शिकत असताना या गाथा विभंगासह ग्रहण केल्या होत्या. परंतु देवलोकातील प्रमादयुक्त (भोगेच्छा) स्थितीमुळे आणि दिव्य आरंमणांनी (विषयोपभोगांनी) विचलित झाल्यामुळे, हळूहळू तो सुत्त विसरला आणि केवळ गाथाच लक्षात ठेवू शकला. म्हणूनच त्याने म्हटले— 'हे भिक्खू, अशा प्रकारे मी भद्देकरत्त गाथा लक्षात ठेवल्या आहेत.' Uggaṇhāhi [Pg.175] tvantiādīsu tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāma, vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma, aññesaṃ vācento dhāreti nāma. Sesamettha uttānamevāti. 'उग्गण्हाहि त्वं' (तू शिकून घे) इत्यादी शब्दांमध्ये अर्थ असा समजला पाहिजे— शांतपणे बसून ऐकणारा 'शिकतो' (उग्गण्हाति) असे म्हटले जाते, वाणीने सज्झाय (पठण) करणारा 'कंठस्थ करतो' (परियापुणाति) असे म्हटले जाते, आणि इतरांना शिकवणारा 'धारण करतो' (धारेति) असे म्हटले जाते. या सुत्तातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. लोमसकंगियभद्देकरत्तसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना) समाप्त झाले. 5. Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā ५. चूळकम्मविभंगसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना) 289. Evaṃ me sutanti cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya subhotveva nāmaṃ akaṃsu. Māṇavoti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyati. Todeyyaputtoti todeyyassa nāma pasenadirañño purohitabrāhmaṇassa putto. So kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhaṃ gato. Mahādhano pana hoti sattāsītikoṭivibhavo paramamaccharī, ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti. Vuttampi cetaṃ – २८९. 'एवं मे सुतं' इत्यादी चूळकम्मविभंगसुत्त आहे. त्यात 'सुभ' म्हणजे— तो तरुण अत्यंत दर्शनीय आणि प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा होता असे म्हणतात. त्याच्या अवयवांच्या सुंदरतेमुळे त्याचे नाव 'सुभ' असेच ठेवले गेले. त्याला तरुण वयात 'माणव' असे संबोधले जात असे, आणि तो मोठा झाल्यावरही त्याला त्याच नावाने संबोधले जात असे. 'तोदेय्यपुत्त' म्हणजे राजा पसेनदीचा पुरोहित असलेल्या तोदेय्य नावाच्या ब्राह्मणाचा मुलगा. असे म्हणतात की, श्रावस्तीच्या जवळच 'तुदि' नावाचे एक गाव आहे, त्या गावाचा अधिपती असल्यामुळे त्याला 'तोदेय्य' म्हणून ओळखले जात असे. तो अत्यंत श्रीमंत होता, त्याच्याकडे ८७ कोटींची संपत्ती होती, पण तो अत्यंत कंजूष होता. 'दान दिल्याने संपत्ती संपतेच' असा विचार करून तो कोणालाही काहीही देत नसे. याविषयी असेही म्हटले आहे— ‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ; Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti. “काजळाचा (वापरल्याने होणारा) क्षय पाहून, वारुळाचा संचय पाहून आणि मधमाश्यांनी गोळा केलेला मध पाहून, बुद्धिमान माणसाने गृहस्थाश्रम चालवावा (संपत्ती साठवावी).” Evaṃ adānameva sikkhāpesi. Dhuravihāre vasato sammāsambuddhassa yāguuḷuṅgamattaṃ vā bhattakaṭacchumattaṃ vā adatvā dhanalobhena kālaṃ katvā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati, attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ sunakhaṃ disvā – ‘‘todeyyabrāhmaṇo dhanalobhena attanova ghare sunakho hutvā nibbatto, ajja mayi subhassa gharaṃ gate maṃ disvā sunakho bhukkāraṃ karissati, athassāhaṃ ekaṃ vacanaṃ vakkhāmi, so ‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’ti gantvā uddhanaṭṭhāne [Pg.176] nipajjissati. Tatonidānaṃ subhassa mayā saddhiṃ eko kathāsallāpo bhavissati, so dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhahissati, sunakho pana kālaṃ katvā niraye nibbattissatī’’ti imaṃ māṇavassa saraṇesu patiṭṭhānabhāvaṃ ñatvā bhagavā taṃ divasaṃ sarīrapaṭijagganaṃ katvā ekakova gāmaṃ pavisitvā nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. अशा प्रकारे त्याने केवळ अदान (दान न देणे) शिकवले. मुख्य विहारात राहणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांना एक पळीभर कांजी किंवा एक चमचाभर भातही न देता, धनाच्या लोभाने मृत्यू पावून तो त्याच घरात कुत्रा म्हणून जन्मला. सुभ त्या कुत्र्यावर अत्यंत प्रेम करत असे, स्वतः खात असलेला भातच त्याला भरवत असे आणि त्याला उचलून उत्तम बिछान्यावर झोपवत असे. त्यानंतर एके दिवशी पहाटेच्या वेळी भगवान जगाकडे पाहत असताना त्यांनी त्या कुत्र्याला पाहिले आणि विचार केला— 'तोदेय्य ब्राह्मण धनाच्या लोभाने स्वतःच्याच घरात कुत्रा म्हणून जन्मला आहे. आज मी सुभच्या घरी गेलो असता, मला पाहून तो कुत्रा भुंकू लागेल. त्यावर मी त्याला एक वाक्य म्हणेन. तो 'श्रमण गौतम मला ओळखतात' असा विचार करून चुलीच्या जागेवर जाऊन बसेल. त्यामुळे सुभचा माझ्याशी संवाद होईल. तो धम्म ऐकून शरणगमनात प्रतिष्ठित होईल, परंतु तो कुत्रा मृत्यूनंतर नरकात जन्माला जाईल.' त्या तरुणाची शरणगमनात प्रतिष्ठित होण्याची ही शक्यता जाणून, भगवंतांनी त्या दिवशी शरीर-परिकर्म करून, एकटेच गावात प्रवेश केला आणि सुभ बाहेर पडलेला असताना, त्याच्या घरात पिंडपातासाठी प्रवेश केला. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā etadavoca – ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ bho bhoti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ sutvā – ‘‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’’ti vippaṭisārī hutvā gīvaṃ onāmetvā uddhanantare chārikāyaṃ nipanno. Manussā ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Subho āgantvā – ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā na kenacīti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā – ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, todeyyo nāma sunakho natthi. Samaṇo pana gotamo pitaraṃ sunakhaṃ karoti, yaṃkiñci esa mukhāruḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena niggahetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. कुत्र्याने भगवंतांना पाहिले आणि भुंकत भुंकत तो भगवंतांच्या जवळ गेला. त्यावर भगवंतांनी त्याला म्हटले— 'हे तोदेय्य! तू पूर्वी मला 'भो भो' असे म्हणून माझा अनादर केल्यामुळे कुत्रा झालास, आणि आताही भुंकून तू अवीची नरकात जाशील.' कुत्र्याने ते ऐकले आणि 'श्रमण गौतम मला ओळखतात' असा विचार करून तो पश्चात्तापग्रस्त झाला, आणि मान खाली घालून चुलीच्या मधील राखेवर जाऊन बसला. घरातील लोग त्याला उचलून बिछान्यावर झोपवू शकले नाहीत. सुभ परत आल्यावर म्हणाला— 'माझ्या कुत्र्याला बिछान्यावरून कोणी खाली उतरवले?' लोकांनी 'कोणीही नाही' असे सांगून घडलेली सर्व हकीकत त्याला सांगितली. सुभने ते ऐकले आणि विचार केला— 'माझे वडील ब्रह्मलोकात जन्मले आहेत, तोदेय्य नावाचा कोणताही कुत्रा नाही. पण श्रमण गौतम माझ्या वडिलांना कुत्रा ठरवत आहेत, ते तोंडाला येईल ते बोलतात.' असा संताप करून, भगवंतांना असत्य बोलण्याबद्दल खोटे ठरवण्याच्या इच्छेने तो विहारात गेला आणि त्याने त्या घटनेबद्दल विचारणा केली. Bhagavāpi tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te māṇava pitarā anakkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā satasahassagghanikā suvaṇṇapāti satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakapāyāsaṃ bhojāpetvā sayane āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati. Atha naṃ jāneyyāsi ‘‘pitā me eso’’ti. Māṇavo – ‘‘sace saccaṃ bhavissati, dhanaṃ lacchāmi, no ce, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti dvīhipi kāraṇehi tuṭṭho gantvā tathā akāsi. Sunakho – ‘‘ñātomhi iminā’’ti roditvā huṃ hunti karonto dhananidhānaṭṭhānaṃ gantvā pādena pathaviṃ khaṇitvā saññaṃ adāsi, māṇavo dhanaṃ gahetvā – ‘‘bhavapaṭicchannaṃ nāma evaṃ sukhumaṃ paṭisandhiantaraṃ pākaṭaṃ samaṇassa gotamassa, addhā esa sabbaññū’’ti bhagavati pasannacitto cuddasa pañhe abhisaṅkhari. Aṅgavijjāpāṭhako kiresa, tenassa [Pg.177] etadahosi – ‘‘idaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhe pucchissāmī’’ti dutiyagamanena yena bhagavā tenupasaṅkami, tena puṭṭhapañhe pana bhagavā ekappahāreneva vissajjento kammassakātiādimāha. भगवान सुद्धा त्या सुभ माणवाला त्याचप्रमाणे बोलून, आपले बोलणे असत्य ठरू नये म्हणून म्हणाले, "हे माणव, तुझ्या वडिलांनी तुला न सांगितलेले काही गुप्त धन आहे का?" तो म्हणाला, "आहे, हे गौतम! एक लाख मूल्य असलेली सोन्याची माळ, एक lakh मूल्य असलेली सोन्याची पादत्राणे, एक लाख मूल्य असलेले सोन्याचे पात्र आणि एक लाख कहापण आहे." भगवान म्हणाले, "जा, त्या कुत्र्याला पाणी न मिसळलेली घट्ट खीर खाऊ घाल, त्याला बिछान्यावर बसव आणि जेव्हा तो थोडा झोपेत असेल, तेव्हा त्याला विचार. तो तुला सर्व काही सांगेल. तेव्हा तुला समजेल की 'हाच माझा पिता आहे'." तो माणव विचार करू लागला—"जर हे खरे ठरले, तर मला धन मिळेल; जर खरे ठरले नाही, तर मी श्रमण गौतमांना असत्य बोलल्याबद्दल निरुत्तर करीन." या दोन्ही कारणांनी संतुष्ट होऊन त्याने घरी जाऊन तसेच केले. कुत्र्याने विचार केला—"या माझ्या पुत्राला मी कोण आहे हे समजले आहे." असे म्हणून तो रडू लागला आणि 'हूँ-हूँ' असा आवाज करत जेथे धन पुरले होते त्या ठिकाणी गेला. त्याने पायाने जमीन उकरून खूण केली. माणवाने ते धन काढून घेतले आणि विचार केला—"दुसऱ्या जन्माचे आवरण इतके सूक्ष्म असूनही श्रमण गौतमांना हा पुनर्जन्म स्पष्टपणे दिसतो. खरोखरच ते सर्वज्ञ आहेत." अशा प्रकारे भगवंतांवर प्रसन्नचित्त होऊन त्याने चौदा प्रश्न तयार केले. तो अंगविद्या (शरीर-लक्षण शास्त्र) जाणणारा होता असे म्हणतात. त्यामुळे त्याला असा विचार आला—"मी ही धर्मभेट घेऊन श्रमण गौतमांना हे प्रश्न विचारीन." दुसऱ्यांदा जाऊन जेथे भगवान होते तेथे तो पोहोचला. त्याने विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देताना भगवंतांनी एकाच वेळी त्यांचे निरसन करत 'कम्मस्सका' (प्राणी हे स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत) इत्यादी उपदेश केला. Tattha kammaṃ etesaṃ sakaṃ attano bhaṇḍakanti kammassakā. Kammassa dāyādāti kammadāyādā, kammaṃ etesaṃ dāyajjaṃ bhaṇḍakanti attho. Kammaṃ etesaṃ yoni kāraṇanti kammayonī. Kammaṃ etesaṃ bandhūti kammabandhū, kammañātakāti attho. Kammaṃ etesaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇā. Yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti yaṃ idaṃ ‘‘tvaṃ hīno bhava, tvaṃ paṇīto, tvaṃ appāyuko, tvaṃ dīghāyuko…pe… tvaṃ duppañño bhava, tvaṃ paññavā’’ti evaṃ hīnappaṇītatāya vibhajanaṃ, taṃ na añño koci karoti, kammameva evaṃ satte vibhajatīti attho. Na māṇavo kathitassa atthaṃ sañjānāsi, ghanadussapaṭṭenassa mukhaṃ bandhitvā madhuraṃ purato ṭhapitaṃ viya ahosi. Mānanissito kiresa paṇḍitamānī, attanā samaṃ na passati. Athassa ‘‘kiṃ samaṇo gotamo katheti, yamahaṃ jānāmi, tadeva kathetīti ayaṃ māno mā ahosī’’ti mānabhañjanatthaṃ bhagavā ‘‘āditova duppaṭivijjhaṃ katvā kathessāmi, tato ‘nāhaṃ bho gotama jānāmi, vitthārena me pākaṭaṃ katvā kathethā’ti maṃ yācissati, athassāhaṃ yācitakāle kathessāmi, evañcassa sātthakaṃ bhavissatī’’ti duppaṭivijjhaṃ katvā kathesi. त्यामध्ये, कर्म हेच ज्यांचे स्वतःचे धन (भांडवल) आहे, ते 'कम्मस्सका' (कर्म-स्वकीय) होत. कर्माचे जे वारसदार आहेत, ते 'कम्मदायादा' (कर्म-दायाद) होत; कर्म हेच त्यांचे वारसाहक्काने मिळालेले धन आहे, असा याचा अर्थ आहे. कर्म हेच ज्यांचे उत्पत्तीचे कारण आहे, ते 'कम्मयोनी' (कर्म-योनी) होत. कर्म हेच ज्यांचे बांधव आहेत, ते 'कम्मबन्धू' (कर्म-बंधू) होत; कर्म हेच त्यांचे नातेवाईक आहे, असा याचा अर्थ आहे. कर्म हेच ज्यांचे शरण किंवा आश्रय आहे, ते 'कम्मपटिसरणा' (कर्म-शरण) होत. 'यदिदं हीनप्पणीतताय' (जे हे हीन आणि श्रेष्ठ असणे) म्हणजे—"तू हीन हो, तू श्रेष्ठ हो, तू अल्पायुषी हो, तू दीर्घायुषी हो... पे... तू मतिमंद हो, तू प्रज्ञावान हो" अशा प्रकारे हीन आणि श्रेष्ठ भावामध्ये जे विभाजन केले जाते, ते इतर कोणीही करत नाही, तर कर्मच प्राण्यांचे अशा प्रकारे विभाजन करते, असा अर्थ आहे. त्या माणवाला सांगितलेल्या उपदेशाचा अर्थ समजला नाही. एखाद्याचे तोंड जाड कापडाने घट्ट बांधून त्याच्यासमोर मधुर अन्न ठेवल्यासारखे ते झाले. तो गर्वाने भरलेला आणि स्वतःलाच पंडित मानणारा होता; त्याला आपल्या तोडीचा कोणी दिसत नव्हता. तेव्हा भगवंतांनी विचार केला—"श्रमण गौतम काय सांगणार आहेत? जे मला माहीत आहे तेच ते सांगतील, असा अभिमान याला होऊ नये." त्याचा हा अभिमान नष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी सुरुवातीलाच समजण्यास कठीण असा उपदेश करण्याचे ठरवले. "त्यानंतर तो मला विनंती करेल की—'हे गौतम, मला हे समजले नाही, कृपया मला हे सविस्तर आणि स्पष्ट करून सांगा.' मग त्याने विनंती केल्यावर मी त्याला सविस्तर सांगेन, जेणेकरून ते त्याच्यासाठी हितकारक ठरेल." असा विचार करून भगवंतांनी सुरुवातीला समजण्यास कठीण असा उपदेश केला. Idāni so attano appaṭividdhabhāvaṃ pakāsento na kho ahantiādimāha. आता तो सुभ माणव स्वतःची न समजण्याची असमर्थता (अज्ञान) प्रकट करत "न खो अहं..." (मी खरोखर जाणत नाही...) इत्यादी म्हणाला. 290. Samattenāti paripuṇṇena. Samādinnenāti gahitena parāmaṭṭhena. Appāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ pāṇātipātīti yaṃ idaṃ pāṇātipātakammaṃ, esā appāyukasaṃvattanikā paṭipadāti. २९०. 'समत्तेन' म्हणजे परिपूर्णतेने. 'समादिन्नेन' म्हणजे ग्रहण केलेल्या किंवा चुकीच्या पद्धतीने धरून ठेवलेल्या. "हे माणव, प्राणातिपात (प्राणीहिंसा) करणे ही जो वर्तणूक आहे, ती अल्पायुष्याकडे नेणारी जीवनपद्धती (प्रतिपदा) आहे" याचा अर्थ असा की, जे हे प्राणातिपाताचे कर्म आहे, तीच अल्पायुष्याकडे नेणारी जीवनपद्धती आहे. Kathaṃ panesā appāyukataṃ karoti? Cattāri hi kammāni upapīḷakaṃ upacchedakaṃ janakaṃ upatthambhakanti. Balavakammena hi nibbattaṃ pavatte upapīḷakaṃ āgantvā [Pg.178] atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, catūsuyeva taṃ apāyesu nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatta, ahaṃ upapīḷakakammaṃ nāma taṃ pīḷetvā nirojaṃ niyūsaṃ kasaṭaṃ karissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya taṃ tādisaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ upaneti, bhoge vināseti. पण हे कर्म कशा प्रकारे अल्पायुष्य निर्माण करते? कारण कर्मे चार प्रकारची असतात—उपपीडक, उपच्छेदक, जनक आणि उपस्तंभक. बलवान कर्मामुळे सुगतीमध्ये जन्मलेल्या प्राण्याला, त्याच्या प्रवृत्ती काळात (जीवनात) उपपीडक कर्म येऊन प्रत्यक्षपणे असे म्हणते—"जर मला आधीच ठाऊक असते, तर मी तुला येथे जन्म घेऊ दिला नसता, तुला चार अपायांमध्येच जन्म घ्यायला लावला असता. असो, तू कुठेही जन्म घेतला असलास, तरी मी 'उपपीडक कर्म' या नात्याने तुला पीडा देऊन निस्तेज, रसहीन आणि निरुपयोगी बनवीन." तेव्हापासून ते त्याला तशाच प्रकारचे बनवते. ते काय करते? ते संकटे आणते आणि संपत्तीचा नाश करते. Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātu assādo vā sukhaṃ vā na hoti, mātāpitūnaṃ pīḷāva uppajjati. Evaṃ parissayaṃ upaneti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogā udakaṃ patvā loṇaṃ viya rājādīnaṃ vasena nassanti, kumbhadohanadhenuyo khīraṃ na denti, sūratā goṇā caṇḍā honti, kāṇā honti, khujjā honti, gomaṇḍale rogo patati, dāsādayo vacanaṃ na karonti, vāpitaṃ sassaṃ na jāyati, gehagataṃ gehe, araññagataṃ araññe nassati, anupubbena ghāsacchādanamattaṃ dullabhaṃ hoti, gabbhaparihāro na hoti, vijātakāle mātuthaññaṃ chijjati, dārako parihāraṃ alabhanto pīḷito nirojo niyūso kasaṭo hoti, idaṃ upapīḷakakammaṃ nāma. त्यामध्ये, तो बालक आईच्या गर्भात आल्यापासून आईला कोणताही आनंद किंवा सुख मिळत नाही, उलट माता-पित्यांना केवळ पीडाच सहन करावी लागते. अशा प्रकारे ते संकटे आणते. तसेच, तो बालक आईच्या गर्भात आल्यापासून घरातील संपत्ती, पाण्यात मीठ विरघळावे तशी, राजा इत्यादींच्या माध्यमातून नष्ट होते. भरपूर दूध देणाऱ्या गाई दूध देणे बंद करतात. शांत असणारे बैल हिंसक बनतात, आंधळे होतात, पांगळे होतात. गोठ्यातील गुरांवर रोगराई पसरते. दास-दासी इत्यादी त्यांचे ऐकत नाहीत. पेरलेले पीक उगवत नाही. घरात असलेले धन घरातच नष्ट होते आणि जंगलात असलेले धन जंगलातच नष्ट होते. हळूहळू केवळ अन्न आणि वस्त्र मिळणेही कठीण होते. गर्भाचे रक्षण होत नाही. प्रसूतीच्या वेळी आईचे दूध सुकते. बालकाला योग्य संगोपन न मिळाल्यामुळे तो पीडित, निस्तेज, रसहीन आणि दुर्बल होतो. याला 'उपपीडक कर्म' म्हणतात. Dīghāyukakammena pana nibbattassa upacchedakakammaṃ āgantvā āyuṃ chindati. Yathā hi puriso aṭṭhusabhagamanaṃ katvā saraṃ khipeyya tamañño dhanuto vimuttamattaṃ muggarena paharitvā tattheva pāteyya, evaṃ dīghāyukakammena nibbattassa upacchedakakammaṃ āyuṃ chindati. Kiṃ karoti? Corānaṃ aṭaviṃ paveseti, vāḷamacchodakaṃ otāreti, aññataraṃ vā pana saparissayaṭṭhānaṃ upaneti, idaṃ upacchedakakammaṃ nāma, ‘‘upaghātaka’’ntipi etasseva nāmaṃ. परंतु, दीर्घायुष्य देणाऱ्या कर्मामुळे जन्मलेल्या प्राण्याचे आयुष्य उपच्छेदक कर्म येऊन खंडित करते. जसे एखाद्या माणसाने आठ उसभ अंतरावर बाण मारला असता, दुसऱ्या शत्रूने धनुष्यातून सुटलेल्या त्या बाणावर गदेने प्रहार करून त्याला तिथेच पाडावे; त्याचप्रमाणे दीर्घायुष्य देणाऱ्या कर्मामुळे जन्मलेल्या प्राण्याचे आयुष्य उपच्छेदक कर्म खंडित करते. ते काय करते? ते त्याला चोरांच्या जंगलात पाठवते, हिंसक जलचरांनी भरलेल्या पाण्यात पाडते किंवा इतर कोणत्याही संकटमय ठिकाणी घेऊन जाते. याला 'उपच्छेदक कर्म' म्हणतात. 'उपघातक कर्म' हे देखील याच कर्माचे नाव आहे. Paṭisandhinibbattakaṃ pana kammaṃ janakakammaṃ nāma. Appabhogakulādīsu nibbattassa bhogasampadādikaraṇena upatthambhakakammaṃ upatthambhakakammaṃ nāma. पुनर्जन्म (प्रतिसंधी) घडवून आणणाऱ्या कर्माला 'जनक कर्म' म्हणतात. अल्प संपत्ती असलेल्या कुळात जन्मलेल्या प्राण्याला संपत्ती इत्यादींची प्राप्ती करून देऊन साहाय्य करणाऱ्या कर्माला 'उपस्तंभक कर्म' म्हणतात. Imesu catūsu purimāni dve akusalāneva, janakaṃ kusalampi akusalampi, upatthambhakaṃ kusalameva. Tattha pāṇātipātakammaṃ upacchedakakammena appāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Pāṇātipātinā vā kataṃ kusalakammaṃ [Pg.179] uḷāraṃ na hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ na sakkoti. Evaṃ pāṇātipāto appāyukasaṃvattaniko hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṃ karoti, sanniṭṭhānacetanāya vā niraye nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena appāyuko hoti. या चार कर्मांमध्ये पूर्वीची दोन (उपपीडक आणि उपच्छेदक) केवळ अकुशलच असतात; जनक कर्म कुशलही असते आणि अकुशलही असते; उपस्तंभक कर्म केवळ कुशलच असते. त्यामध्ये प्राणातिपात कर्म हे उपच्छेदक कर्माच्या रूपाने अल्पायुष्य देणारे ठरते. किंवा प्राणातिपात करणाऱ्या व्यक्तीने केलेले कुशल कर्म हे महान (बलवान) होत नाही, त्यामुळे ते दीर्घायुष्याची प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यास समर्थ होत नाही. अशा प्रकारे प्राणातिपात हा अल्पायुष्य देणारा ठरतो. किंवा प्रतिसंधीलाच अल्पायुष्याची निश्चित करून तो अल्पायुषी बनवतो, किंवा (प्राणातिपाताच्या) निश्चित चेतनेमुळे नरकात उत्पन्न होतो, आणि पूर्व व अपर चेतनांमुळे सांगितलेल्या पद्धतीने अल्पायुषी होतो. Dīghāyukasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadāti ettha parittakammenapi nibbattaṃ pavatte etaṃ pāṇātipātā viratikammaṃ āgantvā atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, devalokeyeva taṃ nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatti, ahaṃ upatthambhakakammaṃ nāma thambhaṃ te karissāmī’’ti upatthambhaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ nāseti, bhoge uppādeti. 'हे माणवा, ही दीर्घायुष्य देणारी प्रतिपदा आहे' या वाक्यात, अल्प (अकुशल) कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या प्राण्यालाही प्रवृत्ती काळात (जन्मानंतर) हे प्राणातिपातापासून विरत होण्याचे कुशल कर्म येऊन अर्थतः असे म्हणत असल्यासारखे साहाय्य करते की— 'जर मला आधीच ठाऊक असते, तर मी तुला येथे उत्पन्न होऊ दिले नसते, देवलोकातच तुला उत्पन्न केले असते. असो, तू जिथे कुठे उत्पन्न झाला आहेस, तिथे मी उपस्तंभक कर्म या नात्याने तुला आधार देईन.' ते काय करते? ते संकटांचा नाश करते आणि संपत्ती उत्पन्न करते. Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātāpitūnaṃ sukhameva sātameva hoti. Yepi pakatiyā manussāmanussaparissayā honti, te sabbe apagacchanti. Evaṃ parissayaṃ nāseti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogānaṃ pamāṇaṃ na hoti, nidhikumbhiyo puratopi pacchatopi gehaṃ pavaṭṭamānā pavisanti. Mātāpitaro parehi ṭhapitadhanassāpi sammukhībhāvaṃ gacchanti. Dhenuyo bahukhīrā honti, goṇā sukhasīlā honti, vappaṭṭhāne sassāni sampajjanti. Vaḍḍhiyā vā sampayuttaṃ, tāvakālikaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ acoditā sayameva āharitvā denti, dāsādayo suvacā honti, kammantā na parihāyanti. Dārako gabbhato paṭṭhāya parihāraṃ labhati, komārikavejjā sannihitāva honti. Gahapatikule jāto seṭṭhiṭṭhānaṃ, amaccakulādīsu jāto senāpatiṭṭhānādīni labhati. Evaṃ bhoge uppādeti. So aparissayo sabhogo ciraṃ jīvatīti. Evaṃ apāṇātipātakammaṃ dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti. त्यामध्ये, बालक आईच्या गर्भात आल्यापासून आई-वडिलांना केवळ सुख आणि आनंदच मिळतो. जे काही नैसर्गिक मानवी किंवा अमानवी उपद्रव असतात, ते सर्व नाहीसे होतात. अशा प्रकारे ते संकटांचा नाश करते. तसेच, बालकाच्या आईच्या गर्भात आल्यापासून घरात संपत्तीला सीमा राहत नाही; धनाच्या घागरी घराच्या पुढून आणि मागून लोळत लोळत घरात प्रवेश करतात. आई-वडील इतरांनी लपवून ठेवलेल्या धनाच्याही समोरासमोर येतात (ते धन त्यांना सहज मिळते). गायी भरपूर दूध देणाऱ्या होतात, बैल निरोगी व शांत स्वभावाचे होतात, शेतात पिके उत्तम प्रकारे पिकतात. व्याजाने दिलेले कर्ज असो किंवा तात्पुरते उसने दिलेले धन असो, लोक न मागताही ते स्वतःहून आणून देतात. दास-दासी इत्यादी आज्ञाधारक होतात, उद्योग-व्यवसाय कधीही बुडत नाहीत. बालकाला गर्भापासूनच संरक्षण मिळते, बालरोगतज्ज्ञ वैद्य नेहमी उपलब्ध असतात. गृहपतीच्या कुळात जन्मल्यास तो श्रेष्ठीचे (शेटजीचे) पद मिळवतो, अमात्यांच्या कुळात जन्मल्यास सेनापती इत्यादी पदे मिळवतो. अशा प्रकारे ते संपत्ती उत्पन्न करते. तो संकटरहित आणि ऐश्वर्यसंपन्न होऊन दीर्घकाळ जगतो. अशा प्रकारे प्राणातिपातापासून विरत राहण्याचे कर्म दीर्घायुष्य देणारे ठरते. Apāṇātipātinā vā kataṃ aññampi kusalaṃ uḷāraṃ hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ sakkoti, evampi dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā dīghāyukaṃ karoti. Sanniṭṭhānacetanāya vā devaloke nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena dīghāyuko hoti. Iminā nayena sabbapañhavissajjanesu attho veditabbo. किंवा प्राणातिपात न करणाऱ्या व्यक्तीने केलेले इतरही कुशल कर्म महान होते, ते दीर्घायुष्याची प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यास समर्थ होते; अशा प्रकारेही ते दीर्घायुष्य देणारे ठरते. किंवा प्रतिसंधीलाच दीर्घायुष्याची निश्चित करून ते दीर्घायुषी बनवते. किंवा निश्चित चेतनेमुळे तो देवलोकात उत्पन्न होतो, आणि पूर्व व अपर चेतनांमुळे सांगितलेल्या पद्धतीने दीर्घायुषी होतो. या पद्धतीने सर्व प्रश्नांच्या उत्तरांमधील अर्थ समजून घ्यावा. Viheṭhanakammādīnipi [Pg.180] hi pavatte āgantvā atthato tatheva vadamānāni viya upapīḷanena nibbhogataṃ āpādetvā paṭijagganaṃ alabhantassa roguppādanādīhi vā, viheṭhakādīhi katassa kusalassa anuḷāratāya vā, āditova paṭisandhiniyāmanena vā, vuttanayeneva pubbāparacetanāvasena vā bahvābādhatādīni karonti, apāṇātipāto viya ca aviheṭhanādīnipi appābādhatādīnīti. कारण हिंसा (पीडा देणे) इत्यादी कर्मांच्या बाबतीतही, प्रवृत्ती काळात येऊन, अर्थतः त्याचप्रमाणे बोलत असल्यासारखे, उपपीडक कर्माच्या द्वारे संपत्तीहीन करून, शुश्रूषा न मिळणाऱ्या व्यक्तीला रोग उत्पन्न करणे इत्यादींद्वारे, किंवा पीडा देणाऱ्या कर्मांमुळे केलेले कुशल कर्म महान न झाल्यामुळे, किंवा सुरुवातीपासूनच प्रतिसंधीच्या निश्चितीमुळे, किंवा सांगितलेल्या पद्धतीनेच पूर्व व अपर चेतनेच्या प्रभावामुळे ते बहु-आजारीपण इत्यादी दोष उत्पन्न करतात. आणि प्राणातिपातापासून विरत राहण्याप्रमाणेच, अहिंसा (पीडा न देणे) इत्यादी कर्मांमुळे निरोगीपण इत्यादी गुण प्राप्त होतात. 293. Ettha pana issāmanakoti issāsampayuttacitto. Upadussatīti issāvaseneva upakkosanto dussati. Issaṃ bandhatīti yavakalāpaṃ bandhanto viya yathā na nassati evaṃ bandhitvā viya ṭhapeti. Appesakkhoti appaparivāro, rattiṃ khitto viya saro na paññāyati, ucchiṭṭhahattho nisīditvā udakadāyakampi na labhati. २९३. येथे पुन्हा, 'ईर्ष्यामणक' म्हणजे ईर्ष्येने युक्त चित्त असलेला. 'उपदुस्सति' म्हणजे ईर्ष्येच्या प्रभावानेच शिवीगाळ करत द्वेष करणे. 'ईर्ष्या बांधतो' म्हणजे जसे जवसाची पेंढी नष्ट होऊ नये म्हणून ती बांधून ठेवतात, त्याप्रमाणे बांधून ठेवणे. 'अल्पेशक्य' (अल्प प्रभाव असलेला) म्हणजे ज्याला परिवार नाही; रात्रीच्या वेळी मारलेल्या बाणाप्रमाणे जो दिसून येत नाही, आणि उष्ट्या हाताने बसून राहिल्यावर ज्याला पाणी देणाराही मिळत नाही. 294. Na dātā hotīti macchariyavasena na dātā hoti. Tena kammenāti tena macchariyakammena. २९४. 'दाता नसतो' म्हणजे मत्सरामुळे (कंजूषपणामुळे) दान न देणारा असणे. 'त्या कर्मामुळे' म्हणजे त्या मत्सराच्या अकुशल कर्मामुळे. 295. Abhivādetabbanti abhivādanārahaṃ buddhaṃ vā paccekabuddhaṃ vā ariyasāvakaṃ vā. Paccuṭṭhātabbādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhavissajjane upapīḷakaupatthambhakakammāni na gahetabbāni. Na hi pavatte nīcakulinaṃ vā uccākulinaṃ vā sakkā kātuṃ, paṭisandhimeva pana niyāmetvā nīcakuliyaṃ kammaṃ nīcakule nibbatteti, uccākuliyaṃ kammaṃ uccākule. २९५. 'अभिवादन करावे' म्हणजे अभिवादनास योग्य अशा बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध किंवा आर्यश्रावकाला अभिवादन करणे. 'प्रत्युत्थान करावे' (उभे राहून स्वागत करावे) इत्यादी शब्दांमध्येही हाच नियम आहे. परंतु या प्रश्नाच्या उत्तरात उपपीडक आणि उपस्तंभक कर्मांचे ग्रहण करू नये. कारण प्रवृत्ती काळात (जन्मानंतर) कोणाला नीच कुळातील किंवा उच्च कुळातील करणे शक्य नाही; केवळ प्रतिसंधीच्या वेळीच निश्चित करून, नीच कुळात जन्म देणारे कर्म नीच कुळात उत्पन्न करते आणि उच्च कुळात जन्म देणारे कर्म उच्च कुळात उत्पन्न करते. 296. Na paripucchitā hotīti ettha pana aparipucchanena niraye na nibbattati. Aparipucchako pana ‘‘idaṃ kātabbaṃ, idaṃ na kātabba’’nti na jānāti, ajānanto kātabbaṃ na karoti, akātabbaṃ karoti. Tena niraye nibbattati, itaro sagge. Iti kho, māṇava…pe… yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti satthā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. २९६. 'प्रश्न विचारणारा नसतो' या वाक्यात, केवळ प्रश्न न विचारल्यामुळेच कोणी नरकात उत्पन्न होत नाही. परंतु प्रश्न न विचारणारा मनुष्य 'हे करावे आणि हे करू नये' हे जाणत नाही; आणि न जाणल्यामुळे तो जे करावे ते करत नाही, व जे करू नये ते करतो. त्यामुळे तो नरकात उत्पन्न होतो, याउलट (प्रश्न विचारणारा) स्वर्गात उत्पन्न होतो. 'अशा प्रकारे, हे माणवा... जे हे हीन आणि प्रणीत असणे आहे...' या उपदेशाला शास्त्यांनी योग्य संदर्भासह समाप्तीप्रत नेले. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या 'पपंचसूदनी' नावाच्या अट्ठकथेतील Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चूळकम्मविभंग सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. Subhasuttantipi vuccati. याला 'सुभ सुत्त' असेही म्हटले जाते. 6. Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā ६. महाकम्मविभंग सुत्ताचे वर्णन 298. Evaṃ [Pg.181] me sutanti mahākammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha moghanti tucchaṃ aphalaṃ. Saccanti tathaṃ bhūtaṃ. Idañca etena na sammukhā sutaṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) pana – ‘‘manokammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṃ no tathā vacīkamma’’nti bhagavatā vuttaṃ atthi, sā kathā titthiyānaṃ antare pākaṭā jātā, taṃ gahetvā esa vadati. Atthi ca sā samāpattīti idaṃ – ‘‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’’ti poṭṭhapādasutte (dī. ni. 1.406 ādayo) uppannaṃ abhisaññānirodhakathaṃ sandhāya vadati. Na kiñci vediyatīti ekavedanampi na vediyati. Atthi ca khoti thero nirodhasamāpattiṃ sandhāya anujānāti. Parirakkhitabbanti garahato mocanena rakkhitabbaṃ. Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṃ, sābhisandhikaṃ sañcetanikakammaṃ katvāti attho. Dukkhaṃ soti thero ‘‘akusalameva sandhāya paribbājako pucchatī’’ti saññāya evaṃ vadati. २९८. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे 'महाकम्मविभंग सुत्त' आहे. त्यामध्ये 'मोघं' म्हणजे तुच्छ, निष्फळ. 'सच्चं' म्हणजे सत्य, वास्तविक. आणि हे त्याने प्रत्यक्ष ऐकले नव्हते, परंतु उपालि सुत्तात— 'पाप कर्माच्या आचरणात आणि पाप कर्माच्या प्रवृत्तीत मी मनोकर्माला अधिक महा-सावद्य (मोठ्या दोषाचे) मानतो, कायकर्म आणि वचीकर्माला त्याप्रमाणे मानत नाही,' असे भगवंतांनी म्हटलेले आहे. ती चर्चा अन्य पंथीयांमध्ये प्रसिद्ध झाली, तीच पकडून हा बोलत आहे. 'ती समापत्ती आहे' हे वाक्य— 'हे भो, अभिसंज्ञा-निरोध कसा होतो?' या पोट्ठपाद सुत्तात उत्पन्न झालेल्या अभिसंज्ञा-निरोधाच्या चर्चेला उद्देशून तो बोलत आहे. 'काहीही वेदन करत नाही' म्हणजे एकाही वेदनेचा अनुभव घेत नाही. 'आहेच' या शब्दाने स्थविरांनी निरोध-समापत्तीला उद्देशून संमती दिली. 'रक्षण करावे' म्हणजे निंदेपासून मुक्त करून रक्षण करावे. 'ज्याला चेतना आहे ते संचेतनिक', म्हणजे हेतूपूर्वक सचेतन कर्म करून, असा अर्थ आहे. 'ते दुःख आहे' असे स्थविरांनी 'हा परिव्राजक केवळ अकुशल कर्माला उद्देशून विचारत आहे' अशा समजुतीने म्हटले. Dassanampi kho ahanti bhagavā caturaṅgepi andhakāre samantā yojanaṭṭhāne tilamattampi saṅkhāraṃ maṃsacakkhunāva passati, ayañca paribbājako na dūre gāvutamattabbhantare vasati, kasmā bhagavā evamāhāti? Samāgamadassanaṃ sandhāyevamāha. "दस्सनम्पि खो अहं" (मीसुद्धा त्याला पाहिले आहे) या विधानाबाबत: भगवान चारही बाजूंनी पसरलेल्या घनघोर अंधारातही (चतुरंग अंधारात) एक योजन अंतरावरील तिळाच्या दाण्याएवढा सूक्ष्म संस्कार देखील आपल्या मांसचक्षूनेच पाहू शकतात. आणि हा परिव्राजक (पोटलिपुत्त) फार दूर नाही, तर केवळ एक गावुत अंतरावरच राहत होता. मग भगवंतांनी असे का म्हटले ("आनंदा, मीसुद्धा त्याला पाहिले आहे...")? त्यांनी सभेमध्ये किंवा संमेलनामध्ये झालेल्या भेटीचा (दर्शनाचा) संदर्भ घेऊन असे म्हटले आहे. 299. Udāyīti lāludāyī. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ dukkhameva. Iti imaṃ vaṭṭadukkhaṃ kilesadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ sandhāya ‘‘sace bhāsitaṃ bhaveyya bhagavā’’ti pucchati. २९९. "उदायी" म्हणजे लाळुदायी. "त्या दुःखात" (तं दुक्खस्मिं) म्हणजे ते सर्व दुःखच आहे. अशा प्रकारे, या संसार-दुःख (वट्टदुःख), क्लेश-दुःख (किलेसदुःख) आणि संस्कार-दुःख (संखारदुःख) यांचा संदर्भ घेऊन, "जर असे म्हटले गेले असते, तर भगवंतांनी..." असे तो विचारतो. 300. Ummaṅganti pañhāummaṅgaṃ. Ummujjamānoti sīsaṃ nīharamāno. Ayoniso ummujjissatīti anupāyena sīsaṃ nīharissati. Idañca pana bhagavā jānanto neva dibbacakkhunā na cetopariyañāṇena na sabbaññutañāṇena jāni, adhippāyeneva pana aññāsi. Kathentassa hi adhippāyo nāma suvijāno hoti, kathetukāmo gīvaṃ paggaṇhāti, hanukaṃ cāleti, mukhamassa phandati, sannisīdituṃ na sakkoti. Bhagavā tassa taṃ ākāraṃ [Pg.182] disvā ‘‘ayaṃ udāyī sannisīdituṃ na sakkoti, yaṃ abhūtaṃ, tadeva kathessatī’’ti oloketvāva aññāsi. Ādiṃ yevātiādimhiyeva. Tisso vedanāti ‘‘kiṃ so vediyatī’’ti? Pucchantena ‘‘tisso vedanā pucchāmī’’ti evaṃ vavatthapetvāva tisso vedanā pucchitā. Sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesesupi eseva nayo. ३००. "उम्मंग" म्हणजे प्रश्नाचा उगम (किंवा प्रज्ञा-उगम). "उम्मुज्जमानो" म्हणजे डोके वर काढणारा (बाहेर काढणारा). "अयोनिसो उम्मुज्जिस्सति" म्हणजे अयोग्य मार्गाने डोके वर काढेल. आणि भगवंतांनी हे जाणून घेताना दिव्यचक्षूने, चेतोपरियज्ञानाने किंवा सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाने जाणले नाही, तर केवळ त्याच्या अभिप्राय व चेष्टेवरूनच जाणले. कारण बोलू इच्छिणाऱ्याचा अभिप्राय सहज ओळखता येतो; बोलण्याची इच्छा असणारा आपली मान वर करतो, हनुवटी हलवतो, त्याचे तोंड थरथरते आणि तो शांतपणे बसू शकत नाही. भगवंतांनी त्याची ती शारीरिक चेष्टा पाहून, "हा उदायी शांत बसू शकत नाही; जे असत्य (अभूत) आहे, तेच तो बोलेल," असे केवळ पाहूनच जाणले. "आदिं येव" म्हणजे अगदी सुरुवातीलाच. "तीन वेदना" (तिस्सो वेदना) म्हणजे "तो काय अनुभवतो?" असे विचारणाऱ्या पोटलिपुत्त परिव्राजकाने "मी तीन वेदनांबद्दल विचारत आहे" असे स्पष्टपणे निश्चित करूनच तीन वेदनांविषयी विचारले होते. "सुखवेदनीय" म्हणजे सुखकारक वेदनेचे कारण बनणारे कर्म. इतर वेदनांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. Ettha ca kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā, heṭṭhā tikajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi. आणि येथे, कामावचर कुशलातील सौमनस्य-सहगत चित्ताशी संप्रयुक्त चार चेतना आणि खालील तीन ध्यान-चेतना (प्रथम, द्वितीय व तृतीय ध्यान चेतना); अशा प्रकारे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि प्रवृत्ती (जीवनकाळ) या दोन्ही काळात सुखकारक वेदना उत्पन्न करत असल्यामुळे याला "सुखवेदनीय कर्म" असे म्हणतात. आणि येथे कामावचर चेतना प्रतिसंधीच्या वेळी निश्चितपणे सुखच उत्पन्न करते, परंतु प्रवृत्ती काळात इष्ट-मध्यस्थ आलंबनाच्या वेळी अदुःखमसुख वेदना (उपेक्षा वेदना) देखील उत्पन्न करते. Akusalacetanā paṭisandhipavattesu dukkhasseva jananato dukkhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāyadvāre pavatteyeva cetaṃ ekantena dukkhaṃ janeti, aññattha adukkhamasukhampi, sā pana vedanā aniṭṭhāniṭṭhamajjhattesuyeva ārammaṇesu uppajjanato dukkhātveva saṅkhaṃ gatā. अकुशल चेतना प्रतिसंधी आणि प्रवृत्ती काळात केवळ दुःख वेदनाच उत्पन्न करत असल्यामुळे तिला "दुःखवेदनीय कर्म" असे म्हणतात. आणि हे कर्म प्रवृत्ती काळात केवळ कायद्वाराच्या (शारीरिक) बाबतीतच निश्चितपणे दुःख उत्पन्न करते, तर इतर द्वारांच्या बाबतीत अदुःखमसुख वेदना (उपेक्षा वेदना) उत्पन्न करते. परंतु ती वेदना केवळ अनिष्ट आणि अनिष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्येच उत्पन्न होत असल्यामुळे तिला "दुःख" म्हणूनच गणले जाते. Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Ettha ca kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampi. Apica sukhavedaniyakammaṃ paṭisandhipavattivasena vaṭṭati, tathā adukkhamasukhavedaniyaṃ, dukkhavedaniyaṃ pavattivaseneva vaṭṭati. Etassa pana vasena sabbaṃ pavattivaseneva vaṭṭati. परंतु कामावचर कुशलातील उपेक्षा-सहगत चित्ताशी संप्रयुक्त चार चेतना आणि रूपावचर कुशलातील चतुर्थ ध्यान चेतना; अशा प्रकारे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्ती काळात तिसरी वेदना (उपेक्षा वेदना) उत्पन्न करत असल्यामुळे याला "अदुःखमसुखवेदनीय कर्म" असे म्हणतात. आणि येथे कामावचर चेतना प्रतिसंधीच्या वेळी निश्चितपणे अदुःखमसुख वेदनाच उत्पन्न करते, परंतु प्रवृत्ती काळात इष्ट आलंबनाच्या वेळी सुख वेदना देखील उत्पन्न करते. शिवाय, सुखवेदनीय कर्म प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या रूपाने कार्य करते, तसेच अदुःखमसुखवेदनीय कर्मही कार्य करते. परंतु दुःखवेदनीय कर्म केवळ प्रवृत्ती काळातच कार्य करते. आणि याच्या (दुःखवेदनीय कर्माच्या) प्रभावाने सर्व काही केवळ प्रवृत्ती काळातच कार्य करते. Etassa bhagavāti thero tathāgatena mahākammavibhaṅgakathanatthaṃ ālayo dassito, tathāgataṃ yācitvā mahākammavibhaṅgañāṇaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti cintetvā anusandhikusalatāya evamāha. Tattha mahākammavibhaṅganti mahākammavibhajanaṃ. Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjatīti idaṃ na mahākammavibhaṅgañāṇabhājanaṃ, mahākammavibhaṅgañāṇabhājanatthāya pana mātikāṭṭhapanaṃ. "एतस्स भगवा" (यासाठी भगवंतांची...) या विधानाबाबत: स्थवीर आनंदांनी पाहिले की तथागतांनी महाकम्मविभंग सुत्ताचे प्रवचन करण्याची इच्छा दर्शवली आहे. "मी तथागतांना विनंती करून महाकम्मविभंग ज्ञानाला भिक्खू संघासमोर स्पष्ट करेन," असा विचार करून आणि प्रवचनाचा सांधा जोडण्यात कुशल असल्यामुळे त्यांनी असे म्हटले. तेथे "महाकम्मविभंग" म्हणजे महाकर्माचे विश्लेषण/विभाजन होय. "कोणते चार... येथे, आनंदा, एखादा पुद्गल... नरकात उत्पन्न होतो" हे विधान महाकम्मविभंग ज्ञानाचे प्रत्यक्ष विश्लेषण नाही, तर महाकम्मविभंग ज्ञानाचे विश्लेषण करण्यासाठी मांडलेली केवळ मातिका (रूपरेषा) आहे. 301. Idhānanda[Pg.183], ekacco samaṇo vāti pāṭiyekko anusandhi. Idañhi bhagavā – ‘‘dibbacakkhukā samaṇabrāhmaṇā idaṃ ārammaṇaṃ katvā imaṃ paccayaṃ labhitvā idaṃ dassanaṃ gaṇhantī’’ti pakāsanatthaṃ ārabhi. Tattha ātappantiādīni pañcapi vīriyasseva nāmāni. Cetosamādhinti dibbacakkhusamādhiṃ. Passatīti ‘‘so satto kuhiṃ nibbatto’’ti olokento passati. Ye aññathāti ye ‘‘dasannaṃ kusalānaṃ kammapathānaṃ pūritattā nirayaṃ upapajjatī’’ti jānanti, micchā tesaṃ ñāṇanti vadati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Viditanti pākaṭaṃ. Thāmasāti diṭṭhithāmena. Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena. Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā ādiyitvā voharati. ३०१. "येथे, आनंदा, एखादा श्रमण किंवा..." (इधानंद, एकच्चो samणो वा) हा एक स्वतंत्र अनुसंधी (प्रसंग-जोडणी) आहे. कारण भगवंतांनी हे दर्शवण्यासाठी सुरुवात केली की: "दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण-ब्राह्मण याला आलंबन बनवून आणि हे कारण मिळवून अशी दृष्टी ग्रहण करतात." तेथे "आतप्प" इत्यादी पाचही शब्द वीर्याचीच (प्रयत्नाचीच) नावे आहेत. "चेतोसमाधी" म्हणजे दिव्यचक्षूशी संबंधित समाधी. "पाहतो" (पस्सति) म्हणजे "तो प्राणी कोठे उत्पन्न झाला आहे?" असे पाहत असताना पाहतो. "जे इतर प्रकारे" (ये अञ्ञथा) म्हणजे जे असे जाणतात की "दहा कुशल कर्मपथांचे पालन केल्यामुळे तो नरकात उत्पन्न होतो," त्यांचे ते ज्ञान मिथ्या (चुकीचे) आहे, असे भगवान म्हणतात. याच पद्धतीने सर्व विभागांमधील अर्थ समजून घ्यावा. "विदितं" म्हणजे स्पष्ट/प्रकट. "थामसा" म्हणजे दृष्टीच्या बळाने (अभिनिवेशाने). "परामासा" म्हणजे दृष्टीच्या चुकीच्या आग्रहाने (परामर्शाने). "अभिनिविस्स वोहरति" म्हणजे दृढतेने स्वीकारून प्रतिपादन करतो. 302. Tatrānandāti idampi na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṃ, atha khvāssa mātikāṭṭhapanameva. Ettha pana etesaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane ettakā anuññātā, ettakā ananuññātāti idaṃ dassitaṃ. Tattha tatrāti tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesu. Idamassāti idaṃ vacanaṃ assa. Aññathāti aññenākārena. Iti imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vāde dvīsu ṭhānesu anuññātā, tīsu ananuññātāti evaṃ sabbattha anuññā nānuññā veditabbā. ३०२. "तत्रानंदा" (तेथे, आनंदा) हे देखील महाकम्मविभंग ज्ञानाचे प्रत्यक्ष विश्लेषण नाही, तर त्याची केवळ मातिका-मांडणीच आहे. येथे या दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण-ब्राह्मणांच्या विधानात एवढी गोष्ट मान्य केली आहे आणि एवढी गोष्ट अमान्य केली आहे, हे दर्शवले आहे. तेथे "तत्र" म्हणजे त्या चार श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये. "इदमस्स" म्हणजे हे त्याचे विधान. "अञ्ञथा" म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे. अशा प्रकारे, या श्रमण-ब्राह्मणांच्या मतात दोन ठिकाणी माझ्याकडून संमती दिली गेली आहे आणि three ठिकाणी संमती दिली गेलेली नाही; अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी संमती आणि असंमती समजून घ्यावी. 303. Evaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane anuññā ca ananuññā ca dassetvā idāni mahākammavibhaṅgañāṇaṃ vibhajanto tatrānanda, yvāyaṃ puggalotiādimāha. ३०३. अशा प्रकारे दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण-ब्राह्मणांच्या विधानातील संमती आणि असंमती दर्शवून, आता महाकम्मविभंग ज्ञानाचे विश्लेषण करताना भगवंतांनी "तत्रानंदा, य्वायं पुग्गलो..." (तेथे, आनंदा, जो हा पुद्गल...) इत्यादी विधाने केली. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti yaṃ iminā dibbacakkhukena kammaṃ karonto diṭṭho, tato pubbe kataṃ. Pubbe katenapi hi niraye nibbattati, pacchā katenapi nibbattati, maraṇakāle vā pana – ‘‘khando seṭṭho sivo seṭṭho, pitāmaho seṭṭho, issarādīhi vā loko visaṭṭho’’tiādinā micchādassanenapi nibbattateva. Diṭṭheva dhammeti yaṃ tattha diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, tassa diṭṭheva dhamme, yaṃ upapajjavedanīyaṃ, tassa upapajjitvā, yaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, tassa aparasmiṃ pariyāye vipākaṃ paṭisaṃvedeti. "किंवा त्याने ते पूर्वीच केलेले असते" (पुब्बे वास्स तं कतं होति) म्हणजे: ज्या दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण-ब्राह्मणाने त्याला जे कर्म करताना पाहिले, त्यापूर्वीच ते कर्म केले गेले होते. कारण पूर्वी केलेल्या कर्मामुळेही प्राणी नरकात उत्पन्न होतो, किंवा नंतर केलेल्या कर्मामुळेही उत्पन्न होतो, किंवा मरणाच्या वेळी 'स्कंद श्रेष्ठ आहे, शिव श्रेष्ठ आहे, पितामह (ब्रह्मा) श्रेष्ठ आहे, किंवा ईश्वरादींनी जगाची निर्मिती केली आहे' इत्यादी मिथ्या दृष्टीमुळेही तो नरकातच उत्पन्न होतो. "याच जन्मात" (दिट्ठेव धम्मे) म्हणजे: त्या कर्मांपैकी जे दृष्टधर्मवेदनीय (याच जन्मात फळ देणारे) असते, त्याचे फळ याच जन्मात भोगतो; जे उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात फळ देणारे) असते, त्याचे फळ पुढील जन्मात उत्पन्न होऊन भोगतो; आणि जे अपरापरियवेदनीय (त्यानंतरच्या जन्मांमध्ये फळ देणारे) असते, त्याचे फळ त्यानंतरच्या इतर जन्मांमध्ये भोगतो. Iti [Pg.184] ayaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā ekaṃ kammarāsiṃ ekañca vipākarāsiṃ addasa, sammāsambuddho iminā adiṭṭhe tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī addasa. Iminā pana diṭṭhe adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī tayo ca vipākarāsī addasa. Imāni satta ṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭhaṃ, tathāgatena pana tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī diṭṭhāti. Imānipi pañca paccattaṭṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Sesavāradvayepi eseva nayo. अशा प्रकारे, हा दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण किंवा ब्राह्मण एका कर्माचा समूह आणि एका विपाकाचा (फलाचा) समूह पाहतो; परंतु सम्यक्संबुद्ध या दिव्यचक्षू प्राप्त श्रमण-ब्राह्मणाने न पाहिलेले तीन कर्मांचे समूह आणि दोन विपाकांचे समूह पाहतात. तसेच, याने पाहिलेले आणि न पाहिलेले असे चार कर्मांचे समूह आणि तीन विपाकांचे समूह तथागत पाहतात. या सात स्थानांना जाणणारे ज्ञान म्हणजे तथागतांचे 'महाकम्मविभंग ज्ञान' होय. दुसऱ्या वारात (भागात) दिव्यचक्षू असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणाने काहीही पाहिलेले नसते, परंतु तथागतांनी तीन कर्मांचे समूह आणि दोन विपाकांचे समूह पाहिलेले असतात. या पाच वैयक्तिक (स्वतः अनुभवलेल्या) स्थानांना जाणणारे ज्ञान म्हणजे तथागतांचे 'महाकम्मविभंग ज्ञान' होय. उर्वरित दोन वारांमध्येही (भागांमध्येही) हाच नियम समजावा. Abhabbanti bhūtavirahitaṃ akusalaṃ. Abhabbābhāsanti abhabbaṃ ābhāsati abhibhavati paṭibāhatīti attho. Bahukasmiñhi akusalakamme āyūhite balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti idaṃ abhabbañceva abhabbābhāsañca. Kusalaṃ pana āyūhitvā āsanne akusalaṃ kataṃ hoti, taṃ kusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ. Bahumhi kusale āyūhitepi balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbañceva bhabbābhāsañca. Akusalaṃ pana āyūhitvā āsanne kusalaṃ kataṃ hoti, taṃ akusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ. 'अभब्ब' म्हणजे सत्य स्वभावापासून विरहित असलेले अकुशल कर्म. 'अभब्बाभास' म्हणजे जे दुर्बल अकुशल कर्माला दाबून टाकते, त्याचा पराभव करते आणि त्याला प्रतिबंधित करते, असा अर्थ आहे. कारण, पुष्कळ अकुशल कर्म आचरले असता, बलवान अकुशल कर्म दुर्बल अकुशल कर्माच्या विपाकाला प्रतिबंधित करून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते; हे कर्म 'अभब्ब' आणि 'अभब्बाभास' दोन्ही म्हटले जाते. परंतु कुशल कर्म आचरून मरणासन्न वेळी अकुशल कर्म केले जाते, तेव्हा ते अकुशल कर्म कुशल कर्माच्या विपाकाला प्रतिबंधित करून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते; हे कर्म 'अभब्ब' आणि 'भब्बाभास' म्हटले जाते. तसेच, पुष्कळ कुशल कर्म आचरले असताही, बलवान कुशल कर्म दुर्बल कुशल कर्माच्या विपाकाला प्रतिबंधित करून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते; हे कर्म 'भब्ब' आणि 'भब्बाभास' दोन्ही म्हटले जाते. परंतु अकुशल कर्म आचरून मरणासन्न वेळी कुशल कर्म केले जाते, तेव्हा ते कुशल कर्म अकुशल कर्माच्या विपाकाला प्रतिबंधित करून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते; हे कर्म 'भब्ब' आणि 'अभब्बाभास' म्हटले जाते. Apica upaṭṭhānākārenapettha attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti, abhabbato ābhāsati upaṭṭhātīti abhabbābhāsaṃ. Tattha ‘‘yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī’’tiādinā nayena cattāro puggalā vuttā, tesu paṭhamassa kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ, tassa ca niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṃ akusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Dutiyassa kammaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ. Tassa pana sagge nibbattattā aññatitthiyānaṃ sagge nibbattikāraṇabhūtaṃ [Pg.185] kusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Itarasmimpi kammadvaye eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. शिवाय, येथे प्रकट होण्याच्या (आभासाच्या) स्वरूपावरूनही अर्थ समजून घ्यावा. हे असे सांगितले आहे की, अकुशल कर्माच्या रूपाने प्रकट होते म्हणून ते 'अभब्बाभास' होय. त्यामध्ये, 'जो हा मनुष्य येथे प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) आहे' इत्यादी नियमाने चार व्यक्ती सांगितल्या आहेत. त्यापैकी पहिल्या व्यक्तीचे कर्म 'अभब्ब' आणि 'अभब्बाभास' आहे; कारण ते अकुशल असल्यामुळे 'अभब्ब' आहे, आणि त्याचा नरकात जन्म होणार असल्यामुळे, तेथे जन्माचे कारण बनून ते अकुशल कर्म म्हणून (मरणासन्न जवनात) प्रकट होते. दुसऱ्या व्यक्तीचे कर्म 'अभब्ब' आणि 'भब्बाभास' आहे; कारण ते अकुशल असल्यामुळे 'अभब्ब' आहे, परंतु त्याचा स्वर्गात जन्म होणार असल्यामुळे, अन्यतीर्थिकांच्या स्वर्गातील जन्माचे कारण बनून ते कुशल कर्म म्हणून प्रकट होते. इतर दोन कर्मांच्या समूहातही हाच नियम समजावा. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाच्या 'पपञ्चसूदनी' नावाच्या अट्ठकथेतील... Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महाकम्मविभंग सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā ७. सळायतनविभंग सुत्ताचे वर्णन 304. Evaṃ me sutanti saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ. Tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manopavicārāti vitakkavicārā. Vitakkuppādakañhi mano idha manoti adhippetaṃ, manassa upavicārāti manopavicārā. Sattapadāti vaṭṭavivaṭṭanissitānaṃ sattānaṃ padā. Ettha hi aṭṭhārasa vaṭṭapadā nāma, aṭṭhārasa vivaṭṭapadā nāma, tepi sahavipassanena maggeneva veditabbā. Yoggācariyānanti hatthiyoggādiācārasikkhāpakānaṃ, dametabbadamakānanti attho. Sesaṃ vibhaṅgeyeva āvibhavissati. Ayamuddesoti idaṃ mātikāṭṭhapanaṃ. ३०४. 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) इत्यादीने सुरू होणारे सुत्त म्हणजे सळायतनविभंग सुत्त होय. त्यामध्ये 'वेदितब्बानि' म्हणजे विपश्यनेसह मार्गज्ञानाने जाणले पाहिजेत. 'मनोपविचार' म्हणजे वितर्क आणि विचार होत. कारण, वितर्क उत्पन्न करणारे मन येथे 'मन' या शब्दाने अभिप्रेत आहे; मनाचे उपविचार (प्रवृत्ती) म्हणजेच 'मनोपविचार' होत. 'सत्तपदा' म्हणजे संसार (वट्ट) आणि संसारातून मुक्ती (विवट्ट) यांवर आश्रित असलेल्या प्राण्यांचे मार्ग (आचरण) होत. कारण, येथे अठरा 'वट्टपद' (संसाराचे मार्ग) आणि अठरा 'विवट्टपद' (मुक्तीचे मार्ग) आहेत; ते देखील विपश्यनेसह मार्गज्ञानानेच जाणले पाहिजेत. 'योगाचरियानं' म्हणजे हत्ती इत्यादींना प्रशिक्षण देणाऱ्या शिक्षकांपेक्षा, दमन करण्यास योग्य असलेल्यांना वश करणारे (हत्ती-शिक्षक) असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग विभंगातच (विस्तृत विश्लेषणात) स्पष्ट होईल. 'अयमुद्देसो' म्हणजे ही मातृका (उद्देश) प्रस्थापित करणे होय. 305. Cakkhāyatanādīni visuddhimagge vitthāritāni. Cakkhuviññāṇanti kusalākusalavipākato dve cakkhuviññāṇāni. Sesapasādaviññāṇesupi eseva nayo. Imāni pana dasa ṭhapetvā sesaṃ idha manoviññāṇaṃ nāma. ३०५. चक्षु-आयतन इत्यादींचे विशुद्धिमार्गात सविस्तर वर्णन केले आहे. 'चक्षुविज्ञान' म्हणजे कुशल आणि अकुशल विपाकामुळे होणारे दोन चक्षुविज्ञान होत. उर्वरित प्रसाद-विज्ञानांमध्येही (श्रोत्रविज्ञान इत्यादींमध्ये) हाच नियम समजावा. परंतु या दहा विज्ञानांना वगळून उर्वरित मनाला (मनोधातूसह) येथे 'मनोविज्ञान' म्हटले जाते. Cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Cakkhuviññāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacanaṃ. Sesesupi eseva nayo. 'चक्षुसंस्पर्श' म्हणजे चक्षुप्रसादावर आश्रित असलेला संस्पर्श होय. हे चक्षुविज्ञानाशी संप्रयुक्त असलेल्या संस्पर्शाचे नाव (अधिवाचन) आहे. उर्वरित संस्पर्शांमध्येही हाच नियम समजावा. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Eseva nayo sabbattha. Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti tattha vicārapavattanena upavicarati, vitakko taṃsampayutto cāti iminā nayena aṭṭhārasa vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā veditabbā. Cha somanassūpavicārāti ettha pana somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassūpavicārā. Sesapadadvayepi eseva nayo. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून होय. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. 'सोमनस्सठानीय' म्हणजे सौमनस्य वेदनेचे आलंबन (विषय) म्हणून कारण बनलेले रूप होय. 'उपविचरति' म्हणजे त्या रूपावर विचार चैतसिकाच्या प्रवृत्तीने विचार करतो; वितर्क आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले चैतसिक या नियमाने अठरा वितर्क आणि विचार नावाचे मनोपविचार समजून घ्यावेत. 'सहा सौमनस्य-उपविचार' म्हणजे येथे सौमनस्य वेदनेसोबत प्रवृत्त होतात म्हणून ते 'सौमनस्य-उपविचार' होत. उर्वरित दोन पदांच्या समूहातही (दौमनस्य-उपविचार आणि उपेक्षा-उपविचार) हाच नियम समजावा. 306. Gehasitānīti [Pg.186] kāmaguṇanissitāni. Nekkhammasitānīti vipassanānissitāni. Iṭṭhānanti pariyesitānaṃ. Kantānanti kāmitānaṃ. Manoramānanti mano etesu ramatīti manoramāni, tesaṃ manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāpaṭisaṃyuttānaṃ. Atītanti paṭiladdhaṃ. Paccuppannaṃ tāva ārabbha somanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi – ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ anubhavāmi, evaṃ pubbepi anubhavi’’nti anussarantassa balavasomanassaṃ uppajjati. ३०६. 'गेहसित' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेले. 'नेक्खम्मसित' म्हणजे विपश्यनेवर आश्रित असलेले. 'इष्ट' म्हणजे (शेती, व्यापार इत्यादींद्वारे) मिळवलेले. 'कांत' म्हणजे इच्छिलेले. 'मनोरम' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये मन रमते ते मनोरम होय, त्या मनोरम विषयांचे. 'लोकामिषप्रतिसंयुक्त' म्हणजे तृष्णेने युक्त असलेले. 'अतीत' म्हणजे पूर्वी प्राप्त झालेले. वर्तमानकाळातील विषयाला आलंबन करून सौमनस्य उत्पन्न होऊ शकते, परंतु भूतकाळातील विषयावर ते कसे उत्पन्न होते? भूतकाळातही 'जसा मी आता इष्ट विषयाचा अनुभव घेत आहे, तसाच मी पूर्वीही अनुभव घेतला होता' असे स्मरण करणाऱ्या व्यक्तीला तीव्र सौमनस्य उत्पन्न होते. Aniccatanti aniccākāraṃ. Vipariṇāmavirāganirodhanti pakativijahanena vipariṇāmaṃ, vigacchanena virāgaṃ, nirujjhanena nirodhaṃ. Sammapaññāyāti vipassanāpaññāya. Idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassanti idaṃ rañño viya attano sirisampattiṃ olokentassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa saṅkhārānaṃ bhedaṃ passato saṅkhāragatamhi tikkhe sūre vipassanāñāṇe vahante uppannasomanassaṃ ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti vuccati. Vuttampi cetaṃ – 'अनित्यता' म्हणजे अनित्य आकार. 'विपरिणाम, विराग आणि निरोध' म्हणजे मूळ स्वभाव सोडल्यामुळे विपरिणाम (बदलणे), नाहीसे झाल्यामुळे विराग आणि निरुद्ध झाल्यामुळे निरोध होय. 'सम्यक् प्रज्ञेने' म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेने होय. 'याला नेक्खम्मसित सौमनस्य म्हटले जाते' म्हणजे जसे राजाला स्वतःचे वैभव पाहताना सौमनस्य उत्पन्न होते, तसेच विपश्यना प्रस्थापित करून बसलेल्या आणि संस्कारांचा नाश पाहणाऱ्या योग्याला, संस्कारांच्या विषयावर तीक्ष्ण, शूर आणि प्रवाही विपश्यना ज्ञान प्रवृत्त होत असताना उत्पन्न झालेल्या सौमनस्याला 'नेक्खम्मसित सौमनस्य' म्हटले जाते. आणि हे असेही म्हटले आहे - ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato. शून्य घरात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि सम्यक् प्रकारे धर्माची (संस्कारांची) विपश्यना करणाऱ्या भिक्खूला अलौकिक आनंद मिळतो. Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amatantaṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374); ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचा (उत्पत्ती आणि नाशाचा) विचार करतो, त्या त्या वेळी त्याला प्रीती आणि प्रामोद्य (आनंद) प्राप्त होतो; निर्वाण जाणणाऱ्याला ते अमृतासारखे असते. Imānīti imāni chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa uppannāni cha nekkhammasitāni somanassāni. 'इमानि' म्हणजे या सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन (विषय) समोर आले असता, अनित्य इत्यादी रूपाने विपश्यना प्रस्थापित करून बसलेल्या योग्याला उत्पन्न झालेली सहा 'नेक्खम्मसित सौमनस्ये' होत. 307. Atītanti paccuppannaṃ tāva patthetvā alabhantassa domanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ patthetvā na labhāmi, evaṃ pubbepi patthetvā na labhi’’nti anussarantassa balavadomanassaṃ uppajjati. ३०७. "अतीतं" (भूतकाळ) म्हणजे काय? "वर्तमानकाळातील (सध्याच्या सहा प्रकारच्या) विषयांची इच्छा करूनही ते न मिळणाऱ्या व्यक्तीला डोमनस्स (दौर्मनस्य/मानसिक दुःख) उत्पन्न होऊ द्या, परंतु अतीत (भूतकाळातील) विषयांच्या बाबतीत डोमनस्स कसे उत्पन्न होऊ शकते?" हा प्रश्न आहे. भूतकाळाच्या बाबतीतही, "ज्याप्रमाणे मला सध्या इष्ट आरम्मण (इष्ट विषय) मिळवण्याची इच्छा असूनही ते मिळत नाही, त्याचप्रमाणे पूर्वीही (भूतकाळातही) इच्छा करूनही मला ते मिळाले नाही," असे स्मरण करणाऱ्या व्यक्तीला तीव्र डोमनस्स उत्पन्न होते. Anuttaresu vimokkhesūti anuttaravimokkho nāma arahattaṃ, arahatte patthanaṃ paṭṭhapentassāti attho. Āyatananti arahattāyatanaṃ. Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa. Taṃ panetaṃ patthanaṃ paṭṭhapentassa [Pg.187] uppajjati, iti patthanāmūlakattā ‘‘pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti vuttaṃ. Imāni cha nekkhammasitāni domanassānīti imāni evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate arahatte pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa – ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya assudhārāpavattanavasena uppannadomanassāni cha nekkhammasitadomanassānīti veditabbāni. Vatthu pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapañhavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.361) vitthāritaṃ, icchantena tato gahetabbaṃ. "अनुत्तरेसु विमोक्खेसु" म्हणजे अनुत्तर विमोक्ष म्हणजे अरहत्तपद (अर्हतत्व) होय; अरहत्तपदाची आकांक्षा करणाऱ्या व्यक्तीला, असा याचा अर्थ आहे. "आयतनं" म्हणजे अरहत्तायतन (अरहत्तपद रूपी आयतन) होय. "पिहं उपट्ठापयतो" म्हणजे आकांक्षा (इच्छा) उत्पन्न करणाऱ्याला. ते डोमनस्स आकांक्षा करणाऱ्याला उत्पन्न होते, अशा प्रकारे आकांक्षामूलक (तृष्णामूलक) असल्यामुळे "पिहं उपट्ठापयतो" (आकांक्षा उत्पन्न करणाऱ्याला) असे म्हटले आहे. "इमानि छ नेक्खम्मसितानि दोमनस्सानी" म्हणजे: अशा प्रकारे सहा द्वारांवर इष्ट आरम्मण (इष्ट विषय) समोर आले असता, अरहत्तपदाची आकांक्षा धरून, ते प्राप्त करण्यासाठी अनित्यता इत्यादी रूपाने विपस्सना प्रस्थापित करूनही, प्रयत्न करण्यास असमर्थ ठरलेल्या व्यक्तीला—"या पंधरवड्यातही, या महिन्यातही, या वर्षातही मी अरहत्तपद प्राप्त करू शकलो नाही," असा पश्चात्ताप करणाऱ्याला, जसे गावाजवळील डोंगराच्या गुहेत राहणारे महासीव थेर (महाशिव स्थवीर) यांना अश्रूंच्या धारा वाहण्याइतके तीव्र डोमनस्स उत्पन्न झाले होते, तसे उत्पन्न होणारे डोमनस्स म्हणजे 'सहा नेक्खम्मसित डोमनस्स' (नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्य) समजावे. ही कथा सुमंगलविलासिनी नावाच्या दीघनिकाय-अट्ठकथेतील सक्कपञ्हसुत्त वर्णनात (दी. नि. अट्ठ. २.३६१) सविस्तर दिली आहे, इच्छुकांनी ती तेथून घ्यावी. 308. Uppajjati upekkhāti ettha upekkhā nāma aññāṇupekhā. Anodhijinassāti kilesodhiṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavo odhijino nāma, tasmā akhīṇāsavassāti attho. Avipākajinassāti etthapi āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova vipākajino nāma, tasmā akhīṇāsavassevāti attho. Anādīnavadassāvinotiādīnavato upaddavato apassantassa. Imā cha gehasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattha laggā laggitā hutvā uppannā upekkhā cha gehasitā upekkhāti veditabbā. ३०८. "उप्पज्जति उपेक्खा" येथे 'उपेक्खा' म्हणजे अज्ञाणुपेक्खा (अज्ञानयुक्त उपेक्षा) होय. "अनोधिजिनस्स" म्हणजे क्लेशांची मर्यादा (किलेसोधि) जिंकून स्थित असल्यामुळे खीणासव (अर्हत) हा 'ओधिजिन' म्हटला जातो, म्हणून 'अनोधिजिन' म्हणजे 'अखीणासव' (जो अर्हत नाही असा पुथुज्जन किंवा सेख) होय, असा अर्थ आहे. "अविपाकजिनस्स" येथेही, भविष्यातील विपाकाला (कर्मफळाला) जिंकून स्थित असल्यामुळे खीणासव (अर्हत) हाच 'विपाकजिन' म्हटला जातो, म्हणून 'अविपाकजिन' म्हणजे 'अखीणासवाचाच' (जो अर्हत नाही त्याचाच), असा अर्थ आहे. "अनादीनवदस्साविनो" म्हणजे (विषयांमधील) दोष किंवा उपद्रव न पाहणाऱ्या (अखीणासव) व्यक्तीला. "इमा छ गेहसिता उपेक्खा" म्हणजे: अशा प्रकारे सहा द्वारांवर इष्ट आरम्मण समोर आले असता, गुळाच्या ढेपेला चिकटलेल्या माशांप्रमाणे, रूप इत्यादी विषयांचे उल्लंघन न करता, त्यातच आसक्त व गुंतून राहिल्यामुळे उत्पन्न होणारी जी उपेक्षा आहे, तिला 'सहा गेहसित उपेक्खा' (गृहाश्रित उपेक्षा) समजावे. Rūpaṃ sā ativattatīti rūpaṃ sā anatikkamati, tattha nikantivasena na tiṭṭhati. Imā cha nekkhammasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhane asammuyhantassa, uppannavipassanā-ñāṇasampayuttā cha nekkhammasitā upekkhāti veditabbā. "रूपं सा अतिवत्तति" म्हणजे ती (नेक्खम्मसित उपेक्खा) रूपाचे उल्लंघन करते (म्हणजे विपस्सना करण्याद्वारे रूपाच्या पलीकडे जाते), तिथे आसक्तीने थांबत नाही. "इमा छ नेक्खम्मसिता उपेक्खा" म्हणजे: अशा प्रकारे सहा द्वारांवर इष्ट इत्यादी आरम्मण समोर आले असता, इष्ट विषयात आसक्त न होणाऱ्या, अनिष्ट विषयात द्वेष न करणाऱ्या, आणि विषम दर्शनात संमोहित न होणाऱ्या व्यक्तीला उत्पन्न होणारी, विपस्सना-ज्ञानाने युक्त असणारी उपेक्षा म्हणजे 'सहा नेक्खम्मसित उपेक्खा' (नैष्क्रम्याश्रित उपेक्षा) समजावी. 309. Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathāti tesu chattiṃsasattapadesu aṭṭhārasa nissāya aṭṭhārasa pajahathāti attho. Teneva – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitānī’’tiādimāha. Nissāya āgammāti pavattanavasena nissāya ceva āgamma ca. Evametesaṃ samatikkamo [Pg.188] hotīti evaṃ nekkhammasitānaṃ pavattanena gehasitāni atikkantāni nāma honti. ३०९. "तत्र इदं निस्साय इदं पजहथ" म्हणजे त्या छत्तीस सत्त्वपदांपैकी (३६ वेदनापदांपैकी) अठरांचा आश्रय घेऊन (अठरांच्या आधारे) इतर अठरांचा त्याग करा, असा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी—"तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानि..." इत्यादी म्हटले आहे. "निस्साय आगम्म" म्हणजे प्रवृत्तीच्या (उत्पत्तीच्या) रूपाने आश्रय घेऊन आणि अवलंबून राहून. "एवमेतेसं समतिक्कमो होति" म्हणजे अशा प्रकारे नेक्खम्मसित (नैष्क्रम्याश्रित) वेदनांच्या प्रवृत्तीने गेहसित (गृहाश्रित) वेदनांचे उल्लंघन केले जाते (त्यांचा त्याग होतो). Evaṃ sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā idāni balavatā dubbalaṃ jahāpento – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassānī’’tiādimāha. Evaṃ nekkhammasitasomanassehi nekkhammasitadomanassāni, nekkhammasitaupekkhāhi ca nekkhammasitasomanassāni jahāpentena balavatā dubbalappahānaṃ kathitaṃ. अशा प्रकारे समान असलेल्यानेच (समान वेदनेनेच) समान वेदनेचा त्याग करवून, आता बलवान (प्रबळ) असलेल्याने दुर्बलाचा त्याग करवताना भगवंतांनी—"तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानी..." इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे नेक्खम्मसित सोमनस्सांद्वारे (नैष्क्रम्याश्रित सौमनस्यांद्वारे) नेक्खम्मसित डोमनस्सांचा (नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्यांचा) आणि नेक्खम्मसित उपेक्खांद्वारे (नैष्क्रम्याश्रित उपेक्षांद्वारे) नेक्खम्मसित सोमनस्सांचा त्याग करवणाऱ्या भगवंतांनी बलवानाद्वारे दुर्बलाचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. Ettha pana ṭhatvā upekkhākathā veditabbā – aṭṭhasu hi samāpattīsu paṭhamādīni ca tīṇi jhānāni, suddhasaṅkhāre ca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā hoti upekkhāsahagatā vā, vuṭṭhānagāminī pana somanassasahagatāva. Catutthajjhānādīni pādakāni katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ pubbabhāgavipassanā purimasadisāva. Vuṭṭhānagāminī pana upekkhāsahagatā hoti. Idaṃ sandhāya – ‘‘yā cha nekkhammasitā upekkhā, tā nissāya tā āgamma, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni, tāni pajahathā’’ti vuttaṃ. Na kevalañca evaṃpaṭipannassa bhikkhuno ayaṃ vipassanāya vedanāvisesova hoti, ariyamaggepi pana jhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānampi viseso hoti. येथे थांबून उपेक्षाकथा समजून घेतली पाहिजे—आठ समापत्तींपैकी पहिली तीन ध्याने (प्रथम, द्वितीय, तृतीय ध्यान) आणि शुद्ध संस्कारांना (ध्यानाशिवाय केवळ संस्कारांना) पादक (पाया/आधार) बनवून विपस्सना सुरू करणाऱ्या चार प्रकारच्या भिक्षूंसाठी पूर्वभाग-विपस्सना (पुब्बभागविपस्सना) ही सोमनस्स-सहगत (सौमनस्ययुक्त) किंवा उपेक्खा-सहगत (उपेक्षायुक्त) असते, परंतु वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी विपस्सना) मात्र सोमनस्स-सहगतच असते. चौथे ध्यान इत्यादींना पादक बनवून विपस्सना सुरू करणाऱ्या पाच प्रकारच्या भिक्षूंसाठी पूर्वभाग-विपस्सना पूर्वीसारखीच असते, परंतु वुट्ठानगामिनी विपस्सना मात्र उपेक्खा-सहगत असते. हेच लक्षात घेऊन भगवंतांनी—"ज्या सहा नेक्खम्मसित उपेक्खा आहेत, त्यांचा आश्रय घेऊन, त्यांचा अवलंब करून, जे सहा नेक्खम्मसित सोमनस्स आहेत, त्यांचा त्याग करा," असे म्हटले आहे. आणि केवळ अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या भिक्षूच्या विपस्सनेमध्येच हा वेदनेचा विशेष (भेद) असतो असे नाही, तर आर्यमार्गात (अरियमग्गात) देखील ध्यान-अंगे (झानंग), बोध्यंग (बोज्झंग) आणि मार्ग-अंगे (मग्गंग) यांचाही विशेष (भेद) असतो. Ko panetaṃ visesaṃ niyameti? Keci tāva therā vipassanāpādakajjhānaṃ niyametīti vadanti, keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti, keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametīti veditabbā. Vinicchayakathā panettha visuddhimagge saṅkhārupekkhāniddese vuttāva. पण हा विशेष (भेद) कोण निश्चित करतो? काही थेर (स्थवीर) म्हणतात की, विपस्सनेचे पादक असलेले ध्यान (विपस्सनापादकज्झान) हे निश्चित करते. काही म्हणतात की, विपस्सनेचे आरम्मण (विषय) असलेले स्कंध (खंध) हे निश्चित करतात. काही म्हणतात की, पुद्गलाचा आशय (पुग्गलज्झासय - व्यक्तीची आवड/इच्छा) हे निश्चित करतो. त्यांच्याही मतानुसार, पूर्वभागातील ही वुट्ठानगामिनी विपस्सनाच हे निश्चित करते, असे समजावे. याविषयीची विनिच्छयकथा (निर्णयात्मक चर्चा) विसुद्धिमग्ग ग्रंथातील 'संखारुपेक्खानिद्देस' (संस्कारोपेक्षा निर्देश) मध्ये सांगितलेलीच आहे. 310. Nānattāti nānā bahū anekappakārā. Nānattasitāti nānārammaṇanissitā. Ekattāti ekā. Ekattasitāti ekārammaṇanissitā. Katamā panāyaṃ upekkhāti? Heṭṭhā tāva aññāṇupekkhā vuttā, upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati, idha samathaupekkhā, vipassanupekkhāti dve upekkhā gahitā. ३१०. "नानत्ता" म्हणजे नाना, अनेक, अनेक प्रकारची. "नानत्तसिता" म्हणजे नाना आरम्मणांवर (विविध विषयांवर) आश्रित असलेली. "एकत्ता" म्हणजे एक, एकच स्वभाव असलेली. "एकत्तसिता" म्हणजे एकाच आरम्मणावर (एकाच विषयावर) आश्रित असलेली. पण ही उपेक्खा कोणती आहे? खाली (पूर्वी) अज्ञाणुपेक्खा सांगितली आहे, वर (पुढे) छळंगुपेक्खा (षडंग उपेक्षा) सांगतील. येथे समथुपेक्खा (शमथ उपेक्षा) आणि विपस्सनुपेक्खा (विपश्यना उपेक्षा) अशा दोन उपेक्खा घेतल्या आहेत. Tattha yasmā aññāva rūpesu upekkhā, aññāva saddādīsu, na hi yā rūpe upekkhā, sā saddādīsu hoti. Rūpe upekkhā ca rūpameva ārammaṇaṃ karoti[Pg.189], na saddādayo. Rūpe upekkhābhāvañca aññā samathaupekkhā pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati, aññā āpokasiṇādīni. Tasmā nānattaṃ nānattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesūtiādimāha. Yasmā pana dve vā tīṇi vā ākāsānañcāyatanāni vā viññāṇañcāyatanādīni vā natthi, tasmā ekattaṃ ekattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitātiādimāha. त्यापैकी, कारण रूपांमधील उपेक्खा वेगळी आहे आणि शब्द इत्यादींमधील उपेक्खा वेगळी आहे. जी उपेक्खा रूपात असते, ती शब्द इत्यादींमध्ये नसते. आणि रूपातील उपेक्खा केवळ रूपालाच आरम्मण (विषय) बनवते, शब्द इत्यादींना नाही. आणि रूपातील उपेक्खाभावाच्या बाबतीत, एक समथुपेक्खा पठवीकसिणाला (पृथ्वीकृत्स्नाला) आरम्मण बनवून उत्पन्न होते, तर दुसरी आपोकसिण (अप्-कृत्स्न) इत्यादींना. म्हणून नानात्व आणि नानात्वाश्रित (नानत्तसित) उपेक्षेचे विभाजन करताना भगवंतांनी—"अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा रूपेसु..." (भिक्षूंनो, रूपांमध्ये उपेक्खा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु, कारण दोन किंवा तीन आकासानञ्चायतने (आकाशानंत्यायतने) किंवा विञ्ञाणञ्चायतने (विज्ञानानंत्यायतने) इत्यादी नसतात (ती एकच असतात), म्हणून एकत्व आणि एकत्वाश्रित (एकत्तसित) उपेक्षेचे विभाजन करताना भगवंतांनी—"अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा आकासानञ्चायतननिस्सिता..." (भिक्षूंनो, आकासानञ्चायतनावर आश्रित उपेक्खा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha ākāsānañcāyatanaupekkhā sampayuttavasena ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhe vipassantassa vipassanupekkhā ārammaṇavasena ākāsānañcāyatananissitā. Sesāsupi eseva nayo. तेथे, 'आकासानञ्चायतन-उपेक्षा' (आकासानञ्चायतनुपेक्खा) ही संप्रयुक्ततेच्या (सहयोगाच्या) प्रभावाने आकासानञ्चायतनावर आश्रित असते. आकासानञ्चायतन स्कंधांवर विपश्यना करणाऱ्या व्यक्तीची 'विपश्यना-उपेक्षा' ही आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रभावाने आकासानञ्चायतनावर आश्रित असते. उर्वरित (विञ्ञाणञ्चायतन इत्यादी) पदांमध्येही हाच नियम समजावा. Taṃ pajahathāti ettha arūpāvacarasamāpattiupekkhāya rūpāvacarasamāpattiupekkhaṃ pajahāpeti, arūpāvacaravipassanupekkhāya rūpāvacaravipassanupekkhaṃ. 'ते सोडून द्या' (तं पजहथ) या वाक्यात, अरूपावचर समापत्तीच्या उपेक्षेने रूपावचर समापत्तीच्या उपेक्षेचा त्याग करवला जातो; आणि अरूपावचर विपश्यना-उपेक्षेने रूपावचर विपश्यना-उपेक्षेचा त्याग करवला जातो. Atammayatanti ettha tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādānato vuṭṭhānagāminīvipassanā atammayatāti vuccati. Taṃ pajahathāti idha vuṭṭhānagāminīvipassanāya arūpāvacarasamāpattiupekkhañca vipassanupekkhañca pajahāpeti. 'अतम्मयता' (अतम्मयतं) या पदात, 'तम्मयता' म्हणजे तृष्णा होय. त्या तृष्णेचा क्षय करणाऱ्या 'वुट्ठानगामिनी विपश्यनेला' 'अतम्मयता' असे म्हटले जाते. 'ते सोडून द्या' (तं पजहथ) याचा अर्थ येथे असा आहे की, वुट्ठानगामिनी विपश्यनेद्वारे अरूपावचर समापत्तीच्या उपेक्षेचा आणि विपश्यना-उपेक्षेचा त्याग करवला जातो. 311. Yadariyoti ye satipaṭṭhāne ariyo sammāsambuddho sevati. Tattha tīsu ṭhānesu satiṃ paṭṭhapento satipaṭṭhāne sevatīti veditabbo. Na sussūsantīti saddahitvā sotuṃ na icchanti. Na aññāti jānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti atikkamitvā. Satthu sāsanāti satthu ovādaṃ gahetabbaṃ pūretabbaṃ na maññantīti attho. Na ca attamanoti na sakamano. Ettha ca gehasitadomanassavasena appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo, appaṭipannakesu pana attamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti paṭighaavassavena anavassuto. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato[Pg.190]. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Attamanoti idhāpi gehasitasomanassavasena uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo, paṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti rāgāvassavena anavassuto. ३११. 'यदरियो' (ज्या आर्याने) म्हणजे ज्या सतिपठ्ठानांचे (स्मृतिप्रस्थानांचे) आर्य सम्यक्संबुद्धांनी आचरण केले. तेथे तीन प्रसंगांत स्मृती प्रस्थापित करत असताना ते सतिपठ्ठानांचे आचरण करतात, असे समजावे. 'न सुस्सूसन्ति' म्हणजे ते श्रद्धेने ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत. 'न अञ्ञा' म्हणजे जाणण्यासाठी ते आपले चित्त एकाग्र करत नाहीत (चित्त प्रस्थापित करत नाहीत). 'वोक्कम्मा' म्हणजे उल्लंघन करून (बाजूला सारून). 'सत्थु सासना' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाचे ग्रहण केले पाहिजे, त्याचे पालन केले पाहिजे, असे ते मानत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'न च अत्तमनो' (आणि अप्रसन्न होत नाहीत) म्हणजे स्वतःचे चित्त विचलित होऊ देत नाहीत. येथे 'गृहश्रित (लौकिक) दौर्मनस्यामुळे ते अप्रसन्न होतात' असा अर्थ घेऊ नये; तर अयोग्य रीतीने वागणाऱ्या शिष्यांच्या बाबतीतही त्यांच्यामध्ये अप्रसन्नतेचे (द्वेषाचे) कारण नसल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'अनवस्सुतो' म्हणजे प्रतिघाच्या (द्वेषाच्या) प्रवाहाने प्रभावित न झालेले (आस्रव नसलेले). 'सतो सम्पजानो' म्हणजे स्मृती (सति) आणि प्रज्ञा (ज्ञान) यांनी युक्त असलेले. 'उपेक्खको' म्हणजे षडंग-उपेक्षेने (सहा इंद्रियांच्या उपेक्षेने) युक्त होऊन विहार करणारे. 'अत्तमनो' (प्रसन्न) म्हणजे येथेही 'गृहश्रित (लौकिक) सौमनस्यामुळे ते हर्षित होतात' असा अर्थ समजू नये; तर योग्य रीतीने वागणाऱ्या शिष्यांच्या बाबतीतही त्यांच्यामध्ये (लौकिक) प्रसन्नतेचे कारण नसल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'अनवस्सुतो' म्हणजे रागाच्या (आसक्तीच्या) प्रवाहाने प्रभावित न झालेले. 312. Sāritoti damito. Ekameva disaṃ dhāvatīti anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvati, nivattitvā pana aparaṃ dhāvituṃ sakkoti. Aṭṭha disā vidhāvatīti ekapallaṅkena nisinno kāyena anivattitvāva vimokkhavasena ekappahāreneva aṭṭha disā vidhāvati, puratthābhimukho vā dakkhiṇādīsu aññataradisābhimukho vā nisīditvā aṭṭha samāpattiyo samāpajjatiyevāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३१२. 'सारितो' म्हणजे दमन केलेला (प्रशिक्षित केलेला). 'एकमवे दिसं धावति' (एकाच दिशेला धावतो) म्हणजे मागे न फिरता धावणारा हत्ती एकाच दिशेला धावतो, परंतु मागे फिरून तो दुसऱ्या दिशेलाही धावू शकतो. 'अट्ठ दिसा विधावति' (आठ दिशांना धावतो) म्हणजे एकाच मांडी घालून (पद्मासनात) बसलेला आणि आठ समापत्तींनी युक्त असलेला साधक शरीराने न फिरताच, विमोक्षांच्या प्रभावाने एकाच वेळी आठ दिशांना धावू शकतो; म्हणजेच पूर्वेकडे तोंड करून किंवा दक्षिणेकडे अथवा इतर कोणत्याही दिशेला तोंड करून बसून तो आठ समापत्तींमध्ये प्रवेश करू शकतो, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील - Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सळायतनविभंगसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 8. Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā ८. उद्देसविभंगसुत्त-वर्णना 313. Evaṃ me sutanti uddesavibhaṅgasuttaṃ. Tattha uddesavibhaṅganti uddesañca vibhaṅgañca, mātikañca vibhajanañcāti attho. Upaparikkheyyāti tuleyya tīreyya pariggaṇheyya paricchindeyya. Bahiddhāti bahiddhāārammaṇesu. Avikkhittaṃ avisaṭanti nikantivasena ārammaṇe tiṭṭhamānaṃ vikkhittaṃ visaṭaṃ nāma hoti, taṃ paṭisedhento evamāha. Ajjhattaṃ asaṇṭhitanti gocarajjhatte nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Anupādāya na paritasseyyāti anupādiyitvā aggahetvā taṃ viññāṇaṃ na paritasseyya. Yathā viññāṇaṃ bahiddhā avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya, evaṃ bhikkhu upaparikkheyyāti vuttaṃ hoti. Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavoti jātijarāmaraṇassa ceva avasesassa ca dukkhassa nibbatti na hotīti attho. ३१३. 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) हे उद्देसविभंगसुत्त आहे. तेथे 'उद्देसविभंग' म्हणजे उद्देश (थोडक्यात मांडणी) आणि विभंग (सविस्तर विश्लेषण), म्हणजेच मातृका (मुख्य मुद्दे) आणि त्यांचे विभाजन, असा अर्थ आहे. 'उपपरिक्खेय्या' म्हणजे तुलना करावी, निर्णय घ्यावा, तपासणी करावी, आणि निश्चित सीमा ठरवावी. 'बहिद्धा' म्हणजे बाह्य आलंबनांवर (रूपादी विषयांवर). 'अविक्खित्तं अविसाटं' (विक्षिप्त न झालेले, विखुरलेले नसलेले) म्हणजे आसक्तीच्या प्रभावाने आलंबनावर टिकून राहणे याला 'विक्षिप्त' आणि 'विखुरलेले' असे म्हणतात; त्याचा निषेध करत भगवंतांनी असे म्हटले आहे. 'अज्झत्तं असण्ठितं' (अंतर्गत भागात स्थिर न झालेले) म्हणजे गोचर-अध्यात्म (पृथ्वी-कसिण इत्यादी आलंबनांवर) आसक्तीच्या प्रभावाने स्थिर न झालेले. 'अनुपादाय न परितस्सेय्या' म्हणजे उपादान न करता (आसक्तीने ग्रहण न करता) त्या विज्ञानाने तृष्णा करू नये (व्याकुळ होऊ नये). ज्या प्रकारे विज्ञान बाह्य विषयांवर विक्षिप्त व विखुरलेले नसेल, अंतर्गत विषयात आसक्तीने स्थिर नसेल, आणि उपादान न करता व्याकुळ होणार नाही, त्या प्रकारे भिक्खूने तपासणी करावी, असा याचा अर्थ आहे. 'जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवो' म्हणजे जन्म, जरा, मरण आणि उर्वरित दुःखाची उत्पत्ती न होणे, असा अर्थ आहे. 316. Rūpanimittānusārīti [Pg.191] rūpanimittaṃ anussarati anudhāvatīti rūpanimittānusārī. ३१६. 'रूपनिमित्तानुसारी' म्हणजे जो रूपनिमित्ताचे (क्लेश निर्माण करणाऱ्या रूपाचे) अनुकरण करतो, त्याच्या मागे धावतो (आसक्तीने धावतो), म्हणून त्याला 'रूपनिमित्तानुसारी' म्हणतात. 318. Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitanti nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Nikantivasena hi atiṭṭhamānaṃ hānabhāgiyaṃ na hoti, visesabhāgiyameva hoti. ३१८. हे आवुसो (मित्रांनो)! 'अशा प्रकारे अंतर्गत भागात स्थिर न झालेले' म्हणजे आसक्तीच्या प्रभावाने (कसिण इत्यादी आलंबनांवर) स्थिर न राहिलेले, असे म्हटले जाते. कारण आसक्तीच्या प्रभावाने स्थिर न राहणे हे पतनास कारणीभूत (हानभागीया) ठरत नाही, तर ते विशेषास कारणीभूत (विशेषभागीया) ठरते. 320. Anupādā paritassanāti satthārā khandhiyavagge ‘‘upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañcā’’ti (saṃ. ni. 3.7) evaṃ gahetvā paritassanā, aggahetvāva aparitassanā ca kathitā, taṃ mahāthero upādāparitassanameva anupādāparitassananti katvā dassento evamāha. Kathaṃ panesā anupādāparitassanā hotīti. Upādātabbassa abhāvato. Yadi hi koci saṅkhāro nicco vā dhuvo vā attā vā attaniyo vāti gahetabbayuttako abhavissa, ayaṃ paritassanā upādāparitassanāva assa. Yasmā pana evaṃ upādātabbo saṅkhāro nāma natthi, tasmā rūpaṃ attātiādinā nayena rūpādayo upādinnāpi anupādinnāva honti. Evamesā diṭṭhivasena upādāparitassanāpi samānā atthato anupādāparitassanāyeva nāma hotīti veditabbā. ३२०. 'अनुपादा परितस्सना' (उपादान न करता व्याकुळ होणे) या संदर्भात, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) खंधियवग्गात (स्कंधवर्गात) असे म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, मी तुम्हांला उपादानसहित व्याकुळता (उपादापरितस्सना) आणि उपादानरहित अव्याकुळता (अनुपादाअपरितस्सना) शिकवीन.' अशा प्रकारे ग्रहण करून व्याकुळता आणि ग्रहण न करता अव्याकुळता सांगितली आहे. महाथेरांनी (अशिन महाकच्चायन थेरांनी) खंधियवग्गात सांगितलेल्या 'उपादापरितस्सना' यालाच 'अनुपादापरितस्सना' असे मानून स्पष्ट करताना असे म्हटले आहे. 'पण ही अनुपादापरितस्सना कशी होते?' हा प्रश्न आहे. 'उपादान करण्यायोग्य (पकडण्यायोग्य) वस्तूचा अभाव असल्यामुळे' ती तशी होते. जर कोणताही संस्कार नित्य, ध्रुव, आत्मा किंवा आत्मीय (स्वतःचा) असा ग्रहण करण्यायोग्य असता, तर ही व्याकुळता 'उपादापरितस्सना' (उपादानसहित व्याकुळता) झाली असती. परंतु, असा उपादान करण्यायोग्य कोणताही संस्कार अस्तित्वात नसल्यामुळे, 'रूप हा आत्मा आहे' इत्यादी पद्धतीने रूपादींचे उपादान केले गेले तरी ते प्रत्यक्षात उपादानरहितच (अनुपादिन्न) असते. अशा प्रकारे, ही तृष्णा/व्याकुळता दृष्टीच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) प्रभावाने 'उपादापरितस्सना' म्हटली गेली असली, तरी वास्तविक अर्थाने ती 'अनुपादापरितस्सना' (उपादानरहित व्याकुळता) च आहे, असे समजावे. Aññathā hotīti parivattati pakatijahanena nassati, rūpavipariṇāmānuparivattīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā, ‘‘yaṃ ahu, taṃ vata me natthī’’ti vā ādinā (ma. ni. 1.242) nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattajāti vipariṇāmassa anuparivattanato vipariṇāmārammaṇacittato jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti kusalacittaṃ pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti bhayatāsenapi sauttāso taṇhātāsenapi sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo sasineho. Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hotīti evaṃ maṇikaraṇḍakasaññāya tucchakaraṇḍakaṃ gahetvā tasmiṃ naṭṭhe pacchā vighātaṃ āpajjantassa viya pacchā aggahetvā paritassanā hoti. 'अञ्ञथा होति' (अन्यथा होते) म्हणजे बदलते, आपल्या मूळ स्वभावाचा त्याग करून नष्ट होते. 'रूपविपरिणामानुपरिवत्ती' म्हणजे 'माझे रूप बदलले आहे' किंवा 'जे पूर्वी होते, ते आता खरोखर माझ्याकडे नाही' इत्यादी पद्धतीने कर्म-विज्ञान रूपाच्या विनाशाचे अनुकरण करते (त्याच्या मागे जाते). 'विपरिणामानुपरिवत्तजा' म्हणजे रूपाच्या बदलाचे अनुकरण केल्यामुळे, बदल हेच आलंबन असलेल्या चित्तापासून उत्पन्न झालेले. 'परितस्सना धम्मसमुप्पादा' म्हणजे तृष्णेची व्याकुळता आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती. 'चित्तं परियादाय तिट्ठन्ति' म्हणजे कुशल चित्ताला व्यापून, ग्रहण करून आणि नष्ट करून ते टिकून राहतात. 'उत्तासवा' म्हणजे भीतीमुळे भयभीत झालेले आणि तृष्णेमुळेही भयभीत झालेले. 'विघातवा' म्हणजे मनस्ताप आणि दुःखाने युक्त असलेले. 'अपेक्खवा' म्हणजे आसक्ती आणि स्नेहाने युक्त असलेले. 'एवं खो, आवुसो, अनुपादा परितस्सना होति' (हे आवुसो, अशा प्रकारे उपादानरहित व्याकुळता होते) म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादा माणूस रत्नांनी भरलेली पेटी समजून रिकामी पेटी घेतो, आणि ती हरवल्यावर नंतर जसा त्याला मनस्ताप होतो, त्याचप्रमाणे सुरुवातीला प्रत्यक्ष ग्रहण न करताही नंतर व्याकुळता (पीडा) निर्माण होते. 321. Na [Pg.192] ca rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३२१. 'न च रूपविपरिणामानुपरिवत्ती' म्हणजे क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीमध्ये कर्म-विज्ञानच अस्तित्वात नसते, त्यामुळे रूपाच्या विनाशाचे अनुकरण होत नाही. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील - Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उद्देसविभंगसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 9. Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā ९. अरणविभंगसुत्त-वर्णना 323. Evaṃ me sutanti araṇavibhaṅgasuttaṃ. Tattha nevussādeyya na apasādeyyāti gehasitavasena kañci puggalaṃ neva ukkhipeyya na avakkhipeyya. Dhammameva deseyyāti sabhāvameva katheyya. Sukhavinicchayanti vinicchitasukhaṃ. Raho vādanti parammukhā avaṇṇaṃ, pisuṇavācanti attho. Sammukhā na khīṇanti sammukhāpi khīṇaṃ ākiṇṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ vācaṃ na bhaṇeyya. Nābhiniveseyyāti na adhiṭṭhahitvā ādāya vohareyya. Samaññanti lokasamaññaṃ lokapaṇṇattiṃ. Nātidhāveyyāti nātikkameyya. ३२३. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे अरणाविभंगसुत्त आहे. त्यात ‘नेवुस्सादेय्य न अपसादेय्य’ (प्रशंसा करू नये आणि निंदाही करू नये) याचा अर्थ सांसारिक आसक्तीच्या वश होऊन कोणत्याही व्यक्तीला उंचावू नये (चढवू नये) आणि खाली पाडू नये (अपमानित करू नये). ‘धम्ममेव देसेय्य’ (केवळ धम्माचाच उपदेश करावा) म्हणजे केवळ यथार्थ स्वभाव (सत्य) सांगावा. ‘सुखविनिच्छय’ म्हणजे निश्चित केलेले सुख. ‘रहोवाद’ म्हणजे परोक्षपणे (पाठीमागे) केलेली निंदा किंवा चहाडी (चुगली), असा अर्थ आहे. ‘सम्मुखा न खीणं’ म्हणजे समोर असतानाही अत्यंत कठोर, आक्रमक आणि मलीन शब्द बोलू नयेत. ‘नाभिनिवेसेय्य’ म्हणजे हट्ट धरून किंवा पूर्वग्रह ठेवून बोलू नये. ‘समञ्ञा’ म्हणजे लोकसंज्ञा (जगातील रूढ संज्ञा) किंवा लोकप्रज्ञप्ती होय. ‘नातिधावेय्य’ म्हणजे उल्लंघन करू नये. 324. Kāmapaṭisandhisukhinoti kāmapaṭisandhinā kāmūpasaṃhitena sukhena sukhitassa. Sadukkhoti vipākadukkhena saṃkilesadukkhenapi sadukkho. Saupaghātoti vipākūpaghātakilesūpaghāteheva saupaghāto. Tathā sapariḷāho. Micchāpaṭipadāti ayāthāvapaṭipadā akusalapaṭipadā. ३२४. ‘कामपटिसन्धिसुखिनो’ म्हणजे कामभोगाशी संबंधित किंवा कामवासनेशी जोडलेल्या सुखाने सुखी झालेल्या व्यक्तीचे. ‘सदुक्खो’ म्हणजे विपाक-दुःख आणि संक्लेश-दुःख या दोन्ही दुःखांसह असणारे. ‘सउपघातो’ म्हणजे विपाक-उपघात आणि क्लेश-उपघात यांच्यामुळे त्रासासह (पीडांसह) असणारे. त्याचप्रमाणे ‘सपरिळाहो’ म्हणजे दाहाने (जळजळीने) युक्त असणारे. ‘मिच्छापटिपदा’ म्हणजे अयोग्य आचरण किंवा अकुशल आचरण होय. 326. Ittheke apasādetīti evaṃ gehasitavasena ekacce puggale apasādeti. Ussādanepi eseva nayo. Bhavasaṃyojananti bhavabandhanaṃ, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. ३२६. ‘इत्थेक अपसादेति’ म्हणजे अशा प्रकारे सांसारिक आसक्तीच्या वश होऊन काही व्यक्तींची निंदा करतो (त्यांना कमी लेखतो). ‘उस्सादन’ (प्रशंसा करणे) या बाबतीतही हाच नियम समजावा. ‘भवसंयोजनं’ म्हणजे भवबंधन, हे तृष्णेचेच (तण्हा) नाव आहे. Subhūtitthero kira imaṃ catukkaṃ nissāya etadagge ṭhapito. Bhagavato hi dhammaṃ desentassa puggalānaṃ ussādanāapasādanā paññāyanti, tathā sāriputtattherādīnaṃ. Subhūtittherassa pana dhammadesanāya ‘‘ayaṃ puggalo appaṭipannako anārādhako’’ti vā, ‘‘ayaṃ sīlavā guṇavā lajjipesalo ācārasampanno’’ti vā natthi, dhammadesanāya panassa ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ [Pg.193] sammāpaṭipadā’’tveva paññāyati. Tasmā bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti āha. असे म्हणतात की, स्थवीर सुभूती यांना या चतुष्काच्या आधारेच भगवंतांनी एतदग्ग (सर्वोच्च) स्थानावर प्रस्थापित केले होते. कारण धम्माचा उपदेश करणाऱ्या भगवंतांच्या उपदेशात व्यक्तींची प्रशंसा किंवा निंदा दिसून येते, तसेच स्थवीर सारिपुत्त इत्यादींच्या उपदेशातही ती दिसून येते. परंतु स्थवीर सुभूती यांच्या धम्मोपदेशात 'हा मनुष्य आचरण न करणारा किंवा अपयशी आहे' असे वा 'हा शीलवान, गुणवान, लज्जाशील, शीलप्रिय आणि आचारसंपन्न आहे' असे काही नसते; तर त्यांच्या धम्मोपदेशात केवळ 'हे मिथ्या आचरण आहे, हे सम्यक आचरण आहे' असेच दिसून येते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले, 'भिक्खूंनो, माझ्या श्रावक भिक्खूंमध्ये जे अरणाविहारी (क्लेशरहित राहणारे) आहेत, त्यांच्यात सुभूती सर्वश्रेष्ठ आहे.' 329. Kālaññū assāti asampatte ca atikkante ca kāle akathetvā ‘‘idāni vuccamānaṃ mahājano gaṇhissatī’’ti yuttapattakālaṃ ñatvāva parammukhā avaṇṇaṃ bhāseyya. Khīṇavādepi eseva nayo. ३२९. ‘कालञ्ञू अस्सा’ (काळाचे भान असणारा असावा) म्हणजे येऊन न गेलेल्या (भविष्य) किंवा निघून गेलेल्या (भूत) काळाविषयी न बोलता, 'आता बोलले असता लोक ते ग्रहण करतील' असा योग्य व अनुकूल काळ जाणूनच परोक्षपणे (पाठीमागे) दोष सांगावेत. कठोर बोलण्याच्या (खीणवाद) बाबतीतही हाच नियम समजावा. 330. Upahaññatīti ghātiyati. Saropi upahaññatīti saddopi bhijjati. Āturīyatīti āturo hoti gelaññappatto sābādho. Avissaṭṭhanti vissaṭṭhaṃ apalibuddhaṃ na hoti. ३३०. ‘उपहञ्ञति’ म्हणजे नाश पावतो (नष्ट होतो). ‘सरोपि उपहञ्ञति’ म्हणजे आवाजही भंग पावतो (बिघडतो). ‘आतुरीयति’ म्हणजे व्याकुळ होतो, आजारी पडतो किंवा व्याधीग्रस्त होतो. ‘अविस्सट्ठं’ म्हणजे जे स्पष्ट किंवा अडथळामुक्त नसते. 331. Tadevāti taṃyeva bhājanaṃ. Abhinivissa voharatīti pattanti sañjānanajanapadaṃ gantvā ‘‘pattaṃ āharatha dhovathā’’ti sutvā ‘‘andhabālaputhujjano, nayidaṃ pattaṃ, pāti namesā, evaṃ vadāhī’’ti abhinivissa voharati. Evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Atisāroti atidhāvanaṃ. ३३१. ‘तदेव’ म्हणजे तेच भांडे. ‘अभिनिविस्स वोहरति’ म्हणजे ज्या प्रदेशात भांड्याला ‘पत्त’ (भिक्षापात्र) म्हणून ओळखले जाते, तिथे जाऊन ‘पात्र आणा, धुवा’ असे ऐकल्यावर, अज्ञानी व मूर्ख पृथग्जन ‘हे पात्र नाही, हे तर पाती (भांडे) आहे, असे म्हणा’ अशा प्रकारे हट्ट धरून बोलतो. सर्व शब्दांच्या बाबतीत अशीच योजना करावी. ‘अतिसारो’ म्हणजे मर्यादेचे उल्लंघन करणे (अतिधाव करणे). 332. Tathā tathā voharati aparāmasanti amhākaṃ janapade bhājanaṃ pātīti vuccati, ime pana naṃ pattanti vadantīti tato paṭṭhāya janapadavohāraṃ muñcitvā pattaṃ pattanteva aparāmasanto voharati. Sesapadesupi eseva nayo. ३३२. ‘तथा तथा वोहरति अपरामासं’ म्हणजे ‘आमच्या प्रदेशात या भांड्याला पाती म्हणतात, परंतु हे लोक याला पत्त म्हणतात’ असे समजून, तेव्हापासून आपल्या प्रादेशिक भाषेचा हट्ट सोडून, ‘पत्त’ याला ‘पत्त’ असेच कोणताही अभिनिवेश (हट्ट) न बाळगता बोलतो. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 333. Idāni mariyādabhājanīyaṃ karonto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha saraṇoti sarajo sakileso. Araṇoti arajo nikkileso. Subhūti ca pana, bhikkhaveti ayaṃ thero dvīsu ṭhānesu etadaggaṃ āruḷho ‘‘araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti, dakkhiṇeyyānaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.202). ३३३. आता मर्यादांचे विभाजन करताना भगवंतांनी ‘तत्र भिक्खवे’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘सरणो’ म्हणजे रज (मळ) युक्त, क्लेशांसह असणारा. ‘अरणो’ म्हणजे रज नसलेला, निष्क्लेश असणारा. ‘सुभूती च पन, भिक्खवे’ म्हणजे हा स्थवीर दोन बाबतीत एतदग्ग (सर्वोच्च) पदावर आरूढ झाला आहे: ‘अरणाविहारींमध्ये (क्लेशरहित राहणाऱ्यांमध्ये) सुभूती सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि दक्षिणेयांमध्ये (दान स्वीकारण्यास योग्य असणाऱ्यांमध्ये) सुभूती सर्वश्रेष्ठ आहे.’ Dhammasenāpati kira vatthuṃ sodheti, subhūtitthero dakkhiṇaṃ sodheti. Tathā hi dhammasenāpati piṇḍāya caranto gehadvāre ṭhito yāva bhikkhaṃ āharanti, tāva pubbabhāge paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjati, nirodhā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Subhūtitthero ca tatheva mettājhānaṃ samāpajjati, mettājhānā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ pana kātuṃ sakkāti. Āma sakkā, neva acchariyañcetaṃ, yaṃ [Pg.194] mahābhiññappattā sāvakā evaṃ kareyyuṃ. Imasmimpi hi tambapaṇṇidīpe porāṇakarājakāle piṅgalabuddharakkhitatthero nāma uttaragāmaṃ nissāya vihāsi. Tattha satta kulasatāni honti, ekampi taṃ kuladvāraṃ natthi, yattha thero samāpattiṃ na samāpajji. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. असे म्हणतात की, धम्मसेनापती (सारिपुत्त) वस्तू शुद्ध करतात, तर स्थवीर सुभूती दक्षिणा (दान) शुद्ध करतात. तसेच धम्मसेनापती भिक्षेसाठी फिरताना घराच्या दाराशी उभे राहून, जोपर्यंत लोक भिक्षा आणतात, तोपर्यंत पूर्वतयारी म्हणून निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करत असत, आणि nirodhā vuṭṭhāya (निरोध समापत्तीमधून उठून) दान स्वीकारत असत. स्थवीर सुभूती देखील त्याचप्रमाणे मैत्री ध्यानात (मेत्ताझान) प्रवेश करत असत, आणि मैत्री ध्यानातून उठून दान स्वीकारत असत. पण असे करणे शक्य आहे का? होय, शक्य आहे; आणि महा-अभिज्ञा प्राप्त श्रावकांनी असे करणे यात काही आश्चर्य नाही. कारण या तांबपण्णी द्वीपात (श्रीलंकेत) देखील प्राचीन राजांच्या काळात पिंगलबुद्धरक्खित नावाचे स्थवीर उत्तरगामाचा आश्रय घेऊन राहत असत. तेथे सातशे कुटुंबे होती, परंतु असे एकही घराचे दार नव्हते, जिथे स्थवीर समापत्तीमध्ये प्रवेश न करता गेले असतील. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनी मधील Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अरणाविभंगसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 10. Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā १०. धातुविभंगसुत्त वर्णन 342. Evaṃ me sutanti dhātuvibhaṅgasuttaṃ. Tattha cārikanti turitagamanacārikaṃ. Sace te bhaggava agarūti sace tuyhaṃ bhāriyaṃ aphāsukaṃ kiñci natthi. Sace so anujānātīti bhaggavassa kira etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma nānāajjhāsayā, eko gaṇābhirato hoti, eko ekābhirato. Sace so ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, mā pāvisi, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Sace ayaṃ ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, nikkhama, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Evaṃ sante ahaṃ ubhinnaṃ vivādakāretā nāma bhavissāmi, dinnaṃ nāma dinnameva vaṭṭati, kataṃ katamevā’’ti. Tasmā evamāha. ३४२. ‘एवं मे सुतं’ हे धातुविभंगसुत्त आहे. त्यात ‘चारिका’ म्हणजे जलद गतीने प्रवास करणे. ‘सचे ते भग्गव अगरु’ म्हणजे ‘हे भग्गव, जर तुला काही ओझे किंवा असुविधा नसेल तर’. ‘सचे सो अनुजानाति’ (जर तो परवानगी देत असेल तर) याविषयी असे म्हणतात की, कुंभार भग्गवाच्या मनात असा विचार आला— ‘प्रव्रजित हे वेगवेगळ्या स्वभावाचे असतात; कोणी समूहात राहणे पसंत करतो, तर कोणी एकटे राहणे पसंत करतो. जर तो (पहिला आलेला) एकटे राहणे पसंत करणारा असेल, तर तो म्हणेल, ‘आयुष्यमाना, आत येऊ नकोस, ही शाळा मला आधी मिळाली आहे.’ जर हा (नंतर आलेला) एकटे राहणे पसंत करणारा असेल, तर तो म्हणेल, ‘आयुष्यमाना, बाहेर जा, ही शाळा मला मिळाली आहे.’ असे झाले तर मी दोघांमध्ये वाद निर्माण करणारा ठरेन. दिलेले दान हे दिलेलेच असावे आणि केलेले काम हे केलेलेच असावे, हेच योग्य आहे.’ म्हणून त्याने असे म्हटले. Kulaputtoti jātikulaputtopi ācārakulaputtopi. Vāsūpagatoti vāsaṃ upagato. Kuto āgantvāti? Takkasīlanagarato. ‘कुलपुत्तो’ म्हणजे उच्च कुळात जन्मलेला कुलपुत्र किंवा आचरणाने श्रेष्ठ असलेला कुलपुत्र. ‘वासूपागतो’ म्हणजे राहण्यास आलेला. ‘कुठून आला आहे?’ तर तक्षशिला नगरातून. Tatrāyaṃ anupubbikathā – majjhimappadese kira rājagahanagare bimbisāre rajjaṃ kārente paccante takkasīlanagare pukkusāti rājā rajjaṃ kāresi. Atha takkasīlato bhaṇḍaṃ gahetvā vāṇijā rājagahaṃ āgatā paṇṇākāraṃ gahetvā rājānaṃ addasaṃsu. Rājā te vanditvā ṭhite ‘‘katthavāsino tumhe’’ti pucchi. Takkasīlavāsino devāti. Atha ne rājā janapadassa khemasubhikkhatādīni nagarassa ca pavattiṃ pucchitvā ‘‘ko nāma tumhākaṃ rājā’’ti pucchi. Pukkusāti nāma devāti. Dhammikoti? Āma deva dhammiko. Catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhāti, lokassa mātāpitiṭṭhāne [Pg.195] ṭhito, aṅge nipannadārakaṃ viya janaṃ tosetīti. Katarasmiṃ vaye vattatīti? Athassa vayaṃ ācikkhiṃsu. Vayesupi bimbisārena samavayo jāto. Atha te rājā āha – ‘‘tātā tumhākaṃ rājā dhammiko, vayena ca me samāno, sakkuṇeyyātha tumhākaṃ rājānaṃ mama mittaṃ kātu’’nti. Sakkoma devāti. Rājā tesaṃ suṅkaṃ vissajjetvā gehañca dāpetvā – ‘‘gacchatha bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā gamanakāle maṃ disvā gaccheyyāthā’’ti āha. Te tathā katvā gamanakāle rājānaṃ addasaṃsu. ‘‘Gacchatha tumhākaṃ rājānaṃ mama vacanena punappunaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘rājā tumhehi saddhiṃ mittabhāvaṃ icchatī’ti vadathā’’ti āha. यासंबंधीची अनुक्रमिक कथा अशी आहे – असे ऐकिवात आहे की, मध्यदेशातील राजगृह नगरात राजा बिंबिसार राज्य करत असताना, सीमावर्ती भागातील तक्षशिला नगरात पुक्कुसाती नावाचे राजे राज्य करत होते. त्यानंतर तक्षशिलेहून व्यापारी माल घेऊन काही व्यापारी राजगृहात आले आणि त्यांनी भेटवस्तू घेऊन राजाची भेट घेतली. त्यांना वंदन करून उभे राहिलेले पाहून राजाने विचारले, "तुम्ही कुठले रहिवासी आहात?" त्यांनी उत्तर दिले, "महाराज, आम्ही तक्षशिलेचे रहिवासी आहोत." त्यानंतर राजाने त्यांना त्यांच्या जनपदातील सुख-समृद्धीबद्दल आणि नगराच्या परिस्थितीबद्दल विचारले, आणि विचारले, "तुमच्या राजाचे नाव काय आहे?" त्यांनी सांगितले, "महाराज, त्यांचे नाव पुक्कुसाती आहे." राजाने विचारले, "ते धार्मिक आहेत का?" त्यांनी उत्तर दिले, "होय महाराज, ते अत्यंत धार्मिक आहेत. ते चार संग्रहवस्तूंच्या (दान, प्रियवचन, अर्थचर्या, समानार्थता) माध्यमातून प्रजेचे कल्याण करतात. ते प्रजेसाठी माता-पित्यासारखे आहेत. जसे एखादे लहान मूल मांडीवर खेळवून त्याला आनंदित केले जाते, तसेच ते आपल्या प्रजेला सुखी व समाधानी ठेवतात." राजाने विचारले, "त्यांचे वय काय आहे?" त्यावर त्यांनी राजाचे वय सांगितले. वयाच्या बाबतीत ते बिंबिसार राजाच्या समवयस्क होते. त्यानंतर राजा त्यांना म्हणाला, "मित्रांनो, तुमचे राजे धार्मिक आहेत आणि वयानेही माझ्या समान आहेत. तुम्ही तुमच्या राजाला माझे मित्र बनवू शकाल का?" त्यांनी उत्तर दिले, "होय महाराज, आम्ही नक्कीच करू शकू." राजाने त्यांचा कर माफ केला, त्यांना राहण्यासाठी घरे दिली आणि म्हणाला, "जा, तुमचा माल विका आणि परत जाताना मला भेटून जा." त्यांनी तसेच केले आणि परत जाण्याच्या वेळी ते राजाला भेटायला आले. राजा म्हणाला, "जा आणि तुमच्या राजाला माझ्या वतीने वारंवार त्यांच्या आरोग्याची विचारपूस करा आणि सांगा की, राजे बिंबिसार आपल्याशी मैत्री करू इच्छितात." Te sādhūti paṭissuṇitvā gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā vandiṃsu. Rājā ‘‘kahaṃ bhaṇe tumhe ettake ime divase na dissathā’’ti pucchi. Te sabbaṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Rājā – ‘‘sādhu, tātā, tumhe nissāya mayā majjhimappadese rājā mitto laddho’’ti attamano ahosi. Aparabhāge rājagahavāsinopi vāṇijā takkasīlaṃ agamaṃsu. Te paṇṇākāraṃ gahetvā āgate pukkusāti rājā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘rājagahato’’ti sutvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa nagarato āgatā tumhe’’ti. Āma devāti. Ārogyaṃ me sahāyassāti ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ajja paṭṭhāya ye mayhaṃ sahāyassa nagarato jaṅghasatthena vā sakaṭasatthena vā vāṇijā āgacchanti, sabbesaṃ mama visayaṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya vasanagehāni, rājakoṭṭhāgārato nivāpañca dentu, suṅkaṃ vissajjentu, kiñci upaddavaṃ mā karontū’’ti bheriṃ carāpesi. Bimbisāropi attano nagare tatheva bheriṃ carāpesi. त्यांनी "फार छान" असे म्हणून ते मान्य केले, तक्षशिलेला परत गेले, आपला माल व्यवस्थित ठेवला, सकाळचे भोजन आटोपले आणि राजा पुक्कुसाती यांच्याकडे जाऊन त्यांना वंदन केले. राजाने विचारले, "अरे मित्रांनो, तुम्ही एवढे दिवस कुठे होता? दिसलाच नाहीत." त्यांनी घडलेला सर्व वृत्तांत राजाला सांगितला. राजा म्हणाला, "खूप छान, मित्रांनो! तुमच्यामुळे मला मध्यदेशात एक राजा मित्र म्हणून लाभला आहे," असे म्हणून तो अत्यंत आनंदित झाला. काही काळानंतर राजगृहातील व्यापारीही तक्षशिलेला आले. ते भेटवस्तू घेऊन आले असता राजा पुक्कुसाती यांनी विचारले, "तुम्ही कुठून आला आहात?" "राजगृहाहून," हे ऐकून राजाने विचारले, "तुम्ही माझ्या मित्राच्या नगरातून आला आहात का?" त्यांनी उत्तर दिले, "होय महाराज." "माझा मित्र कुशल आहे ना?" अशी त्यांच्या आरोग्याची विचारपूस करून राजाने दवंडी पिटवली: "आजपासून माझ्या मित्राच्या नगरातून जे कोणी व्यापारी पायी किंवा गाड्यांच्या तांड्यासह येतील, त्या सर्वांना माझ्या राज्यात प्रवेश केल्यापासून राहण्यासाठी घरे दिली जावीत, राजघराण्याच्या कोठारातून त्यांना शिधा दिला जावा, त्यांचा कर माफ केला जावा आणि त्यांना कोणताही त्रास दिला जाऊ नये." राजा बिंबिसारानेही आपल्या नगरात तशीच दवंडी पिटवली. Atha bimbisāro pukkusātissa paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘paccantadese nāma maṇimuttādīni ratanāni uppajjanti, yaṃ mayhaṃ sahāyassa rajje dassanīyaṃ vā savanīyaṃ vā ratanaṃ uppajjati, tattha me mā maccharāyatū’’ti. Pukkusātipi – ‘‘majjhimadeso nāma mahājanapado, yaṃ tattha evarūpaṃ ratanaṃ uppajjati, tattha me sahāyo mā maccharāyatū’’ti paṭipaṇṇaṃ pahiṇi. Evaṃ te gacchante gacchante kāle aññamaññaṃ adisvāpi daḷhamittā ahesuṃ. त्यानंतर बिंबिसाराने पुक्कुसातीला एक पत्र पाठवले – "सीमावर्ती प्रदेशात मणी, मोती इत्यादी रत्ने उत्पन्न होतात. माझ्या मित्राच्या राज्यात जे काही प्रेक्षणीय किंवा ऐकण्यासारखे मौल्यवान रत्न उत्पन्न होईल, त्याबाबत माझ्याशी संकोच बाळगू नये." पुक्कुसातीनेही उलट उत्तर पाठवले – "मध्यदेश हा एक मोठा जनपद आहे. तिथे जे काही अशा प्रकारचे रत्न उत्पन्न होईल, त्याबाबत माझ्या मित्राने संकोच बाळगू नये." अशा प्रकारे, काळ सरत गेला तशी त्यांची एकमेकांना न पाहताही घट्ट मैत्री झाली. Evaṃ [Pg.196] tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ paṭhamataraṃ pukkusātissa paṇṇākāro uppajji. Rājā kira aṭṭha pañcavaṇṇe anagghakambale labhi. So – ‘‘atisundarā ime kambalā, ahaṃ sahāyassa pesissāmī’’ti lākhāguḷamatte aṭṭha sārakaraṇḍake likhāpetvā tesu te kambale pakkhipitvā lākhāya vaṭṭāpetvā setavatthena veṭhetvā samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa dethā’’ti amacce pesesi. Sāsanañca adāsi – ‘‘ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccādiparivutena daṭṭhabbo’’ti. Te gantvā bimbisārassa adaṃsu. अशा प्रकारे परस्परांशी करार करून राहत असताना, सर्वप्रथम पुक्कुसाती राजाला एक भेटवस्तू मिळाली. राजाला पाच रंगांचे आठ अत्यंत अमूल्य असे लोकरीचे घोंगडे (कंबले) मिळाले. तो म्हणाला, "हे कंबले अत्यंत सुंदर आहेत, मी हे माझ्या मित्राला पाठवीन." त्याने लाखेच्या गोळ्याच्या आकाराचे चंदनाच्या गाभ्यापासून बनवलेले आठ करंडे तयार करून घेतले, त्या करंड्यांमध्ये ते कंबले ठेवले, लाखेने ते बंद केले, पांढऱ्या वस्त्राने गुंडाळले, मोठ्या पेटीत ठेवले, पुन्हा वस्त्राने वेढले आणि राजमुद्रेने सीलबंद करून "हे माझ्या मित्राला द्या" असे सांगून मंत्र्यांना पाठवले. आणि असा संदेशही दिला की, "ही भेटवस्तू नगराच्या मध्यभागी, मंत्र्यांच्या समुदायाने वेढलेले असतानाच उघडून पाहावी." त्यांनी जाऊन ती भेटवस्तू बिंबिसार राजाला दिली. So sāsanaṃ sutvā amaccādayo sannipatantūti bheriṃ carāpetvā nagaramajjhe amaccādiparivuto setacchattena dhāriyamānena pallaṅkavare nisinno lañchanaṃ bhinditvā vatthaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā anto bhaṇḍikaṃ muñcitvā lākhāguḷe disvā ‘‘mayhaṃ sahāyo pukkusāti ‘jutavittako me sahāyo’ti maññamāno maññe imaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇī’’ti ekaṃ guḷaṃ gahetvā hatthena vaṭṭetvā tulayantova anto dussabhaṇḍikaṃ atthīti aññāsi. Atha naṃ pallaṅkapāde paharitvā tāvadeva lākhā paripati, so nakhena karaṇḍakaṃ vivaritvā anto kambalaratanaṃ disvā itarepi vivarāpesi, sabbepi kambalā ahesuṃ. Atha ne pattharāpesi, te vaṇṇasampannā phassasampannā dīghato soḷasahatthā tiriyaṃ aṭṭhahatthā ahesuṃ. Mahājano disvā aṅguliyo poṭhesi, celukkhepaṃ akāsi, – ‘‘amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo pukkusāti adisvāva evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi, yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātu’’nti attamano ahosi. Rājā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi, sabbe anagghā ahesuṃ. Tesu cattāro sammāsambuddhassa pesesi, cattāro attano ghare akāsi. Tato cintesi – ‘‘pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṃ nu kho pesemī’’ti? तो संदेश ऐकून राजाने "मंत्री आणि इतरांनी एकत्र यावे" अशी दवंडी पिटवली. नगराच्या मध्यभागी मंत्र्यांनी वेढलेला, पांढरे छत्र धरलेला राजा एका श्रेष्ठ सिंहासनावर बसला. त्याने राजमुद्रा तोडली, वस्त्र बाजूला केले, पेटी उघडली आणि आतील गाठोडे सोडवून लाखेचे गोळे पाहिले. "माझा मित्र पुक्कुसाती मला फासे खेळणारा समजून बहुधा त्याने ही भेट पाठवली असावी," असा विचार करून, त्याने एक गोळा हातात घेतला, तो फिरवला आणि त्याचे वजन जोखतानाच त्याला समजले की आत कपड्याचे गाठोडे आहे. मग त्याने तो गोळा सिंहासनाच्या पायावर आपटला, आणि लगेचच लाखेचे कवच गळून पडले. त्याने नखाने तो करंडा उघडला आणि आत अत्यंत मौल्यवान कंबले पाहिले. त्याने इतरही सर्व करंडे उघडायला लावले, त्या सर्वांमध्ये कंबलेच होते. मग त्याने ते पसरवले. ते उत्तम रंगाचे, मऊ स्पर्शाचे, लांबीला सोळा हात आणि रुंदीला आठ हात होते. लोकांनी ते पाहून आश्चर्याने बोटे मोडली आणि आपले शेले हवेत उडवले – "आमच्या राजाचे न पाहिलेले मित्र पुक्कुसाती यांनी न भेटताच अशी अप्रतिम भेट पाठवली आहे, अशा व्यक्तीशी मैत्री करणे अत्यंत योग्य आहे," असे म्हणून सर्व लोक अत्यंत आनंदित झाले. राजाने प्रत्येक कंबलाची किंमत ठरवली, सर्वच अमूल्य होते. त्यांपैकी चार कंबले त्याने सम्यक्संबुद्धांना अर्पण करण्यासाठी पाठवले आणि चार स्वतःच्या महालात ठेवले. त्यानंतर त्याने विचार केला, "नंतर भेटवस्तू पाठवणाऱ्याने आधी मिळालेल्या भेटवस्तूंपेक्षा अधिक मौल्यवान वस्तू पाठवणे योग्य ठरेल. माझ्या मित्राने मला अत्यंत अमूल्य भेट पाठवली आहे, मग आता मी त्याला काय पाठवू बरे?" Kiṃ pana rājagahe tato adhikaṃ ratanaṃ natthīti? No natthi, mahāpuñño rājā, apica kho panassa sotāpannakālato paṭṭhāya ṭhapetvā tīṇi ratanāni aññaṃ ratanaṃ somanassaṃ janetuṃ samatthaṃ nāma natthi[Pg.197]. So ratanaṃ vicinituṃ āraddho – ratanaṃ nāma saviññāṇakaṃ aviññāṇakanti duvidhaṃ. Tattha aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ indriyabaddhaṃ. Aviññāṇakaṃ saviññāṇakasseva alaṅkārādivasena paribhogaṃ hoti, iti imesu dvīsu ratanesu saviññāṇakaṃ seṭṭhaṃ. Saviññāṇakampi duvidhaṃ tiracchānaratanaṃ manussaratananti. Tattha tiracchānaratanaṃ hatthiassaratanaṃ, tampi manussānaṃ upabhogatthameva nibbattati, iti imesupi dvīsu manussaratanaṃ seṭṭhaṃ. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ purisaratananti. Tattha cakkavattino rañño uppannaṃ itthiratanampi purisasseva upabhogaṃ. Iti imesupi dvīsu purisaratanameva seṭṭhaṃ. पण काय राजगृहात त्याहून (त्या कंबलाहून) अधिक श्रेष्ठ रत्न नाही काय? नाही, असे नाही (म्हणजे आहे). राजा बिंबिसार महापुण्यवान आहे. परंतु, त्याला सोतापन्न (स्रोतापन्न) झाल्याच्या काळापासून, तीन रत्ने (बुद्ध, धम्म, संघ) वगळता, मनात सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न करण्यास समर्थ असे दुसरे कोणतेही रत्न नाही. त्याने रत्नाची निवड करण्यास सुरुवात केली – रत्न हे सविज्ञाणक (सजीव) आणि अविज्ञाणक (निर्जीव) असे दोन प्रकारचे असते. त्यात अविज्ञाणक म्हणजे सोने, चांदी इत्यादी आणि सविज्ञाणक म्हणजे इंद्रियांशी बद्ध (सजीव प्राणी). अविज्ञाणक रत्न हे सविज्ञाणक रत्नाच्याच अलंकार इत्यादी रूपाने उपभोगासाठी असते, म्हणून या दोन्ही रत्नांमध्ये सविज्ञाणक रत्न श्रेष्ठ आहे. सविज्ञाणक रत्नही तिरच्छान-रत्न (प्राणी रत्न) आणि मनुष्य-रत्न असे दोन प्रकारचे असते. त्यात तिरच्छान-रत्न म्हणजे हत्ती-रत्न, अश्व-रत्न इत्यादी; ते देखील मनुष्यांच्या उपभोगासाठीच उत्पन्न होते. म्हणून या दोन्हीमध्ये मनुष्य-रत्न श्रेष्ठ आहे. मनुष्य-रत्न देखील स्त्री-रत्न आणि पुरुष-रत्न असे दोन प्रकारचे असते. त्यात चक्रवर्ती राजाला प्राप्त होणारे स्त्री-रत्न देखील पुरुषाच्याच उपभोगासाठी असते. म्हणून या दोन्हीमध्ये पुरुष-रत्नच श्रेष्ठ आहे. Purisaratanampi duvidhaṃ agāriyaratanaṃ anagāriyaratanañca. Tattha agāriyaratanesupi cakkavattirājā ajja pabbajitasāmaṇeraṃ pañcapatiṭṭhitena vandati, iti imesupi dvīsu anagāriyaratanameva seṭṭhaṃ. Anagāriyaratanampi duvidhaṃ sekkharatanañca asekkharatanañca. Tattha satasahassampi sekkhānaṃ asekkhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu asekkharatanameva seṭṭhaṃ. Tampi duvidhaṃ buddharatanaṃ sāvakaratananti. Tattha satasahassampi sāvakaratanānaṃ buddharatanassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsū buddharatanameva seṭṭhaṃ. पुरुष-रत्न देखील गृहस्थ-रत्न (अगारिय रत्न) आणि गृहत्यागी-रत्न (अनागारिय रत्न) असे दोन प्रकारचे असते. त्यात गृहस्थ-रत्नांमध्ये चक्रवर्ती राजा देखील आजच प्रव्रजित झालेल्या (दीक्षा घेतलेल्या) लहान सामणेराला पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) नमस्कार करतो. म्हणून या दोन्हीमध्ये अनागारिय-रत्नच श्रेष्ठ आहे. अनागारिय-रत्न देखील शैक्ष-रत्न (सेक्ख रत्न) आणि अशैक्ष-रत्न (असेक्ख रत्न) असे दोन प्रकारचे असते. त्यात लाखो शैक्ष देखील एका अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) गुणांच्या एका अंशाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. म्हणून या दोन्हीमध्ये अशैक्ष-रत्नच श्रेष्ठ आहे. ते देखील बुद्ध-रत्न आणि श्रावक-रत्न असे दोन प्रकारचे असते. त्यात लाखो श्रावक-रत्ने देखील बुद्ध-रत्नाच्या गुणांच्या एका अंशाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. म्हणून या दोन्हीमध्ये बुद्ध-रत्नच श्रेष्ठ आहे. Buddharatanampi duvidhaṃ paccekabuddharatanaṃ sabbaññubuddharatananti. Tattha satasahassampi paccekabuddhānaṃ sabbaññubuddhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu sabbaññubuddharatanaṃyeva seṭṭhaṃ. Sadevakasmiñhi loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi. Tasmā asadisameva ratanaṃ mayhaṃ sahāyassa pesessāmīti cintetvā takkasīlavāsino pucchi – ‘‘tātā tumhākaṃ janapade buddho dhammo saṅghoti imāni tīṇi ratanāni dissantī’’ti. Ghosopi so mahārāja tāva tattha natthi, dassanaṃ pana kutoti. बुद्ध-रत्न देखील प्रत्येकबुद्ध-रत्न आणि सम्यक्संबुद्ध-रत्न (सब्बञ्ञुबुद्ध रत्न) असे दोन प्रकारचे असते. त्यात लाखो प्रत्येकबुद्ध देखील सम्यक्संबुद्धाच्या गुणांच्या एका अंशाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. म्हणून या दोन्हीमध्ये सम्यक्संबुद्ध-रत्नच श्रेष्ठ आहे. देवलोकासहित या संपूर्ण जगात बुद्ध-रत्नासारखे दुसरे कोणतेही रत्न नाही. म्हणून, मी माझ्या मित्राला हे अतुलनीय रत्नच भेट म्हणून पाठवीन, असा विचार करून त्याने तक्षशिलेच्या रहिवाशांना विचारले – "मित्रांनो, तुमच्या जनपदात बुद्ध, धम्म आणि संघ ही तीन रत्ने आढळतात काय?" त्यांनी उत्तर दिले, "महाराज, तिथे अजून या नावांचा घोष (शब्द) देखील ऐकू येत नाही, मग दर्शनाचा प्रश्नच कुठे येतो!" ‘‘Sundaraṃ tātā’’ti rājā tuṭṭho cintesi – ‘‘sakkā bhaveyya janasaṅgahatthāya mayhaṃ sahāyassa vasanaṭṭhānaṃ sammāsambuddhaṃ pesetuṃ, buddhā pana paccantimesu janapadesu na aruṇaṃ uṭṭhapenti. Tasmā satthārā gantuṃ na sakkā. Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvake pesetuṃ sakkā bhaveyya. Mayā [Pg.198] pana ‘therā paccante vasantī’ti sutvāpi manusse pesetvā te attano samīpaṃ āṇāpetvā upaṭṭhātumeva yuttaṃ. Tasmā na therehipi sakkā gantuṃ. Yena panākārena sāsane pesite satthā ca mahāsāvakā ca gatā viya honti, tenākārena sāsanaṃ pahiṇissāmī’’ti. Cintetvā caturatanāyāmaṃ vidatthimattaputhulaṃ nātitanuṃ nātibahalaṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ kārāpetvā ‘‘tattha ajja akkharāni likhissāmī’’ti. Pātova sīsaṃ nhāyitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhuttapātarāso apanītagandhamālābharaṇo suvaṇṇasarakena jātihiṅgulikaṃ ādāya heṭṭhato paṭṭhāya dvārāni pidahanto pāsādamāruyha pubbadisāmukhaṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā ākāsatale nisīditvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhanto – ‘‘idha tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Buddhaguṇe tāva ekadesena likhi. "खूप छान, मित्रांनो!" असे म्हणून राजाने आनंदित होऊन विचार केला – "लोकांच्या कल्याणासाठी माझ्या मित्राच्या निवासस्थानी (तक्षशिलेला) सम्यक्संबुद्धांना आमंत्रित करणे शक्य झाले असते, परंतु बुद्ध सीमावर्ती (प्रत्यंत) जनपदांमध्ये अरुणोदय होऊ देत नाहीत (म्हणजे ते तिथे जात नाहीत). त्यामुळे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) तिथे जाणे शक्य नाही. सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाश्रावकांना पाठवणे शक्य झाले असते. परंतु, ‘स्थवीर सीमावर्ती भागात राहतात’ असे ऐकल्यावरही, मी माणसे पाठवून त्यांना स्वतःजवळ बोलावून त्यांची सेवा करणेच योग्य आहे. त्यामुळे स्थविरांचे देखील तिथे जाणे योग्य नाही. परंतु ज्या संदेशाच्या माध्यमातून शास्ते आणि महाश्रावक स्वतः गेल्यासारखेच होईल, अशा प्रकारे मी संदेश पाठवीन." असा विचार करून त्याने चार हात लांब, एक वीत रुंद, फार पातळही नाही आणि फार जाडही नाही, असा सोन्याचा पत्रा तयार करवून घेतला आणि विचार केला, "आज मी यावर अक्षरे लिहीन." सकाळीच डोके धुऊन स्नान करून, उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान करून, सकाळचे भोजन आटोपून, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला व अलंकार काढून ठेवून, सोन्याच्या वाटीत शुद्ध हिंगूळ घेऊन, खालपासून सुरुवात करून सर्व दारे बंद करत तो प्रासादावर (महालावर) चढला. पूर्व दिशेकडील सिंहपंजरा (खिडकी) उघडून, मोकळ्या हवेत बसून, सोन्याच्या पत्र्यावर अक्षरे लिहीत त्याने – "या जगात तथागत उत्पन्न झाले आहेत, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ते, बुद्ध, भगवान आहेत." अशा प्रकारे त्याने प्रथम बुद्धगुणांचे अंशतः लेखन केले. Tato ‘‘evaṃ dasa pāramiyo pūretvā tusitabhavanato cavitvā mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi, mātukucchiyaṃ vasamāne idaṃ nāma ahosi, agāramajjhe vasamāne idaṃ nāma ahosi, evaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto evaṃ mahāpadhānaṃ padahi. Evaṃ dukkarakārikaṃ katvā mahābodhimaṇḍaṃ āruyha aparājitapallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantassa evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi. Sadevake loke aññaṃ evarūpaṃ ratanaṃ nāma natthīti. त्यानंतर, "अशा प्रकारे दहा पारमिता पूर्ण करून, तुषित भवनातून च्युत होऊन त्यांनी मातेच्या कुशीत प्रतिसंधी (गर्भधारणा) घेतली, अशा प्रकारे लोकविवरण (चमत्कार) झाले, मातेच्या कुशीत असताना हे (अमुक आश्चर्य) घडले, गृहस्थाश्रमात असताना हे (अमुक वैभव) लाभले, अशा प्रकारे त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले, अशा प्रकारे त्यांनी महाप्रधान (महान प्रयत्न) केले. अशा प्रकारे दुष्कर कार्य करून, महाबोधिमंडळावर जाऊन, अपराजित आसनावर बसून त्यांनी सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त करत असताना अशा प्रकारे लोकविवरण झाले. देवलोकासहित या जगात यासारखे दुसरे कोणतेही रत्न नाही." असे त्याने लिहिले. Yaṃkiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā,Saggesu vā yaṃ ratanaṃ paṇītaṃ; Na no samaṃ atthi tathāgatena,Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ; Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) – "या जगात किंवा परलोकात जे काही धन आहे, किंवा स्वर्गात जे काही श्रेष्ठ रत्न आहे, त्यापैकी कोणतेही तथागतांच्या समान नाही. बुद्धामध्ये हेच श्रेष्ठ रत्न आहे. या सत्याने सर्वांचे कल्याण असो!" Evaṃ ekadesena buddhaguṇepi likhitvā dutiyaṃ dhammaratanaṃ thomento – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. ‘‘Satthārā desitadhammo nāma evarūpo ca evarūpo cā’’ti sattatiṃsa bodhipakkhiye ekadesena likhitvā – अशा प्रकारे बुद्धगुणांचे अंशतः लेखन करून, दुसऱ्या धम्म-रत्नाची स्तुती करताना त्याने लिहिले – "भगवंतांनी धम्माचे सुंदर प्रकारे आख्यान केले आहे... पे... सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी तो स्वतः जाणून घेण्याजोगा आहे." "चार सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान)... पे... आर्य अष्टांगिक मार्ग." "शास्त्यांनी उपदेशिलेला धम्म अशा अशा स्वरूपाचा आहे," असे म्हणून त्याने सदतीस बोधिपाक्षिक धम्मांचे अंशतः लेखन करून – ‘‘Yaṃ [Pg.199] buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṃ,Samādhimānantarikaññamāhu; Samādhinā tena samo na vijjati,Idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ; Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.5; su. ni. 228) – "श्रेष्ठ बुद्धांनी ज्या पवित्र समाधीची प्रशंसा केली आहे, ज्या समाधीला ‘आनंतरीक’ (तात्काळ फल देणारी) म्हटले आहे, त्या समाधीच्या समान दुसरी कोणतीही समाधी नाही. धम्मामध्ये हेच श्रेष्ठ रत्न आहे. या सत्याने सर्वांचे कल्याण असो!" Evaṃ ekadesena dhammaguṇe likhitvā tatiyaṃ saṅgharatanaṃ thomento – ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… puññakkhettaṃ lokassā’’ti. ‘‘Kulaputtā nāma satthu dhammakathaṃ sutvā evaṃ nikkhamitvā pabbajanti, keci setacchattaṃ pahāya pabbajanti, keci uparajjaṃ, keci senāpatiṭṭhānādīni pahāya pabbajanti. Pabbajitvā ca pana imañca paṭipattiṃ pūrentī’’ti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlādīni ekadesena likhitvā chadvārasaṃvaraṃ satisampajaññaṃ catupaccayasantosaṃ navavidhaṃ senāsanaṃ, nīvaraṇappahānaṃ parikammaṃ jhānābhiññā aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni yāva āsavakkhayā ekadesena likhi, soḷasavidhaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vitthāreneva likhitvā ‘‘satthu sāvakasaṅgho nāma evarūpehi ca guṇehi samannāgato. अशा प्रकारे अंशतः धर्माचे गुण लिहून, तिसऱ्या संघरत्नाची स्तुती करताना त्यांनी लिहिले – "भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे... (पे)... जगाचे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र आहे." "कुलपुत्र शास्त्यांचे (बुद्धांचे) धर्मप्रवचन ऐकून अशा प्रकारे गृहत्याग करून प्रव्रजित होतात. काही जण श्वेतछत्र (राजपद) त्यागून प्रव्रजित होतात, काही उपराजपद, तर काही सेनापतीपद इत्यादींचा त्याग करून प्रव्रजित होतात. आणि प्रव्रजित झाल्यावर या प्रतिपदेचे (साधनेचे) पालन करतात." अशा प्रकारे चूळशील, मज्झिमशील, महाशील इत्यादींचे अंशतः वर्णन लिहून, षड्द्वारसंवर (सहा इंद्रियद्वारांचे संवर), सति-संपजन्य (स्मृती व संप्रजन्य), चतुःप्रत्ययसंतोष (चार प्रत्ययांचे समाधान), नऊ प्रकारचे शयनासन (सेनासन), नीवरणप्रहाण (नीवरणांचा त्याग), परिकर्म, ध्यान व अभिज्ञा, आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) पर्यंतचे अडतीस कर्मास्थान अंशतः लिहिले. तसेच सोळा प्रकारच्या आनापानसती कर्मास्थानाचे सविस्तर वर्णन लिहून शेवटी लिहिले – "शास्त्यांचा श्रावकसंघ अशा गुणांनी युक्त आहे." Ye puggalā aṭṭhasataṃ pasaṭṭhā,Cattāri etāni yugāni honti; Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā,Etesu dinnāni mahapphalāni; Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ,Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.6; su. ni. 229) – "जे आठ पुद्गल (सत्पुरुष) सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसित आहेत, ज्यांच्या या चार जोड्या आहेत; ते सुगतांचे (बुद्धांचे) श्रावक दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास योग्य) आहेत, त्यांना दिलेले दान महाफलदायी ठरते. हे संघातील रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण असो!" Evaṃ ekadesena saṅghaguṇe likhitvā – ‘‘bhagavato sāsanaṃ svākkhātaṃ niyyānikaṃ, sace mayhaṃ sahāyo sakkoti, nikkhamitvā pabbajatū’’ti likhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ saṃharitvā sukhumakambalena veṭhetvā sārasamugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṃ, rajatamaye rajatamayaṃ maṇimaye, maṇimayaṃ pavāḷamaye, pavāḷamayaṃ lohitaṅkamaye, lohitaṅkamayaṃ masāragallamaye, masāragallamayaṃ phalikamaye, phalikamayaṃ dantamaye, dantamayaṃ sabbaratanamaye, sabbaratanamayaṃ kilañjamaye, kilañjamayaṃ samuggaṃ sārakaraṇḍake ṭhapesi. अशा प्रकारे अंशतः संघाचे गुण लिहून – "भगवंतांचे शासन सुव्याख्यात आणि नैर्याणिक (संसारदुःखातून मुक्त करणारे) आहे. जर माझा मित्र समर्थ असेल, तर त्याने गृहत्याग करून प्रव्रजित व्हावे," असे लिहिले. मग तो सुवर्णपट (सोन्याचा पत्रा) गुंडाळून, सूक्ष्म कंबलाने (मऊ कापडाने) वेढून चंदनाच्या पेटीत (सारसमुद्गात) ठेवला. ती पेटी सोन्याच्या पेटीत, सोन्याची पेटी चांदीच्या पेटीत, चांदीची पेटी रत्नमय पेटीत, रत्नमय पेटी प्रवाळमय (पोवळ्याच्या) पेटीत, प्रवाळमय पेटी लोहितांकमय (तांबड्या रत्नाच्या) पेटीत, लोहितांकमय पेटी मसारगल्ल (मौल्यवान रत्न) पेटीत, मसारगल्ल पेटी स्फटिकमय पेटीत, स्फटिकमय पेटी हस्तिदंतमय पेटीत, हस्तिदंतमय पेटी सर्व-रत्नमय पेटीत, सर्व-रत्नमय पेटी वेताच्या विणलेल्या (किळंजमय) पेटीत ठेवली आणि ती किळंजमय पेटी चंदनाच्या करंडकात (सारकरंडकात) ठेवली. Puna [Pg.200] sārakaraṇḍakaṃ suvaṇṇakaraṇḍaketi purimanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ karaṇḍakaṃ kilañjamaye karaṇḍake ṭhapesi. Tato kilañjamayaṃ karaṇḍakaṃ sāramayapeḷāyāti puna vuttanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ peḷaṃ kilañjamayapeḷāya ṭhapetvā bahi vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā amacce āṇāpesi – ‘‘mama āṇāpavattiṭṭhāne maggaṃ alaṅkārāpetha maggo aṭṭhusabhavitthato hotu, catuusabhaṭṭhānaṃ sodhitamattakameva hotu, majjhe catuusabhaṃ rājānubhāvena paṭiyādethā’’ti. Tato maṅgalahatthiṃ alaṅkārāpetvā tassa upari pallaṅkaṃ paññapetvā setacchattaṃ ussāpetvā nagaravīthiyo sittasammaṭṭhā samussitaddhajapaṭākā kadalipuṇṇaghaṭagandhadhūmapupphādīhi suppaṭimaṇḍitā kāretvā ‘‘attano attano visayappadese evarūpaṃ pūjaṃ kārentū’’ti antarabhogikānaṃ javanadūte pesetvā sayaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā – ‘‘sabbatāḷāvacarasammissabalakāyaparivuto paṇṇākāraṃ pesemī’’ti attano visayapariyantaṃ gantvā amaccassa mukhasāsanaṃ adāsi – ‘‘tāta mayhaṃ sahāyo pukkusāti imaṃ paṇṇākāraṃ paṭicchanto orodhamajjhe apaṭicchitvā pāsādaṃ āruyha paṭicchatū’’ti. Evaṃ sāsanaṃ datvā paccantadesaṃ satthā gacchatīti pañcapatiṭṭhitena vanditvā nivatti. Antarabhogikā teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā paṇṇākāraṃ nayiṃsu. पुन्हा चंदनाचा करंडक सोन्याच्या करंडकात, अशा प्रकारे पूर्वीच्याच पद्धतीने ठेवून, सर्व-रत्नमय करंडक वेताच्या (किळंजमय) करंडकात ठेवला. त्यानंतर वेताचा करंडक चंदनाच्या पेटीत (सारमय पेटीत) ठेवला. अशा प्रकारे पुन्हा सांगितलेल्या पद्धतीने ठेवून, सर्व-रत्नमय पेटी वेताच्या पेटीत ठेवली, बाहेरून कापडाने वेढली आणि राजमुद्रेने सीलबंद करून अमात्यांना आज्ञा दिली – "माझ्या आज्ञेच्या अधिकारक्षेत्रातील मार्ग सुशोभित करा. मार्ग आठ उसभ रुंद असावा. चार उसभ जागा केवळ स्वच्छ केलेली असावी आणि मध्यभागी चार उसभ जागा राजवैभवाने सजवावी." त्यानंतर मंगल हत्तीला सजवून, त्यावर पलंग मांडून, श्वेतछत्र उभारून, नगराचे रस्ते झाडून व पाणी शिंपडून स्वच्छ केले, ध्वज व पताका उभारल्या, केळीचे खांब, पूर्णघट, सुगंधी धूप, फुले इत्यादींनी रस्ते उत्तम प्रकारे सुशोभित केले आणि "आपआपल्या प्रदेशात अशा प्रकारे सत्कार करावा," असा संदेश प्रांतिक अधिकाऱ्यांना देण्यासाठी वेगवान दूतांना पाठवले. स्वतः सर्व अलंकारांनी नटून, "सर्व वाद्यांच्या गजरात सैन्यासह मी ही भेट पाठवत आहे," असा विचार करून आपल्या राज्याच्या सीमेपर्यंत जाऊन अमात्याला तोंडी संदेश दिला – "मित्रांनो, माझा मित्र पुक्कुसाती जेव्हा ही भेट स्वीकारेल, तेव्हा त्याने ती अंतःपुरात न स्वीकारता, प्रासादावर (राजवाड्यावर) चढून स्वीकारावी." असा संदेश देऊन, "शास्ता (भेटवस्तूच्या रूपाने) सीमावर्ती देशात जात आहेत," असे मानून पंचप्रतिष्ठित वंदना (साष्टांग नमस्कार) करून ते परतले. प्रांतिक अधिकाऱ्यांनी त्याच पद्धतीने मार्ग तयार करून ती भेट पुढे नेली. Pukkusātipi attano rajjasīmato paṭṭhāya teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā paṇṇākārassa paccuggamanaṃ akāsi. Paṇṇākāro takkasīlaṃ pāpuṇanto uposathadivase pāpuṇi, paṇṇākāraṃ gahetvā gataamaccopi rañño vuttasāsanaṃ ārocesi. Rājā taṃ sutvā paṇṇākārena saddhiṃ āgatānaṃ kattabbakiccaṃ vicāretvā paṇṇākāraṃ ādāya pāsādaṃ āruyha ‘‘mā idha koci pavisatū’’ti dvāre ārakkhaṃ kāretvā sīhapañjaraṃ vivaritvā paṇṇākāraṃ uccāsane ṭhapetvā sayaṃ nīcāsane nisinno lañchanaṃ bhinditvā nivāsanaṃ apanetvā kilañjapeḷato paṭṭhāya anupubbena vivaranto sāramayaṃ samuggaṃ disvā cintesi – ‘‘mahāparihāro nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissati, addhā majjhimadese sotabbayuttakaṃ ratanaṃ uppanna’’nti. Atha taṃ samuggaṃ vivaritvā rājalañchanaṃ bhinditvā sukhumakambalaṃ ubhato viyūhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ addasa. राजा पुक्कुसातींनीही आपल्या राज्याच्या सीमेपासून त्याच पद्धतीने मार्ग तयार करवून, नगर सुशोभित करून भेटीचे स्वागत केले. ती भेट तक्षशिलेला पोहोचली तेव्हा उपोसथाचा दिवस होता. भेट घेऊन गेलेल्या अमात्यानेही राजा बिंबिसारांचा सांगितलेला संदेश राजा पुक्कुसातींना कळवला. राजाने ते ऐकून, भेटीसोबत आलेल्या लोकांच्या आदरातिथ्याची व्यवस्था केली आणि भेट घेऊन प्रासादावर (राजवाड्यावर) चढले. "येथे कोणीही प्रवेश करू नये," अशी दारावर सुरक्षा ठेवून, सिंहपंजरा (खिडकी) उघडून, ती भेट एका उच्च आसनावर ठेवली. स्वतः नीच आसनावर बसून, त्यांनी राजमुद्रा तोडली, वरील वस्त्र बाजूला केले आणि वेताच्या पेटीपासून सुरुवात करून एकामागून एक पेट्या उघडल्या. शेवटी चंदनाची पेटी पाहून त्यांनी विचार केला – "हा एवढा मोठा वेढा इतर कोणत्याही सामान्य रत्नासाठी नसेल. नक्कीच मध्यमदेशात ऐकण्यायोग्य असे एखादे महान रत्न उत्पन्न झाले आहे." नंतर ती पेटी उघडून, राजमुद्रा तोडून, सूक्ष्म कंबलाचे दोन्ही भाग बाजूला करून त्यांनी सुवर्णपट पाहिला. So [Pg.201] taṃ pasāretvā – ‘‘manāpāni vata akkharāni samasīsāni samapantīni caturassānī’’tiādito paṭṭhāya vācetuṃ ārabhi. Tassa – ‘‘idha tathāgato loke uppanno’’ti buddhaguṇe vācentassa balavasomanassaṃ uppajji, navanavutilomakūpasahassāni uddhaggalomāni ahesuṃ. Attano ṭhitabhāvaṃ vā nisinnabhāvaṃ vā na jānāti. Athassa – ‘‘kappakoṭisatasahassehipi etaṃ dullabhasāsanaṃ sahāyaṃ nissāya sotuṃ labhāmī’’ti bhiyyo balavapīti udapādi. So hi upari vācetuṃ asakkonto yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. So puna yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato ‘‘suppaṭipanno’’ti saṅghaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. Atha sabbapariyante ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vācetvā catukkapañcakajjhānāni nibbattesi, so jhānasukheneva vītināmesi. Añño koci daṭṭhuṃ na labhati, ekova cūḷupaṭṭhāko pavisati. Evaṃ addhamāsamattaṃ vītināmesi. त्यांनी तो सुवर्णपट उलगडला आणि "अक्षरे किती सुंदर, समान उंचीची, सरळ ओळीत आणि चौकोनी आहेत!" असे म्हणून सुरुवातीपासून वाचण्यास प्रारंभ केला. "या जगात तथागतांचा जन्म झाला आहे," हे बुद्धांचे गुण वाचताना त्यांना अत्यंत आनंद झाला. त्यांच्या शरीरावरील नव्वद हजार रोमकुप रोमांचित झाले. आपण उभे आहोत की बसलो आहोत, याचेही त्यांना भान राहिले नाही. नंतर, "लाखो-कोटी कल्पानंतरही मिळणे कठीण असलेले हे शासन मला माझ्या मित्राच्या माध्यमातून ऐकायला मिळत आहे," असा विचार करून त्यांच्या मनात अधिकच तीव्र प्रीती उत्पन्न झाली. ते पुढे वाचण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, प्रीतीचा वेग शांत होईपर्यंत शांत बसले. त्यानंतर पुढे – "भगवंतांनी धर्म सुव्याख्यात केला आहे," असे धर्माचे गुण वाचण्यास सुरुवात केली. तेथेही त्यांची तीच अवस्था झाली. ते पुन्हा प्रीतीचा वेग शांत होईपर्यंत बसले आणि पुढे "सुप्रतिपन्न..." असे संघाचे गुण वाचू लागले. तेथेही त्यांची तीच अवस्था झाली. शेवटी, आनापानसती कर्मास्थान वाचून त्यांनी चतुर्थ आणि पंचम ध्यान प्राप्त केले. त्यांनी तो वेळ केवळ ध्यानसुखातच घालवला. इतर कोणालाही त्यांना भेटण्याची परवानगी नव्हती, केवळ एक लहान सेवकच आत जात असे. अशा प्रकारे त्यांनी अर्धा महिना घालवला। Nāgarā rājaṅgaṇe sannipatitvā ukkuṭṭhiṃ akaṃsu ‘‘paṇṇākāraṃ paṭicchitadivasato paṭṭhāya baladassanaṃ vā nāṭakadassanaṃ vā natthi, vinicchayadānaṃ natthi, rājā sahāyena pahitaṃ paṇṇākāraṃ yassicchati tassa dassetu, rājāno nāma ekaccassa paṇṇākāravasenapi vañcetvā rajjaṃ attano kātuṃ vāyamanti. Kiṃ nāma amhākaṃ rājā karotī’’ti? Rājā ukkuṭṭhisaddaṃ sutvā – ‘‘rajjaṃ nu kho dhāremi, udāhu satthāra’’nti cintesi. Athassa etadahosi – ‘‘rajjakāritaattabhāvo nāma neva gaṇakena, na gaṇakamahāmattena gaṇetuṃ sakko. Satthusāsanaṃ dhāressāmī’’ti sayane ṭhapitaṃ asiṃ gahetvā kese chinditvā sīhapañjaraṃ vivaritvā – ‘‘etaṃ gahetvā rajjaṃ kārethā’’ti saddhiṃ cūḷāmaṇinā kesakalāpaṃ parisamajjhe pātesi, mahājano taṃ ukkhipitvā – ‘‘sahāyakasantikā laddhapaṇṇākārā nāma rājāno tumhādisā honti devā’’ti ekappahāreneva viravi. Raññopi dvaṅgulamattaṃ kesamassu ahosi. Bodhisattassa pabbajjāsadisameva kira jātaṃ. नागरिक राजदरबाराच्या अंगणात एकत्र जमले आणि त्यांनी आक्रोश केला: "भेटवस्तू स्वीकारल्याच्या दिवसापासून सैन्याचे दर्शन नाही की नर्तकींचे दर्शन नाही, न्यायदानही नाही. राजाला आपल्या मित्राने पाठवलेली जी भेटवस्तू हवी असेल, ती त्याने त्याला परत देऊन टाकावी. राजे लोक तर काही जणांना भेटवस्तूंच्या बहाण्याने फसवून स्वतःचे राज्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करतात. आमचे महाराज नक्की काय करत आहेत?" राजाने तो आक्रोशाचा आवाज ऐकला आणि विचार केला, "मी राज्याचा सांभाळ करू की शास्त्यांचा (बुद्धांचा)?" त्यानंतर त्याला असा विचार आला, "राज्यकारभाराचे मोजमाप करणे हे कोणत्याही हिशोबनिसाला किंवा मुख्य अमात्यालाही शक्य नाही. मी शास्त्यांच्या शासनाचे (धम्माचे) पालन करेन." असा विचार करून त्याने पलंगावर ठेवलेली तलवार हातात घेतली, आपले केस कापले आणि सिंहखिडकी (झरोका) उघडून, "हे घ्या आणि राज्य चालवा!" असे म्हणत मुकुटाच्या मण्यासह (शिखामणीसह) केसांचा झुबका लोकांच्या समुदायात फेकून दिला. लोकांनी तो उचलला आणि एकाच आवाजात आक्रोश केला, "हे देवा (महाराज)! मित्राकडून भेटवस्तू मिळवणारे राजे आपल्यासारखे असतात का?" राजाचे केस आणि दाढी दोन बोटे लांबीचे झाले. हे खरोखर बोधिसत्त्वाच्या प्रव्रज्येसारखेच झाले. Tato [Pg.202] cūḷupaṭṭhākaṃ pesetvā antarāpaṇā dve kāsāyavatthāni mattikāpattañca āharāpetvā – ‘‘ye loke arahanto, te uddissa mayhaṃ pabbajjā’’ti satthāraṃ uddissa ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattaṃ vāmaaṃsakūṭe katvā kattaradaṇḍaṃ gahetvā – ‘‘sobhati nu kho me pabbajjā no vā’’ti mahātale katipayavāre aparāparaṃ caṅkamitvā – ‘‘sobhati me pabbajjā’’ti dvāraṃ vivaritvā pāsādā otari. Otarantaṃ pana naṃ tīsu dvāresu ṭhitanāṭakādīni disvāpi na sañjāniṃsu. ‘‘Eko paccekabuddho amhākaṃ rañño dhammakathaṃ kathetuṃ āgato’’ti kira cintayiṃsu. Uparipāsādaṃ pana āruyha rañño ṭhitanisinnaṭṭhānāni disvā rājā gatoti ñatvā samuddamajjhe osīdamānāya nāvāya jano viya ekappahāreneva viraviṃsu. Kulaputtaṃ bhūmitalaṃ otiṇṇamattaṃ aṭṭhārasaseniyo sabbe nāgarā balakāyā ca parivāretvā mahāviravaṃ viraviṃsu. Amaccāpi taṃ etadavocuṃ – ‘‘deva majjhimadesarājāno nāma bahumāyā, sāsanaṃ pesetvā buddharatanaṃ nāma loke uppannaṃ vā no vāti ñatvā gamissatha, nivattatha devā’’ti. Saddahāmahaṃ mayhaṃ sahāyakassa, tassa mayā saddhiṃ dvejjhavacanaṃ nāma natthi, tiṭṭhatha tumheti. Te anugacchantiyeva. त्यानंतर, एका लहान सेवकाला पाठवून बाजारातून दोन काषाय वस्त्रे (भगवी वस्त्रे) आणि मातीचे भिक्षापात्र मागवून घेतले. "जगात जे कोणी अर्हत आहेत, त्यांना उद्देशून माझी ही प्रव्रज्या असो," असे म्हणत शास्त्यांना (बुद्धांना) उद्देशून त्याने एक काषाय वस्त्र परिधान केले, दुसरे पांघरले, भिक्षापात्र डाव्या खांद्यावर अडकवले आणि हातात काठी घेऊन, "माझी ही प्रव्रज्या मला शोभून दिसते आहे की नाही?" असा विचार करत महालाच्या गच्चीवर काही वेळ इकडेतिकडे चंक्रमण केले. "माझी प्रव्रज्या मला शोभून दिसत आहे," असा विचार करून त्याने दरवाजा उघडला आणि तो महालातून खाली उतरला. खाली उतरत असताना, तिन्ही दरवाजांवर उभ्या असलेल्या नर्तकींनी त्याला पाहिले तरीही त्या त्याला ओळखू शकल्या नाहीत. "आपल्या महाराजांना धम्म उपदेश करण्यासाठी कोणी एक प्रत्येकबुद्ध आले आहेत," असा त्यांनी विचार केला. परंतु, महालाच्या वरच्या भागात जाऊन महाराजांच्या उठण्या-बसण्याच्या जागा रिकाम्या पाहून, "महाराज निघून गेले आहेत" हे समजताच, समुद्राच्या मध्यभागी बुडणाऱ्या जहाजातील लोकांप्रमाणे त्यांनी एकाच वेळी आक्रोश केला. तो कुलपुत्र (पुक्कुसाती) जमिनीवर उतरताच, अठरा अक्षौहिणी सेना, सर्व नागरिक आणि सैन्यदलाने त्याला वेढले आणि मोठा आक्रोश केला. अमात्यही त्याला म्हणाले, "महाराज, मध्यदेशातील राजे मोठे कपटी असतात. निरोप पाठवून जगात बुद्धरत्न खरोखर प्रकट झाले आहे की नाही, हे जाणून घेऊन मगच आपण जावे. महाराज, कृपया मागे फिरावे." (पुक्कुसाती म्हणाला,) "माझा माझ्या मित्रावर पूर्ण विश्वास आहे. त्याच्या आणि माझ्या शब्दांत दुटप्पीपणा नाही. तुम्ही सर्व इथेच थांबा." तरीही ते त्याच्या मागे मागे चालू लागले. Kulaputto kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā – ‘‘idaṃ rajjaṃ kassā’’ti āha? Tumhākaṃ devāti. Yo imaṃ lekhaṃ antaraṃ karoti, rājāṇāya kāretabboti. Mahājanakajātake bodhisattena katalekhaṃ sīvalidevī antaraṃ kātuṃ avisahantī vivattamānā agamāsi. Tassā gatamaggena mahājano agamāsi. Taṃ pana lekhaṃ mahājano antaraṃ kātuṃ na visahi, lekhaṃ ussīsakaṃ katvā vivattamānā viraviṃsu. Kulaputto ‘‘ayaṃ me gataṭṭhāne dantakaṭṭhaṃ vā mukhodakaṃ vā dassatī’’ti antamaso ekaceṭakampi aggahetvā pakkāmi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘mama satthā ca mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā ekakova pabbajito’’ti ekakova agamāsi. ‘‘Satthu lajjāmī’’ti ca – ‘‘satthā kira me pabbajitvā yānaṃ nāruḷho’’ti ca antamaso ekapaṭalikampi upāhanaṃ nāruhi, paṇṇacchattakampi na dhāresi. Mahājano rukkhapākāraṭṭālakādīni āruyha esa amhākaṃ rājā gacchatīti olokesi. Kulaputto – ‘‘dūraṃ gantabbaṃ, na sakkā ekena maggo nittharitu’’nti ekaṃ satthavāhaṃ anubandhi. Sukhumālassa kulaputtassa kaṭhinatattāya [Pg.203] pathaviyā gachantassa pādatalesu phoṭā uṭṭhahitvā bhijjanti, dukkhā vedanā uppajjanti. Satthavāhe khandhāvāraṃ bandhitvā nisinne kulaputto maggā okkamma ekasmiṃ rukkhamūle nisīdati. Nisinnaṭṭhāne pādaparikammaṃ vā piṭṭhiparikammaṃ vā kattā nāma natthi, kulaputto ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā maggadarathakilamathapariḷāhaṃ vikkhambhetvā jhānaratiyā vītināmeti. त्या कुलपुत्राने आपल्या काठीने जमिनीवर एक रेघ ओढली आणि विचारले, "हे राज्य कोणाचे आहे?" लोकांनी उत्तर दिले, "महाराज, हे आपलेच आहे." (तो म्हणाला,) "जो कोणी ही रेघ ओलांडेल, त्याला राजाज्ञेनुसार शिक्षा केली जाईल." महाजनक जातकामध्ये बोधिसत्त्वांनी ओढलेली रेघ ओलांडण्याचे धाडस न झाल्यामुळे राणी सीवली जमिनीवर लोळत मागे मागे गेली होती. ती ज्या मार्गाने गेली, त्याच मार्गाने लोकही गेले. परंतु, ती रेघ ओलांडण्याचे धाडस त्या जनसमुदायाला झाले नाही. त्या रेघेलाच आपले उशाचे स्थान मानून ते जमिनीवर लोळत आक्रोश करू लागले. "हा माणूस मी जाईन तिथे मला दात घासण्यासाठी लाकूड (दंतकाष्ठ) किंवा तोंड धुण्यासाठी पाणी देईल," असा विचार करून त्याने अगदी एका साध्या नोकरालाही सोबत न घेता प्रस्थान केले. त्याच्या मनात असा विचार आला होता, "माझे शास्तेही महाभिनिष्क्रमण करून एकटेच प्रव्रजित झाले होते," म्हणून तो एकटाच गेला. "मला शास्त्यांची लाज वाटेल" आणि "माझे शास्ते प्रव्रजित झाल्यावर कोणत्याही वाहनात बसले नव्हते," असा विचार करून त्याने अगदी साधी एकपदरी चप्पलही पायात घातली नाही, की पानांची छत्रीही डोक्यावर धरली नाही. लोकांनी झाडांवर, तटबंदीवर आणि बुरुजांवर चढून, "हे आपले महाराज चालले आहेत," असे पाहत त्यांच्याकडे नजर लावली. कुलपुत्राने विचार केला, "खूप लांबचा प्रवास करायचा आहे, एकट्याने हा मार्ग पार करणे शक्य नाही," म्हणून तो एका व्यापारी तांड्यामागे (सार्थवाहाच्या मागे) चालू लागला. सुकुमार असलेल्या त्या कुलपुत्राच्या पायांच्या तळव्यांना कठीण व उष्ण जमिनीवरून चालल्यामुळे फोड आले आणि ते फुटले, ज्यामुळे त्याला तीव्र वेदना होऊ लागल्या. जेव्हा सार्थवाहाने तळ ठोकून विश्रांती घेतली, तेव्हा तो कुलपुत्र मार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी बसला. तो बसलेल्या ठिकाणी त्याचे पाय दाबून देणारे किंवा पाठ चोळून देणारे कोणीही नव्हते. त्या कुलपुत्राने आनापानसतीचे चौथे ध्यान (चतुर्थ ध्यान) प्राप्त करून प्रवासाचा थकवा, ग्लानी आणि दाह दूर केला आणि ध्यानाच्या आनंदात वेळ घालवला. Punadivase uṭṭhite aruṇe sarīrapaṭijagganaṃ katvā puna satthavāhaṃ anubandhati. Pātarāsakāle kulaputtassa pattaṃ gahetvā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ patte pakkhipitvā denti. Taṃ uttaṇḍulampi hoti kilinnampi samasakkharampi aloṇātiloṇampi, kulaputto pavisanaṭṭhānaṃ paccavekkhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā etena niyāmena aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni gato. Jetavanadvārakoṭṭhakassa pana samīpena gacchantopi – ‘‘kahaṃ satthā vasatī’’ti nāpucchi. Kasmā? Satthugāravena ceva rañño pesitasāsanavasena ca. Rañño hi – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti satthāraṃ rājagahe uppannaṃ viya katvā sāsanaṃ pesitaṃ, tasmā naṃ apucchitvāva pañcacattālīsayojanamattaṃ maggaṃ atikkanto. So sūriyatthaṅgamanavelāya rājagahaṃ patvā satthā kahaṃ vasatīti pucchi. Kuto nu, bhante, āgatoti? Ito uttaratoti. Satthā tuyhaṃ āgatamagge ito pañcacattālīsayojanamatte sāvatthi nāma atthi, tattha vasatīti. Kulaputto cintesi – ‘‘idāni akālo na sakkā gantuṃ, ajja idheva vasitvā sve satthu santikaṃ gamissāmī’’ti. Tato – ‘‘vikāle sampattapabbajitā kahaṃ vasantī’’ti pucchi. Imāya kumbhakārasālāya, bhanteti. Atha so taṃ kumbhakāraṃ yācitvā tattha vāsatthāya pavisitvā nisīdi. दुसऱ्या दिवशी पहाट झाल्यावर, त्याने प्रातर्विधी आटोपले आणि तो पुन्हा सार्थवाहाच्या मागे चालू लागला. सकाळच्या जेवणाच्या वेळी लोक त्या कुलपुत्राचे भिक्षापात्र घेऊन त्यात खाण्यापिण्याचे पदार्थ घालून त्याला दान देत असत. ते अन्न कधी अर्धवट शिजलेले, कधी जास्त शिजून मऊ झालेले, कधी खड्यांनी युक्त, तर कधी अळणी किंवा खारट असायचे. परंतु, तो कुलपुत्र शरीरात प्रवेश करणाऱ्या अन्नाचे (आहाराचे) योग्य चिंतन करून, ते अमृतासारखे ग्रहण करत असे. या पद्धतीने त्याने आठ कमी दोनशे (१९२) योजने अंतर पार केले. जेतवन विहाराच्या प्रवेशद्वाराजवळून जात असतानाही त्याने, "शास्ते कुठे राहतात?" असे विचारले नाही. का विचारले नाही? शास्त्यांबद्दल असलेल्या नितांत आदरामुळे आणि राजाने (बिंबिसाराने) पाठवलेल्या निरोपामुळे. कारण राजाने, "इथे जगात तथागत प्रकट झाले आहेत," असा निरोप पाठवताना शास्ते जणू राजगृहातच प्रकट झाले आहेत अशा रीतीने पाठवला होता. म्हणूनच, त्याने कोणालाही न विचारता सुमारे पंचेचाळीस योजने मार्ग पार केला. तो सूर्यास्ताच्या वेळी राजगृहात पोहोचला आणि त्याने विचारले, "शास्ते कुठे राहतात?" लोकांनी विचारले, "भंते, आपण कुठून आला आहात?" त्याने उत्तर दिले, "इथून उत्तरेकडून आलो आहे." लोक म्हणाले, "आपण ज्या मार्गाने आलात, तिथे इथून पंचेचाळीस योजने अंतरावर सावत्थी नावाचे नगर आहे, शास्ते तिथेच राहतात." कुलपुत्राने विचार केला, "आता अवेळी प्रवास करणे शक्य नाही. आज इथेच मुक्काम करून उद्या सकाळी मी शास्त्यांच्या दर्शनासाठी जाईन." त्यानंतर त्याने विचारले, "अवेळी आलेल्या प्रव्रजितांना राहण्यासाठी कोणती जागा आहे?" लोकांनी सांगितले, "भंते, या कुंभाराच्या शाळेत (शाळेच्या आवारात) ते राहतात." तेव्हा त्याने त्या कुंभाराची परवानगी घेऊन तिथे राहण्यासाठी प्रवेश केला आणि तो तिथे बसला. Bhagavāpi taṃdivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento pukkusātiṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattakaṃ vācetvā atirekatiyojanasatikaṃ mahārajjaṃ pahāya maṃ uddissa pabbajitvā aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni atikkamma rājagahaṃ pāpuṇissati, mayi agacchante pana tīṇi sāmaññaphalāni appaṭivijjhitvā ekarattivāsena anāthakālakiriyaṃ karissati, mayi pana gate [Pg.204] tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhissati. Janasaṅgahatthāyeva pana mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūritā, karissāmi tassa saṅgaha’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto gandhakuṭiṃ pavisitvā muhuttaṃ attadarathakilamathaṃ paṭipassambhetvā – ‘‘kulaputto mayi gāravena dukkaraṃ akāsi, atirekayojanasataṃ rajjaṃ pahāya antamaso mukhadhovanadāyakampi ceṭakaṃ aggahetvā ekakova nikkhanto’’ti sāriputtamahāmoggallānādīsu kañci anāmantetvā sayameva attano pattacīvaraṃ gahetvā ekakova nikkhanto. Gacchanto ca neva ākāse uppati, na pathaviṃ saṃkhipi, – ‘‘kulaputto mama lajjamāno hatthiassarathasuvaṇṇasivikādīsu ekayānepi anisīditvā antamaso ekapaṭalikaṃ upāhanampi anāruyha paṇṇacchattakampi aggahetvā nikkhanto, mayāpi padasāva gantuṃ vaṭṭatī’’ti pana cintetvā padasāva agamāsi. भगवंतांनी सुद्धा त्या दिवशी पहाटेच्या वेळी लोकविलोकन करत असताना पुक्कुसातीला पाहिले आणि विचार केला—'हा कुलपुत्र त्याच्या मित्राने (बिंबिसाराने) पाठवलेला केवळ संदेश वाचून, तीनशेहून अधिक योजनांचे मोठे राज्य सोडून, माझ्या उद्देशाने प्रव्रजित होऊन, एकशे ब्याण्णव (१९२) योजनांचे अंतर पार करून राजगृहाला पोहोचेल. पण जर मी गेलो नाही, तर तो तीन श्रामण्यफळे प्राप्त न करताच, एका रात्रीच्या वास्तव्यानंतर अनाथपणे मृत्यू पावेल. पण जर मी गेलो, तर तो तीन श्रामण्यफळे प्राप्त करेल. केवळ लोकांच्या कल्याणासाठीच मी चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प अधिक काळ पारमिता पूर्ण केल्या आहेत, म्हणून मी त्याचे कल्याण करीन.' असा विचार करून त्यांनी सकाळीच प्रातर्विधी आटोपले आणि भिक्खू संघासह सावत्थीमध्ये पिंडाचारासाठी फिरून, भोजनानंतर पिंडपातातून परतल्यावर गंधकुटीत प्रवेश केला. क्षणभर स्वतःचा शारीरिक थकवा आणि क्लेश शांत करून त्यांनी विचार केला—'या कुलपुत्राने माझ्यावरील आदरापोटी अत्यंत कठीण कार्य केले आहे. तीनशेहून अधिक योजनांचे राज्य सोडून, अगदी तोंड धुण्यासाठी पाणी देणाऱ्या सेवकालाही सोबत न घेता तो एकटाच बाहेर पडला आहे.' असा विचार करून त्यांनी सारिपुत्त, महामोग्गल्लान इत्यादींपैकी कोणालाही न सांगता, स्वतःच आपले पात्र आणि चीवर घेऊन ते एकटेच निघाले. आणि जाताना ते आकाशातून उडून गेले नाहीत, की त्यांनी पृथ्वी संकुचित केली नाही. 'माझा संकोच बाळगणारा हा कुलपुत्र हत्ती, घोडा, रथ, सोन्याची पालखी इत्यादी कोणत्याही वाहनात न बसता, अगदी एका थराची साधी चप्पलही न घालता आणि पानांची छत्रीही न घेता बाहेर पडला आहे; त्यामुळे मी सुद्धा पायीच जाणे योग्य आहे', असा पुन्हा विचार करून ते पायीच गेले. So asīti anubyañjanāni byāmappabhā bāttiṃsa mahāpurisalakkhaṇānīti imaṃ buddhasiriṃ paṭicchādetvā valāhakapaṭicchanno puṇṇacando viya aññatarabhikkhuvesena gacchanto ekapacchābhatteneva pañcacattālīsa yojanāni atikkamma sūriyatthaṅgamalīvelāya kulaputte paviṭṭhamatteyeva taṃ kumbhakārasālaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena, pukkusāti, nāma kulaputto bhagavantaṃ uddissa saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so tasmiṃ kumbhakārāvesane paṭhamaṃ vāsūpagato hotī’’ti. त्यांनी ऐंशी अनुव्यंजने, व्यामप्रभा आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणे या बुद्ध-वैभवाला लपवून, ढगांनी आच्छादित झालेल्या पूर्ण चंद्राप्रमाणे एका सामान्य भिक्खूच्या वेषात जात असताना, एकाच दुपारनंतरच्या प्रवासात पंचेचाळीस योजनांचे अंतर पार केले आणि सूर्यास्ताच्या वेळी तो कुलपुत्र नुकताच प्रवेश केला असताना त्या कुंभाराच्या शाळेत पोहोचले. त्या संदर्भाने म्हटले आहे—'त्या वेळी, पुक्कुसाती नावाचा कुलपुत्र भगवंतांच्या उद्देशाने श्रद्धेने घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाला होता, तो त्या कुंभाराच्या शाळेत आधीच मुक्कामासाठी पोहोचला होता.' Evaṃ gantvāpi pana bhagavā – ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti pasayha kumbhakārasālaṃ apavisitvā dvāre ṭhitova kulaputtaṃ okāsaṃ kārento sace te bhikkhūtiādimāha. Urundanti vivittaṃ asambādhaṃ. Viharatāyasmā yathāsukhanti yena yena iriyāpathena phāsu hoti, tena tena yathāsukhaṃ āyasmā viharatūti okāsaṃ akāsi. Atirekatiyojanasatañhi rajjaṃ pahāya pabbajito kulaputto parassa chaḍḍitapatitaṃ [Pg.205] kumbhakārasālaṃ kiṃ aññassa sabrahmacārino maccharāyissati. Ekacce pana moghapurisā sāsane pabbajitvā āvāsamacchariyādīhi abhibhūtā attano vasanaṭṭhāne mayhaṃ kuṭi mayhaṃ pariveṇanti aññesaṃ avāsāya parakkamanti. Nisīdīti accantasukhumālo lokanātho devavimānasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha tattha vippakiṇṇachārikāya bhinnabhājanatiṇapalāsakukkuṭasūkaravaccādisaṃkiliṭṭhāya saṅkāraṭṭhānasadisāya kumbhakārasālāya tiṇasanthāraṃ santharitvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā devavimānasadisaṃ dibbagandhasugandhaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdanto viya nisīdi. अशा प्रकारे जाऊनही भगवंतांनी—'मी सम्यक्संबुद्ध आहे' असे सांगून बळजबरीने कुंभाराच्या शाळेत प्रवेश केला नाही, तर दारातच उभे राहून त्या कुलपुत्राकडून परवानगी मागत 'हे भिक्खू, जर तुला हरकत नसेल तर...' इत्यादी म्हटले. 'उरुद्धं' म्हणजे विविक्त (शांत) आणि असंबाध (मोकळे). 'विहरतायुष्मा यथासुखं' म्हणजे ज्या ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) सुख लाभेल, त्या त्या इरियापथाने आयुष्मानांनी आपल्या इच्छेनुसार राहावे, अशी परवानगी दिली. कारण तीनशेहून अधिक योजनांचे राज्य सोडून प्रव्रजित झालेला कुलपुत्र दुसऱ्याच्या मालकीच्या, टाकून दिलेल्या कुंभाराच्या शाळेबाबत आपल्या दुसऱ्या सब्रह्मचाऱ्याशी (सह-भिक्खूशी) काय म्हणून मत्सर करेल? परंतु काही मोघपुरुष शासनात प्रव्रजित होऊन आवास-मत्सर इत्यादींनी ग्रस्त होतात आणि आपल्या राहण्याच्या जागेबद्दल 'ही माझी कुटी आहे, हे माझे अंगण आहे' असे म्हणून इतरांना तेथे राहू न देण्यासाठी प्रयत्न करतात. 'निसीदि' (बसले) म्हणजे अत्यंत सुकुमार असलेले लोकनाथ देवविमानासारख्या गंधकुटीचा त्याग करून, तिथे तिथे पसरलेली राख, फुटलेली भांडी, गवत, पाने, कोंबड्यांची व डुकरांची विष्ठा इत्यादींनी दूषित झालेल्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यासारख्या कुंभाराच्या शाळेत गवताचे आसन पसरून, पांसुकूल चीवर अंथरून, देवविमानासारख्या दिव्य सुगंधी गंधकुटीत प्रवेश करून बसल्याप्रमाणे बसले. Iti bhagavāpi asambhinnamahāsammatavaṃse uppanno, kulaputtopi khattiyagabbhe vaḍḍhito. Bhagavāpi abhinīhārasampanno, kulaputtopi abhinīhārasampanno. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, kulaputtopi. Bhagavāpi suvaṇṇavaṇṇo, kulaputtopi. Bhagavāpi samāpattilābhī, kulaputtopi. Iti dvepi khattiyā dvepi abhinīhārasampannā dvepi rājapabbajitā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisinnāti tehi kumbhakārasālā ativiya sobhati, dvīhi sīhādīhi paviṭṭhaguhādīhi āharitvā dīpetabbaṃ. Tesu pana dvīsu bhagavā – ‘‘sukhumālo ahaṃ paramasukhumālo ekapacchābhattena pañcacattālīsa yojanāni āgato, muhuttaṃ tāva sīhaseyyaṃ kappetvā maggadarathaṃ paṭipassambhemī’’ti cittampi anuppādetvā nisīdantova phalasamāpattiṃ samāpajji. Kulaputtopi – ‘‘dvānavutiyojanasataṃ āgatomhi, muhuttaṃ tāva nipajjitvā maggadarathaṃ vinodemī’’ti cittaṃ anuppādetvā nisīdamānova ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajji. Idaṃ sandhāya atha kho bhagavā bahudeva rattintiādi vuttaṃ. अशा प्रकारे, भगवंत सुद्धा अखंडित महासंमत वंशात जन्मलेले होते, आणि कुलपुत्र सुद्धा क्षत्रिय कुळात वाढलेला होता. भगवंत सुद्धा अभिनिहार-संपन्न होते, आणि कुलपुत्र सुद्धा अभिनिहार-संपन्न होता. भगवंत सुद्धा राज्य सोडून प्रव्रजित झाले होते, आणि कुलपुत्र सुद्धा. भगवंत सुद्धा सुवर्णवर्णी होते, आणि कुलपुत्र सुद्धा. भगवंत सुद्धा समापत्ती प्राप्त केलेले होते, आणि कुलपुत्र सुद्धा. अशा प्रकारे, दोघेही क्षत्रिय, दोघेही अभिनिहार-संपन्न, दोघेही राजे असून प्रव्रजित झालेले, दोघेही सुवर्णवर्णी आणि दोघेही समापत्ती प्राप्त केलेले कुंभाराच्या शाळेत प्रवेश करून बसले होते; त्यामुळे ती कुंभाराची शाळा अत्यंत शोभून दिसत होती. जणू दोन सिंहांनी प्रवेश केलेल्या गुहेचे उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले पाहिजे. त्या दोघांमध्ये भगवंतांनी—'मी सुकुमार आहे, अत्यंत सुकुमार आहे, आणि एकाच दुपारनंतरच्या प्रवासात पंचेचाळीस योजनांचे अंतर पार करून आलो आहे; क्षणभर सिंहशयन करून प्रवासाचा थकवा दूर करतो'—असा विचार मनातही न आणता, बसल्या जागीच फलसमापत्तीमध्ये लीन झाले. कुलपुत्राने सुद्धा—'मी एकशे ब्याण्णव योजनांचे अंतर पार करून आलो आहे; क्षणभर झोपून प्रवासाचा थकवा दूर करतो'—असा विचार न करता, बसल्या जागीच आनापान-चतुर्थ-ध्यानात लीन झाला. या संदर्भाने 'त्यानंतर भगवंतांनी रात्रीचा बराचसा वेळ...' इत्यादी म्हटले आहे. Nanu ca bhagavā kulaputtassa dhammaṃ desessāmīti āgato, kasmā na desesīti? Kulaputtassa maggadaratho appaṭipassaddho, na sakkhissati dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ, so tāvassa paṭipassambhatūti na desesi. Apare – ‘‘rājagahaṃ nāma ākiṇṇamanussaṃ avivittaṃ dasahi saddehi, so saddo diyaḍḍhayāmamattena sannisīdati, taṃ āgamento na desesī’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, brahmalokappamāṇampi hi saddaṃ bhagavā attano ānubhāvena [Pg.206] vūpasametuṃ sakkoti, maggadarathavūpasamaṃ āgamentoyeva pana na desesi. भगवंत त्या कुलपुत्राला धम्म उपदेश करण्यासाठी आले होते ना, मग त्यांनी लगेच उपदेश का केला नाही? कारण कुलपुत्राचा प्रवासाचा थकवा अजून शांत झाला नव्हता, तो धम्मदेशना ग्रहण करण्यास सक्षम नसेल; 'आधी त्याचा थकवा शांत होऊ दे', असा विचार करून त्यांनी उपदेश केला नाही. इतर आचार्य म्हणतात की, 'राजगृह हे शहर माणसांनी गजबजलेले असून दहा प्रकारच्या आवाजांनी अशांत असते, तो आवाज दीड प्रहरानंतर शांत होतो, त्या शांततेची वाट पाहत त्यांनी उपदेश केला नाही.' पण हे कारण योग्य नाही, कारण ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचणारा आवाज सुद्धा भगवंत आपल्या प्रभावाने शांत करण्यास समर्थ आहेत; केवळ प्रवासाचा थकवा शांत होण्याची वाट पाहतच त्यांनी उपदेश केला नाही. Tattha bahudeva rattinti diyaḍḍhayāmamattaṃ. Etadahosīti bhagavā phalasamāpattito vuṭṭhāya suvaṇṇavimāne maṇisīhapañjaraṃ vivaranto viya pañcapasādappaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā olokesi, athassa hatthakukkuccapādakukkuccasīsakampanavirahitaṃ sunikhātaindakhīlaṃ viya niccalaṃ avibbhantaṃ suvaṇṇapaṭimaṃ viya nisinnaṃ kulaputtaṃ disvā etaṃ – ‘‘pāsādikaṃ kho’’tiādi ahosi. Tattha pāsādikanti pasādāvahaṃ. Bhāvanapuṃsakaṃ panetaṃ, pāsādikena iriyāpathena iriyati. Yathā iriyato iriyāpatho pāsādiko hoti, evaṃ iriyatīti ayamettha attho. Catūsu hi iriyāpathesu tayo iriyāpathā na sobhanti. Gacchantassa hi bhikkhuno hatthā calanti, pādā calanti, sīsaṃ calati, ṭhitassa kāyo thaddho hoti, nipannassāpi iriyāpatho amanāpo hoti, pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññapetvā sudhotahatthapādassa catusandhikapallaṅkaṃ ābhujitvā nipannasseva iriyāpatho sobhati. Ayañca kulaputto pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpānacatutthajjhānaṃ appetvā nisīdi. Itissa iriyāpatheneva pasanno bhagavā – ‘‘pāsādikaṃ kho’’ti parivitakkesi. त्यात 'बहुदेव रत्तिं' म्हणजे दीड प्रहराचा काळ (दीड याम). 'एतदहोसि' म्हणजे भगवान फलसमापत्तीतून उठून, सुवर्णविमानातील मण्यांनी जडवलेली सिंहखिडकी उघडल्याप्रमाणे, पाच प्रकारच्या प्रसादांनी सुशोभित आपले नेत्र उघडून पाहू लागले. त्यानंतर त्या (पुक्कुसाती) कुलपुत्राला हात हलवणे, पाय हलवणे आणि डोके हलवणे यांपासून रहित, चांगल्या प्रकारे रोवलेल्या इंद्रखिलाप्रमाणे (तटबंदीच्या खांबाप्रमाणे) निश्चल, अकंप, सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे बसलेले पाहून भगवंतांच्या मनात "पासादिकं खो" (खरोखरच प्रसन्नतादायक आहे) इत्यादी विचार आला. त्यात 'पासादिकं' म्हणजे प्रसन्नता उत्पन्न करणारे. हे भावनपुंसकलिंगी रूप आहे; प्रसन्नतादायक ईर्यापथाने तो राहतो. ज्याप्रमाणे राहणाऱ्याचा ईर्यापथ प्रसन्नतादायक असतो, त्याप्रमाणे तो राहतो, असा येथे अर्थ आहे. कारण चार ईर्यापथांपैकी तीन ईर्यापथ शोभून दिसत नाहीत. चालणाऱ्या भिक्खूचे हात हलतात, पाय हलतात, डोके हलते. उभे राहिलेल्या भिक्खूचे शरीर ताठरलेले असते. निजलेल्या भिक्खूचा ईर्यापथही पाहणाऱ्यांना अप्रिय वाटतो. परंतु दुपारच्या जेवणानंतर दिवसा विश्रांतीची जागा झाडून, चामड्याचे आसन पसरून, हात-पाय स्वच्छ धुवून, पद्मासन घालून बसलेल्याचाच ईर्यापथ शोभून दिसतो. आणि या कुलपुत्राने पद्मासन घालून, आनापान चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून तो बसला होता. अशा प्रकारे त्याच्या ईर्यापथानेच प्रसन्न होऊन भगवंतांनी "पासादिकं खो" (खरोखरच प्रसन्नतादायक आहे) असा विचार केला. Yaṃnūnāhaṃ puccheyyanti kasmā pucchati? Kiṃ bhagavā attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ na jānātīti? No na jānāti, apucchite pana kathā na patiṭṭhāti, apatiṭṭhitāya kathāya kathā na sañjāyatīti kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ pucchi. "मी का विचारू नये?" असे भगवंत का विचारतात? काय भगवंतांना स्वतःच्या उद्देशाने त्याने प्रव्रज्या घेतली आहे हे माहीत नव्हते का? असे नाही की त्यांना माहीत नव्हते, त्यांना माहीत होतेच. परंतु न विचारता संभाषण सुरू होत नाही, आणि न स्थिरावलेल्या संभाषणातून पुढील संवाद निर्माण होत नाही. म्हणून संभाषण प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी विचारले. Disvā ca pana jāneyyāsīti tathāgataṃ buddhasiriyā virocantaṃ ayaṃ buddhoti sabbe jānanti. Anacchariyametaṃ jānanaṃ, buddhasiriṃ pana paṭicchādetvā aññatarapiṇḍapātikavesena caranto dujjāno hoti. Iccāyasmā, pukkusāti, ‘‘na jāneyya’’nti sabhāvameva katheti. Tathā hi naṃ ekakumbhakārasālāya nisinnampi na jānāti. "पाहून तरी ओळखशील का?" यावर: बुद्धतेजाने तळपणाऱ्या तथागतांना पाहून 'हे बुद्ध आहेत' असे सर्वच ओळखतात. असे ओळखणे काही आश्चर्यकारक नाही. परंतु बुद्धतेज लपवून, एखाद्या सामान्य पिंडपातिक (भिक्षा मागणाऱ्या) भिक्खूच्या वेषात वावरत असताना त्यांना ओळखणे कठीण असते. म्हणूनच आयुष्यमान पुक्कुसातीने "मी ओळखू शकणार नाही" असे अगदी स्वाभाविकपणे सांगितले. म्हणूनच तर एका कुंभाराच्या शाळेत बसलेले असूनही तो त्यांना ओळखू शकला नाही. Etadahosīti maggadarathassa vūpasamabhāvaṃ ñatvā ahosi. Evamāvusoti kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattaṃ vācetvā rajjaṃ [Pg.207] pahāya pabbajamāno – ‘‘dasabalassa madhuradhammadesanaṃ sotuṃ labhissāmī’’ti. Pabbajito, pabbajitvā ettakaṃ addhānaṃ āgacchanto – ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti padamattassa vattāraṃ nālattha, so ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti vuttaṃ kiṃ sakkaccaṃ na suṇissati. Pipāsitasoṇḍo viya hi pipāsitahatthī viya cāyaṃ, tasmā sakkaccaṃ savanaṃ paṭijānanto ‘‘evamāvuso’’ti āha. "असा विचार आला" म्हणजे प्रवासाचा थकवा दूर झाल्याचे जाणून भगवंतांच्या मनात विचार आला. "होय, आवुसो" असे त्या कुलपुत्राने म्हटले. आपल्या मित्राने पाठवलेला केवळ संदेश वाचून, राज्य सोडून प्रव्रज्या घेताना त्याने विचार केला होता की, "मला दशबलांचा मधुर धम्म उपदेश ऐकायला मिळेल." प्रव्रज्या घेऊन एवढा मोठा मार्ग पार करून येत असताना, "हे भिक्खू, मी तुला धम्म उपदेश करीन" एवढे शब्द बोलणाराही त्याला कोणी मिळाला नव्हता. मग "हे भिक्खू, मी तुला धम्म उपदेश करीन" असे भगवंतांनी म्हटल्यावर तो आदरपूर्वक का ऐकणार नाही? कारण तो तहानलेल्या मद्यपीप्रमाणे किंवा तहानलेल्या हत्तीप्रमाणे होता. म्हणून आदरपूर्वक ऐकण्याचे मान्य करत त्याने "होय, आवुसो" असे म्हटले. 343. Chadhāturo ayanti bhagavā kulaputtassa pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā āditova arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇameva ācikkhituṃ āraddho. Yassa hi pubbabhāgapaṭipadā aparisuddhā hoti, tassa paṭhamameva sīlasaṃvaraṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satta saddhamme cattāri jhānānīti imaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati. Yassa panesā parisuddhā, tassa taṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanameva ācikkhati. Kulaputtassa ca pubbabhāgapaṭipadā parisuddhā. Tathā hi anena sāsanaṃ vācetvā pāsādavaragateneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa dvānavutiyojanasabhaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādhesi, sāmaṇerasīlampissa paripuṇṇaṃ. Tasmā pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇamevassa ācikkhituṃ āraddho. ३४३. "हा पुरुष सहा धातूंचा बनलेला आहे" असे भगवंतांनी कुलपुत्राला पूर्वभाग-प्रतिपदेचा (विपश्यनेच्या आधीच्या आचरणाचा) उपदेश न करता, सुरुवातीपासूनच अर्हत्त्वाचे निकटचे कारण असलेल्या अत्यंत शून्यतायुक्त विपश्यनेच्या लक्षणांचाच उपदेश करण्यास सुरुवात केली. कारण ज्याची पूर्वभाग-प्रतिपदा अपरिशुद्ध असते, त्याला सर्वप्रथम शीलसंवर, इंद्रियांवर ताबा, भोजनात योग्य प्रमाण जाणणे, जागृत राहण्याचा अभ्यास, सात सद्धर्म आणि चार ध्याने या पूर्वभाग-प्रतिपदेचा उपदेश केला जातो. परंतु ज्याची ही प्रतिपदा शुद्ध असते, त्याला ती न सांगता अर्हत्त्वाचे निकटचे कारण असलेल्या विपश्यनेचाच उपदेश केला जातो. आणि या कुलपुत्राची पूर्वभाग-प्रतिपदा शुद्ध होती. म्हणूनच त्याने संदेश वाचून आपल्या श्रेष्ठ प्रासादात असतानाच आनापान चतुर्थ ध्यान प्राप्त केले होते, ज्या ध्यानाने १९२ योजन अंतर पार करून येत असताना त्याच्यासाठी वाहनाचे काम केले होते, आणि त्याचे सामणेर शीलही परिपूर्ण होते. म्हणून त्याला पूर्वभाग-प्रतिपदा न सांगता, अर्हत्त्वाचे निकटचे कारण असलेल्या अत्यंत शून्यतायुक्त विपश्यनेच्या लक्षणांचाच उपदेश करण्यास भगवंतांनी सुरुवात केली. Tattha chadhāturoti dhātuyo vijjamānā, puriso avijjamāno. Bhagavā hi katthaci vijjamānena avijjamānaṃ dasseti, katthaci avijjamānena vijjamānaṃ, katthaci vijjamānena vijjamānaṃ, katthaci avijjamānena avijjamānanti sabbāsave vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Idha pana vijjamānena avijjamānaṃ dassento evamāha. Sace hi bhagavā purisoti paṇṇattiṃ vissajjetvā dhātuyo icceva vatvā cittaṃ upaṭṭhāpeyya, kulaputto sandehaṃ kareyya, sammohaṃ āpajjeyya, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkuṇeyya. Tasmā tathāgato anupubbena purisoti paṇṇattiṃ pahāya ‘‘sattoti vā purisoti vā puggaloti vā paṇṇattimattameva, paramatthato satto nāma natthi, dhātumatteyeva cittaṃ ṭhapāpetvā tīṇi phalāni paṭivijjhāpessāmī’’ti [Pg.208] anaṅgaṇasutte (ma. ni. 1.57 ādayo) vuttabhāsantarakusalo tāya tāya bhāsāya sippaṃ uggaṇhāpento ācariyo viya evamāha. त्यात 'सहा धातू' म्हणजे धातू हे परमार्थतः विद्यमान आहेत, पण 'पुरुष' हा परमार्थतः अविद्यमान आहे. कारण भगवान कधी विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्ट दर्शवतात, कधी अविद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्ट, कधी विद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्ट, तर कधी अविद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्ट दर्शवतात. हे सर्व 'सब्बासव सुत्ता'त सांगितलेल्या पद्धतीने सविस्तर समजून घ्यावे. परंतु येथे विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्ट दर्शवताना त्यांनी असे म्हटले आहे. कारण जर भगवंतांनी 'पुरुष' ही प्रज्ञप्ती सोडून केवळ 'धातू' असेच सांगून त्याचे चित्त एकाग्र केले असते, तर त्या कुलपुत्राच्या मनात शंका निर्माण झाली असती, तो संभ्रमात पडला असता आणि उपदेश ग्रहण करू शकला नसता. म्हणून तथागतांनी अनुक्रमाने 'पुरुष' ही प्रज्ञप्ती सोडून, "सत्व, पुरुष किंवा पुद्गल ही केवळ प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, परमार्थतः सत्व नावाचे काही नाही, केवळ धातूंच्या समूहावरच चित्त एकाग्र करून मी त्याला तीन फळे प्राप्त करून देईन" असा विचार करून, अनंगण सुत्तात सांगितल्याप्रमाणे इतर भाषांमध्ये कुशल असलेल्या आणि त्या त्या भाषेनुसार कला शिकवणाऱ्या आचार्याप्रमाणे असे म्हटले. Tattha cha dhātuyo assāti chadhāturo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tvaṃ purisoti sañjānāsi, so chadhātuko, na cettha paramatthato puriso atthi, purisoti pana paṇṇattimattamevāti. Sesapadesupi eseva nayo. Caturādhiṭṭhānoti ettha adhiṭṭhānaṃ vuccati patiṭṭhā, catupatiṭṭhānoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – svāyaṃ bhikkhu puriso chadhāturo chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro, so ettova vivaṭṭitvā uttamasiddhibhūtaṃ arahattaṃ gaṇhamāno imesu catūsu ṭhānesu patiṭṭhāya gaṇhātīti caturādhiṭṭhānoti. Yattha ṭhitanti yesu adhiṭṭhānesu patiṭṭhitaṃ. Maññassa vā nappavattantīti maññassa vā mānassa vā nappavattanti. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni upasanto nibbutoti vuccati. Paññaṃ nappamajjeyyāti arahattaphalapaññāya paṭivijjhanatthaṃ āditova samādhivipassanāpaññaṃ nappamajjeyya. Saccamanurakkheyyāti paramatthasaccassa nibbānassa sacchikiriyatthaṃ āditova vacīsaccaṃ rakkheyya. Cāgamanubrūheyyāti arahattamaggena sabbakilesapariccāgakaraṇatthaṃ āditova kilesapariccāgaṃ brūheyya. Santimeva so sikkheyyāti arahattamaggena sabbakilesavūpasamanatthaṃ āditova kilesavūpasamanaṃ sikkheyya. Iti paññādhiṭṭhānādīnaṃ adhigamatthāya imāni samathavipassanāpaññādīni pubbabhāgādhiṭṭhānāni vuttāni. त्यात, 'ज्या पुरुषाकडे सहा धातू आहेत तो सहा धातू असलेला (षड्धातू) होय.' याचा अर्थ असा आहे – ज्याला तू 'पुरुष' म्हणून ओळखतोस, तो केवळ सहा धातूंचा समूह आहे. येथे परमार्थतः (वास्तविक पाहता) कोणताही पुरुष अस्तित्वात नाही, तर 'पुरुष' ही केवळ एक प्रज्ञप्ती (नाव/संज्ञा) आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'चतुराधिष्ठान' यामध्ये 'अधिष्ठान' म्हणजे 'प्रतिष्ठा' (आधार/स्थान) असे म्हटले जाते; चार आधारांवर प्रतिष्ठित असलेला, असा याचा अर्थ आहे. याचा अर्थ असा आहे – हे भिक्खू, हा जो पुरुष सहा धातू, सहा स्पर्शायतने आणि अठरा मनोपविचार यांनी युक्त आहे, तो या संसारातून निवृत्त होऊन उत्तम सिद्धीरूप अशा अरहंतत्वाला प्राप्त करताना, या चार स्थानांवर (अधिष्ठानांवर) प्रतिष्ठित होऊन ते प्राप्त करतो, म्हणून त्याला 'चतुराधिष्ठान' म्हटले जाते. 'यत्थ ठितं' (जिथे स्थित असलेला) म्हणजे ज्या अधिष्ठानांवर (प्रज्ञा, सत्य, त्याग, उपशम) चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित झालेला. 'मञ्ञस्स वा नप्पवत्तन्ति' म्हणजे त्याच्यासाठी (त्या अरहंतासाठी) कल्पनाविलास (मञ्ञना) किंवा मान (अहंकार) प्रवृत्त होत नाहीत (उत्पन्न होत नाहीत). 'मुनि सन्तोति वुच्चति' म्हणजे क्षीणास्रव मुनीला 'शांत' आणि 'निवांत' (मुक्त) असे म्हटले जाते. 'पञ्ञं नप्पमज्जेय्य' (प्रज्ञेबाबत प्रमाद करू नये) म्हणजे अरहंतफल-प्रज्ञेचा भेद करण्यासाठी (साक्षात्कार करण्यासाठी) सुरुवातीपासूनच समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेबाबत आळस (प्रमाद) करू नये. 'सच्चमनुरक्खेय्य' (सत्याचे रक्षण करावे) म्हणजे परमार्थ सत्य असलेल्या निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी सुरुवातीपासूनच वचन-सत्याचे (वाचेच्या सत्याचे) रक्षण करावे. 'चागमनुब्रूहेय्य' (त्यागाची वृद्धी करावी) म्हणजे अरहंतमार्गाने सर्व क्लेशांचा त्याग करण्यासाठी सुरुवातीपासूनच क्लेश-त्यागाची वृद्धी करावी. 'सन्तिमेव सो सिक्खेय्य' (त्याने शांतीचाच अभ्यास करावा) म्हणजे अरहंतमार्गाने सर्व क्लेशांच्या उपशमनासाठी सुरुवातीपासूनच क्लेश-उपशमनाचा अभ्यास करावा. अशा प्रकारे, प्रज्ञा-अधिष्ठान इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी ही समथ-विपश्यना-प्रज्ञा इत्यादी पूर्वभागीय अधिष्ठाने सांगितली आहेत. 345. Phassāyatananti phassassa āyatanaṃ, ākaroti attho. Paññādhiṭṭhānantiādīni pubbe vuttānaṃ arahattaphalapaññādīnaṃ vasena veditabbāni. ३४५. 'फस्सायतनं' म्हणजे स्पर्शाचे आयतन (स्थान किंवा स्वरूप), असा याचा अर्थ आहे. 'प्रज्ञा-अधिष्ठान' इत्यादी पदे पूर्वी सांगितलेल्या अरहंतफल-प्रज्ञा इत्यादींच्या आधारे समजून घ्यावीत. 348. Idāni nikkhittamātikāvasena ‘‘yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattantī’’ti vattabbaṃ bhaveyya, arahatte pana patte puna ‘‘paññaṃ nappamajjeyyā’’tiādīhi kiccaṃ natthi. Iti bhagavā mātikaṃ uppaṭipāṭidhātukaṃ ṭhapetvāpi yathādhammavaseneva vibhaṅgaṃ vibhajanto paññaṃ nappamajjeyyātiādimāha. Tattha ko paññaṃ pamajjati, ko nappamajjati? Yo tāva imasmiṃ sāsane pabbajitvā vejjakammādivasena ekavīsatividhāya anesanāya [Pg.209] jīvikaṃ kappento pabbajjānurūpena cittuppādaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti, ayaṃ paññaṃ pamajjati nāma. Yo pana sāsane pabbajitvā sīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyaṃ dhutaṅgaṃ samādāya cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivittaṃ senāsanaṃ nissāya kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ patvā ajjeva arahattanti vipassanaṃ vaḍḍhetvā vicarati, ayaṃ paññaṃ nappamajjati nāma. Imasmiṃ pana sutte dhātukammaṭṭhānavasena esa paññāya appamādo vutto. Dhātukammaṭṭhāne panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā hatthipadopamasuttādīsu vuttameva. ३४८. आता, मांडलेल्या मातृकेच्या (मातिका) क्रमानुसार 'यत्थ ठितं मञ्ञस्स वा नप्पवत्तन्ति' (जिथे स्थित असताना कल्पनाविलास प्रवृत्त होत नाहीत) असे सांगायला हवे होते; परंतु अरहंतत्व प्राप्त झाल्यावर पुन्हा 'प्रज्ञेबाबत प्रमाद करू नये' इत्यादी उपदेशांचे काही प्रयोजन उरत नाही. या कारणास्तव, भगवंतांनी मातृकेचा क्रम बदलूनही, केवळ धर्माच्या स्वभावानुसारच विश्लेषणाचे विभाजन करताना 'प्रज्ञेबाबत प्रमाद करू नये' इत्यादी वचन म्हटले. त्यात, प्रज्ञेबाबत कोण प्रमाद करतो आणि कोण प्रमाद करत नाही? जो कोणी या शासनात (बुद्धांच्या शासनात) प्रव्रजित होऊन, वैद्यकीय काम इत्यादींद्वारे एकवीस प्रकारच्या अयोग्य मार्गांनी (अनेसना) आपली उपजीविका चालवतो आणि प्रव्रज्येला साजेसा चित्तोत्पाद राखण्यास असमर्थ ठरतो, तो प्रज्ञेबाबत प्रमाद करतो असे म्हटले जाते. परंतु, जो या शासनात प्रव्रजित होऊन, शीलावर प्रतिष्ठित राहून, बुद्धवचनांचे अध्ययन करून, स्वतःला अनुकूल अशा धुतंगांचे ग्रहण करून, मनाला आवडणारे कर्मस्थान (कम्मट्ठान) स्वीकारून, एकांत सेनासनाचा आश्रय घेऊन, कसिण-परिकर्म करून, समापत्ती प्राप्त करून 'आजच मी अरहंतत्व प्राप्त करीन' अशा दृढ निश्चयाने विपश्यनेची वृद्धी करत विहरतो, तो प्रज्ञेबाबत प्रमाद करत नाही असे म्हटले जाते. परंतु या सूत्तात धातू-कर्मस्थानाच्या आधारे प्रज्ञेचा हा अप्रमाद (जागरूकता) सांगितला आहे. आणि या धातू-कर्मस्थानाविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते खाली हत्थिपदोपम-सूत्त इत्यादींमध्ये आधीच स्पष्ट केले आहे. 354. Athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissatīti ayampettha pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhato hi rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ, idāni arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā. Yaṃ vā panetaṃ imassa bhikkhuno pathavīdhātuādīsu āgamaniyavipassanāvasena kammakārakaviññāṇaṃ, taṃ viññāṇadhātuvasena bhājetvā dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha avasissatīti kimatthāya avasissati? Satthu kathanatthāya kulaputtassa ca paṭivijjhanatthāya avasissati. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sukhantipi vijānātīti sukhavedanaṃ vedayamāno sukhavedanaṃ vedayāmīti pajānāti. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Sace panāyaṃ vedanākathā heṭṭhā na kathitā bhaveyya, idha ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭeyya. Satipaṭṭhāne panesā kathitāvāti tattha kathitanayeneva veditabbā. Sukhavedaniyanti evamādi paccayavasena udayatthaṅgamanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. ३५४. 'त्यानंतर केवळ विज्ञानच शिल्लक राहते' (अथापरं विञ्ञाणमेव अवसिस्सति) हा देखील येथे एक स्वतंत्र संदर्भ (अनुसंधी) आहे. कारण खाली रूप-कर्मस्थान सांगितले गेले आहे; आता वेदनेच्या आधारे अरूप-कर्मस्थान उत्पन्न करून दाखवण्यासाठी हा उपदेश (देशना) सुरू केला आहे. अथवा, या भिक्खूच्या पृथ्वीधातू इत्यादींमध्ये विपश्यनेच्या प्राप्तीसाठी जे काही कर्म-कारक विज्ञान आहे, त्याचे विज्ञानधातूच्या स्वरूपात विभाजन करून दाखवण्यासाठी भगवंतांनी हा उपदेश सुरू केला. त्यात, 'शिल्लक राहते' (अवसिस्सति) म्हणजे कोणत्या हेतूने शिल्लक राहते? शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशासाठी आणि कुलपुत्राच्या (पुक्कुसाती राजाच्या) साक्षात्कारासाठी ते शिल्लक राहते. 'परिसुद्धं' म्हणजे उपक्लेशांनी (मळ किंवा अशुद्धतेने) रहित. 'परियोदातं' म्हणजे अत्यंत उज्ज्वल (प्रभास्वर). 'सुख असेही जाणतो' (सुखन्तिपि विजानाति) म्हणजे सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना 'मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे तो जाणतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम समजावा. जर ही वेदना-कथा खाली (पूर्वी) सांगितली नसती, तर येथे थांबून ती सांगणे योग्य ठरले असते. परंतु सतिपट्ठान सूत्तात ती आधीच सांगितली असल्याने, तिथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ती समजून घ्यावी. 'सुखवेदनीय' इत्यादी शब्द प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारे उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) दाखवण्यासाठी सांगितले आहेत. त्यात, 'सुखवेदनीय' म्हणजे सुखद वेदनेला कारणीभूत असणारा स्पर्श. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 360. Upekkhāyeva avasissatīti ettāvatā hi yathā nāma chekena maṇikārācariyena vajirasūciyā vijjhitvā cammakhaṇḍe pātetvā pātetvā dinnamuttaṃ antevāsiko gahetvā gahetvā suttagataṃ karonto muttolambakamuttajālādīni karoti, evameva bhagavatā kathetvā kathetvā dinnaṃ kammaṭṭhānaṃ ayaṃ kulaputto manasikaronto manasikaronto paguṇaṃ akāsīti rūpakammaṭṭhānampissa arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ [Pg.210] jātaṃ, atha bhagavā ‘‘athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī’’ti āha. ३६०. 'केवळ उपेक्षाच शिल्लक राहते' (उपेक्खायैव अवसिस्सति) - इतक्या विस्तृत उपदेशाद्वारे, ज्याप्रमाणे एका चतुर मणिकाराने (रत्नपारख्याने) वज्रसूचीने (हिऱ्याच्या सुईने) छिद्र पाडून, चामड्याच्या तुकड्यावर टाकून दिलेले मोती त्याच्या शिष्याने वारंवार उचलून दोऱ्यात ओवून मोत्यांचे लोलक किंवा मोत्यांचे जाळे इत्यादी तयार करावेत; त्याचप्रमाणे, भगवंतांनी वेळोवेळी उपदेश करून दिलेले कर्मस्थान या कुलपुत्राने (पुक्कुसाती राजाने) वारंवार मनात घोळवून (मनस्कार करून) त्यात प्राविण्य मिळवले. अशा प्रकारे त्याला रूप-कर्मस्थान आणि अरूप-कर्मस्थान या दोन्हीमध्ये प्राविण्य प्राप्त झाले; त्यानंतर भगवंतांनी 'त्यानंतर केवळ उपेक्षाच शिल्लक राहते' असे म्हटले. Kimatthaṃ pana avasissatīti? Satthu kathanatthaṃ. Kulaputtassa paṭivijjhanatthantipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kulaputtena hi sahāyassa sāsanaṃ vācetvā pāsādatale ṭhiteneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa ettakaṃ maggaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādheti. Satthu kathanatthaṃyeva avasissati. Imasmiñhi ṭhāne satthā kulaputtassa rūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘bhikkhu paguṇaṃ tava idaṃ rūpāvacaracatutthajjhāna’’nti. Parisuddhātiādi tassāyeva upekkhāya vaṇṇabhaṇanaṃ. Ukkaṃ bandheyyāti aṅgārakapallaṃ sajjeyya. Ālimpeyyāti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṃ datvā nāḷikāya dhamento aggiṃ jāleyya. Ukkāmukhe pakkhipeyyāti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya, tattake vā pakkhipeyya. Nīhaṭanti nīhaṭadosaṃ. Ninnītakasāvanti apanītakasāvaṃ. Evameva khoti yathā taṃ suvaṇṇaṃ icchiticchitāya piḷandhanavikatiyā saṃvattati, evameva ayaṃ tāva catutthajjhānupekkhā vipassanā abhiññā nirodho bhavokkantīti imesu yaṃ icchati, tassatthāya hotīti vaṇṇaṃ kathesi. पण उपेक्षा कशासाठी शिल्लक ठेवली आहे? शास्त्यांच्या स्पष्टीकरणासाठी. काही जण म्हणतात की कुलपुत्राच्या प्रतिवेधासाठी शिल्लक ठेवली आहे, पण ते स्वीकारू नये. कारण कुलपुत्राने आपल्या मित्राचा संदेश वाचून प्रासादाच्या छतावर उभे असतानाच आनापान चौथे ध्यान प्राप्त केले होते, जे एवढा मोठा मार्ग चालून येत असताना त्याच्यासाठी वाहनाचे कार्य पूर्ण करते. शास्त्यांच्या स्पष्टीकरणासाठीच ते शिल्लक ठेवले आहे. कारण या ठिकाणी शास्त्यांनी कुलपुत्राला रूपावचर ध्यानाची प्रशंसा सांगितली. असे म्हटले आहे की, 'भिक्खू, तुझे हे रूपावचर चौथे ध्यान उत्तम प्रकारे अभ्यस्त आहे.' 'परिसुद्ध' इत्यादी शब्द त्याच उपेक्षेची प्रशंसा करणारे आहेत. 'उक्कं बंधेय्य' म्हणजे कोळशाची शेगडी तयार करावी. 'आलिंपेय्य' म्हणजे त्यात कोळसे टाकून, अग्नी देऊन, नळीने फुंकून अग्नी प्रज्वलित करावा. 'उक्कामुखे पक्खिपेय्य' म्हणजे कोळसे बाजूला करून कोळशाच्या वर ठेवावे किंवा त्या पात्रात टाकावे. 'नीहतं' म्हणजे दोष दूर केलेले. 'निन्नीतकसावं' म्हणजे मळी काढून टाकलेले. त्याचप्रमाणे, ज्याप्रमाणे ते सुवर्ण इच्छेनुसार वेगवेगळ्या अलंकारांच्या रूपात तयार होते, त्याचप्रमाणे ही चौथ्या ध्यानाची उपेक्षा—विपश्यना, अभिज्ञा, nirodha, भवोक्रांती यांपैकी ज्याची इच्छा असेल, त्या प्रयोजनासाठी उपयुक्त ठरते, अशी प्रशंसा त्यांनी केली. Kasmā pana bhagavā imasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne nikantipariyādānatthaṃ avaṇṇaṃ akathetvā vaṇṇaṃ kathesīti. Kulaputtassa hi catutthajjhāne nikantipariyuṭṭhānaṃ balavaṃ. Sace avaṇṇaṃ katheyya, – ‘‘mayhaṃ pabbajitvā dvānavutiyojanasataṃ āgacchantassa imaṃ catutthajjhānaṃ yānakiccaṃ sādhesi, ahaṃ ettakaṃ maggaṃ āgacchanto jhānasukhena jhānaratiyā āgato, evarūpassa nāma paṇītadhammassa avaṇṇaṃ katheti, jānaṃ nu kho katheti ajāna’’nti kulaputto saṃsayaṃ sammohaṃ āpajjeyya, tasmā bhagavā vaṇṇaṃ kathesi. पण भगवंतांनी या रूपावचर चौथ्या ध्यानाविषयीची आसक्ती नष्ट करण्यासाठी त्याची अप्रशंसा न सांगता प्रशंसा का केली? कारण कुलपुत्राची चौथ्या ध्यानावरील आसक्तीची पकड तीव्र होती. जर त्यांनी अप्रशंसा केली असती, तर—'प्रव्रजित होऊन एकशे ब्याण्णव योजने अंतर चालून येत असताना माझ्यासाठी या चौथ्या ध्यानाने वाहनाचे कार्य केले, मी एवढा मार्ग ध्यानाच्या सुखाने आणि ध्यानाच्या आनंदाने पार करून आलो आहे, अशा प्रकारच्या प्रणीत धर्माची ते अप्रशंसा करत आहेत, ते जाणूनबुजून बोलत आहेत की न जाणता?' अशा संशयात आणि संमोहात कुलपुत्र पडला असता. म्हणून भगवंतांनी त्याची प्रशंसा केली. 361. Tadanudhammanti ettha arūpāvacarajjhānaṃ dhammo nāma, taṃ anugatattā rūpāvacarajjhānaṃ anudhammoti vuttaṃ. Vipākajjhānaṃ vā dhammo, kusalajjhānaṃ anudhammo. Tadupādānāti taggahaṇā. Ciraṃ dīghamaddhānanti vīsatikappasahassāni. Vipākavasena hetaṃ vuttaṃ. Ito uttarimpi eseva nayo. ३६१. येथे 'तदनुधम्मं' यामध्ये अरूपावचर ध्यान म्हणजे 'धम्म' होय, आणि त्याचे अनुकरण करणारे रूपावचर ध्यान हे 'अनुधम्म' म्हटले आहे. किंवा विपाक ध्यान म्हणजे 'धम्म' आणि कुशल ध्यान म्हणजे 'अनुधम्म' होय. 'तदुपादाना' म्हणजे ते ग्रहण केल्यामुळे. 'चिरं दीघमद्धानं' म्हणजे वीस हजार कल्प. हे विपाकाच्या अपेक्षेने म्हटले आहे. यापुढील भागांतही हाच नियम समजावा. 362. Evaṃ [Pg.211] catūhi vārehi arūpāvacarajjhānassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni tasseva ādīnavaṃ dassento so evaṃ pajānātītiādimāha. Tattha saṅkhatametanti kiñcāpi ettha vīsatikappasahassāni āyu atthi, etaṃ pana saṅkhataṃ pakappitaṃ āyūhitaṃ, karontena karīyati, aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtanti. Viññāṇañcāyatanādīsupi eseva nayo. ३६२. अशा प्रकारे चार प्रसंगांनी अरूपावचर ध्यानाची प्रशंसा करून, आता त्याचेच दोष दाखवण्यासाठी त्यांनी 'सो एवं पजानाति' इत्यादी म्हटले. त्यात 'संखतमेतं' म्हणजे जरी येथे वीस हजार कल्प आयुष्य असले, तरी हे अरूपावचर ध्यान संस्कारित, कल्पित, प्रयत्नपूर्वक निर्माण केलेले आणि कर्त्याकडून केले जाणारे आहे; ते अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत, तात्कालिक आहे, च्युती, विनाश आणि विध्वंस होण्याच्या स्वभावाचे आहे, जन्माने अनुगत, जरेने ग्रासलेले, मृत्यूने आहत झालेले, दुःखात प्रतिष्ठित असलेले, त्राणरहित, लयनरहित, शरणरहित आणि सदैव अशरण झालेले आहे, असे समजावे. विज्ञाणंचायतन इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. Idāni arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhanto so neva taṃ abhisaṅkharotītiādimāha. Yathā hi cheko bhisakko visavikāraṃ disvā vamanaṃ kāretvā visaṃ ṭhānato cāvetvā upari āropetvā khandhaṃ vā sīsaṃ vā gahetuṃ adatvā visaṃ otāretvā pathaviyaṃ pāteyya, evameva bhagavā kulaputtassa arūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Taṃ sutvā kulaputto rūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādāya arūpāvacarajjhāne patthanaṃ ṭhapesi. आता अर्हत्त्वाला शिखरावर ठेवून देशनेचा समारोप करताना त्यांनी 'सो नेव तं अभिसंखरोति' इत्यादी म्हटले. ज्याप्रमाणे एखादा चतुर वैद्य विषाचा विकार पाहून, ओकारी करवून, विषाला त्याच्या स्थानावरून हलवून, वर चढवून, खांद्याला किंवा डोक्याला पकडू न देता, विषाला खाली उतरवून जमिनीवर पाडतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी कुलपुत्राला अरूपावचर ध्यानाची प्रशंसा सांगितली. ते ऐकून कुलपुत्राने रूपावचर ध्यानावरील आसक्ती नष्ट करून अरूपावचर ध्यानाची आकांक्षा धरली. Bhagavā taṃ ñatvā taṃ asampattassa appaṭiladdhasseva bhikkhuno ‘‘atthesā ākāsānañcāyatanādīsu sampatti nāma. Tesañhi paṭhamabrahmaloke vīsatikappasahassāni āyu, dutiye cattālīsaṃ, tatiye saṭṭhi, catutthe caturāsīti kappasahassāni āyu. Taṃ pana aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ, ettakaṃ kālaṃ tattha sampattiṃ anubhavitvāpi puthujjanakālakiriyaṃ katvā puna catūsu apāyesu patitabba’’nti sabbametaṃ ādīnavaṃ ekapadeneva ‘‘saṅkhatameta’’nti kathesi. Kulaputto taṃ sutvā arūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādiyi, bhagavā tassa rūpāvacarārūpāvacaresu nikantiyā pariyādinnabhāvaṃ ñatvā arahattanikūṭaṃ gaṇhanto ‘‘so neva taṃ abhisaṅkharotī’’tiādimāha. भगवंतांनी हे जाणून, ते ध्यान अद्याप प्राप्त न झालेल्या त्या भिक्खूसाठी—'आकाशांनंत्यायतन इत्यादींमध्ये ही संपत्ती आहे. कारण पहिल्या ब्रह्मलोकात त्यांचे आयुष्य वीस हजार कल्प आहे, दुसऱ्यात चाळीस हजार, तिसऱ्यात साठ हजार आणि चौथ्या ब्रह्मलोकात चौऱ्याऐंशी हजार कल्प आयुष्य आहे. परंतु ते अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत, तात्कालिक, च्युती-विनाश-विध्वंस होण्याच्या स्वभावाचे, जन्माने अनुगत, जरेने ग्रासलेले, मृत्यूने आहत, दुःखात प्रतिष्ठित, त्राणरहित, लयनरहित, शरणरहित आणि सदैव अशरण आहे. एवढा काळ तेथे संपत्तीचा उपभोग घेऊनही, जर पृथग्जन म्हणूनच मृत्यू झाला, तर पुन्हा चार अपायांमध्ये पडावे लागते'—हा सर्व दोष त्यांनी 'संखतमेतं' या एकाच पदाने सांगितला. कुलपुत्राने ते ऐकून अरूपावचर ध्यानावरील आसक्ती नष्ट केली. भगवंतांनी त्याची रूपावचर आणि अरूपावचर ध्यानावरील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट झाल्याचे जाणून, अर्हत्त्वाला शिखरावर नेण्यासाठी 'सो नेव तं अभिसंखरोति' इत्यादी म्हटले. Yathā vā paneko mahāyodho ekaṃ rājānaṃ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ labheyya, puna rājā tassānubhāvaṃ saritvā – ‘‘mahānubhāvo yodho, appakaṃ tena laddha’’nti – ‘‘nāyaṃ tāta gāmo [Pg.212] tuyhaṃ anucchaviko, aññaṃ catusatasahassuṭṭhānakaṃ gaṇhāhī’’ti dadeyya so sādhu devāti taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇheyya. Rājā asampattameva ca naṃ pakkosāpetvā – ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ pana ṭhāne mahantaṃ nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti pahiṇeyya, so tathā kareyya. किंगा ज्याप्रमाणे एखाद्या महायोद्ध्याने राजाला संतुष्ट करून एक लाख उत्पन्न देणारे उत्तम गाव मिळवावे, पुन्हा राजाने त्याच्या पराक्रमाचे स्मरण करून—'हा योद्धा मोठा पराक्रमी आहे, याला खूप कमी मिळाले आहे'—असा विचार करावा, आणि म्हणावे, 'हे वत्सा, हे गाव तुझ्यासाठी योग्य नाही, तू दुसरे चार लाख उत्पन्न देणारे गाव घे' आणि ते त्याला द्यावे. त्याने 'उत्तम, महाराज!' असे म्हणून ते गाव सोडून दुसरे गाव स्वीकारावे. परंतु तो त्या गावी पोहोचण्यापूर्वीच राजाने त्याला बोलावून घ्यावे आणि म्हणावे—'तुला त्या गावाचे काय करायचे आहे? तेथे अहिवातरोग पसरतो. पण अमुक ठिकाणी एक मोठे नगर आहे, तेथे छत्र उभारून राज्य कर' असे सांगून त्याला पाठवावे, आणि त्याने तसेच करावे. Tattha rājā viya sammāsambuddho daṭṭhabbo, mahāyodho viya pukkusāti kulaputto, paṭhamaladdhagāmo viya ānāpānacatutthajjhānaṃ, taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇhāhīti vuttakālo viya ānāpānacatutthajjhāne nikantipariyādānaṃ katvā āruppakathanaṃ, taṃ gāmaṃ asampattameva pakkosāpetvā ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ ṭhāne nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti vuttakālo viya arūpe saṅkhatametanti ādīnavakathanena appattāsuyeva tāsu samāpattīsu patthanaṃ nivatthāpetvā upari arahattanikūṭena desanāgahaṇaṃ. तेथे राजाप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध समजावेत, महायोद्ध्याप्रमाणे पुक्कुसाती कुलपुत्र समजावा, पहिल्यांदा मिळालेल्या गावाप्रमाणे आनापान चौथे ध्यान समजावे, ते गाव सोडून दुसरे गाव घे, असे म्हटल्याच्या काळाप्रमाणे आनापान चौथ्या ध्यानावरील आसक्ती नष्ट करून अरूप ध्यानाचा उपदेश करणे समजावे, आणि त्या गावी पोहोचण्यापूर्वीच बोलावून घेऊन 'तुला त्या गावाचे काय करायचे आहे? तेथे अहिवातरोग पसरतो. अमुक ठिकाणी नगर आहे, तेथे छत्र उभारून राज्य कर' असे म्हटल्याच्या काळाप्रमाणे—अरूप ध्यानांच्या बाबतीत 'हे संस्कारित आहे' अशा दोषांच्या कथनाने, अद्याप प्राप्त न झालेल्या त्या समापत्तींविषयीची आकांक्षा मागे फिरवून, शेवटी अर्हत्त्वाला शिखरावर ठेवून देशनेचा समारोप करणे समजावे. Tattha neva abhisaṅkharotīti nāyūhati na rāsiṃ karoti. Na abhisañcetayatīti na kappeti. Bhavāya vā vibhavāya vāti vuddhiyā vā parihāniyā vā, sassatucchedavasenapi yojetabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke rūpādīsu kiñci ekadhammampi taṇhāya na gaṇhāti, na parāmasati. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti bhagavā attano buddhavisaye ṭhatvā desanāya arahattanikūṭaṃ gaṇhi. Kulaputto pana attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi. Yathā nāma rājā suvaṇṇabhājanena nānārasabhojanaṃ bhuñjanto attano pamāṇena piṇḍaṃ vaṭṭetvā aṅke nisinnena rājakumārena piṇḍamhi ālaye dassite taṃ piṇḍaṃ upanāmeyya, kumāro attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ kareyya, sesaṃ rājā sayaṃ vā bhuñjeyya, pātiyaṃ vā pakkhipeyya, evaṃ dhammarājā tathāgato attano pamāṇena arahattanikūṭaṃ gaṇhanto desanaṃ desesi, kulaputto attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi. तेथे 'नेव अभिसङ्खरोति' (संस्कार करत नाही) म्हणजे प्रयत्न करत नाही (नायूहत) आणि संचय करत नाही (न रासिं करोति). 'न अभिसाञ्चेतयति' म्हणजे कल्पना करत नाही (न कप्पेति). 'भवासाठी किंवा विभवासाठी' (भवाय वा विभवाय वा) म्हणजे वृद्धीसाठी किंवा हानीसाठी; हे शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टीच्या प्रभावाने देखील जोडले पाहिजे. 'लोकात कशाचेही उपादान करत नाही' (न किञ्चि लोके उपादियति) म्हणजे लोकात रूप इत्यादींमध्ये कोणत्याही एका धर्माचेही तृष्णेने ग्रहण करत नाही, त्याला धरून ठेवत नाही. 'यानंतर या अस्तित्वासाठी काही उरले नाही, असे जाणतो' (नापरं इत्थत्तायाति पजानाति) असे सांगून भगवंतांनी आपल्या बुद्धविषयात स्थित राहून देशनेद्वारे अरहत्त्वाच्या शिखराला ग्रहण केले. परंतु कुलपुत्राने (पुक्कुसातीने) आपल्या उपनिषयानुसार (योग्यतेनुसार) तीन श्रमणफळे (सामञ्ञफले) प्राप्त केली. ज्याप्रमाणे एखादा राजा सोन्याच्या पात्रात नाना रसांचे भोजन करत असताना, आपल्या मुखाच्या प्रमाणाने मोठा घास बनवून, मांडीवर बसलेल्या राजकुमाराने त्या घासाविषयी आसक्ती दाखवली असता, तो घास त्याला देतो. राजकुमार आपल्या मुखाच्या प्रमाणानेच लहान घास घेतो, आणि उरलेला घास राजा स्वतः खातो किंवा पात्रात टाकून देतो. त्याचप्रमाणे धर्मराज तथागतांनी आपल्या प्रमाणाने अरहत्त्वाच्या शिखराला ग्रहण करत देशना दिली, आणि कुलपुत्राने आपल्या उपनिषयानुसार तीन श्रमणफळे प्राप्त केली. Ito pubbe panassa khandhā dhātuyo āyatanānīti evarūpaṃ accantasuññataṃ tilakkhaṇāhataṃ kathaṃ kathentassa neva kaṅkhā, na vimati, nāpi – ‘‘evaṃ kira taṃ, evaṃ me ācariyena vutta’’nti iti kira na dandhāyitattaṃ na vitthāyitattaṃ atthi[Pg.213]. Ekaccesu ca kira ṭhānesu buddhā aññātakavesena vicaranti, sammāsambuddho nu kho esoti ahudeva saṃsayo, ahu vimati. Yato anena anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ, atha ayaṃ me satthāti niṭṭhaṃ gato. Yadi evaṃ kasmā accayaṃ na desesīti. Okāsābhāvato. Bhagavā hi yathānikkhittāya mātikāya acchinnadhāraṃ katvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya desanaṃ desesiyeva. यापूर्वी (अनागामी फल प्राप्त होण्यापूर्वी) त्याला 'स्कंध, धातू, आयतने' अशा अत्यंत शून्यतेने युक्त आणि त्रिलक्षणाने आहत (प्रभावित) असलेल्या विषयावर बोलणाऱ्या भगवंतांच्या धर्माविषयी कोणतीही शंका किंवा संशय नव्हता. तसेच 'असे खरोखर आहे, असे माझ्या आचार्यांनी सांगितले आहे' अशी कोणतीही मंदता (दंधायितत्त) किंवा संभ्रम (वित्थायितत्त) नव्हता. काही ठिकाणी बुद्ध अज्ञात वेषात संचार करतात. 'हे खरोखर सम्यक्संबुद्ध आहेत काय?' असा संशय आणि विमती (द्विधा मनःस्थिती) आधी नक्कीच होती. परंतु जेव्हा त्याने अनागामी फल प्राप्त केले, तेव्हा 'हेच माझे शास्ता आहेत' अशा निश्चयाप्रत तो पोहोचला. जर असे होते, तर त्याने आपल्या अपराधाची क्षमा का मागितली नाही? कारण संधीचा अभाव होता. भगवान मांडलेल्या मातृकेनुसार (विषयानुसार) अखंड धारेने आकाशगंगेला खाली उतरवल्याप्रमाणे देशना देतच राहिले. 363. Soti arahā. Anajjhositāti gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṃ na yutthāti pajānāti. Anabhinanditāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttāti pajānāti. ३६३. 'सो' म्हणजे अरहंत. 'अनज्झोसिता' म्हणजे गिळून, पूर्ण करून ग्रहण करणे योग्य नाही, असे तो जाणतो. 'अनभिनंदिता' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने त्याचे अभिनंदन (आसक्ती) करणे योग्य नाही, असे तो जाणतो. 364. Visaṃyutto naṃ vedetīti sace hissa sukhavedanaṃ ārabbha rāgānusayo, dukkhavedanaṃ ārabbha paṭighānusayo, itaraṃ ārabbha avijjānusayo uppajjeyya, saṃyutto vediyeyya nāma. Anuppajjanato pana visaṃyutto naṃ vedeti nissaṭo vippamutto. Kāyapariyantikanti kāyakoṭikaṃ. Yāva kāyapavattā uppajjitvā tato paraṃ anuppajjanavedananti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Anabhinanditāni sītībhavissantīti dvādasasu āyatanesu kilesānaṃ visevanassa natthitāya anabhinanditāni hutvā idha dvādasasuyeva āyatanesu nirujjhissanti. Kilesā hi nibbānaṃ āgamma niruddhāpi yattha natthi, tattha niruddhāti vuccanti. Svāyamattho – ‘‘etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatī’’ti samudayapañhena dīpetabbo. Tasmā bhagavā nibbānaṃ āgamma sītibhūtānipi idheva sītībhavissantīti āha. Nanu ca idha vedayitāni vuttāni, na kilesāti. Vedayitānipi kilesābhāveneva sītībhavanti. Itarathā nesaṃ sītibhāvo nāma natthīti suvuttametaṃ. ३६४. 'विसंयुक्त होऊन त्याचे वेदन करतो' (विसंयुत्तो नं वेदेति) म्हणजे - जर त्याला सुखवेदना धरून रागाणुशय, दुःखवेदना धरून प्रतिघानुशय, आणि इतर (अदुःखमसुख) वेदना धरून अविद्यानुशय उत्पन्न झाला असता, तर तो संयुक्त (युक्त) होऊन वेदन करतो असे म्हटले गेले असते. परंतु अनुशायांच्या अनुत्पत्तीमुळे तो विसंयुक्त होऊन, मुक्त होऊन, विप्रमुक्त होऊन त्याचे वेदन करतो. 'कायपरियन्तिकं' म्हणजे शरीराच्या मर्यादेपर्यंत असणारी वेदना. जोपर्यंत शरीर टिकून आहे तोपर्यंत उत्पन्न होऊन, त्यानंतर उत्पन्न न होणारी वेदना, असा याचा अर्थ आहे. दुसऱ्या पदातही (जीवितपरियन्तिकं वेदना) हाच नियम समजून घ्यावा. 'अनभिनंदित होऊन ती शांत (शीतीभूत) होतील' (अनभिनंदितानि सीतीभविस्सन्ति) म्हणजे बारा आयतनांमध्ये क्लेशांच्या विशेषाचा (अस्तित्वाचा) अभाव असल्यामुळे, ती अनभिनंदित होऊन याच बारा आयतनांमध्ये निरुद्ध होतील. कारण क्लेश जरी निर्वाणाचा आश्रय घेऊन निरुद्ध झाले तरी जेथे ते नसतात, तेथे ते निरुद्ध झाले असे म्हटले जाते. हाच अर्थ 'येथे ही तृष्णा निरुद्ध होत असताना निरुद्ध होते' या समुदय प्रश्नाने स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणून भगवंतांनी निर्वाणाचा आश्रय घेऊन शांत झालेल्या क्लेशांना देखील 'येथेच ती शांत होतील' असे म्हटले आहे. येथे वेदना सांगितल्या आहेत, क्लेश नाही, असे विचारल्यास - वेदना देखील क्लेशांच्या अभावामुळेच शांत होतात. अन्यथा त्यांचे शांत होणे शक्य नाही. म्हणून हे योग्य प्रकारे सांगितले गेले आहे. 365. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi eko puriso telapadīpassa jhāyato tele khīṇe telaṃ āsiñcati, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ pakkhipati, evaṃ dīpasikhāya anupacchedova hoti, evameva puthujjano ekasmiṃ bhave ṭhito kusalākusalaṃ karoti, so tena sugatiyañca apāyesu ca nibbattatiyeva, evaṃ vedanānaṃ anupacchedova [Pg.214] hoti. Yathā paneko dīpasikhāya ukkaṇṭhito – ‘‘imaṃ purisaṃ āgamma dīpasikhā na upacchijjatī’’ti nilīno tassa purisassa sīsaṃ chindeyya, evaṃ vaṭṭiyā ca telassa ca anupahārā dīpasikhā anāhārā nibbāyati, evameva vaṭṭe ukkaṇṭhito yogāvacaro arahattamaggena kusalākusalaṃ samucchindati, tassa samucchinnattā khīṇāsavassa bhikkhuno kāyassa bhedā puna vedayitāni na uppajjantīti. ३६५. येथे उपमेची तुलना अशी आहे - ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य जळणाऱ्या तेल दिव्याचे तेल संपले असता तेल ओततो, वात संपली असता वात टाकतो, अशा प्रकारे दिव्याच्या ज्योतीचा खंड पडत नाही. त्याचप्रमाणे पृथग्जन एका भवात स्थित राहून कुशल-अकुशल कर्म करतो, आणि त्यामुळे तो सुगतीमध्ये किंवा अपायांमध्ये जन्म घेतच राहतो; अशा प्रकारे वेदनांचा खंड पडत नाही. परंतु ज्याप्रमाणे दिव्याच्या ज्योतीने कंटाळलेला एखादा मनुष्य 'या मनुष्यामुळे दिव्याची ज्योत विझत नाही' असा विचार करून लपून त्या मनुष्याचे डोके कापून टाकेल, अशा प्रकारे वात आणि तेलाचा पुरवठा न मिळाल्यामुळे दिव्याची ज्योत आहाराविना विझून जाते. त्याचप्रमाणे संसारात (वट्टात) कंटाळलेला योगावाचर अरहत्त्वमार्गाने कुशल-अकुशल कर्माचा समूळ उच्छेद करतो. त्याचा उच्छेद झाल्यामुळे क्षीणास्रव भिक्खूच्या शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) पुन्हा वेदना उत्पन्न होत नाहीत, असे समजावे. Tasmāti yasmā ādimhi samādhivipassanāpaññāhi arahattaphalapaññā uttaritarā, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānena samannāgato. Sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ nāma arahattamagge ñāṇaṃ, imasmiṃ pana sutte arahattaphale ñāṇaṃ adhippetaṃ. Tenevāha tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti. त्यामुळे (तस्मा) म्हणजे - ज्या कारणाने सुरुवातीला समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेपेक्षा अरहत्त्वफल प्रज्ञा अत्यंत श्रेष्ठ आहे, म्हणून. 'एवं समन्नागतो' म्हणजे या उत्तम अरहत्त्वफल प्रज्ञा रूपी अधिष्ठानाने युक्त असलेला. 'सर्व दुःखांच्या क्षयाचे ज्ञान' (सब्बदुक्खक्खये जाणं) म्हणजे अरहत्त्वमार्ग ज्ञान होय, परंतु या सूत्तात अरहत्त्वफल ज्ञान अभिप्रेत आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'त्याची ती विमुक्ती सत्यात स्थित आणि अकुप्प (कधीही नष्ट न होणारी) असते' (तस्स सा विमुत्ति सच्चे ठिता अकुप्पा होति). 366. Ettha hi vimuttīti arahattaphalavimutti, saccanti paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Iti akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā. Musāti vitathaṃ. Mosadhammanti nassanasabhāvaṃ. Taṃ saccanti taṃ avitathaṃ sabhāvo. Amosadhammanti anassanasabhāvaṃ. ३६६. येथे 'विमुत्ती' म्हणजे अरहत्त्वफल विमुक्ती, 'सच्चं' म्हणजे परमार्थ सत्य असलेले निर्वाण. अशा प्रकारे अकुप्प (अविनाशी) निर्वाणाला आलंबन केल्यामुळे तिला 'अकुप्पा' म्हटले आहे. 'मुसा' म्हणजे असत्य किंवा मिथ्या. 'मोसधम्मं' म्हणजे नाश पावणारा स्वभाव केलेले. 'तं सच्चं' म्हणजे तो अमिट (अवितथ) स्वभाव. 'अमोसधम्मं' म्हणजे नाश न पावणारा स्वभाव केलेले. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena vacīsaccato dukkhasaccasamudayasaccehi ca paramatthasaccaṃ nibbānameva uttaritaraṃ, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena paramatthasaccādhiṭṭhānena samannāgato. त्यामुळे (तस्मा) म्हणजे - ज्या कारणाने सुरुवातीला शमथ आणि विपश्यनेच्या प्रभावाने होणाऱ्या वची-सत्यापेक्षा (वाणीच्या सत्यापेक्षा) आणि दुःखसत्य व समुदयसत्यापेक्षा परमार्थ सत्य असलेले निर्वाणच अत्यंत श्रेष्ठ आहे, म्हणून. 'एवं समन्नागतो' म्हणजे या उत्तम परमार्थ सत्य रूपी अधिष्ठानाने युक्त असलेला. 367. Pubbeti puthujjanakāle. Upadhī hontīti khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo honti. Samattā samādinnāti paripūrā gahitā paramaṭṭhā. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena kilesapariccāgato, sotāpattimaggādīhi ca kilesapariccāgato arahattamaggeneva kilesapariccāgo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena cāgādhiṭṭhānena samannāgato. ३६७. 'पुब्बे' म्हणजे पृथग्जन असतानाच्या काळात. 'उपधी होन्ति' म्हणजे स्कंधोपधी, क्लेशोपधी, अभिसंस्कारोपधी आणि पंचकामगुणोपधी - हे उपधी (उपाधी) असतात. 'समत्ता समादिन्ना' म्हणजे परिपूर्णपणे ग्रहण केलेले आणि चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेले (परामर्श केलेले). त्यामुळे (तस्मा) म्हणजे - ज्या कारणाने सुरुवातीला शमथ आणि विपश्यनेच्या प्रभावाने होणाऱ्या क्लेशत्यागापेक्षा, आणि स्रोतापत्ती मार्ग इत्यादींद्वारे होणाऱ्या क्लेशत्यागापेक्षा अरहत्त्वमार्गानेच होणारा क्लेशत्याग अत्यंत श्रेष्ठ आहे, म्हणून. 'एवं समन्नागतो' म्हणजे या उत्तम त्याग रूपी अधिष्ठानाने (चागाधिष्ठानाने) युक्त असलेला. 368. Āghātotiādīsu āghātakaraṇavasena āghāto, byāpajjanavasena byāpādo, sampadussanavasena sampadosoti tīhi padehi dosākusalamūlameva vuttaṃ. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena [Pg.215] kilesavūpasamato, sotāpattimaggādīhi kilesavūpasamato ca arahattamaggeneva kilesavūpasamo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena upasamādhiṭṭhānena samannāgato. ३६८. "आघातो" (क्रोध/द्वेष) इत्यादी शब्दांमध्ये - आघात करण्याच्या (द्वेष धरण्याच्या) अर्थाने 'आघात' (आघातो), व्यापन्न होण्याच्या (नष्ट करण्याच्या) अर्थाने 'व्यापाद' (ब्यापादो), आणि पूर्णपणे दूषित करण्याच्या अर्थाने 'संपदोष' (सम्पदोसो) - या तीन पदांद्वारे 'द्वेष' (दोस) नावाच्या अकुशल मूलाचाच निर्देश केला आहे. "तस्मा" (त्यामुळे) म्हणजे - ज्या अर्थी सुरुवातीला समथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे क्लेशांच्या उपशमापेक्षा, आणि सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) इत्यादींच्या द्वारे क्लेशांच्या उपशमापेक्षा, अरहत्तमग्गाने (अर्हत मार्गाने) होणारा क्लेशांचा उपशम अत्यंत श्रेष्ठ आहे, म्हणून (तस्मा). "एवं समन्नागतो" (अशा प्रकारे युक्त असलेला) म्हणजे या उत्तम उपशम-अधिष्ठानाने युक्त असलेला (भिक्खू होय). 369. Maññitametanti taṇhāmaññitaṃ mānamaññitaṃ diṭṭhimaññitanti tividhampi vaṭṭati. Ayamahamasmīti ettha pana ayamahanti ekaṃ taṇhāmaññitameva vaṭṭati. Rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, antodosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni santo nibbutoti vuccati. Yattha ṭhitanti yasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ. Saṃkhittenāti buddhānaṃ kira sabbāpi dhammadesanā saṃkhittāva, vitthāradesanā nāma natthi, samantapaṭṭhānakathāpi saṃkhittāyeva. Iti bhagavā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Ugghāṭitaññūtiādīsu pana catūsu puggalesu pukkusāti kulaputto vipañcitaññū, iti vipañcitaññuvasena bhagavā imaṃ dhātuvibhaṅgasuttaṃ kathesi. ३६९. "मञ्ञितमेतं" (हे कल्पित आहे) यामध्ये - तण्हा-मञ्ञित (तृष्णा-कल्पना), मान-मञ्ञित (मान-कल्पना) आणि दिट्ठि-मञ्ञित (दृष्टी-कल्पना) हे तिन्ही प्रकार योग्य ठरतात. परंतु, "अयमहं अस्मि" (हा मी आहे) या वाक्यात 'अयमहं' या पदाने केवळ एकच 'तण्हा-मञ्ञित' (तृष्णा-कल्पना) योग्य ठरते. "रोगो" (रोग) इत्यादी शब्दांमध्ये - पीडा देण्याच्या अर्थाने 'रोग' (रोगो), आतून दूषित करण्याच्या अर्थाने 'गंड' (गण्डो - फोड), आणि शरीरात घुसण्याच्या अर्थाने 'शल्य' (सल्लं) म्हटले जाते. "मुनि सन्तोति वुच्चति" (मुनी शांत म्हटले जातात) म्हणजे खीणासव (आस्रवक्षय झालेले) मुनी शांत आणि निवृत्त (मुक्त) झाले आहेत असे म्हटले जाते. "यत्थ ठितं" (जिथे स्थित) म्हणजे ज्या स्थानावर (असेख भूमीवर) स्थित आहे. "संखित्तेन" (थोडक्यात) म्हणजे - असे म्हटले जाते की बुद्धांची सर्वच धम्मदेसना (धर्मोपदेश) संक्षिप्तच असते, विस्तृत देसना नावाची कोणतीही गोष्ट नसते; अगदी समंतपट्ठानकथा (पट्ठान देशना) देखील संक्षिप्तच आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी देशनेला योग्य अनुसंधानापर्यंत पोहोचवले. "उग्घाटितञ्ञू" (शीघ्र बुद्धीचा) इत्यादी चार प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) पुक्कुसाति कुलपुत्र हा 'विपञ्चितञ्ञू' (सविस्तर स्पष्टीकरणाने समजणारा) होता. म्हणून, विपञ्चितञ्ञू पुद्गलाच्या अनुषंगाने भगवंतांनी हे 'धातुविभंग सुत्त' सांगितले. 370. Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvaranti kasmā kulaputtassa iddhimayapattacīvaraṃ na nibbattanti. Pubbe aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ adinnattā. Kulaputto hi dinnadāno katābhinīhāro, na dinnattāti na vattabbaṃ. Iddhimayapattacīvaraṃ pana pacchimabhavikānaṃyeva nibbattati, ayañca punapaṭisandhiko, tasmā na nibbattanti. Atha bhagavā sayaṃ pariyesitvā kasmā na upasampādesīti. Okāsābhāvato. Kulaputtassa āyu parikkhīṇaṃ, suddhāvāsiko anāgāmī mahābrahmā kumbhakārasālaṃ āgantvā nisinno viya ahosi. Tasmā sayaṃ na pariyesi. ३७०. "भंते, माझ्याकडे पूर्ण पात्र-चीवर नाही" - मग त्या कुलपुत्रासाठी ऋद्धीने (चमत्काराने) उत्पन्न होणारे पात्र-चीवर का उत्पन्न झाले नाही? असा प्रश्न विचारला जातो. याचे कारण म्हणजे, पूर्वजन्मात त्याने आठ परिष्कारांपैकी (परिक्खारांपैकी) एकाही परिष्काराचे दान दिले नव्हते. तो कुलपुत्र दान देणारा आणि संकल्प (अभिनिहार) केलेला होता, त्यामुळे त्याने दान दिले नव्हते असे म्हणता येणार नाही. परंतु, ऋद्धीने उत्पन्न होणारे पात्र-चीवर केवळ 'पच्छिमभविक' (ज्यांचा हा अंतिम जन्म आहे अशा) व्यक्तींनाच प्राप्त होते; आणि या कुलपुत्राला पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घ्यायची होती, म्हणून ते उत्पन्न झाले नाही. हा त्याचा परिहार (उत्तर) आहे. मग भगवंतांनी स्वतः शोध घेऊन त्याला उपसंपदा का दिली नाही? असा प्रश्न येतो. याचे कारण म्हणजे संधीचा अभाव (अवकाशाचा अभाव) होता. त्या कुलपुत्राचे आयुष्य संपले होते. तो सुद्धावास (शुद्धावास) लोकातील अनागामी महाब्रह्मा होऊन, कुंभकाराच्या (कुंभाराच्या) शाळेत येऊन बसल्यासारखा झाला होता. म्हणून भगवंतांनी स्वतः पात्र-चीवर शोधले नाही. Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmīti kāya velāya pakkāmi? Uṭṭhite aruṇe. Bhagavato kira dhammadesanāpariniṭṭhānañca aruṇuṭṭhānañca rasmivissajjanañca ekakkhaṇe ahosi. Bhagavā kira desanaṃ niṭṭhapetvāva chabbaṇṇarasmiyo vissajji, sakalakumbhakāranivesanaṃ ekapajjotaṃ ahosi, chabbaṇṇarasmiyo jālajālā puñjapuñjā hutvā vidhāvantiyo sabbadisābhāge suvaṇṇapaṭapariyonaddhe viya ca nānāvaṇṇakusumaratanavisarasamujjale viya ca akaṃsu. Bhagavā ‘‘nagaravāsino maṃ passantū’’ti adhiṭṭhāsi. Nagaravāsino bhagavantaṃ disvāva ‘‘satthā kira āgato, kumbhakārasālāya kira nisinno’’ti aññamaññassa ārocetvā rañño ārocesuṃ. "पात्र आणि चीवर शोधण्यासाठी तो निघून गेला" - तो कोणत्या वेळी निघून गेला? अरुणोदय झाल्यावर (पहाटे) तो निघून गेला. असे म्हटले जाते की, भगवंतांच्या धम्मदेसनेची समाप्ती, अरुणोदय आणि रश्मींचे (किरणांचे) विसर्जन हे सर्व एकाच क्षणी घडले. भगवंतांनी देसना समाप्त करताच सहा रंगांचे किरण (छब्बण्णरश्मी) सोडले. कुंभाराचे संपूर्ण घर एकाच प्रकाशाने उजळून निघाले. ते सहा रंगांचे किरण ज्वाळांसारखे आणि समूहासारखे इकडेतिकडे धावू लागले आणि त्यांनी सर्व दिशांना जणू सोन्याच्या पत्र्याने मढवल्यासारखे आणि विविध रंगांचे फुले व रत्नांच्या प्रकाशाने चमकवल्यासारखे केले. भगवंतांनी अधिष्ठान केले की, "नगरवासीयांनी मला पाहावे." नगरवासीयांनी भगवंतांना पाहताच, "शास्ता (बुद्ध) आले आहेत आणि कुंभाराच्या शाळेत बसले आहेत," असे एकमेकांना सांगून राजाला (बिंबिसाराला) कळवले. Rājā [Pg.216] āgantvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, kāya velāya āgatatthā’’ti pucchi. Hiyyo sūriyatthaṅgamanavelāya mahārājāti. Kena kammena bhagavāti? Tumhākaṃ sahāyo pukkusāti rājā tumhehi pahitaṃ sāsanaṃ sutvā nikkhamitvā pabbajitvā maṃ uddissa āgacchanto sāvatthiṃ atikkamma pañcacattālīsa yojanāni āgantvā imaṃ kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisīdi, ahaṃ tassa saṅgahatthaṃ āgantvā dhammakathaṃ kathesiṃ, kulaputto tīṇi phalāni paṭivijjhi mahārājāti. Idāni kahaṃ, bhanteti? Upasampadaṃ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvarapariyesanatthaṃ gato mahārājāti. Rājā kulaputtassa gatadisābhāgena agamāsi. Bhagavāpi ākāsenāgantvā jetavanagandhakuṭimhiyeva pāturahosi. राजाने (बिंबिसार) येऊन शास्त्यांना वंदन केले आणि विचारले, "भंते, आपण कोणत्या वेळी आलात?" भगवंत म्हणाले, "महाराज, काल सूर्यास्ताच्या वेळी आलो." "भगवंत, कोणत्या कारणासाठी आलात?" "तुमचा मित्र राजा पुक्कुसाति, तुम्ही पाठवलेला संदेश ऐकून, गृहत्याग करून, प्रव्रजित होऊन, माझ्या उद्देशाने येत असताना सावत्थी ओलांडून पंचेचाळीस योजने अंतर चालून या कुंभाराच्या शाळेत येऊन बसला होता. मी त्याच्या कल्याणासाठी (संग्रहासाठी) येथे येऊन धम्मकथा सांगितली. महाराज, त्या कुलपुत्राने तीन फले (अनागामी फल) प्राप्त केली आहेत." "भंते, आता तो कुठे गेला आहे?" "महाराज, त्याने उपसंपदेची याचना केली, पण अपूर्ण पात्र-चीवर असल्यामुळे तो पात्र-चीवर शोधण्यासाठी गेला आहे." राजा त्या कुलपुत्राच्या जाण्याच्या दिशेने निघून गेला. भगवंतही आकाशातून प्रवास करून जेतवनातील गंधकुटीमध्येच प्रकट झालें. Kulaputtopi pattacīvaraṃ pariyesamāno neva bimbisārarañño na takkasīlakānaṃ jaṅghavāṇijānaṃ santikaṃ agamāsi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘na kho me kukkuṭassa viya tattha tattha manāpāmanāpameva vicinitvā pattacīvaraṃ pariyesituṃ yuttaṃ, mahantaṃ nagaraṃ vajjitvā udakatitthasusānasaṅkāraṭṭhānaantaravīthīsu pariyesissāmī’’ti antaravīthiyaṃ saṅkārakūṭesu tāva pilotikaṃ pariyesituṃ āraddho. तो कुलपुत्र देखील पात्र-चीवर शोधत असताना राजा बिंबिसाराकडे गेला नाही, किंवा तक्षशिलेहून आलेल्या पादचारी व्यापाऱ्यांकडेही गेला नाही. त्याच्या मनात असा विचार आला की - "मला कोंबड्याप्रमाणे इकडेतिकडे आवडणारे-नावडणारे शोधत पात्र-चीवर शोधणे योग्य नाही. मी या मोठ्या नगराला सोडून पाणवठे, स्मशान, कचऱ्याचे ढीग आणि गल्ल्यांमध्ये शोध घेईन." असा विचार करून त्याने गल्लीतील कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यांमध्ये सर्वप्रथम चिंध्या (पिलोतिक/जीर्ण वस्त्र) शोधण्यास सुरुवात केली. Jīvitā voropesīti etasmiṃ saṅkārakūṭe pilotikaṃ olokentaṃ vibbhantā taruṇavacchā gāvī upadhāvitvā siṅgena vijjhitvā ghātesi. Chātakajjhatto kulaputto ākāseyeva āyukkhayaṃ patvā patito. Saṅkāraṭṭhāne adhomukhaṭṭhapitā suvaṇṇapaṭimā viya ahosi, kālaṅkato ca pana avihābrahmaloke nibbatti, nibbattamattova arahattaṃ pāpuṇi. Avihābrahmaloke kira nibbattamattāva satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vuttañhetaṃ – "जीवितापासून वंचित केले" म्हणजे - त्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर चिंध्या शोधत असलेल्या पुक्कुसाति कुलपुत्राला एका बिथरलेल्या, तरुण वासरू असलेल्या गायीने धावून येत शिंगाने मारून ठार केले. भुकेने व्याकुळ झालेला तो कुलपुत्र हवेतच (उभा असतानाच) आयुष्य संपवून खाली पडला. कचऱ्याच्या ठिकाणी पालथी घातलेल्या सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे तो पडला होता. मृत्यूनंतर तो अविहा ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला आणि उत्पन्न होताच त्याने अरहंतपद प्राप्त केले. असे म्हटले जाते की, अविहा ब्रह्मलोकात उत्पन्न होताच सात जणांनी अरहंतपद प्राप्त केले होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे - ‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ. "अविहा ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेले, क्लेशांपासून मुक्त झालेले, राग आणि द्वेष नष्ट झालेले आणि जगातील तृष्णेला पार केलेले सात भिक्खू आहेत." Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ; Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccaguṃ. "ते कोण आहेत ज्यांनी क्लेशांच्या चिखलाला आणि पार करण्यास अत्यंत कठीण अशा मृत्यूच्या क्षेत्राला पार केले? आणि मानवी देह सोडून दिव्य योगाला (देवलोकाला) प्राप्त झाले?" Upako [Pg.217] palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo; Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.50, 105); "उपका, पलगंड आणि पुक्कुसाति हे तिघे; आणि भद्दिअ, खंडदेव, बाहुरग्गि आणि सिंगिय; हे (सात जण) मानवी देह सोडून दिव्य योगाला प्राप्त झाले." Bimbisāropi ‘‘mayhaṃ sahāyo mayā pesitasāsanamattaṃ vācetvā hatthagataṃ rajjaṃ pahāya ettakaṃ addhānaṃ āgato, dukkaraṃ kataṃ kulaputtena, pabbajitasakkārena taṃ sakkarissāmī’’ti ‘‘pariyesatha me sahāyaka’’nti tattha tattha pesesi. Pesitā taṃ addasaṃsu saṅkāraṭṭhāne patitaṃ, disvā āgamma rañño ārocesuṃ. Rājā gantvā kulaputtaṃ disvā – ‘‘na vata, bho, labhimhā sahāyakassa sakkāraṃ kātuṃ, anātho me jāto sahāyako’’ti. Paridevitvā kulaputtaṃ mañcakena gaṇhāpetvā yuttokāse ṭhapetvā anupasampannassa sakkāraṃ kātuṃ jānanābhāvena nhāpakakappakādayo pakkosāpetvā kulaputtaṃ sīsaṃ nhāpetvā suddhavatthāni nivāsāpetvā rājavesena alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikaṃ āropetvā sabbatāḷāvacaragandhamālādīhi pūjaṃ karonto nagarā nīharitvā bahūhi gandhakaṭṭhehi mahācitakaṃ kāretvā kulaputtassa sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ patiṭṭhapesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. बिंबिसारनेही, "माझा मित्र (पुक्कुसाति राजा) माझ्याद्वारे पाठवलेला केवळ संदेश वाचून, हातात आलेले राज्य सोडून एवढ्या लांबच्या प्रवासाने आला. या कुलपुत्राने अत्यंत कठीण कार्य केले आहे. मी प्रव्रजित व्यक्तीला शोभेल अशा आदराने त्याचा सत्कार करीन," असे म्हणून "माझ्या मित्राचा शोध घ्या," अशी आज्ञा देऊन ठिकठिकाणी दूत पाठवले. पाठवलेल्या दूतांनी त्याला कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर पडलेले पाहिले. त्यांनी पाहून परत येऊन राजाला सांगितले. राजाने तेथे जाऊन त्या कुलपुत्राला पाहिले आणि "अरेरे! आम्हाला आमच्या मित्राचा सत्कार करण्याची संधी मिळाली नाही, माझा मित्र अनाथ (निराधार) होऊन मरण पावला," असा विलाप केला. विलाप करून त्याने त्या कुलपुत्राला खाटेवरून उचलून घेतले आणि योग्य ठिकाणी ठेवून, अनुपसंपन्न (दीक्षा न घेतलेल्या) व्यक्तीचा सत्कार कसा करावा हे माहित नसल्यामुळे, न्हावी व स्नान घालणाऱ्यांना बोलावले. त्या कुलपुत्राचे डोके धुवून, त्याला स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून, राजाच्या वेषात सजवून, सोन्याच्या पालखीत बसवले. सर्व प्रकारची वाद्ये, सुगंध आणि फुलांच्या माळांनी पूजा करत त्याला नगराबाहेर नेले. अनेक सुगंधी लाकडांनी मोठी चिता रचून त्या कुलपुत्राचे अंत्यसंस्कार केले आणि त्याचे धातू (अस्थी अवशेष) घेऊन एक चैत्य स्थापन केला. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे." Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. धातुविभंगसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 11. Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā ११. सच्चविभंगसुत्ताचे वर्णन. 371. Evaṃ me sutanti saccavibhaṅgasuttaṃ. Tattha ācikkhanāti idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ nāma…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ nāmāti. Sesapadesupi eseva nayo. Apicettha paññāpanā nāma dukkhasaccādīnaṃ ṭhapanā. Āsanaṃ ṭhapento hi āsanaṃ paññapetīti vuccati. Paṭṭhapanāti paññāpanā. Vivaraṇāti vivaṭakaraṇā. Vibhajanāti vibhāgakiriyā. Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṃ. ३७१. "एवं मे सुतं" हे सच्चविभंगसुत्त आहे. त्यामध्ये "आचिक्खना" (सांगणे) म्हणजे सुरुवातीपासून "हे दुःख आर्यसत्य आहे... पे... ही दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य आहे" असे सांगणे होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. तसेच, येथे "पञ्ञापना" (प्रज्ञापना) म्हणजे दुःखसत्य इत्यादींची मांडणी करणे होय. कारण, जगात आसन मांडणाऱ्याला "आसन प्रज्ञापित करतो" (आसनं पञ्ञापेति) असे म्हटले जाते. "पट्ठपना" (प्रस्थापना) म्हणजे प्रज्ञापना (मांडणी). "विवरणा" म्हणजे उघड करणे. "विभजना" म्हणजे विभागणी करणे. "उत्त्तानीकम्म" म्हणजे स्पष्ट करणे (प्रकट करणे). Anuggāhakāti [Pg.218] āmisasaṅgahena dhammasaṅgahenāti dvīhipi saṅgahehi anuggāhakā. Janetāti janikā mātā. Āpādetāti posetā. Posikamātā viya moggallānoti dīpeti. Janikamātā hi nava vā dasa vā māse loṇambilādīni pariharamānā kucchiyā dārakaṃ dhāretvā kucchito nikkhantaṃ posikamātaraṃ dhātiṃ paṭicchāpeti. Sā khīranavanītādīhi dārakaṃ posetvā vaḍḍheti, so vuddhimāgamma yathāsukhaṃ vicarati. Evameva sāriputto attano vā paresaṃ vā santike pabbajite dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhanto gilāne paṭijagganto kammaṭṭhāne yojetvā sotāpannabhāvaṃ ñatvā apāyabhayehi vuṭṭhitakālato paṭṭhāya – ‘‘idāni paccattapurisakārena uparimagge nibbattessantī’’ti tesu anapekkho hutvā aññe nave nave ovadati. Mahāmoggallānopi attano vā paresaṃ vā santike pabbajite tatheva saṅgaṇhitvā kammaṭṭhāne yojetvā heṭṭhā tīṇi phalāni pattesupi anapekkhataṃ na āpajjati. Kasmā? Evaṃ kirassa hoti – vuttaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti…pe… appamattakampi muttaṃ… kheḷo… pubbo… lohitaṃ duggandhaṃ hoti, evameva kho ahaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghatamattampī’’ti (a. ni. 1.320-321). Tasmā yāva arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva tesu anapekkhataṃ anāpajjitvā arahattaṃ pattesuyeva āpajjatīti. Tenāha bhagavā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā, evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti. Pahotīti sakkoti. "अनुग्गाहका" (अनुग्राहक) म्हणजे आमिष-संग्रह (भौतिक साहाय्य) आणि धम्म-संग्रह (धम्म साहाय्य) या दोन्ही संग्रहांद्वारे अनुग्रह करणारे. "जनेत्ता" म्हणजे जन्म देणारी माता. "आपादेता" म्हणजे पालनपोषण करणारी. मोग्गल्लान हे पालनपोषण करणाऱ्या मातेसारखे (धायमातेसारखे) आहेत, हे येथे दर्शवले आहे. कारण, जन्म देणारी माता नऊ किंवा दहा महिने खारट, आंबट इत्यादी पदार्थ टाळून गर्भात मुलाला वाढवते आणि गर्भातून जन्म झाल्यावर त्याला पालनपोषण करणाऱ्या धायमातेकडे सोपवते. ती धायमाता दूध, लोणी इत्यादींनी त्या मुलाचे संगोपन करून त्याला मोठे करते, आणि तो मोठा झाल्यावर आपल्या इच्छेनुसार सुखाने वावरतो. त्याचप्रमाणे, सारिपुत्त स्वतःच्या किंवा इतरांच्या जवळ प्रव्रजित झालेल्यांना दोन्ही प्रकारच्या संग्रहांनी साहाय्य करत, आजारी लोकांची सेवा करत, त्यांना कर्मस्थानात (विपश्यनेत) युक्त करून, ते सोतापन्न (स्रोतापन्न) झाल्याचे जाणून, अपाय-भयातून (दुर्गतीच्या भयातून) मुक्त झाल्यापासून—"आता हे स्वतःच्या पुरुषार्थाने पुढील मार्गांवर आरूढ होतील" असा विचार करून त्यांच्याविषयी निश्चिंत (अपेक्षाविरहित) होतात आणि इतर नवीन-नवीन भिक्खूंना उपदेश करतात. महामोग्गल्लान देखील स्वतःच्या किंवा इतरांच्या जवळ प्रव्रजित झालेल्यांना त्याचप्रमाणे साहाय्य करून, कर्मस्थानात युक्त करून, त्यांनी खालील तीन फळे प्राप्त केली असली तरीही त्यांच्याविषयी निश्चिंत होत नाहीत. का? कारण त्यांचा असा विचार असतो—भगवंतांनी म्हटले आहे—"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे अगदी थोडीशी विष्ठा देखील दुर्गंधीयुक्त असते... पे... अगदी थोडेसे मूत्र... लाळ... पू... रक्त दुर्गंधीयुक्त असते, त्याचप्रमाणे भिक्खूंनो, मी अगदी थोड्या काळाच्या अस्तित्वाचीही (भवाचीही) प्रशंसा करत नाही, अगदी चुटकी वाजवण्याइतक्या काळासाठीही नाही." म्हणूनच, जोपर्यंत ते अरहंतपद प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत ते त्यांच्याविषयी निश्चिंत होत नाहीत, तर अरहंतपद प्राप्त झाल्यावरच निश्चिंत होतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे जन्म देणारी माता असते, त्याप्रमाणे सारिपुत्त आहेत. ज्याप्रमाणे जन्मलेल्या बालकाचे पालनपोषण करणारी धायमाता असते, त्याप्रमाणे मोग्गल्लान आहेत. भिक्खूंनो, सारिपुत्त स्रोतापत्ती-फळात विनीत करतात, तर मोग्गल्लान उत्तम अर्थात (अरहंतपदात)." "पहोति" म्हणजे समर्थ असणे. Dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhañāṇaṃ, tathā dukkhasamudaye. Dukkhanirodhe savanapaṭivedhañāṇanti vaṭṭati, tathā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya. Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena, kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā, kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi cete pubbabhāge nānācittesu, maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Tatra hi micchāsaṅkappacetanāya samugghātako ekova saṅkappo labbhati, na nānā labbhati[Pg.219]. Sammāvācādayopi pubbabhāge nānācittesu, vuttanayeneva maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana saccakathā visuddhimagge ca sammādiṭṭhisutte (ma. ni. 1.89 ādayo) ca vuttāyevāti. "दुक्खे ञाणं" (दुःखाचे ज्ञान) म्हणजे श्रवणज्ञान, संमसनज्ञान (मननज्ञान) आणि प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कारज्ञान) होय. तसेच "दुःखसमुदय" (दुःखाचे कारण) याविषयीचे ज्ञान होय. "दुःखनिरोध" (दुःखाचा निरोध) याविषयी श्रवणज्ञान आणि प्रतिवेधज्ञान असे म्हणणे योग्य आहे. तसेच "दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा" (दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग) याविषयीही समजावे. "नेक्खम्मसंकप्प" (नैष्क्रम्य संकल्प) इत्यादींमध्ये—कामभोगाच्या विरुद्ध असल्यामुळे, किंवा कामभोगापासून मुक्त झाल्यामुळे, किंवा कामभोगाचे मनन करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे, किंवा कामभोगाचा नाश व शमन करत असताना उत्पन्न झाल्यामुळे, किंवा कामभोगापासून विलग झालेल्या मार्गाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे याला "नेक्खम्मसंकप्प" म्हणतात. उर्वरित दोन पदांमध्येही (अव्यापाद संकल्प आणि अविहिंसा संकल्प) हाच नियम समजावा. हे सर्व पूर्वभागात वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात, परंतु मार्गक्षणी एकाच चित्तात प्राप्त होतात. कारण तेथे मिथ्या संकल्पाच्या चेतनेचा समूळ नाश झाल्यामुळे एकच संकल्प प्राप्त होतो, वेगवेगळे संकल्प प्राप्त होत नाहीत. सम्यक वाचा इत्यादी देखील पूर्वभागात वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात आणि सांगितलेल्या पद्धतीनेच मार्गक्षणी एकाच चित्तात प्राप्त होतात. हा येथे संक्षिप्त सारांश आहे; सविस्तरपणे "सच्चकथा" (सत्यकथा) विसुद्धिमग्ग आणि सम्मादिट्ठिसुत्तात सांगितलेलीच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमधील Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सच्चविभंगसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā १२. दक्खिणाविभंगसुत्ताचे वर्णन. 376. Evaṃ me sutanti dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ. Tattha mahāpajāpati gotamīti gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño aggamahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā mahāpajāpatīti nāmaṃ akaṃsu. Idha pana gottena saddhiṃ saṃsanditvā mahāpajāpatigotamīti vuttaṃ. Navanti ahataṃ. Sāmaṃ vāyitanti na sahattheneva vāyitaṃ, ekadivasaṃ pana dhātigaṇaparivutā sippikānaṃ vāyanaṭṭhānaṃ āgantvā vemakoṭiṃ gahetvā vāyanākāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ३७६. "एवं मे सुतं" हे दक्खिणाविभंगसुत्त आहे. त्यामध्ये "महापजापति गोतमी" यातील "गोतमी" हे गोत्र आहे. तिच्या नामकरणाच्या दिवशी, सत्कार प्राप्त झालेल्या ब्राह्मणांनी तिच्या लक्षणांची समृद्धी पाहून भविष्य वर्तवले—"जर हिला मुलगी झाली, तर ती चक्रवर्ती राजाची पट्टराणी होईल. जर मुलगा झाला, तर तो चक्रवर्ती राजा होईल. दोन्ही प्रकारे हिची प्रजा (संतती) खूप मोठी होईल." त्यानंतर त्यांनी तिचे नाव "महापजापति" असे ठेवले. परंतु येथे गोत्रासह जोडून "महापजापतिगोतमी" असे म्हटले आहे. "नवं" म्हणजे कोरे (न वापरलेले वस्त्र). "सामं वायितं" (स्वतः विणलेले) म्हणजे केवळ स्वतःच्या हाताने विणलेले नाही, तर एके दिवशी धायमातांच्या समूहाने वेढलेली असताना ती विणकरांच्या विणण्याच्या ठिकाणी गेली आणि तिने मागाचे टोक हातात धरून विणल्यासारखे केले. त्याचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. Kadā pana gotamiyā bhagavato dussayugaṃ dātuṃ cittaṃ uppannanti. Abhisambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilapuraṃ āgatakāle. Tadā hi piṇḍāya paviṭṭhaṃ satthāraṃ gahetvā suddhodanamahārājā sakaṃ nivesanaṃ pavesesi, atha bhagavato rūpasobhaggaṃ disvā mahāpajāpatigotamī cintesi – ‘‘sobhati vata me puttassa attabhāvo’’ti. Athassā balavasomanassaṃ uppajji. Tato cintesi – ‘‘mama puttassa ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasantassa antamaso mocaphalamattampi mayā dinnakameva ahosi, idānipissa cīvarasāṭakaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Imasmiṃ kho pana rājagehe bahūni mahagghāni vatthāni atthi, tāni maṃ na tosenti, sahatthā katameva maṃ toseti, sahatthā katvā dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi. पण, महाप्रजापती गौतमीच्या मनात भगवंतांना वस्त्रजोडी दान करण्याचा विचार कधी उत्पन्न झाला? संबोधी प्राप्त केल्यानंतर पहिल्यांदा कपिलवस्तूला परत आल्याच्या वेळी. कारण त्यावेळी, पिंडाचारासाठी प्रवेश केलेल्या शास्त्यांना (बुद्धांना) सोबत घेऊन महाराज शुद्धोदनाने आपल्या राजवाड्यात प्रवेश करवला. त्यानंतर भगवंतांचे रूपसौंदर्य पाहून महाप्रजापती गौतमीने विचार केला—'माझ्या पुत्राचे शरीर खरोखर किती शोभून दिसत आहे!' त्यानंतर तिच्या मनात तीव्र सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न झाले. त्यानंतर तिने विचार केला—'माझा पुत्र एकोणतीस वर्षे गृहस्थाश्रमात राहत असताना, मी त्याला अगदी केळीचे एक फळसुद्धा स्वतः दिलेले नव्हते. आता मी त्याला चीवर-वस्त्र दान करीन.' 'या राजवाड्यात अनेक मौल्यवान वस्त्रे आहेत, पण ती मला संतुष्ट करत नाहीत. माझ्या स्वतःच्या हाताने तयार केलेले वस्त्रच मला संतुष्ट करेल. म्हणून मी स्वतःच्या हाताने वस्त्र तयार करून दान करीन,' असा विचार तिने मनात आणला. Athantarāpaṇā [Pg.220] kappāsaṃ āharāpetvā sahattheneva pisitvā pothetvā sukhumasuttaṃ kantitvā antovatthusmiṃyeva sālaṃ kārāpetvā sippike pakkosāpetvā sippikānaṃ attano paribhogakhādanīyabhojanīyameva datvā vāyāpesi, kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṃ aggahesi. Niṭṭhitakāle sippikānaṃ mahāsakkāraṃ katvā dussayugaṃ gandhasamugge pakkhipitvā vāsaṃ gāhāpetvā – ‘‘mayhaṃ puttassa cīvarasāṭakaṃ gahetvā gamissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā maggaṃ paṭiyādāpesi, vīthiyo sammajjitvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā dhajapaṭākā ussāpetvā rājagharadvārato paṭṭhāya yāva nigrodhārāmā maggaṃ paṭiyādāpetvā pupphābhikiṇṇaṃ akaṃsu. Mahāpajāpatipi sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā dhātigaṇaparivutā samuggaṃ sīse ṭhapetvā bhagavato santikaṃ gantvā idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugantiādimāha. त्यानंतर बाजारातून कापूस मागवून, स्वतःच्या हाताने तो पिंजून व साफ करून, बारीक सूत कातून, राजवाड्याच्या आवारातच विणकामाची शाळा तयार करून आणि विणकरांना बोलावून, त्यांना स्वतःच्या उपभोगाचे उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थ देऊन त्यांच्याकडून वस्त्र विणवून घेतले. वेळोवेळी दाईंच्या समूहासह जाऊन तिने स्वतः मागाची दोरी धरली. वस्त्र विणून पूर्ण झाल्यावर विणकरांचा मोठा सत्कार करून, ती वस्त्रजोडी सुगंधी पेटीत ठेवून आपल्या निवासस्थानी आणली आणि 'मी माझ्या पुत्रासाठी चीवर-वस्त्र घेऊन जाईन,' असे राजाला सांगितले. राजाने रस्ता तयार करवला; रस्ते झाडून स्वच्छ केले, पूर्णघट ठेवले, ध्वज व पताका उभारल्या आणि राजवाड्याच्या दारापासून ते निग्रोधाराम विहारापर्यंतचा रस्ता सजवून त्यावर फुले पसरवली. महाप्रजापती गौतमीनेही सर्व अलंकार परिधान करून, दाईंच्या समूहासह ती सुगंधी पेटी डोक्यावर ठेवून भगवंतांच्या जवळ जाऊन, 'भंते, ही माझी नवीन वस्त्रजोडी आहे...' इत्यादी शब्द म्हटले. Dutiyampi khoti ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti vutte – ‘‘pahomahaṃ, bhante, dussakoṭṭhāgārato bhikkhusatassāpi bhikkhusahassassāpi bhikkhusatasahassassāpi cīvaradussāni dātuṃ, idaṃ pana me bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ, taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātū’’ti nimantayamānā āha. Evaṃ yāvatatiyaṃ yāci, bhagavāpi paṭikkhipiyeva. दुसऱ्यांदाही जेव्हा भगवंतांनी 'गौतमी, हे संघाला दान कर' असे म्हटले, तेव्हा तिने विनंती करत म्हटले—'भंते, मी माझ्या वस्त्रभांडारातून शंभर भिक्षूंना, हजार भिक्षूंना किंवा lakh भिक्षूंनाही चीवर-वस्त्रे दान करण्यास समर्थ आहे. परंतु, हे वस्त्र मी स्वतः भगवंतांना उद्देशून सूत कातले आहे आणि स्वतः विणले आहे. म्हणून, भंते, भगवंतांनी माझ्या या वस्त्राचा स्वीकार करावा.' अशा प्रकारे तिने तीन वेळा याचना केली, पण भगवंतांनी प्रत्येक वेळी ती नाकारलीच. Kasmā pana bhagavā attano diyyamānaṃ bhikkhusaṅghassa dāpetīti? Mātari anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘imissā maṃ ārabbha pubbacetanā muñcacetanā paracetanāti tisso cetanā uppannā, bhikkhusaṅghampissā ārabbha uppajjantu, evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya pavattissantī’’ti. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘saṅghe dinnaṃ mahapphalanti tasmā evaṃ vutta’’nti. So vattabbo – ‘‘kiṃ tvaṃ satthu dinnato saṅghe dinnaṃ mahapphalataraṃ vadasī’’ti āma vadāmīti. Suttaṃ āharāti. Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cāti. Kiṃ panassa suttassa ayameva atthoti? Āma ayamevāti. Yadi evaṃ ‘‘tena hānanda, vighāsādānaṃ pūvaṃ dehī’’ti ca (pāci. 269) ‘‘tena hi tva, kaccāna, vighāsādānaṃ guḷaṃ dehī’’ti (mahāva. 284) ca vacanato vighāsādānaṃ dinnaṃ mahapphalatarañca bhaveyya. Evampi hi ‘‘satthā attano diyyamānaṃ [Pg.221] dāpetī’’ti. Rājarājamahāmattādayopi attano āgataṃ paṇṇākāraṃ hatthigopakādīnaṃ dāpenti, te rājādīhi mahantatarā bhaveyyuṃ. Tasmā mā evaṃ gaṇha – पण भगवंत स्वतःला दिले जाणारे दान भिक्षुसंघाला देण्यास का सांगत आहेत? मातेवर अनुकंपा करण्यासाठी. भगवंतांच्या मनात असा विचार आला होता—'हिच्या मनात माझ्याविषयी पूर्वचेतना, मुंचनचेतना आणि अपरचेतना अशा तीन चेतना उत्पन्न झाल्या आहेत. भिक्षुसंघाला उद्देशूनही तिच्या मनात या चेतना उत्पन्न व्हाव्यात. अशा प्रकारे तिच्या या सहा चेतना एकत्र होऊन दीर्घकाळापर्यंत तिच्या हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतील.' पण वितंडवादी म्हणतो—'संघाला दिलेले दान महाफळ देणारे असते, म्हणूनच असे म्हटले आहे.' त्याला विचारले पाहिजे—'शास्त्यांना (बुद्धांना) दिलेल्या दानापेक्षा संघाला दिलेले दान अधिक महाफळ देणारे असते, असे तू म्हणतोस का?' 'होय, मी असेच म्हणतो,' असे वितंडवादी म्हणतो. 'तर मग सूत्र सादर कर.' 'गौतमी, संघाला दान कर; संघात दान दिले असता माझीही पूजा होईल आणि संघाचीही.' 'पण या सूत्राचा हाच अर्थ आहे का?' 'होय, हाच अर्थ आहे,' असे तो म्हणतो. जर असे असेल, तर 'आनंदा, उष्टे खाणाऱ्यांना पुआ (गोड भाकरी) दे' आणि 'काच्चायन, उष्टे खाणाऱ्यांना गूळ दे' या वचनांनुसार उष्टे खाणाऱ्यांना दिलेले दान अधिक महाफळ देणारे ठरेल! कारण अशा प्रकारेही 'शास्ते स्वतःला मिळालेले दान इतरांना देण्यास सांगतात.' राजे आणि महामात्य इत्यादी लोकही स्वतःला मिळालेली भेटवस्तू हत्ती पाळणाऱ्यांना किंवा सेवकांना देतात, तर मग ते सेवक राजांपेक्षा मोठे ठरतील का? म्हणून असा चुकीचा अर्थ घेऊ नकोस— ‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso vā vijjati; Yamāhuneyyānamaggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. – या लोकात किंवा परलोकात बुद्धांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा त्यांच्या समान कोणीही अस्तित्वात नाही; जे आहुनेय्य (पूजनीय) व्यक्तींमध्ये अग्रस्थानी पोहोचलेले आहेत आणि पुण्य इच्छिणाऱ्या व विपुल फळाचा शोध घेणाऱ्यांसाठी (सर्वश्रेष्ठ आहेत). Vacanato hi satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthi. Evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissantīti sandhāya yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi. या वचनानुसार, शास्त्यांपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणीही दक्षिणेय्य (दान स्वीकारण्यास योग्य) नाही. अशा प्रकारे तिच्या सहा चेतना एकत्र होऊन दीर्घकाळापर्यंत तिच्या हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतील, हा हेतू मनात ठेवून, तीन वेळा नकार देऊन भगवंतांनी ते दान संघाला देण्यास लावले. Pacchimāya janatāya saṅghe cittīkārajananatthaṃ cāpi evamāha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, mayhaṃ pana sāsanaṃ bhikkhusaṅghe patiṭṭhahissati, pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ janetū’’ti yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi. Evañhi sati – ‘‘satthā attano diyyamānampi saṅghassa dāpesi, saṅgho nāma dakkhiṇeyyo’’ti pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ uppādetvā cattāro paccaye dātabbe maññissati, saṅgho catūhi paccayehi akilamanto buddhavacanaṃ uggahetvā samaṇadhammaṃ karissati. Evaṃ mama sāsanaṃ pañca vassasahassāni ṭhassatīti. ‘‘Paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti vacanatopi cetaṃ veditabbaṃ ‘‘satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī’’ti. Na hi ānandattherassa mahāpajāpatiyā āghāto vā veraṃ vā atthi. Na thero – ‘‘tassā dakkhiṇā mā mahapphalā ahosī’’ti icchati. Paṇḍito hi thero bahussuto sekkhapaṭisambhidāpatto, so satthu dinnassa mahapphalabhāve sampassamānova paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavāti gahaṇatthaṃ yāci. तसेच, भावी पिढीच्या मनात संघाविषयी आदरभाव उत्पन्न व्हावा, म्हणूनही भगवंतांनी असे म्हटले. भगवंतांच्या मनात असा विचार आला होता—'मी दीर्घकाळ राहणार नाही, पण माझे शासन भिक्षुसंघात प्रतिष्ठित राहील. भावी पिढीने संघाविषयी आदर बाळगावा.' म्हणून तीन वेळा नकार देऊन त्यांनी ते दान संघाला देण्यास लावले. कारण असे झाल्यावर—'शास्त्यांनी स्वतःला दिले जाणारे दानही संघाला देण्यास लावले, म्हणून संघ हा खरोखरच दक्षिणेय्य आहे,' असा विचार करून भावी पिढी संघाविषयी आदर बाळगेल आणि चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज्य) दान करणे आपले कर्तव्य समजेल. संघ या चार प्रत्ययांच्या अभावामुळे त्रस्त न होता बुद्धवचनांचे अध्ययन करेल आणि श्रमणधर्माचे आचरण करेल. अशा प्रकारे माझे शासन पाच हजार वर्षे टिकून राहील. 'भंते, भगवंतांनी स्वीकार करावा,' या वचनावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, शास्त्यांपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणीही दक्षिणेय्य नाही. कारण स्थविर आनंदांच्या मनात महाप्रजापती गौतमीविषयी कोणताही द्वेष किंवा वैर नव्हते. 'तिचे दान महाफळ देणारे ठरू नये,' अशी स्थविरांची मुळीच इच्छा नव्हती. स्थविर हे पंडित, बहुश्रुत आणि शैक्ष-प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेले होते. शास्त्यांना दिलेल्या दानाचे महाफळ उत्तम प्रकारे जाणूनच त्यांनी 'भंते, भगवंतांनी स्वीकार करावा,' अशी वस्त्र स्वीकारण्यासाठी विनंती केली होती. Puna vitaṇḍavādī āha – ‘‘saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vacanato satthā saṅghapariyāpanno vāti. So vattabbo – ‘‘jānāsi pana tvaṃ kati saraṇāni, kati aveccappasādā’’ti jānanto tīṇīti vakkhati, tato vattabbo – tava laddhiyā satthu saṅghapariyāpannattā dveyeva honti. Evaṃ sante ca – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi [Pg.222] tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada’’nti (mahāva. 34) evaṃ anuññātā pabbajjāpi upasampadāpi na ruhati. Tato tvaṃ neva pabbajito asi, na gihi. Sammāsambuddhe ca gandhakuṭiyaṃ nisinne bhikkhū uposathampi pavāraṇampi saṅghakammānipi karonti, tāni satthu saṅghapariyāpannattā kuppāni bhaveyyuṃ, na ca honti. Tasmā na vattabbametaṃ ‘‘satthā saṅghapariyāpanno’’ti. पुन्हा वितंडवादी म्हणाला— 'संघाला दान दिले असता माझेही आणि संघाचेही पूजन होईल' या वचनावरून शास्ता (बुद्ध) संघातच समाविष्ट आहेत. त्याला असे विचारावे— 'पण तुला माहित आहे का की शरण किती आहेत आणि अवेच्चप्पसाद (अढळ श्रद्धा) किती आहेत?' जाणणारा तो 'तीन' असे उत्तर देईल. त्यावर त्याला म्हणावे— 'तुझ्या मतानुसार शास्ता संघात समाविष्ट असल्यामुळे शरण केवळ दोनच ठरतील. आणि असे झाले असता, "भिक्खूंनो, मी या तीन शरणगमनांद्वारे प्रवज्जा आणि उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो" अशा प्रकारे अनुमती दिलेली प्रवज्जा आणि उपसंपदा देखील सिद्ध होणार नाही. त्यामुळे तू प्रवज्जितही नाहीस आणि गृहस्थही नाहीस. तसेच, सम्यक्संबुद्ध गंधकुटीमध्ये बसलेले असताना भिक्खू उपोसथ, पवारणा आणि संघकर्मे करतात; जर शास्ता संघात समाविष्ट असते, तर ती सर्व कर्मे अमान्य (बाधित) ठरली असती, पण तसे होत नाही. म्हणून "शास्ता संघात समाविष्ट आहेत" असे म्हणणे योग्य नाही.' 377. Āpādikāti saṃvaḍḍhikā, tumhākaṃ hatthapādesu hatthapādakiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nhāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpati attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Iti mahāpajāpatiyā bahūpakārataṃ kathetvā idāni tathāgatassa bahūpakārataṃ dassento bhagavāpi, bhantetiādimāha. Tattha bhagavantaṃ, bhante, āgammāti bhagavantaṃ paṭicca nissāya sandhāya. ३७७. 'आपादिका' म्हणजे वाढवणारी (मोठे करणारी). 'तुमचे हात-पाय स्वतःचे काम करण्यास असमर्थ असताना, हाता-पायांची वाढ करून (काळजी घेऊन) सांभाळणारी' असा याचा अर्थ आहे. 'पोसिका' म्हणजे दिवसातून दोन-तीन वेळा अंघोळ घालून, जेवू घालून आणि पाजून तुमचे पालनपोषण करणारी. 'स्तनपान करवले' म्हणजे नंदकुमार हे बोधिसत्त्वांपेक्षा काही दिवसांनी लहान होते. त्यांचा जन्म झाल्यावर महाप्रजापती गोतमींनी आपल्या पुत्राला दाईच्या स्वाधीन केले आणि स्वतः बोधिसत्त्वांच्या दाईचे कर्तव्य पार पाडत त्यांना आपले स्तनपान करवले. त्याचा संदर्भ देऊन स्थविरांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) असे म्हटले. अशा प्रकारे महाप्रजापतींचे मोठे उपकार सांगून, आता तथागतांचे मोठे उपकार दर्शवण्यासाठी त्यांनी 'भगवंतही, भंते!' इत्यादी म्हटले. तेथे 'भगवंतांना अनुसरून, भंते!' म्हणजे भगवंतांवर अवलंबून राहून, त्यांचा आश्रय घेऊन, त्यांना उद्देशून होय. 378. Atha bhagavā dvīsu upakāresu atirekataraṃ anumodanto evametantiādimāha. Tattha yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgammāti yaṃ ācariyapuggalaṃ antevāsikapuggalo āgamma. Imassānanda, puggalassa iminā puggalenāti imassa ācariyapuggalassa iminā antevāsikapuggalena. Na suppaṭikāraṃ vadāmīti paccūpakāraṃ na sukaraṃ vadāmi, abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati, iriyāpathe vā kappento tadabhimukho vanditvā gacchati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ vā disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikammaṃ nāma. Cīvarādīsu cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlikampi pañcasatamūlikampi sahassamūlikampi detiyeva[Pg.223]. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Kiṃ bahunā, catūhi paṇītapaccayehi cakkavāḷantaraṃ pūretvā sinerupabbatena kūṭaṃ gahetvā dentopi ācariyassa anucchavikaṃ kiriyaṃ kātuṃ na sakkotiyeva. ३७८. त्यानंतर भगवंतांनी दोन्ही बाजूंच्या उपकारांची अत्यंत प्रशंसा करत 'हे असेच आहे' इत्यादी म्हटले. तेथे 'आनंदा, जो मनुष्य ज्या मनुष्याला अनुसरून' म्हणजे ज्या आचार्य-व्यक्तीला अनुसरून अंतेवासिक (शिष्य) व्यक्ती. 'या मनुष्याला या मनुष्याकडून' म्हणजे या आचार्य-व्यक्तीला या अंतेवासिक-व्यक्तीकडून. 'प्रत्युपकार करणे सोपे नाही असे मी म्हणतो' म्हणजे प्रत्युपकार करणे सुलभ नाही असे मी सांगतो. अभिवादन इत्यादींमध्ये, आचार्यांना पाहून अभिवादन करणे म्हणजे 'अभिवादन' होय. किंवा ज्या देशात आचार्य राहतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, आपल्या शारीरिक हालचाली करताना त्यांना वंदन करून जाणे, वंदन करून बसणे, वंदन करून झोपणे. आचार्यांना दुरूनच पाहून उठून उभे राहणे आणि सामोरे जाणे म्हणजे 'प्रत्युत्थान' (पच्चुठ्ठान) होय. आचार्यांना पाहून हात जोडून, ते डोक्यावर ठेवून आचार्यांना नमस्कार करणे, किंवा ते ज्या दिशेला राहतात त्या दिशेकडे तोंड करून तसेच नमस्कार करणे, चालताना, उभे असताना किंवा बसलेले असतानाही हात जोडून नमस्कार करणे, याला 'अंजलिकर्म' म्हणतात. योग्य ते आदरयुक्त कृत्य करणे म्हणजे 'सामीचिकर्म' होय. चीवर इत्यादींमध्ये, चीवर देताना कोणतेही सामान्य चीवर न देता, शंभर मूल्य असलेले, पाचशे मूल्य असलेले किंवा हजार मूल्य असलेले मौल्यवान चीवरच दिले जाते. पिंडपात इत्यादींमध्येही हाच नियम समजावा. अधिक काय सांगावे, चार उत्कृष्ट प्रत्ययांनी (गरजांनी) संपूर्ण चक्रवाळ भरून, सुमेरू पर्वताएवढा ढीग करून जरी दान दिले, तरी आचार्यांच्या योग्य असा प्रत्युपकार करण्यास कोणी समर्थ होऊ शकत नाही. 379. Cuddasa kho panimāti kasmā ārabhi? Idaṃ suttaṃ pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ ārabbha samuṭṭhitaṃ. Ānandattheropi ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti pāṭipuggalikadakkhiṇaṃyeva samādapeti, cuddasasu ca ṭhānesu dinnadānaṃ pāṭipuggalikaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Ayaṃ paṭhamāti ayaṃ dakkhiṇā guṇavasenapi paṭhamā jeṭṭhakavasenapi. Ayañhi paṭhamā aggā jeṭṭhikā, imissā dakkhiṇāya pamāṇaṃ nāma natthi. Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva, sesā paramadakkhiṇabhāvaṃ na pāpuṇanti. Bāhirake kāmesu vītarāgeti kammavādikiriyavādimhi lokiyapañcābhiññe. Puthujjanasīlavanteti puthujjanasīlavā nāma gosīladhātuko hoti, asaṭho amāyāvī paraṃ apīḷetvā dhammena samena kasiyā vā vaṇijjāya vā jīvikaṃ kappetā. Puthujjanadussīleti puthujjanadussīlā nāma kevaṭṭamacchabandhādayo paraṃ pīḷāya jīvikaṃ kappetā. ३७९. 'हे चौदा (प्रातिपुद्गलिक दान)' हा उपदेश कशासाठी सुरू केला? हे सुत्त प्रातिपुद्गलिक (वैयक्तिक) दानाचा संदर्भ घेऊन उत्पन्न झाले आहे. स्थविर आनंदांनी देखील 'भंते, भगवंतांनी हे स्वीकारावे' असे म्हणून प्रातिपुद्गलिक दानाचाच आग्रह धरला होता. आणि चौदा स्थानांवर (व्यक्तींना) दिलेले दान हे 'प्रातिपुद्गलिक दान' ठरते, हे दर्शवण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला. 'हे पहिले' म्हणजे हे दान गुणांच्या दृष्टीनेही पहिले आहे आणि श्रेष्ठत्वाच्या दृष्टीनेही पहिले आहे. कारण हे पहिले, अग्र आणि श्रेष्ठ आहे; या दानाच्या फळाचे कोणतेही मोजमाप नाही. दुसरे आणि तिसरे (प्रत्येकबुद्धांना दिलेले दान) देखील परम दानच आहे, उर्वरित अकरा दाने या परम दानाच्या स्थितीला पोहोचत नाहीत. 'बाह्य कामभोगांपासून वीतरागी' म्हणजे (शासनाच्या बाहेरील) कर्मवादी आणि क्रियावादी असलेल्या, लौकिक पंच-अभिज्ञा प्राप्त केलेल्या व्यक्तीमध्ये. 'शीलवान पृथग्जन' म्हणजे जो शीलवान पृथग्जन सरळ स्वभावाचा असतो, कपटी नसतो, मायावी नसतो, इतरांना त्रास न देता धर्मपूर्वक व न्यायाने शेती किंवा व्यापाराद्वारे आपली उपजीविका करतो. 'दुःशील पृथग्जन' म्हणजे कोळी, शिकारी इत्यादी जे इतरांना पीडा देऊन आपली उपजीविका करतात. Idāni pāṭipuggalikadakkhiṇāya vipākaṃ paricchindanto tatrānandātiādimāha. Tattha tiracchānagateti yaṃ guṇavasena upakāravasena posanatthaṃ dinnaṃ, idaṃ na gahitaṃ. Yampi ālopaaḍḍhaālopamattaṃ dinnaṃ, tampi na gahitaṃ. Yaṃ pana sunakhasūkarakukkuṭakākādīsu yassa kassaci sampattassa phalaṃ paṭikaṅkhitvā yāvadatthaṃ dinnaṃ, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā’’ti. Sataguṇāti satānisaṃsā. Pāṭikaṅkhitabbāti icchitabbā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ dakkhiṇā āyusataṃ vaṇṇasataṃ sukhasataṃ balasataṃ paṭibhānasatanti pañca ānisaṃsasatāni deti, attabhāvasate āyuṃ deti, vaṇṇaṃ, sukhaṃ, balaṃ, paṭibhānaṃ deti, nipparitasaṃ karoti. Bhavasatepi vutte ayameva attho. Iminā upāyena sabbattha nayo netabbo. आता प्रातिपुद्गलिक दानाच्या विपाकाचे (फळाचे) वर्गीकरण करताना 'तेथे, आनंदा!' इत्यादी म्हटले. तेथे 'तिर्यकयोनीतील प्राण्याला' म्हणजे जे गुणांच्या किंवा उपकाराच्या भावनेने केवळ पोषणासाठी दिले जाते, ते येथे अभिप्रेत नाही. तसेच जे केवळ अर्धा घास किंवा घासभर दिले जाते, तेही येथे अभिप्रेत नाही. परंतु कुत्रा, डुक्कर, कोंबडी, कावळा इत्यादींपैकी समोर आलेल्या कोणत्याही प्राण्याला फळाची अपेक्षा ठेवून पोटभर दिले जाते, त्याला उद्देशून 'तिर्यकयोनीतील प्राण्याला दान देऊन' असे म्हटले आहे. 'शंभर पटीने' म्हणजे शंभर प्रकारचे फायदे (आनिसंस). 'अपेक्षा करावी' म्हणजे इच्छा करावी. याचा अर्थ असा आहे— हे दान शंभर जन्मांचे आयुष्य, शंभर जन्मांचे रूप, शंभर जन्मांचे सुख, शंभर जन्मांचे बल आणि शंभर जन्मांची प्रतिभा (बुद्धी) असे पाचशे प्रकारचे फायदे देते. शंभर जन्मांमध्ये आयुष्य देते, रूप देते, सुख देते, बल देते, प्रतिभा देते आणि ते निष्कंटक (पूर्ण) करते. 'शंभर जन्मांमध्ये' असे म्हटले तरी हाच अर्थ होतो. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा। Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanneti ettha heṭṭhimakoṭiyā tisaraṇaṃ gato upāsakopi sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma, tasmiṃ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ. Pañcasīle patiṭṭhitassa tato uttari mahapphalaṃ, dasasīle patiṭṭhitassa tato [Pg.224] uttari, tadahupabbajitassa sāmaṇerassa tato uttari, upasampannabhikkhuno tato uttari, upasampannasseva vattasampannassa tato uttari, vipassakassa tato uttari, āraddhavipassakassa tato uttari, uttamakoṭiyā pana maggasamaṅgī sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma. Etassa dinnadānaṃ tato uttari mahapphalameva. 'सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो' (सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ) या पाठात, कनिष्ठ मर्यादेने त्रिशरणास गेलेला उपासक देखील सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) म्हटला जातो; त्याला दिलेले दान देखील असंख्य आणि अप्रमेय असते. पंचशीलात प्रतिष्ठित असलेल्याला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी असते; दशशीलात प्रतिष्ठित असलेल्याला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक; त्याच दिवशी प्रवज्जित झालेल्या सामणेराला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक; उपसंपन्न भिक्खूला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक; उपसंपन्न आणि कर्तव्य-शील (वत्तसंपन्न) भिक्खूला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक; विपश्यना करणाऱ्या (विपस्सक) भिक्खूला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक; आणि दृढतेने विपश्यना आरंभिलेल्या (आरद्धविपस्सक) भिक्खूला दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक फलदायी असते. परंतु, श्रेष्ठ मर्यादेने मार्ग-समंगी (मार्गाने युक्त असलेला पुग्गल) हाच सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न म्हटला जातो. त्याला दिलेले दान त्यापेक्षाही अधिक महाफलदायीच असते. Kiṃ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṃ dātunti? Āma sakkā. Āraddhavipassako hi pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati, tassa gehadvāre ṭhitassa hatthato pattaṃ gahetvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti. Tasmiṃ khaṇe bhikkhuno maggavuṭṭhānaṃ hoti, idaṃ dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma hoti. Atha vā panesa āsanasālāya nisinno hoti, manussā gantvā patte khādanīyabhojanīyaṃ ṭhapenti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Atha vā panassa vihāre vā āsanasālāya vā nisinnassa upāsakā pattaṃ ādāya attano gharaṃ gantvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Tattha soṇḍiyaṃ udakassa viya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dinnadānassa asaṅkhyeyyatā veditabbā. Tāsu tāsu mahānadīsu mahāsamudde ca udakassa viya sotāpannādīsu dinnadānassa uttaritaravasena asaṅkhyeyyatā veditabbā. Pathaviyā khayamaṇḍalamatte padese paṃsuṃ ādiṃ katvā yāva mahāpathaviyā paṃsuno appameyyatāyapi ayamattho dīpetabbo. पण मार्ग-समंगी (मार्गाने युक्त असलेल्या) पुग्गलाला दान देणे शक्य आहे का? होय, शक्य आहे. कारण, दृढतेने विपश्यना आरंभिलेला भिक्खू पात्र व चीवर घेऊन गावामध्ये पिंडपातासाठी प्रवेश करतो. तो घराच्या दाराशी उभा असताना, लोक त्याच्या हातातून पात्र घेऊन त्यात खाद्य व भोज्य पदार्थ घालतात. त्या क्षणी त्या भिक्खूला मार्ग-उत्थान (मार्गाची प्राप्ती) होते; हे दान मार्ग-समंगीला दिलेले दान ठरते. किंवा तो भिक्खू भोजनशाळेत बसलेला असतो, लोक जाऊन पात्रात खाद्य व भोज्य पदार्थ ठेवतात, त्या क्षणी त्याला मार्ग-उत्थान होते; हे दान देखील मार्ग-समंगीला दिलेले दान ठरते. किंवा तो विहारात अथवा भोजनशाळेत बसलेला असताना, उपासक त्याचे पात्र घेऊन आपल्या घरी जातात आणि त्यात खाद्य व भोज्य पदार्थ घालतात, त्या क्षणी त्याला मार्ग-उत्थान होते; हे दान देखील मार्ग-समंगीला दिलेले दान ठरते. ज्याप्रमाणे महासागरातील पाण्याचे मोजमाप करता येत नाही, त्याचप्रमाणे सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ असलेल्या पुग्गलाला दिलेल्या दानाचे असंख्यत्व जाणावे. ज्याप्रमाणे विविध महानद्यांमधील आणि महासागरामधील पाण्याचे मोजमाप करता येत नाही, त्याचप्रमाणे सोतापन्न इत्यादींना दिलेल्या दानाचे उत्तरोत्तर श्रेष्ठतेमुळे असंख्यत्व जाणावे. खळ्याच्या आकाराच्या जमिनीवरील धुळीच्या कणांपासून सुरुवात करून संपूर्ण महापृथ्वीच्या धुळीच्या कणांच्या अमर्यादतेप्रमाणे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. 380. Satta kho panimāti kasmā ārabhi? ‘‘Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti hi vuttaṃ, tattha sattasu ṭhānesu dinnadānaṃ saṅghe dinnaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha buddhappamukhe ubhatosaṅgheti ekato bhikkhusaṅgho, ekato bhikkhunisaṅgho, satthā majjhe nisinno hotīti ayaṃ buddhappamukho ubhatosaṅgho nāma. Ayaṃ paṭhamāti imāya dakkhiṇāya samappamāṇā dakkhiṇā nāma natthi. Dutiyadakkhiṇādayo pana etaṃ paramadakkhiṇaṃ na pāpuṇanti. ३८०. "सत्त खो पनिमा" (हे सात प्रकारचे संघगत दान आहेत) हा उपदेश कशासाठी सुरू केला? कारण, "हे गोतमी! संघाला दान दे. संघाला दान दिले असता माझीही पूजा होईल आणि संघाचीही" असे भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये, सात प्रसंगांत दिलेले दान हे 'संघाला दिलेले दान' ठरते, हे दर्शवण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला. त्यामध्ये, 'बुद्धप्रमुख उभय संघ' म्हणजे एका बाजूला भिक्खू संघ बसलेला असतो, एका बाजूला भिक्खूणी संघ बसलेला असतो आणि शास्ता (बुद्ध) मध्ये बसलेले असतात; याला 'बुद्धप्रमुख उभय संघ' असे म्हणतात. 'हे पहिले दान' म्हणजे या दानाच्या समान असणारे दुसरे कोणतेही दान नाही. दुसरे इत्यादी दान या सर्वश्रेष्ठ दानाची बरोबरी करू शकत नाहीत. Kiṃ [Pg.225] pana tathāgate parinibbute buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dātuṃ sakkāti? Sakkā. Kathaṃ? Ubhatosaṅghassa hi pamukhe sadhātukaṃ paṭimaṃ āsane ṭhapetvā ādhārakaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ satthu paṭhamaṃ datvā ubhatosaṅghassa dātabbaṃ, evaṃ buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dinnaṃ nāma hoti. Tattha yaṃ satthu dinnaṃ, taṃ kiṃ kātabbanti? Yo satthāraṃ paṭijaggati vattasampanno bhikkhu, tassa dātabbaṃ. Pitusantakañhi puttassa pāpuṇāti, bhikkhusaṅghassa dātumpi vaṭṭati, sappitelāni pana gahetvā dīpā jalitabbā, sāṭakaṃ gahetvā paṭākā āropetabbāti. Bhikkhusaṅgheti aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe. Bhikkhunisaṅghepi eseva nayo. पण तथागत परिनिर्वाण पावले असता, बुद्धप्रमुख उभय संघाला दान देणे शक्य आहे का? होय, शक्य आहे. कसे? उभय संघाच्या समोर, धातूंनी युक्त असलेली (बुद्धांची) प्रतिमा आसनावर ठेवून, पात्राचा आधार ठेवून, दानोदक सोडण्यापासून सुरुवात करून, सर्व दानवस्तू प्रथम शास्त्याला (बुद्धांना) अर्पण करून, नंतर उभय संघाला द्यावी. अशा प्रकारे बुद्धप्रमुख उभय संघाला दान दिले जाते. त्यामध्ये, जे शास्त्याला अर्पण केले आहे, त्याचे काय करावे? जो कर्तव्य-शील (वत्तसंपन्न) भिक्खू शास्त्यांची (चैत्याची किंवा बुद्धप्रतिमेची) सेवा करतो, त्याला ते द्यावे. कारण, पित्याची संपत्ती पुत्राला मिळते. किंवा ते भिक्खू संघाला देणे देखील योग्य आहे; किंवा तूप व तेल घेऊन दिवे लावावेत, वस्त्र घेऊन ध्वज (पताका) उभारावेत. 'भिक्खू संघात' म्हणजे अमर्याद अशा महाभिक्खू संघात. भिक्खूणी संघाच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. Gotrabhunoti gottamattakameva anubhavamānā, nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvakaṇṭhāti kāsāvakaṇṭhanāmakā. Te kira ekaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāya vā bandhitvā vicarissanti. Gharadvāraṃ pana tesaṃ puttabhariyā kasivaṇijjādikammāni ca pākatikāneva bhavissanti. Tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassantīti ettha dussīlasaṅghanti na vuttaṃ. Saṅgho hi dussīlo nāma natthi. Dussīlā pana upāsakā tesu dussīlesu bhikkhusaṅghaṃ uddissa saṅghassa demāti dānaṃ dassanti. Iti bhagavatā buddhappamukhe saṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāya asaṅkhyeyyāti vuttaṃ. Kāsāvakaṇṭhasaṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāyeva asaṅkhyeyyāti vuttā. Saṅghagatā dakkhiṇā hi saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hoti, saṅghe pana cittīkāro dukkaro hoti. 'गोत्रभू' म्हणजे केवळ (भिक्खूंच्या) गोत्राचाच उपभोग घेणारे, केवळ नावापुरतेच श्रमण असलेले, असा अर्थ आहे. 'कासावकंठ' म्हणजे कासावकंठ नावाचे दुःशील लोक. ते लोक म्हणे काषाय वस्त्राचा (चीवराचा) एक तुकडा हातात किंवा गळ्यात बांधून फिरतील. परंतु, त्यांचे घरदार, त्यांची मुले-बायका आणि शेती-व्यापार इत्यादी कामे सामान्य लोकांसारखीच असतील. "त्या दुःशीलांच्या बाबतीत संघाला उद्देशून दान देतात" या पाठात, 'दुःशील संघ' असे म्हटलेले नाही. कारण, संघ कधीही दुःशील नसतो. परंतु, दुःशील असलेल्या त्या लोकांच्या बाबतीत, उपासक भिक्खू संघाला उद्देशून "आम्ही संघाला देत आहोत" असे म्हणून दान देतात. अशा प्रकारे, भगवंतांनी बुद्धप्रमुख संघात दिलेल्या दानाला गुणांच्या मोजमापाने 'असंख्य' म्हटले आहे, आणि कासावकंठ संघात दिलेल्या दानाला देखील गुणांच्या मोजमापाने 'असंख्य' म्हटले आहे. कारण, संघगत दान हे संघाविषयी आदर बाळगण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीचेच होते, परंतु संघाविषयी आदर बाळगणे कठीण असते. Yo hi saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmīti deyyadhammaṃ paṭiyādetvā vihāraṃ gantvā, – ‘‘bhante, saṅghaṃ uddissa ekaṃ theraṃ dethā’’ti vadati, atha saṅghato sāmaṇeraṃ labhitvā ‘‘sāmaṇero me laddho’’ti aññathattaṃ āpajjati, tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hoti. Mahātheraṃ labhitvāpi ‘‘mahāthero me laddho’’ti somanassaṃ uppādentassāpi na hotiyeva. Yo pana sāmaṇeraṃ vā upasampannaṃ vā daharaṃ vā theraṃ vā bālaṃ vā paṇḍitaṃ vā yaṃkiñci saṅghato labhitvā nibbematiko hutvā saṅghassa demīti saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkoti, tassa dakkhiṇā saṅghagatā nāma hoti. Parasamuddavāsino kira evaṃ karonti. कारण, जो कोणी "मी संघगत दान देईन" असा विचार करून, दानवस्तू तयार करून विहारात जातो आणि "भंते, संघाला उद्देशून एक थेर द्या" असे म्हणतो, आणि नंतर संघाकडून एक सामणेर मिळाल्यावर "मला सामणेर मिळाला" असे म्हणून त्याच्या मनात खिन्नता निर्माण होते, त्याचे दान संघगत होत नाही. तसेच, महाथेर मिळाल्यावर देखील "मला महाथेर मिळाले" असे म्हणून आनंदित होणाऱ्याचे दान देखील संघगत होतच नाही. परंतु, जो कोणी सामणेर असो वा उपसंपन्न, तरुण असो वा वृद्ध, अज्ञानी असो वा पंडित, संघाकडून जो कोणी मिळेल त्याला प्राप्त करून, संशयरहित होऊन "मी संघाला देत आहे" असा विचार करून संघाविषयी आदर बाळगण्यास समर्थ होतो, त्याचे दान संघगत दान ठरते. समुद्राच्या पलीकडे राहणारे लोक म्हणे असेच करतात. Tattha [Pg.226] hi eko vihārasāmi kuṭumbiko ‘‘saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmī’’ti saṅghato uddisitvā ekaṃ bhikkhuṃ dethāti yāci. So ekaṃ dussīlabhikkhuṃ labhitvā nisinnaṭṭhānaṃ opuñjāpetvā āsanaṃ paññāpetvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmapupphehi pūjetvā pāde dhovitvā telena makkhetvā buddhassa nipaccakāraṃ karonto viya saṅghe cittīkārena deyyadhammaṃ adāsi. So bhikkhu pacchābhattaṃ vihārajagganatthāya kudālakaṃ dethāti gharadvāraṃ āgato, upāsako nisinnova kudālaṃ pādena khipitvā ‘‘gaṇhā’’ti adāsi. Tamenaṃ manussā āhaṃsu – ‘‘tumhehi pātova etassa katasakkāro vattuṃ na sakkā, idāni upacāramattakampi natthi, kiṃ nāmeta’’nti. Upāsako – ‘‘saṅghassa so ayyā cittīkāro, na etassā’’ti āha. Kāsāvakaṇṭhasaṅghassa dinnadakkhiṇaṃ pana ko sodhetīti? Sāriputtamoggallānādayo asīti mahātherā sodhentīti. Apica therā ciraparinibbutā, there ādiṃ katvā yāvajja dharamānā khīṇāsavā sodhentiyeva. तेथे (त्या जम्बुद्विपात) एका विहाराचा स्वामी असलेल्या गृहपतीने (कुटुंबिकाने) “मी संघाला उद्देशून दान देईन” असा विचार करून, “संघाकडून मला एक भिक्खू द्यावा” अशी याचना केली. त्याला एक दुःशील भिक्खू मिळाला. त्याने त्याच्या बसण्याची जागा ओल्या शेणाने सारवून घेतली, आसन मांडले, वर छत बांधले, गंध, धूप व पुष्पांनी पूजा केली, पाय धुवून तेलाने मर्दन केले आणि बुद्धांचा आदर-सत्कार करावा त्याप्रमाणे संघाप्रती आदराने देयधर्म (दान) दिले. तो भिक्खू जेवणानंतर विहाराची स्वच्छता करण्यासाठी “कुदळ द्या” असे म्हणत घराच्या दाराशी आला असता, उपासकाने बसल्या जागीच कुदळ पायाने ढकलून “घे” असे म्हणून दिली. त्यावर लोकांनी त्याला विचारले, “तुम्ही सकाळी तर याचा एवढा मोठा सत्कार केला की आम्ही सांगू शकत नाही, आणि आता साधी सभ्यताही दाखवत नाही, हे काय आहे?” उपासक म्हणाला, “हे आर्यांनो! तो आदर संघासाठी होता, याच्यासाठी नाही.” पण काषायवस्त्र गळ्यात घालणाऱ्या संघाला (कासावकण्ठसंघाला) दिलेल्या दानाला कोण शुद्ध करते? सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी ऐंशी महाथेर शुद्ध करतात. शिवाय, ते थेर तर केव्हाच परिनिर्वाण पावले आहेत, म्हणून त्या थेरांना आदि करून आजपर्यंत जे कोणी जिवंत क्षीणासव (अर्हत) आहेत, तेच ते दान शुद्ध करतात. Na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāyāti ettha atthi buddhappamukho saṅgho, atthi etarahi saṅgho, atthi anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅgho. Buddhappamukho saṅgho etarahi saṅghena na upanetabbo, etarahi saṅgho anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅghena saddhiṃ na upanetabbo. Tena teneva samayena kathetabbaṃ. Saṅghato uddisitvā gahitasamaṇaputhujjano hi pāṭipuggaliko sotāpanno, saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa puthujjanasamaṇe dinnaṃ mahapphalataraṃ. Uddisitvā gahito sotāpanno pāṭipuggaliko sakadāgāmītiādīsupi eseva nayo. Saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hi khīṇāsave dinnadānato uddisitvā gahite dussīlepi dinnaṃ mahapphalatarameva. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sīlavato kho, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle’’ti, taṃ imaṃ nayaṃ pahāya ‘‘catasso kho imānanda, dakkhiṇā visuddhiyo’’ti imasmiṃ catukke daṭṭhabbaṃ. “पण हे आनंदा, मी कोणत्याही प्रकारे संघाला दिलेल्या दानापेक्षा वैयक्तिक दानाला श्रेष्ठ मानत नाही” या वाक्यात बुद्धप्रमुख संघ आहे, सध्याचा संघ आहे आणि भविष्यातील कासावकण्ठसंघ (गळ्यात काषायवस्त्र घालणारा संघ) आहे. बुद्धप्रमुख संघाची तुलना सध्याच्या संघाशी करू नये, आणि सध्याच्या संघाची तुलना भविष्यातील कासावकण्ठसंघाशी करू नये. त्या त्या काळाच्या संदर्भानेच ते सांगितले पाहिजे. संघाला उद्देशून आमंत्रित केलेला पृथग्जन श्रमण (भिक्खू) आणि वैयक्तिकरित्या दान घेतलेला सोतापन्न (श्रोतापन्न) यांच्यात, संघाप्रती आदर ठेवण्यास समर्थ असलेल्या उपासकाने पृथग्जन श्रमणाला दिलेले दान अधिक महाफलदायी असते. संघाला उद्देशून आमंत्रित केलेला सोतापन्न आणि वैयक्तिकरित्या दान घेतलेला सकदागामी इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. कारण संघाप्रती आदर ठेवण्यास समर्थ असलेल्या उपासकाने वैयक्तिकरित्या क्षीणासवाला (अर्हताला) दिलेल्या दानापेक्षा, संघाला उद्देशून आमंत्रित केलेल्या दुःशीलाला दिलेले दान देखील अधिक महाफलदायी असते. परंतु जे म्हटले आहे की, “हे महाराजा, शीलवानाला दिलेले दान महाफलदायी असते, दुःशीलाला दिलेले तसे नाही,” ते या नियमाला सोडून “हे आनंदा, दानाची चार प्रकारची शुद्धी असते” या चतुष्कात पाहिले पाहिजे. 381. Dāyakato visujjhatīti mahapphalabhāvena visujjhati, mahapphalā hotīti attho. Kalyāṇadhammoti sucidhammo, na pāpadhammo. Dāyakato visujjhatīti cettha vessantaramahārājā kathetabbo. So hi jūjakabrāhmaṇassa dārake datvā pathaviṃ kampesi. ३८१. “दायकाकडून (दात्याकडून) शुद्ध होते” म्हणजे महाफलदायी असण्याने शुद्ध होते, ते महाफलदायी होते असा अर्थ आहे. “कल्याणधम्म” म्हणजे पवित्र स्वभाव असलेला, पापधर्मी नाही. “दायकाकडून शुद्ध होते” या संदर्भात महाराज वेस्सन्तरांचे उदाहरण दिले पाहिजे. कारण त्यांनी जुजक ब्राह्मणाला आपली मुले दान देऊन पृथ्वीला कंपित केले होते. Paṭiggāhakato [Pg.227] visujjhatīti ettha kalyāṇīnadīmukhadvāravāsikevaṭṭo kathetabbo. So kira dīghasomattherassa tikkhattumpi piṇḍapātaṃ datvā maraṇamañce nipanno ‘‘ayyassa maṃ dīghasomattherassa dinnapiṇḍapāto uddharatī’’ti āha. “प्रतिग्राहकाकडून (दान घेणाऱ्याकडून) शुद्ध होते” या संदर्भात कल्याणी नदीच्या मुखाशी राहणाऱ्या कोळ्याचे उदाहरण दिले पाहिजे. असे म्हटले जाते की, त्याने दीघसोम थेरांना तीन वेळा पिंडपात दिला होता आणि मृत्यूशय्येवर पडलेला असताना तो म्हणाला, “आदरणीय दीघसोम थेरांना दिलेल्या पिंडपाताने माझा उद्धार केला आहे.” Neva dāyakatoti ettha vaḍḍhamānavāsiluddako kathetabbo. So kira petadakkhiṇaṃ dento ekassa dussīlasseva tayo vāre adāsi, tatiyavāre ‘‘amanusso dussīlo maṃ vilumpatī’’ti viravi, ekassa sīlavantabhikkhuno datvā pāpitakāleyevassa pāpuṇi. “दायकाकडूनही नाही (आणि प्रतिग्राहकाकडूनही नाही)” या संदर्भात वड्ढमान येथे राहणाऱ्या शिकाऱ्याचे उदाहरण दिले पाहिजे. असे म्हटले जाते की, त्याने मृतांना (प्रेतांना) उद्देशून दान देताना एका दुःशील भिक्खूलाच तीन वेळा दान दिले. तिसऱ्या वेळी तो प्रेत ओरडला, “या दुःशीलाने मला लुटले आहे!” परंतु जेव्हा त्याने एका शीलवान भिक्खूला दान दिले, तेव्हा त्या समर्पित केलेल्या क्षणीच ते दान त्या प्रेताला प्राप्त झाले. Dāyakato ceva visujjhatīti ettha asadisadānaṃ kathetabbaṃ. “दायकाकडून आणि (प्रतिग्राहकाकडून) दोन्हीकडून शुद्ध होते” या संदर्भात असदिस दानाचा (अतुलनीय दानाचा) उल्लेख केला पाहिजे. Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhatīti ettha yathā nāma cheko kassako asārampi khettaṃ labhitvā samaye kasitvā paṃsuṃ apanetvā sārabījāni patiṭṭhapetvā rattindivaṃ ārakkhe pamādaṃ anāpajjanto aññassa sārakhettato adhikataraṃ dhaññaṃ labhati, evaṃ sīlavā dussīlassa datvāpi phalaṃ mahantaṃ adhigacchatīti. Iminā upāyena sabbapadesu visujjhanaṃ veditabbaṃ. “ते दान दायकाकडून शुद्ध होते” या संदर्भात, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर शेतकरी नापीक जमीन मिळूनही योग्य वेळी नांगरणी करून, कचरा साफ करून, उत्तम दर्जाचे बी पेरून, रात्रंदिवस राखण करण्यात आळस न करता, दुसऱ्याच्या सुपीक जमिनीपेक्षाही अधिक धान्य मिळवतो, त्याचप्रमाणे शीलवान मनुष्य दुःशीलाला दान देऊनही मोठे फळ प्राप्त करतो. याच पद्धतीने सर्व पदांमधील शुद्धी समजून घेतली पाहिजे. Vītarāgo vītarāgesūti ettha vītarāgo nāma anāgāmī, arahā pana ekantavītarāgova, tasmā arahatā arahato dinnadānameva aggaṃ. Kasmā? Bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato. Nanu khīṇāsavo dānaphalaṃ na saddahatīti? Dānaphalaṃ saddahantā khīṇāsavasadisā na honti. Khīṇāsavena katakammaṃ pana nicchandarāgattā kusalaṃ vā akusalaṃ vā na hoti, kiriyaṭṭhāne tiṭṭhati, tenevassa dānaṃ aggaṃ hotīti vadanti. “वीतरागाने वीतरागांना दिलेले” या संदर्भात “वीतराग” म्हणजे अनागामी होय, परंतु अर्हत हा पूर्णपणे वीतरागच असतो, म्हणून अर्हताने अर्हताला दिलेले दानच सर्वश्रेष्ठ आहे. का? कारण त्यांच्यामध्ये भवाविषयीची आसक्ती आणि भवाची आकांक्षा नसतात. क्षीणासव (अर्हत) दानाच्या फळावर श्रद्धा ठेवत नाही का? दानाच्या फळावर श्रद्धा ठेवणारे लोक क्षीणासवासारखे नसतात. परंतु क्षीणासवाने केलेले कर्म हे छंद आणि रागाचा अभाव असल्यामुळे कुशल किंवा अकुशल होत नाही, तर ते केवळ क्रिया-स्थितीत राहते. त्यामुळेच त्यांचे दान सर्वश्रेष्ठ असते, असे म्हणतात. Kiṃ pana sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalaṃ, udāhu sāriputtattherena sammāsambuddhassa dinnanti. Sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalanti vadanti. Sammāsambuddhañhi ṭhapetvā añño dānassa vipākaṃ jānituṃ samattho nāma natthi. Dānañhi catūhi sampadāhi dātuṃ sakkontassa tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tatrimā sampadā – deyyadhammassa dhammena [Pg.228] samena paraṃ apīḷetvā uppannatā, pubbacetanādivasena cetanāya mahattatā, khīṇāsavabhāvena guṇātirekatā, taṃdivasaṃ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatāti. सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त थेरांना दिलेले दान अधिक महाफलदायी आहे, की सारिपुत्त थेरांनी सम्यक्संबुद्धांना दिलेले दान? सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त थेरांना दिलेले दान अधिक महाफलदायी आहे, असे म्हणतात. कारण सम्यक्संबुद्धांना वगळता दानाचा विपाक (फळ) जाणण्यास समर्थ असा दुसरा कोणीही नाही. चार प्रकारच्या संपत्तीने (संपदांनी) युक्त होऊन दान देण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीला याच जन्मात त्याचे फळ मिळते. त्या संपदा या आहेत – देयधर्माची (दानाच्या वस्तूची) प्राप्ती धर्माने, न्यायाने आणि इतरांना पीडा न देता झालेली असणे, पूर्वचेतना इत्यादींच्या प्रभावाने चेतनेची विशालता असणे, क्षीणासव भावामुळे गुणांची अतिशयता असणे, आणि त्या दिवशी निरोध समापत्तीमधून उठल्यामुळे वस्तूची (पात्राची) संपन्नता असणे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमधील Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दक्खिणाविभंगसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. चौथ्या वर्गाची वण्णना समाप्त झाली. 5. Saḷāyatanavaggo ५. सळायतनवग्गो 1. Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā १. अनाथपिंडिकोवादसुत्तवण्णना 383. Evaṃ [Pg.229] me sutanti anāthapiṇḍikovādasuttaṃ. Tattha bāḷhagilānoti adhimattagilāno maraṇaseyyaṃ upagato. Āmantesīti gahapatissa kira yāva pādā vahiṃsu, tāva divase sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā buddhupaṭṭhānaṃ akhaṇḍaṃ akāsi. Yattakañcassa satthu upaṭṭhānaṃ ahosi, tattakaṃyeva mahātherānaṃ. So ajja gamanapādassa pacchinnattā anuṭṭhānaseyyaṃ upagato sāsanaṃ pesetukāmo aññataraṃ purisaṃ āmantesi. Tenupasaṅkamīti bhagavantaṃ āpucchitvā sūriyatthaṅgamanavelāya upasaṅkami. ३८३. “एवं मे सुतं” इत्यादींनी सुरू होणारे अनाथपिंडिकोवादसुत्त आहे. त्यात “बाळ्हगिलाने” म्हणजे अत्यंत आजारी होऊन मृत्यूशय्येवर पडलेला. “आमंतेसि” (बोलावले) म्हणजे, असे म्हटले जाते की जोपर्यंत त्या गृहपतीचे पाय त्याला साथ देत होते, तोपर्यंत त्याने दिवसातून एकदा, दोनदा किंवा तीनदा बुद्धांची अखंड सेवा केली. आणि जेवढी त्याने शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली, तेवढीच महाथेरांचीही केली. आज चालण्याची शक्ती नष्ट झाल्यामुळे तो अंथरुणाला खिळला होता, म्हणून निरोप पाठवण्याच्या इच्छेने त्याने एका माणसाला बोलावले. “तेनुपसंकमि” (त्याच्याकडे गेला) म्हणजे भगवंतांची अनुमती घेऊन सूर्यास्ताच्या वेळी ते (सारिपुत्त थेर) त्याच्याकडे गेले. 384. Paṭikkamantīti osakkanti, tanukā bhavanti. Abhikkamantīti abhivaḍḍhanti ottharanti, balavatiyo honti. ३८४. “पटिक्कमन्ति” म्हणजे मागे हटतात, कमी होतात. “अभिक्कमन्ति” म्हणजे वाढतात, पसरतात, तीव्र होतात. Abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamoti yasmiñhi samaye māraṇantikā vedanā uppajjati, uparivāte jalitaggi viya hoti, yāva usmā na pariyādiyati, tāva mahatāpi upakkamena na sakkā vūpasametuṃ, usmāya pana pariyādinnāya vūpasammati. ‘केवळ वेदनेचे वाढणेच दिसून येते, तिचे कमी होणे नाही’ (अभिक्कमोसानं पञ्ञायति नो पटिक्कमो) याचा अर्थ असा की, ज्या वेळी मरणांतिक वेदना उत्पन्न होते, त्या वेळी ती वाऱ्याच्या झोतात पेटलेल्या अग्नीसारखी तीव्र होते. जोपर्यंत शरीरातील उष्णता (तेजोधातू) संपत नाही, तोपर्यंत मोठ्या प्रयत्नांनीही ती दुःखद वेदना शांत करणे शक्य नसते. परंतु, उष्णता पूर्णपणे संपल्यावरच ती शांत होते. 385. Athāyasmā sāriputto cintesi – ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhissa vedanā māraṇantikā, na sakkā paṭibāhituṃ, avasesā kathā niratthakā, dhammakathamassa kathessāmī’’ti. Atha naṃ taṃ kathento tasmātihātiādimāha. Tattha tasmāti yasmā cakkhuṃ tīhi gāhehi gaṇhanto uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ paṭibāhituṃ samattho nāma natthi, tasmā. Na cakkhuṃ upādiyissāmīti cakkhuṃ tīhi gāhehi na gaṇhissāmi. Na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇanti viññāṇañcāpi me cakkhunissitaṃ na bhavissati. Na rūpanti heṭṭhā āyatanarūpaṃ kathitaṃ, imasmiṃ ṭhāne sabbampi kāmabhavarūpaṃ kathento evamāha. ३८५. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांनी विचार केला – ‘या महाश्रेष्ठींची ही वेदना मरणांतिक आहे, ती रोखणे शक्य नाही. इतर संभाषण निरर्थक ठरेल, म्हणून मी त्यांना धम्मकथा सांगेन.’ त्यानंतर त्यांना धम्मकथा सांगताना त्यांनी ‘तस्मातिह’ (म्हणूनच) इत्यादी उपदेश केला. त्यामध्ये ‘तस्मा’ (म्हणून) म्हणजे: ज्याअर्थी चक्षूला (डोळ्याला) तीन प्रकारच्या ग्रहणांनी (तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांनी) ग्रहण करणारा कोणताही मनुष्य उत्पन्न झालेल्या मरणांतिक वेदनेला रोखण्यास समर्थ नसतो, म्हणून. ‘मी चक्षूचे उपादान करणार नाही’ (न चक्खुं उपादियिस्सामि) म्हणजे मी तीन ग्रहणांनी चक्षूला ग्रहण करणार नाही (त्यात आसक्त होणार नाही). ‘आणि माझे चक्षूवर आश्रित असलेले विज्ञान असणार नाही’ (न च मे चक्खुनिस्सितं विञ्ञाणं) म्हणजे माझे चक्षुविज्ञान चक्षूवर आश्रित होऊन राहणार नाही. ‘न रूपं’ या पदाने खाली आयतन रूपाचा (रूपायतनाचा) निर्देश केला आहे. या ठिकाणी कामभवातील संपूर्ण रूपाचा उपदेश करताना आयुष्यमान सारिपुत्तांनी असे म्हटले आहे. 386. Na idhalokanti vasanaṭṭhānaṃ vā ghāsacchādanaṃ vā na upādiyissāmīti attho. Idañhi paccayesu aparitassanatthaṃ kathitaṃ. Na paralokanti [Pg.230] ettha pana manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāma. Idaṃ – ‘‘asukadevaloke nibbattitvā asukaṭṭhāne bhavissāmi, idaṃ nāma khādissāmi bhuñjissāmi nivāsessāmi pārupissāmī’’ti evarūpāya paritassanāya pahānatthaṃ vuttaṃ. Tampi na upādiyissāmi, na ca me tannissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatīti evaṃ tīhi gāhehi parimocetvā thero desanaṃ arahattanikūṭena niṭṭhapesi. ३८६. ‘या लोकाचे उपादान करणार नाही’ (न इधलोकं) याचा अर्थ असा की, मी राहण्याचे ठिकाण किंवा अन्न-वस्त्र यांचे उपादान करणार नाही. कारण हे प्रत्ययांच्या (जीवनावश्यक वस्तूंच्या) बाबतीत आसक्ती न ठेवण्यासाठी सांगितले आहे. ‘परलोकाचे उपादान करणार नाही’ (न परलोकं) यामध्ये मनुष्यलोक वगळता उर्वरित सर्व लोक म्हणजे परलोक होत. हे ‘मी अमुक देवलोकात जन्म घेऊन अमुक ठिकाणी राहीन, अमुक प्रकारचे अन्न खाईन, भोजन करीन, अमुक वस्त्रे परिधान करीन व पांघरीन’ अशा प्रकारच्या तृष्णेचा (आसक्तीचा) त्याग करण्यासाठी सांगितले आहे. ‘मी त्याचेही उपादान करणार नाही आणि माझे त्यावर आश्रित असलेले विज्ञान असणार नाही’ अशा प्रकारे तीन ग्रहणांपासून (तृष्णा, मान, दृष्टी) मुक्त करून स्थविरांनी देशनेचा शेवट अर्हतत्वाच्या शिखरावर केला. 387. Olīyasīti attano sampattiṃ disvā ārammaṇesu bajjhasi allīyasīti. Iti āyasmā ānando – ‘‘ayampi nāma gahapati evaṃ saddho pasanno maraṇabhayassa bhāyati, añño ko na bhāyissatī’’ti maññamāno tassa gāḷhaṃ katvā ovādaṃ dento evamāha. Na ca me evarūpī dhammīkathā sutapubbāti ayaṃ upāsako – ‘‘satthu santikāpi me evarūpī dhammakathā na sutapubbā’’ti vadati, kiṃ satthā evarūpi sukhumaṃ gambhīrakathaṃ na kathetīti? No na katheti. Evaṃ pana cha ajjhattikāni āyatanāni cha bāhirāni cha viññāṇakāye cha phassakāye cha vedanākāye cha dhātuyo pañcakkhandhe cattāro arūpe idhalokañca paralokañca dassetvā diṭṭhasutamutaviññātavasena arahatte pakkhipitvā kathitakathā etena na sutapubbā, tasmā evaṃ vadati. ३८७. ‘तू खचत आहेस का’ (ओलीयसि) म्हणजे स्वतःचे ऐश्वर्य पाहून तू आलंबनांमध्ये बद्ध होत आहेस, आसक्त होत आहेस. असा विचार करून आयुष्यमान आनंदांनी – ‘हा एवढा श्रद्धावान आणि प्रसन्न असलेला गृहपतीसुद्धा मरणाच्या भयाने घाबरत आहे, तर मग दुसरा कोण घाबरणार नाही?’ असे मानून, त्याला दृढ उपदेश देण्यासाठी असे म्हटले. ‘आणि मी अशी धम्मकथा पूर्वी कधीही ऐकली नव्हती’ असे हा उपासक म्हणतो – ‘शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध असूनही मी अशी धम्मकथा पूर्वी कधी ऐकली नाही.’ काय शास्ते अशी सूक्ष्म आणि गंभीर कथा सांगत नाहीत? असे नाही, ते सांगतातच. परंतु अशा प्रकारे सहा आध्यात्मिक आयतने, सहा बाह्य आयतने, सहा विज्ञान-काय, सहा स्पर्श-काय, सहा वेदना-काय, सहा धातू, पाच स्कंध, चार अरूप धर्म, इहलोक आणि परलोक दाखवून, दृष्ट-श्रुत-मत-विज्ञात यांच्याद्वारे अर्हतत्वात समाविष्ट करून सांगितलेली धम्मकथा या उपासकाने पूर्वी कधी ऐकली नव्हती, म्हणून तो असे म्हणतो. Apicāyaṃ upāsako dānādhimutto dānābhirato buddhānaṃ santikaṃ gacchanto tucchahattho na gatapubbo. Purebhattaṃ gacchanto yāgukhajjakādīni gāhāpetvā gacchati, pacchābhattaṃ sappimadhuphāṇitādīni. Tasmiṃ asati vālikaṃ gāhāpetvā gandhakuṭipariveṇe okirāpeti, dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā gehaṃ gato. Bodhisattagatiko kiresa upāsako, tasmā bhagavā catuvīsati saṃvaccharāni upāsakassa yebhuyyena dānakathameva kathesi – ‘‘upāsaka, idaṃ dānaṃ nāma bodhisattānaṃ gatamaggo, mayhampi gatamaggo, mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dānaṃ dinnaṃ, tvaṃ mayā gatamaggameva anugacchasī’’ti. Dhammasenāpatiādayo mahāsāvakāpi attano attano santikaṃ āgatakāle dānakathamevassa kathenti. Tenevāha na kho gahapati gihīnaṃ odātavasanānaṃ evarūpī dhammīkathā paṭibhātīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – gahapati gihīnaṃ nāma khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsīdāsaputtabhariyādīsu tibbo ālayo tibbaṃ nikantipariyuṭṭhānaṃ[Pg.231], tesaṃ – ‘‘ettha ālayo na kātabbo, nikanti na kātabbā’’ti kathā na paṭibhāti na ruccatīti. शिवाय, हा उपासक दानामध्ये तत्पर आणि दानात रमणारा होता. बुद्धांच्या दर्शनाला जाताना तो कधीही रिकाम्या हाताने गेला नाही. दुपारच्या भोजनापूर्वी (सकाळी) जाताना तो पेज (यागु), खाद्यपदार्थ इत्यादी घेऊन जात असे; दुपारनंतर जाताना तूप, मध, गूळ इत्यादी घेऊन जात असे. ते उपलब्ध नसले तर वाळू घेऊन गंधकुटीच्या प्रांगणात पसरवत असे. दान देऊन आणि शील राखून तो घरी परतत असे. हा उपासक बोधिसत्त्वासारखा आचरण करणारा होता असे म्हणतात. म्हणूनच भगवंतांनी चोवीस वर्षे या उपासकाला बहुतांश करून दानाचीच कथा सांगितली – ‘उपासका, हे दान म्हणजे बोधिसत्त्वांचा मार्ग आहे, माझाही मार्ग आहे. मी एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत दान दिले आहे. तू माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करत आहेस.’ धम्मसेनापती (सारिपुत्त) इत्यादी महाश्रावकही तो आपल्याकडे आला की त्याला दानाचीच कथा सांगत असत. म्हणूनच आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले – ‘गृहपती, पांढरी वस्त्रे परिधान करणाऱ्या गृहस्थांना अशी धम्मकथा सुचत नाही (किंवा आवडत नाही).’ याचा अर्थ असा आहे – ‘गृहपती, गृहस्थांना शेतजमीन, घरे, सोने-नाणे, दासी-दास, पुत्र-पत्नी इत्यादींवर तीव्र आसक्ती आणि तीव्र अनुराग असतो. त्यांना ‘यात आसक्ती ठेवू नका, अनुराग ठेवू नका’ अशी कथा सुचत नाही आणि आवडतही नाही.’ Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Tusitabhavane kirassa nibbattamattasseva tigāvutappamāṇaṃ suvaṇṇakkhandhaṃ viya vijjotamānaṃ attabhāvaṃ uyyānavimānādisampattiñca disvā – ‘‘mahatī ayaṃ mayhaṃ sampatti, kiṃ nu kho me manussapathe kammaṃ kata’’nti olokento tīsu ratanesu adhikāraṃ disvā cintesi ‘‘pamādaṭṭhānamidaṃ devattaṃ nāma, imāya hi me sampattiyā modamānassa satisammosopi siyā, handāhaṃ gantvā mama jetavanassa ceva bhikkhusaṅghassa ca tathāgatassa ca ariyamaggassa ca sāriputtattherassa ca vaṇṇaṃ kathetvā tato āgantvā sampattiṃ anubhavissāmī’’ti. So tathā akāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho anāthapiṇḍikotiādi vuttaṃ. ‘जिथे भगवंत होते तिथे तो गेला’ (येन भगवा तेनुपसङ्कमि) – तो का गेला? असे म्हणतात की, तुषित स्वर्गात जन्म घेतल्याबरोबर त्याने स्वतःचे तीन गावुत उंचीचे, सोन्याच्या ठोकळ्यासारखे चमकणारे शरीर आणि उद्यान, विमान इत्यादी ऐश्वर्य पाहिले आणि विचार केला – ‘माझे हे ऐश्वर्य खूप मोठे आहे. मी मनुष्यलोकात कोणते पुण्यकर्म केले होते?’ असे शोधत असताना, त्याने त्रिरत्नांविषयी केलेले विशेष कार्य पाहिले आणि विचार केला: ‘हे देवत्व म्हणजे प्रमत्ततेचे (मदहोशीचे) स्थान आहे. या ऐश्वर्यात रममाण राहिल्याने माझी स्मृती नष्ट होऊ शकते. म्हणून मी आता जाऊन माझ्या जेतवनाचा, भिक्खू संघाचा, तथागतांचा, आर्यमार्गाचा आणि स्थविर सारिपुत्तांचा गौरव (गुणगान) करीन आणि तिथून परत येऊन या ऐश्वर्याचा उपभोग घेईन.’ त्याने तसेच केले. हे दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो अनाथपिंडिको’ इत्यादी म्हटले आहे. Tattha isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanisevitaṃ. Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṃ kathento kammaṃ vijjā cātiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhipakkhiko dhammo. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappo. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamaṃ. Etena maccā sujjhantīti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti. त्यामध्ये ‘इसिसंघनिसेवितं’ म्हणजे भिक्खू संघाने वास्तव्य केलेले. अशा प्रकारे पहिल्या गाथेने जेतवनाचा गौरव करून, आता आर्यमार्गाचा गौरव करताना ‘कम्मं विज्जा च’ (कर्म आणि विद्या) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘कम्मं’ (कर्म) म्हणजे मार्ग-चेतना. ‘विज्जा’ (विद्या) म्हणजे मार्ग-प्रज्ञा. ‘धम्मो’ (धम्म) म्हणजे समाधिपक्षीय धर्म. ‘शीलं जीवितमुत्तमं’ म्हणजे शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते, हे दर्शवले आहे. किंवा ‘विद्या’ म्हणजे सम्यक दृष्टी आणि सम्यक संकल्प. ‘धम्म’ म्हणजे सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. ‘शील’ म्हणजे सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत आणि सम्यक आजीव. ‘जीवितमुत्तमं’ म्हणजे या मार्ग-शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते. ‘एतेन मच्चा सुज्झन्ति’ म्हणजे या अष्टांगिक मार्गाने प्राणी शुद्ध होतात. Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena samādhipakkhiyaṃ dhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena pañcakkhandhadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati. ‘तस्मा’ (म्हणून) म्हणजे: ज्याअर्थी मार्गानेच शुद्ध होतात, कुळ किंवा धनाने नाही, म्हणून. ‘योनिसो विचिने धम्मं’ म्हणजे योग्य प्रकारे समाधिपक्षीय धर्माचे चिंतन करावे. ‘एवं तत्थ विसुज्झति’ म्हणजे अशा प्रकारे त्या आर्यमार्गात शुद्ध होतो. किंवा ‘योनिसो विचिने धम्मं’ म्हणजे योग्य प्रकारे पंचस्कंध धर्माचे चिंतन करावे. ‘एवं तत्थ विसुज्झति’ म्हणजे अशा प्रकारे त्या चार आर्यसत्यांमध्ये शुद्ध होतो. Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento sāriputto vātiādimāha. Tattha sāriputto vāti avadhāraṇavacanaṃ. Etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesaupasamena. Pāraṅgatoti [Pg.232] nibbānaṃ gato. Yo koci nibbānaṃ patto bhikkhu, so etāvaparamo siyā, na therena uttaritaro nāma atthīti vadati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. आता स्थवीर सारिपुत्तांचे गुणगान करताना (अनाथपिंडिक देवपुत्राने) 'सारिपुत्तो व' (सारिपुत्तच) इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे 'सारिपुत्तो व' हा अवधारणवाचक (निश्चयवाचक) शब्द आहे. "या प्रज्ञा इत्यादी गुणांमुळे सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत," असे तो म्हणतो. 'उपसमेन' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनाने (शांत होण्याने). 'पारंगतो' म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त झालेला. "जो कोणी भिक्खू निर्वाणाला प्राप्त झाला आहे, तो या मर्यादेपर्यंतच श्रेष्ठ असू शकतो, स्थविरांपेक्षा (सारिपुत्तांपेक्षा) अधिक श्रेष्ठ कोणीही नाही," असे तो म्हणतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमधील... Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अनाथपिंडिकोवाद सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 2. Channovādasuttavaṇṇanā २. छन्नोवाद सुत्ताचे वर्णन. 389. Evaṃ me sutanti channovādasuttaṃ. Tattha channoti evaṃnāmako thero, na abhinikkhamanaṃ nikkhantatthero. Paṭisallānāti phalasamāpattito. Gilānapucchakāti gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhavaṇṇitaṃ, tasmā evamāha. Satthanti jīvitahārakasatthaṃ. Nāvakaṅkhāmīti icchāmi. ३८९. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे छन्नोवाद सुत्त आहे. तेथे 'छन्नो' म्हणजे या नावाचे स्थवीर; महाभिनिष्क्रमणाच्या वेळी सोबत बाहेर पडलेले छन्न स्थवीर नव्हेत. 'पटिसल्लाना' म्हणजे फलसमापत्तीमधून (उठून). 'गिलाणपुच्छका' (आजारी व्यक्तीची विचारपूस करणारे) म्हणजे आजारी व्यक्तीची सेवा-शुश्रूषा करणे हे बुद्धांनी प्रशंसिलेले आहे, म्हणून स्थविरांनी असे म्हटले. 'सत्थं' म्हणजे प्राणांतक (जीवन हरण करणारे) शस्त्र. 'नावकंखामि' म्हणजे 'मी इच्छा करत नाही'. 390. Anupavajjanti anuppattikaṃ appaṭisandhikaṃ. ३९०. 'अनुपवज्जं' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होणारे, प्रतिसंधीरहित (पुनर्जन्मरहित) होणे. 391. Etaṃ mamātiādīni taṇhāmānadiṭṭhigāhavasena vuttāni. Nirodhaṃ disvāti khayavayaṃ ñatvā. Netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti samanupassāmi. ३९१. 'एतं मम' (हे माझे आहे) इत्यादी शब्द तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी यांच्या ग्रहणामुळे (आसक्तीमुळे) म्हटले गेले आहेत. 'निरोधं दिस्वा' म्हणजे क्षय आणि व्यय (नाश) जाणून घेऊन. 'नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता' (हे माझे नाही, मी हे नाही, हा माझा आत्मा नाही) असे पाहतो, म्हणजेच 'हे अनित्य, दुःख आणि अनात्मा आहे' असे मी पाहतो. 393. Tasmāti yasmā māraṇantikavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthaṃ āharāmīti vadati, tasmā. Puthujjano āyasmā, tena idampi manasi karohīti dīpeti. Niccakappanti niccakālaṃ. Nissitassāti taṇhādiṭṭhīhi nissitassa. Calitanti vipphanditaṃ hoti. Passaddhīti kāyacittapassaddhi, kilesapassaddhi nāma hotīti attho. Natīti taṇhānati. Natiyā asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhānesu asati. Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena āgati nāma na hoti, cutivasena gamanaṃ nāma na hoti. Cutūpapātoti cavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto. Nevidha na huraṃ na ubhayamantarenāti nayidha loke, na paraloke, na ubhayattha hoti. Esevanto dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa ayameva anto ayaṃ paricchedo [Pg.233] parivaṭumabhāvo hoti. Ayameva hi ettha attho. Ye pana ‘‘na ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ heṭṭhā vuttameva. ३९३. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी मरणांतिक वेदना सहन करण्यास असमर्थ असल्यामुळे "मी शस्त्र धारण करतो (प्राण घेतो)," असे ते म्हणतात, म्हणून. आयुष्यमान (छन्न) हे पृथग्जन आहेत, म्हणून "या गोष्टीचेही मनन कर," असे दर्शवितात. 'निच्चकप्पं' म्हणजे नित्यकाळ (नेहमी). 'निस्सितस्स' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांनी आश्रित असलेल्या (पृथग्जन व्यक्तीला). 'चलितं' म्हणजे कंपित होणे (थरथरणे) असते. 'पस्सद्धि' म्हणजे काय आणि चित्ताची शांतता; क्लेशांचा उपशम होणे, असा अर्थ आहे. 'नति' म्हणजे तृष्णारूपी नति (आसक्ती). 'नतिया असति' म्हणजे दुसऱ्या भवासाठी आलय (आसक्ती), निकंति (अभिलाषा) आणि पर्युत्थान (क्लेश) नसताना. 'आगतिगति न होति' म्हणजे प्रतिसंधीच्या रूपाने येणे (आगति) होत नाही आणि च्युतीच्या रूपाने जाणे (गति) होत नाही. 'चुतूपपातो' म्हणजे च्युत होण्याच्या रूपाने च्युती (मृत्यू) आणि उत्पन्न होण्याच्या रूपाने उपपात (जन्म) न होणे. 'नेविध न हुरं न उभयमन्तरेन' म्हणजे या लोकात नाही, परलोकात नाही आणि दोन्हीच्या मध्येही नाही. 'एसेवन्तो दुक्खस्स' म्हणजे संसार-दुःख आणि क्लेश-दुःखाचा हाच अंत, हीच मर्यादा आणि पूर्णपणे निरोध होणे होय. येथे हाच अर्थ आहे. परंतु जे 'न उभयमन्तरेन' हा शब्द घेऊन अंतराभवाची (मध्यवर्ती अस्तित्वाची) इच्छा करतात, त्यांचे उत्तर खाली आधीच दिले गेले आहे. 394. Satthaṃ āharesīti jīvitahārakaṃ satthaṃ āhari, kaṇṭhanāḷiṃ chindi. Athassa tasmiṃ khaṇe maraṇabhayaṃ okkami, gatinimittaṃ upaṭṭhāsi. So attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā saṃviggo vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Sammukhāyeva anupavajjatā byākatāti kiñcāpi idaṃ therassa puthujjanakāle byākaraṇaṃ hoti, etena pana byākaraṇena anantarāyamassa parinibbānaṃ ahosi. Tasmā bhagavā tameva byākaraṇaṃ gahetvā kathesi. Upavajjakulānīti upasaṅkamitabbakulāni. Iminā thero, – ‘‘bhante, evaṃ upaṭṭhākesu ca upaṭṭhāyikāsu ca vijjamānāsu so bhikkhu tumhākaṃ sāsane parinibbāyissatī’’ti pucchati. Athassa bhagavā kulesu saṃsaggābhāvaṃ dīpento honti hete sāriputtātiādimāha. Imasmiṃ kira ṭhāne therassa kulesu asaṃsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३९४. 'सत्थं आहरेसि' म्हणजे प्राणांतक शस्त्र चालवले, गळ्याची नळी कापली. त्यानंतर त्या क्षणी त्यांना मरणाचे भय वाटले आणि गतिनिमित्त प्रकट झाले. त्यांनी स्वतःचे पृथग्जनत्व जाणून संविग्न होऊन विपश्यना सुरू केली आणि संस्कारांचे ग्रहण करत अर्हत्त्व प्राप्त केले व 'समसीसी' (समशीर्षी) होऊन परिनिर्वाण प्राप्त केले. 'सम्मुखायेव अनुपवज्जता ब्याकता' म्हणजे जरी हे भाकीत स्थविरांच्या पृथग्जन काळात झाले होते, तरीही या भाकितामुळे त्यांना कोणताही अडथळा न येता परिनिर्वाण प्राप्त झाले. म्हणून भगवंतांनी तेच भाकीत घेऊन सांगितले. 'उपवज्जकुलानि' म्हणजे ज्यांच्याकडे जावे असे (सेवा करणारे) उपासक परिवार. यावरून स्थवीर विचारतात, "भंते, अशा प्रकारे उपासक आणि उपासिका असताना तो भिक्खू आपल्या शासनात कसा परिनिर्वाण पावेल?" त्यावर भगवंतांनी त्या कुटुंबांशी त्यांचा संसर्ग (आसक्ती) नसल्याचे दर्शवण्यासाठी "होन्ति हेते सारिपुत्त" इत्यादी गाथा म्हटली. या प्रसंगी स्थविरांचा कुटुंबांशी असंसर्ग (अलिप्तता) स्पष्ट झाला होता. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमधील... Channovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. छन्नोवाद सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 3. Puṇṇovādasuttavaṇṇanā ३. पुण्णोवाद सुत्ताचे वर्णन. 395. Evaṃ me sutanti puṇṇovādasuttaṃ. Tattha paṭisallānāti ekībhāvā. Taṃ ceti taṃ cakkhuñceva rūpañca. Nandīsamudayā dukkhasamudayoti nandiyā taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ hoti. Iti chasu dvāresu dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Iminā ca tvaṃ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi. Evaṃ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ arahatte pakkhipitvā idāni puṇṇattheraṃ sattasu ṭhānesu sīhanādaṃ nadāpetuṃ iminā ca tvantiādimāha. ३९५. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे पुण्णोवाद सुत्त आहे. तेथे 'पटिसल्लाना' म्हणजे एकांतात राहणे (एकीभाव). 'तं चे' म्हणजे ते चक्षु आणि ते रूप. 'नंदीसमुदया दुक्खसमुदयो' म्हणजे नंदीरूपी तृष्णेच्या एकत्र येण्याने पंचस्कंधरूपी दुःखाचे एकत्र येणे (उत्पत्ती) होते. अशा प्रकारे सहा द्वारांमध्ये दुःख आणि समुदाय या दोन सत्यांच्या द्वारे संसाराला (वट्टाला) शिखरावर पोहोचवून दाखवले आहे. दुसऱ्या पद्धतीमध्ये निरोध आणि मार्ग या दोन सत्यांच्या द्वारे विवट्टाला (संसारमुक्तीला) शिखरावर पोहोचवून दाखवले आहे. 'इमिना च त्वं पुण्ण' हा एक स्वतंत्र संदर्भ (अनुसंधि) आहे. अशा प्रकारे प्रथम वट्ट आणि विवट्ट यांच्या द्वारे उपदेशाला अर्हत्त्वामध्ये समाविष्ट करून, आता पुण्ण स्थविरांना सात ठिकाणी सिंहनाद करण्यासाठी "इमिना च त्वं" इत्यादी गाथा म्हटली. 396. Caṇḍāti [Pg.234] duṭṭhā kibbisā. Pharusāti kakkhaḷā. Akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti. Paribhāsissantīti kiṃ samaṇo nāma tvaṃ, idañca idañca te karissāmāti tajjessanti. Evametthāti evaṃ mayhaṃ ettha bhavissati. ३९६. 'चंडा' म्हणजे दुष्ट, क्रूर. 'फरुसा' म्हणजे कठोर, कर्कश. 'अक्कोसिस्सन्ति' म्हणजे दहा प्रकारच्या शिवीगाळीच्या कारणांनी शिवीगाळ करतील. 'परिभासिस्सन्ति' म्हणजे "तू कसला श्रमण आहेस? आम्ही तुझे हे आणि हे करू," असे म्हणून धमकावतील. 'एवमेत्थ' म्हणजे "माझ्या मनात याविषयी असा विचार येईल." Daṇḍenāti catuhatthena daṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā. Satthenāti ekatodhārādinā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitahārakaṃ satthaṃ pariyesanti. Idaṃ thero tatiyapārājikavatthusmiṃ asubhakathaṃ sutvā attabhāvena jigucchantānaṃ bhikkhūnaṃ satthahārakapariyesanaṃ sandhāyāha. Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damoti vutto. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti (dī. ni. 1.166; ma. ni. 2.226) ettha uposathakammaṃ damoti vuttaṃ. Imasmiṃ pana sutte khanti damoti veditabbā. Upasamoti tasseva vevacanaṃ. 'दंडेना' म्हणजे चार हात लांबीच्या काठीने किंवा सोट्याने (मुद्गराने). 'सत्थेन' म्हणजे एका बाजूला धार असलेल्या शस्त्राने इत्यादी. 'सत्थहारकं परियेसन्ति' म्हणजे प्राणांतक (जीवन हरण करणारे) शस्त्र शोधतात. हे स्थविरांनी तिसऱ्या पाराजिकाच्या कथेमध्ये अशुभाची कथा ऐकून स्वतःच्या शरीराचा तिरस्कार करणाऱ्या भिक्खूंच्या प्राणांतक शस्त्र शोधण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'दमूपसमेन' येथे 'दम' हे इंद्रियसंवर इत्यादींचे नाव आहे. "सच्चेन दंतो दमसा उपेतो, वेदंतगू वुसितब्रह्मचरियो" येथे इंद्रियसंवर याला 'दम' म्हटले आहे. "यदि सच्चा दमा चागा, खंत्या भिय्योध विज्जती" येथे प्रज्ञेला 'दम' म्हटले आहे. "दानेन दमेन संयमेन सच्चवज्जेना" येथे उपोसथ कर्माला 'दम' म्हटले आहे. परंतु या सुत्तात क्षमेला (सहनशीलतेला) 'दम' समजावे. 'उपसम' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 397. Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo, kasmā panettha gantukāmo ahosīti. Sunāparantavāsiko eva eso, sāvatthiyaṃ pana asappāyavihāraṃ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi. ३९७. 'अथ खो आयस्मा पुण्णो' म्हणजे हा पुण्ण कोण आहे आणि तो येथे (सुनापरंत जनपदात) का जाऊ इच्छित होता? हा सुनापरंत जनपदाचा रहिवासीच होता, परंतु सावत्थीमध्ये ध्यानधारणेसाठी अयोग्य विहार पाहून तो तेथे जाऊ इच्छित होता. Tatrāyaṃ anupubbikathā – sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṃ vāṇijakagāme ete dve bhātaro. Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṃ gantvā bhaṇḍaṃ āharati, kadāci kaniṭṭho. Imasmiṃ pana samaye kaniṭṭhaṃ ghare ṭhapetvā jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadacārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṃ nivāsetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi. त्या प्रवासातील ही अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बीकथा) आहे – असे म्हणतात की, सुनापरन्त देशातील एका व्यापारी गावात हे दोन भाऊ राहत होते. त्यांच्यापैकी कधी मोठा भाऊ पाचशे गाड्या घेऊन जनपदात जाऊन माल घेऊन येत असे, तर कधी लहान भाऊ. परंतु या वेळी, लहान भावाला घरी ठेवून, मोठ्या भावाने पाचशे गाड्या घेतल्या आणि जनपदात प्रवास करत करत तो अनुक्रमाने सावत्थीला पोहोचला. जेतवनापासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणी त्याने आपला गाड्यांचा ताफा थांबवला आणि सकाळचे जेवण करून, आपल्या सेवकांनी वेढलेला असताना एका सुखावह ठिकाणी बसला. Tena ca samayena sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena buddho yena dhammo yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappābbhārā hutvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavanaṃ [Pg.235] gacchanti. So te disvā ‘‘kahaṃ ime gacchanti’’ti ekamanussaṃ pucchi. Kiṃ tvaṃ ayyo na jānāsi, loke buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni, iccesa mahājano satthu santike dhammakathaṃ sotuṃ gacchatīti. Tassa buddhoti vacanaṃ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Atha attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu madhurassarena dhammaṃ desentassa parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi. Atha tathāgatena kālaṃ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase maṇḍapaṃ kāretvā āsanāni paññapetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṃ pakkosāpetvā, ettakaṃ bhaṇḍaṃ vissajjitaṃ, ettakaṃ na vissajjitanti sabbaṃ ācikkhitvā – ‘‘imaṃ sāpateyyaṃ mayhaṃ kaniṭṭhassa dehī’’ti sabbaṃ niyyātetvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi. आणि त्या वेळी सावत्थीचे रहिवासी सकाळचे जेवण करून, उपोसथाचे नियम स्वीकारून, स्वच्छ उपरणे परिधान करून, हातात गंध-पुष्प इत्यादी घेऊन, जेथे बुद्ध, जेथे धम्म आणि जेथे संघ आहे, त्याकडेच कललेले, प्रवृत्त झालेले आणि झुकलेले होऊन दक्षिण दाराने बाहेर पडून जेतवनाकडे जात होते. त्याने त्यांना पाहून एका माणसाला विचारले, "हे लोक कुठे जात आहेत?" तो म्हणाला, "हे महाशया, तुम्हाला माहीत नाही का? जगात बुद्धरत्न, धम्मरत्न आणि संघरत्न उत्पन्न झाले आहेत. म्हणूनच हा जनसमुदाय शास्त्यांच्या सन्निध धम्मप्रवचन ऐकण्यासाठी जात आहे." "बुद्ध" हा शब्द ऐकताच त्याच्या त्वचा, चामडे इत्यादी भेदून थेट हाडांच्या मज्जेपर्यंत स्पर्श करून तो शब्द भिनला. नंतर आपल्या सेवकांसह त्या जनसमुदायासोबत विहारात जाऊन, शास्ते मधुर स्वरात धम्मदेशना देत असताना, परिषदेच्या एका टोकाला उभे राहून धम्म ऐकला आणि त्याने प्रव्रज्या घेण्याचे मनात निश्चित केले. नंतर तथागतांनी योग्य वेळ जाणून परिषदेला निरोप दिल्यावर, त्याने शास्त्यांकडे जाऊन त्यांना वंदन केले आणि दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले. दुसऱ्या दिवशी त्याने मंडप उभारून, आसने मांडून, बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले. सकाळचे भोजन झाल्यावर त्याने उपोसथ नियम धारण केले आणि आपल्या भांडारपालाला बोलावून, "एवढा माल विकला गेला आहे, एवढा विकला गेला नाही" असे सर्व काही स्पष्ट सांगितले आणि "ही सर्व संपत्ती माझ्या लहान भावाला दे" असे सांगून सर्व काही सोपवून दिले. त्यानंतर त्याने शास्त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली आणि तो कम्मट्ठान (ध्यानसाधना) परायण झाला. Athassa kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ janapado mayhaṃ asappāyo, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gaccheyya’’nti. Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhahitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā satta sīhanāde naditvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā puṇṇo…pe… viharatī’’ti. नंतर, तो कम्मट्ठान मनन करत असताना त्याला कम्मट्ठान स्पष्ट होत नव्हते. त्यामुळे त्याने विचार केला – "हा जनपद माझ्यासाठी अनुकूल नाही. मी शास्त्यांच्या सन्निध कम्मट्ठान ग्रहण करून माझ्या स्वतःच्या ठिकाणीच परत जावे हेच बरे." नंतर सकाळच्या वेळी भिक्षेसाठी फिरून, संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून तो भगवंतांकडे गेला. त्याने भगवंतांकडून कम्मट्ठान उपदेशून घेतले आणि सात सिंहनाद करून तो तेथून निघाला. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यानंतर आयुष्मान पुण्ण... इत्यादी... विहार करू लागले." Kattha panāyaṃ vihāsīti? Catūsu ṭhānesu vihāsi, sunāparantaraṭṭhaṃ tāva pavisitvā ajjuhatthapabbate nāma pavisitvā vāṇijagāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṃ datvā, ‘‘bhante, aññattha agantvā idheva vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā tattheva vasāpesi. पण ते कुठे राहिले? ते चार ठिकाणी राहिले. प्रथम सुनापरन्त देशात प्रवेश करून, 'अज्जुहत्थ' नावाच्या पर्वतावर जाऊन, ते भिक्षेसाठी व्यापारी गावात गेले. तेव्हा त्यांच्या लहान भावाने त्यांना ओळखले आणि भिक्षा देऊन, "भंते, इतर कुठेही न जाता येथेच राहावे," असे वचन घेऊन त्यांना तेथेच राहण्यास सांगितले. Tato samuddagirivihāraṃ nāma agamāsi. Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi, taṃ koci caṅkamituṃ samattho nāma natthi. Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṃ karonti. Theronaṃ – ‘‘kammaṭṭhānaṃ manasikarontānaṃ phāsuvihāro hotū’’ti samuddaṃ nissaddaṃ katvā adhiṭṭhāsi. त्यानंतर ते 'समुद्रगिरी विहार' नावाच्या ठिकाणी गेले. तेथे लोहचुंबकासारख्या तीक्ष्ण दगडांनी वेढलेला एक चंक्रमण मार्ग होता, ज्यावर कोणीही चंक्रमण करण्यास समर्थ नव्हते. तेथे समुद्राच्या लाटा यायच्या आणि त्या तीक्ष्ण दगडांवर आदळून मोठा आवाज करायच्या. थेरांनी – "कम्मट्ठान करणाऱ्या भिक्खूंना सुखाने विहार करता यावा," असा विचार करून समुद्राला शांत केले आणि तसा अधिष्ठान केला. Tato [Pg.236] mātulagiriṃ nāma agamāsi. Tattha sakuṇasaṅgho ussanno, rattiñca divā ca saddo ekābaddhova hoti, thero imaṃ ṭhānaṃ aphāsukanti tato makulakārāmavihāraṃ nāma gato. So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo. Thero imaṃ ṭhānaṃ phāsukanti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṃ upagacchi. Evaṃ catūsu ṭhānesu vihāsi. त्यानंतर ते 'मातुलगिरी' नावाच्या ठिकाणी गेले. तेथे पक्ष्यांचा मोठा थवा होता, आणि रात्री व दिवसा त्यांचा सतत आवाज येत असे. थेरांनी "हे ठिकाण अनुकूल नाही" असा विचार केला आणि तेथून ते 'मकुलकाराम विहार' नावाच्या ठिकाणी गेले. तो विहार व्यापारी गावापासून फार दूरही नव्हता आणि फार जवळही नव्हता, येण्या-जाण्यासाठी सोयीचा, निर्जन आणि शांत होता. थेरांनी "हे ठिकाण अनुकूल आहे" असा विचार करून तेथे रात्रीचे स्थान, दिवसाचे स्थान, चंक्रमण मार्ग इत्यादी तयार करून घेतले आणि वर्षावास स्वीकारला. अशा प्रकारे ते चार ठिकाणी राहिले. Athekadivasaṃ tasmiṃyeva antovasse pañca vāṇijasatāni parasamuddaṃ gacchāmāti nāvāya bhaṇḍaṃ pakkhipiṃsu. Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṃ bhojetvā therassa santike sikkhāpadāni gahetvā vanditvā gacchanto, – ‘‘bhante, mahāsamuddo nāma appameyyo anekantarāyo, amhe āvajjeyyāthā’’ti vatvā nāvaṃ āruhi. Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi. Manussā pātarāsaṃ karissāmāti dīpake otiṇṇā. Tasmiṃ dīpe aññaṃ kiñci natthi, candanavanameva ahosi. नंतर एके दिवशी, त्याच वर्षावासाच्या काळात, पाचशे व्यापाऱ्यांनी "आम्ही समुद्रापलीकडे जाऊ" असा विचार करून जहाजात माल भरला. जहाजावर चढण्याच्या दिवशी, थेरांच्या लहान भावाने थेरांना भोजन दिले आणि त्यांच्याकडून शील ग्रहण करून, त्यांना वंदन करून जाताना म्हटले, "भंते, महासमुद्र हा अथांग आणि अनेक संकटांनी भरलेला आहे, आमचे स्मरण ठेवावे." असे सांगून तो जहाजावर चढला. जहाज अत्यंत वेगाने जात असताना एका अज्ञात बेटावर पोहोचले. "आम्ही सकाळची न्याहारी करू" असा विचार करून लोक बेटावर उतरले. त्या बेटावर दुसरे काहीही नव्हते, केवळ चंदनाचेच जंगल होते. Atheko vāsiyā rukkhaṃ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bho mayaṃ lābhatthāya parasamuddaṃ gacchāma, ito ca uttari lābho nāma natthi, caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṃ agghati, hāretabbakayuttaṃ bhaṇḍaṃ hāretvā candanassa pūremā’’ti. Te tathā kariṃsu. Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā – ‘‘imehi amhākaṃ candanavanaṃ nāsitaṃ, ghātessāma ne’’ti cintetvā – ‘‘idheva ghātitesu sabbaṃ vanaṃ ekaṃ kuṇapaṃ bhavissati, samuddamajjhe nesaṃ nāvaṃ osīdessāmā’’ti āhaṃsu. Atha tesaṃ nāvaṃ āruyha muhuttaṃ gatakāleyeva uppādikaṃ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṃsu. Bhītā manussā attano attano devatā namassanti. Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko – ‘‘mayhaṃ bhātā avassayo hotū’’ti therassa namassamāno aṭṭhāsi. नंतर एकाने कुऱ्हाडीने झाडावर मारून ते रक्तचंदन असल्याचे जाणून म्हटले – "मित्रांनो, आपण नफ्यासाठी समुद्रापलीकडे जात आहोत, पण यापेक्षा मोठा नफा दुसरा कोणताही नाही. चार बोटांच्या आकाराचा चंदनाचा तुकडा एक लाख किमतीचा आहे. आपण आपला जुना माल फेकून देऊ आणि जहाज चंदनाने भरून घेऊ." त्यांनी तसेच केले. चंदनवनात राहणाऱ्या अमानुषांनी संतप्त होऊन विचार केला – "या लोकांनी आमचे चंदनवन नष्ट केले आहे, आम्ही यांना मारून टाकू." "पण जर आपण यांना येथेच मारले, तर हे संपूर्ण बेट एका कुजलेल्या प्रेतासारखे दुर्गंधीयुक्त होईल. म्हणून आपण समुद्राच्या मध्यभागी त्यांचे जहाज बुडवून टाकू," असे ते म्हणाले. नंतर ते जहाजावर चढले आणि जहाज थोडे पुढे गेल्यावर त्यांनी प्रचंड वादळ निर्माण केले आणि स्वतः अमानुषांनी भयानक रूपे धारण करून दाखवली. घाबरलेले लोक आपापल्या देवतांची प्रार्थना करू लागले. थेरांचा लहान भाऊ, चूळपुण्ण गृहपती – "माझे बंधू माझे रक्षक होवोत!" असे म्हणून थेरांचे स्मरण करत उभा राहिला. Theropi kira tasmiṃyeva khaṇe āvajjitvā tesaṃ byasanuppattiṃ ñatvā vehāsaṃ uppatitvā sammukhe aṭṭhāsi. Amanussā theraṃ disvā ‘‘ayyo puṇṇatthero etī’’ti pakkamiṃsu, uppādikaṃ sannisīdi. Thero mā bhāyathāti te [Pg.237] assāsetvā ‘‘kahaṃ gantukāmatthā’’ti pucchi. Bhante, amhākaṃ sakaṭṭhānameva gacchāmāti. Thero nāvaṃ phale akkamitvā ‘‘etesaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Vāṇijā sakaṭṭhānaṃ gantvā taṃ pavattiṃ puttadārassa ārocetvā ‘‘etha theraṃ saraṇaṃ gacchāmā’’ti pañcasatā attano pañcamātugāmasatehi saddhiṃ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ paṭivedesuṃ. Tato nāvāya bhaṇḍaṃ otāretvā therassa ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā – ‘‘ayaṃ, bhante, tumhākaṃ koṭṭhāso’’ti āhaṃsu. Thero – ‘‘mayhaṃ visuṃ koṭṭhāsakiccaṃ natthi, satthā pana tumhehi diṭṭhapubbo’’ti. Na diṭṭhapubbo, bhanteti. Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṃ karotha, evaṃ satthāraṃ passissathāti. Te sādhu, bhanteti tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. महापुण्ण थेरांनी सुद्धा त्याच क्षणी विचार करून त्या व्यापाऱ्यांच्या विनाशाची स्थिती जाणून घेतली आणि आकाशात झेप घेऊन ते जहाजाच्या समोर उभे राहिले. अमणुष्यांनी (राक्षसांनी) थेरांना पाहून, 'आर्य पुण्ण थेर येत आहेत,' असा विचार करून ते तेथून निघून गेले आणि लाटा शांत झाल्या. थेरांनी 'भिऊ नका' असे म्हणून त्यांना आश्वस्त केले आणि विचारले, 'तुम्ही कोठे जाऊ इच्छिता?' त्यांनी सांगितले, 'भन्ते, आम्ही आमच्या स्वतःच्या ठिकाणी (सुनापरान्त देशात) जात आहोत.' थेरांनी जहाजाच्या फळीवर पाय ठेवून, 'यांचे जहाज यांच्या इच्छित स्थळी जावो,' असा संकल्प केला. व्यापाऱ्यांनी आपल्या स्वतःच्या ठिकाणी पोहोचून ती हकीकत आपल्या मुलाबाळांना व पत्नीला सांगितली आणि 'या, आपण थेरांना शरण जाऊया,' असे म्हणून त्या पाचशे व्यापाऱ्यांनी आपल्या पाचशे स्त्रियांसह त्रिशरणात प्रतिष्ठित होऊन उपासकत्व स्वीकारले. त्यानंतर त्यांनी जहाजातील माल उतरवून थेरांसाठी एक हिस्सा बाजूला केला आणि म्हटले, 'भन्ते, हा आपला हिस्सा आहे.' थेर म्हणाले, 'माझ्यासाठी स्वतंत्र हिश्श्याची काही गरज नाही. पण तुम्ही शास्त्यांना (बुद्धांना) पूर्वी कधी पाहिले आहे का?' त्यांनी उत्तर दिले, 'भन्ते, पूर्वी कधी पाहिलेले नाही.' थेर म्हणाले, 'तर मग, माझ्या या हिश्श्याने शास्त्यांसाठी एक मण्डलमळ (सभागृह) तयार करा. असे केल्याने तुम्ही शास्त्यांचे दर्शन घेऊ शकाल.' त्यांनी 'भन्ते, खूप चांगले' असे म्हणून त्या हिश्श्याने आणि स्वतःच्या हिश्श्यांनी मिळून मण्डलमळ बनवण्यास सुरुवात केली. Satthāpi kira āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṃ akāsi. Ārakkhamanussā rattiṃ obhāsaṃ disvā ‘‘mahesakkhā devatā atthī’’ti saññaṃ kariṃsu. Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassa ca senāsanāni niṭṭhapetvā dānasambhāraṃ sajjetvā – ‘‘kataṃ, bhante, amhehi attano kiccaṃ, satthāraṃ pakkosathā’’ti therassa ārocesuṃ. Thero sāyanhasamaye iddhiyā sāvatthiṃ patvā, ‘‘bhante, vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmā, tesaṃ anukampaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāci. Bhagavā adhivāsesi. Thero bhagavato adhivāsanaṃ viditvā sakaṭṭhānameva paccāgato. शास्त्यांनी सुद्धा (मण्डलमळ) बनवण्यास सुरुवात केल्यापासूनच त्याचा उपभोग घेतला. पहारेकऱ्यांनी रात्रीच्या वेळी तेथे प्रकाश पाहून, 'येथे महान प्रभावशाली देवता आहेत,' अशी समजूत करून घेतली. उपासकांनी मण्डलमळ आणि भिक्षुसंघासाठी निवासस्थाने पूर्ण करून, दानाची सामग्री तयार केली आणि थेरांना सांगितले, 'भन्ते, आम्ही आमचे कर्तव्य पूर्ण केले आहे, आता आपण शास्त्यांना आमंत्रित करावे.' थेरांनी संध्याकाळच्या वेळी ऋद्धी शक्तीने श्रावस्तीला पोहोचून भगवंतांना विनंती केली, 'भन्ते, वाणिजगावातील रहिवासी आपले दर्शन घेऊ इच्छितात, कृपया त्यांच्यावर अनुकंपा करावी.' भगवंतांनी ती विनंती स्वीकारली. भगवंतांची स्वीकृती जाणून थेर आपल्या स्वतःच्या ठिकाणी परत आले. Bhagavāpi ānandatheraṃ āmantesi, – ‘‘ānanda, sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma, tvaṃ ekūnapañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ dehī’’ti. Thero sādhu, bhanteti bhikkhusaṅghassa tamatthaṃ ārocetvā nabhacārikā bhikkhū salākaṃ gaṇhantūti āha. Taṃdivasaṃ kuṇḍadhānatthero paṭhamaṃ salākaṃ aggahesi. Vāṇijagāmavāsinopi ‘‘sve kira satthā āgamissatī’’ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaggaṃ sajjayiṃsu. Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdi. Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So kiṃ idanti āvajjetvā [Pg.238] satthu sunāparantagamanaṃ disvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta ajja bhagavā timattāni yojanasatāni piṇḍācāraṃ karissati, pañca kūṭāgārasatāni māpetvā jetavanadvārakoṭṭhamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī’’ti. So tathā akāsi. Bhagavato kūṭāgāraṃ catumukhaṃ ahosi, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ dvimukhāni, sesāni ekamukhāni. Satthā gandhakuṭito nikkhamma paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṃ pāvisi. Dve aggasāvake ādiṃ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāraṃ gantvā nisinnā ahesuṃ. Ekaṃ tucchakūṭāgāraṃ ahosi, pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppatiṃsu. भगवंतांनी सुद्धा आनंद थेरांना बोलावून म्हटले, 'आनंदा, उद्या आपण सुनापरान्त देशातील वाणिजगावात भिक्षेसाठी जाऊ. तू एक कमी पाचशे (४९९) भिक्षूंना शलाका वाटप कर.' थेरांनी 'भन्ते, खूप चांगले' असे म्हणून भिक्षुसंघाला ती गोष्ट सांगितली आणि म्हटले, 'आकाशातून प्रवास करू शकणाऱ्या भिक्षूंनी शलाका घ्यावी.' त्या दिवशी कुण्डधान थेरांनी सर्वात आधी शलाका घेतली. वाणिजगावातील रहिवाशांनी सुद्धा 'उद्या शास्ते येणार आहेत' असे ऐकून गावाच्या मध्यभागी मंडप उभारून महादानाची तयारी केली. भगवंतांनी सकाळी लवकरच शरीर-कृत्ये आटोपून गंधकुटीत प्रवेश केला आणि फलसमाပत्तीमध्ये लीन होऊन बसले. शक्राचे (इंद्राचे) पांडुकंबल शिलासन तप्त झाले. त्यांनी 'हे काय आहे?' असा विचार करून शास्त्यांचे सुनापरान्त देशात जाणे पाहिले आणि विश्वकर्म्याला बोलावून म्हटले, 'वत्सा, आज भगवंत सुमारे तीनशे योजने भिक्षेसाठी प्रवास करणार आहेत. तू पाचशे कूटागार (शिखरयुक्त विमाने) निर्माण करून जेतवनाच्या प्रवेशद्वाराच्या वर प्रवासासाठी सज्ज करून ठेव.' त्याने त्याप्रमाणे केले. भगवंतांचे कूटागार चार मुखांचे होते, दोन अग्रश्रावकांचे दोन मुखांचे होते आणि उरलेले एक मुखांचे होते. शास्ते गंधकुटीतून बाहेर पडून ओळीने ठेवलेल्या कूटागारांपैकी मुख्य कूटागारात प्रवेश करते झाले. दोन अग्रश्रावकांसह इतर एक कमी पाचशे भिक्षू सुद्धा आपापल्या कूटागारात जाऊन बसले. एक कूटागार रिकामे होते. पाचशेही कूटागार आकाशात उडाले. Satthā saccabandhapabbataṃ nāma patvā kūṭāgāraṃ ākāse ṭhapesi. Tasmiṃ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṃ micchādiṭṭhiṃ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappatto hutvā vasati. Abbhantare cassa antocāṭiyaṃ padīpo viya arahattassa upanissayo jalati. Taṃ disvā dhammamassa kathessāmīti gantvā dhammaṃ desesi. Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi, maggenevāssa abhiññā āgatā. Ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo hutvā kūṭāgāraṃ pāvisi. शास्त्यांनी सच्चबंध नावाच्या पर्वतावर पोहोचून आपले कूटागार आकाशातच थांबवले. त्या पर्वतावर सच्चबंध नावाचा एक मिथ्यादृष्टी तपस्वी लोकांना मिथ्यादृष्टीची शिकवण देत, अत्यंत लाभ आणि यश प्राप्त करून राहत होता. परंतु त्याच्या अंतःकरणात, एखाद्या मातीच्या भांड्यात दिवा जळावा त्याप्रमाणे, अर्हतपदाची पात्रता प्रज्वलित होत होती. ते पाहून, 'मी याला धम्म उपदेश करीन' असा विचार करून शास्ते तेथे गेले आणि त्यांनी त्याला धम्म उपदेश केला. उपदेशाच्या शेवटी तो तपस्वी अर्हतपदाला प्राप्त झाला आणि मार्गाच्या प्रभावानेच त्याला अभिज्ञा प्राप्त झाली. तो 'एहि भिक्खू' होऊन ऋद्धीने प्राप्त झालेले पात्र व चीवर धारण करून (त्या रिकाम्या) कूटागारात प्रवेश करता झाला. Bhagavā kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vāṇijagāmaṃ gantvā kūṭāgārāni adissamānāni katvā vāṇijagāmaṃ pāvisi. Vāṇijā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthāraṃ makulakārāmaṃ nayiṃsu. Satthā maṇḍalamāḷaṃ pāvisi. Mahājano yāva satthā bhattadarathaṃ paṭipassambheti, tāva pātarāsaṃ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṃ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṃ paccāgamāsi. Satthā dhammaṃ desesi. Mahājanassa bandhanamokkho jāto, mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosi. भगवंतांनी कूटागारात बसलेल्या पाचशे भिक्षूंसह वाणिजगावाजवळ जाऊन, ती कूटागारे अदृश्य केली आणि वाणिजगावात प्रवेश केला. व्यापाऱ्यांनी बुद्धप्रमुख भिक्षुसंघाला महादान देऊन शास्त्यांना मकुलकाराम विहारात नेले. शास्त्यांनी मण्डलमळात प्रवेश केला. जोपर्यंत शास्ते भोजनानंतरचा थकवा दूर करत होते, तोपर्यंत लोकांनी सकाळचे भोजन करून, उपोसथाचे नियम ग्रहण केले आणि पुष्कळ गंध व फुले घेऊन धम्म ऐकण्यासाठी ते विहारात परत आले. शास्त्यांनी धम्म उपदेश केला. लोकांची (तृष्णेच्या) बंधनातून मुक्तता झाली आणि तेथे मोठा बुद्ध-कोलाहल (जयघोष) झाला. Satthā mahājanassa saṅgahatthaṃ katipāhaṃ tattheva vasi, aruṇaṃ pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi. Tattha katipāhaṃ vasitvā vāṇijagāme piṇḍāya caritvā ‘‘tvaṃ idheva vasāhī’’ti puṇṇattheraṃ nivattetvā antare nammadānadī [Pg.239] nāma atthi, tassā tīraṃ agamāsi. Nammadānāgarājā satthu paccuggamanaṃ katvā nāgabhavanaṃ pavesetvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ akāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathetvā nāgabhavanā nikkhami. So – ‘‘mayhaṃ, bhante, paricaritabbaṃ dethā’’ti yāci, bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṃ dassesi. Taṃ vīcīsu āgatāsu pidhīyati, gatāsu vivarīyati, mahāsakkārappattaṃ ahosi. Satthā tato nikkhamma saccabandhapabbataṃ gantvā saccabandhaṃ āha – ‘‘tayā mahājano apāyamagge otārito, tvaṃ idheva vasitvā etesaṃ laddhiṃ vissajjāpetvā nibbānamagge patiṭṭhāpehī’’ti. Sopi paricaritabbaṃ yāci. Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṃ viya padacetiyaṃ dassesi, tato jetavanameva gato. Etamatthaṃ sandhāya tenevantaravassenātiādi vuttaṃ. शास्त्यांनी लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी काही दिवस तेथेच वास्तव्य केले, परंतु अरुणोदय मात्र जेतवनातील महागंधकुटीतच केला. तेथे काही दिवस राहून वाणिजगावात भिक्षेसाठी फिरून, 'तू येथेच राहा,' असे सांगून पुण्ण थेरांना तेथेच थांबवले आणि वाटेत नर्मदा नावाची नदी आहे, तिच्या तीरावर ते गेले. नर्मदा नागराजाने शास्त्यांचे स्वागत करून त्यांना नागलोकात नेले आणि त्रिरत्नांचा सत्कार केला. शास्त्यांनी त्याला धम्म उपदेश करून नागलोकातून प्रस्थान केले. त्याने, 'भन्ते, मला वंदना करण्यासाठी एखादी पूजनीय वस्तू द्यावी,' अशी विनंती केली. भगवंतांनी नर्मदा नदीच्या तीरावर आपले पादचिन्ह अंकित केले. ते पादचिन्ह लाटा आल्यावर झाकले जात असे आणि लाटा ओसरल्यावर उघडे दिसत असे; ते अत्यंत पूजनीय झाले. शास्ते तेथून निघून सच्चबंध पर्वतावर गेले आणि सच्चबंधाला म्हणाले, 'तू लोकांना अपायमार्गावर (नरक मार्गावर) ढकलले आहेस. तू येथेच राहून त्यांच्या चुकीच्या धारणा सोडवून त्यांना निर्वाणमार्गावर प्रतिष्ठित कर.' त्याने सुद्धा पूजनीय वस्तूची विनंती केली. शास्त्यांनी एका कठीण खडकावर, ओल्या मातीच्या गोळ्यावर शिक्का उमटवावा त्याप्रमाणे, आपले पादचिन्ह अंकित केले आणि त्यानंतर ते जेतवनातच परत गेले. हाच अर्थ लक्षात घेऊन 'तेनेवन्तरवस्सेना' इत्यादी गाथा म्हटली गेली आहे. Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṃ katvā bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ akāsi. Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhane ṭhitabhikkhū. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ‘परिनिब्बायि’ (परिनिर्वाण पावले) म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावले. महाजनांनी (लोकांनी) स्थविरांच्या शरीराची सात दिवस पूजा करून, पुष्कळ सुगंधित लाकडे एकत्र करून, शरीराचा दाहसंस्कार केला आणि त्यांच्या धातू (अस्थी अवशेष) घेऊन स्तूप बांधला. ‘सम्बहुला भिक्खू’ म्हणजे स्थविरांच्या दाहसंस्काराच्या ठिकाणी उपस्थित असलेले भिक्खू. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे। Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपञ्चसूदनीमध्ये Puṇṇovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पुण्णोवादसुत्त-वर्णन समाप्त झाले। 4. Nandakovādasuttavaṇṇanā ४. नन्दकोवादसुत्त-वर्णन 398. Evaṃ me sutanti nandakovādasuttaṃ. Tattha tena kho pana samayenāti bhagavā mahāpajāpatiyā yācito bhikkhunisaṅghaṃ uyyojetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā – ‘‘therā bhikkhū vārena bhikkhuniyo ovadantū’’ti saṅghassa bhāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha pariyāyenāti vārena. Na icchatīti attano vāre sampatte dūraṃ gāmaṃ vā gantvā sūcikammādīni vā ārabhitvā ‘‘ayaṃ nāmassa papañco’’ti vadāpesi. Imaṃ pana pariyāyena ovādaṃ bhagavā nandakattherasseva kāraṇā akāsi. Kasmā? Imāsañhi bhikkhunīnaṃ theraṃ disvā cittaṃ ekaggaṃ hoti [Pg.240] pasīdati. Tena tā tassa ovādaṃ sampaṭicchitukāmā, dhammakathaṃ sotukāmā. Tasmā bhagavā – ‘‘nandako attano vāre sampatte ovādaṃ dassati, dhammakathaṃ kathessatī’’ti vārena ovādaṃ akāsi. Thero pana attano vāraṃ na karoti, kasmāti ce? Tā kira bhikkhuniyo pubbe therassa jambudīpe rajjaṃ kārentassa orodhā ahesuṃ. Thero pubbenivāsañāṇena taṃ kāraṇaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ imassa bhikkhunisaṅghassa majjhe nisinnaṃ upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā dhammaṃ kathayamānaṃ disvā añño pubbenivāsañāṇalābhī bhikkhu imaṃ kāraṇaṃ oloketvā ‘āyasmā nandako yāvajjadivasā orodhe na vissajjeti, sobhatāyamāyasmā orodhaparivuto’ti vattabbaṃ maññeyyā’’ti. Etamatthaṃ sampassamāno thero attano vāraṃ na karoti. Imāsañca kira bhikkhunīnaṃ therasseva desanā sappāyā bhavissatīti ñatvā atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ āmantesi. ३९८. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे सुत्त म्हणजे नन्दकोवादसुत्त होय. त्यामध्ये ‘तेन खो पन समयेन’ (त्या वेळी) म्हणजे—महाप्रजापती गौतमीने याचना केल्यावर भगवंतांनी भिक्खुनीसंघाला निरोप दिला आणि भिक्खूसंघाला एकत्रित करून, “स्थवीर भिक्खूंनी आळीपाळीने भिक्खुनींना उपदेश करावा” अशी जबाबदारी संघावर सोपवली. त्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘परियायेन’ म्हणजे आळीपाळीने (क्रमाने). ‘न इच्छति’ म्हणजे स्वतःची पाळी आली असता दूरच्या गावी जाऊन किंवा शिवणकाम इत्यादी सुरू करून “हा त्यांचा विलंब आहे” असे म्हणवून घेतले. परंतु भगवंतांनी हा आळीपाळीने उपदेश करण्याचा नियम केवळ नन्दक स्थविरांच्या कारणास्तवच केला होता. का? कारण या भिक्खुनींचे चित्त स्थविरांना पाहून एकाग्र होते व प्रसन्न होते. त्यामुळे त्या त्यांचा उपदेश स्वीकारण्यास आणि धम्मकथा ऐकण्यास उत्सुक असतात. म्हणून भगवंतांनी—‘नन्दक स्वतःची पाळी आल्यावर उपदेश करतील, धम्मकथा सांगतील’—असा विचार करून आळीपाळीने उपदेश करण्याची पद्धत सुरू केली. परंतु स्थवीर स्वतःची पाळी पाळत नव्हते, असे का? असे म्हटले जाते की, पूर्वजन्मात जेव्हा हे स्थवीर जम्बुद्विपात राज्य करत होते, तेव्हा त्या भिक्खुनी त्यांच्या अंतःपुरातील स्त्रिया होत्या. स्थविरांनी पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने हे कारण जाणून विचार केला—‘मला या भिक्खुनीसंघाच्या मध्यभागी बसून उपमा आणि उदाहरणे देऊन धम्म उपदेश करताना पाहून, पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञान प्राप्त असलेला दुसरा एखादा भिक्खू हे कारण पाहून असे म्हणू शकेल की—आयुष्यमान नन्दक आजच्या दिवसापर्यंत आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांना सोडू शकलेले नाहीत, अंतःपुरातील स्त्रियांनी वेढलेले हे आयुष्यमान किती शोभून दिसत आहेत! असे ते मानू शकतील.’ हा दोष पाहून स्थवीर स्वतःची पाळी पाळत नव्हते. आणि या भिक्खुनींसाठी स्थविरांचाच उपदेश अनुकूल ठरेल, हे जाणून भगवंतांनी आयुष्यमान नन्दकांना आमंत्रित केले। Tāsaṃ bhikkhunīnaṃ pubbe tassa orodhabhāvajānanatthaṃ idaṃ vatthuṃ – pubbe kira bārāṇasiyaṃ pañca dāsasatāni pañca dāsisatāni cāti jaṅghasahassaṃ ekatova kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne vasi. Ayaṃ nandakatthero tasmiṃ kāle jeṭṭhakadāso hoti, gotamī jeṭṭhakadāsī. Sā jeṭṭhakadāsassa pādaparicārikā ahosi paṇḍitā byattā. Jaṅghasahassampi puññakammaṃ karontaṃ ekato karoti. Atha vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhā nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā – ‘‘vassūpanāyikakuṭiyā atthāya hatthakammaṃ yācissāmā’’ti cīvaraṃ pārupitvā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisitvā seṭṭhissa gharadvāre aṭṭhaṃsu. Jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī paccekabuddhe nagaraṃ pavisante addasa. Seṭṭhi tesaṃ āgatakāraṇaṃ sutvā ‘‘amhākaṃ okāso natthi, gacchantū’’ti āha. त्या भिक्खुनी पूर्वजन्मात त्यांच्या अंतःपुरातील स्त्रिया होत्या, हे जाणून घेण्यासाठी ही कथा आहे—पूर्वी वाराणसीमध्ये पाचशे दास आणि पाचशे दासी असे एकूण एक हजार लोक एकत्र काम करून एकाच ठिकाणी राहत असत. हे नन्दक स्थवीर त्या काळी मुख्य दास होते आणि महाप्रजापती गौतमी मुख्य दासी होती. ती मुख्य दासाची पत्नी होती, जी अत्यंत बुद्धिमान व चतुर होती. ती त्या एक हजार लोकांना पुण्यकर्म करण्यासाठी एकत्र आणत असे. नंतर वर्षावास जवळ आला असता, पाच प्रत्येकबुद्ध नन्दमूलक पर्वताच्या गुहेतून इसिपतन येथे उतरले आणि नगरात पिंडपातासाठी फिरून पुन्हा इसिपतन येथे गेले. 'वर्षावासाच्या कुटीसाठी आम्ही लोकांकडे श्रमदानाची याचना करू' असा विचार करून, त्यांनी चीवर परिधान केले आणि संध्याकाळच्या वेळी नगरात प्रवेश करून एका श्रेष्ठीच्या घराच्या दाराशी उभे राहिले. मुख्य दासी पाण्याचा घडा घेऊन पाणवठ्याकडे जात असताना तिने प्रत्येकबुद्धांना नगरात प्रवेश करताना पाहिले. श्रेष्ठीने त्यांच्या येण्याचे कारण ऐकून, 'आमच्याकडे वेळ नाही, आपण पुढे जावे' असे म्हटले। Atha te nagarā nikkhamante jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā pavisantī disvā kuṭaṃ otāretvā vanditvā onamitvā mukhaṃ pidhāya – ‘‘ayyā nagaraṃ paviṭṭhamattāva nikkhantā, kiṃ nu kho’’ti pucchi. Vassūpanāyikakuṭiyā hatthakammaṃ yācituṃ āgamimhāti. Laddhaṃ, bhanteti. Na laddhaṃ upāsiketi? Kiṃ panesā kuṭi issareheva kātabbā, duggatehipi sakkā kātunti. Yena kenaci sakkāti? Sādhu, bhante, mayaṃ karissāma. Sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathāti nimantetvā [Pg.241] udakaṃ netvā puna kuṭaṃ gahetvā āgamma titthamagge ṭhatvā āgatā avasesadāsiyo ‘‘ettheva hothā’’ti vatvā sabbāsaṃ āgatakāle āha – ‘‘amma kiṃ niccameva parassa dāsakammaṃ karissatha, udāhu dāsabhāvato muccituṃ icchathā’’ti? Ajjeva muccitumicchāma ayyeti. Yadi evaṃ mayā pañca paccekabuddhā hatthakammaṃ alabhantā svātanāya nimantitā, tumhākaṃ sāmikehi ekadivasaṃ hatthakammaṃ dāpethāti. Tā sādhūti sampaṭicchitvā sāyaṃ aṭavito āgatakāle sāmikānaṃ ārocesuṃ. Te sādhūti jeṭṭhakadāsassa gehadvāre sannipatiṃsu. त्यानंतर ते प्रत्येकबुद्ध नगरातून बाहेर पडत असताना, मुख्य दासीने पाण्याचा घडा घेऊन घरात प्रवेश करताना त्यांना पाहिले. तिने घडा खाली ठेवला, त्यांना वंदन केले, नम्र होऊन आणि तोंड झाकून विचारले—‘आर्य! आपण नगरात प्रवेश करताच लगेच बाहेर पडलात, याचे काय कारण असावे?’ ‘आम्ही वर्षावासाच्या कुटीसाठी श्रमदानाची याचना करण्यासाठी आलो होतो.’ ‘भन्ते! आपल्याला ते मिळाले का?’ ‘नाही मिळाले, उपासिके!’ ‘पण ही कुटी केवळ श्रीमंत लोकांनीच बांधायची असते का? गरीब लोक ती बांधू शकत नाहीत का?’ ‘कोणीही ती बांधू शकतो.’ ‘उत्तम, भन्ते! आम्ही ती बांधू. उद्या आपण माझ्याकडून भिक्षा ग्रहण करावी,’ असे आमंत्रण देऊन, पाणी घरी नेऊन, पुन्हा घडा घेऊन ती आली आणि पाणवठ्याच्या वाटेवर उभी राहिली. तेथे आलेल्या इतर दासींना ‘इथेच थांबा’ असे सांगून, त्या सर्व एकत्र आल्यावर ती म्हणाली—‘बाईंनो! तुम्ही नेहमीच इतरांची चाकरी करत राहणार की दास्यत्वातून मुक्त होऊ इच्छिता?’ ‘आर्य! आम्ही आजच मुक्त होऊ इच्छितो.’ ‘जर असे असेल, तर ज्या पाच प्रत्येकबुद्धांना श्रमदान मिळाले नव्हते, त्यांना मी उद्यासाठी आमंत्रित केले आहे. तुम्ही तुमच्या पतींकडून एक दिवस श्रमदान करवून घ्या.’ त्यांनी ‘ठीक आहे’ असे म्हणून ते मान्य केले आणि संध्याकाळी पती जंगलातून परत आल्यावर त्यांना ही गोष्ट सांगितली. त्यांनीही ‘ठीक आहे’ असे म्हणून मुख्य दासाच्या घराच्या दाराशी एकत्र आले। Atha ne jeṭṭhakadāsī sve tātā paccekabuddhānaṃ hatthakammaṃ dethāti ānisaṃsaṃ ācikkhitvā yepi na kātukāmā, te gāḷhena ovādena tajjetvā paṭicchāpesi. Sā punadivase paccekabuddhānaṃ bhattaṃ datvā sabbesaṃ dāsaputtānaṃ saññaṃ adāsi. Te tāvadeva araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre samodhānetvā sataṃ sataṃ hutvā ekekakuṭiṃ ekekacaṅkamanādiparivāraṃ katvā mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyabhājanādīni ṭhapetvā paccekabuddhe temāsaṃ tattha vasanatthāya paṭiññaṃ kāretvā vārabhikkhaṃ paṭṭhapesuṃ. Yo attano vāradivase na sakkoti. Tassa jeṭṭhakadāsī sakagehato āharitvā deti. Evaṃ temāsaṃ jaggitvā jeṭṭhakadāsī ekekaṃ dāsaṃ ekekaṃ sāṭakaṃ vissajjāpesi. Pañca thūlasāṭakasatāni ahesuṃ. Tāni parivattāpetvā pañcannaṃ paccekabuddhānaṃ ticīvarāni katvā adāsi. Paccekabuddhā yathāphāsukaṃ agamaṃsu. Tampi jaṅghasahassaṃ ekato kusalaṃ katvā kāyassa bhedā devaloke nibbatti. Tāni pañca mātugāmasatāni kālena kālaṃ tesaṃ pañcannaṃ purisasatānaṃ gehe honti, kālena kālaṃ sabbāpi jeṭṭhakadāsaputtasseva gehe honti. Atha ekasmiṃ kāle jeṭṭhakadāsaputto devalokato cavitvā rājakule nibbatto. Tāpi pañcasatā devakaññā mahābhogakulesu nibbattitvā tassa rajje ṭhitassa gehaṃ agamaṃsu. Etena niyāmena saṃsarantiyo amhākaṃ bhagavato kāle koliyanagare devadahanagare ca khattiyakulesu nibbattā. त्यानंतर, मुख्य दासीने त्या पाचशे दास पुरुषांना, "उद्या, हे प्रियजनांनो, पच्चेकबुद्धांना (प्रत्येकबुद्धांना) शारीरिक सेवा (श्रमदान) द्या," असे सांगून आणि त्या सेवेचे पुण्य (फायदे) समजावून सांगून, ज्यांची सेवा करण्याची इच्छा नव्हती, त्यांना कडक उपदेशाने (धाकाने) समजवून संमती देण्यास भाग पाडले. तिने दुसऱ्या दिवशी पच्चेकबुद्धांना भोजन दान देऊन सर्व दासपुत्रांना संकेत दिला. त्यांनी त्याच क्षणी अरण्यात प्रवेश करून, लाकूड व इतर बांधकाम साहित्य गोळा करून, शंभर-शंभर जणांचे गट करून, एकेक कुटी आणि एकेक चंक्रमण (फिरण्याची जागा) इत्यादींनी युक्त अशी जागा तयार केली. तेथे पलंग, पाट, पिण्याचे पाणी व वापरण्याचे पाणी यांचे भांडे इत्यादी ठेवून, पच्चेकबुद्धांना तेथे वर्षावासाचे तीन महिने राहण्यासाठी संमती देण्यास लावून, पाळीपाळीने भिक्षा देण्याची व्यवस्था सुरू केली. जो आपल्या पाळीच्या दिवशी भिक्षा देण्यास असमर्थ असे, त्याला ती मुख्य दासी आपल्या घरातून तांदूळ इत्यादी आणून देत असे. अशा प्रकारे तीन महिने सेवा करून, मुख्य दासीने प्रत्येक दासाकडून एकेक वस्त्र दान करवले. अशा प्रकारे पाचशे जाडीभरडी वस्त्रे जमा झाली. ती बदलून घेऊन, पाच पच्चेकबुद्धांसाठी तिचीवरे (तीन चीवरे) तयार करून दान केली. पच्चेकबुद्ध आपल्या सुखाप्रमाणे निघून गेले. त्या हजार पायांच्या दासांनी (पाचशे पुरुष व पाचशे स्त्रिया) एकत्र कुशल कर्म करून, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) देवलोकात जन्म घेतला. त्या पाचशे स्त्रिया वेळोवेळी त्या पाचशे पुरुषांच्या घरात पत्नी म्हणून जन्माला येत असत, आणि वेळोवेळी त्या सर्वच्या सर्व मुख्य दासीच्या पुत्राच्याच घरात जन्माला येत असत. त्यानंतर एका काळी तो मुख्य दासीचा पुत्र देवलोकातून च्युत होऊन राजकुळात जन्माला आला. त्या पाचशे देवकन्या देखील देवलोकातून च्युत होऊन महाभोगी (श्रीमंत) कुळांमध्ये जन्माला आल्या आणि तो राजा झाल्यावर त्याच्या घरी आल्या. या नियमाने संसारात फिरत असताना, त्या आमच्या भगवंतांच्या काळात कोलिय नगरात आणि देवदह नगरात क्षत्रिय कुळांमध्ये जन्माला आल्या. Nandakattheropi pabbajitvā arahattaṃ patto, jeṭṭhakadāsidhītā vayaṃ āgamma suddhodanamahārājassa aggamahesiṭṭhāne ṭhitā, itarāpi tesaṃ tesaṃ [Pg.242] rājaputtānaṃyeva gharaṃ gatā. Tāsaṃ sāmikā pañcasatā rājakumārā udakacumbaṭakalahe satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitā, rājadhītaro tesaṃ ukkaṇṭhanatthaṃ sāsanaṃ pesesuṃ. Te ukkaṇṭhite bhagavā kuṇāladahaṃ netvā sotāpattiphale patiṭṭhapetvā mahāsamayadivase arahatte patiṭṭhāpesi. Tāpi pañcasatā rājadhītaro nikkhamitvā mahāpajāpatiyā santike pabbajiṃsu. Ayamāyasmā nandako ettāva tā bhikkhuniyoti evametaṃ vatthu dīpetabbaṃ. नंदक थेर देखील प्रव्रजित होऊन अर्हत पदाला प्राप्त झाले. ती मुख्य दासीची मुलगी वयात आल्यावर महाराज शुद्धोदनांच्या मुख्य राणीच्या (अग्रमहिषीच्या) पदावर प्रतिष्ठित झाली. इतर राजकन्या देखील त्या-त्या राजपुत्रांच्या घरी गेल्या. त्यांचे पती असलेले ते पाचशे राजपुत्र 'पाण्याच्या भांडणावरून' (उदकचुंबट कलह) शास्त्यांची (बुद्धांची) धम्मदेशना ऐकून प्रव्रजित झाले. राजकन्यांनी त्यांना संसाराची आठवण करून देण्यासाठी निरोप पाठवले. ते उद्विग्न (उत्कंठित) झाले असता, भगवंतांनी त्यांना कुणाल सरोवराकडे नेऊन स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित केले आणि महासमय सुत्ताच्या दिवशी अर्हत पदावर प्रतिष्ठित केले. त्या पाचशे राजकन्या देखील गृहत्याग करून महाप्रजापती गौतमीच्या जवळ प्रव्रजित झाल्या. हे आयुष्यमान नंदक आणि एवढ्या त्या भिक्खुनी आहेत, अशा प्रकारे ही कथा स्पष्ट करावी. Rājakārāmoti pasenadinā kārito nagarassa dakkhiṇadisābhāge thūpārāmasadise ṭhāne vihāro. 'राजकाराम' म्हणजे राजा प्रसेनजिताने बांधलेला, नगराच्या दक्षिण दिशेला थूपाराम सारख्या ठिकाणी असलेला विहार होय. 399. Sammappaññāya sudiṭṭhanti hetunā kāraṇena vipassanāpaññāya yāthāvasarasato diṭṭhaṃ. ३९९. 'सम्मापञ्ञाय सुदिट्ठं' (सम्यक प्रज्ञेने उत्तम प्रकारे पाहिले) म्हणजे योग्य कारणाने, विपश्यना प्रज्ञेने यथार्थ स्वरूपात (त्रिलक्षण) पाहिले. 401. Tajjaṃ tajjanti taṃsabhāvaṃ taṃsabhāvaṃ, atthato pana taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca tā tā vedanā uppajjantīti vuttaṃ hoti. ४०१. 'तज्जं तज्जं' म्हणजे त्या-त्या स्वभावाचे. अर्थतः, त्या-त्या प्रत्ययावर (कारणावर) अवलंबून त्या-त्या वेदना उत्पन्न होतात, असे म्हटले आहे. 402. Pagevassa chāyāti mūlādīni nissāya nibbattā chāyā paṭhamataraṃyeva aniccā. ४०२. 'पगेवस्स छाया' म्हणजे मुळे इत्यादींवर अवलंबून निर्माण झालेली सावली ही सर्वात आधीच अनित्य (अशाश्वत) असते, असे जाणावे. 413. Anupahaccāti anupahanitvā. Tattha maṃsaṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā cammaṃ alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Cammaṃ baddhaṃ baddhaṃ katvā maṃse alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Evaṃ akatvā. Vilimaṃsaṃ nhārubandhananti sabbacamme laggavilīpanamaṃsameva. Antarākilesasaṃyojanabandhananti sabbaṃ antarakilesameva sandhāya vuttaṃ. ४१३. 'अनुपहच्च' म्हणजे इजा न करता (न नष्ट करता). तेथे मांसाचे तुकडे-तुकडे करून कातडीला चिकटवून ठेवणारा कसाई मांसाला इजा करतो. कातडीचे तुकडे-तुकडे करून मांसाला चिकटवून ठेवणारा कसाई मांसाला इजा करतो. असे न करता. 'विलिमंसं न्हारुबंधनं' म्हणजे संपूर्ण कातडीला चिकटलेले मांसच होय. 'अंतराकिलेससंयोजनबंधनं' म्हणजे मनातील सर्व क्लेशांच्या बंधनांना उद्देशून म्हटले आहे. 414. Satta kho panimeti kasmā āhāti? Yā hi esā paññā kilese chindatīti vuttā, sā na ekikāva attano dhammatāya chindituṃ sakkoti. Yathā pana kuṭhārī na attano dhammatāya chejjaṃ chindati, purisassa tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicceva chindati, evaṃ na vinā chahi bojjhaṅgehi paññā kilese chindituṃ sakkoti. Tasmā evamāha. Tena hīti yena kāraṇena tayā cha ajjhattikāni āyatanāni, cha bāhirāni[Pg.243], cha viññāṇakāye, dīpopamaṃ, rukkhopamaṃ, gāvūpamañca dassetvā sattahi bojjhaṅgehi āsavakkhayena desanā niṭṭhapitā, tena kāraṇena tvaṃ svepi tā bhikkhuniyo teneva ovādena ovadeyyāsīti. ४१४. 'सत्त खोनिमे' (हे सात बोज्झंग) असे का म्हटले आहे? कारण जी प्रज्ञा क्लेशांचा छेद करते असे म्हटले आहे, ती एकटी स्वतःच्या स्वभावाने क्लेशांचा छेद करण्यास समर्थ नसते. ज्याप्रमाणे कुऱ्हाड स्वतःच्या स्वभावाने कापल्या जाणाऱ्या लाकडाला कापू शकत नाही, तर माणसाच्या योग्य प्रयत्नावर अवलंबूनच ती कापते; त्याचप्रमाणे इतर सहा बोज्झंगांशिवाय प्रज्ञा क्लेशांचा छेद करण्यास समर्थ नसते. म्हणून असे म्हटले आहे. 'तेन हि' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या कारणाने तुम्ही सहा आध्यात्मिक आयतने, सहा बाह्य आयतने, सहा विज्ञानकाय, दिव्याची उपमा, वृक्षाची उपमा आणि बैलाची (कसायाची) उपमा देऊन, सात बोज्झंगांच्या साहाय्याने आसवांच्या क्षयापर्यंत धम्मदेशना पूर्ण केली आहे, त्या कारणाने तुम्ही उद्या देखील त्या भिक्खुनींना त्याच उपदेशाने उपदेश करावा, असा याचा अर्थ आहे. 415. Sā sotāpannāti yā sā guṇehi sabbapacchimikā, sā sotāpannā. Sesā pana sakadāgāmianāgāminiyo ca khīṇāsavā ca. Yadi evaṃ kathaṃ paripuṇṇasaṅkappāti. Ajjhāsayapāripūriyā. Yassā hi bhikkhuniyā evamahosi – ‘‘kadā nu kho ahaṃ ayyassa nandakassa dhammadesanaṃ suṇantī tasmiṃyeva āsane sotāpattiphalaṃ sacchikareyya’’nti, sā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Yassā ahosi ‘‘sakadāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ arahatta’’nti, sā arahattaṃ sacchākāsi. Tenāha bhagavā ‘‘attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā’’ti. ४१५. 'सा सोतापन्ना' म्हणजे जी भिक्खुनी गुणांच्या दृष्टीने सर्वात मागे (कनिष्ठ) होती, ती स्रोतापन्न झाली. उरलेल्या इतर भिक्खुनी मात्र सकृदागामी, अनागामी आणि क्षीणासव (अर्हत) झाल्या. जर असे आहे, तर त्या 'परिपूर्णसंकल्प' (पूर्ण झालेल्या संकल्पाच्या) कशा झाल्या? आपल्या इच्छेच्या पूर्ततेमुळे. ज्या भिक्खुनीच्या मनात असा विचार आला होता की, 'मी कधी बरं पूज्य नंदक थेरांचे धम्मप्रवचन ऐकत त्याच आसनावर स्रोतापत्ती फल प्राप्त करेन?', तिने स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. जिच्या मनात 'सकृदागामी फल, अनागामी फल, अर्हत पद' मिळवण्याचा विचार होता, तिने अर्हत पद प्राप्त केले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले, 'त्या अत्यंत आनंदी आणि परिपूर्ण संकल्प असणाऱ्या झाल्या.' Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या 'पपंचसूदनी' मधील Nandakovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नंदकोवाद सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 5. Rāhulovādasuttavaṇṇanā ५. राहुलोवाद सुत्ताचे वर्णन (टीका) 416. Evaṃ me sutanti rāhulovādasuttaṃ. Tattha vimuttiparipācanīyāti vimuttiṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Dhammāti pannarasa dhammā. Te saddhindriyādīnaṃ visuddhikāraṇavasena veditabbā. Vuttañhetaṃ – ४१६. 'एवं मे सुतं' इत्यादींनी सुरू होणारे राहुलोवाद सुत्त आहे. तेथे 'विमुत्तिपरिपाचनीया' म्हणजे विमुक्तीला (अर्हत फलाला) परिपक्व करणारे. 'धम्मा' म्हणजे पंधरा धम्म (तत्वे). ते सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या शुद्धीकरणाचे कारण म्हणून जाणावे. कारण असे म्हटले आहे - ‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati. Kusīte puggale parivajjayato āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati. Muṭṭhassatī puggale parivajjayato upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati[Pg.244]. Asamāhite puggale parivajjayato samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati. Duppaññe puggale parivajjayato paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati. Iti ime pañca puggale parivajjayato pañca puggale sevato bhajato payirupāsato pañca suttantakkhandhe paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185). अश्रद्ध व्यक्तींना टाळल्याने, श्रद्धावान व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या सूत्तांचे चिंतन केल्याने, या तीन कारणांनी श्रद्धेंद्रिय शुद्ध होते. आळशी व्यक्तींना टाळल्याने, वीर्यवान (उद्योगी) व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि सम्यक् प्रधानाचा विचार केल्याने, या तीन कारणांनी वीर्येंद्रिय शुद्ध होते. स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळल्याने, जागृत स्मृति असलेल्या व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि सतिपट्ठानाचे चिंतन केल्याने, या तीन कारणांनी स्मृतींद्रिय शुद्ध होते. असमाहित व्यक्तींना टाळल्याने, समाहित व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि ध्यान व विमोक्षांचे चिंतन केल्याने, या तीन कारणांनी समाधींद्रिय शुद्ध होते. प्रज्ञाहीन व्यक्तींना टाळल्याने, प्रज्ञावान व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि गंभीर ज्ञानचर्येचे चिंतन केल्याने, या तीन कारणांनी प्रज्ञेंद्रिय शुद्ध होते. अशा प्रकारे, या पाच प्रकारच्या व्यक्तींना टाळल्याने, पाच प्रकारच्या व्यक्तींची सेवा, संगत व उपासना केल्याने आणि पाच सूत्तसमूहांचे चिंतन केल्याने, या पंधरा कारणांनी ही पाच इंद्रिये शुद्ध होतात. Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā – saddhādīni pañcimāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti, imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañcadhammāti. Kāya pana velāya bhagavato etadahosīti. Paccūsasamaye lokaṃ volokentassa. इतरही पंधरा धर्म विमुक्तीला परिपक्व करणारे आहेत – श्रद्धेपासून सुरू होणारी ही पाच इंद्रिये, अनित्य संज्ञा, अनित्यामध्ये दुःख संज्ञा, दुःखात अनात्म संज्ञा, प्रहाण संज्ञा आणि विराग संज्ञा या पाच निर्वेधभागीय संज्ञा, आणि मेघिय स्थविरांना सांगितलेले कल्याणमित्रतेपासून सुरू होणारे पाच धर्म. पण भगवंतांच्या मनात हा विचार कोणत्या वेळी आला? पहाटेच्या वेळी जगाचे अवलोकन करत असताना. 419. Anekānaṃ devatāsahassānanti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṃ paṭṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ paṭṭhapitadevatāyeva. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā. Imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā. Dhammacakkhunti upāliovāda- (ma. ni. 2.69) dīghanakhasuttesu (ma. ni. 2.206) paṭhamamaggo dhammacakkhunti vutto, brahmāyusutte (ma. ni. 2.395) tīṇi phalāni, imasmiṃ sutte cattāro maggā, cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni. Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṃ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā. Tāsañca pana devatānaṃ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ४१९. ‘अनेक हजार देवतांना’ म्हणजे आयुष्यमान राहुलांनी जेव्हा ते पालित नागराज होते, तेव्हा पदुमुत्तर भगवंतांच्या चरणांशी जी प्रार्थना केली होती, त्यांच्यासोबतच प्रार्थना करणाऱ्या देवताच होत. त्यांच्यापैकी काही भूमीवर राहणाऱ्या देवता होत्या, काही अंतरीक्षात राहणाऱ्या, काही चातुमहाराजिका, काही देवलोकात आणि काही ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या होत्या. परंतु या दिवशी त्या सर्व एकाच ठिकाणी अंधवनातच एकत्र आल्या होत्या. ‘धम्मचक्षू’ म्हणजे – उपालिओवाद आणि दीघनख सूत्तांमध्ये पहिल्या मार्गाला धम्मचक्षू म्हटले आहे; ब्रह्मायु सूत्तात तीन फळांना; आणि या सूत्तात चार मार्ग आणि चार फळांना धम्मचक्षू समजावे. कारण तेथे काही देवता सोतापन्न झाल्या, काही सकदागामी, अनागामी आणि क्षीणासव झाल्या. आणि त्या देवतांची संख्या एवढी आहे, अशी मोजणी करून मर्यादा सांगता येत नाही. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनीमधील Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. राहुलोवादसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6. Chachakkasuttavaṇṇanā ६. छछक्कसुत्तवर्णना 420. Evaṃ [Pg.245] me sutanti chachakkasuttaṃ. Tattha ādikalyāṇantiādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ niddosaṃ katvā desessāmi. Majjhapariyosānesupi eseva nayo. Iti bhagavā ariyavaṃsaṃ navahi, mahāsatipaṭṭhānaṃ sattahi, mahāassapuraṃ sattahiyeva padehi thomesi. Idaṃ pana suttaṃ navahi padehi thomesi. ४२०. ‘एवं मे सुतं’ इत्यादींनी सुरू होणारे छछक्कसुत्त आहे. त्यात ‘आदिकल्याणं’ म्हणजे सुरुवातीला कल्याणकारी, भद्र आणि निर्दोष करून मी उपदेश करीन. मध्य आणि पर्यवसान या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे भगवंतांनी अरियवंस सूत्ताची नऊ पदांनी, महासतिपट्ठान सूत्ताची सात पदांनी आणि महाअस्सपुर सूत्ताची सातच पदांनी प्रशंसा केली. परंतु या सूत्ताची त्यांनी नऊ पदांनी प्रशंसा केली. Veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manāyatanena tebhūmakacittameva kathitaṃ, dhammāyatanena bahiddhā tebhūmakadhammā ca, manoviññāṇena ṭhapetvā dve pañcaviññāṇāni sesaṃ bāvīsatividhaṃ lokiyavipākacittaṃ. Phassavedanā yathāvuttavipākaviññāṇasampayuttāva. Taṇhāti vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā. ‘वेदिदब्बानि’ म्हणजे विपासना ज्ञानासह मार्गाने जाणले पाहिजेत. मनायतनाने केवळ त्रैभूमिक चित्तच सांगितले आहे; धम्मायतनाने बाह्य त्रैभूमिक धर्म सांगितले आहेत; मनोविज्ञानाने द्विपंचविज्ञान वगळून उर्वरित बावीस प्रकारचे लौकिक विपाकचित्त सांगितले आहे. स्पर्श आणि वेदना या वर सांगितलेल्या विपाकविज्ञानाशी संप्रयुक्तच असतात. ‘तण्हा’ म्हणजे विपाकवेदनेच्या प्रत्ययाने जवनक्षणी उत्पन्न झालेली तृष्णा होय. 422. Cakkhu attāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā kathitānañhi dvinnaṃ saccānaṃ anattabhāvadassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Tattha na upapajjatīti na yujjati. Vetīti vigacchati nirujjhati. ४२२. ‘चक्खु अत्ता’ हा एक स्वतंत्र अनुसंधी आहे. कारण खाली सांगितलेल्या दोन सत्यांचे अनात्म स्वरूप दाखवण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला आहे. त्यात ‘न उपपज्जति’ म्हणजे योग्य ठरत नाही. ‘वेति’ म्हणजे निघून जाते, निरुद्ध होते. 424. Ayaṃ kho pana, bhikkhaveti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Ayañhi desanā tiṇṇaṃ gāhānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuṃ āraddhā. Dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuntipi vadantiyeva. Etaṃ mamātiādīsu taṇhāmānadiṭṭhigāhāva veditabbā. Samanupassatīti gāhattayavasena passati. ४२४. ‘अयं खो पन, भिक्खवे’ हा देखील एक स्वतंत्र अनुसंधी आहे. कारण हा उपदेश तीन प्रकारच्या ग्रहणांच्या द्वारे संसार दाखवण्यासाठी सुरू केला आहे. दुःख आणि समुदाय या दोन सत्यांच्या द्वारे संसार दाखवण्यासाठी, असेही म्हणतात. ‘एतं मम’ इत्यादींमध्ये तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांचे ग्रहणच समजले पाहिजे. ‘समनुपस्सति’ म्हणजे तीन ग्रहणांच्या द्वारे पाहतो. Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ gāhānaṃ paṭipakkhavasena, nirodho maggoti imesaṃ vā dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ dassetuṃ ayaṃ kho panātiādimāha. Netaṃ mamātiādīni taṇhādīnaṃ paṭisedhavacanāni. Samanupassatīti aniccaṃ dukkhamanattāti passati. अशा प्रकारे संसार दाखवून, आता तीन ग्रहणांच्या प्रतिपक्षाने, किंवा निरोध आणि मार्ग या दोन सत्यांच्या द्वारे विवट्ट दाखवण्यासाठी ‘अयं खो पना’ इत्यादी म्हणाले. ‘नेतं मम’ इत्यादी तृष्णा इत्यादींचे निषेध करणारे शब्द आहेत. ‘समनुपस्सति’ म्हणजे अनित्य, दुःख आणि अनात्म असे पाहतो. 425. Evaṃ vivaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena puna vaṭṭaṃ dassetuṃ cakkhuñca, bhikkhavetiādimāha. Tattha abhinandatītiādīni taṇhādiṭṭhivaseneva vuttāni. Anusetīti appahīno hoti. Dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa. ४२५. अशा प्रकारे विवट्ट दाखवून, आता तीन अनुशायांच्या द्वारे पुन्हा संसार दाखवण्यासाठी ‘चक्खुञ्च, भिक्खवे’ इत्यादी म्हणाले. त्यात ‘अभिनंदति’ इत्यादी शब्द केवळ तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावानेच सांगितले आहेत. ‘अनुसेति’ म्हणजे प्रहीण न झालेला असणे. ‘दुक्खस्स’ म्हणजे संसारदुःख आणि क्लेशदुःख होय. 426. Evaṃ [Pg.246] tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena vaṭṭaṃ kathetvā idāni tesaṃ paṭikkhepavasena vivaṭṭaṃ dassento puna cakkhuñcātiādimāha. Avijjaṃ pahāyāti vaṭṭamūlikaṃ avijjaṃ pajahitvā. Vijjanti arahattamaggavijjaṃ uppādetvā. ४२६. अशा प्रकारे तीन अनुशायांच्या द्वारे संसार सांगून, आता त्यांच्या प्रतिषेधाने विवट्ट दाखवताना पुन्हा ‘चक्खुञ्च’ इत्यादी म्हणाले. ‘अविज्जं पहाय’ म्हणजे संसाराचे मूळ असलेल्या अविद्येचा त्याग करून. ‘विज्जं’ म्हणजे अर्हत् मार्गविद्येचीोत्पत्ती करून. 427. Ṭhānametaṃ vijjatīti ettakeneva kathāmaggena vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpetvā puna tadeva sampiṇḍetvā dassento evaṃ passaṃ, bhikkhavetiādimāha. Saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnanti ettha anacchariyametaṃ, yaṃ sayameva tathāgate desente saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Imañhi suttaṃ dhammasenāpatimhi kathentepi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā, mahāmoggallāne kathentepi, asītimahātheresu kathentesupi pattā eva. Etampi anacchariyaṃ. Mahābhiññappattā hi te sāvakā. ४२७. ‘ठानमेतं विज्जति’ एवढ्याच प्रवचनमार्गाने संसार आणि विवट्टाच्या द्वारे उपदेशाला समाप्तीला पोहोचवून, पुन्हा तेच एकत्रित करून दाखवताना ‘एवं पस्सं, भिक्खवे’ इत्यादी म्हणाले. ‘सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं’ या संदर्भात – स्वतः तथागतांनी उपदेश केला असता साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले, यात काही आश्चर्य नाही. कारण हे सूत्त धम्मसेनापतींनी सांगितले तरीही साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले, महामोग्गल्लानांनी सांगितले तरीही, आणि ऐंशी महास्थविरांनी सांगितले तरीही त्यांनी ते प्राप्त केलेच. हे देखील आश्चर्यकारक नाही, कारण ते श्रावक महाअभिज्ञा प्राप्त केलेले होते. Aparabhāge pana tambapaṇṇidīpe māleyyadevatthero nāma heṭṭhā lohapāsāde idaṃ suttaṃ kathesi. Tadāpi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Yathā ca lohapāsāde, evaṃ thero mahāmaṇḍapepi idaṃ suttaṃ kathesi. Mahāvihārā nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gato, tatthāpi kathesi. Tato sākiyavaṃsavihāre, kūṭālivihāre, antarasobbhe, muttaṅgaṇe, vātakapabbate, pācinagharake, dīghavāpiyaṃ, lokandare, nomaṇḍalatale kathesi. Tesupi ṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Tato nikkhamitvā pana thero cittalapabbataṃ gato. Tadā ca cittalapabbatavihāre atirekasaṭṭhivasso mahāthero, pokkharaṇiyaṃ kuruvakatitthaṃ nāma paṭicchannaṭṭhānaṃ atthi, tattha thero nhāyissāmīti otiṇṇo. Devatthero tassa santikaṃ gantvā nhāpemi, bhanteti āha. Thero paṭisanthāreneva – ‘‘māleyyadevo nāma atthīti vadanti, so ayaṃ bhavissatī’’ti ñatvā tvaṃ devoti āha. Āma, bhanteti. Saṭṭhivassaddhānaṃ me, āvuso, koci sarīraṃ hatthena phusituṃ nāma na labhi, tvaṃ pana nhāpehīti uttaritvā tīre nisīdi. नंतरच्या काळात, ताम्रपर्णी द्वीपात (श्रीलंकेत) मालेय्यदेव नावाच्या थेरांनी लोहप्रासादाच्या खाली हे सुत्त देशित केले. तेव्हाही साठ भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले. ज्याप्रमाणे लोहप्रासादात, त्याचप्रमाणे थेरांनी महामंडपातही हे सुत्त देशित केले. महाविहारातून निघून ते चेतियपर्वतावर गेले, तिथेही त्यांनी हे सुत्त देशित केले. त्यानंतर त्यांनी साकियवंश विहारात, कुटालि विहारात, अंतरसोब्भ येथे, मुत्तंगण येथे, वातक पर्वतावर, प्राचीनघरक येथे, दीघवापी येथे, लोकंदर येथे आणि नोमंडलतलावर हे सुत्त देशित केले. त्या ठिकाणीही प्रत्येकी साठ-साठ भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले. त्यानंतर तिथून निघून थेर चित्तलपर्वतावर गेले. त्यावेळी चित्तलपर्वत विहारात साठ वर्षांपेक्षा अधिक वर्षांचे (दीक्षित) एक महाथेर राहत होते. तेथील एका पुष्करणीत 'कुरुवकतीर्थ' नावाचे एक गुप्त ठिकाण होते, तिथे ते महाथेर "मी स्नान करेन" असा विचार करून उतरले. देवथेर त्यांच्याजवळ गेले आणि म्हणाले, "भन्ते, मी आपल्याला स्नान घालतो." महाथेरांनी आदरानेच—"मालेय्यदेव नावाचे कोणी थेर आहेत असे लोक म्हणतात, ते हेच असावेत"—असे जाणून विचारले, "तुम्ही देव (मालेय्यदेव) आहात का?" "होय, भन्ते," (असे देवथेरांनी उत्तर दिले). "आयुष्यमान, माझ्या साठ वर्षांच्या भिक्खू काळात माझ्या शरीराला कोणीही हाताने स्पर्श केलेला नाही. परंतु तुम्ही मला स्नान घाला," असे सांगून ते पाण्यातून बाहेर आले आणि काठावर बसले. Thero sabbampi hatthapādādiparikammaṃ katvā mahātheraṃ nhāpesi. Taṃ divasañca dhammassavanadivaso hoti. Atha mahāthero – ‘‘deva amhākaṃ dhammadānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Thero sādhu, bhanteti sampaṭicchi. Atthaṅgate sūriye [Pg.247] dhammassavanaṃ ghosesuṃ. Atikkantasaṭṭhivassāva saṭṭhi mahātherā dhammassavanatthaṃ agamaṃsu. Devatthero sarabhāṇāvasāne imaṃ suttaṃ ārabhi, suttantapariyosāne ca saṭṭhi mahātherā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tato tissamahāvihāraṃ gantvā kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato nāgamahāvihāre kāḷakacchagāme kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato kalyāṇiṃ gantvā tattha cātuddase heṭṭhāpāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Uposathadivase uparipāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therāti evaṃ devatthereyeva idaṃ suttaṃ kathente saṭṭhiṭṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi janā arahattaṃ pattā. थेरांनी हात-पाय घासण्यासारखी सर्व सेवा करून महाथेरांना स्नान घातले. तो दिवस धम्मश्रवणाचा दिवस होता. तेव्हा महाथेर म्हणाले, "देवा, तुम्ही आम्हाला धम्मदान देणे योग्य होईल." थेरांनी "भन्ते, खूप चांगले" असे म्हणून ते मान्य केले. सूर्य मावळल्यावर धम्मश्रवणाची घोषणा करण्यात आली. साठ वर्षांपेक्षा अधिक काळ दीक्षित असलेले साठ महाथेर धम्म ऐकण्यासाठी आले. देवथेरांनी मधुर स्वरात पाठ संपवून या सुत्ताची देशना सुरू केली आणि सुत्ताच्या समाप्तीनंतर त्या साठ महाथेरांनी अरहंतपद प्राप्त केले. त्यानंतर त्यांनी तिस्स महाविहारात जाऊन देशना केली, तिथेही साठ थेरांनी अरहंतपद प्राप्त केले. त्यानंतर त्यांनी नाग महाविहारातील काळकच्छ गावात देशना केली, तिथेही साठ थेरांनी अरहंतपद प्राप्त केले. त्यानंतर त्यांनी कल्याणी येथे जाऊन तिथे जाणून तिथे चतुर्दशीच्या दिवशी प्रासादाच्या खाली हे सुत्त देशित केले, तिथेही साठ थेरांनी अरहंतपद प्राप्त केले. उपोसथाच्या दिवशी प्रासादाच्या वरच्या भागात देशना केली, तिथेही साठ थेरांनी अरहंतपद प्राप्त केले. अशा प्रकारे, केवळ देवथेरांनीच हे सुत्त देशित करत असताना साठ ठिकाणी प्रत्येकी साठ-साठ व्यक्तींनी अरहंतपद प्राप्त केले. Ambilakāḷakavihāre pana tipiṭakacūḷanāgatthere imaṃ suttaṃ kathente manussaparisā gāvutaṃ ahosi, devaparisā yojanikā. Suttapariyosāne sahassabhikkhū arahattaṃ pattā, devesu pana tato tato ekekova puthujjano ahosīti. आणि अंबिलकाळक विहारात त्रिपिटक चुळनाग थेरांनी हे सुत्त देशित करत असताना मानवी परिषद एक गाऊत अंतरापर्यंत पसरली होती आणि देव परिषद एक योजन अंतरापर्यंत पसरली होती. सुत्ताच्या समाप्तीनंतर एक हजार भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले, आणि देवांमध्ये ठिकठिकाणी केवळ एखादाच पृथग्जन उरला. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Chachakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. छछक्कसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 7. Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā ७. महासाळायतनिकसुत्त वर्णन 428. Evaṃ me sutanti mahāsaḷāyatanikasuttaṃ. Tattha mahāsaḷāyatanikanti mahantānaṃ channaṃ āyatanānaṃ jotakaṃ dhammapariyāyaṃ. ४२८. 'एवं मे सुतं' इत्यादीने सुरू होणारे महासाळायतनिक सुत्त होय. तिथे 'महासाळायतनिक' म्हणजे मोठ्या सहा आयतनांचे प्रकाशन करणारी धम्म-देशना होय. 429. Ajānanti sahavipassanena maggena ajānanto. Upacayaṃ gacchantīti vuḍḍhiṃ gacchanti, vasibhāvaṃ gacchantīti attho. Kāyikāti pañcadvārikadarathā. Cetasikāti manodvārikadarathā. Santāpādīsupi eseva nayo. ४२९. 'अजानं' (न जाणणारा) म्हणजे विपस्सना आणि मार्गासह न जाणणारा (पृथग्जन). 'उपचयं गच्छन्ति' म्हणजे वृद्धीला प्राप्त होतात, वशित्वाला प्राप्त होतात, असा अर्थ आहे. 'कायिका' म्हणजे पंचद्वारांमध्ये उत्पन्न होणारे क्लेश. 'चेतसिका' म्हणजे मनोध्वारात उत्पन्न होणारे क्लेश. संताप इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 430. Kāyasukhanti pañcadvārikasukhaṃ. Cetosukhanti manodvārikasukhaṃ. Ettha ca pañcadvārikajavanena samāpajjanaṃ vā vuṭṭhānaṃ vā natthi, uppannamattakameva hoti. Manodvārikena sabbaṃ hoti. Ayañca maggavuṭṭhānassa paccayabhūtā balavavipassanā, sāpi manodvārikeneva hoti. ४३०. 'कायसुखं' म्हणजे पंचद्वारिक सुख. 'चेतोसुखं' म्हणजे मनोध्वारिक सुख. आणि येथे पंचद्वारिक जवनाने समापत्ती किंवा वुट्ठान (ध्यानातून उठणे) होत नाही, ते केवळ उत्पन्न होण्यापुरतेच असते. मनोध्वारिक जवनाने सर्व काही होते. आणि ही मार्ग-वुट्ठानाचे कारण असणारी बलवान विपस्सना आहे, ती देखील मनोध्वारिक जवनानेच होते. 431. Tathābhūtassāti [Pg.248] kusalacittasampayuttacetosukhasamaṅgībhūtassa. Pubbeva kho panassāti assa bhikkhuno vācākammantājīvā pubbasuddhikā nāma ādito paṭṭhāya parisuddhāva honti. Diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhisaṅkhātāni pana pañcaṅgāni sabbatthakakārāpakaṅgāni nāma. Evaṃ lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko vā sattaṅgiko vā hoti. ४३१. 'तथाभूतस्स' म्हणजे कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या चेतोसुखाने युक्त झालेल्या व्यक्तीचे. 'पुब्बेव खो पनस्स' म्हणजे त्या भिक्खूचे वाचा, कम्मन्त आणि आजीव हे पूर्व-शुद्धी नावाचे असून सुरुवातीपासूनच अत्यंत शुद्ध असतात. आणि दिट्ठि, संकप्प, वायाम, सति व समाधि या नावांचे पाच अंग हे सर्व मार्गांचे कार्य पूर्ण करणारे अंग म्हणून ओळखले जातात. अशा प्रकारे लोकोत्तर मार्ग हा अष्टांगिक किंवा साप्तांगिक असतो. Vitaṇḍavādī pana ‘‘yā yathābhūtassa diṭṭhī’’ti imameva suttapadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaramaggo pañcaṅgiko’’ti vadati. So – ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti iminā anantaravacaneneva paṭisedhitabbo. Uttari ca evaṃ saññāpetabbo – lokuttaramaggo pañcaṅgiko nāma natthi, imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni maggakkhaṇe virativasena pūrenti. ‘‘Yā catūhi vacīduccaritehi ārati viratī’’ti evaṃ vuttaviratīsu hi micchāvācaṃ pajahati, sammāvācaṃ bhāveti, evaṃ sammāvācaṃ bhāventassa imāni pañcaṅgikāni na vinā, saheva viratiyā pūrenti. Sammākammantājīvesupi eseva nayo. Iti vacīkammādīni ādito paṭṭhāya parisuddhāneva vaṭṭanti. Imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni virativasena paripūrentīti pañcaṅgiko maggo nāma natthi. Subhaddasuttepi (dī. ni. 2.214) cetaṃ vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Aññesu ca anekesu suttasatesu aṭṭhaṅgikova maggo āgatoti. परंतु वितंडवादी व्यक्ती "या यथाभूतस्स दिट्ठि" एवढाच सुत्ताचा भाग घेऊन "लोकोत्तर मार्ग हा पंचंगिक आहे" असे म्हणतो. त्याचे खंडन "एवमस्सायं अरियो अट्ठंगिको मग्गो भावनापारिपूरिं गच्छति" या पुढील वाक्यानेच केले पाहिजे. आणि पुढे त्याला असे समजावून सांगितले पाहिजे की— लोकोत्तर मार्ग पंचंगिक नावाचा नसतोच, परंतु हे पाच सर्व-कार्य-साधक अंग मार्गक्षणी विरतीच्या प्रभावाने पूर्ण होतात. कारण "चार प्रकारच्या वची-दुच्चरितांपासून जी आरती-विरती आहे" अशा प्रकारे सांगितलेल्या विरतींमध्ये तो मिथ्या वाचेचा त्याग करतो आणि सम्मा वाचेची भावना करतो. अशा प्रकारे सम्मा वाचेची भावना करणाऱ्याचे हे पाच अंग विरतीशिवाय नाही, तर विरतीसहच पूर्ण होतात. सम्मा कम्मन्त आणि सम्मा आजीव यांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे वचीकर्म इत्यादी सुरुवातीपासूनच शुद्ध असणे योग्य आहे. परंतु हे पाच सर्व-कार्य-साधक अंग विरतीच्या प्रभावाने परिपूर्ण होतात, म्हणून पंचंगिक मार्ग नावाचा कोणताही मार्ग अस्तित्वात नाही. सुभद्द सुत्तातही हेच सांगितले आहे— "सुभद्द, ज्या धम्म-विनयात आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे..." आणि इतर शेकडो सुत्तांमध्ये केवळ अष्टांगिक मार्गच आलेला आहे. 433. Cattāropi satipaṭṭhānāti maggasampayuttāva cattāro satipaṭṭhānā. Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Yuganandhāti ekakkhaṇikayuganandhā. Etehi aññasmiṃ khaṇe samāpatti, aññasmiṃ vipassanāti. Evaṃ nānākhaṇikāpi honti, ariyamagge pana ekakkhaṇikā. ४३३. 'चत्तारोपि सतिपट्ठाना' म्हणजे मार्गाशी संप्रयुक्त असलेलेच चार सतिपट्ठान होय. सम्मप्पधान इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 'युगनंधा' म्हणजे एकाच चित्तक्षणात होणारी समथ-विपस्सना होय. कारण इतर क्षणी समापत्ती आणि दुसऱ्या क्षणी विपस्सना असते. अशा प्रकारे ते वेगवेगळ्या क्षणी होणारे देखील असतात, परंतु आर्यमार्गात ते एकाच क्षणी होणारे असतात. Vijjā ca vimutti cāti arahattamaggavijjā ca phalavimutti ca. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 'विज्जा च विमुत्ति च' म्हणजे अरहंतमार्गाशी संप्रयुक्त असणारी विद्या आणि फलविमुक्ती होय. उर्वरित सर्व भाग सर्व ठिकाणी स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या पपंचसूदनी मधील Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महासाळायतनिकसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 8. Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā ८. नगरविन्देय्यसुत्त वर्णन 435. Evaṃ [Pg.249] me sutanti nagaravindeyyasuttaṃ. Tattha samavisamaṃ carantīti kālena samaṃ caranti, kālena visamaṃ. Samacariyampi hetanti samacariyampi hi etaṃ. ४३५. 'एवं मे सुतं' इत्यादीने सुरू होणारे नगरविन्देय्य सुत्त होय. तिथे 'समविसमं चरन्ति' म्हणजे कधी सम (योग्य) आचरण करतात, तर कधी विषम (अयोग्य) आचरण करतात. 'समचरियम्पि हेतं' म्हणजे 'समचरियम्पि हि एतं' असा पदच्छेद करावा. 437. Ke ākārāti kāni kāraṇāni? Ke anvayāti kā anubuddhiyo? Natthi kho pana tatthāti kasmā āha, nanu araññe haritatiṇacampakavanādivasena atimanuññā rūpādayo pañca kāmaguṇā atthīti? No natthi. Na panetaṃ vanasaṇḍena kathitaṃ, itthirūpādīni pana sandhāyetaṃ kathitaṃ. Tāni hi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. Itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (a. ni. 1.1) vitthāretabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ४३७. ‘के आकारा’ म्हणजे कोणती कारणे? ‘के अन्वया’ म्हणजे कोणती अनुबुद्धी (अनुमान ज्ञान)? ‘तेथे खरोखर काही नाही’ असे भगवंतांनी का म्हटले? अरण्यात हिरवेगार गवत, चाफ्याची वने इत्यादींमुळे अत्यंत मनवेधक रूप इत्यादी पाच कामगुण नसतात का? नाही, असे नाही (ते असतातच). परंतु हे वनखंडाच्या संदर्भात म्हटलेले नाही, तर स्त्री-रूपादींच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. कारण ते (स्त्री-रूप इत्यादी) पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे— 'भिक्खूहो, मी असे दुसरे एकही रूप पाहत नाही, जे पुरुषाच्या चित्ताला अशा प्रकारे पूर्णपणे व्यापून राहते, जसे की हे स्त्री-रूप. भिक्खूहो, स्त्री-रूप पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते.' याचा विस्तार करावा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नामक मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नगरविन्देय्य सुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले. 9. Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā ९. पिंडपातपारिसुद्धि सुत्ताचे स्पष्टीकरण 438. Evaṃ me sutanti piṇḍapātapārisuddhisuttaṃ. Tattha paṭisallānāti phalasamāpattito. ४३८. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे पिंडपातपारिसुद्धि सुत्त आहे. तेथे ‘पटिसल्लान’ (एकांतवास) म्हणजे फलसमापत्तीमुळे होणारा एकांतवास होय. Vippasannānīti okāsavasenetaṃ vuttaṃ. Phalasamāpattito hi vuṭṭhitassa pañcahi pasādehi patiṭṭhitokāso vippasanno hoti, chavivaṇṇo parisuddho. Tasmā evamāha. Suññatavihārenāti suññataphalasamāpattivihārena. Mahāpurisavihāroti buddhapaccekabuddhatathāgatamahāsāvakānaṃ mahāpurisānaṃ vihāro. Yena cāhaṃ maggenātiādīsu vihārato paṭṭhāya yāva gāmassa indakhīlā esa paviṭṭhamaggo nāma, antogāmaṃ pavisitvā gehapaṭipāṭiyā caritvā yāva nagaradvārena nikkhamanā esa caritabbapadeso nāma, bahi indakhīlato paṭṭhāya yāva vihārā esa paṭikkantamaggo nāma. Paṭighaṃ vāpi cetasoti citte paṭihaññanakilesajātaṃ [Pg.250] kiñci atthi natthīti. Ahorattānusikkhināti divasañca rattiñca anusikkhantena. ‘विप्पसन्नानि’ (अतिशय प्रसन्न) हे इंद्रियांच्या स्थानांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण फलसमापत्तीमधून उठलेल्या व्यक्तीच्या पाच इंद्रियांचे (प्रसाद रूपांचे) स्थान अत्यंत प्रसन्न होते आणि त्वचेचा वर्ण अत्यंत शुद्ध होतो. म्हणून असे म्हटले आहे. ‘सुञ्ञतविहारेन’ म्हणजे शून्यता-फलसमापत्तीच्या विहाराने. ‘महापुरिसविहार’ म्हणजे बुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि तथागतांचे महाश्रावक या महापुरुषांचा विहार (निवास) होय. ‘येन चाहं मग्गेन’ इत्यादी वाक्यांमध्ये— विहारापासून सुरू करून गावाच्या इंद्रखिलापर्यंत (वेशीच्या उंबरठ्यापर्यंत) जो मार्ग आहे, त्याला ‘प्रविष्ट मार्ग’ (आत जाण्याचा मार्ग) म्हणतात; गावात प्रवेश करून घराघरांच्या ओळीने भिक्षेसाठी फिरून नगराच्या दारातून बाहेर पडेपर्यंतचा जो प्रदेश आहे, त्याला ‘चरितव्य प्रदेश’ (भिक्षाटनाचा प्रदेश) म्हणतात; आणि इंद्रखिलाच्या बाहेरून सुरू करून विहारापर्यंतचा जो मार्ग आहे, त्याला ‘प्रतिक्रांत मार्ग’ (परतीचा मार्ग) म्हणतात. ‘पटिघं वापि चेतसो’ म्हणजे चित्तामध्ये आघात करणारे (बाधा आणणारे) कोणतेही क्लेश आहेत की नाहीत, असा विचार करणे. ‘अहोरात्तानुसिक्खिना’ म्हणजे दिवसा आणि रात्री निरंतर अभ्यास (अनुशिक्षण) करणाऱ्या भिक्खूने. 440. Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇātiādīsu ekabhikkhussa paccavekkhaṇā nānā, nānābhikkhūnaṃ paccavekkhaṇā nānāti. Kathaṃ? Eko hi bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pattacīvaraṃ paṭisāmetvā vivittokāse nisinno paccavekkhati ‘‘pahīnā nu kho me pañcakāmaguṇā’’ti. So ‘‘appahīnā’’ti ñatvā vīriyaṃ paggayha anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṃ samugghāṭetvā maggānantaraṃ phalaṃ phalānantaraṃ maggaṃ tato vuṭṭhāya paccavekkhanto ‘‘pahīnā’’ti pajānāti. Nīvaraṇādīsupi eseva nayo. Etesaṃ pana arahattamaggena pahānādīni honti, evaṃ ekabhikkhussa nānāpaccavekkhaṇā hoti. Etāsu pana paccavekkhaṇāsu añño bhikkhu ekaṃ paccavekkhaṇaṃ paccavekkhati, añño ekanti evaṃ nānābhikkhūnaṃ nānāpaccavekkhaṇā hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ४४०. ‘पहीना नु खो मे पंच कामगुणा’ (माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत का?) इत्यादी वाक्यांमध्ये— एका भिक्खूचे प्रत्यावेक्षण (चिंतन) वेगवेगळ्या प्रकारे होते, आणि वेगवेगळ्या भिक्खूंचे प्रत्यावेक्षण वेगवेगळ्या प्रकारे होते, असे जाणावे. ते कसे? एखादा भिक्खू भोजनानंतर पिंडपातावरून परत आल्यावर, पात्र व चीवर व्यवस्थित ठेवून, एकांत जागी बसून विचार करतो की, ‘माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत का?’ तो ‘ते नष्ट झाले नाहीत’ असे जाणून, वीर्य (प्रयत्न) दृढ करून, अनागामी मार्गाने पाच कामगुणांच्या रागाचे समूळ उच्चाटन करतो. त्यानंतर मार्गाच्या लगेचच नंतर मिळणारे फल (अनागामी फल) प्राप्त करतो, फलाच्या लगेचच नंतर मार्गाचे प्रत्यावेक्षण करतो, आणि त्यातून उठून विचार करताना ‘ते नष्ट झाले आहेत’ असे स्पष्टपणे जाणतो. नीवरणादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. परंतु या नीवरणादींचे समूळ उच्चाटन अर्हत् मार्गाने होते. अशा प्रकारे एका भिक्खूचे विविध प्रकारचे प्रत्यावेक्षण होते. आता, या प्रत्यावेक्षणांमध्ये, एक भिक्खू एका गोष्टीचे प्रत्यावेक्षण करतो, तर दुसरा भिक्खू दुसऱ्या गोष्टीचे प्रत्यावेक्षण करतो. अशा प्रकारे वेगवेगळ्या भिक्खूंचे प्रत्यावेक्षण वेगवेगळ्या प्रकारे होते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी नामक मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पिंडपातपारिसुद्धि सुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले. 10. Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā १०. इंद्रियभावना सुत्ताचे स्पष्टीकरण 453. Evaṃ me sutanti indriyabhāvanāsuttaṃ. Tattha gajaṅgalāyanti evaṃnāmake nigame. Suveḷuvaneti suveḷu nāma ekā rukkhajāti, tehi sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharati. Cakkhunā rūpaṃ na passati, sotena saddaṃ na suṇātīti cakkhunā rūpaṃ na passitabbaṃ, sotena saddo na sotabboti evaṃ desetīti adhippāyena vadati. ४५३. ‘एवं मे सुतं’ (असे मी ऐकले आहे) हे इंद्रियभावना सुत्त आहे. तेथे ‘गजंगलाय’ म्हणजे या नावाच्या नगरामध्ये (कस्ब्यामध्ये). ‘सुवेळुवने’ म्हणजे ‘सुवेळु’ नावाच्या एका विशिष्ट प्रकारच्या वृक्षांनी व्यापलेला मोठा वनखंड (अरण्य); तेथे भगवान विहार करत होते. ‘डोळ्यांनी रूप पाहत नाही, कानाने शब्द ऐकत नाही’ म्हणजे डोळ्यांनी रूप पाहू नये आणि कानाने शब्द ऐकू नये, अशा अर्थाने (उत्तर नावाचा तरुण) बोलतो. Aññathā ariyassa vinayeti iminā bhagavā attano sāsane asadisāya indriyabhāvanāya kathanatthaṃ ālayaṃ akāsi. Athāyasmā ānando – ‘‘satthā ālayaṃ dasseti, handāhaṃ imissaṃ parisati bhikkhusaṅghassa indriyabhāvanākathaṃ kāremī’’ti satthāraṃ yācanto etassa [Pg.251] bhagavātiādimāha. Athassa bhagavā indriyabhāvanaṃ kathento tena hānandātiādimāha. ‘अञ्ञथा अरियस्स विनये’ (आर्य विनयात हे वेगळे आहे) या वाक्याद्वारे भगवंतांनी आपल्या शासनातील (धम्मातील) अद्वितीय अशा इंद्रियभावनेचे वर्णन करण्यासाठी अनुकूलता (इच्छा) दर्शविली. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी विचार केला— ‘शास्ता (बुद्ध) अनुकूलता दर्शवत आहेत, तर मग मी या परिषदेत भिक्खू संघासाठी इंद्रियभावनेविषयी प्रवचन घडवून आणतो.’ असा विचार करून शास्त्याला (बुद्धांना) विनंती करत त्यांनी ‘एतस्स भगवा’ इत्यादी म्हटले. तेव्हा भगवंतांनी त्यांना इंद्रियभावनेचे वर्णन करताना ‘तेन हानन्द’ इत्यादी म्हटले. 454. Tatha yadidaṃ upekkhāti yā esā vipassanupekkhā nāma, esā santā esā paṇītā, atappikāti attho. Iti ayaṃ bhikkhu cakkhudvāre rūpārammaṇampi iṭṭhe ārammaṇe manāpaṃ, aniṭṭhe amanāpaṃ, majjhatte manāpāmanāpañca cittaṃ, tassa rajjituṃ vā dussituṃ vā muyhituṃ vā adatvāva pariggahetvā vipassanaṃ majjhatte ṭhapeti. Cakkhumāti sampannacakkhuvisuddhanetto. Cakkhābādhikassa hi uddhaṃ ummīlananimmīlanaṃ na hoti, tasmā so na gahito. ४५४. तेथे ‘यदिदं उपेक्खा’ म्हणजे जी ही ‘विपश्यना उपेक्षा’ (विपस्सनुपेक्खा) आहे, ती शांत आहे, ती प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे, ती अतृप्त करणारी आहे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, हा भिक्खू चक्षुद्वारावर रूपारंमण (रूपाचे आलंबन) आल्यावर, इष्ट आलंबनात मनोहर (अनुकूल), अनिष्ट आलंबनात अमनोहर (प्रतिकूल), आणि तटस्थ आलंबनात मनोहर-अमनोहर अशा प्रकारे जे चित्त होते, त्या चित्ताला आसक्त होऊ न देता, द्वेष करू न देता किंवा मोहित होऊ न देता, त्याला ग्रहण करून विपश्यनेला तटस्थतेमध्ये (उपेक्षेमध्ये) स्थापित करतो. ‘चक्खुमा’ म्हणजे परिपूर्ण दृष्टी असलेला, स्वच्छ डोळे असलेला मनुष्य. कारण डोळ्यांचा आजार असलेल्या व्यक्तीला डोळे उघडणे-मिटणे सहज शक्य होत नाही, म्हणून त्याला उपमेसाठी घेतलेले नाही. 456. Īsakaṃpoṇeti rathīsā viya uṭṭhahitvā ṭhite. ४५६. ‘ईसकं पोणे’ म्हणजे रथाच्या जू (किंवा दांड्या) प्रमाणे वर उठून राहिलेल्या. 461. Paṭikūle appaṭikūlasaññītiādīsu paṭikūle mettāpharaṇena vā dhātuso upasaṃhārena vā appaṭikūlasaññī viharati. Appaṭikūle asubhapharaṇena vā aniccato upasaṃhārena vā paṭikūlasaññī viharati. Sesapadesupi eseva nayo. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti majjhatto hutvā viharitukāmo kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthagatesu neva somanassiko na domanassiko hoti. Vuttañhetaṃ – ४६१. ‘पटिकूले अप्पटिकूलसञ्ञी’ (प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल संज्ञा ठेवणारा) इत्यादी वाक्यांमध्ये— प्रतिकूल (घृणास्पद) आलंबनामध्ये मैत्रीच्या भावनेचा विस्तार करून किंवा धातूंच्या स्वरूपात मनन करून ‘प्रतिकूल नसलेली संज्ञा’ (अप्रतिकूल संज्ञा) ठेवून विहार करतो. अप्रतिकूल (सुंदर/आकर्षक) आलंबनामध्ये अशुभाचा विस्तार करून किंवा अनित्यतेच्या स्वरूपात मनन करून ‘प्रतिकूल संज्ञा’ ठेवून विहार करतो. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. ‘त्या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून’ म्हणजे तटस्थ होऊन राहण्याची इच्छा असलेला भिक्खू काय करतो? इष्ट आणि अनिष्ट आलंबन समोर आले असता, तो ना हर्षित (सौमनस्ययुक्त) होतो, ना खिन्न (दौर्मनस्ययुक्त) होतो. कारण असे म्हटले आहे— ‘‘Kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati, evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiñca iṭṭhasmiñca vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiñca aniṭṭhasmiñca vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati[Pg.252]. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno’’ti. प्रतिकूल (अप्रिय) गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल (प्रिय) संज्ञा ठेवून कसा विहरतो? अप्रिय विषयावर मैत्रीने व्याप्त करतो किंवा धातूच्या रूपाने (धातु-मनसिकाराने) विचार करतो, अशा प्रकारे तो प्रतिकूलामध्ये अप्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. अप्रतिकूल (प्रिय) गोष्टींमध्ये प्रतिकूल (अप्रिय) संज्ञा ठेवून कसा विहरतो? प्रिय विषयावर अशुभाने व्याप्त करतो किंवा अनित्यतेने विचार करतो, अशा प्रकारे तो अप्रतिकूलामध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल संज्ञा ठेवून कसा विहरतो? अप्रिय आणि प्रिय अशा दोन्ही विषयांवर मैत्रीने व्याप्त करतो किंवा धातूच्या रूपाने विचार करतो. अशा प्रकारे तो प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. अप्रतिकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून कसा विहरतो? प्रिय आणि अप्रिय अशा दोन्ही विषयांवर अशुभाने व्याप्त करतो किंवा अनित्यतेने विचार करतो, अशा प्रकारे तो अप्रतिकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल या दोन्ही गोष्टींना वर्ज्य करून उपेक्षक (तटस्थ), स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन कसा विहरतो? येथे भिक्खू डोळ्याने रूप पाहून ना हर्षित होतो, ना खिन्न होतो; तो स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन उपेक्षक राहून विहरतो... (तसेच) मनाने धर्माला जाणून ना हर्षित होतो, ना खिन्न होतो; तो स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन उपेक्षक राहून विहरतो. अशा प्रकारे प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल या दोन्ही गोष्टींना वर्ज्य करून तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतो. Imesu ca tīsu nayesu paṭhamanaye manāpaṃ amanāpaṃ manāpāmanāpanti saṃkilesaṃ vaṭṭati, nikkilesaṃ vaṭṭati. Dutiyanaye saṃkilesaṃ, tatiyanaye saṃkilesanikkilesaṃ vaṭṭati. Puna vuttaṃ – ‘‘paṭhamaṃ saṃkilesaṃ vaṭṭati, dutiyaṃ saṃkilesampi nikkilesampi, tatiyaṃ nikkilesameva vaṭṭatī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. आणि या तीन पद्धतींमध्ये (नयांमध्ये), पहिल्या पद्धतीत मनाप (प्रिय), अमनाप (अप्रिय) आणि मनाप-अमनाप अशा विषयांमध्ये संक्लेश (क्लेशयुक्त) आणि निष्क्लेश (क्लेशरहित) दोन्ही योग्य ठरतात. दुसऱ्या पद्धतीत संक्लेश योग्य ठरतो, तर तिसऱ्या पद्धतीत संक्लेश आणि निष्क्लेश दोन्ही योग्य ठरतात. पुन्हा म्हटले आहे – 'पहिल्या पद्धतीत संक्लेश योग्य ठरतो, दुसऱ्या पद्धतीत संक्लेश आणि निष्क्लेश दोन्ही, आणि तिसऱ्या पद्धतीत केवळ निष्क्लेशच योग्य ठरतो.' उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya मज्झिमनिकायाची अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. इन्द्रियभावना सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. पाचव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले. Uparipaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā. उपरि पण्णास अट्ठकथा समाप्त झाली. Yo cāyaṃ ‘‘sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desissāmī’’ti āraddhattā ādikalyāṇo, majjhe ‘‘suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedalla’’nti vacanato majjhekalyāṇo, sanniṭṭhāne ‘‘ariyo bhāvitindriyo’’ti vacanato pariyosānakalyāṇoti tividhakalyāṇo majjhimanikāyo ‘‘mahāvipassanā nāmāya’’nti vutto, so vaṇṇanāvasena samatto hoti. जो हा मज्झिमनिकाय 'भिक्खूंनो, मी तुम्हांला सर्व धर्मांच्या मूळ पर्यायाचा उपदेश करीन' अशा आरंभाने सुरुवातीला कल्याणकारी (आदी-कल्याण) आहे; मध्ये 'सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म, वेदल्ल' अशा वचनाने मध्ये कल्याणकारी (मध्य-कल्याण) आहे; आणि शेवटी 'अरिहंत भावितेंद्रिय आहे' अशा वचनाने शेवटी कल्याणकारी (पर्यवसान-कल्याण) आहे; असा हा त्रिविध कल्याणकारी मज्झिमनिकाय 'महाविपश्यना' या नावाने ओळखला जातो, तो या वर्णनासह (अट्ठकथेसह) समाप्त होत आहे. Nigamanakathā निगमन कथा (समारोप) Ettāvatā [Pg.253] ca – आणि एवढ्यावरून – Āyācito sumatinā therena bhadantabuddhamittena,Pubbe mayūradūtapaṭṭanamhi saddhiṃ nivasantena. पूर्वी मयूरदूतपट्टण येथे एकत्र राहणाऱ्या, उत्तम बुद्धी असलेल्या भदंत बुद्धमित्त थेरांनी विनंती केल्यावरून, Paravādavidhaṃsanassa majjhimanikāyaseṭṭhassa,Yamahaṃ papañcasūdanimaṭṭhakathaṃ kātumārabhiṃ. परवादाचा (इतर चुकीच्या मतांचा) विध्वंस करणाऱ्या श्रेष्ठ मज्झिमनिकायाची, जी 'पपञ्चसूदनी' नावाची अट्ठकथा मी लिहिण्यास प्रारंभ केला होता, Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā,Sattuttarasatamattāya pāḷiyā bhāṇavārehi. ती खरोखर महा-अट्ठकथेतील सार घेऊन समाप्त झाली आहे, जी मज्झिमपण्णास पाळीच्या एकशे सात (१०७) भाणवारांच्या प्रमाणात आहे. Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi,Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā. ज्या अर्थी अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी, आगम पाळीचा आधार घेऊन एकोणसाठ (५९) भाणवारांच्या प्रमाणाचा 'विसुद्धिमग्ग' देखील रचला गेला आहे, Tasmā tena sahā’yaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā,Samadhikachasaṭṭhisatamiti viññeyyā bhāṇavārānaṃ. त्यामुळे, त्याच्यासह (विसुद्धिमग्गसह) गाथा मोजण्याच्या पद्धतीने ही अट्ठकथा एकशे सहासष्ट (१६६) पेक्षा अधिक भाणवारांची आहे असे जाणावे. Samadhikachasaṭṭhisatapamāṇamiti bhāṇavārato esā,Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ. भाणवारांच्या मोजणीनुसार एकशे सहासष्ट पेक्षा अधिक प्रमाणाची असलेली ही अट्ठकथा महाविहारवासी थेरांच्या सिद्धांताला प्रकाशित करणारी आहे. Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena,Yaṃ paññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti. मूळ अट्ठकथेचे सार घेऊन माझ्याद्वारे ही अट्ठकथा रचताना जे पुण्य संचित केले गेले आहे, त्याने हा लोक सदैव सुखी होवो. Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ papañcasūdanī nāma majjhimanikāyaṭṭhakathā – परम विशुद्ध श्रद्धा, प्रज्ञा आणि वीर्याने सुशोभित असलेल्या; शील, आचार, सरळपणा, मृदुता इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्वतःच्या सिद्धांतात आणि इतर सिद्धांतांच्या गहनतेमध्ये प्रवेश करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेल्या; अट्ठकथेसह त्रिपिटक परियत्तीच्या विभागात आणि शास्त्यांच्या शासनात अबाधित ज्ञानप्रकाश असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; योग्य उच्चारस्थानांच्या समृद्धीमुळे सहजपणे निघणाऱ्या मधुर, उदात्त आणि सुंदर वचनांनी युक्त असलेल्या; योग्य आणि मुक्तपणे बोलणाऱ्या; श्रेष्ठ वक्त्या आणि महाकवी असलेल्या; प्रभिन्न प्रतिसंभिदा आणि सहा अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित अशा उत्तरमनुष्यधर्मामध्ये ज्यांची बुद्धी चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित आहे अशा थेरवंशाचे दीप असलेल्या महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे भूषण असलेल्या; विशाल आणि विशुद्ध बुद्धी असलेल्या, पूज्य गुरूंनी 'बुद्धघोष' असे नाव दिलेल्या थेरांनी रचलेली ही 'पपञ्चसूदनी' नावाची मज्झिमनिकाय अट्ठकथा – Tāva [Pg.254] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā. संसारातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना दृष्टीच्या विशुद्धीचा मार्ग दाखवत, तोपर्यंत या जगात टिकून राहो, Buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. जोपर्यंत विशुद्ध चित्त असलेल्या, तादी (समतायुक्त), जगातील श्रेष्ठ, महर्षी बुद्धांचे 'बुद्ध' हे नाव देखील या जगात अस्तित्वात आहे. Papañcasūdanī nāma 'पपञ्चसूदनी' नावाची Majjhimanikāyaṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā. मज्झिमनिकाय अट्ठकथा सर्व प्रकारे समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |