Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Majjhimanikāye

මජ්ඣිම නිකායෙහි

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

උපරිපණ්ණාසක අටුවාව

1. Devadahavaggo

1. දේවදහ වර්ගය

1. Devadahasuttavaṇṇanā

1. දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව

1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti devadahasuttaṃ. Tattha devadahaṃ nāmāti devā vuccanti rājāno, tattha ca sakyarājūnaṃ maṅgalapokkharaṇī ahosi pāsādikā ārakkhasampannā, sā devānaṃ dahattā ‘‘devadaha’’nti paññāyittha. Tadupādāya sopi nigamo devadahantveva saṅkhaṃ gato. Bhagavā taṃ nigamaṃ nissāya lumbinivane viharati. Sabbaṃ taṃ pubbekatahetūti pubbe katakammapaccayā. Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchantīti dasseti. Evaṃ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhāti iminā pubbe aniyametvā vuttaṃ niyametvā dasseti.

1. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය දේවදහ සූත්‍රයයි. එහි 'දේවදහ' යන නාමය පිළිබඳව විස්තරය මෙසේය: රජවරුන්ට 'දේව' යැයි කියනු ලැබේ. එහි ශාක්‍ය රජවරුන්ගේ ප්‍රසාදජනක වූ, මැනවින් ආරක්ෂා කරන ලද මංගල පොකුණක් විය. එය ඒ රජවරුන්ගේ (දේවයන්ගේ) විලක් (දහ) වූ බැවින් 'දේවදහ' යැයි ප්‍රකට විය. එය ඇසුරු කරගෙන ඒ නියම්ගම ද 'දේවදහ' යන නම ලැබීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ නියම්ගම ඇසුරු කරමින් ලුම්බිණි වනයෙහි වැඩවසන සේක. 'සබ්බං තං පුබ්බේකතහේතූ' යනු පෙර කරන ලද කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් (සිදුවන බවයි). මෙයින් (නිගණ්ඨයන්) කර්මජ වේදනාව හා ක්‍රියා වේදනාව බැහැර කර එකම විපාක වේදනාව පමණක් පිළිගන්නා බව දක්වයි. 'මහණෙනි, මෙසේ වාද ඇති නිගණ්ඨයෝ' යන්නෙන් මීට පෙර විශේෂ කොට නොදක්වා වදාළ කරුණ මෙහිදී නිගණ්ඨ යන නාමය මගින් විශේෂ කොට දක්වයි.

Ahuvamheva mayanti idaṃ bhagavā tesaṃ ajānanabhāvaṃ jānantova kevalaṃ kalisāsanaṃ āropetukāmo pucchati. Ye hi ‘‘mayaṃ ahuvamhā’’tipi na jānanti, te kathaṃ kammassa katabhāvaṃ vā akatabhāvaṃ vā jānissanti. Uttaripucchāyapi eseva nayo.

'අපි (පෙර) සිටියෙමු' යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොදන්නා බව දැන දැනම, හුදෙක් පරාජය පෙන්වා දීමේ අභිලාෂයෙන් විමසන සේක. යම් කෙනෙක් 'අපි (පෙර) සිටියෙමු' යන්න පවා නොදනිත්ද, ඔවුහු කර්මය කළ බවක් හෝ නොකළ බවක් කෙසේ නම් දනිත්ද? මතුපිටින් කරනු ලබන විමසීම්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

2. Evaṃ santeti cūḷadukkhakkhandhe (ma. ni. 1.179-180) mahānigaṇṭhassa vacane sacce santeti attho, idha pana ettakassa ṭhānassa tumhākaṃ ajānanabhāve santeti attho. Na kallanti na yuttaṃ.

2. 'එසේ ඇති කල්හි' යනු චූළදුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රයෙහි මහා නිගණ්ඨයාගේ වචනය සත්‍ය වූ කල්හි යනු අර්ථයයි. මෙහිදී නම්, මෙපමණ කරුණු ප්‍රමාණයකදී ඔබගේ නොදන්නා බවක් ඇති කල්හි යනු අර්ථයයි. 'න කල්ලං' යනු නුසුදුසුය යන්නයි.

3. Gāḷhūpalepanenāti [Pg.2] bahalūpalepanena, punappunaṃ visarañjitena, na pana khaliyā littena viya. Esaniyāti esanisalākāya antamaso nantakavaṭṭiyāpi. Eseyyāti gambhīraṃ vā uttānaṃ vāti vīmaṃseyya. Agadaṅgāranti jhāmaharītakassa vā āmalakassa vā cuṇṇaṃ. Odaheyyāti pakkhipeyya. Arogotiādi māgaṇḍiyasutte (ma. ni. 2.213) vuttameva.

3. 'ගාළ්හූපලේපනේන' යනු ඝන ලෙස ආලේප කරන ලද, නැවත නැවතත් විෂ පොවන ලද (හීයකින්) යන්නයි. නමුත් කිරි මිශ්‍ර ලේපනයක් වැනි නොවේ. 'ඒසනියා' යනු (හී තුඩ සෙවීමේ) කූරෙන්, අවම වශයෙන් රෙදි කඩකින් හෝ වේ. 'ඒසෙය්‍ය' යනු ගැඹුරට ගොස් ඇත්ද නැතහොත් මතුපිට ඇත්දැයි පිරික්සීමයි. 'අගදංගාරං' යනු පිළිස්සූ අරළු හෝ නෙල්ලි කුඩුයි. 'ඕදහෙය්‍ය' යනු (තුවාලය තුළට) දැමීමයි. 'අරෝගෝ' යනාදිය මාගන්ධිය සූත්‍රයෙහි වදාළ පරිදිම වේ.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, sallena viddhassa hi viddhakāle vedanāya pākaṭakālo viya imesaṃ ‘‘mayaṃ pubbe ahuvamhā vā no vā, pāpakammaṃ akaramhā vā no vā, evarūpaṃ vā pāpaṃ karamhā’’ti jānanakālo siyā. Vaṇamukhassa parikantanādīsu catūsu kālesu vedanāya pākaṭakālo viya ‘‘ettakaṃ vā no dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettake vā nijjiṇṇe sabbameva dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati, suddhante patiṭṭhitā nāma bhavissāmā’’ti jānanakālo siyā. Aparabhāge phāsubhāvajānanakālo viya diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya jānanakālo siyā. Evamettha ekāya upamāya tayo atthā, catūhi upamāhi eko attho paridīpito.

එලෙසම, මෙහිදී මෙම උපමාව සැසඳීම මෙසේය: හීයකින් විදින ලද තැනැත්තාට විදින ලද අවස්ථාවෙහි වේදනාව ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, මොවුන්ට ද 'අපි පෙර සිටියෙමුද නැද්ද, පාප කර්ම කළෙමුද නැද්ද, මෙබඳු පාපයක් කළෙමුද' යන්න දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. ව්‍රණ මුඛය (තුවාලය) කැපීම ආදී සතර අවස්ථාවකදී වේදනාව ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, 'අපගේ මෙපමණ දුකක් ගෙවී ගියේය, මෙපමණක් ගෙවුණු පසු සියලු දුක් ගෙවී යන්නේය, පිරිසිදු කෙළවරෙහි පිහිටියන් වන්නෙමු' යන්න දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. පසුව සුවපත් බව දැනෙන කාලය මෙන්, මෙලොවදීම අකුසල් ප්‍රහීණය හා කුසල් සම්පාදනය සඳහා දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. මෙසේ මෙහි එක් උපමාවකින් අර්ථ තුනක් ද, උපමා සතරකින් එක් අර්ථයක් ද දක්වන ලදී.

4. Ime pana tato ekampi na jānanti, virajjhitvā gate salle aviddhova ‘‘viddhosi mayā’’ti paccatthikassa vacanappamāṇeneva ‘‘viddhosmī’’ti saññaṃ uppādetvā dukkhappattapuriso viya kevalaṃ mahānigaṇṭhassa vacanappamāṇena sabbametaṃ saddahantā evaṃ sallopamāya bhagavatā niggahitā paccāharituṃ asakkontā yathā nāma dubbalo sunakho migaṃ uṭṭhāpetvā sāmikassa abhimukhaṃ karitvā attanā osakkati, evaṃ mahānigaṇṭhassa matthake vādaṃ pakkhipantā nigaṇṭho, āvusotiādīmāhaṃsu.

4. නමුත් මොවුන් එයින් එකක්වත් නොදනිති. විදිනු ලැබ ඉවතට ගිය හීයකින්, විදීමට ලක් නොවී සිටියත් 'මා විසින් ඔබට විදින ලදී' යන සතුරාගේ වචන පමණක් පිළිගෙන 'මම විදිනු ලැබුවෙමි' යන සංඥාව ඇති කරගෙන දුකට පත් පුරුෂයෙකු මෙන්, හුදෙක් මහා නිගණ්ඨයාගේ වචනය ප්‍රමාණ කොට ගෙන මේ සියල්ල අදහති. මෙසේ හීයක උපමාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිග්‍රහ කරනු ලැබ, පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූ නිගණ්ඨයෝ, දුර්වල බල්ලෙකු මුවෙකු පන්නා තමාගේ ස්වාමියා ඉදිරියට පමුණුවා තමා පසුපසට වන්නාක් මෙන්, මහා නිගණ්ඨයා මත වාදය පටවා 'ඇවැත්නි, නිගණ්ඨ තෙමේ...' යනාදිය කීහ.

5. Atha ne bhagavā sācariyake niggaṇhanto pañca kho imetiādimāha. Tatrāyasmantānanti tesu pañcasu dhammesu āyasmantānaṃ. Kā atītaṃse satthari saddhāti atītaṃsavādimhi satthari kā saddhā. Yā atītavādaṃ saddahantānaṃ tumhākaṃ mahānigaṇṭhassa saddhā, sā katamā? Kiṃ [Pg.3] bhūtatthā abhūtatthā, bhūtavipākā abhūtavipākāti pucchati. Sesapadesupi eseva nayo. Sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vādapaṭihāranti paccāgamanakavādaṃ. Ettāvatā tesaṃ ‘‘apanetha saddhaṃ, sabbadubbalā esā’’ti saddhāchedakavādaṃ nāma dasseti.

5. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් ඇදුරන් ද සමඟ නිග්‍රහ කරමින් 'පඤ්ච ඛෝ ඉමේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'තත්‍රායස්මන්තානං' යනු ඒ ධර්ම පහ කෙරෙහි ආයුෂ්මතුන්ගේ යන්නයි. 'අතීතය පවසන ශාස්තෘවරයා කෙරෙහි කවර ශ්‍රද්ධාවක්ද?' යනු අතීතය පිළිබඳව පවසන මහා නිගණ්ඨයා කෙරෙහි පවතින ඒ ශ්‍රද්ධාව කවරේද? එය සැබෑ අර්ථයක් ඇත්තක්ද? නැති එකක්ද? සැබෑ විපාක ඇත්තක්ද? නැති එකක්ද? යන්න විමසන සේක. සෙසු පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'සහධම්මිකං' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන්නයි. 'වාදපටිහාරං' යනු ආපසු හැරවිය හැකි වාදයයි. මෙපමණකින් ඔවුන්ගේ 'ශ්‍රද්ධාව බැහැර කරව්, මෙය අතිශයින් දුර්වලය' යනාදී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව සිඳලන වාදය දක්වයි.

6. Avijjā aññāṇāti avijjāya aññāṇena. Sammohāti sammohena. Vipaccethāti viparītato saddahatha, vipallāsaggāhaṃ vā gaṇhathāti attho.

6. 'අවිජ්ජා අඤ්ඤාණා' යනු අවිද්‍යාවෙන් හා නොදන්නා බවෙනි. 'සම්මෝහා' යනු දැඩි මුළාවෙනි. 'විපච්චේථ' යනු විපරීතව අදහන්නාහුය, නැතහොත් වැරදි ලෙස ගැනීමක් කරන්නාහුය යනු අර්ථයයි.

7. Diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃyeva attabhāve vipākadāyakaṃ. Upakkamenāti payogena. Padhānenāti vīriyena. Samparāyavedanīyanti dutiye vā tatiye vā attabhāve vipākadāyakaṃ. Sukhavedanīyanti iṭṭhārammaṇavipākadāyakaṃ kusalakammaṃ. Viparītaṃ dukkhavedanīyaṃ. Paripakkavedanīyanti paripakke nipphanne attabhāve vedanīyaṃ, diṭṭhadhammavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Aparipakkavedanīyanti aparipakke attabhāve vedanīyaṃ, samparāyavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ santepi ayamettha viseso – yaṃ paṭhamavaye kataṃ paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, majjhimavaye kataṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, pacchimavaye kataṃ tattheva vipākaṃ deti, taṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Yaṃ pana sattadivasabbhantare vipākaṃ deti, taṃ paripakkavedanīyaṃ nāma. Taṃ kusalampi hoti akusalampi.

7. 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' යනු මෙම ආත්ම භවයෙහිදීම විපාක දෙන (කර්ම) ය. 'උපක්කමේන' යනු ප්‍රයෝගයෙනි. 'පධානේන' යනු වීර්යයෙනි. 'සම්පරායවේදනීය' යනු දෙවන හෝ තුන්වන ආත්ම භවයකදී විපාක දෙන (කර්ම) ය. 'සුඛවේදනීය' යනු ඉෂ්ට අරමුණු විපාක දෙන කුසල් කර්මයයි. එහි විපරීතය 'දුක්ඛවේදනීය' කර්මයයි. 'පරිපක්කවේදනීය' යනු මෝරා ගිය ආත්ම භවයෙහි අනුභව කළ යුතු විපාක ඇති කර්මයයි; මෙය දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයටම තවත් නමකි. 'අපරිපක්කවේදනීය' යනු මෝරා නොගිය ආත්ම භවයෙහි අනුභව කළ යුතු විපාක ඇති කර්මයයි; මෙය සම්පරායවේදනීය කර්මයට තවත් නමකි. එසේ වුවද, මෙහි විශේෂත්වය මෙසේය - යම් කර්මයක් ප්‍රථම වයසේදී කර, ප්‍රථම, මධ්‍යම හෝ පශ්චිම වයසේදී විපාක දෙයිද, මධ්‍යම වයසේදී කර, මධ්‍යම හෝ පශ්චිම වයසේදී විපාක දෙයිද, පශ්චිම වයසේදී කර, එහිදීම විපාක දෙයිද, එය දිට්ඨධම්මවේදනීය නම් වේ. යම් කර්මයක් දින හතක් ඇතුළත විපාක දෙයිද, එය පරිපක්කවේදනීය නම් වේ. එය කුසල් ද විය හැකිය, අකුසල් ද විය හැකිය.

Tatrimāni vatthūni – puṇṇo nāma kira duggatamanusso rājagahe sumanaseṭṭhiṃ nissāya vasati. Tamenaṃ ekadivasaṃ nagaramhi nakkhatte saṅghuṭṭhe seṭṭhi āha – ‘‘sace ajja kasissasi, dve ca goṇe naṅgalañca labhissasi. Kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, kasissasī’’ti. Kiṃ me nakkhattena, kasissāmīti? Tena hi ye goṇe icchasi, te gahetvā kasāhīti. So kasituṃ gato. Taṃ divasaṃ sāriputtatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti? Āvajjanto puṇṇaṃ disvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gato. Puṇṇo kasiṃ ṭhapetvā therassa dantakaṭṭhaṃ datvā mukhodakaṃ adāsi. Thero sarīraṃ paṭijaggitvā kammantassa avidūre [Pg.4] nisīdi bhattābhihāraṃ olokento. Athassa bhariyaṃ bhattaṃ āharantiṃ disvā antarāmaggeyeva attānaṃ dassesi.

එහිලා මේ කතා පුවත් වෙයි. රජගහ නුවර පුණ්ණ නමින් එක්තරා දුගියෙක් සුමන සිටුවරයා ඇසුරු කරමින් වාසය කළේය. දිනක් නගරයෙහි උත්සවයක් (නැකැත් කෙළියක්) ප්‍රකාශයට පත් කළ කල්හි, සිටුවරයා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ඉදින් ඔබ අද කුඹුරු සීෑමෙහි යෙදෙන්නේ නම්, ඔබට ගොනුන් දෙදෙනෙකු හා නඟුලක් ලැබෙනු ඇත. ඔබ කුමක් කරන්නේද? උත්සවය සමරන්නෙහිද නැතහොත් කුඹුරු කොටන්නෙහිද?" පුණ්ණ මෙසේ කීවේය: "මට උත්සවයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? මම කුඹුරු කොටන්නෙමි." එවිට සිටුතුමා "එසේ නම් ඔබ කැමති ගොනුන් ගෙන කුඹුරු කොටන්න" යි පැවසීය. ඔහු සීෑමට ගියේය. එදින සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, "අද මා කාහට සංග්‍රහ කරම්දැයි" මෙනෙහි කරන සේක් පුණ්ණව දැක, පාත්‍රය හා සිවුරු ගෙන ඔහු කුඹුරු කොටන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක. පුණ්ණ සීෑම නවත්වා, තෙරුන් වහන්සේට දැහැනකිටි පූජා කොට මුහුණ සේදීමට පැන් පිළිගැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, ආහාර රැගෙන එන තෙක් බලමින් කුඹුරට නුදුරින් වැඩ සිටි සේක. ඉක්බිති පුණ්ණගේ බිරිඳ ආහාර රැගෙන එනු දැක, මඟ මධ්‍යයේ ඇයට පෙනී සිටි සේක.

Sā sāmikassa āhaṭabhattaṃ therassa patte pakkhipitvā puna gantvā aññaṃ bhattaṃ sampādetvā divā agamāsi. Puṇṇo ekavāraṃ kasitvā nisīdi. Sāpi bhattaṃ gahetvā āgacchantī āha – ‘‘sāmi pātova te bhattaṃ āhariyittha, antarāmagge pana sāriputtattheraṃ disvā taṃ tassa datvā aññaṃ pacitvā āharantiyā me ussūro jāto, mā kujjhi sāmī’’ti. Bhaddakaṃ te bhadde kataṃ, mayā therassa pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, amhākaṃyevānena piṇḍapātopi paribhutto, ajja therena katasamaṇadhammassa mayaṃ bhāgino jātāti cittaṃ pasādesi. Ekavāraṃ kasitaṭṭhānaṃ suvaṇṇameva ahosi. So bhuñjitvā kasitaṭṭhānaṃ olokento vijjotamānaṃ disvā uṭṭhāya yaṭṭhiyā paharitvā rattasuvaṇṇabhāvaṃ jānitvā ‘‘rañño akathetvā paribhuñjituṃ na sakkā’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā taṃ sabbaṃ sakaṭehi āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kāretvā ‘‘kassimasmiṃ nagare ettakaṃ suvaṇṇaṃ atthī’’ti pucchi. Kassaci natthīti ca vutte seṭṭhiṭṭhānamassa adāsi. So puṇṇaseṭṭhi nāma jāto.

ඇය තම ස්වාමියා වෙනුවෙන් රැගෙන ආ බත තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කොට, නැවත නිවසට ගොස් වෙනත් බතක් පිළියෙල කර දහවල් කාලයේදී නැවත පැමිණියාය. පුණ්ණ එක් වරක් සී සෑම කොට විවේකීව වාඩි වී සිටියේය. ඇය ආහාර රැගෙන එනු දැක ඔහුට මෙසේ කීවාය: "හිමියනි, උදෑසනම ඔබ වෙනුවෙන් බත රැගෙන ආවෙමි. එහෙත් මඟදී සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ දැක, එම බත උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. පසුව නැවත බතක් පිස රැගෙන එන බැවින් මට ප්‍රමාද විය. හිමියනි, ඒ ගැන මා කෙරෙහි කෝප නොවන්න." එවිට පුණ්ණ මෙසේ කීවේය: "පින්වතිය, ඔබ ඉතා යහපත් දෙයක් කළාය. මමද අද උදෑසනම තෙරුන් වහන්සේට දැහැනකිටි හා මුඛ සෝදන පැන් පූජා කළෙමි. අපේම දානය උන්වහන්සේ වළඳා ඇත. අද තෙරුන් වහන්සේ කළ ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි කොටස්කරුවෝ අපි වූවෙමු" යි පවසා සිත පහදවා ගත්තේය. එවිට ඔහු එක් වරක් සී සෑම කළ ස්ථානය මුළුමනින්ම රන් බවට පත් විය. ඔහු ආහාර අනුභව කොට සී සෑම කළ ස්ථානය දෙස බලන විට, එය බැබළෙනු දැක නැගී සිට සැරයටියෙන් තට්ටු කර බලා, එය රන් බව දැන, "රජුට නොදන්වා මෙය පරිභෝජනය කළ නොහැක" යි සිතා ගොස් රජතුමාට ඒ බව සැළ කළේය. රජතුමා ඒ සියලු රන් කරත්ත මගින් ගෙන්වාගෙන රජ මාලිගාවේ අංගණයේ ගොඩගසා, "මේ නගරයේ මෙපමණ රන් වෙනත් කා හට තිබේද?" යි විමසීය. "වෙන කිසිවෙකුට නැත" යි පැවසූ කල්හි රජතුමා ඔහුට සිටු තනතුර පිරිනැමීය. ඔහු පුණ්ණ සිටුතුමා නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

Aparampi vatthu – tasmiṃyeva rājagahe kāḷaveḷiyo nāma duggato atthi. Tassa bhariyā paṇṇambilayāguṃ paci. Mahākassapatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti āvajjanto taṃ disvā gantvā gehadvāre aṭṭhāsi. Sā pattaṃ gahetvā sabbaṃ tattha pakkhipitvā therassa adāsi, thero vihāraṃ gantvā satthu upanāmesi. Satthā attano yāpanamattaṃ gaṇhi, sesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pahosi. Kāḷavaḷiyopi taṃ ṭhānaṃ patto cūḷakaṃ labhi. Mahākassapo satthāraṃ kāḷavaḷiyassa vipākaṃ pucchi. Satthā ‘‘ito sattame divase seṭṭhicchattaṃ labhissatī’’ti āha. Kāḷavaḷiyo taṃ kathaṃ sutvā gantvā bhariyāya ārocesi.

තවත් කතා පුවතක් මෙසේය: එම රජගහ නුවරම කාළවළිය නමින් දුගියෙක් විසීය. ඔහුගේ බිරිඳ පලා වර්ග දැමූ ඇඹුල් කැඳක් පිසුවාය. මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට "කාහට සංග්‍රහ කරම්දැයි" මෙනෙහි කරන සේක්, ඔහුව දැක වැඩම කර නිවසේ දොරකඩ වැඩසිටි සේක. ඇය පාත්‍රය ගෙන මුළු ඇඹුල් කැඳ ප්‍රමාණයම එහි පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කොට එය බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගැන්වූ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ දිවි පැවැත්මට ප්‍රමාණවත් පමණක් එයින් ගත් සේක. ඉතිරි කොටස පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ප්‍රමාණවත් විය. කාළවළිය ද එම ස්ථානයට පැමිණ ඉතිරි වූ ස්වල්පයක් ලැබීය. මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කාළවළියට ලැබෙන විපාකය ගැන විමසූ සේක. "මෙතැන් සිට හත්වන දිනයේදී මොහු සිටු සැපත ලබන්නේය" යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. කාළවළිය ඒ වදන් අසා ගොස් තම බිරිඳට සැළ කළේය.

Tadā ca rājā nagaraṃ anusañcaranto bahinagare jīvasūle nisinnaṃ purisaṃ addasa. Puriso rājānaṃ disvā uccāsaddaṃ akāsi ‘‘tumhākaṃ me [Pg.5] bhuñjanabhattaṃ pahiṇatha devā’’ti. Rājā ‘‘pesessāmī’’ti vatvā sāyamāsabhatte upanīte saritvā ‘‘imaṃ harituṃ samatthaṃ jānāthā’’ti āha, nagare sahassabhaṇḍikaṃ cāresuṃ. Tatiyavāre kāḷavaḷiyassa bhariyā aggahesi. Atha naṃ rañño dassesuṃ, sā purisavesaṃ gahetvā pañcāvudhasannaddhā bhattapātiṃ gahetvā nagarā nikkhami. Bahinagare tāle adhivattho dīghatālo nāma yakkho taṃ rukkhamūlena gacchantiṃ disvā ‘‘tiṭṭha tiṭṭha bhakkhosi me’’ti āha. Nāhaṃ tava bhakkho, rājadūto ahanti. Kattha gacchasīti. Jīvasūle nisinnassa purisassa santikanti. Mamapi ekaṃ sāsanaṃ harituṃ sakkhissasīti. Āma sakkhissāmīti. ‘‘Dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti āroceyyāsi. Imasmiṃ tālamūle satta nidhikumbhiyo atthi, tā tvaṃ gaṇheyyāsīti. Sā ‘‘dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti ugghosentī agamāsi.

එකල රජතුමා නගරයෙහි සංචාරය කරද්දී, නගරයෙන් පිටත පණ පිටින් හුල තබා සිටි මිනිසෙකු දුටුවේය. එම මිනිසා රජු දැක, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ අනුභව කරන බතින් කොටසක් මට එවනු මැනවැ"යි මොරගෑවේය. රජතුමා "එවන්නෙමි"යි පවසා, පසුව රාත්‍රී භෝජනය පිළියෙල වූ කල්හි එය මතක් වී, "මෙය රැගෙන යාමට සමත් කෙනෙකු දන්නෙහිද?" යි විමසා නගරය පුරා කහවනු දහසක ත්‍යාගයක් ප්‍රකාශ කළේය. තුන්වන වර අඬබෙර ගැසූ කල්හි කාළවළියගේ බිරිඳ එය භාරගත්තාය. ඇයව රජු වෙත ඉදිරිපත් කළ කල්හි, ඇය පිරිමි වෙස් ගෙන, පංචාවුධයෙන් සන්නද්ධව බත් බඳුන රැගෙන නගරයෙන් නික්මුණාය. නගරයෙන් පිටත තල් ගසක අධිගෘහිත 'දීඝතාල' නම් යක්ෂයෙක් ඇය ගස මුලින් යනු දැක, "නතර වනු, නතර වනු, ඔබ මගේ ආහාරයකි" යි කීවේය. එවිට ඇය "මම ඔබේ ආහාරයක් නොවෙමි, මම රාජ දූතයෙක්මි" යි කීවාය. "කොහේ යන්නෙහිද?" යි ඇසූ කල්හි, "හුල තබා සිටින මිනිසා වෙත යමි" යි පැවසුවාය. "මගේ පණිවිඩයක්ද රැගෙන යා හැකිද?" යි විමසූ විට "එසේය, හැකිය" යි ඇය කීවාය. "දීඝතාලගේ බිරිඳ වූ සුමන දේවරාජයාගේ දියණිය වන කාළී පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය යන්න පවසන්න. මේ තල් ගස මුල නිධන් කළුන් හතක් ඇත, ඒවා ඔබ ලබාගන්න" යි යක්ෂයා කීවේය. ඇය "දීඝතාලගේ බිරිඳ වූ සුමන දේවරාජයාගේ දියණිය වන කාළී පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය" යි ප්‍රකාශ කරමින් ඉදිරියට ගියාය.

Sumanadevo yakkhasamāgame nisinno sutvā ‘‘eko manusso amhākaṃ piyapavattiṃ āharati, pakkosatha na’’nti sāsanaṃ sutvā pasanno ‘‘imassa rukkhassa parimaṇḍalacchāyāya pharaṇaṭṭhāne nidhikumbhiyo tuyhaṃ dammī’’ti āha. Jīvasūle nisinnapuriso bhattaṃ bhuñjitvā mukhapuñchanakāle itthiphassoti ñatvā cūḷāya ḍaṃsi, sā asinā attano cūḷaṃ chinditvā rañño santikaṃyeva gatā. Rājā bhattabhojitabhāvo kathaṃ jānitabboti? Cūḷasaññāyāti vatvā rañño ācikkhitvā taṃ dhanaṃ āharāpesi. Rājā aññassa ettakaṃ dhanaṃ nāma atthīti. Natthi devāti. Rājā tassā patiṃ tasmiṃ nagare dhanaseṭṭhiṃ akāsi. Mallikāyapi deviyā vatthu kathetabbaṃ. Imāni tāva kusalakamme vatthūni.

යක්ෂ සමාගමෙහි සිටි සුමන දේවරාජයා මෙය අසා, "එක් මිනිසෙකු අපට ප්‍රිය පුවතක් ගෙන එයි, ඔහුව කැඳවන්න" යි පණිවිඩය අසා පැහැදී, "මේ වෘක්ෂයේ වටකුරු සෙවණ වැටෙන ස්ථානයෙහි ඇති නිධන් කළුන් ඔබට දෙමි" යි පැවසීය. හුල තබා සිටි මිනිසා බත අනුභව කොට මුහුණ පිසදාන වෙලාවේදී, එය ස්ත්‍රී ස්පර්ශයක් බව දැන ඇගේ කොණ්ඩයෙන් සපා ගත්තේය. ඇය කඩුවෙන් තමාගේ කොණ්ඩය කපා දමා රජු වෙතම ගියාය. "මිනිසා බත අනුභව කළ බව කෙසේ දැනගන්නද?" යි රජු ඇසූ විට, ඇය කපා දැමූ කොණ්ඩය පෙන්වා රජුට කරුණු සැළ කොට, පසුව එම ධනය ගෙන්වා ගැනීමට සැලැස්වූවාය. "මෙපමණ ධනයක් ඇති වෙනත් අයෙක් සිටීද?" යි රජු ඇසීය. "නැත දේවයන් වහන්ස" යි ඇමතියෝ කීහ. රජතුමා ඇගේ ස්වාමියාව එම නගරයේ 'ධන සිටුවරයා' ලෙස පත් කළේය. මල්ලිකා දේවියගේ කතාවද මෙසේම කිව යුතුය. මේවා වනාහි කුසල් කර්මයන්හි විපාක පෙන්වන කතා පුවත් වෙයි.

Nandamāṇavako pana uppalavaṇṇāya theriyā vippaṭipajji, tassa mañcato uṭṭhāya nikkhamitvā gacchantassa mahāpathavī bhijjitvā okāsamadāsi, tattheva mahānarakaṃ paviṭṭho. Nandopi goghātako paṇṇāsa vassāni goghātakakammaṃ katvā ekadivasaṃ bhojanakāle maṃsaṃ alabhanto ekassa jīvamānakagoṇassa jivhaṃ chinditvā aṅgāresu pacāpetvā khādituṃ āraddho. Athassa jivhā mūle chijjitvā bhattapātiyaṃyeva patitā, so viravanto kālaṃ katvā niraye nibbatti. Nandopi yakkho aññena yakkhena [Pg.6] saddhiṃ ākāsena gacchanto sāriputtattheraṃ navoropitehi kesehi rattibhāge abbhokāse nisinnaṃ disvā sīse paharitukāmo itarassa yakkhassa ārocetvā tena vāriyamānopi pahāraṃ datvā ḍayhāmi ḍayhāmīti viravanto tasmiṃyeva ṭhāne bhūmiṃ pavisitvā mahāniraye nibbattoti imāni akusalakamme vatthūni.

නන්ද නම් තරුණයා උප්පලවණ්ණා තෙරණියට වැරදි ලෙස (අපරාධයක්) කළේය. ඔහු ඇඳෙන් නැගිට පිටතට යන විට මහපොළොව පැලී ඔහුට ඉඩ දුන්නේය. ඔහු එතැනම මහා නිරයට වැටුණේය. ගව ඝාතක නන්ද ද වසර පනහක් ගවයන් මරා ජීවත් වී, දිනක් කෑම වේලෙහි මස් නොලැබුණු බැවින් ජීවතුන් අතර සිටි ගවයෙකුගේ දිව කපා ගින්දරේ පුලුස්සා අනුභව කිරීමට පටන් ගත්තේය. එවිට ඔහුගේම දිව මුලින්ම කැඩී බත් පිඟානට වැටුණේය. ඔහු මරහඬ තලමින් මියගොස් නිරයෙහි උපන්නේය. නන්ද නම් යක්ෂයා ද තවත් යක්ෂයෙකු සමඟ අහසින් යන විට, අලුතින් කෙස් බෑ මධ්‍යම රාත්‍රියේ එළිමහනේ වැඩසිටි සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ දැක හිසට පහර දීමට කැමති විය. අනෙක් යක්ෂයා එය වැළැක්වුවද, ඔහු පහර දී 'මම දැවෙනවා, මම දැවෙනවා' යැයි මරහඬ තලමින් එතැනම පොළොවට කිඳා බැස මහා නිරයේ උපන්නේය. මේවා අකුසල කර්මයේ විපාක දක්වන වස්තූන් (පුවත්) ලෙස දත යුතුය.

Yaṃ pana antamaso maraṇasantikepi kataṃ kammaṃ bhavantare vipākaṃ deti, taṃ sabbaṃ samparāyavedanīyaṃ nāma. Tattha yo aparihīnassa jhānassa vipāko nibbattissati, so idha nibbattitavipākoti vutto. Tassa mūlabhūtaṃ kammaṃ neva diṭṭhadhammavedanīyaṃ na samparāyavedanīyanti, na vicāritaṃ, kiñcāpi na vicāritaṃ, samparāyavedanīyameva panetanti veditabbaṃ. Yo paṭhamamaggādīnaṃ bhavantare phalasamāpattivipāko, so idha nibbattitaguṇotveva vutto. Kiñcāpi evaṃ vutto, maggakammaṃ pana paripakkavedanīyanti veditabbaṃ. Maggacetanāyeva hi sabbalahuṃ phaladāyikā anantaraphalattāti.

අවම වශයෙන් මරණාසන්න මොහොතේදී හෝ කරන ලද යම් කර්මයක් මීළඟ භවයේදී විපාක දෙයිද, එය 'සම්පරායවේදනීය කර්මය' නම් වේ. එහිදී නොපිරිහුණු ධ්‍යානයක යම් විපාකයක් උපදීද, එය මෙහි (අවසාන භවයේදී) උපන් විපාකයක් ලෙස කියනු ලැබේ. එහි මූලික කර්මය දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ සම්පරායවේදනීය කර්මයක් ලෙස විග්‍රහ කර නැතත්, එය සම්පරායවේදනීය කර්මයක්ම බව දත යුතුය. ප්‍රථම මාර්ගාදීන්ගේ මීළඟ භවයේ ලැබෙන ඵලසමාපත්ති විපාකය ද මෙහි උපන් ගුණයක් ලෙසම කියනු ලැබේ. එසේ කීවද, මාර්ග කර්මය 'පරිපක්කවේදනීය' කර්මයක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මාර්ග චේතනාව සෙසු සියලු ලෞකික චේතනාවන්ට වඩා ඉක්මනින්, එනම් මාර්ග සිතට අනතුරුවම ඵල සිත ලබා දෙන බැවිනි.

8. Bahuvedanīyanti saññābhavūpagaṃ. Appavedanīyanti asaññābhavūpagaṃ. Savedanīyanti savipākaṃ kammaṃ. Avedanīyanti avipākaṃ kammaṃ. Evaṃ santeti imesaṃ diṭṭhadhammavedanīyādīnaṃ kammānaṃ upakkamena samparāyavedanīyādi bhāvakāraṇassa alābhe sati. Aphaloti nipphalo niratthakoti. Ettāvatā aniyyānikasāsane payogassa aphalataṃ dassetvā padhānacchedakavādo nāma dassitoti veditabbo. Sahadhammikā vādānuvādāti parehi vuttakāraṇena sakāraṇā hutvā nigaṇṭhānaṃ vādā ca anuvādā ca. Gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchantīti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ āgacchanti. ‘‘Vādānuppattā gārayhaṭṭhānā’’tipi pāṭho. Tassattho – parehi vuttena kāraṇena sakāraṇā nigaṇṭhānaṃ vādaṃ anuppattā taṃ vādaṃ sosentā milāpentā dukkaṭakammakārinotiādayo dasa gārayhaṭṭhānā āgacchanti.

8. 'බහු වේදනීය' යනු සඤ්ඤා භවයට පැමිණීමට හේතු වන කර්මයයි. 'අප්ප වේදනීය' යනු අසඤ්ඤා භවයට පැමිණීමට හේතු වන කර්මයයි. 'සවේදනීය' යනු විපාක සහිත කර්මයයි. 'අවේදනීය' යනු විපාක රහිත කර්මයයි. මෙලෙස දිට්ඨධම්මවේදනීය ආදී කර්මයන්ගේ උත්සාහය (උපක්කම) නිසා සම්පරායවේදනීය භාවයට පත්වන හේතුවක් නොලැබෙන විට, 'අඵල' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ නිෂ්ඵල වූ හෝ අර්ථ රහිත වූ දෙයකි. මෙපමණකින් අනිර්යාණික ශාසනයෙහි වීර්යයෙහි නිෂ්ඵල බව දක්වා, 'පධානච්ඡේදකවාදය' නම් වූ වාදය දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. 'සහධම්මික වාදානුවාද' යනු අනුන් විසින් දක්වන ලද හේතු නිසා සහේතුකව නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයන් සහ එම වාදයන් අනුගමනය කරන්නන්ගේ අනුවාදයන්ය. 'ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්ති' යනු නුවණැත්තන් විසින් ගැරහිය යුතු කරුණකට පැමිණීමයි. 'වාදානුප්පත්තා ගාරය්හට්ඨානා' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම් - අනුන් විසින් කියන ලද කරුණු නිසා නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයට පැමිණ, එම වාදය නිශ්ප්‍රභ කරන (වියළී යන), 'දුෂ්කර ක්‍රියා කරන්නෝ' ආදී වූ දස වැදෑරුම් ගැරහිය යුතු කරුණු වලට පැමිණෙති යන්නයි.

9. Saṅgatibhāvahetūti niyatibhāvakāraṇā. Pāpasaṅgatikāti pāpaniyatino. Abhijātihetūti chaḷabhijātihetu.

9. 'සංගතිභාවහේතූ' යනු නියතිභාවයට (නියත බවට) හේතුවයි. 'පාපසංගතිකා' යනු පවිටු නියතයන් ඇත්තෝය. 'අභිජාතිහේතූ' යනු ෂඩ් අභිජාතීන්ට හේතුවයි.

10. Evaṃ [Pg.7] nigaṇṭhānaṃ upakkamassa aphalataṃ dassetvā idāni niyyānikasāsane upakkamassa vīriyassa ca saphalataṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha anaddhabhūtanti anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, na taṃ addhabhāveti nābhibhavatīti attho. Tampi nānappakārāya dukkarakārikāya payojento dukkhena addhabhāveti nāma. Ye pana sāsane pabbajitvā āraññakā vā honti rukkhamūlikādayo vā, te dukkhena na addhabhāventi nāma. Niyyānikasāsanasmiñhi vīriyaṃ sammāvāyāmo nāma hoti.

10. මෙසේ නිගණ්ඨයන්ගේ උත්සාහය නිෂ්ඵල බව දක්වා, දැන් නිර්යාණික ශාසනයෙහි (මෝක්ෂ මාර්ගයෙහි) උත්සාහයේ සහ වීර්යයේ සඵල බව දැක්වීම පිණිස 'කථඤ්ච භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනද්ධභූත' යනු මැඩපැවැත්විය නොහැකි වූවකි. දුකෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බව 'මනුෂ්‍ය ආත්මය' ගැන කියනු ලැබේ. එය මැඩපැවැත්විය නොහැකිය යන්න අර්ථයයි. එයම විවිධ වූ දුෂ්කර ක්‍රියාවල යොදවන්නේ නම් 'දුකෙන් මැඩපැවැත්වීම' යැයි කියනු ලැබේ. ශාසනයෙහි පැවිදි වී ආරණ්‍යවාසීව හෝ රුක්ඛමූලිකව වාසය කරන්නෝ දුකෙන් මැඩපැවැත්වෙන්නෝ නොවෙති (අත් පීඩා කරගන්නෝ නොවෙති). මක්නිසාද යත්, නිර්යාණික ශාසනයෙහි වීර්යය 'සම්මා වායාමය' වන බැවිනි.

Thero panāha – yo issarakule nibbatto sattavassiko hutvā alaṅkatappaṭiyatto pituaṅke nisinno ghare bhattakiccaṃ katvā nisinnena bhikkhusaṅghena anumodanāya kariyamānāya tisso sampattiyo dassetvā saccesu pakāsitesu arahattaṃ pāpuṇāti, mātāpitūhi vā ‘‘pabbajissasi tātā’’ti vutto ‘‘āma pabbajissāmī’’ti vatvā nhāpetvā alaṅkaritvā vihāraṃ nīto tacapañcakaṃ uggaṇhitvā nisinno kesesu ohāriyamānesu khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇāti, navapabbajito vā pana manosilātelamakkhitena sīsena punadivase mātāpitūhi pesitaṃ kājabhattaṃ bhuñjitvā vihāre nisinnova arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ na dukkhena attānaṃ addhabhāveti nāma. Ayaṃ pana ukkaṭṭhasakkāro. Yo dāsikucchiyaṃ nibbatto antamaso rajatamuddikampi piḷandhitvā gorakapiyaṅgumattenāpi sarīraṃ vilimpetvā ‘‘pabbājetha na’’nti nīto khuragge vā punadivase vā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi na anaddhabhūtaṃ attānaṃ dukkhena addhabhāveti nāma.

මහාධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - ඓශ්චර්යවත් කුලයක ඉපිද සත් හැවිරිදි වූ, මනාව සරසා පියාගේ උකුලේ ඉඳගෙන නිවසේ බත් අනුභව කිරීමේ කិច្චය නිමවා, වැඩසිටි මහා සංඝරත්නය අනුමෝදනාව කරද්දී, ත්‍රිවිධ සම්පත් පෙන්වා සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි රහත් බවට පත්වෙයි. නැතහොත් මව්පියන් විසින් 'පුතේ, පැවිදි වන්නෙහිද?' යැයි ඇසූ විට 'එසේය, පැවිදි වන්නෙමි' යි පවසා, නහවා සරසා වෙහෙරට කැඳවාගෙන ගිය පසු තචපඤ්චක කම්මට්ඨානය උගෙන හිඳගෙන සිටියදී, කෙස් බාන අවස්ථාවේ කරණවෑමි දැහැනේ කෙළවරදීම රහත් බවට පත්වෙයි. නැතහොත් අලුතින් පැවිදි වූවෙක් මනෝසීල තෙලින් හිස ආලේප කර පසුදින මව්පියන් විසින් එවන ලද කදින් ගෙනා බත් අනුභව කර විහාරයේ හිඳගෙනම රහත් බවට පත්වෙයි. මොහු දුකෙන් තමා පෙළාගත්තෙක් නොවේ. මොහු උත්කෘෂ්ඨ සත්කාර ලැබූවෙකි. යමෙක් දැසි මවකගේ කුසෙහි ඉපිද, අවම වශයෙන් රිදී මුද්දක් හෝ පැළඳ, ගෝරෝචන හා පියංගු මාත්‍රයක් හෝ ශරීරයේ ගල්වා 'මොහුව පැවිදි කරවන්න' යැයි වෙහෙරට ගෙන ගිය පසු, කෙස් බාන අවස්ථාවේ හෝ පසුදින හෝ රහත් බවට පත්වෙයි නම්, ඔහු ද තමා දුකෙන් පෙළා නොගත් අයෙකි.

Dhammikaṃ sukhaṃ nāma saṅghato vā gaṇato vā uppannaṃ catupaccayasukhaṃ. Anadhimucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Dhammikañhi sukhaṃ na pariccajāmīti na tattha gedho kātabbo. Saṅghato hi uppannaṃ salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā ‘‘idamatthaṃ eta’’nti paricchinditvā saṅghamajjhe bhikkhūnaṃ antare paribhuñjanto pattantare padumaṃ viya sīlasamādhivipassanāmaggaphalehi vaḍḍhati. Imassāti paccuppannānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ mūlabhūtassa. Dukkhanidānassāti taṇhāya. Sā hi pañcakkhandhadukkhassa nidānaṃ. Saṅkhāraṃ padahatoti sampayogavīriyaṃ [Pg.8] karontassa. Virāgo hotīti maggena virāgo hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘saṅkhārapadhānena me imassa dukkhanidānassa virāgo hotī’’ti evaṃ pajānātīti iminā sukhāpaṭipadā khippābhiññā kathitā. Dutiyavārena tassa sampayogavīriyassa majjhattatākāro kathito. So yassa hi khvāssāti ettha ayaṃ saṅkhepattho – so puggalo yassa dukkhanidānassa saṅkhārapadhānena virāgo hoti, saṅkhāraṃ tattha padahati, maggapadhānena padahati. Yassa pana dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāventassa virāgo hoti, upekkhaṃ tattha bhāveti, maggabhāvanāya bhāveti. Tassāti tassa puggalassa.

ධර්මානුකූල සැපය නම් සංඝයාගෙන් හෝ ගණයාගෙන් ලැබුණු සිවුපසයෙන් උපදින සැපයයි. 'අනධිමුච්ඡිත' යනු තෘෂ්ණාවෙන් මුසපත් නොවීමයි. ධර්මානුකූල සැපය අත්නොහරින්නෙමියි සිතන අතරතුර එහි කිසිදු ගිජුකමක් ඇති කර නොගත යුතුය. සංඝයාගෙන් ලැබුණු සලාක බත හෝ වස්සාවාසික සිවුර හෝ 'මෙය මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාය' යි පිරිසිඳ දැන, සංඝයා මැද භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර එය පරිභෝජනය කරන්නා වූ භික්ෂුව, පත්‍ර අතර ඇති නෙළුම් මලක් මෙන් සීල, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල ධර්මයන්ගෙන් වැඩෙන්නේය. 'මොහුගේ' යනු වර්තමාන පංචස්කන්ධයේ මූලයට කියනු ලැබේ. 'දුක්ඛ නිදානය' යනු තෘෂ්ණාවයි. එය පංචස්කන්ධ දුකෙහි නිදානය හෙවත් හේතුවයි. 'සංඛාරං පදහතෝ' යනු සමප්‍රයුක්ත වීර්යය වඩන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'විරාගය වේ' යනු මාර්ගයෙන් රාගය නැති වීමයි. 'වීර්යය වඩා මා විසින් මේ දුක්ඛ නිදානය කෙරෙහි විරාගය ලබමි' යි මෙලෙස දැනගන්නා තැනැත්තා ගැන කීමෙන් 'සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා' (සැපවත් පිළිවෙතින් වහා අවබෝධය ලැබීම) ප්‍රකාශ විය. දෙවන වරට එම සමප්‍රයුක්ත වීර්යයෙහි මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය කියන ලදී. 'සෝ යස්ස හි ඛ්වාස්සා' යන්නෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: යම් පුද්ගලයෙකුට වීර්යය වැඩීමෙන් දුක්ඛ නිදානය කෙරෙහි විරාගය ඇති වේ නම්, ඔහු එහි වීර්යය වඩයි, මාර්ග වීර්යය වඩයි. යම් පුද්ගලයෙකුට උපේක්ෂාව වඩන කල්හි විරාගය ඇති වේ නම්, ඔහු එහි උපේක්ෂාව වඩයි, මාර්ග භාවනාවෙන් එය වඩයි. 'තස්ස' යනු ඒ පුද්ගලයාටයි.

11. Paṭibaddhacittoti chandarāgena baddhacitto. Tibbacchandoti bahalacchando. Tibbāpekkhoti bahalapatthano. Santiṭṭhantinti ekato tiṭṭhantiṃ. Sañjagghantinti mahāhasitaṃ hasamānaṃ. Saṃhasantinti sitaṃ kurumānaṃ.

11. 'පටිබද්ධ චිත්තෝ' යනු ඡන්දරාගයෙන් බැඳුණු සිත් ඇති බවයි. 'තිබ්බච්ඡන්දෝ' යනු දැඩි ආශාවයි. 'තිබ්බාපෙක්ඛෝ' යනු දැඩි බලාපොරොත්තුවයි. 'සන්තිට්ඨන්තිං' යනු එක්ව සිටින (ස්ත්‍රිය) යි. 'සඤ්ජග්ඝන්තිං' යනු මහ හඬින් සිනාසෙන (ස්ත්‍රිය) යි. 'සංහසන්තිං' යනු මඳ සිනහවක් පාන (ස්ත්‍රිය) යි.

Evameva kho, bhikkhaveti ettha idaṃ opammavibhāvanaṃ – eko hi puriso ekissā itthiyā sāratto ghāsacchādanamālālaṅkārādīni datvā ghare vāseti. Sā taṃ aticaritvā aññaṃ sevati. So ‘‘nūna ahaṃ assā anurūpaṃ sakkāraṃ na karomī’’ti sakkāraṃ vaḍḍhesi. Sā bhiyyosomattāya aticaratiyeva. So – ‘‘ayaṃ sakkariyamānāpi aticarateva, ghare me vasamānā anatthampi kareyya, nīharāmi na’’nti parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā ‘‘mā puna gehaṃ pāvisī’’ti vissajjesi. Sā kenaci upāyena tena saddhiṃ santhavaṃ kātuṃ asakkontī naṭanaccakādīhi saddhiṃ vicarati. Tassa purisassa taṃ disvā neva uppajjati domanassaṃ, somanassaṃ pana uppajjati.

මහණෙනි, එලෙසමයි යන්නෙහි උපමාව පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: එක්තරා පුරුෂයෙක් එක් ස්ත්‍රියක කෙරෙහි දැඩි ලෙස ඇලුම් කරමින් ඇයට ආහාර පාන, ඇඳුම් පැළඳුම්, මල් සහ ආභරණ ආදිය ලබා දී තම නිවසේ රඳවා ගත්තේය. ඇය ඔහු ඉක්මවා ගොස් වෙනත් පුරුෂයෙකු සේවනය කළාය. එවිට ඔහු 'මා ඇයට නිසි ලෙස සංග්‍රහ නොකරනවා විය හැක' යි සිතා තව තවත් උපස්ථාන වැඩිකළේය. ඇය වඩ වඩාත් ඔහුව ඉක්මවා හැසිරුණාය. එවිට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: 'මම කොතරම් සංග්‍රහ කළත් ඇය වරදෙහිම හැසිරෙයි, මාගේ නිවසේ වසමින් ඇය මට අනර්ථයක් වුවද කළ හැකිය, එම නිසා මම ඇයව පන්නා දමමි.' ඔහු පිරිස මැද ඇයට නින්දා කොට, 'නැවත මාගේ ගෙට නොඑන්න' යැයි කියා ඇයව පිටමං කළේය. ඇය කිසිදු උපක්‍රමයකින් ඔහු හා නැවත සම්බන්ධ වීමට නොහැකිව, නැට්ටුවන් ආදීන් සමඟ ඇවිදින්නට වූවාය. ඒ පුරුෂයා ඇයව දකින කල ඔහුට කිසිදු දොම්නසක් ඇති නොවන අතර, සොම්නසක්ම උපදින්නේය.

Tattha purisassa itthiyā sārattakālo viya imassa bhikkhuno attabhāve ālayo. Ghāsacchādanādīni datvā ghare vasāpanakālo viya attabhāvassa paṭijagganakālo. Tassā aticaraṇakālo viya jaggiyamānasseva attabhāvassa pittapakopādīnaṃ vasena sābādhatā. ‘‘Attano anurūpaṃ sakkāraṃ alabhantī aticaratī’’ti sallakkhetvā sakkāravaḍḍhanaṃ viya ‘‘bhesajjaṃ alabhanto evaṃ hotī’’ti sallakkhetvā [Pg.9] bhesajjakaraṇakālo. Sakkāre vaḍḍhitepi puna aticaraṇaṃ viya pittādīsu ekassa bhesajje kariyamāne sesānaṃ pakopavasena puna sābādhatā. Parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā gehā nikkaḍḍhanaṃ viya ‘‘idāni te nāhaṃ dāso na kammakaro, anamatagge saṃsāre taṃyeva upaṭṭhahanto vicariṃ, ko me tayā attho, chijja vā bhijja vā’’ti tasmiṃ anapekkhataṃ āpajjitvā vīriyaṃ thiraṃ katvā maggena kilesasamugghātanaṃ. Naṭanaccakādīhi naccamānaṃ vicarantiṃ disvā yathā tassa purisassa domanassaṃ na uppajjati, somanassameva uppajjati, evameva imassa bhikkhuno arahattaṃ pattassa pittapakopādīnaṃ vasena ābādhikaṃ attabhāvaṃ disvā domanassaṃ na uppajjati, ‘‘muccissāmi vata khandhaparihāradukkhato’’ti somanassameva uppajjatīti. Ayaṃ pana upamā ‘‘paṭibaddhacittassa domanassaṃ uppajjati, appaṭibaddhacittassa natthetanti ñatvā itthiyā chandarāgaṃ pajahati, evamayaṃ bhikkhu saṅkhāraṃ vā padahantassa upekkhaṃ vā bhāventassa dukkhanidānaṃ pahīyati, no aññathāti ñatvā tadubhayaṃ sampādento dukkhanidānaṃ pajahatī’’ti etamatthaṃ vibhāvetuṃ āgatāti veditabbā.

එහි පුරුෂයාට ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඇති වූ දැඩි ඇල්ම හා සමානව මෙම භික්ෂුවට ස්වකීය ආත්මභාවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දැක්විය හැකිය. ආහාර පාන ආදිය දී නිවසේ රඳවා ගැනීම වැනි වන්නේ ආත්මභාවයට උපස්ථාන කිරීමයි. ඇය වරදෙහි හැසිරීම හා සමාන වන්නේ උපස්ථාන ලබන මේ ශරීරය පිත කිපීම ආදියෙන් රෝගී වීමයි. 'ඇයට නිසි සැලකිලි නොලැබෙන නිසා වරදෙහි හැසිරෙයි' කියා සැලකිලි වැඩි කිරීම හා සමාන වන්නේ 'බෙහෙත් නොලැබෙන නිසා මෙසේ වේ' කියා බෙහෙත් කිරීමයි. සැලකිලි ලැබුණත් නැවත වරදෙහි හැසිරීම හා සමාන වන්නේ පිත ආදී එක් දෝෂයකට බෙහෙත් කරන කල අනෙක් දෝෂ කිපී නැවත රෝගී වීමයි. පිරිස මැද නින්දා කොට නිවසින් නෙරපා හැරීම හා සමාන වන්නේ 'දැන් මම නුඹේ දාසයෙක් හෝ සේවකයෙක් නොවෙමි, අනමතග්ග සංසාරයේ නුඹටම උපස්ථාන කරමින් ඇවිද්දෙමි, නුඹෙන් මට ඇති පලය කුමක්ද? බිඳී පලයං, විනාශ වී පලයං' කියා ඒ කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව වීර්යය ස්ථිර කර මාර්ගයෙන් කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමයි. නැට්ටුවන් සමඟ නටමින් යන ඇයව දැක ඒ පුරුෂයාට දොම්නසක් ඇති නොවී සොම්නසක්ම උපදින්නාක් මෙන්, රහත් භාවයට පත් වූ භික්ෂුවට පිත කිපීම ආදියෙන් පීඩිත වූ ශරීරය දැක දොම්නසක් ඇති නොවේ. 'ඒකාන්තයෙන්ම පංචස්කන්ධය නඩත්තු කිරීමේ දුකෙන් මිදෙන්නෙමි' යි සොම්නසක්ම උපදියි. 'ඇලුනු සිත් ඇත්තාට දොම්නස උපදී, නොඇලුනු සිත් ඇත්තාට එය නැත' යි දැන ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඡන්දරාගය අත්හරින්නාක් මෙන්, වීර්යය වඩන්නාට හෝ උපේක්ෂාව වඩන්නාට දුක්ඛ නිදානය ප්‍රහීණ වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යයි දැන ඒ දෙකම සම්පූර්ණ කරන්නා දුක්ඛ නිදානය ප්‍රහීණ කරන්නේය යන අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට මෙම උපමාව දක්වන ලදී.

12. Yathā sukhaṃ kho me viharatoti yena sukhena viharituṃ icchāmi tena, me viharato. Padahatoti pesentassa. Ettha ca yassa sukhā paṭipadā asappāyā, sukhumacīvarāni dhārentassa pāsādike senāsane vasantassa cittaṃ vikkhipati, dukkhā paṭipadā sappāyā, chinnabhinnāni thūlacīvarāni dhārentassa susānarukkhamūlādīsu vasantassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

12. 'යථා සුඛං ඛෝ මේ විහරතෝ' යනු මා යම් සැපයකින් වාසය කිරීමට කැමතිද, ඒ සැපයෙන් යුතුව වාසය කරන මට යන්නයි. 'පදහතෝ' යනු සිත නිවනට යොමු කරන්නාටයි. මෙහිදී යම් පුද්ගලයෙකුට සැපවත් පිළිවෙත (සුඛා පටිපදා) අසප්පාය වේ නම්, ඔහු සියුම් සිවුරු දරන කල හෝ රමණීය සේනාසනවල වසන කල සිත විසුරුණු ස්වභාවයට පත් වේ. ඔහුට දුෂ්කර පිළිවෙත (දුක්ඛා පටිපදා) සප්පාය වේ. ඉරී ගිය රළු සිවුරු දරන, සොහොන් හෝ රුක්මුල් ආදියේ වසන ඔහුට සිත එකඟ වේ. එම පුද්ගලයා අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාරන ලදී.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, usukāro viya hi jātijarāmaraṇabhīto yogī daṭṭhabbo, vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ viya vaṅkakuṭilajimhacittaṃ, dve alātā viya kāyikacetasikavīriyaṃ, tejanaṃ ujuṃ karontassa kañjikatelaṃ viya saddhā, namanadaṇḍako viya lokuttaramaggo, ussukārassa vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ kañjikatelena sinehetvā alātesu tāpetvā namanadaṇḍakena ujukaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno vaṅkakuṭilajimhacittaṃ saddhāya sinehetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā [Pg.10] lokuttaramaggena ujukaraṇaṃ, usukārasseva evaṃ ujukatena tejanena sapattaṃ vijjhitvā sampattianubhavanaṃ viya imassa yogino tathā ujukatena cittena kilesagaṇaṃ vijjhitvā pāsādike senāsane nirodhavaratalagatassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idha tathāgato sukhāpaṭipadākhippābhiññabhikkhuno, dukkhāpaṭipadādandhābhiññabhikkhuno ca paṭipattiyo kathitā, itaresaṃ dvinnaṃ na kathitā, tā kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Imāsu vā dvīsu kathitāsu itarāpi kathitāva honti, āgamanīyapaṭipadā pana na kathitā, taṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sahāgamanīyāpi vā paṭipadā kathitāva, adassitaṃ pana ekaṃ buddhuppādaṃ dassetvā ekassa kulaputtassa nikkhamanadesanaṃ arahattena vinivaṭṭessāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

එමෙන්ම මෙහි මෙම උපමා සංසන්දනය දත යුතුය: හී වඩන්නෙකු (ඊතල සාදන්නෙකු) මෙන්, ජාති ජරා මරණයන්ට බිය වූ යෝගාවචරයා දත යුතුය; ඇද වූ, වංක වූ හී දණ්ඩ මෙන් වංක වූ සිත ද, දෙපස දැවෙන ගිනි පන්දම් මෙන් කායික හා චෛතසික වීර්යය ද, හී දණ්ඩ සෘජු කරන්නාට අවශ්‍ය පැඟිරි තෙල් (කැඳ තෙල්) මෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, හී දණ්ඩ නවන දණ්ඩ මෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය ද දත යුතුය. ඊතල සාදන්නා ඇද වූ හී දණ්ඩ පැඟිරි තෙල් ගා, ගින්නෙන් රත් කර, නවන දණ්ඩෙන් සෘජු කරන්නාක් මෙන්, මෙම භික්ෂුව ද තම වංක වූ සිත ශ්‍රද්ධාවෙන් තෙත් කර, කායික චෛතසික වීර්යයෙන් තවා, ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙන් සෘජු කිරීම දත යුතුය. ඊතල සාදන්නා එසේ සෘජු කළ හීයෙන් සතුරා විද ජයග්‍රහණය විඳින්නාක් මෙන්, මෙම යෝගාවචරයා ද එසේ සෘජු කළ සිතින් කෙලෙස් සමූහයා විද, ප්‍රසාදජනක සේනාසනයෙහි උතුම් නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණ ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම දත යුතුය. මෙහිදී තථාගතයන් වහන්සේ සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා සහ දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා යන භික්ෂූන්ගේ පිළිවෙත් දේශනා කළ සේක. ඉතිරි දෙදෙනාගේ පිළිවෙත් දේශනා නොකළ බැවින්, ඒවා දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එසේත් නැතිනම් මේ දෙක වදාළ විට අනෙක් දෙක ද වදාළා හා සමාන වේ. එහෙත් මාර්ග ඵල ලැබීමට හේතු වන වර්ධනය කළ යුතු පිළිවෙත (ආගමනීය පටිපදාව) වදාළේ නැත. එය දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ඇරඹූ සේක. නැතහොත් එම පිළිවෙත ද දේශනා කර ඇති නමුත්, මෙතෙක් නොදැක්වූ බුද්ධෝත්පාදයක් දක්වා, එක් කුල පුත්‍රයෙකුගේ නික්මීම (පැවිද්ද) අර්හත් ඵලය දක්වා මෙහෙයවන අයුරු දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Pañcattayasuttavaṇṇanā

2. පඤ්චත්තය සූත්‍ර වර්ණනාව.

21. Evaṃ me sutanti pañcattayasuttaṃ. Tattha eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti paribbajupagatabhāvena samaṇā jātiyā brāhmaṇā, lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti aparantakappikā. Aparantakappo vā etesaṃ atthītipi aparantakappikā. Ettha ca antoti ‘‘sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) viya idha koṭṭhāso adhippeto. Kappoti taṇhādiṭṭhiyo. Vuttampi cetaṃ ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti. Tasmā taṇhādiṭṭhivasena anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā ṭhitāti aparantakappikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Tesaṃ evaṃ aparantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena aparantameva anugatā diṭṭhīti aparantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ aparantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā [Pg.11] anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. Anekavihitānīti anekavidhāni. Adhivuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtamatthaṃ adhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho.

21. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය පඤ්චත්තය සූත්‍රයයි. එහි ‘එකේ’ යනු ඇතැම් පිරිසකි. ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ යනු පැවිදි වීමේ ස්වභාවයෙන් ශ්‍රමණයෝ ද, ජාතියෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ද වෙති; නැතහොත් ලෝකයා විසින් ශ්‍රමණයෝ යැයි ද බ්‍රාහ්මණයෝ යැයි ද සම්මත වූවෝය. අනාගතය (අපරාන්තය) පිළිබඳව විවිධ ලෙස කල්පනා කොට දෘෂ්ටි ගන්නා බැවින් ‘අපරන්ත කප්පික’ නම් වෙති. නැතහොත් ඔවුන්ට අනාගතය පිළිබඳ දෘෂ්ටි ඇති බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි ‘අන්ත’ යන්නෙන් “ඇවැත්නි, සක්කාය යනු එක් අන්තයකි” යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ‘කොටස’ (කොට්ඨාසය) යන්න අදහස් වේ. ‘කප්ප’ යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්ය. මහා නිද්දේසයෙහි ද “කප්ප යනු සංක්ෂේපයෙන් තෘෂ්ණා කප්පය හා දිට්ඨි කප්පය යැයි දෙකකි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් අනාගත ස්කන්ධ කොට්ඨාසය ගැන කල්පනා කරමින් (දෘෂ්ටිගතව) සිටින බැවින් ‘අපරන්ත කප්පික’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එලෙස අනාගතය ගැන කල්පනා කරමින් සිටින ඔවුන්ට නැවත නැවත ඉපදීම වශයෙන් අනාගතයම අනුව ගිය දෘෂ්ටිය ‘අපරන්තානු දිට්ඨි’ නම් වේ. එම දෘෂ්ටි ඇත්තෝ එම අනාගතය අරමුණු කොට, එය ඇසුරු කොට, එය නිසා අනෙක් ජනයා ද මිසදිටුවන් කරමින් විවිධාකාර වූ ‘අධිවුත්ති පද’ (සංකල්පමය නාමයන්) පවසති. ‘අනේකවිහිතානි’ යනු බොහෝ ආකාර වූ යන්නයි. ‘අධිවුත්ති පදානි’ යනු අධිවචන පද (නම් කිරීම්) ය. එසේත් නැතිනම් සැබෑ අර්ථය යටපත් කොට, ස්වභාවය පරිදි ග්‍රහණය නොකොට පවතින බැවින් දෘෂ්ටීන්ට ‘අධිවුත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. එම දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කරන වචන ‘අධිවුත්ති පද’ නම් වේ; එනම් දෘෂ්ටිය පැහැදිලි කරන වචන යන්නයි.

Saññīti saññāsamaṅgī. Arogoti nicco. Ittheketi itthaṃ eke, evameketi attho. Iminā soḷasa saññīvādā kathitā, asaññīti iminā aṭṭha asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīti iminā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, sato vā pana sattassāti iminā satta ucchedavādā. Tattha satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhavavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Diṭṭhadhammanibbānaṃ vāti iminā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā kathitā. Tattha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Santaṃ vāti saññītiādivasena tīhākārehi santaṃ. Tīṇi hontīti saññī attātiādīni santaattavasena ekaṃ, itarāni dveti evaṃ tīṇi.

‘සඤ්ඤී’ යනු සංඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘අරෝගෝ’ යනු නිත්‍ය වූ යන්නයි. ‘ඉත්ථේකේ’ යනු මෙහි ඇතැමුන්, එනම් මෙසේ ඇතැමුන් යන අර්ථයයි. මෙයින් සොළොස් (16) සංඥීවාද දේශනා කරන ලදී. ‘අසඤ්ඤී’ යන්නෙන් අට (8) අසංඥීවාද ද, ‘නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ යන්නෙන් අට (8) නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද ද, ‘සතෝ වා පන සත්තස්ස’ යන්නෙන් සත් (7) උච්ඡේදවාද ද දේශනා කරන ලදී. එහි ‘සතෝ’ යනු පවත්නා වූ (සත්ත්වයා) යන්නයි. ‘උච්ඡේදං’ යනු සිඳී යාමයි. ‘විනාසං’ යනු නොපෙනී යාමයි. ‘විභවං’ යනු භවයෙන් තොර වීමයි. මේ සියල්ල එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. ‘දිට්ඨධම්ම නිබ්බානං වා’ යන්නෙන් දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද පහ (5) දේශනා කරන ලදී. එහි ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්මය හෙවත් මේ ආත්මයයි. ඒ ඒ භවයන්හි ලැබූ ආත්මභාවයට මෙය නමකි. මේ ආත්මයෙහිම දුක් සංසිඳීම ‘දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය’ යි. ‘සන්තං වා’ යනු සංඥී ආදී වශයෙන් ආකාර තුනකින් පවතින ආත්මයයි. ‘තීණි හොන්ති’ යනු සංඥී ආත්මය යනාදී වශයෙන් පවතින ශාස්වත දෘෂ්ටි එකක් ද, ඉතිරි දෘෂ්ටි දෙක (උච්ඡේද හා දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද) ද වශයෙන් තුනක් වන බවයි.

22. Rūpiṃ vāti karajarūpena vā kasiṇarūpena vā rūpiṃ. Tattha lābhī kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhāti, takkī ubhopi rūpāni gaṇhātiyeva. Arūpinti arūpasamāpattinimittaṃ vā, ṭhapetvā saññākkhandhaṃ sesaarūpadhamme vā attāti paññapentā lābhinopi takkikāpi evaṃ paññapenti. Tatiyadiṭṭhi pana missakagāhavasena pavattā, catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukke paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā, dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārena, tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā kasiṇaparikammavasena, catutthadiṭṭhi vipulakasiṇavasena kathitāti veditabbā.

22. ‘රූපී වා’ යනු කර්ජ රූපයෙන් (භෞතික ශරීරයෙන්) හෝ කසිණ රූපයෙන් රූපවත් වූ යන්නයි. එහි සමාපත්ති ලාභියා කසිණ රූපය ‘ආත්මය’ යැයි ගනියි. තර්ක කරන්නා (තක්කී) රූප දෙකම ආත්මය ලෙස ගනියි. ‘අරූපී’ යනු අරූප සමාපත්ති නිමිත්ත හෝ සංඥා ස්කන්ධය හැර ඉතිරි අරූප ධර්මයන් (නාම ධර්මයන්) ආත්මය ලෙස පනවන සමාපත්ති ලාභීහු ද තර්ක කරන්නෝ ද එසේ පනවති. තුන්වන දෘෂ්ටිය මිශ්‍රිතව ග්‍රහණය කිරීමෙන් පවතියි. හතරවැන්න තර්කයෙන්ම පවතියි. දෙවන චතුෂ්කයෙහි පළමු දෘෂ්ටිය සමාපත්තිලාභීන්ගේ වාදයෙන් දේශනා කරන ලදී; දෙවන දෘෂ්ටිය අසමාපත්තිලාභීන්ගේ වාදයෙන් ද, තුන්වන දෘෂ්ටිය සොල්ප ප්‍රමාණයෙන් හෝ තැටි ප්‍රමාණයෙන් වූ කසිණ පරිකර්ම වශයෙන් ද, හතරවන දෘෂ්ටිය මහත් වූ (විපුල) කසිණ වශයෙන් ද දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය.

Etaṃ vā panekesaṃ upātivattatanti saññītipadena saṅkhepato vuttaṃ saññāsattakaṃ atikkantānanti attho. Apare aṭṭhakanti vadanti. Tadubhayaṃ parato āvibhavissati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – keci hi etā satta [Pg.12] vā aṭṭha vā saññā samatikkamituṃ sakkonti, keci pana na sakkonti. Tattha ye sakkonti, teva gahitā. Tesaṃ pana ekesaṃ upātivattataṃ atikkamituṃ sakkontānaṃ yathāpi nāma gaṅgaṃ uttiṇṇesu manussesu eko dīghavāpiṃ gantvā tiṭṭheyya, eko tato paraṃ mahāgāmaṃ; evameva eke viññāṇañcāyatanaṃ appamāṇaṃ āneñjanti vatvā tiṭṭhanti, eke ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetuṃ viññāṇakasiṇameketi vuttaṃ. Parato ‘‘ākiñcaññāyatanameke’’ti vakkhati. Tayidanti taṃ idaṃ diṭṭhigatañca diṭṭhipaccayañca diṭṭhārammaṇañca. Tathāgato abhijānātīti. Iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahitanti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti.

එසේත් නැතිනම් ඇතැම් කෙනෙකු ඉක්මවා පවතින බව යනු ‘සඤ්ඤී’ (සංඥාවන්ත) යන පදයෙන් කෙටියෙන් දක්වන ලද සප්ත විධ සංඥාවන් ඉක්මවා ගියවුන් යන අර්ථයයි. ඇතැම් ගුරුවරුන් අෂ්ට විධ සංඥාවන් ඉක්මවා ගියවුන් ලෙස ද පවසති. ඒ කරුණු දෙකම ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: ඇතැම් පුද්ගලයෝ මේ සප්ත හෝ අෂ්ට සංඥාවන් ඉක්මවා යාමට සමත් වෙති, ඇතැමුන් ඊට අසමත් වෙති. එහිදී සමත් වූවන් පමණක් මෙහි ගෙන ඇත. එසේ එකිනෙක සංඥාවන් ඉක්මවා යාමට සමත් වූවන් පිළිබඳ උදාහරණයක් දක්වන්නේ නම්: ගංගා නදියෙන් එතෙර වූ මිනිසුන් අතරින් එක් අයෙකු දීඝවාපියට ගොස් සිටින්නාක් මෙන් ද, තවත් අයෙකු එතැනින් එහා පිහිටි මහාගාමයට ගොස් සිටින්නාක් මෙන් ද, එලෙසම ඇතැම්හු විඤ්ඤාණඤ්චායතනය අප්‍රමාණ වූ ආනෙඤ්ජ (නිශ්චල) සමාපත්තියක් යැයි පවසා එහි නතර වෙති; ඇතැම්හු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි නතර වෙති. එහිදී පළමුව විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පෙන්වනු පිණිස ‘විඤ්ඤාණ කසිණය එකක්’ යැයි වදාළ සේක. පසුව ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය එකක්’ යැයි වදාරනු ඇත. ‘තයිදං’ යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද, දෘෂ්ටියට හේතුව ද, දෘෂ්ටියට අරමුණ ද යන සියල්ලයි. ‘තථාගතයන් වහන්සේ විශිෂ්ට ලෙස දන්නා සේක’ යනු මේ හේතුව නිසා මෙබඳු වූ දෘෂ්ටියක් ගන්නා ලදැයි අතිවිශිෂ්ට වූ සර්වඥතා ඥානයෙන් දන්නා බවයි.

Idāni tadeva vitthārento ye kho te bhontotiādimāha. Yā vā pana etāsaṃ saññānanti yā vā pana etāsaṃ ‘‘yadi rūpasaññāna’’nti evaṃ vuttasaññānaṃ. Parisuddhāti nirupakkilesā. Paramāti uttamā. Aggāti seṭṭhā. Anuttariyā akkhāyatīti asadisā kathīyati. Yadi rūpasaññānanti iminā catasso rūpāvacarasaññā kathitā. Yadi arūpasaññānanti iminā ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanasaññā. Itarehi pana dvīhi padehi samāpannakavāro ca asamāpannakavāro ca kathitoti evametā koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā honti. Samāpannakavāro hi purimāhi chahisaṅgahitoyeva. Tayidaṃ saṅkhatanti taṃ idaṃ sabbampi saññāgataṃ saddhiṃ diṭṭhigatena saṅkhataṃ paccayehi samāgantvā kataṃ. Oḷārikanti saṅkhatattāva oḷārikaṃ. Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodhoti etesaṃ pana saṅkhatanti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthi. Atthetanti iti viditvāti taṃ kho pana nibbānaṃ ‘‘atthi eta’’nti evaṃ jānitvā. Tassa nissaraṇadassāvīti tassa saṅkhatassa nissaraṇadassī nibbānadassī. Tathāgato tadupātivattoti taṃ saṅkhataṃ atikkanto samatikkantoti attho.

දැන් එම කරුණම විස්තර කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යෙ ඛො තෙ භොන්තො’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘යා වා පන එතාසං සඤ්ඤානං’ යනු යම් රූප සංඥාවන් වේද, එසේ වදාරන ලද සංඥාවන් කෙරෙහි ය. ‘පරිසුද්ධා’ යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. ‘පරමා’ යනු උත්තම බවයි. ‘අග්ගා’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ බවයි. ‘අනුත්තරියා අක්ඛායති’ යනු අසදෘශ (සමාන කළ නොහැකි) ලෙස කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘යදි රූපසඤ්ඤානං’ යන්නෙන් රූපාවචර සංඥා සතර වදාරන ලදී. ‘යදි අරූපසඤ්ඤානං’ යන්නෙන් ආකාසානඤ්චායතන හා විඤ්ඤාණඤ්චායතන සංඥා වදාරන ලදී. ඉතිරි පද දෙකෙන් සමාපන්නක (සමාපත්තියට පත්) වාදය හා අසමාපන්නක වාදය වදාරන ලදී. මෙසේ කොටස් වශයෙන් සංඥා අටක් වුවද, අර්ථය අනුව සංඥා සතකි. මන්දයත්, සමාපන්නක වාරය පෙර සඳහන් කළ සය වැදෑරුම් කොටසටම ඇතුළත් වන බැවිනි. ‘තයිදං සඞ්ඛතං’ යනු දෘෂ්ටිගතය සමඟ ඇති ඒ සියලු සංඥා සමූහය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් (සංඛත) බවයි. ‘ඕළාරිකං’ යනු සංඛත ධර්මයක් බැවින්ම එය රළු (ඕළාරික) බවයි. ‘අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො’ යනු ‘සංඛත’ යැයි කියන ලද ඒ සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය නම් වූ නිවන පවතින බවයි. ‘අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වා’ යනු එම නිවන පවතින්නේ යැයි මෙසේ දැනගෙන යන්නයි. ‘තස්ස නිස්සරණදස්සාවී’ යනු එම සංඛත ධර්මයන්ගෙන් නික්මීම වූ නිවන දකින්නා වූ යන්නයි. ‘තථාගතො තදුපාතිවත්තො’ යනු තථාගතයන් වහන්සේ එම සංඛත ධර්මය ඉක්මවා ගිය සේක, මැනවින් ඉක්මවා සිටින සේක යන අර්ථයයි.

23. Tatrāti tesu aṭṭhasu asaññīvādesu. Rūpiṃ vātiādīni saññīvāde vuttanayeneva veditabbāni. Ayañca yasmā asaññīvādo, tasmā idha dutiyacatukkaṃ na vuttaṃ. Paṭikkosantīti paṭibāhanti paṭisedhenti. Saññā [Pg.13] rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, sadosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Āgatiṃ vā gatiṃ vātiādīsu paṭisandhivasena āgatiṃ, cutivasena gatiṃ, cavanavasena cutiṃ, upapajjanavasena upapattiṃ, punappunaṃ uppajjitvā aparāparaṃ vaḍḍhanavasena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ. Kāmañca catuvokārabhave rūpaṃ vināpi viññāṇassa pavatti atthi, sese pana tayo khandhe vinā natthi. Ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena kathito. Pañcavokāre hi ettake khandhe vinā viññāṇassa pavatti nāma natthi. Vitaṇḍavādī panettha ‘‘aññatra rūpātiādivacanato arūpabhavepi rūpaṃ, asaññābhave ca viññāṇaṃ atthi, tathā nirodhasamāpannassā’’ti vadati. So vattabbo – byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasi, āgatiṃ vātiādivacanato taṃ viññāṇaṃ pakkhidvipadacatuppadā viya uppatitvāpi gacchati, padasāpi gacchati, govisāṇavalliādīni viya ca vaḍḍhatīti āpajjati. Ye ca bhagavatā anekasatesu suttesu tayo bhavā vuttā, te arūpabhavassa abhāvā dveva āpajjanti. Tasmā mā evaṃ avaca, yathā vuttamatthaṃ dhārehīti.

23. එහි ‘තත්‍ර’ යනු ඒ අටක් වූ අසඤ්ඤී වාදයන්හි ය. ‘රූපී වා’ යනාදිය සඤ්ඤී වාදයේදී විස්තර කළ අයුරින්ම දත යුතුය. මෙම වාදය අසඤ්ඤී වාදයක් බැවින් මෙහි දෙවන චතුෂ්කය වදාරා නැත. ‘පටික්කොසන්ති’ යනු බැහැර කරති, ප්‍රතික්ෂේප කරති යන්නයි. ‘සඤ්ඤා රොගො’ යනාදී තැන්හි ආබාධිත අර්ථයෙන් ‘රෝගයක්’ ද, දොස් සහිත අර්ථයෙන් ‘ගෙඩියක්’ ද, ඇතුළට ඇනුණු අර්ථයෙන් ‘හුලක්’ ද ලෙස හැඳින්වේ. ‘ආගතිං වා ගතිං වා’ යනාදී තැන්හි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ‘පැමිණීම’ ද, චුති වශයෙන් ‘යාම’ ද, චුත වීම වශයෙන් ‘චුතිය’ ද, ඉපදීම වශයෙන් ‘උප්පත්තිය’ ද, නැවත නැවත ඉපදී විවිධ අයුරින් වැඩීම වශයෙන් ‘වෘද්ධිය, විරූඪිය හා විපුලත්වය’ ද අදහස් වේ. සතර වෝකාර භවයෙහි (අරූප ලෝකයෙහි) රූපය නොමැතිව වුවද විඤ්ඤාණය පැවතීම සිදුවේ, නමුත් ඉතිරි ස්කන්ධ තුන (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) නොමැතිව එය සිදු නොවේ. මෙම ප්‍රශ්නය පඤ්ච වෝකාර භවය (කාම හා රූප ලෝක) අනුව වදාරන ලද්දකි. පඤ්ච වෝකාර ලෝකයෙහි මෙකී ස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මක් නැත. මෙහිදී විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ ‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා’ යනාදී වචන නිසා අරූප භවයෙහි ද රූපය පවතින බවත්, අසඤ්ඤ භවයෙහි විඤ්ඤාණය පවතින බවත්, නිරෝධ සමාපත්තියට පත් වූවන්ට ද විඤ්ඤාණය පවතින බවත් ය. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: ඔබ වචනවල සෙවනැල්ලට මුවා වී අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්, ‘ආගතිං වා’ යනාදී වචන නිසා එම විඤ්ඤාණය පක්ෂීන්, දෙපා සතුන්, සිව්පා සතුන් මෙන් පියාඹා හෝ පයින් හෝ යන්නේ යැයි ද, ගව අං හෝ වැල් මෙන් වැඩෙන්නේ යැයි ද යන දෝෂය පැමිණේ. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සූත්‍ර සිය ගණනක වදාළ භව තුන (කාම, රූප, අරූප), ඔබ කියන අයුරින් අරූප භවය නැති වී යන බැවින් භව දෙකක් පමණක් බවට පත් වේ. එබැවින් එසේ නොකියන්න, වදාරන ලද අර්ථයම දරාගන්න.

24. Tatrāti aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesu bhummaṃ. Idhāpi rūpiṃ vātiādīni vuttanayeneva veditabbāni. Asaññā sammohoti nissaññabhāvo nāmesa sammohaṭṭhānaṃ. Yo hi kiñci na jānāti, taṃ asaññī esoti vadanti. Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattenāti diṭṭhaviññātabbamattena sutaviññātabbamattena mutaviññātabbamattena. Ettha ca vijānātīti viññātabbaṃ, diṭṭhasutamutaviññātabbamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho. Saṅkhāramattenāti oḷārikasaṅkhārapavattimattenāti attho. Etassa āyatanassāti etassa nevasaññānāsaññāyatanassa. Upasampadanti paṭilābhaṃ. Byasanaṃ hetanti vināso hesa, vuṭṭhānaṃ hetanti attho. Pañcadvārikasaññāpavattañhi oḷārikasaṅkhārapavattaṃ vā appavattaṃ katvā taṃ samāpajjitabbaṃ. Tassa pana pavattena tato vuṭṭhānaṃ hotīti dasseti. Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyatīti oḷārikasaṅkhārapavattiyā pattabbanti na akkhāyati. Saṅkhārāvasesasamāpattipattabbanti saṅkhārānaṃyeva avasesā bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā, tesaṃ pavattiyā etaṃ pattabbanti attho. Evarūpesu hi saṅkhāresu pavattesu etaṃ [Pg.14] pattabbaṃ nāma hoti. Tayidanti taṃ idaṃ etaṃ sukhumampi samānaṃ saṅkhataṃ saṅkhatattā ca oḷārikaṃ.

24. එහි ‘තත්‍ර’ යනු අටක් වූ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤී වාදයන් පිළිබඳ වූ සප්තමී විභක්තියයි. මෙහි ද ‘රූපී වා’ යනාදිය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. ‘අසඤ්ඤා සම්මොහො’ යනු සංඥාව රහිත බව දැඩි මුළාවට (සම්මෝහයට) හේතුවක් බවයි. යමෙකු කිසිවක් නොදනී ද, ලෝකයා ඔහු සංඥාවිරහිත අයෙකු යැයි පවසති. ‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ඛාරමත්තෙන’ යනු දක්නා ලද රූපය දැනගන්නා සංඥාව, ඇසුණු ශබ්දය දැනගන්නා සංඥාව, ගඳ සුවඳ රස ස්පර්ශ ආදිය දැනගන්නා සංඥාව යන මාත්‍රයෙනි. මෙහි ‘විජානාති’ යනු ‘විඤ්ඤාතබ්බ’ යන්නයි; පංචද්වාරික සංඥාවන්ගේ පැවැත්ම පමණක් මෙහි අර්ථයයි. ‘සඞ්ඛාරමත්තෙන’ යනු රළු වූ සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් යන අර්ථයයි. ‘එතස්ස ආයතනස්ස’ යනු මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පිළිබඳවයි. ‘උපසම්පදං’ යනු ලැබීමයි. ‘බ්‍යසනං හේතං’ යනු මෙය විනාශයකි, ‘වුට්ඨානං හේතං’ යනු මෙයින් නැගී සිටීමකි යන අර්ථයයි. මන්දයත් පංචද්වාරික සංඥා පැවැත්ම හෝ රළු සංස්කාර පැවැත්ම නොපවතින ලෙස සලකා මෙම සමාපත්තියට පත් විය යුතුය. එහි පැවැත්ම නිසා එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) සිදුවන බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘සඞ්ඛාරසමාපත්තිපත්තබ්බමක්ඛායති’ යන්නෙන් රළු සංස්කාර පැවැත්ම නිසා එයට පැමිණෙතැයි නොකියවේ. ඉතිරි වූ සංස්කාරයන්ගෙන් යුත් සමාපත්තියට පැමිණීම යනු භාවනා බලයෙන් ඉතා සියුම් බවට පත් වූ ඉතිරි සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්මෙන් මෙයට පැමිණෙන බවයි. මෙබඳු වූ සංස්කාරයන් පවතින කල්හි මෙයට පැමිණිය හැකි වේ. ‘තයිදං’ යනු එම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඉතා සියුම් වුවද එය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් (සංඛත) ධර්මයක් බවත්, සංඛත වූ බැවින්ම එය රළු (ඕළාරික) බවත් ය.

25. Tatrāti sattasu ucchedavādesu bhummaṃ. Uddhaṃ saranti uddhaṃ vuccati anāgatasaṃsāravādo, anāgataṃ saṃsāravādaṃ sarantīti attho. Āsattiṃyeva abhivadanti lagganakaṃyeva vadanti. ‘‘Āsatta’’ntipi pāṭho, taṇhaṃyeva vadantīti attho. Iti pecca bhavissāmāti evaṃ pecca bhavissāma. Khattiyā bhavissāma, brāhmaṇā bhavissāmāti evamettha nayo netabbo. Vāṇijūpamā maññeti vāṇijūpamā viya vāṇijapaṭibhāgā vāṇijasadisā mayhaṃ upaṭṭhahanti. Sakkāyabhayāti sakkāyassa bhayā. Te hi yatheva ‘‘cattāro kho, mahārāja, abhayassa bhāyanti. Katame cattāro? Gaṇḍuppādo kho, mahārāja, bhayā pathaviṃ na khādati ‘mā pathavī khiyī’ti, konto kho, mahārāja, ekapādena tiṭṭhati ‘mā pathavī osīdī’ti, kikī kho, mahārāja, uttānā seti ‘mā ambhā undriyī’ti, brāhmaṇadhammiko kho, mahārāja, brahmacariyaṃ na carati ‘mā loko ucchijjī’ti ime cattāro abhayassa bhāyanti, evaṃ sakkāyassa bhāyanti’’. Sakkāyaparijegucchāti tameva tebhūmakasaṅkhātaṃ sakkāyaṃ parijigucchamānā. Sā gaddulabaddhoti daṇḍake rajjuṃ pavesetvā baddhasunakho. Evamevimeti ettha daḷhatthambho viya khīlo viya ca tebhūmakadhammasaṅkhāto sakkāyo daṭṭhabbo, sā viya diṭṭhigatiko, daṇḍako viya diṭṭhi, rajju viya taṇhā, gaddulena bandhitvā thambhe vā khīle vā upanibaddhasunakhassa attano dhammatāya chinditvā gantuṃ asamatthassa anuparidhāvanaṃ viya diṭṭhigatikassa diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā bandhitvā sakkāye upanibaddhassa anuparidhāvanaṃ veditabbaṃ.

25. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ උච්ඡේදවාද සතෙහි සත්තමී විභක්තියයි. ‘උද්ධං සරන්ති’ යනු ‘උද්ධං’ යන්නෙන් අනාගත සංසාරය පිළිබඳ වාදය කියනු ලැබේ. එනම් අනාගත සංසාර වාදය සිහිපත් කරති යන්නයි. ‘ආසත්තිංයෙව අභිවදන්ති’ යනු ඇලීම හෙවත් තණ්හාවම පවසති යන්නයි. ‘ආසත්ත’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී; එහි අර්ථය ද තණ්හාවම පවසති යන්නයි. ‘ඉති පෙච්ච භවිස්සාමා’ යනු මෙලොවින් පසු මෙසේ වන්නෙමු යන්නයි. ක්ෂත්‍රියයන් වන්නෙමු, බ්‍රාහ්මණයන් වන්නෙමු යනාදී වශයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘වාණිජූපමා මඤ්ඤෙ’ යනු වෙළෙන්දන්ගේ උපමාව මෙනි, වෙළෙන්දන්ට බඳු වූ වෙළෙන්දන් හා සමාන වූවෝ මගේ ඥානයෙහි පෙනී යති. ‘සක්කායභයා’ යනු සක්කාය හෙවත් පංචස්කන්ධය පිළිබඳ බිය නිසාය. ඔවුන් පිළිබඳව මෙසේ වදාළ සේක: “මහාරාජය, සතර දෙනෙක් බිය නොවිය යුත්තට බිය වෙති. ඒ සතර දෙනා කවුරුද? මහාරාජය, ගැඩවිලා ‘පොළොව ගෙවී යාවි’ යැයි බියෙන් පස් නොකයි. මහාරාජය, කොක්කු ‘පොළොව ගිලා බැස යාවි’ යැයි බියෙන් එක පයින් සිටිති. මහාරාජය, කිකී පක්ෂියා ‘අහස කඩා වැටේවි’ යැයි බියෙන් උඩුබැලි අතට නිදාගනී. මහාරාජය, ධාර්මික බ්‍රාහ්මණයා ‘ලෝකය විනාශ වේවි’ යැයි බියෙන් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි නොහැසිරෙයි. මේ සතර දෙනා බිය නොවිය යුත්තට බිය වන්නා සේම මොවුහු ද සක්කායට බිය වෙති.” ‘සක්කායපරිජේගුච්ඡා’ යනු ඒ ත්‍රෛභූමික සංඛ්‍යාත සක්කායට පිළිකුල් කරන්නාහු යන්නයි. ‘සා ගද්දුලබද්ධෝ’ යනු දණ්ඩක රැලකට ලණුවක් දමා බැඳි බල්ලා මෙනි. මෙහි ස්ථිර කුළුණක් හෝ කීලයක් වැනි ත්‍රෛභූමික ධර්ම සංඛ්‍යාත සක්කාය දත යුතුය. බල්ලා වැනි දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයා ද, දණ්ඩකය වැනි දෘෂ්ටිය ද, ලණුව වැනි තණ්හාව ද දත යුතුය. ලණුවකින් කුළුණක හෝ කීලයක බැඳි බල්ලාට තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම එය කඩාගෙන යාමට නොහැකිව ඒ අවටම කැරකෙන්නා සේ, දෘෂ්ටි නමැති දණ්ඩකයෙහි බහා තණ්හා නමැති ලණුවෙන් බැඳ සක්කායෙහි බැඳුණු දෘෂ්ටිගතිකයාගේ හැසිරීම දත යුතුය.

26. Imāneva pañcāyatanānīti imāneva pañca kāraṇāni. Iti mātikaṃ ṭhapentenapi pañceva ṭhapitāni, nigamentenapi pañceva nigamitāni, bhājentena pana cattāri bhājitāni. Diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhanti. Ekattanānattavasena dvīsu padesu paviṭṭhanti veditabbaṃ.

26. ‘ඉමානෙව පඤ්චායතනානීති’ යනු මේ කාරණා පහමය. මෙසේ මාතෘකාව තබන විටත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසක්ම තැබූ සේක, නිගමනය කරන විටත් පසක්ම නිගමනය කළ සේක. නමුත් බෙදා දැක්වීමේදී (නිද්දේසයේදී) සතරක් බෙදා දක්වන ලදී. ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානය’ කොතැනට ඇතුළත් වේද? එය ඒකත්ව හා නානත්ව වශයෙන් පද දෙකකට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

27. Evañca catucattālīsa aparantakappike dassetvā idāni aṭṭhārasa pubbantakappike dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo [Pg.15] vā etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāraṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato amaro nicco dhuvoti abhivadanti. Yathāha ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti vitthāro. Asassatādīsupi eseva nayo. Ettha ca paṭhamavādena cattāro sassatavādā vuttā, dutiyavādena satta ucchedavādā.

27. මෙසේ අපරන්තකප්පික වාද සතළිස් හතර දක්වා, දැන් පුබ්බන්තකප්පික වාද දහඅට දැක්වීම පිණිස ‘සන්ති, භික්ඛවෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අතීත කොටස හෙවත් පුබ්බන්තය කල්පනා කරමින් හා විවිධ ලෙස විතර්ක කරමින් ගන්නා බැවින් ‘පුබ්බන්තකප්පිකා’ නම් වේ. නැතහොත් ඔවුන් තුළ පුබ්බන්තකල්පයක් පවතින බැවින් ‘පුබ්බන්තකප්පිකා’ නම් වේ. සෙසු පද ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘සස්සතෝ අත්තා ච ලෝකෝ ච’ යනු රූපී ස්කන්ධයන්ගෙන් එකක් ‘ආත්මය’ කියා හෝ ‘ලෝකය’ කියා හෝ ගෙන එය සදාකාලිකය, අමරණීයය, නිත්‍යය, ස්ථිරය යැයි පවසති. ඒ බව “රූපය ආත්මය හා ලෝකය වෙයි, එය සදාකාලිකය යැයි ආත්මය හා ලෝකය පනවති” යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව වදාළ සේක. අසස්සත ආදී අනෙක්වාහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි පළමු වාදයෙන් සස්සතවාද සතරක් ද, දෙවන වාදයෙන් උච්ඡේදවාද සතක් ද වදාරන ලදී.

Nanu cete heṭṭhā āgatā, idha kasmā puna gahitāti. Heṭṭhā tattha tattha mato tattha tattheva ucchijjatīti dassanatthaṃ āgatā. Idha pana pubbenivāsalābhī diṭṭhigatiko atītaṃ passati, na anāgataṃ, tassa evaṃ hoti ‘‘pubbantato āgato attā idheva ucchijjati, ito paraṃ na gacchatī’’ti imassatthassa dassanatthaṃ gahitā. Tatiyavādena cattāro ekaccasassatavādā vuttā, catutthavādena cattāro amarāvikkhepikā vuttā. Antavāti sapariyanto paricchinno parivaṭumo. Avaḍḍhitakasiṇassa taṃ kasiṇaṃ attāti ca lokoti ca gahetvā evaṃ hoti. Dutiyavādo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto, tatiyavādo tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa, catutthavādo takkivasena vutto. Anantaracatukkaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

මොවුහු පෙර ද සඳහන් වූහ, මෙහි නැවත ගත්තේ ඇයි? පෙර අවස්ථාවෙහිදී ඒ ඒ භවයේදී මැරී ඒ ඒ තැනදීම විනාශ වේය (උච්ඡේද වේය) යන අර්ථය දැක්වීමට ඒවා සඳහන් විය. මෙහිදී නම් පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ සිහිපත් කිරීමේ ඥානය (පුබ්බේනිවාසලභී) ලැබූ දෘෂ්ටිගතිකයා අතීතය දකියි, අනාගතය නොදකියි. ඔහුට මෙසේ සිතේ: ‘අතීතයෙන් පැමිණි ආත්මය මෙහිදීම විනාශ වෙයි, මෙයින් ඔබ්බට නොයයි’ යන අර්ථය දැක්වීමට මේවා ගන්නා ලදී. තුන්වන වාදයෙන් ඒකච්චසස්සතවාද සතරක් ද, සිව්වන වාදයෙන් අමරාවික්ඛේපික වාද සතරක් ද වදාරන ලදී. ‘අන්තවා’ යනු කෙළවරක් සහිත, පිරිසිඳුණු, සීමා සහිත බවයි. කසිණ වඩන්නේ නැතිව ඒ කසිණය ආත්මය හෝ ලෝකය ලෙස ගැනීමෙන් මෙසේ වෙයි. දෙවන වාදය වඩන ලද කසිණ ඇත්තා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. තුන්වන වාදය තීර්යක් (තිරස්) අතට වඩවා උඩ හා යට නොවැඩවූ කසිණ ඇත්තා සම්බන්ධයෙනි. සිව්වන වාදය තර්ක කරන්නා (තක්කී) සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. ඉන්පසු එන සතර (අනන්තර චතුක්කය) පෙර කී ක්‍රමයටම වේ.

Ekantasukhīti nirantarasukhī. Ayaṃ diṭṭhi lābhījātissaratakkīnaṃ vasena uppajjati. Lābhino hi pubbenivāsañāṇena khattiyādikule ekantasukhameva attano jātiṃ anussarantassa evaṃ diṭṭhi uppajjati. Tathā jātissarassa paccuppannaṃ sukhamanubhavato atītāsu sattasu jātīsu tādisameva attabhāvaṃ anussarantassa. Takkissa pana idha sukhasamaṅgino ‘‘atītepāhaṃ evameva ahosi’’nti takkeneva uppajjati.

‘ඒකාන්තසුඛී’ යනු නිරන්තර සැප ඇත්තා යන්නයි. මේ දෘෂ්ටිය අභිඥා ලාභීන් හා ජාතිස්සර තක්කීන්ට (තර්ක කරන්නන්ට) ඇති වේ. අභිඥා ලාභියා පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ සිහි කිරීමේ ඥානයෙන් ක්ෂත්‍රිය ආදී කුලවල තමා ලැබූ ඒකාන්ත සැප සහිත ජාති සිහි කරන විට ඔහුට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇති වේ. එසේම ජාතිස්සර පුද්ගලයා වර්තමානයේ සැප විඳින අතරතුර අතීත ජාති හතක එවැනිම ආත්මභාවයන් සිහිපත් කරන විට ද මෙය ඇති වේ. තර්ක කරන්නා (තක්කී) හට වර්තමානයෙහි සැපවත් පුද්ගලයෙකු වූ විට ‘අතීතයෙහිත් මම මෙසේම වීමි’ යන තර්කයෙන් මේ දෘෂ්ටිය ඇති වේ.

Ekantadukkhīti ayaṃ diṭṭhi lābhino nuppajjati. So hi ekanteneva idha jhānasukhena sukhī hoti. Idha dukkhena phuṭṭhassa pana jātissarassa takkisseva ca sā uppajjati. Tatiyā idha vokiṇṇasukhadukkhānaṃ sabbesampi tesaṃ uppajjati, tathā catutthā diṭṭhi. Lābhino hi idāni catutthajjhānavasena adukkhamasukhassa, pubbe catutthajjhānikameva brahmalokaṃ anussarantassa[Pg.16]. Jātissarassāpi paccuppanne majjhattassa, anussarantassāpi majjhattabhūtaṭṭhānameva anussarantassa, takkinopi paccuppanne majjhattassa, atītepi evaṃ bhavissatīti takkeneva gaṇhantassa esā diṭṭhi uppajjati. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhicca-samuppannikāti aṭṭhārasapi pubbantakappikā kathitā honti.

‘ඒකාන්තදුක්ඛී’ යන මේ දෘෂ්ටිය අභිඥා ලාභීන්ට ඇති නොවේ. මන්ද ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම මෙහි ධ්‍යාන සැපයෙන් යුක්ත වන බැවිනි. මෙය වර්තමානයේ දුකෙන් පෙළෙන ජාතිස්සර පුද්ගලයාට හෝ තර්ක කරන්නාට ඇති වේ. තුන්වන වාදය (සැප දුක් මිශ්‍ර) මෙහි සැප දුක් මිශ්‍රව අත්දකින ඔවුන් සැමටම ඇති වේ. සිව්වන දෘෂ්ටිය ද එසේමය. අභිඥා ලාභියාට දැනට චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් අදුක්ඛමසුඛ වන විට, පෙර චතුර්ථ ධ්‍යානයට අයත් බ්‍රහ්ම ලෝකය සිහි කරන විට මෙය ඇති වේ. ජාතිස්සර පුද්ගලයාට වර්තමානයේ මධ්‍යස්ථව සිටින විට හෝ සිහිපත් කරන විට මධ්‍යස්ථ වූ තැන්ම සිහිපත් කරන විට මෙය ඇති වේ. තර්ක කරන්නාට ද වර්තමානයේ මධ්‍යස්ථ වූ විට ‘අතීතයෙත් මෙසේම වන්නට ඇත’ යන තර්කයෙන් මේ දෘෂ්ටිය ඇති වේ. මෙපමණකින් සස්සතවාද සතර, ඒකච්චසස්සතවාද සතර, අන්තානන්තික වාද සතර, අමරාවික්ඛේපික වාද සතර සහ අධිච්චසමුප්පන්නික වාද දෙක යන පුබ්බන්තකප්පික වාද දහඅටම වදාරන ලදී.

28. Idāni diṭṭhuddhāraṃ uddharanto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha paccattaṃyeva ñāṇanti paccakkhañāṇaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sabbapadehi vipassanāñāṇaṃyeva kathitaṃ. Saddhādayo hi pañca dhammā bāhirasamayasmimpi honti, vipassanāñāṇaṃ sāsanasmiṃyeva. Tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapentīti mayamidaṃ jānāmāti evaṃ tattha ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva. Upādānamakkhāyatīti na taṃ ñāṇaṃ, micchādassanaṃ nāmetaṃ, tasmā tadapi tesaṃ bhavantānaṃ diṭṭhupādānaṃ akkhāyatīti attho. Athāpi taṃ jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattameva, tathāpi tassa dassanassa anupātivattanato upādānapaccayato ca upādānameva. Tadupātivattoti taṃ diṭṭhiṃ atikkanto. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhipi diṭṭhiyo kathitā honti. Brahmajāle pana kathite idaṃ suttaṃ akathitameva hoti. Kasmā? Idha tato atirekāya sakkāyadiṭṭhiyā āgatattā. Imasmiṃ pana kathite brahmajālaṃ kathitameva hoti.

28. දැන් දෘෂ්ටි ප්‍රභේදයන් ඉවත් කරනු පිණිස 'තත්‍ර භික්ඛවේ' යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'පච්චත්තංයෙව ඤාණං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයයි. 'පරිසුද්ධං' යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. 'පරියෝදාතං' යනු ප්‍රභාස්වර බවයි. සියලු පදවලින් වදාළේ විදර්ශනා ඥානයම වේ. මන්ද යත් ශ්‍රද්ධාදී පංච ධර්මයන් බාහිර ශාසනයන්හි ද ධ්‍යාන ලැබීමෙන් ඇති වේ, නමුත් විදර්ශනා ඥානය ශාසනයෙහිම පවතී. එහි 'ඤාණභාගමත්තමෙව පරියොදපෙන්ති' යනු, 'අපි මෙය (ශාස්වත දෘෂ්ටිය) දනිමු' යි කියා ඒ දෘෂ්ටිය කෙරෙහි ඥානයට බඳු වූ දෘෂ්ටුපාදානය ඇති කර ගැනීමයි. 'උපාදානමක්ඛායති' යනු එය සැබෑ ඥානයක් නොවන බැවිනි, එය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියකි. එම නිසා එය එම මහණුන් බමුණන්ගේ දෘෂ්ටුපාදානයක් ලෙස හඳුන්වයි. එය දැන ගැනීමක් බඳු ලක්ෂණ ඇති බැවින් ඥාන කොටසක් මෙන් වුවද, එම දෘෂ්ටිය ඉක්මවා නොයන බැවින් හා උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් වන බැවින් එය උපාදානයක්ම වේ. 'තදුපාතිවත්තෝ' යනු ඒ දෘෂ්ටිය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තායි. මෙයින් ශාස්වතවාද සතරක් ද, ඒකච්චශාස්වතවාද සතරක් ද, අන්තානන්තිකවාද සතරක් ද, අමරාවික්ඛේපිකවාද සතරක් ද, අධිච්චසමුප්පන්නවාද දෙකක් ද, සඤ්ඤීවාද සොළසක් ද, අසඤ්ඤීවාද අටක් ද, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටක් ද, උච්ඡේදවාද හතක් ද, දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාද පහක් ද වශයෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන දෘෂ්ටි සැට දෙකම වදාරන ලදී. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි මේ සූත්‍රය දේශනා නොකළාක් මෙන් වේ. ඒ මන්ද? මෙහි ඊට වඩා වැඩි වූ සක්කාය දෘෂ්ටිය ගැන සඳහන් වන බැවිනි. නමුත් මේ සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළා හා සමාන වේ.

30. Idāni imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uppajjamānā sakkāyadiṭṭhipamukheneva uppajjantīti dassetuṃ idha, bhikkhave, ekaccotiādimāha. Tattha paṭinissaggāti pariccāgena. Kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānāti pañcakāmaguṇataṇhānaṃ nissaṭṭhattā. Pavivekaṃ pītinti sappītikajjhānadvayapītiṃ. Nirujjhatīti jhānanirodhena nirujjhati. Samāpattito pana vuṭṭhitassa niruddhā nāma hoti. Yatheva [Pg.17] hi ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisasukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā’’ti ettha na ayamattho hoti – catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti. Ayaṃ panettha attho – catutthajjhānā vuṭṭhāya tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjati, tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ jhānaṃ samāpajjatīti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Uppajjati domanassanti hīnajjhānapariyādānakadomanassaṃ. Samāpattito vuṭṭhitacittassa pana kammanīyabhāvo kathito.

30. දැන් මේ සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටීන් උපදින කල්හි සක්කාය දෘෂ්ටිය මූලික කොටගෙන උපදින බව පෙන්වීමට 'ඉධ භික්ඛවේ ඒකච්චෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පටිනිස්සග්ගා' යනු අත්හැරීමයි. 'කාමසංයෝජනානං අනධිට්ඨානා' යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව බැහැර කළ බැවිනි. 'පවිවේකං පීතිං' යනු ප්‍රීතිය සහිත වූ පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන්ගේ ප්‍රීතියයි. 'නිරුජ්ඣති' යනු ධ්‍යාන නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වීමයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තා හට එය නිරුද්ධ වූවක් නම් වේ. 'අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව නිරුද්ධ වීමෙන් නිරාමිස සුඛය උපදී, නිරාමිස සුඛය නිරුද්ධ වීමෙන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදී' යන්නෙහි අදහස සතරවන ධ්‍යානය නිරුද්ධ වී තෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි යන්න නොවේ. එහි අදහස නම් සතරවන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට තෙවන ධ්‍යානයට සමවදී, තෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සතරවන ධ්‍යානයට සමවදී යන්නයි. 'උප්පජ්ජති දෝමනස්සං' යනු ධ්‍යානය පිරිහීමට හෝ කෙළවර කිරීමට හේතු වන නීවරණ සහගත දෝමනස්ස වේදනාවයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සිතේ කර්මණ්‍ය භාවය මෙහි වදාරන ලදී.

Pavivekā pītīti sā eva jhānadvayapīti. Yaṃ chāyā jahatīti yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmiṃ ṭhāne chāyā atthi, tasmiṃ ātapo natthi. Yasmiṃ ātapo atthi, tasmiṃ chāyā natthīti.

'පවිවේකා පීති' යනු ඒ පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන්හි පවතින ප්‍රීතියමයි. 'යං ඡායා ජහති' යනු සෙවණැල්ල යම් තැනක් අතහරීද යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යම් තැනක සෙවණැල්ල පවතීද, එහි අව් රශ්මිය නැත. යම් තැනක අව් රශ්මිය පවතීද, එහි සෙවණැල්ල නැත යන්නයි.

31. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ.

31. 'නිරාමිසං සුඛං' යනු තෙවන ධ්‍යාන සුඛයයි.

32. Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṃ.

32. 'අදුක්ඛමසුඛං' යනු සතරවන ධ්‍යාන වේදනාවයි.

33. Anupādānohamasmīti niggahaṇo ahamasmi. Nibbānasappāyanti nibbānassa sappāyaṃ upakārabhūtaṃ. Nanu ca maggadassanaṃ nāma sabbattha nikantiyā sukkhāpitāya uppajjati, kathametaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātanti, sabbattha anupādiyanavasena aggaṇhanavasena upakārapaṭipadā nāma jātaṃ. Abhivadatīti abhimānena upavadati. Pubbantānudiṭṭhinti aṭṭhārasavidhampi pubbantānudiṭṭhiṃ. Aparantānudiṭṭhinti catucattārīsavidhampi aparantānudiṭṭhiṃ. Upādānamakkhāyatīti ahamasmīti gahaṇassa sakkāyadiṭṭhipariyāpannattā diṭṭhupādānaṃ akkhāyati.

33. 'අනුපාදානෝහමස්මි' යනු මම දමනය වූවෙක්මි යන්නයි. 'නිබ්බානසප්පායං' යනු නිවනට සුදුසු වූ, උපකාරී වූ පිළිවෙතයි. යම් හෙයකින් මාර්ග ඥානය උපදින්නේ සියලු භවයන්හි තෘෂ්ණාව වියළුණු කල්හි නොවේද? එසේ නම් මෙය නිවනට උපකාරී වන පිළිවෙතක් වන්නේ කෙසේද යත්, සියලු පූර්වාන්ත දෘෂ්ටීන්හි නොගැනීම හා නොඇලීම නිසා මෙය නිවනට උපකාරී වන පිළිවෙතක් වේ. 'අභිවදති' යනු අභිමානයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'පුබ්බන්තානුදිට්ඨිං' යනු දහඅට වැදෑරුම් වූ පූර්වාන්ත දෘෂ්ටීන්ය. 'අපරන්තානුදිට්ඨිං' යනු හතළිස් හතර වැදෑරුම් වූ අපරන්ත දෘෂ්ටීන්ය. 'උපාදානමක්ඛායති' යනු 'මම වෙමි' යන ගැනීම සක්කාය දෘෂ්ටියට ඇතුළත් වන බැවින් එය දෘෂ්ටුපාදානයක් යැයි කියනු ලැබේ.

Santivarapadanti vūpasantakilesattā santaṃ uttamapadaṃ. Channaṃ phassāyatanānanti bhagavatā ‘‘yattha cakkhu ca nirujjhati rūpasaññā ca nirujjhati so āyatano veditabbo’’ti ettha dvinnaṃ āyatanānaṃ paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ.

'සන්තිවරපදං' යනු කෙලෙසුන් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්ත වූ උත්තම පදය වූ නිවනයි. 'ඡන්නං ඵස්සායතනානං' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යම් තැනක ඇස නිරුද්ධ වේද, රූප සංඥාව නිරුද්ධ වේද' යනාදී ලෙස ආයතනයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දුන් සේක.

‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Ato sarā nivattanti, ettha vaṭṭaṃ na vattati;

Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.27) –

"යම් නිවනක ආපෝ, පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතයන් පිහිටන්නේ නැද්ද, එතැනින් තෘෂ්ණාවෝ පසුබසිති. එහි සංසාර වෘත්තය නොපවතියි. එහි නාමයත් රූපයත් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වෙයි."

Ettha pana saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ.

මෙහි සංස්කාරයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දෙන ලදී.

‘‘Kattha [Pg.18] āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (dī. ni. 1.498);

"ආපෝ, පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතයන් පිහිටන්නේ නැත්තේ කොතැනද? දිගු හා මිටි ද, කුඩා හා මහත් ද, ශුභ හා අශුභ ද කොතැන නිරුද්ධ වේද? නාමයත් රූපයත් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වන්නේ කොතැනද?"

Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati –

එහි පිළිතුර මෙසේ වේ -

‘‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbato pabha’’nti –

"විශේෂයෙන් දත යුතු වූ (මග පල ඥානයෙන් දත යුතු), ඇසට නොපෙනෙන, කෙලෙස් අඳුර නැති බැවින් හාත්පසින්ම ප්‍රභාස්වර වූ නිවන (පිළිතුරයි)."

Ettha saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ. Imasmiṃ pana sutte chaāyatanapaṭikkhepena dassitaṃ. Aññattha ca anupādāvimokkhoti nibbānameva dassitaṃ, idha pana arahattaphalasamāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

මෙහි සංස්කාරයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දෙන ලදී. නමුත් මේ සූත්‍රයෙහි ෂඩායතනයන් බැහැර කිරීමෙන් පෙන්වා දෙන ලදී. වෙනත් තැන්වල 'අනුපාදා විමොක්ඛො' යන පදයෙන් නිවනම පෙන්වා දුන් අතර, මෙහිදී එම පදයෙන් අර්හත් ඵල සමාපත්තිය පෙන්වා දෙන ලදී. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Pañcattayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පංචත්තය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Kintisuttavaṇṇanā

3. කින්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

34. Evaṃ me sutanti kintisuttaṃ. Tattha pisinārāyanti evaṃnāmake maṇḍalapadese. Baliharaṇeti tasmiṃ vanasaṇḍe bhūtānaṃ baliṃ āharanti, tasmā so baliharaṇanti vutto. Cīvarahetūti cīvarakāraṇā, cīvaraṃ paccāsīsamānoti attho. Itibhavābhavahetūti evaṃ imaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya tasmiṃ tasmiṃ bhave sukhaṃ vedissāmīti dhammaṃ desetīti kiṃ tumhākaṃ evaṃ hotīti attho.

34. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය කින්ති සූත්‍රයයි. එහි 'විසිනාරායං' යනු එම නම ඇති ප්‍රදේශයකයි. 'බලිහරණේ' යනු ඒ වනයෙහි භූතයන් උදෙසා පූජා පවත්වන බැවින් එය එසේ හැඳින්වේ. 'චීවරහේතු' යනු චීවරය යන කරුණ නිසා හෙවත් චීවරයක් බලාපොරොත්තුවෙන් යන්නයි. 'ඉතිභවාභවහේතු' යනු මෙසේ මේ දේශනාමය පුණ්‍ය ක්‍රියාව ඇසුරු කොට ගෙන ඒ ඒ භවයන්හි සැප විඳින්නෙමි යන අදහසින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ යැයි ඔබට සිතෙන්නේද යන්නයි.

35. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarāva kathitā. Tatthāti tesu sattatiṃsāya dhammesu. Siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme, imesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesūti attho. Tatra ceti idampi bodhipakkhiyadhammesveva bhummaṃ. Atthato ceva nānaṃ byañjanato cāti ettha ‘‘kāyova satipaṭṭhānaṃ vedanāva satipaṭṭhāna’’nti vutte atthato nānaṃ hoti[Pg.19], ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vutte pana byañjanato nānaṃ nāma hoti. Tadamināpīti taṃ tumhe imināpi kāraṇena jānāthāti atthañca byañjanañca samānetvā athassa ca aññathā gahitabhāvo byañjanassa ca micchā ropitabhāvo dassetabbo. Yo dhammo yo vinayoti ettha atthañca byañjanañca viññāpanakāraṇameva dhammo ca vinayo ca.

35. සතර සතිපට්ඨානය ආදී වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. 'තත්ථ' යනු එම සත්තිස් ධර්මයන්හි යන්නයි. 'සිහංසු' යනු වන්නේය යන්නයි. 'අභිධම්මෙ' යනු විශිෂ්ට ධර්මයෙහි හෙවත් මෙම සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හි යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර ච' යන්නෙන්ද මෙම බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හිම යන සප්තමී විභක්ති අර්ථය අදහස් වේ. අර්ථය අතින් හා ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්දය) අතින් ඇති වෙනස මෙසේ දත යුතුය: "කායයම සතිපට්ඨානයයි, වේදනාවම සතිපට්ඨානයයි" යනුවෙන් වදාළ කල්හි අර්ථය අතින් වෙනසක් ඇති වේ. නමුත් "සතිපට්ඨාන" යනුවෙන් වදාළ කල්හි ව්‍යඤ්ජනය හෙවත් ශබ්දය අතින් වෙනසක් ඇති වේ. "තදමිනාපි" යනු එම අර්ථය ඔබ මේ කරුණෙන්ද දැනගන්න යනුවෙන් අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනය සසඳා බලා, අර්ථය වැරදි ලෙස ගැනීමත් ව්‍යඤ්ජනය වැරදි ලෙස පිහිටුවීමත් භික්ෂූන් විසින් පෙන්වා දිය යුතුය. "යෝ ධම්මෝ යෝ විනයෝ" යන්නෙහි අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනය වටහා දීමට හේතු වන කරුණම ධර්මය හා විනය ලෙස හැඳින්වේ.

37. Atthato hi kho sametīti satiyeva satipaṭṭhānanti gahitā. Byañjanato nānanti kevalaṃ byañjanameva satipaṭṭhānoti vā satipaṭṭhānāti vā micchā ropetha. Appamattakaṃ khoti suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti. Parittamattaṃ dhanitaṃ katvā ropitepi hi nibbutiṃ pattuṃ sakkā hoti.

37. "අර්ථය අතින් සසඳන කල" යනු සතියම සතිපට්ඨානය ලෙස පිළිගැනීමයි. "ව්‍යඤ්ජනයෙන් වෙනස් වේ" යනු හුදෙක් ශබ්දයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇති කරමින් සතිපට්ඨානය හෝ සතිපට්ඨානා යනුවෙන් වැරදි ලෙස ගැනීමයි. "අප්පමත්තකං ඛෝ" යනු සූත්‍ර දේශනාවලදී ව්‍යඤ්ජනය හෙවත් ශබ්දය අල්ප මාත්‍ර දෙයක් වන බවයි. මන්දයත්, ධනිත-ශිථිල අක්ෂර උච්චාරණයෙහි සුළු වෙනසක් තිබුණද නිවන අවබෝධ කරගත හැකි බැවිනි.

Tatridaṃ vatthu – vijayārāmavihāravāsī kireko khīṇāsavatthero dvinnaṃ bhikkhūnaṃ suttaṃ āharitvā kammaṭṭhānaṃ kathento – ‘‘samuddho samuddhoti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsatī’’ti dhanitaṃ katvā āha. Eko bhikkhu ‘‘samuddho nāma, bhante’’ti āha. Āvuso, samuddhoti vuttepi samuddoti vuttepi mayaṃ loṇasāgarameva jānāma, tumhe pana no atthagavesakā, byañjanagavesakā, gacchatha mahāvihāre paguṇabyañjanānaṃ bhikkhūnaṃ santike byañjanaṃ sodhāpethāti kammaṭṭhānaṃ akathetvāva uṭṭhāpesi. So aparabhāge mahāvihāre bheriṃ paharāpetvā bhikkhusaṅghassa catūsu maggesu pañhaṃ kathetvāva parinibbuto. Evaṃ suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti.

මෙහි මෙම කතා පුවත වේ: විජයාරාම විහාරයේ වාසය කළ එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක් භික්ෂූන් දෙනමකට සූත්‍ර පාලිය උගන්වමින් කමටහන් දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේ "සමුද්ධෝ සමුද්ධෝති භික්ඛවේ අස්සුතවා පුථුජ්ජනෝ භාසති" යනුවෙන් ශිථිල අක්ෂරයක් වූ 'ද' යන්න ධනිත කර (මහාප්‍රාණව) උච්චාරණය කළහ. එවිට කමටහන් ගන්නා එක් භික්ෂුවක් "ස්වාමීනි, එය 'සමුද්දෝ' යනුවෙන් අල්පප්‍රාණ විය යුතුය" යි පැවසීය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, සමුද්ධෝ කීවත් සමුද්දෝ කීවත් අප දන්නේ ලුණු දිය පිරුණු මහා සාගරයම පමණි. ඔබලා අර්ථය සොයන්නන් නොව ශබ්දය (ව්‍යඤ්ජනය) සොයන්නන්ය. මහා විහාරයට ගොස් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ භික්ෂූන් අභියස ශබ්දය ශුද්ධ කරගන්න" යයි පවසා කමටහන් දේශනා නොකරම ආසනයෙන් නැගිට ගියහ. පසුව එම රහතන් වහන්සේ මහා විහාරයේදී බෙර හඬවා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා සතර මග පිළිබඳ ප්‍රශ්න විසඳා පිරිනිවන් පෑහ. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවලදී ශබ්දය (ව්‍යඤ්ජනය) අල්ප මාත්‍ර දෙයකි.

Vinayaṃ pana patvā no appamattakaṃ. Sāmaṇerapabbajjāpi hi ubhatosuddhito vaṭṭati, upasampadādikammānipi sithilādīnaṃ dhanitādikaraṇamatteneva kuppanti. Idha pana suttantabyañjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

නමුත් විනයෙහිදී ශබ්දය අල්ප මාත්‍ර දෙයක් නොවේ. සාමණේර පැවිද්ද දෙපසම පිරිසිදු වූ විට (අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන්) සාර්ථක වේ. උපසම්පදා ආදී විනය කර්මවලදී අක්ෂරවල ශිථිල-ධනිත ආදී උච්චාරණ වෙනසකින්ම එම කර්මයන් බිඳී යයි. මෙහිදී (කින්ති සූත්‍රයෙහි) බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ සූත්‍ර පිටකයට අයත් ව්‍යඤ්ජනය පිළිබඳවයි.

38. Atha catutthavāre vivādo kasmā? Saññāya vivādo. ‘‘Ahaṃ satimeva satipaṭṭhānaṃ vadāmi, ayaṃ ‘kāyo satipaṭṭhāna’nti vadatī’’ti hi nesaṃ saññā hoti. Byañjanepi eseva nayo.

38. එසේ නම් සිවුවන වාරයේදී විවාදයක් හටගත්තේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එය වැටහීමෙහි (සංඥාවෙහි) ඇති වූ විවාදයකි. "මම සතියම සතිපට්ඨානය යැයි කියමි, මොහු 'කය සතිපට්ඨානය' යැයි කියයි" යනුවෙන් ඔවුන් තුළ වැටහීමක් ඇති වේ. ව්‍යඤ්ජනයෙහි ද (ශබ්දයෙහි ද) මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

39. Na [Pg.20] codanāya taritabbanti na codanatthāya vegāyitabbaṃ. Ekacco hi puggalo ‘‘nalāṭe te sāsapamattā piḷakā’’ti vutto ‘‘mayhaṃ nalāṭe sāsapamattaṃ piḷakaṃ passasi, attano nalāṭe tālapakkamattaṃ mahāgaṇḍaṃ na passasī’’ti vadati. Tasmā puggalo upaparikkhitabbo. Adaḷhadiṭṭhīti anādānadiṭṭhī suṃsumāraṃ hadaye pakkhipanto viya daḷhaṃ na gaṇhāti.

39. චෝදනා කිරීමේදී ඉක්මන් නොවිය යුතුය යනු චෝදනා කිරීමේ අදහසින් කලබල නොවිය යුතු බවයි. මන්දයත්, ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට "ඔබේ නළලේ අබ ඇටයක් බඳු කුඩා ගෙඩියක් ඇතැයි" පැවසූ විට, ඔහු "ඔබ මගේ නළලේ අබ ඇටයක් බඳු ගෙඩිය දකී, නමුත් ඔබේ නළලේ ඉදුණු තල් ගෙඩියක් බඳු මහා ගෙඩිය නොදකියි" යැයි පවසයි. එබැවින් පුද්ගලයා පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය. 'අදළ්හදිට්ඨි' යනු දැඩිව ග්‍රහණය නොකළ දෘෂ්ටියයි; එය කිඹුලෙකු හදවතේ තබාගන්නාක් මෙන් දැඩිව අල්ලා නොගනියි.

Upaghātoti caṇḍabhāvena vaṇaghaṭṭitassa viya dukkhuppatti. Suppaṭinissaggīti ‘‘kiṃ nāma ahaṃ āpanno, kadā āpanno’’ti vā ‘‘tvaṃ āpanno, tava upajjhāyo āpanno’’ti vā ekaṃ dve vāre vatvāpi ‘‘asukaṃ nāma asukadivase nāma, bhante, āpannattha, saṇikaṃ anussarathā’’ti saritvā tāvadeva vissajjeti. Vihesāti bahuṃ atthañca kāraṇañca āharantassa kāyacittakilamatho. Sakkomīti evarūpo hi puggalo okāsaṃ kāretvā ‘‘āpattiṃ āpannattha, bhante’’ti vutto ‘‘kadā kismiṃ vatthusmi’’nti vatvā ‘‘asukadivase asukasmiṃ vatthusmi’’nti vutte ‘‘na sarāmi, āvuso’’ti vadati, tato ‘‘saṇikaṃ, bhante, sarathā’’ti bahuṃ vatvā sārito saritvā vissajjeti. Tenāha ‘‘sakkomī’’ti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

'උපඝාත' යනු රළු ස්වභාවය නිසා තුවාලයක් පෑරුණාක් මෙන් සිතේ දුකක් ඉපදීමයි. 'සුප්පටිනිස්සග්ගී' යනු වරදක් පෙන්වා දුන් විට එය පහසුවෙන් අත්හරින සුලු බවයි. "මම කුමන ඇවතකට පත් වූයෙම්ද, කවදා පත් වූයෙම්ද" කියා හෝ "ඔබ ඇවතට පත් විය, ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඇවතට පත් විය" කියා එක් වරක් හෝ දෙවරක් පැවසූ පසුවත්, "ස්වාමීනි, අසවල් දවසේ අසවල් ඇවතට පත් විය, එය සෙමින් සිහිපත් කරන්න" යැයි කී විට, ඔහු එය සිහිපත් කර එසැණින් අත්හරියි. 'විහේසා' යනු බොහෝ අර්ථ හා කරුණු ගෙන එන තැනැත්තාගේ කායික මානසික විඩාවයි. 'සක්කෝමි' යනු එවැනි පුද්ගලයෙකු චෝදනා කිරීමට අවසර දී, "ස්වාමීනි, ඔබ ඇවතකට පත් විය" යි කී විට "කවදාද, කුමන කරුණක් නිසාද" යි අසා, "අසවල් දවසේ අසවල් කරුණ නිසා" යි කී විට, "ඇවැත්නි, මට මතක නැත" යි පවසයි. ඉන්පසු "ස්වාමීනි, සෙමින් සිහිපත් කරන්න" යැයි බොහෝ සෙයින් පවසා සිහිපත් කරවූ විට, ඔහු එය සිහිපත් කර ඇවත අත්හරියි. ඒ නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ "සක්කෝමි" (මට හැකි වෙයි) යැයි වදාළහ. මේ ආකාරයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

Upekkhā nātimaññitabbāti upekkhā na atikkamitabbā, kattabbā janetabbāti attho. Yo hi evarūpaṃ puggalaṃ ṭhitakaṃyeva passāvaṃ karontaṃ disvāpi ‘‘nanu, āvuso, nisīditabba’’nti vadati, so upekkhaṃ atimaññati nāma.

'උපේක්ෂා නාතිමඤ්ඤිතබ්බා' යනු උපේක්ෂාව ඉක්මවා නොයා යුතුය, උපේක්ෂාව ඇති කරගත යුතුය යන්නයි. යමෙක් සිටගෙන මුත්‍රා කරන පුද්ගලයෙකු දැක "ඇවැත්නි, හිඳගෙන කළ යුතු නොවේද?" යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහු උපේක්ෂාව ඉක්මවා යයි.

40. Vacīsaṃhāroti vacanasañcāro. Imehi kathitaṃ amūsaṃ antaraṃ paveseyya, tumhe imehi idañcidañca vuttāti amūhi kathitaṃ imesaṃ antaraṃ paveseyyāti attho. Diṭṭhipaḷāsotiādīhi cittassa anārādhaniyabhāvo kathito. Taṃ jānamāno samāno garaheyyāti taṃ satthā jānamāno samāno nindeyya amheti. Etaṃ panāvuso, dhammanti etaṃ kalahabhaṇḍanadhammaṃ.

40. 'වචීසංහාර' යනු වචන මෙහාට එහාට ගෙන යාමයි. මොවුන් පැවසූ දේ අසවල් අය අතරට ගෙන ගොස්, "මොවුන් ඔබ ගැන මෙසේ මෙසේ කීවේය" යි පැවසීමත්, අසවල් අය පැවසූ දේ මොවුන් අතරට ගෙන ඒමත් මෙයින් අදහස් වේ. 'දිට්ඨිපළාස' ආදී පදවලින් සිතේ නොපහන් බව කියවේ. "සත්‍යය දන්නා බුදුරජාණන් වහන්සේ අපට ගරහන සේක" යනු එයයි. "ඇවැත්නි, මෙය ධර්මයයි" යනු මෙම කලහකාරී හා භේදකාරී ස්වභාවයයි.

Tañceti [Pg.21] taṃ saññattikārakaṃ bhikkhuṃ. Evaṃ byākareyyāti mayā ete suddhante patiṭṭhāpitāti avatvā yena kāraṇena saññatti katā, tadeva dassento evaṃ byākareyya. Tāhaṃ dhammaṃ sutvāti ettha dhammoti sāraṇīyadhammo adhippeto. Na ceva attānantiādīsu ‘‘brahmalokappamāṇo hesa aggi uṭṭhāsi, ko etamaññatra mayā nibbāpetuṃ samattho’’ti hi vadanto attānaṃ ukkaṃseti nāma. ‘‘Ettakā janā vicaranti, okāso laddhuṃ na sakkā, ekopi ettakamattaṃ nibbāpetuṃ samattho nāma natthī’’ti vadamāno paraṃ vambheti nāma. Tadubhayampesa na karoti. Dhammo panettha sammāsambuddhassa byākaraṇaṃ, tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattikaraṇaṃ anudhammo, tadeva byākaroti nāma. Na ca koci sahadhammikoti añño cassa koci sahetuko parehi vutto vādo vā anuvādo vā garahitabbabhāvaṃ āgacchanto nāma natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'තඤ්ච' යනු එම කරුණු වටහා දෙන භික්ෂුවයි. "මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය" යනු "මම මොවුන් නිවැරදි මගෙහි පිහිටුවූයෙමි" යැයි අහංකාර නොවී, කුමන හේතුවක් නිසා කරුණු පැහැදිලි කරන ලද්දේ දැයි පෙන්වා දෙමින් මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය. "එම ධර්මය අසා" යන්නෙහි ධර්මය යනු සාරණීය ධර්මයයි. "තමා උසස් කොට නොසලකා" ආදී තැන්හි "බඹලොව දක්වා පැතිරුණු මෙම අහිකරණ ගින්න නිවන්නට මා හැර අන් කවරෙකුට හැකිද?" යැයි පැවසීම තමා උසස් කර ගැනීමයි. "මොපමණ සෙනඟක් සිටියත් මෙය සන්සිඳුවීමට අවස්ථාවක් නැත, කිසිවෙකුට මෙය නිවන්නට නොහැක" යැයි පැවසීම අනුන් පහත් කිරීමයි. ඔහු ඒ දෙකම නොකරයි. මෙහි ධර්මය යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයයි, අනුධර්මය යනු එම භික්ෂූන්ට කරුණු වටහා දීමයි; ඔහු ප්‍රකාශ කරන්නේ එයයි. "සහධර්මික වූ කිසිවෙක් නැත" යනු අන් අය විසින් සාධාරණ හේතු සහිතව කරනු ලබන දෝෂාරෝපණයකට ඔහු ලක් නොවන බවයි. සෙසු කොටස් සියලු තැනම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Kintisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කින්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā

4. සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

41. Evaṃ me sutanti sāmagāmasuttaṃ. Tattha sāmagāmeti sāmākānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāme. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṃ kato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā dvebhāgajātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaddhitaṃ kalaho, ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādikaṃ viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vitujjantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari [Pg.22] pariyesamāno cara. Nibbeṭhehi vāti atha mayā āropitavādato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva.

41. "ඒවං මේ සුතං" යනු සාමගාම සූත්‍රයයි. එහි "සාමගාමේ" යනු සාමාක (තිණ) බහුල වූ බැවින් එම නම ලැබූ ගමෙහි ය. "අධුනා කාලංකතො" යනු මෑතකදී මියගිය යන්නයි. "ද්වේධකජාතා" යනු කොටස් දෙකකට බෙදුණු හෙවත් දෙපසකට වූ යන්නයි. භණ්ඩනාදීන් අතුරින් "භණ්ඩන" යනු ආරම්භක කාලයේ ඇතිවන කලහයයි. එය දඬු මුගුරු ගැනීම් සහ පනවන ලද ශික්ෂා ඉක්මවා යාමෙන් දියුණු වූ කල්හි "කලහ" නම් වේ. "ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යනාදී විරුද්ධ වචන කීම "විවාද" නම් වේ. "විතුදන්තා" යනු (මුඛ ශක්තියෙන්) ඇන කොටා ගන්නා වූ යන්නයි. "සහිතං මේ" යනු මගේ වචනය අර්ථ සහිතය යන්නයි. "අධිචිණ්ණං තේ විපරාවත්තං" යනු ඔබ විසින් බොහෝ කලක් පුරුදු කරන ලද යම් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය මාගේ වාදයට පැමිණ ආපසු හැරුණේය යන්නයි. "ආරෝපිතො තේ වාදො" යනු මා විසින් ඔබ කෙරෙහි දෝෂාරෝපණය කරන ලද්දේය යන්නයි. "චර වාදප්පමොක්ඛායා" යනු බත් මුලක් ගෙන ඒ ඒ තැන්වලට ගොස් ඔබේ වාදයෙන් මිදීම සඳහා තවදුරටත් (ඇදුරන්) සොයමින් හැසිරෙන්න යන්නයි. "නිබ්බේඨේහි වා" යනු එසේ ඇදුරන් සෙවීමට අකමැති නම් මා විසින් පටලවන ලද වාදයෙන් ඔබම මිදෙන්න යන්නයි. "සචේ පහොසි" යනු ඉදින් හැකි නම් යන්නයි. "වධොයේව" යනු මරණයම යන්නයි.

Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā, abhivādanādīni na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ nipaccakiriyato nivattasabhāvā. Yathā tanti yathā ca durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattapaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamattho. Bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhena thūpo, so pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.

"නාටපුත්තියෙසු" යනු නාටපුත්තයන්ගේ අතවැසියන් (ගෝලයන්) අතරය. "නිබ්බින්නරූපා" යනු කලකිරුණු ස්වභාව ඇති බැවින් වැඳීම් පිදීම් ආදිය නොකරන්නාහු ය. "විරත්තරූපා" යනු පහ වූ ප්‍රේමය ඇත්තාහු ය. "පටිවානරූපා" යනු ඔවුන්ට ගරුබුහුමන් කිරීමෙන් වැළකුණු ස්වභාව ඇත්තාහු ය. "යථා තං" යනු දුර්ලභව දේශනා කරන ලද ස්වභාව ඇති ධර්ම විනයක යම් සේ කලකිරුණු, විරාගී වූ, පසුබට වූ ස්වභාවයක් ඇති විය යුතු ද, එසේම සිදු විය යන අර්ථයයි. "දුරක්ඛාතේ" යනු නරක ලෙස දේශනා කරන ලද යන්නයි. "දුප්පවේදිතේ" යනු නරක ලෙස අවබෝධ කරවන ලද යන්නයි. "අනුපසමසංවත්තනිකේ" යනු රාගාදීන්ගේ සංසිඳීම ඇති කිරීමට අසමත් වූ යන්නයි. "භින්නථූපේ" යනු බිඳුණු පිහිටක් ඇති යන්නයි. මෙහිදී නාටපුත්තයන්ම ඔවුන්ගේ පිහිට වූ බැවින් "ථූප" නම් වේ, ඔහු මියගිය බැවින් බිඳුණේ නම් වේ. එබැවින් "භින්නථූපේ" යැයි වදාළ සේක. "අප්පටිසරණේ" යනු ඔහු නැති බැවින් පිළිසරණක් රහිත වූ යන්නයි.

Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṃkatoti. So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca ‘‘mama laddhi aniyyānikā sārarahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajano mā apāyapūrako ahosi. Sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti. Yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti. Satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jātissantī’’ti.

ඉදින් මේ නාටපුත්තයන් නාලන්දා වාසියෙකු වූයේ නම්, ඔහු කුමට පාවා නුවරදී මියගියේ දැයි විමසිය හැක. ඔහු, සත්‍යය අවබෝධ කළ උපාලි ගෘහපතියා විසින් ගාථා දහයකින් පවසන ලද බුදුගුණ අසා උණු ලේ වමනය කළ බව කියැවේ. ඉක්බිති ඔහුව අසනීප තත්ත්වයෙන් පාවා නුවරට රැගෙන ගිය අතර එහිදී ඔහු මියගියේය. මියයන අවස්ථාවේදී ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මාගේ දෘෂ්ටිය සංසාරයෙන් එතෙර කරවන එකක් නොවේ, සාරයක් ද නැත. අපි දැනටමත් විනාශ වී සිටිමු. ඉතිරි ජනයා අපාය පුරවන්නන් නොවේවා. ඉදින් මම 'මාගේ ශාසනය නිර්යාණික නොවේ' යැයි පැවසුවහොත් ඔවුන් එය විශ්වාස නොකරනු ඇත. මම ගෝලයන් දෙදෙනෙකුට ක්‍රම දෙකකට ඉගැන්වුවහොත්, මාගේ ඇවෑමෙන් ඔවුන් එකිනෙකා විවාද කරනු ඇත. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) ඒ විවාදය නිමිති කරගෙන ධර්ම කතාවක් දේශනා කරන සේක. එවිට ඔවුන් නාටපුත්ත ශ්‍රාවකයන් වශයෙන් බුදු සසුනේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දැනගනු ඇත."

Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha ‘‘bhante, tumhe dubbalā, mayhaṃ imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha ācariyappamāṇa’’nti. Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsīti. Aparopi taṃ upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu ‘‘kassāvuso, ācariyo sāramācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā mayhaṃ sāraṃ ācikkhīti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose [Pg.23] ceva paribhāse ca hatthapādapahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu, ekacce gihī ahesuṃ.

ඉක්බිති එක් අතවැසියෙක් ඔහු වෙත පැමිණ "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දුබල වී සිටින සේක, මේ ධර්මයේ සාරය සහ ආචාර්ය සම්මතය මට වදාරන්න" යැයි කීවේය. එවිට ඔහු "ඇවැත්නි, මාගේ ඇවෑමෙන් මෙය ශාස්වත (නිත්‍ය) යැයි පිළිගන්න" යැයි කීය. තවත් අයෙකු පැමිණි විට ඔහුට උච්ඡේද වාදය ඉගැන්වීය. මෙසේ ගෝලයන් දෙදෙනෙකුට එකම දෘෂ්ටියක් නොදී, බොහෝ දෙනෙකුට විවිධ ක්‍රමවලට උගන්වා මියගියේය. ඔවුන් ඔහුගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා රැස්ව එකිනෙකාගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඇවැත්නි, ආචාර්යවරයා ඔබට දේශනා කළ සාරය කුමක්ද?" එක් අයෙක් නැගී සිට "මට ශාස්වත වාදය දේශනා කළේය" යැයි කීවේය. අන් අයෙකු එය ප්‍රතික්ෂේප කර "මට සාරය දේශනා කළේය, මම ජ්‍යෙෂ්ඨයා වෙමි" යැයි පවසමින් විවාද කළහ. මෙසේ බැණ අඳිමින්, පරිභව කරමින්, අතින් පයින් පහර දී ගනිමින්, දෙදෙනෙකු එක් මාවතක නොයන තරමට භේද වී විවිධ දිශාවලට විසිර ගියහ. ඇතැමෙක් ගිහි වූහ.

Bhagavato pana dharamānakālepi bhikkhusaṅghe vivādo na uppajji. Satthā hi tesaṃ vivādakāraṇe uppannamatteyeva sayaṃ vā gantvā te vā bhikkhū pakkosāpetvā khanti mettā paṭisaṅkhā avihiṃsā sāraṇīyadhammesu ekaṃ kāraṇaṃ kathetvā vivādaṃ vūpasameti. Evaṃ dharamānopi saṅghassa patiṭṭhāva ahosi. Parinibbāyamānopi avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyi. Bhagavatā hi sutte desitā cattāro mahāpadesā (a. ni. 4.180; dī. ni. 2.187) yāvajjadivasā bhikkhūnaṃ patiṭṭhā ca avassayo ca. Tathā khandhake desitā cattāro mahāpadesā (mahāva. 305) sutte vuttāni cattāri pañhabyākaraṇāni (a. ni. 4.42) ca. Tenevāha – ‘‘yo vo mayā, ānanda, dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216).

එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි කාලයෙහි භික්ෂු සංඝයා අතර විවාදයක් ඇති නොවීය. මන්ද යත් ශාස්තෘන් වහන්සේ විවාදයක් ඇති වූ සැණින්ම තමන් වහන්සේ වැඩම කර හෝ ඒ භික්ෂූන් කැඳවා හෝ ඉවසීම, මෙත්තාව, ප්‍රඥාවෙන් විමසීම, අවිහිංසාව සහ සාරණීය ධර්මයන් පිළිබඳ දේශනා කර විවාදය සංසිඳුවන බැවිනි. මෙසේ වැඩසිටින කාලයෙහි උන්වහන්සේ සංඝයාට පිහිට වූ සේක. පිරිනිවන් පානා අවස්ථාවෙහි ද අවිවාදයට කරුණු සලසා පිරිනිවන් වැඩි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සූත්‍රයන්හි දේශනා කරන ලද සතර මහාපදේශයන් අද දක්වාම භික්ෂූන්ට පිහිටක් සහ පිළිසරණක් වේ. එමෙන්ම විනය ඛන්ධකයන්හි වදාළ සතර මහාපදේශයන් ද, සූත්‍රයන්හි වදාළ සතර පඤ්හ ව්‍යාකරණයන් ද එසේම වේ. එබැවිනි උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළේ: "ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, යම් විනයක් පනවන ලද්දේ ද, මාගේ ඇවෑමෙන් එය ඔබලාගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය."

42. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle cundo samaṇuddesoti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṃkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu – ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālakiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto, samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭoyeva, kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā ca etaṃ atthuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamīti attho. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ sāsanaṃ [Pg.24] satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ, mūlañhi pābhatanti vuccati. Yathāha –

42. "අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසො" යනු මේ චුන්ද තෙරුන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරාය. උන්වහන්සේ උපසම්පදා නොවූ කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා "චුන්ද සමණුද්දේස" යැයි ඇමතූ අතර තෙරවරයෙකු වූ පසුව ද එසේම ඇමතූහ. එබැවින් "චුන්ද සමණුද්දේස" යැයි වදාරන ලදී. "උපසංකමී" යනු කුමට පැමිණියේ ද? නාටපුත්තයන් මියගිය කල්හි දඹදිව මිනිසුන් ඒ ඒ තැන්වල මෙසේ කතා පවත්වන්නට වූහ: "නිගණ්ඨ නාටපුත්ත එක් ශාස්තෘවරයෙකු ලෙස ප්‍රකටව සිටියේය, ඔහු මියයාමෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර මෙවැනි විවාදයක් ඇති විය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ දඹදිව සඳු මෙන් සූර්යයා මෙන් ඉතා ප්‍රකටය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ශ්‍රාවකයන් අතර කිනම් විවාදයක් ඇති වේද?" චුන්ද තෙරුන් ඒ කතාව අසා මෙසේ සිතූහ: "මම මේ කතාව දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙය නිමිති කරගෙන එක් දේශනාවක් වදාරන සේක." උන්වහන්සේ පිටත්ව සාමගාමයෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සිටි තැනට පැමිණියහ. සෘජුවම බුදුන් වහන්සේ වෙත නොගොස් තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ ආනන්ද තෙරුන් වෙත ගිය බව අර්ථයයි. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "මාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තය, උන්වහන්සේ මේ පුවත ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන අතර එවිට බුදුන් වහන්සේ ඊට අනුරූප ධර්මයක් දේශනා කරන සේක." "කථාපාභතං" යනු කතාවේ මුලයි. මුලට (හේතුවට) පාභත යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 2.1.4);

ප්‍රඥාවන්ත, දූරදර්ශී තැනැත්තා ඉතා ස්වල්ප වූ ධනයකින් වුවද, කුඩා ගිනි පුපුරක් පිඹ අවුළුවා මහත් ගින්නක් කරන අයකු මෙන්, තමන්ගේ දියුණුව සලසා ගන්නේය.

Dassanāyāti dassanatthāya. Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo, ayañhi āyasmā divā nava vāre rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satakkhattuṃ vā sahassakkhattuṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃdivasaṃ tena gantukāmo evamāha.

"දස්සනාය" යනු දැක බලා ගැනීම පිණිසයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව මීට පෙර නොදුටු බවද? නැත, මීට පෙර දැක ඇත. මන්ද, මේ ආයුෂ්මත් චුන්ද තෙරණුවෝ දහවල් කාලයෙහි නව වතාවක්ද, රාත්‍රී කාලයෙහි නව වතාවක්ද වශයෙන් එක් දිනක් තුළ දහඅට වතාවක්ම උපස්ථානය සඳහා වඩින්නාහ. දිනකට සිය වතාවක් හෝ දහස් වතාවක් වුවද වැඩීමට කැමති වුවත්, කිසිදු කරුණක් නොමැතිව උන්වහන්සේ නොවැඩියහ; සැමවිටම යම් ප්‍රශ්නයක් විසඳාගැනීම සඳහාම වැඩියහ. එදිනද උන්වහන්සේ ආනන්ද තෙරණුවන් සමඟ වැඩීමට කැමති වී මෙසේ පැවසූහ.

Ahitāya dukkhāya devamanussānanti ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake (mahāva. 451) viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo honti. Tato tāsaṃ ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti, tato yaṃ bahūhi gahitaṃ, taṃ gaṇhanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ pūretvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti.

"දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස, දුක පිණිස" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, එක් විහාරයක සංඝයා මැද හටගන්නා විවාදය කෙසේ නම් දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිතට හා දුකට හේතු වන්නේද යන්නයි. කෝසම්බක ඛන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විවාදයකට පත් වූ විට, එම විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අන්තේවාසිකයන්ද විවාද කරති. ඔවුන්ගේ අවවාද පිළිගන්නා භික්ෂුණී සංඝයාද විවාද කරති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායකයෝද විවාද කරති. එවිට මිනිසුන් රකින ආරක්‍ෂක දේවතාවෝද කොටස් දෙකකට බෙදෙති. එහිදී ධර්මවාදීන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ ධර්මවාදීන් වෙති, අධර්මවාදීන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ අධර්මවාදීන් වෙති. ඉන්පසු එම ආරක්‍ෂක දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ භූමාටු දේවතාවෝද භේද වෙති. මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර අනෙක් සියලු දෙවි මිනිස්සු කොටස් දෙකකට බෙදෙති. ධර්මවාදීන්ට වඩා අධර්මවාදීන්ම බහුතරයක් වෙති. එබැවින් බහුතරය විසින් ගන්නා ලද මතය අන් අයද පිළිගනිති. ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනා අධර්මයම වැළඳ ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පුරමින් වාසය කර අපායෙහි උපදිති. මෙසේ එක් විහාරයක සංඝයා මැද උපන් විවාදය බොහෝ දෙනාගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතී.

43. Abhiññā desitāti mahābodhimūle nisinnena paccakkhaṃ katvā paveditā. Patissayamānarūpā viharantīti upanissāya viharanti. Bhagavato accayenāti etarahi bhagavantaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sagāravā viharanti, tumhākaṃ, bhante, uggatejatāya durāsadatāya vivādaṃ janetuṃ na [Pg.25] sakkonti, bhagavato pana accayena vivādaṃ janeyyunti vadati. Yattha pana taṃ vivādaṃ janeyyuṃ, taṃ dassento ajjhājīve vā adhipātimokkhe vāti āha. Tattha ajjhājīveti ājīvahetu ājīvakāraṇā – ‘‘bhikkhu uttarimanussadhammaṃ ullapati āpatti pārājikassā’’tiādinā (pari. 287) nayena parivāre paññattāni cha sikkhāpadāni, tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāma. Appamattako so ānandāti ajjhājīvaṃ adhipātimokkhañca ārabbha uppannavivādo nāma yasmā parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti, tasmā ‘‘appamattako’’ti vutto.

43. "අභිඤ්ඤා දේසිතා" යනු මහා බෝධි මූලයෙහි වැඩහිඳිමින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දේශනා කරන ලද්දකි. "පටිස්සයමානරූපා විහරන්ති" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරමින් වාසය කරති යන්නයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇවෑමෙන්" යනු, දැනට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොට ගෙන උන්වහන්සේට ගෞරව ඇතිව වාසය කරති; "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ තේජස නිසාත්, කරුණු විමසීමට ඇති අපහසුව නිසාත් දැන් විවාද ඇති කිරීමට ඔවුහු අසමත් වෙති, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇවෑමෙන් විවාද ඇති විය හැකිය" යනුවෙන් පවසයි. යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් විවාද ඇති විය හැකිද, එය පෙන්වා දීමට "අජ්ඣාජීවයෙහි හෝ අධිපාතිමොක්ඛයෙහි" යැයි වදාළ සේක. එහි "අජ්ඣාජීව" යනු ජීවිකාව හේතුවෙන් "මහණෙක් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් පවසයි නම් එය පාරාජිකා ඇවතකි" ආදී වශයෙන් පරිවාර පාලියෙහි පනවා ඇති ශික්ෂාපද හයයි. ඒවා හැර සෙසු සියලු ශික්ෂාපද "අධිපාතිමොක්ඛ" නම් වේ. "ආනන්දය, එය ස්වල්ප මාත්‍ර වූවකි" යනු අජ්ඣාජීවය හා අධිපාතිමොක්ඛය අරභයා හටගන්නා විවාදය, අනුන්ගේ කීමෙන් හෝ තමන්ගේ නුවණින් හෝ විමසා පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි බැවින් "අප්පමත්තක" යැයි වදාරන ලදී.

Tatrāyaṃ nayo – idhekacco ‘‘na sakkā uttarimanussadhammaṃ anullapantena kiñci laddhu’’ntiādīni cintetvā ājīvahetu uttarimanussadhammaṃ vā ullapati sañcarittaṃ vā āpajjati, yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahātiādinā nayena sāmantajappanaṃ vā karoti, agilāno vā attano atthāya paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjati, bhikkhunī vā pana tāni viññāpetvā pāṭidesanīyaṃ āpajjati, yo koci dukkaṭavatthukaṃ yaṃkiñci sūpodanaviññattimeva vā karoti, aññataraṃ vā pana paṇṇattivītikkamaṃ karonto viharati, tamenaṃ sabrahmacārī evaṃ sañjānanti – ‘‘kiṃ imassa iminā lābhena laddhena, yo sāsane pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappeti, paṇṇattivītikkamaṃ karotī’’ti. Attano dhammatāyapissa evaṃ hoti – ‘‘kissa mayhaṃ iminā lābhena, yvāhaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappemi, paṇṇattivītikkamaṃ karomī’’ti sallakkhetvā tato oramati. Evaṃ parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti. Tena bhagavā ‘‘appamattako’’ti āha.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි ඇතැම් මහණෙක් "උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් නොපවසා කිසිවක් ලබාගත නොහැකිය" යනාදී වශයෙන් සිතා, ජීවිකාව උදෙසා උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් පවසයි, හෝ සංචරිත්ත ඇවතට පත් වෙයි, "ඔබගේ විහාරයෙහි වසන යම් භික්ෂුවක් වෙත්ද, උන්වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමකි" ආදී වශයෙන් වටින් ගොඩින් පවසයි, හෝ රෝගී නොවී තමා උදෙසා ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි, හෝ භික්ෂුණියක ලවා ඒවා ඉල්ලවා පාටිදේසනීය ඇවතට පත් වෙයි, හෝ යම්කිසි දුක්කට ඇවතට කරුණු වන ව්‍යංජන හා බත් ඉල්ලීමක් කරයි, හෝ යම් ශික්ෂාපදයක් උල්ලංඝනය කරමින් වාසය කරයි. එවිට ඔහුගේ සබ්‍රහ්මචාරීහු මෙසේ තේරුම් ගනිති: "ශාසනයෙහි පැවිදි වී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවත් වන, ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරන මොහුට මේ ලැබෙන ලාභයෙන් ඇති පල කිමද?" යනුවෙනි. තමාගේ නුවණින්ද ඔහුට මෙසේ සිතේ: "මේ සා මනාකොට දේශනා කළ ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවත් වන මට මේ ලාභයෙන් ඇති වැඩක් නැත" යනුවෙන් සලකා එයින් වැළකෙයි. මෙසේ අනුන්ගේ අවවාදයෙන් හෝ තමන්ගේ නුවණින් හෝ විමසා පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ස්වල්ප මාත්‍ර වූවකි" යැයි වදාළ සේක.

Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vāti lokuttaramaggaṃ patvā vivādo nāma sabbaso vūpasammati, natthi adhigatamaggānaṃ vivādo. Pubbabhāgamaggaṃ pana pubbabhāgapaṭipadañca sandhāyetaṃ vuttaṃ.

"ආනන්දය, මාර්ගයෙහි හෝ ප්‍රතිපදාවෙහි" යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පත් වූ විට සියලු ආකාරයෙන්ම විවාද සංසිඳේ; මාර්ගයට පත් වූවන් අතර විවාදයක් නැත. පූර්වභාග මාර්ගය සහ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

Tatrāyaṃ nayo – evaṃ bhikkhuṃ manussā lokuttaradhamme sambhāventi. So saddhivihārikādayo āgantvā vanditvā ṭhite pucchati ‘‘kiṃ āgatatthā’’ti. Manasikātabbakammaṭṭhānaṃ pucchituṃ, bhanteti. Nisīdatha, khaṇeneva [Pg.26] arahattaṃ pāpetuṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmīti vatvā vadati – ‘‘idha bhikkhu attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinno mūlakammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tassa taṃ manasikaroto obhāso uppajjati. Ayaṃ paṭhamamaggo nāma. So dutiyaṃ obhāsañāṇaṃ nibbatteti, dutiyamaggo adhigato hoti, evaṃ tatiyañca catutthañca. Ettāvatā maggappatto ceva phalappatto ca hotī’’ti. Atha te bhikkhū ‘‘akhīṇāsavo nāma evaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti, addhāyaṃ khīṇāsavo’’ti niṭṭhaṃ gacchanti.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මිනිස්සු භික්ෂුවක් කෙරෙහි "ලෝකෝත්තර ගුණ ඇත්තෙකැ"යි විශ්වාස කරති. ඔහු වෙත පැමිණි සද්ධිවිහාරිකාදීන්ගෙන් "කුමක් සඳහා පැමිණියහුද?" යැයි ඔහු අසයි. "ස්වාමීනී, කමටහන් විමසීමට පැමිණියෙමු" යැයි කී විට, "මොහොතකින් අරිහත්වයට පත් වීමට සමත් කමටහන් කියා දෙන්නෙමි" යැයි පවසා මෙසේ පවසයි: "මෙහි භික්ෂුවක් තමා වසන ස්ථානයට වී මූල කමටහන මෙනෙහි කරයි. එසේ කරන ඔහුට ආලෝකයක් උපදියි. මෙය පළමු මාර්ගයයි. ඔහු දෙවන ආලෝක ඥානය උපදවයි, එවිට දෙවන මාර්ගයට පත් වූයේ වෙයි. මෙසේ තෙවන හා සිව්වන ආලෝකයන්ද උපදවයි. මෙපමණකින් මාර්ගයට හා ඵලයට පත් වූයේ වෙයි" යනුවෙනි. එවිට එම භික්ෂූන් "රහත් නොවූ අයකුට මෙසේ කමටහන් පවසා දිය නොහැකිය, මොහු ඒකාන්තයෙන්ම රහතන් වහන්සේ නමකි" යැයි නිගමනයට පැමිණෙති.

So aparena samayena kālaṃ karoti. Samantā bhikkhācāragāmehi manussā āgantvā pucchanti ‘‘kenaci, bhante, thero pañhaṃ pucchito’’ti. Upāsakā pubbeva therena pañho kathito amhākanti. Te pupphamaṇḍapaṃ pupphakūṭāgāraṃ sajjetvā suvaṇṇena akkhipidhānamukhapidhānādiṃ karitvā gandhamālādīhi pūjetvā sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷetvā jhāpetvā aṭṭhīni ādāya cetiyaṃ karonti. Aññe āgantukā vihāraṃ āgantvā pāde dhovitvā ‘‘mahātheraṃ passissāma, kahaṃ, āvuso, mahāthero’’ti pucchanti. Parinibbuto, bhanteti. Dukkaraṃ, āvuso, therena kataṃ maggaphalāni nibbattentena, pañhaṃ pucchittha, āvusoti. Bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento iminā niyāmena kathesi, bhanteti. Na eso, āvuso, maggo, vipassanupakkileso nāmesa, na tumhe jānittha, puthujjano, āvuso, theroti. Te kalahaṃ karontā uṭṭhahitvā ‘‘sakalavihāre bhikkhū ca bhikkhācāragāmesu manussā ca na jānanti, tumheyeva jānātha. Kataramaggena tumhe āgatā, kiṃ vo vihāradvāre cetiyaṃ na diṭṭha’’nti. Evaṃvādīnaṃ pana bhikkhūnaṃ sataṃ vā, hotu sahassaṃ vā, yāva taṃ laddhiṃ nappajahanti, saggopi maggopi vāritoyeva.

ඔහු (ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ) මතු කාලයකදී කළුරිය කළහ. අවට පිණ්ඩපාත ගම්වලින් මිනිස්සු පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් ශිෂ්‍යයෙකු විසින් මේ මහා තෙරුන් වහන්සේගෙන් (මඟපල පිළිබඳ) ප්‍රශ්නයක් විමසන ලද්දේද?" යි ඇසූහ. එවිට උපාසකවරු (ශිෂ්‍ය භික්ෂූහු), "මීට පෙරම තෙරුන් වහන්සේ අපට ඒ පිළිබඳ ප්‍රශ්න විසඳා දුන්හ" යි පැවසූහ. ඒ මිනිස්සු මල් මණ්ඩපයක් හා මල්වලින් සැරසූ කූටාගාරයක් පිළියෙළ කොට, රනින් ඇස් වැසුම් හා මුහුණු වැසුම් ආදිය සාදා, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා සත් දිනක් මුළුල්ලේ සාධු ක්‍රීඩාවන් පවත්වා, ආදාහනය කොට ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන චෛත්‍යයක් කරවූහ. වෙනත් ආගන්තුක භික්ෂූහු විහාරයට පැමිණ පා සෝදා, "මහා තෙරුන් වහන්සේ දකිමු, ඇවැත්නි, මහා තෙරුන් වහන්සේ කොහිද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක" යි (වැසි භික්ෂූහු) කීහ. "ඇවැත්නි, තෙරුන් වහන්සේ මඟපල උපදවා ගනිමින් දුෂ්කර දෙයක් කළ සේක. ඇවැත්නි, ඔබලා උන්වහන්සේගෙන් (මඟපල ගැන) ප්‍රශ්න ඇසුවාද?" යි (ආගන්තුකයෝ) ඇසූහ. "ස්වාමීනි, භික්ෂූන්ට කමටහන් පවසමින් උන්වහන්සේ මේ ආකාරයෙන් (ආලෝකය ගැන) වදාළ සේක" යි (ශිෂ්‍යයෝ) කීහ. "ඇවැත්නි, එය මාර්ගය නොවේ, එය විපස්සනූපක්කිලෙසය (විදර්ශනා උපක්ලේශය) නමි. ඔබලා එය නොදන්නෙහිය. ඇවැත්නි, තෙරුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකි" යි (ආගන්තුක භික්ෂූහු) පැවසූහ. ඔවුහු කලහ කරමින් නැගී සිට, "මුළු විහාරයේ භික්ෂූන්වත්, පිණ්ඩපාත ගම්වල මිනිසුන්වත් නොදන්නා දෙයක් ඔබලාම පමණක් දන්නවාද? ඔබලා කිනම් මඟකින් ආවෙහිද? විහාර ද්වාරයේ ඇති චෛත්‍යය ඔබලා දුටුවේ නැද්ද?" යි කීහ. මෙසේ කියන්නා වූ භික්ෂූහු සියයක් හෝ වේවා, දහසක් හෝ වේවා, යම්තාක් කල් ඒ වැරදි දෘෂ්ටිය අත් නොහරිත්ද, ඒ තාක් ඔවුන්ට ස්වර්ගයත් මාර්ගයත් අවුරන ලද්දේම වෙයි.

Aparopi tādisova kammaṭṭhānaṃ kathento evaṃ katheti – citteneva tīsu uddhanesu tīṇi kapallāni āropetvā heṭṭhā aggiṃ katvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā kapallesu pakkhipitvā citteneva daṇḍakena parivattetvā parivattetvā bhajjitabbaṃ, yā jhāyamāne chārikā hoti, sā mukhavātena palāsetabbā. Ettakena dhūtapāpo nāmesa samaṇo hoti. Sesaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

තවත් එවැනිම (වැරදි ලෙස) කමටහන් පවසන්නෙක් මෙසේ කියයි - සිතින්ම උඳුන් තුනක් මත කබල් තුනක් තබා, යටින් ගිනි දල්වා, සිතින්ම තමාගේ දෙතිස් කුණප කොටස් උදුරා කබල්වල දමා, සිතින්ම දණ්ඩකින් පෙරළා පෙරළා බැද ගත යුතුය. දැවෙන විට යම් අළු බවක් ඇති වේද, එය මුඛ වාතයෙන් (පිඹ) විසුරුවා හැරිය යුතුය. මෙපමණකින් මේ ශ්‍රමණ තෙමේ පව් සෝදා හැරියෙක් (ධූතපාප) නම්‍ වේ. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම විස්තර කරගත යුතුය.

Aparo [Pg.27] evaṃ katheti – citteneva mahācāṭiṃ ṭhapetvā matthuṃ yojetvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā tattha pakkhipitvā matthuṃ otāretvā manthitabbaṃ. Mathiyamānaṃ vilīyati, vilīne upari pheṇo uggacchati. So pheṇo paribhuñjitabbo. Ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissati. Ito paraṃ ‘‘atha te bhikkhū’’tiādi sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

තවත් කෙනෙක් මෙසේ පවසයි - සිතින්ම මහා සැළියක් තබා, යොදය යොදා, සිතින්ම තමාගේ දෙතිස් කුණප කොටස් උදුරා එහි දමා, යොදය බා (නිවෙන්නට හැර) කැලත යුතුය. කැලතීමේදී එය දියවී යයි, දියවූ පසු මතුපිට පෙණ මතු වෙයි. ඒ පෙණ අනුභව කළ යුතුය. මෙපමණකින් ඔබ විසින් අමෘතය අනුභව කරන ලද්දේ නම්‍ වනු ඇත. මෙතැන් සිට "ඉන්පසු ඒ භික්ෂූහු" යනාදී සියල්ල පෙර ක්‍රමයටම විස්තර කරගත යුතුය.

44. Idāni yo evaṃ vivādo uppajjeyya, tassa mūlaṃ dassento chayimānītiādimāha. Tattha agāravoti gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nhānatitthe uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, aññehi ca bhikkhūhi ‘‘kasmā evaṃ karosi, na idaṃ vaṭṭati, sammāsabuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tūṇhī hoti, kiṃ buddho buddhoti vadasī’’ti bhaṇati, ayaṃ satthari agāravo nāma.

44. දැන් මෙබඳු විවාදයක් ඇති වුවහොත්, එහි මූලය පෙන්වා දෙමින් "ඡයිමානි" (මේ කරුණු හය) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අගාරවො" යනු ගෞරවයෙන් තොර වීමයි. "අප්පතිස්සො" යනු යටහත් පැවැත්මක් හෝ කීකරුවීමක් නොමැති බවයි. මෙහිදී යම් භික්ෂුවක් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේ තෙකාලයේදී උපස්ථානයට නොයයිද, බුදුරජාණන් වහන්සේ සක්මන් කරන කල උන්වහන්සේ සපත්තු නොමැතිව වඩින විට තමා සපත්තු සහිතව සක්මන් කරයිද, උන්වහන්සේ පහත් සක්මනක වඩින විට තමා උස් සක්මනක සක්මන් කරයිද, උන්වහන්සේ යට මාලයේ වසන විට තමා උඩ මාලයේ වසයිද, බුදුරජාණන් වහන්සේ දකිනා මානයේ උරහිස් දෙකම වසා සිවුරු පෙරවයිද, කුඩ දරයිද, පාවහන් පලඳියිද, නාන තොටුපළෙහි මළ මුත්‍ර කරයිද, පිරිනිවන් පෑ පසු හෝ චෛත්‍යය වැඳීමට නොයයිද, චෛත්‍යය පෙනෙන මානයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවේදී නොකළ යුතු යැයි කී සියල්ල කරයිද, අනෙකුත් භික්ෂූන් විසින් "ඇයි ඔබ මෙසේ කරන්නේ? මෙය නොසුදුසුය, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ලජ්ජා විය යුතුය" යි කී කල නිහඬව සිටියිද, "මොන බුදුවරයෙක් ගැනද ඔබ ඔය කියන්නේ?" යි පෙරළා පවසයිද, මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවය නමි.

Yo pana dhammassavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, niddāyati vā sallapento vā nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti na dhāreti, ‘‘kiṃ dhamme agāravaṃ karosī’’ti vutte ‘‘tuṇhī hoti, dhammo dhammoti vadasi, kiṃ dhammo nāmā’’ti vadati, ayaṃ dhamme agāravo nāma.

යමෙක් ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා අඬගෑ කල්හි ගෞරවයෙන් එහි නොයයිද, ගෞරවයෙන් බණ නොඅසයිද, නිදාගනීද නැතහොත් කතාබස් කරමින් හිඳීද, ගෞරවයෙන් (දහම්) උගත යුතු දේ උගෙන නොගනීද, "ඇයි ඔබ ධර්මයට අගෞරව කරන්නේ?" යි ඇසූ කල නිහඬව සිටියිද, "ධර්මය ධර්මය කියන්නේ මොකක්ද?" යි පවසයිද, මෙය ධර්මය කෙරෙහි අගෞරවය නමි.

Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ‘‘bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttepi ‘‘tuṇhī hoti, saṅgho saṅghoti vadasi, kiṃ saṅgho, migasaṅgho ajasaṅgho’’tiādīni vadati, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe [Pg.28] katoyeva hoti. Tisso sikkhā pana aparipūrayamānova sikkhāya na paripūrakārī nāma.

යමෙක් තෙර භික්ෂුවකගේ ආරාධනයක් නොමැතිව ධර්මය දේශනා කරයිද, අසුන් ගනීද, ප්‍රශ්න පවසයිද, වැඩිහිටි භික්ෂූන්ගේ ඇඟේ හැපෙමින් යයිද, සිටගෙන සිටියිද, හිඳගනියිද, දණහිස් බැඳ වාඩි වෙයිද, සංඝයා මැද දෙවුර වසා සිවුරු පෙරවයිද, කුඩ පාවහන් දරයිද, "භික්ෂු සංඝයාට ලජ්ජා විය යුතුය" යි කීවත් නිහඬව සිටියිද, "සංඝයා සංඝයා කියන්නේ මොකක්ද? මුව රැලද? එළු රැලද?" යනාදිය පවසයිද, මෙය සංඝයා කෙරෙහි අගෞරවය නමි. මක්නිසාද යත්, එක් භික්ෂුවකට අගෞරව කළත් එය මුළු සංඝයාටම කළ අගෞරවයක් වන බැවිනි. යමෙක් ශික්ෂා තුන සම්පූර්ණ නොකරයිද, ඔහු ශික්ෂාවන්හි "අපරිපූරකාරී" (සම්පූර්ණ නොකරන්නෙක්) නම්‍ වේ.

Ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā. Bāhiddhāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā.

"අජ්ඣත්තං" යනු තමා තුළ හෝ තමාගේ පිරිස තුළය. "බාහිද්ධා" යනු අන්‍යයන් තුළ හෝ අන්‍යයන්ගේ පිරිස තුළය.

46. Idāni ayaṃ cha ṭhānāni nissāya uppannavivādo vaḍḍhanto yāni adhikaraṇāni pāpuṇāti, tāni dassetuṃ cattārimānītiādimāha. Tattha vūpasamanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni. Vivādova adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ. Itaresupi eseva nayo.

46. දැන් මේ කරුණු හය නිශ්‍රය කොට උපන් විවාදය වැඩෙන කල්හි, යම් අධිකරණයන්ට පැමිණේද, ඒවා පෙන්වා දීමට "චත්තාරිමානි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අධිකරණයන් සංසිඳවීම සඳහා පවතින සමථයන්ගෙන් කටයුතු කළ යුතු බැවින් ඒවා "අධිකරණ" නම්‍ වේ. විවාදයම අධිකරණය වීම "විවාදාධිකරණය" යි. අනෙකුත් අධිකරණයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Idāni imānipi cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhento so vivādo yehi samathehi vūpasammati, tesaṃ dassanatthaṃ satta kho panimetiādimāha. Tattha adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti etesaṃ vivādādhikaraṇādīnaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.

දැන් මේ අධිකරණ සතරට පැමිණ තවදුරටත් වැඩෙන්නා වූ ඒ විවාදය යම් සමථයන්ගෙන් සංසිඳේද, ඒවා පෙන්වා දීමට "සත්ත ඛො පනිමෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අධිකරණයන් සමනය කරයිද, සංසිඳුවයිද එබැවින් ඒවා "අධිකරණ සමථ" නම්‍ වේ. "උප්පන්නුප්පන්නානං" යනු උපන් උපන් යන්නයි. "අධිකරණානං" යනු මේ විවාදාධිකරණ ආදී සතරයි. "සමථාය වූපසමාය" යනු සමනය කිරීම පිණිසත් සංසිඳුවීම පිණිසත්ය. සම්මුඛා විනය දිය යුතුය... පෙ... තිණවත්ථාරකය යන මේ සමථ සත දිය යුතුය.

Tatrāyaṃ vinicchayakathā – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vāti aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca vibhaṅge dveti satta āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

එහිදී මේ විනිශ්චය කථාව මෙසේය – අධිකරණ අතරින්, පළමුව 'ධර්මය' හෝ 'අධර්මය' යනාදී කරුණු දහඅටක් මුල් කරගෙන විවාද කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ යම් විවාදයක් පවතීද, මෙය විවාදාධිකරණය නම් වේ. ශීල විපත්තිය, ආචාර විපත්තිය, දෘෂ්ඨි විපත්තිය හෝ ආජීව විපත්තිය යන කරුණු මත සිදුකරන යම් දෝෂාරෝපණයක් හෝ චෝදනාවක් පවතීද, මෙය අනුවාදාධිකරණය නම් වේ. මාතෘකා පාලියෙහි (පාතිමොක්ඛයෙහි) සඳහන් වන ආපත්තික්ඛන්ධ පහ සහ විභංගයෙහි සඳහන් වන ආපත්තික්ඛන්ධ දෙක යන සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් ආපත්තාධිකරණය නම් වේ. සංඝයා විසින් අපලෝකන කර්මය ආදී සතර කර්මයන් සිදුකිරීම කිච්චාධිකරණය නම් වේ.

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā gaṇena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne pana [Pg.29] tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma.

එහි විවාදාධිකරණය සම්මුඛාවිනය සහ යේභුය්‍යසිකාව යන සමථයන් දෙකෙන් සංසිඳේ. සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳවීමේදී, යම් විහාරයක අධිකරණය උපන්නේද එහිදීම හෝ, වෙනත් තැනක සංසිඳවීම පිණිස යන අතරමගදී හෝ, ගිය තැනදී සංඝයාට පවරා එහිදී සංඝයාට හෝ ගණයකට සංසිඳවිය නොහැකි වූ විට, එහිදීම උබ්බාහිකා ක්‍රමය යටතේ සම්මුති ලත් පුද්ගලයන් විසින් කරන ලද විනිශ්චයෙන් සංසිඳේ. මෙසේ සංසිඳවීමේදී පවතින යම් සංඝ සම්මුඛතාවක්, ධර්ම සම්මුඛතාවක්, විනය සම්මුඛතාවක් සහ පුද්ගල සම්මුඛතාවක් පවතීද, මෙය සම්මුඛාවිනය නම් වේ.

Tattha ca kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ attapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

එහිදී කාරක සංඝයාගේ සමගි සම්පන්න බව නිසා ඇතිවන සම්මුඛ වීම 'සංඝ සම්මුඛතාව'යි. විනිශ්චය කළ යුතු කරුණෙහි සත්‍යතාව 'ධර්ම සම්මුඛතාව'යි. යම් ආකාරයකින් එය සංසිඳවිය යුතුද, ඒ ආකාරයෙන්ම සංසිඳවීම 'විනය සම්මුඛතාව'යි. යමෙක් විවාද කරයිද සහ යමෙකු සමඟ විවාද කරයිද යන ඒ අර්ථප්‍රත්‍යර්ථක දෙපාර්ශ්වයේම සම්මුඛ වීම 'පුද්ගල සම්මුඛතාව'යි. උබ්බාහිකා ක්‍රමයෙන් සංසිඳවීමේදී මෙහි සංඝ සම්මුඛතාව පිරිහේ (භාවිත නොවේ). මෙලෙස පළමුව සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් අධිකරණය සංසිඳේ.

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikāya kammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

ඉදින් මෙසේත් සංසිඳවිය නොහැකි නම්, උබ්බාහිකාව සඳහා සම්මුති ලත් භික්ෂූන් වහන්සේලා "අපට මෙය සංසිඳවිය නොහැක" යැයි සිතා සංඝයාටම පවරති. එකල්හි සංඝයා විසින් පංචාංගයකින් යුත් සලාකග්‍රාහක භික්ෂුවක් සම්මුති කරවා ගෙන, එතුමා ලවා ගූළ්හක, විවටක සහ සකණ්ණජප්පක යන සලාකග්‍රහණ ක්‍රම තුනෙන් එකක් මගින් සලාක ලබා දී, රැස් වූ පිරිස අතර ධර්මවාදීන්ගේ බහුතරය අනුව, ඒ ධර්මවාදීන් පවසන පරිදි අධිකරණය සංසිඳවයි. මෙසේ සංසිඳවූ අධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ යේභුය්‍යසිකාවෙන් සංසිඳුණා වෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය කලින් පවසන ලද පරිදිමය. යේභුය්‍යසිකා කර්මය සිදුකිරීම 'යේභුය්‍යසිකා' නම් වේ. මෙලෙස විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සංසිඳේ.

Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā, sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.

අනුවාදාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය සහ තස්සපාපිය්‍යසිකා යන සමථයන් සතරකින් සංසිඳේ. සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳවීමේදී, චෝදනා කරන්නාගේ සහ චෝදනා ලබන්නාගේ වචන අසා, ඉදින් කිසිදු ආපත්තියක් නැත්නම්, දෙදෙනාම ක්ෂමා කරවා එය සංසිඳවයි. ඉදින් ආපත්තියක් ඇත්නම්, "මෙහි මේ නමින් ආපත්තියක් ඇතැ"යි මෙසේ විනිශ්චය කර සංසිඳවයි. එහි සම්මුඛාවිනයේ ලක්ෂණය කලින් පවසන ලද්දේමය.

Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.

යම් කලක රහතන් වහන්සේ නමකට අමුලික (පදනම් විරහිත) ශීල විපත්තියකින් චෝදනා කළ කල්හි, උන්වහන්සේ සතිවිනය අයදින විට සංඝයා විසින් ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් සතිවිනය ලබා දෙයි. එවිට එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ සතිවිනයෙන් සංසිඳුණා වෙයි. සතිවිනය ලබා දුන් පසු නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිවකුගේ චෝදනාවක් බල නොපවත්වයි.

Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi vuccamāno – ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi [Pg.30] codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

යම් කලක උමතු භික්ෂුවක විසින් උමතු බව නිසා ශ්‍රමණයන්ට නුසුදුසු ඇවැතක් සිදු කළ විට, භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් "ඇවැත්නි, මෙවැනි ආපත්තියක් සිහිපත් කරන්න" යැයි කියනු ලැබූවත්, "ඇවැත්නි, මා උමතුව සිටියදී එය කරන ලද්දකි, මට එය මතක නැත" යි පැවසූවද, භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හිම නැවත චෝදනා නොලැබීම පිණිස අමූළ්හවිනය අයදියි. සංඝයා උන්වහන්සේට ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අමූළ්හවිනය ලබා දෙයි. එවිට එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ අමූළ්හවිනයෙන් සංසිඳුණා වෙයි. අමූළ්හවිනය ලබා දුන් පසු, ඒ හේතුව නිසා නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිවකුගේ චෝදනාවක් බල නොපවත්වයි.

Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenāññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa – ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassa pāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

යම් කලක පාරාජිකාවකින් හෝ පාරාජිකාවකට ආසන්න ඇවැතකින් හෝ චෝදනා ලැබූ කල්හි, අන් කතාවකින් තවත් කතාවක් වසා දමන පාපී පුද්ගලයා කෙරෙහි, "ඉදින් මොහු මුල් නොසිඳුණෙක් වුවහොත්, මැනවින් පිළිපැද නැවත ඇතුළත් කරගැනීමක් ලබනු ඇත; ඉදින් මුල් සිඳුණෙක් වුවහොත් මෙයම ඔහුගේ විනාශය වනු ඇතැ"යි සිතා සංඝයා ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් ඔහුට තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය කරයි. එකල්හි එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ තස්සපාපිය්‍යසිකාවෙන් සංසිඳුණා වෙයි. මෙලෙස අනුවාදාධිකරණය සමථ සතරකින් සංසිඳේ.

Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinayo tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ apanno’’ti ca, āma ‘‘passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.

ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය සහ තිණවත්ථාරකය යන සමථයන් තුනෙන් සංසිඳේ. එහි සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳීමක් නැත. යම් කලක එක් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි හෝ සංඝයා හෝ ගණයක් මැද භික්ෂුවක් ලහුක ඇවැතක් දේශනා කරයිද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ පටිඤ්ඤාතකරණයෙන් සංසිඳේ. එහිදී පළමුව සම්මුඛාවිනය යනු ඇවැත් දේශනා කරන තැනැත්තා සහ එය පිළිගන්නා තැනැත්තා යන දෙදෙනාගේම සම්මුඛ වීමයි. සෙසු විස්තර කලින් පවසන ලද පරිදිමය. පුද්ගලයකු හෝ ගණයක් ඉදිරියේ ඇවැත් දේශනා කරන කල්හි සංඝ සම්මුඛතාව පිරිහේ. මෙහිදී "ස්වාමීනි, මම මෙබඳු ඇවැතකට පැමිණියෙමි" කියා හෝ "එසේය, දකිමි" කියා හෝ පිළිගත් පසු "මතු මෙයින් සංවර වන්න" යැයි පැවසීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ. සංඝාදිසේස ඇවැතකදී පරිවාස ආදිය ඉල්ලීම පටිඤ්ඤාව වන අතර පරිවාස ආදිය ලබා දීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ.

Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsupagatā ‘‘na me taṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti na ukkoṭenti, niddampi [Pg.31] okkantā honti, sabbesampi ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva.

තිණවත්ථාරක විනයකර්මය (තණ ඇතිරීමක් බඳු වූ සංසිඳවීම) පිළිබඳව තවදුරටත් විස්තර කරමි. දෙපක්ෂයකට බෙදී වාද කළා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වූ ශ්‍රමණ ස්වභාවයට නොගැලපෙන වැරදිවල හැසිර, පසුව ලජ්ජී ස්වභාවය ඇති වූ කල්හි, “සැබවින්ම අප මෙම ඇවැත් පිළිබඳව එකිනෙකාට චෝදනා කරමින් විනයකර්ම කරන්නට ගියහොත්, එම අධිකරණය තවදුරටත් රළු හා බරපතළ වීමට හේතු විය හැකිය” යි සලකා, එකිනෙකා ඇවැත්වලට පත් කරවා විනයකර්ම කරවීමේ දෝෂය දැක, යම් කලෙක තිණවත්ථාරක විනයකර්මය කෙරෙද්ද, එවිට එම ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා තිණවත්ථාරකයෙන් යන සමථ දෙකින් සංසිඳෙයි. එහිදී හත්ථපාසයට පැමිණි යම් තාක් භික්ෂූන් වහන්සේලා “මට එය රුචි නැත” යි මෙසේ තමාගේ අකමැත්ත ප්‍රකාශ නොකර, “මෙම විනයකර්මය වරදවා කරන ලද්දකි, මෙය නැවත කළ යුතුය” යි පවසා උත්කෝටනය (නැවත ඇවිස්සීම) නොකරද්ද, ඇතැම් විට නින්දට පත්ව සිටියද, බරපතළ ඇවැත් (පාරාජිකා, සංඝාදිසේස) සහ ගිහියන් හා සම්බන්ධ වූ ඇවැත් හැර සෙසු සියලු ඇවැත්වලින් ඔවුහු නිදහස් වෙති (වුට්ඨානය වෙති). මෙසේ ආපත්තාධිකරණය සමථ තුනකින් (සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය, තිණවත්ථාරක) සංසිඳෙයි. කිච්චාධිකරණය සම්මුඛාවිනය නමැති එක් සමථයකින් පමණක් සංසිඳෙයි.

Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake (cūḷava. 185) āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāya vutto.

මෙම අධිකරණ සතර ඒ ඒ අධිකරණයට අනුරූප පරිදි මෙම සමථ සතින් සංසිඳෙයි. එබැවින් “හටගත් හටගත් අධිකරණයන්ගේ සංසිඳීම පිණිස, සන්සිඳුවීම පිණිස සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය... (පෙ)... තිණවත්ථාරකය දිය යුතුය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහි විනිශ්චය ක්‍රමය මෙයයි. මෙහි විස්තරය වනාහි සමථක්ඛන්ධකයෙහි (චුල්ලවග්ග) සඳහන් වන පරිදිම වේ. මෙහි විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකාවෙහිද දක්වා ඇත.

47. Yo panāyaṃ imasmiṃ sutte ‘‘idhānanda, bhikkhū vivadantī’’tiādiko vitthāro vutto, so etena nayena saṅkhepatova vuttoti veditabbo. Tattha dhammotiādīsu suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammo, akusalakammapathā adhammo. Tathā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti heṭṭhā āgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggo cāti, cattāro upādānā pañca nīvaraṇānītiādayo saṅkaliṭṭhadhammā cāti ayaṃ adhammo.

47. මෙම සූත්‍රයෙහි “ආනන්දය, මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විවාද කරති” යනාදී වශයෙන් යම් විස්තරයක් වදාරන ලද්දේද, එය මෙම ක්‍රමයට අනුව සැකෙවින් වදාරන ලද්දකැයි දත යුතුය. එහි ‘ධර්මය’ යනාදී පදවලට සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව, දස කුසල් කර්මපථ ධර්මය වේ, දස අකුසල් කර්මපථ අධර්මය වේ. එසේම ‘සතර සතිපට්ඨානය’ යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ද, සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්‍යප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග හා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මේවා ධර්මය වේ. සතර උපාදාන, පංච නීවරණ යනාදී කෙලෙස් සහිත ධර්මයන් අධර්මය වේ.

Tattha yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma, evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ niyyānikaṃ bhavissati, mayañca loke pākaṭā bhavissāmā’’ti taṃ adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti. Tattheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṃ gahetvā ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti.

එහි යම් කිසි එක් අධර්ම කොට්ඨාසයක් ගෙන, “අපි මෙම අධර්මය ධර්මය ලෙස පනවන්නෙමු, එවිට අපගේ ආචාර්ය පරම්පරාව නිසැකවම විමුක්තිය ගෙන දෙන එකක් වනු ඇත, අපිද ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු” යි සලකා, එම අධර්මය “ධර්මය මෙයයි” පවසමින් ධර්මය පිළිබඳව විවාද කරති. එමෙන්ම ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් එකක් ගෙන “මෙය අධර්මයයි” පවසමින් අධර්මය පිළිබඳව විවාද කරති.

Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbakammaṃ dhammo nāma, abhūtena pana vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya katabbakammaṃ adhammo nāma. Tesupi adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti, ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti.

විනය පරියායට අනුව වනාහි, සත්‍ය වූ කරුණකින් චෝදනා කොට, සිහි ගන්වා, පිළිගැනීමට (ප්‍රතිඥාවට) අනුකූලව කළ යුතු විනයකර්මය ‘ධර්මය’ නමි. අසත්‍ය කරුණකින් චෝදනා නොකොට, සිහි නොගන්වා, ප්‍රතිඥාවකින් තොරව කරනු ලබන විනයකර්මය ‘අධර්මය’ නමි. එහිදීද අධර්මය “මෙය ධර්මයයි” පවසන්නෝ ධර්මය ගැන විවාද කරති, ධර්මය “මෙය අධර්මයයි” පවසන්නෝ අධර්මය ගැන විවාද කරති.

Suttantapariyāyena pana rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma, rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaro [Pg.32] appahānaṃ appaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma. Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anusāvanasampatti sīmasampati parisasampattīti ayaṃ vinayo nāma, vatthuvipatti…pe… parisavipattīti ayaṃ avinayo nāma. Tesupi yaṃkiñci avinayaṃ ‘‘vinayo aya’’nti kathentā vinayoti vivadanti, vinayaṃ avinayoti kathentā avinayoti vivadanti.

සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව රාගය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම), ද්වේෂය විනයනය කිරීම, මෝහය විනයනය කිරීම, සංවරය, ප්‍රහාණය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන මෙය ‘විනය’ නමි. රාගාදී කෙලෙස් විනයනය නොකිරීම, අසංවරය, අප්‍රහාණය හා අප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ‘අවිනය’ නමි. විනය පරියායට අනුව වත්ථු සම්පත්ති, ඤත්ති සම්පත්ති, අනුසාවන සම්පත්ති, සීමා සම්පත්ති හා පරිසා සම්පත්ති යන මෙය ‘විනය’ නමි. වත්ථු විපත්ති... (පෙ)... පරිසා විපත්ති යනු ‘අවිනය’ නමි. එහිදීද යම් අවිනයක් “මෙය විනයයි” පවසන්නෝ විනය ගැන විවාද කරති, විනය “මෙය අවිනයයි” පවසන්නෝ අවිනය ගැන විවාද කරති.

Dhammanetti samanumajjitabbāti dhammarajju anumajjitabbā ñāṇena ghaṃsitabbā upaparikkhitabbā. Sā panesā dhammanetti ‘‘iti kho vaccha ime dasa dhammā akusalā dasa dhammā kusalā’’ti evaṃ mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) āgatāti vuttā. Sā eva vā hotu, yo vā idha dhammoti ca vinayo ca vutto. Yathā tattha sametīti yathā tāya dhammanettiyā sameti, ‘‘dhammo dhammova hoti, adhammo adhammova, vinayo vinayova hoti, avinayo avinayova’’. Tathā tanti evaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha vivādādhikaraṇameva dassitaṃ, sammukhāvinayo pana na kismiñci adhikaraṇe na labbhati.

‘ධම්මනෙත්ති සමනුමජ්ජිතබ්බා’ යනු ධර්මය නමැති රජ්ජුව (මඟ පෙන්වීම) නැවත නැවතත් පිරික්සිය යුතුය, නුවණින් විමසා බැලිය යුතුය. එම ධර්මනෙත්තිය වනාහි “වච්ඡය, මෙසේ මෙම ධර්මයන් දස දෙනා අකුසල් වෙති, දස දෙනා කුසල් වෙති” යනාදී වශයෙන් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රයෙහි එන පරිදි වදාරන ලද්දකි. එයම හෝ වේවා, නැතහොත් මෙහි වදාරන ලද ධර්මය හා විනය හෝ වේවා, “යම් සේ එහි සංසන්දනය වේද” යනු යම් ක්‍රමයකින් ඒ ධර්මනෙත්තිය හා සැසඳේ නම්, එවිට ධර්මය ධර්මයම වෙයි, අධර්මය අධර්මයම වෙයි, විනය විනයම වෙයි, අවිනය අවිනයම වෙයි. “තථා තං” යනු එසේ එම අධිකරණය සංසිඳවිය යුතුය යන්නයි. “එකච්චානං අධිකරණානං” යන්නෙන් මෙහි විවාදාධිකරණයම පෙන්වන ලද නමුත්, සම්මුඛාවිනය වනාහි කිසිදු අධිකරණයක නොලැබෙන්නේ නොවේ (එය සෑම අධිකරණයකදීම අවශ්‍ය වේ).

48. Taṃ panetaṃ yasmā dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, tasmā heṭṭhā mātikāya ṭhapitānukkamena idāni sativinayassa vāre pattepi taṃ avatvā vivādādhikaraṇayeva tāva dutiyasamathaṃ dassento kathañcānanda, yebhuyyasikātiādimāha. Tattha bahutarāti antamaso dvīhi tīhipi atirekatarā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

48. එම විවාදාධිකරණය වනාහි සම්මුඛාවිනය හා යේභුය්‍යසිකා යන සමථ දෙකින් සංසිඳෙන බැවින්, මතුපිට මාතිකා පාලියෙහි තබා ඇති අනුපිළිවෙල අනුව දැන් සතිවිනය පිළිබඳ අවස්ථාව පැමිණියද, එය පසෙක තබා විවාදාධිකරණය පිළිබඳවම දෙවන සමථය (යේභුය්‍යසිකාව) දක්වනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “කථඤ්චානන්ද යේභුය්‍යසිකා” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “බහුතරා” යනු අවම වශයෙන් දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට වඩා වැඩි පිරිසකි. මෙහි සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

49. Idāni heṭṭhā avitthāritaṃ sativinayaṃ ādiṃ katvā vitthāritāvasesasamathe paṭipāṭiyā vitthāretuṃ kathañcānanda, sativinayotiādimāha. Tattha pārājikasāmantena vāti dve sāmantāni khandhasāmantañca āpattisāmantañca. Tattha pārājikāpattikkhandho saṅghādisesāpattikkhandho thullaccaya-pācittiya-pāṭidesanīya-dukkaṭa-dubbhāsitāpattikkhandhoti evaṃ purimassa pacchimakhandhaṃ khandhasāmantaṃ nāma hoti. Paṭhamapārājikassa pana pubbabhāge dukkaṭaṃ, sesānaṃ thullaccayanti idaṃ āpattisāmantaṃ nāma. Tattha [Pg.33] khandhasāmante pārājikasāmantaṃ garukāpatti nāma hoti. Saratāyasmāti saratu āyasmā. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha anuvādādhikaraṇameva dassitaṃ.

49. දැන් පෙර විස්තර නොකළා වූ සතිවිනය පටන් ගෙන, ඉතිරි සමථයන් අනුපිළිවෙලින් විස්තර කරනු පිණිස “කථඤ්චානන්ද සතිවිනයෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පාරාජිකාසාමන්තේන වා” යනු සාමන්ත (සමීප) දෙකකි; එනම් ඛන්ධසාමන්තය හා ආපත්තිසාමන්තයයි. එහි පාරාජිකා ඇවැත් ගොඩට සංඝාදිසේස ඇවැත් ගොඩද, ථුල්ලච්චය-පාචිත්තිය-පාටිදේසනීය-දුක්කට-දුබ්භාසිත ඇවැත් ගොඩද යන මෙසේ පෙර වූ ඇවැත් ගොඩට පසුව ඇති ඇවැත් ගොඩ ‘ඛන්ධසාමන්ත’ නමි. ප්‍රථම පාරාජිකාවට පෙර අවස්ථාවෙහි පත්වන දුක්කට ඇවැතද, සෙසු පාරාජිකාවලට පෙර පත්වන ථුල්ලච්චය ඇවැතද ‘ආපත්තිසාමන්ත’ නමි. එහි ඛන්ධසාමන්තයෙහි පාරාජිකාවට ඉතා සමීප වූයේ ‘ගරුකාපත්තිය’ නමි. “සරතායස්මා” යනු ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සිහි කෙරේවා’ යන්නයි. “එකච්චානං අධිකරණානං” යන්නෙන් මෙහි අනුවාදාධිකරණයම දක්වන ලදී.

50. Bhāsitaparikkantanti vācāya bhāsitaṃ kāyena ca parikkantaṃ, parakkamitvā katanti attho. Ekaccānanti idhāpi anuvādādhikaraṇameva adhippetaṃ. Paṭiññātakaraṇe ‘‘ekaccāna’’nti āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ.

50. “භාසිතපරික්කන්තං” යනු වචනයෙන් පැවසූ දෙය සහ කයින් වෙහෙසී (පරිශ්‍රමයෙන්) කළ දෙයයි. “එකච්චානං” යන්නෙන් මෙහිද අනුවාදාධිකරණයම අදහස් කරන ලදී. පටිඤ්ඤාතකරණයෙහි “එකච්චානං” යන පදයෙන් ආපත්තාධිකරණය පෙන්වා දෙන ලදී.

52. Davāti sahasā. Ravāti aññaṃ bhaṇitukāmena aññaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hotīti tassapuggalassa pāpussannatā pāpiyasikā hoti. Iminā kammassa vatthu dassitaṃ. Evarūpassa hi puggalassa kammaṃ kāttabbaṃ. Kammena hi adhikaraṇassa vūpasamo hoti, na puggalassa pāpussannatāya. Idhāpi ca anuvādādhikaraṇameva adhikaraṇanti veditabbaṃ.

52. 'Davā' යනු හදිසියේ (සහසා) යන්නයි. 'Ravā' යනු වෙනත් දෙයක් පැවසීමට අවශ්‍ය වූ පුද්ගලයෙකු අතින් වෙනත් දෙයක් කියැවීමයි. 'Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hotīti' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම පුද්ගලයාගේ පාපී බව වැඩි වීම නිසා ඔහුට 'තස්සපාපිය්‍යසිකා' නම් විනය කර්මය සිදු වන බවයි. මෙයින් එම විනය කර්මයේ වස්තුව (හේතුව) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදී. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙම විනය කර්මය කළ යුතුය. විනය කර්මය මගින්ම අධිකරණය සන්සිඳෙයි, පුද්ගලයාගේ පාපී බව නිසාම එය සන්සිඳෙන්නේ නැත. මෙහිදී ද 'අනුවාදාධිකරණය' ම අධිකරණය ලෙස ගත යුතු බව දත යුතුය.

53. Kathañcānanda, tiṇavatthārakoti ettha idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Yathā hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati, evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati, taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ vūpasantaṃ hotīti idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Tassa idhānanda, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānantiādivacanena ākāramattameva dassitaṃ, khandhake āgatāyeva panettha kammavācā pamāṇaṃ. Ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttanti. Ettha pana thullavajjanti thūllavajjaṃ pārājikañceva saṅghādisesañca. Gihipaṭisaṃyuttanti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannā āpatti. Adhikaraṇānanti idha āpattādhikaraṇameva veditabbaṃ. Kiccādhikaraṇassa pana vasena idha na kiñci vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, sammukhāvinayeneva panassa vūpasamo hotīti veditabbo.

53. ආනන්දයෙනි, 'තිණවත්ථාරක' විනය කර්මය කෙසේ වෙයිද යත්: මෙහිදී මෙම විනය කර්මය තෘණ (තණකොළ) වලින් වැසීමකට සමාන බැවින් 'තිණවත්ථාරක' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ අසූචි හෝ මුත්‍ර හෝ සොලවන විට එහි දුර්ගන්ධයෙන් පීඩා ඇති කරයිද, නමුත් තෘණ වලින් වසා හොඳින් ආවරණය කළ විට එම ගන්ධය පීඩා නොකරයිද, එමෙන්ම යම් අධිකරණයක් (විවාදයක්) මුල සිටම විමසමින් සන්සිඳුවීමට යන විට එය රළු බවට, චණ්ඩ බවට හෝ භේදයකට හේතු වේ නම්, එම අධිකරණය මෙම විනය කර්මයෙන් සන්සිඳුවනු ලැබේ. තෘණ වලින් වැසූ අසූචි මෙන් දුගඳ සන්සිඳෙන බැවින් මෙය 'තිණවත්ථාරක' යැයි කියනු ලැබේ. ආනන්දයෙනි, මෙහි 'භික්ෂූන් වහන්සේලා කලහ ඇති කරගත් විට' යනාදී වචනයෙන් එහි ආකාරය පමණක් දක්වන ලදී. මෙහිදී ඛන්ධකයන්හි (චුල්ලවග්ග පාලියෙහි) එන කර්මවාක්‍යයම ප්‍රමාණය (පිළිගත යුත්ත) වේ. 'ථුල්ලවජ්ජ' (මහත් වැරදි) හැර, ගිහියන් හා සම්බන්ධ වැරදි හැර යන්න මෙහි අදහසයි. 'ථුල්ලවජ්ජ' යනු පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස යන ඇවැත්ය. 'ගිහිපටිසංයුත්ත' යනු ගිහියන්ට නින්දා අපහාස කිරීම් හා ඔවුන්ට දෙන පොරොන්දු කඩ කිරීම් නිසා සිදුවන ඇවැත්ය. 'අධිකරණානං' යන පදයෙන් මෙහිදී 'ආපත්තාධිකරණය' ම අදහස් කරන බව දත යුතුය. කීච්චාධිකරණය සම්බන්ධයෙන් මෙහි විශේෂයෙන් කිසිවක් පවසා නැත. එසේ නොපැවසුවද, සම්මුඛා විනයෙන්ම එය සන්සිඳෙන බව දත යුතුය.

54. Chayime[Pg.34], ānanda, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahavasena suttaṃ āraddhaṃ, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Iti yathānusandhināva desanā gatā hoti. Heṭṭhā kosambiyasutte (ma. ni. 1.498-500) pana sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, imasmiṃ sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā. Aṇunti appasāvajjaṃ. Thūlanti mahāsāvajjaṃ. Sesamettha uttānamevāti.

54. ආනන්දයෙනි, සිහි කටයුතු වූ (සාරණීය) ධර්ම සයකි යන්නෙහි: සූත්‍රයේ මුලදී කලහ කිරීම් සම්බන්ධයෙන් දේශනාව ආරම්භ කොට, පසුව සාරණීය ධර්මයන් දේශනා කරන ලදී. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව ගලා යයි. මීට පෙර කෝසම්බිය සූත්‍රයේදී සෝතාපත්ති මග්ග සම්මා දිට්ඨිය ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ අතර, මෙම සූත්‍රයේදී සෝතාපත්ති ඵල සම්මා දිට්ඨිය වදාල බව දත යුතුය. 'අණු' යනු සුළු වැරදිය. 'ථූල' යනු මහත් වැරදිය. ඉතිරි කොටස මෙහි පැහැදිලිමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Sāmagāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Sunakkhattasuttavaṇṇanā

5. සුනක්ඛත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

55. Evaṃ me sutanti sunakkhattasuttaṃ. Tattha aññāti arahattaṃ. Byākatāti khīṇā jātītiādīhi catūhi padehi kathitā. Adhimānenāti appatte pattasaññino, anadhigate adhigatasaññino hutvā adhigataṃ amhehīti mānena byākariṃsu.

55. 'Evaṃ me sutaṃ' යනාදිය සුනක්ඛත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'අඤ්ඤා' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'බ්‍යාකතා' යනු 'ඛීණා ජාති' (ජාතිය ක්ෂය විය) යනාදී පද සතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අර්හත් ඵලයයි. 'අධිමානේන' යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවී පත් වූවාය යන හැඟීමෙන් ද, අවබෝධ නොකරගෙන අවබෝධ කළාය යන හැඟීමෙන් ද යුක්තව, 'අප විසින් රහත් බව ලැබුණි' යැයි මානයෙන් යුතුව ප්‍රකාශ කිරීමයි.

56. Evañcettha sunakkhatta tathāgatassa hotīti sunakkhatta ettha etesaṃ bhikkhūnaṃ pañhabyākaraṇe – ‘‘idaṃ ṭhānaṃ etesaṃ avibhūtaṃ andhakāraṃ, tenime anadhigate adhigatasaññino, handa nesaṃ visodhetvā pākaṭaṃ katvā dhammaṃ desemī’’ti, evañca tathāgatassa hoti. Atha ca panidhekacce…pe… tassapi hoti aññathattanti bhagavā paṭipannakānaṃ dhammaṃ deseti. Yattha pana icchācāre ṭhitā ekacce moghapurisā honti, tatra bhagavā passati – ‘‘ime imaṃ pañhaṃ uggahetvā ajānitvāva jānantā viya appatte pattasaññino hutvā gāmanigamādīsu visevamānā vicarissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti evamassāyaṃ icchācāre ṭhitānaṃ kāraṇā paṭipannakānampi atthāya ‘‘dhammaṃ desissāmī’’ti uppannassa cittassa aññathābhāvo hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

56. සුනක්ඛත්තය, 'මෙය තථාගතයන් වහන්සේට මෙසේ සිතෙයි' යන්නෙහි අදහස: සුනක්ඛත්තය, මෙම භික්ෂූන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳීමේදී, ඔවුන්ට මෙම උදයව්‍යය ඥානය වැනි කරුණු ප්‍රකට නැත, ඔවුන් සිටින්නේ අඳුරක බැවිනි. එම නිසා ඔවුන් රහත් බව නොලබාම ලැබූවා යැයි සිතති. 'එන්න, මම මොවුන්ගේ එම වැරදි වැටහීම පිරිසිදු කොට ධර්මය ප්‍රකට කර දෙන්නෙමි' යි තථාගතයන් වහන්සේට සිතෙයි. 'සමහර මෝඝ පුරුෂයෝ' යනාදියෙන්: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවැරදිව පිළිපදින්නන් වෙනුවෙන් ධර්මය දේශනා කරති. නමුත් යම් පිරිසක් අතර ලාභ සත්කාරයට ලොල් වූ මෝඝ පුරුෂයන් සිටීද, එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකිති: 'මොවුන් මෙම ප්‍රශ්න අසා දැනගෙන, අර්ථය හරියට නොදැන දැනගත්තා සේ පෙන්වමින්, රහත් නොවී රහත් වූවා යැයි සිතා, ගම් නියම්ගම්හි තමන් විශේෂ ගුණ ලැබූවන් ලෙස පෙන්වමින් හැසිරෙති. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතිනු ඇත.' මෙසේ එම මෝඝ පුරුෂයන් නිසා, නිවැරදිව පිළිපදින්නන්ගේ ද යහපත පිණිස ධර්මය දේශනා කරමි යන අදහස ඇති වෙයි. ඒ බව අරමුණු කොට මෙය වදාල සේක.

58. Lokāmisādhimuttoti vaṭṭāmisa-kāmāmisa-lokāmisabhūtesu pañcasu kāmaguṇesu adhimutto tanninno taggaruko tappabbhāro. Tappatirūpīti [Pg.35] kāmaguṇasabhāgā. Āneñjapaṭisaṃyuttāyāti āneñjasamāpattipaṭisaṃyuttāya. Saṃseyyāti katheyya. Āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyuttoti āneñjasamāpattisaṃyojanena visaṃsaṭṭho. Lokāmisādhimuttoti evarūpo hi lūkhacīvaradharo mattikāpattaṃ ādāya attano sadisehi katipayehi saddhiṃ paccantajanapadaṃ gacchati, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakāle manussā disvā ‘‘mahāpaṃsukulikā āgatā’’ti yāgubhattādīni sampādetvā sakkaccaṃ dānaṃ denti, bhattakicce niṭṭhite anumodanaṃ sutvā – ‘‘svepi, bhante, idheva piṇḍāya pavisathā’’ti vadanti. Alaṃ upāsakā, ajjāpi vo bahūnaṃ dinnanti. Tena hi, bhante, antovassaṃ idha vaseyyāthāti adhivāsetvā vihāramaggaṃ pucchitvā vihāraṃ gacchanti. Tattha senāsanaṃ gahetvā pattacīvaraṃ paṭisāmenti. Sāyaṃ eko āvāsiko te bhikkhū pucchati ‘‘kattha piṇḍāya caritthā’’ti? Asukagāmeti. Bhikkhāsampannāti? Āma evarūpā nāma manussānaṃ saddhā hoti. ‘‘Ajjeva nu kho ete edisā, niccampi edisā’’ti? Saddhā te manussā niccampi edisā, te nissāyeva ayaṃ vihāro vaḍḍhatīti. Tato te paṃsukulikā punappunaṃ tesaṃ vaṇṇaṃ kathenti, divasāvasesaṃ kathetvā rattimpi kathenti. Ettāvatā icchācāre ṭhitassa sīsaṃ nikkhantaṃ hoti udaraṃ phālitaṃ. Evaṃ lokāmisādhimutto veditabbo.

58. 'Lokāmisādhimutto' යනු වට්ටාමිස, කාමාමිස සහ ලෝකාමිස යන පංච කාමගුණයන්හි ඇලුණු, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, එයම උසස් කොට සලකන තැනැත්තායි. 'තප්පතිරූපී' යනු කාමගුණ සම්බන්ධ කතාවයි. 'ආනෙඤ්ජපටිසංයුත්තාය' යනු ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති සම්බන්ධ කතාව කී කල එය ඇසීමට අකමැති වීමයි. 'සංසෙය්‍ය' යනු පවසන්නේය යන්නයි. 'ආනෙඤ්ජසංයොජනෙන හි ඛො විසංයුත්තො' යනු ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති සංයෝජනයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. ලෝකාමිසයෙහි ඇලුණු අලජ්ජී පුද්ගලයා මෙසේ දත යුතුය: මෙබඳු මහණෙක් රළු සිවුරු දරා, මැටි පාත්‍රයක් ගෙන, තමා වැනි තවත් කිහිප දෙනෙකු සමඟ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයකට යයි. ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැදුණු කල මිනිසුන් ඔවුන් දැක 'මහා පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩියා' යැයි සිතා යාගු බත් ආදිය පිළියෙළ කොට ගෞරවයෙන් දන් දෙති. දන් වළඳා අවසානයේ අනුමෝදනාව අසා, 'ස්වාමීනි, හෙටත් මෙහිම පිණ්ඩපාතයට වැඩිය මැනව' යැයි පවසති. 'උපාසකවරුනි, අදත් ඔබ අපට බොහෝ දේ පූජා කළා, ඒ සෑහේ' යැයි කී කල, 'එසේ නම් ස්වාමීනි, මේ වස් කාලය මෙහිම වැඩ සිටිය මැනව' යැයි පවසති. එවිට ඔවුන් එය පිළිගෙන විහාරයට යති. සවස් කාලයේ එහි වෙසෙන භික්ෂුවක් මොවුන්ගෙන් තොරතුරු විමසයි. 'මිනිසුන් තුළ මහා ශ්‍රද්ධාවක් පවතී, ඔවුන් සැමදා මෙසේමය' යනාදී වශයෙන් පවසමින් එම මිනිසුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරති. දහවල් කාලයේ මෙන්ම රාත්‍රියේ ද එම කතාවම පවසති. මෙසේ ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ලොල් වූ භික්ෂුවගේ සිත නිතරම පිටතට (ගිහියන් දෙසට) යොමු වී පවතී. ලෝකාමිසයෙහි ඇලුණු පුද්ගලයා මෙසේ දත යුතුය.

59. Idāni āneñjasamāpattilābhiṃ adhimānikaṃ dassento ṭhānaṃ kho panetantiādimāha. Āneñjādhimuttassāti kilesasiñcanavirahitāsu heṭṭhimāsu chasu samāpattīsu adhimuttassa tanninnassa taggaruno tappabbhārassa. Se pavutteti taṃ pavuttaṃ. Cha samāpattilābhino hi adhimānikassa pañcakāmaguṇāmisabandhanā patitapaṇḍupalāso viya upaṭṭhāti. Tenetaṃ vuttaṃ.

59. දැන් ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති ලාභීව අභිමානයෙන් යුත් පුද්ගලයා පෙන්වීමට 'ṭhānaṃ kho panetaṃ' යනාදිය වදාල සේක. 'ආනෙඤ්ජාධිමුත්තස්ස' යනු කෙලෙස් සෙලවීමෙන් තොර වූ පහළ සමාපත්ති සයෙහි ඇලුණු, එයම ගරු කරන තැනැත්තාටයි. 'Se pavutte' යන්නෙන් ලෝකාමිසයෙන් තොර බව කියැවේ. සය සමාපත්ති ලාභී අභිමානික පුද්ගලයාට පංච කාමගුණ නැමැති ආමිස බන්ධනය ගසින් වැටුණු වියළි කොළයක් මෙන් පෙනේ. ඒ අදහසින් මෙය වදාල සේක.

60. Idāni ākiñcaññāyatanasamāpatti lābhino adhimānikassa nighaṃsaṃ dassetuṃ ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha dvedhā bhinnāti majjhe bhinnā. Appaṭisandhikāti khuddakā muṭṭhipāsāṇamattā jatunā vā silesena vā allīyāpetvā paṭisandhātuṃ sakkā. Mahantaṃ pana kuṭāgārappamāṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Se bhinneti taṃ bhinnaṃ. Upari [Pg.36] samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti dvedhābhinnā selā viya hoti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

60. දැන් ආකිංචඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලාභී, තමා රහත් වූයේ යයි වැරදියට සිතන (අධිමානික) පුද්ගලයාගේ සීමාව පෙන්වීම සඳහා 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ද්වෙධා භින්නා' යනු මැදින් පැළුණු යන්නයි. 'අප්පටිසන්ධිකා' යනු ලාකඩ මගින් හෝ මැලියම් මගින් අලවා නැවත සන්ධි කළ හැකි මිට මොලවන ප්‍රමාණයේ කුඩා ගල් කැටයක් නොව, මෙහි අදහස් කළේ කූටාගාරයක් (පල දෙකක් සහිත ගොඩනැගිල්ලක්) පමණ විශාල වූ, එසේ අලවා සන්ධි කළ නොහැකි මහා ගලක් ගැනය. 'සෙ භින්නෙ' යනු ඒ බිඳුණු බවයි. මන්දයත් ඉහළ සමාපත්තියක් ලාභියාට පහළ සමාපත්තිය මැදින් පැළුණු මහා ගලක් මෙන් වෙයි. 'එය නැවත සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

61. Idāni nevasaññānāsaññāyatanalābhino adhimānikassa ca nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se vanteti taṃ vantaṃ. Aṭṭhasamāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpattiyo vantasadisā hutvā upaṭṭhahanti, puna samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

61. දැන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලාභී අධිමානික පුද්ගලයාගේ ද සීමාව පෙන්වමින් 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෙ වන්තෙ' යනු වමනය කරන ලද බවයි. අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියාට පහළ සමාපත්ති වමනය කරන ලද දෙයක් මෙන් වැටහෙයි. 'නැවත සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

62. Idāni khīṇāsavassa nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se ucchinnamūleti so ucchinnamūlo. Upari samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti mūlacchinnatālo viya upaṭṭhāti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

62. දැන් රහතන් වහන්සේගේ සීමාව පෙන්වමින් 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෙ උච්ඡින්නමූලෙ' යනු සිඳ දැමූ මුල් ඇති බවයි. ඉහළ සමාපත්තියක් (අර්හත් ඵල සමාපත්තිය) ලැබූ තැනැත්තාට පහළ සමාපත්තිය මුල් සිඳ දැමූ තල් ගසක් මෙන් වැටහෙයි. 'එය සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

63. Ṭhānaṃ kho panāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā hi samāpattilābhino adhimānikassapi khīṇāsavassapi nighaṃso kathito, sukkhavipassakassa pana adhimānikassapi khīṇāsavassapi na kathito. Tesaṃ dvinnampi nighaṃsaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Taṃ pana paṭikkhittaṃ. Samāpattilābhino hi adhimānikassa nighaṃse kathite sukkhavipassakassapi adhimānikassa kathitova hoti, samāpattilābhino ca khīṇāsavassa kathite sukkhavipassakakhīṇāsavassa kathitova hoti. Etesaṃ pana dvinnaṃ bhikkhūnaṃ sappāyāsappāyaṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

63. 'ඨානං ඛො පන' යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. මීට පෙර සමාපත්තිලාභී වූ අධිමානිකයාගේත් රහතන් වහන්සේගේත් සීමාවන් පවසන ලදී. එහෙත් සමාපත්ති රහිත (ශුෂ්ක විපස්සක) අධිමානිකයාගේ හෝ රහතන් වහන්සේගේ සීමාව පවසා නැත. ඒ දෙදෙනාගේම සීමාව පෙන්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහෙත් මහා අට්ඨකථාවෙහි එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මන්දයත් සමාපත්තිලාභී අධිමානිකයා ගැන පැවසූ විට ශුෂ්ක විපස්සක අධිමානිකයා ගැනත්, සමාපත්තිලාභී රහතන් වහන්සේ ගැන පැවසූ විට ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේ ගැනත් පැවසුවා හා සමාන වන බැවිනි. එසේ වුවත්, මෙම භික්ෂූන් දෙදෙනාට (සමාපත්තිලාභී අධිමානිකයාට හා සමාපත්තිලාභී රහතන් වහන්සේට) සප්පාය අසප්පාය දේ පැවසීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

Tattha siyā – puthujjanassa tāva ārammaṇaṃ asappāyaṃ hotu, khīṇāsavassa kathaṃ asappāyanti. Yadaggena puthujjanassa asappāyaṃ, tadaggena khīṇāsavassāpi asappāyameva. Visaṃ nāma jānitvā khāditampi ajānitvā khāditampi visameva. Na hi khīṇāsavenapi ‘‘ahaṃ khīṇāsavo’’ti asaṃvutena bhavitabbaṃ. Khīṇāsavenapi yuttapayutteneva bhavituṃ vaṭṭati.

එහි මෙබඳු චෝදනාවක් විය හැකිය - 'පෘථග්ජනයාට අරමුණ අසප්පාය වීම පසෙක තැබුවද, රහතන් වහන්සේට අරමුණ අසප්පාය වන්නේ කෙසේද?' යන්නයි. යම් පමණකින් පෘථග්ජනයාට අසප්පාය වේද, ඒ හා සමානවම රහතන් වහන්සේටද එය අසප්පායමය. වස යනු දැනගෙන කෑවත් නොදැන කෑවත් වසමය. රහතන් වහන්සේ විසින්ද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි' සිතා අසංවරව නොසිටිය යුතුය. රහතන් වහන්සේ විසින්ද මැනවින් යෙදූ වීර්යයෙන් හා සිහියෙන් යුක්තවම වාසය කළ යුතුය.

64. Tattha samaṇenāti buddhasamaṇena. Chandarāgabyāpādenāti so avijjāsaṅkhāto visadoso chandarāgena ca byāpādena ca ruppati kuppati. Asappāyānīti avaḍḍhikarāni ārammaṇāni. Anuddhaṃseyyāti soseyya [Pg.37] milāpeyya. Saupādisesanti sagahaṇasesaṃ, upāditabbaṃ gaṇhitabbaṃ idha upādīti vuttaṃ. Analañca te antarāyāyāti jīvitantarāyaṃ te kātuṃ asamatthaṃ. Rajosūkanti rajo ca vīhisukādi ca sūkaṃ. Asu ca visadosoti so ca visadoso. Tadubhayenāti yā sā asappāyakiriyā ca yo visadoso ca, tena ubhayena. Puthuttanti mahantabhāvaṃ.

64. එහි 'සමණෙන' යනු බුද්ධ ශ්‍රමණයාණන් විසිනි. 'ඡන්දරාගබ්‍යාපාදෙන' යනු අවිද්‍යාව යයි කියනු ලබන ඒ විෂ දෝෂය ඡන්දරාගය හා ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් කිපීමයි. 'අසප්පායානි' යනු අභිවෘද්ධියක් ඇති නොකරන අරමුණුයි. 'අනුද්ධංසෙය්‍යා' යනු (කුසල් දහම්) වියළා මැලවී යන්නට සලස්වයි. 'සඋපාදිසෙසං' යනු ග්‍රහණය කිරීමේ ශේෂය සහිත වූ යන්නයි. මෙහි 'උපාදි' ලෙස හඳුන්වන්නේ ග්‍රහණය කරගත යුතු ඒ විෂ කොටසයි. 'අනලඤ්ච තෙ අන්තරායාය' යනු ඔබගේ ජීවිතයට අනතුරක් කිරීමට ඒ (විෂ) අසමත්ය යන්නයි. 'රජොසූකං' යනු දූවිලි හා වී කරල්වල තිබෙන සියුම් කෙඳි වැනි වූ දුක් පීඩා ගෙන දෙන දේය. 'අසූ ච විසදොසො' යනු ඒ විෂ දෝෂයයි. 'තදුභයෙන' යනු ඒ අසප්පාය ක්‍රියාව හා විෂ දෝෂය යන කරුණු දෙකම හේතුවෙනි. 'පුථුත්තං' යනු විශාල බවයි.

Evameva khoti ettha saupādānasalluddhāro viya appahīno avijjāvisadoso daṭṭhabbo, asappāyakiriyāya ṭhitabhāvo viya chasu dvāresu asaṃvutakālo, tadubhayena vaṇe puthuttaṃ gate maraṇaṃ viya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ, maraṇamattaṃ dukkhaṃ viya aññatarāya garukāya saṃkiliṭṭhāya āpattiyā āpajjanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukkapakkhepi imināva nayena opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

එසේම මෙහි ඉතිරි වූ හුලක් ඉවත් කිරීම වැනි වූ ප්‍රහීණය නොකළ අවිද්‍යා විෂ දෝෂය දත යුතුය. අසප්පාය ක්‍රියාවෙහි යෙදී සිටින්නාක් මෙන් දොරටු සයෙහි අසංවරව සිටින කාලය දත යුතුය. ඒ දෙකම හේතුවෙන් තුවාලය උත්සන්න වී මරණයට පත්වන්නාක් මෙන්, ශික්ෂා පද අත්හැර හීන වූ ගිහිභාවයට පත්වීම දත යුතුය. මරණීය දුක්ඛයක් මෙන් කිසියම් බරපතල වූ කෙලෙසුණු ආපත්තියකට පත්වීම දත යුතුය. ශුක්ල පක්ෂයේදී ද (කුසල් පාර්ශවයේදී ද) මෙම ක්‍රමයෙන්ම උපමා ගලපා ගැනීම දත යුතුය.

65. Satiyāyetaṃ adhivacananti ettha sati paññāgatikā. Lokikāya paññāya lokikā hoti, lokuttarāya lokuttarā. Ariyāyetaṃ paññāyāti parisuddhāya vipassanāpaññāya.

65. 'සතියයෙතං අධිවචනං' යන්නෙහි මෙහි සිහිය (සතිය) ප්‍රඥාව අනුව පවතින්නකි. ලෞකික ප්‍රඥාව සමඟ ලෞකික සිහිය පවතියි, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව සමඟ ලෝකෝත්තර සිහිය පවතියි. 'අරියායෙතං පඤ්ඤාය' යනු පිරිසිදු වූ විපස්සනා ප්‍රඥාවයි.

Idāni khīṇāsavassa balaṃ dassento so vatātiādimāha. Tattha saṃvutakārīti pihitakārī. Iti viditvā nirupadhīti evaṃ jānitvā kilesupadhipahānā nirupadhi hoti, nirupādānoti attho. Upadhisaṅkhaye vimuttoti upadhīnaṃ saṅkhayabhūte nibbāne ārammaṇato vimutto. Upadhisminti kāmupadhismiṃ. Kāyaṃ upasaṃharissatīti kāyaṃ allīyāpessati. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto khīṇāsavo pañca kāmaguṇe sevituṃ, kāyaṃ vā upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

දැන් රහතන් වහන්සේගේ බලය පෙන්වමින් 'සො වත' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංවුතකාරී' යනු (දොරටු) වසාගෙන ක්‍රියා කරන්නායි. 'ඉති විදිත්වා නිරූපධි' යනු මෙසේ දැනගෙන කෙලෙස් උපධීන් ප්‍රහීණය කිරීමෙන් උපධි රහිත වූ බවයි. එහි අර්ථය උපාදාන රහිත වූ යන්නයි. 'උපධිසංඛයෙ විමුත්තො' යනු උපධීන් ක්ෂය වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් මිදුණු බවයි. 'උපධිස්මිං' යනු පංච කාම ගුණ නැමැති උපධීන් කෙරෙහිය. 'කායං උපසංහරිස්සති' යනු කය පමුණුවන්නේය (කය ඇල කරන්නේය) යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ මෙයයි - තණ්හාව ක්ෂය කළ නිවන අරමුණු කොට මිදුණු රහතන් වහන්සේ පංච කාම ගුණයන් සේවනය පිණිස කය පමුණුවන්නේ හෝ සිතක් උපදවන්නේ හෝ වේ යන කරුණ කිසිසේත් සිදු විය නොහැක්කකි. ඉතිරි සියලු පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

Sunakkhattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුනක්ඛත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā

6. ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව

66. Evaṃ [Pg.38] me sutanti āneñjasappāyasuttaṃ. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Kāmāti vatthukāmāpi kilesakāmāpi. Tucchāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitattā rittā, na pana natthīti gahetabbā. Na hi tucchamuṭṭhīti vutte muṭṭhi nāma natthīti vuttaṃ hoti. Yassa pana abbhantare kiñci natthi, so vuccati tuccho. Musāti nāsanakā. Mosadhammāti nassanasabhāvā, khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca na paññāyittha, katipāheneva supinake diṭṭhā viya nassanti na paññāyanti. Tena vuttaṃ ‘‘mosadhammā’’ti, māyākatametanti yathā māyāya udakaṃ maṇīti katvā dassitaṃ, badaripaṇṇaṃ kahāpaṇoti katvā dassitaṃ, aññaṃ vā pana evarūpaṃ dassanūpacāre ṭhitasseva tathā paññāyati, upacārātikkamato paṭṭhāya pākatikameva paññāyati. Evaṃ kāmāpi ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena ‘‘māyākata’’nti vuttā. Yathā ca māyākāro udakādīni maṇiādīnaṃ vasena dassento vañceti, evaṃ kāmāpi aniccādīni niccādisabhāvaṃ dassentā vañcentīti vañcanakaṭṭhenapi ‘‘māyākata’’nti vuttā. Bālalāpananti mayhaṃ putto, mayhaṃ dhītā, mayhaṃ hiraññaṃ mayhaṃ suvaṇṇanti evaṃ bālānaṃ lāpanato bālalāpanaṃ. Diṭṭhadhammikā kāmāti mānusakā pañca kāmaguṇā. Samparāyikāti te ṭhapetvā avasesā. Diṭṭhadhammikā. Kāmasaññāti mānusake kāme ārabbha uppannasaññā. Ubhayametaṃ māradheyyanti ete kāmā ca kāmasaññā ca ubhayampi māradheyyaṃ. Yehi ubhayametaṃ gahitaṃ, tesañhi upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya ‘‘ubhayametaṃ māradheyya’’nti vuttaṃ.

66. 'ඒවං මේ සුතං' යනු ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රයයි. එහි 'අනිච්චා' යනු වී නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වූවන්ය. 'කාමා' යනු වත්ථු කාමයන් ද ක්ලේශ කාමයන් ද වේ. 'තුච්ඡා' යනු නිත්‍ය සාරයෙන්, ධ්‍රැව සාරයෙන් සහ ආත්ම සාරයෙන් තොර බැවින් හිස් වූ දේවල්ය. එහෙත් එය 'නැති' යන අර්ථයෙන් නොගත යුතුය. ලොව 'හිස් මිටක්' යැයි කී විට මිටක් නැතැයි ඉන් අදහස් නොවේ. යමක ඇතුළත කිසිවක් නැති විට එය 'හිස්' (තුච්ඡ) යැයි කියනු ලැබේ. 'මුසා' යනු විනාශ කරන සුළු බැවිනි. 'මෝසධම්මා' යනු නැසෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. කුඹුරක් හෝ වස්තුවක් හෝ රන් රිදී මෙන් (ස්ථිරව) පෙනෙන්නේ නැත. දින කිහිපයකින් සිහිනයෙන් දුටු දෙයක් මෙන් විනාශ වී යයි, නොපෙනී යයි. එබැවින් 'මෝසධම්මා' (මුසාව ස්වභාව කොට ඇත්තෝ) යැයි වදාරන ලදී. 'මායාකතමේතං' යනු මායාවෙන් ජලය මැණිකක් ලෙස පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, දම් පාට කොළයක් කහාපණයක් (කාසියක්) ලෙස පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, නැතහොත් එවැනි වෙනත් යමක් පෙනෙන මානයේ සිටිනා තෙක් පමණක් එලෙස පෙනෙන අතර, එම සීමාව ඉක්මවූ විට එහි ප්‍රකෘති ස්වභාවයම පෙනෙන්නාක් මෙනි. එලෙසම කාමයෝ ද තාවකාලිකව පෙනී සිටින අර්ථයෙන් 'මායාකෘත' යැයි කියනු ලැබේ. තවද, මායාවියෙකු ජලය ආදිය මැණික් ආදිය ලෙස පෙන්වා රවටන්නාක් මෙන්, කාමයෝ ද අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් පෙන්වා රවටන බැවින්, රැවටීමේ අර්ථයෙන් ද 'මායාකෘත' යැයි කියනු ලැබේ. 'බාලලාපනං' යනු 'මාගේ පුතා', 'මාගේ දියණිය', 'මාගේ රන් රිදී' යනුවෙන් අඥානයන් කරන ප්‍රලාපයන් බැවින් බාලලාපන නම් වේ. 'දිට්ඨධම්මිකා කාමා' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයට අයත් පංච කාම ගුණයන්ය. 'සම්පරායිකා' යනු ඒවා හැර ඉතිරි දිව්‍ය ලෝකයන්හි පවතින කාමයන්ය. 'දිට්ඨධම්මිකා කාමසඤ්ඤා' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයේ කාමයන් අරමුණු කොට උපදින සංඥාවයි. 'උභයමේතං මාරධෙය්‍යං' යනු මේ කාමයන් සහ කාම සංඥාවන් යන දෙකම මාරයාගේ විෂය පථය බවයි. යමෙකු මේ දෙක ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් මත මාරයා තම වසඟය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මෙම දෙකම මාරයාගේ දේපළකි' යැයි වදාරන ලදී.

Mārassesa visayotiādīsupi yathā coḷassa visayo coḷavisayo, paṇḍassa visayo paṇḍavisayo, saṃvarānaṃ visayo saṃvaravisayoti pavattanaṭṭhānaṃ visayoti vuccati, evaṃ yehi ete kāmā gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa visayoti vuttaṃ. Pañca pana kāmaguṇe nivāpabījaṃ viya vippakiranto māro gacchati. Yehi pana te gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa nivāpoti vuttaṃ. Yathā ca yattha hatthiādayo vasaṃ vattenti, so hatthigocaro assagocaro ajagocaroti vuccati, evaṃ [Pg.39] yehi ete kāmā gahitā, tesu māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa gocaroti vuttaṃ.

'මාරස්සේස විසයෝ' යනාදියෙහි, චෝළ රජුගේ විෂය (රාජ්‍යය) චෝළ විෂය ලෙස ද, පාණ්ඩ්‍ය රජුගේ විෂය පාණ්ඩ්‍ය විෂය ලෙස ද, සංවර රජුන්ගේ විෂය සංවර විෂය ලෙස ද පවතින ස්ථානය 'විෂය' යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. එලෙසම යම් කෙනෙකු මේ කාමයන් ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා තම ආධිපත්‍යය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ විෂයය' යැයි වදාරන ලදී. මාරයා පංච කාම ගුණයන් ගොදුරු බිමක විසිරුවන බීජ මෙන් පතුරුවා ගමන් කරයි. යමෙකු ඒවා ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා බලය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ ගොදුරු බිම' (නිවාප) යැයි වදාරන ලදී. තවද යම් තැනක ඇතුන් ආදීන් හැසිරෙන්නේ ද එය ඇත් ගොදුරු බිම, අස් ගොදුරු බිම, එළු ගොදුරු බිම යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, යම් කෙනෙකු මේ කාමයන් ග්‍රහණය කරගන්නේ ද ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා හැසිරෙයි (වසඟය පවත්වයි). එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ ගොදුරු බිම' (ගෝචර) යැයි වදාරන ලදී.

Etthāti etesu kāmesu. Mānasāti cittasambhūtā. Tattha siyā – duvidhe tāva kāme ārabbha abhijjhānalakkhaṇā abhijjhā, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho ca uppajjatu, byāpādo kathaṃ uppajjatīti? Mamāyite vatthusmiṃ acchinnepi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnasaṅkinopi socanti, yo evarūpo cittassa āghātoti evaṃ uppajjati. Teva ariyasāvakassāti te ariyasāvakassa. Vakāro āgamasandhimattaṃ hoti. Idha manusikkhatoti imasmiṃ sāsane sikkhantassa te tayopi kilesā antarāyakarā honti. Abhibhuyya lokanti kāmalokaṃ abhibhavitvā. Adhiṭṭhāya manasāti jhānārammaṇacittena adhiṭṭhahitvā. Aparittanti kāmāvacaracittaṃ parittaṃ nāma, tassa paṭikkhepena mahaggataṃ aparittaṃ nāma. Pamāṇantipi kāmāvacarameva, rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ appamāṇaṃ. Subhāvitanti pana etaṃ kāmāvacarādīnaṃ nāmaṃ na hoti, lokuttarassevetaṃ nāmaṃ. Tasmā etassa vasena aparittaṃ appamāṇaṃ subhāvitanti sabbaṃ lokuttarameva vaṭṭati.

'එත්ථා' යනු මෙම කාමයන්හි ය. 'මානසා' යනු සිතෙහි උපන් අභිධ්‍යා, ව්‍යාපාද හා සාරම්භයන් ය. එහිදී මෙවැනි චෝදනාවක් නැගිය හැකිය: 'දෙවැදෑරුම් කාමයන් අරමුණු කොට අභිධ්‍යා ලක්ෂණ ඇති අභිධ්‍යාව ද, දැඩිව ක්‍රියා කිරීමේ ලක්ෂණ ඇති සාරම්භය ද උපදිතැයි ගනිමු; එහෙත් ව්‍යාපාදය උපදින්නේ කෙසේද?' යනුයි. තමාගේ යැයි සම්මත වස්තුවක් අනුන් පැහැරගත් විට ද සෝක කරති, එය නිතැතින් විනාශ වන විට ද සෝක කරති, එය පැහැරගනු ඇතැයි සැකයෙන් ද සෝක කරති. සිතෙහි ඇති වන මෙබඳු වූ යම් කෝපයක් (ආඝාතයක්) ඇත්ද, එය ව්‍යාපාදයයි. මෙලෙස එය උපදී. 'තේව අරියසාවකස්ස' යනු ඒ අරියශ්‍රාවකයාට යන්නයි. මෙහි 'ව' කාරය සන්ධි වීමක් පමණි. 'ඉධ අනුසික්ඛතෝ' යනු මෙම ශාසනයෙහි හික්මෙන්නා වූ තැනැත්තාට ඒ කෙලෙස් තුනම අන්තරායකර වේ යන්නයි. 'අභිභුය්‍ය ලෝකං' යනු කාම ලෝකය මැඩ පවත්වා යන්නයි. 'අධිට්ඨාය මනසා' යනු ධ්‍යාන අරමුණෙහි සිතින් අධිෂ්ඨානය පිහිටුවා ගැනීමයි. 'අපරිත්තං' යනු කාමාවචර සිත 'පරිත්ත' (කුඩා) නම් වේ, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ලැබෙන මහග්ගත සිත 'අපරිත්ත' නම් වේ. 'පමාණ' යනු ද කාමාවචරමය; රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත් 'අප්පමාණ' වේ. 'සුභාවිතං' යනු කාමාවචර ආදියට නමක් නොවේ, එය ලෝකෝත්තර දහමටම නමකි. එබැවින් මෙම වචනය අනුව අපරිත්ත, අප්පමාණ හා සුභාවිත යන සියල්ල ලෝකෝත්තරම යැයි ගැනීම සුදුසු වේ.

Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āyatane cittaṃ pasīdatīti kāraṇe cittaṃ pasīdati. Kiṃ panettha kāraṇaṃ? Arahattaṃ vā, arahattassa vipassanaṃ vā, catutthajjhānaṃ vā, catutthajjhānassa upacāraṃ vā. Sampasāde satīti ettha duvidho sampasādo adhimokkhasampasādo ca paṭilābhasampasādo ca. Arahattassa hi vipassanaṃ paṭṭhapetvā viharato mahābhūtādīsu upaṭṭhahantesu yenime nīhārena mahābhūtā upaṭṭhahanti, upādārūpā upaṭṭhahanti nāmarūpā upaṭṭhahanti, paccayā sabbathā upaṭṭhahanti, lakkhaṇārammaṇā vipassanā upaṭṭhahati, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmīti appaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Tatiyajjhānaṃ vā pādakaṃ katvā catutthajjhānatthāya kasiṇaparikammaṃ karontassa nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato yenime nīhārena nīvaraṇā vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, sati santiṭṭhati, saṅkhāragataṃ vā vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā dibbacakkhukassa paraloko viya upaṭṭhāti[Pg.40], cittuppādo lepapiṇḍe laggamāno viya upacārena samādhiyati, ajjeva catutthajjhānaṃ nibbattessāmīti apaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Ayaṃ adhimokkhasampasādo nāma. Tasmiṃ sampasāde sati. Yo pana arahattaṃ vā paṭilabhati catutthajjhānaṃ vā, tassa cittaṃ vippasannaṃ hotiyeva. Idha pana ‘‘āyatane cittaṃ pasīdatī’’ti vacanato arahattavipassanāya ceva catutthajjhānūpacārassa ca paṭilābho paṭilābhasampasādoti veditabbo. Vipassanā hi paññāya adhimuccanassa kāraṇaṃ, upacāraṃ āneñjasamāpattiyā.

'තබ්බහුලවිහාරිනෝ' යනු කාමයන් පලවා හරිමින් එම ප්‍රතිපදාවම බහුලව වඩමින් වසන්නාට යන්නයි. 'ආයතනේ චිත්තං පසීදති' යනු කාරණයෙහි (අරමුණෙහි) සිත පැහැදෙයි යන්නයි. මෙහි කාරණය නම් කුමක්ද? රහත් භාවය හෝ රහත් භාවය සඳහා වූ විදර්ශනාව හෝ සිව්වන ධ්‍යානය හෝ සිව්වන ධ්‍යානයේ උපචාරය හෝ වේ. 'සම්පසාදේ සති' යන්නෙහි අධිමොක්ඛ සම්පසාදය හා පටිලාභ සම්පසාදය යැයි සම්පසාදය දෙවැදෑරුම් වේ. රහත් මඟ සඳහා විදර්ශනාව වඩා වසන්නාට මහා භූත රූප ආදිය වැටහෙන විට, යම් ක්‍රමයකින් මහා භූතයන් වැටහෙන්නේ ද, උපාදා රූප වැටහෙන්නේ ද, නාම රූප වැටහෙන්නේ ද, සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යයන් වැටහෙන්නේ ද, ලක්ෂණ අරමුණු කොටගත් විදර්ශනාව වැටහෙන්නේ ද, එවිට 'අදම රහත් බව ලබමි' යි එය නොලැබූව ද ඒ කෙරෙහි බලාපොරොත්තුව පිහිටයි, නිශ්චය (අධිමොක්ඛය) ලබයි. නැතහොත් තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සිව්වන ධ්‍යානය සඳහා කසිණ පරිකර්ම කරන්නාට, නීවරණ විෂ්කම්භනය වීම ආදිය දකිද්දී, යම් ක්‍රමයකින් නීවරණයෝ දුරු වෙත් ද, කෙලෙස් සංසිඳෙත් ද, සිහිය පිහිටයි ද, සංස්කාරයන් පැහැදිලිව ප්‍රකට වී දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තාට පරලොව පෙනෙන්නාක් මෙන් පෙනෙයි ද, එවිට සිත මැලියම් ගුළියක ඇලෙන්නාක් මෙන් උපචාර සමාධියෙන් සමාධිගත වේ. 'අදම සිව්වන ධ්‍යානය උපදවමි' යි එය නොලැබූව ද බලාපොරොත්තුව පිහිටයි, නිශ්චය ලබයි. මෙය 'අධිමොක්ඛ සම්පසාදය' නම් වේ. එම සම්පසාදය ඇති කල්හි, යමෙක් රහත් බව හෝ සිව්වන ධ්‍යානය හෝ ලබයි ද, ඔහුගේ සිත අතිශයින්ම පැහැපත් වේ. මෙහිදී 'ආයතනේ චිත්තං පසීදති' යන වචනය අනුව, රහත් මඟ විදර්ශනාව හා සිව්වන ධ්‍යාන උපචාරය ලැබීම 'පටිලාභ සම්පසාදය' යැයි දත යුතුය. මන්ද යත් විදර්ශනාව ප්‍රඥාවෙන් නිශ්චය කිරීමට හේතුවන බැවිනි, උපචාරය ආනෙඤ්ජ සමාපත්තිය (සිව්වන ධ්‍යානය) නිශ්චය කිරීමට හේතුවන බැවිනි.

Etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati. Paññāya vā adhimuccatīti ettha etarahi vā paññāya adhimuccati, āneñjaṃ vā samāpajjatīti evaṃ padaparivattanaṃ katvā attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – tasmiṃ sampasāde sati etarahi vā paññāya adhimuccati, arahattaṃ sacchikarotīti attho. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati, atha vā paññāya vā adhimuccatīti arahattamaggaṃ bhāveti, taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati. Arahattamaggaṃ bhāvetuṃ asakkonto etarahi catusaccaṃ vā sacchikaroti. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjatīti.

"දැන් හෝ ආනෙඤ්ජ (හතරවන ධ්‍යානයට) සමපන්න වෙයි. ප්‍රඥාවෙන් හෝ අධිමුක්ත වෙයි" යන මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මෙහිදී "දැන් ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වෙයි, නැතහොත් ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි" යනුවෙන් පද පෙරළීමක් කොට අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. මෙයින් කියැවෙන අදහස නම්: ඒ ප්‍රසාදය ඇති කල්හි දැන්ම ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වී අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. එය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ආනෙඤ්ජයට (හතරවන ධ්‍යානයට) සමපන්න වෙයි. එසේත් නැතිනම්, "ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වෙයි" යනු අර්හත් මාර්ගය වඩයි, එය අවබෝධ කරගත නොහැකි වුවහොත් ආනෙඤ්ජයට පැමිණෙයි. අර්හත් මාර්ගය වැඩීමට නොහැකි වුවහොත් දැන් සතර සත්‍යය හෝ අවබෝධ කරයි. එයට ද නොහැකි වුවහොත් ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යනු මෙහි අභිප්‍රායයි."

Tatrāyaṃ nayo – idha bhikkhu tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa kasiṇaparikammaṃ karoti. Tassa nīvaraṇā vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So rūpārūpaṃ parigaṇhāti, paccayaṃ pariggaṇhāti, lakkhaṇārammaṇikaṃ vipassanaṃ vavatthapeti, tassa evaṃ hoti – ‘‘upacārena me jhānaṃ visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchikaroti. Ettakenassa kiccaṃ kataṃ nāma hoti. Arahattaṃ sacchikātuṃ asakkonto pana tato osakkitamānaso antarā na tiṭṭhati, catutthajjhānaṃ samāpajjatiyeva. Yathā kiṃ? Yathā puriso ‘‘vanamahiṃsaṃ ghātessāmī’’ti sattiṃ gahetvā anubandhanto sace taṃ ghāteti, sakalagāmavāsino tosessati, asakkonto pana antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā etiyeva.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි මහණෙක් තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සතරවන ධ්‍යානය සඳහා කසිණ පරිකර්ම කරයි. ඔහුගේ නීවරණ ධර්මයෝ යටපත් වෙති, සිහිය මැනවින් පිහිටයි, උපචාර සමාධියෙන් සිත එකඟ වෙයි. ඔහු රූප අරූප ධර්මයන් ද, ඒවාට හේතු වූ ප්‍රත්‍යයන් ද පිරිසිඳ දකියි, ලක්ෂණාරම්මණික විදර්ශනාව ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. එවිට ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති වෙයි: "මගේ උපචාර සමාධියෙන් මට විශේෂ භාගිය වූ ධ්‍යානය (සතරවන ධ්‍යානය) ලැබේවා. ඒ විශේෂ භාගී බව තිබේවා, මම නිර්වේධ භාගිය වූ ඒ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. එපමණකින් ඔහුගේ මහණ කිස නිම වූයේ වෙයි. ඉදින් අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, එයින් පසුබට වූ සිත් ඇත්තේ අතරමඟ නොනැවතී සතරවන ධ්‍යානයටම සමපන්න වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් "මම වල් මීහරකෙකු මරන්නෙමි" යි හෙල්ලක් ගෙන ලුහුබඳින්නේ, ඉදින් ඌ මැරීමට හැකි වුවහොත් මුළු ගම්වාසීන්ම සතුටු කරවයි. නමුත් ඌ මැරීමට අපොහොසත් වුවහොත් මඟ අතරතුර හාවුන්, තලගොයන් වැනි කුඩා සතුන් මරා මල්ල පුරවාගෙන එන්නාක් මෙනි."

Tattha [Pg.41] purisassa sattiṃ gahetvā vanamahiṃsānubandhanaṃ viya imassa bhikkhuno tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa parikammakaraṇaṃ, vanamahiṃsaghātanaṃ viya – ‘‘nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattassa sacchikaraṇaṃ, mahiṃsaṃ ghātetuṃ asakkontassa antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā gamanaṃ viya arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa, tato osakkitvā catutthajjhānasamāpajjanaṃ veditabbaṃ. Maggabhāvanā catusaccasacchikiriyāyojanāsupi eseva nayo.

එහි පුරුෂයෙකු හෙල්ලක් ගෙන වල් මීහරකෙකු ලුහුබැඳීම මෙන්, මෙම භික්ෂුව තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සතරවන ධ්‍යානයට පරිකර්ම කිරීම දත යුතුය. වල් මීහරකෙකු මැරීම මෙන්, නීවරණ යටපත් වීම ආදිය දකිමින් "ධ්‍යානය විශේෂ භාගිය වේවා, විශේෂ භාගී බව තිබේවා, නිර්වේධ භාගිය වූ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම දත යුතුය. මීහරකා මැරීමට අපොහොසත් වූවෙකු මඟ අතරතුර හාවුන්, තලගොයන් වැනි කුඩා සතුන් මරා මල්ල පුරවාගෙන ඒම මෙන්, අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වූවෙකු එයින් පසුබට වී සතරවන ධ්‍යානයට සමපන්න වීම දත යුතුය. මාර්ග භාවනාව හා සතර සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ යෙදීමෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ."

Idāni arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa nibbattaṭṭhānaṃ dassento kāyassa bhedātiādimāha. Tattha yanti yena kāraṇena taṃ saṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ, taṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Ettha ca taṃsaṃvattanikanti tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ. Yena vipākaviññāṇena so bhikkhu saṃvattati nibbattati, taṃ viññāṇaṃ. Āneñjūpaganti kusalāneñjasabhāvūpagataṃ assa, tādisameva bhaveyyāti attho. Keci kusalaviññāṇaṃ vadanti. Yaṃ tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ upapattihetubhūtaṃ kusalaviññāṇaṃ āneñjūpagataṃ assa, vipākakālepi tannāmakameva assāti attho. So panāyamattho – ‘‘puññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññūpagaṃ hoti viññāṇaṃ. Apuññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkhāroti, apuññupagaṃ hoti viññāṇaṃ. Āneñjaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, āneñjūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.51) iminā nayena veditabbo. Āneñjasappāyāti āneñjassa catutthajjhānassa sappāyā. Na kevalañca sā āneñjasseva, upari arahattassāpi sappāyāva upakārabhūtāyevāti veditabbā. Iti imasmiṃ paṭhamakaāneñje samādhivasena osakkanā kathitā.

දැන් අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වූවන් උපදින ස්ථානය දක්වමින් "කායස්ස භේදා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යං' යනු යම් හේතුවකින් ඒ භික්ෂුවට ආනෙඤ්ජයට පැමිණෙන සංවත්තනික විඤ්ඤාණය (ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය) ඇති වේ ද, ඒ හේතුව පවතී යන අර්ථයයි. මෙහි "තංසංවත්තනිකං" යනු ඒ භික්ෂුවට සංවත්තනික වූ, එනම් යම් විපාක විඤ්ඤාණයකින් ඒ භික්ෂුව ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපදී ද, ඒ විඤ්ඤාණයයි. "ආනෙඤ්ජූපගං" යනු කුසල් ආනෙඤ්ජ ස්වභාවයට පැමිණි විඤ්ඤාණය ඔහුට වේවා, එවැනිම වේවා යන්න අර්ථයයි. ඇතැම් ඇදුරෝ මෙය කුසල් විඤ්ඤාණය යැයි කියති. ඒ භික්ෂුවගේ උප්පත්තියට හේතු වූ යම් කුසල් විඤ්ඤාණයක් ආනෙඤ්ජයට පැමිණියේ ද, විපාක කාලයේදී ද ඒ නමින්ම හැඳින්වේ යන්න අර්ථයයි. එම අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "ඉදින් පුණ්‍ය සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය පුණ්‍යෝපග වෙයි. ඉදින් අපුණ්‍ය සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය අපුණ්‍යෝපග වෙයි. ඉදින් ආනෙඤ්ජ සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජූපග වෙයි" යන මේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. "ආනෙඤ්ජ සප්පායා" යනු ආනෙඤ්ජ වූ සතරවන ධ්‍යානයට සුදුසු ප්‍රතිපදාවයි. එය හුදෙක් ආනෙඤ්ජයට පමණක් නොව, ඉහළ අර්හත් ඵලය සඳහා ද සප්පාය වූ, උපකාරී වූවක්ම බව දත යුතුය. මෙසේ මේ පළමු ආනෙඤ්ජයෙහි සමාධිය නිසා පසුබට වීම (සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණීම) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී."

67. Iti paṭisañcikkhatīti catutthajjhānaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi bhikkhu heṭṭhimena bhikkhunā paññavantataro tassa ca bhikkhuno attano cāti dvinnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Tabbahulavihārinoti rūpapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti [Pg.42] ākāsānañcāyatānāneñjaṃ samāpajjati. Sesaṃ purimasadisameva. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha visesamattameva pana vakkhāma. Iti imasmiṃ dutiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā, ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ vipassanāmaggaṃ dassentena kathitāti attho.

67. "මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි" යනු සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යන්නයි. මෙම භික්ෂුව පෙර භික්ෂුවට වඩා බෙහෙවින් ප්‍රඥාවන්තය. ඔහු පෙර භික්ෂුවගේ ද තමාගේ ද යන දෙදෙනාගේම කර්මස්ථානය එක් කොට මෙනෙහි කරයි. "තබ්බහුලවිහාරිනෝ" යනු රූපය බැහැර කිරීමෙන් එම ප්‍රතිපදාවම බහුල වශයෙන් වඩා වසන්නහුට යන්නයි. "ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතී" යනු ආකාසානඤ්චායතන ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යන්නයි. ඉතිරිය පෙර වාරයට සමානමය. මෙහි මෙන්ම සෑම තැනකම සාමාන්‍යයෙන් සමාන වුව ද, විශේෂ වූ කරුණු පමණක් පවසන්නෙමු. මෙසේ මේ දෙවන ආනෙඤ්ජයෙහි විදර්ශනාව නිසා පසුබට වීම වදාරන ලදී. "යම්කිසි රූපයක්" යනාදී පදයෙන් විදර්ශනා මාර්ගය දක්වමින් වදාරන ලද බව අර්ථයයි."

Iti paṭisañcikkhatīti ākāsānañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā dvīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti tiṇṇampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Ubhayametaṃ aniccanti ettha aṭṭha ekekakoṭṭhāsā diṭṭhadhammikasamparāyikavasena pana saṅkhipitvā ubhayanti vuttaṃ. Nālaṃ abhinanditunti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena ca rūpapaṭibāhanena ca tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti viññāṇañcāyatanāneñjaṃ samāpajjati. Imasmiṃ tatiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā.

"මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි" යනු ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යන්නයි. මොහු පහළ භික්ෂූන් දෙදෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඔහු ඒ භික්ෂූන්ගේ ද තමාගේ ද යන තිදෙනාගේම කර්මස්ථානය එක් කොට මෙනෙහි කරයි. "උභයමේතං අනිච්චං" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙහි කොටස් අටක් ඇති අතර, දෘෂ්ටධම්මික හා සම්පරායික වශයෙන් එකින් එක කොටස් වශයෙන් ගෙන, පසුව සංක්ෂේප කොට "උභය" (දෙකම) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. "නාලං අභිනන්දිතං" යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් සතුටු වීම සුදුසු නැත යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "තබ්බහුලවිහාරිනෝ" යනු කාමයන් බැහැර කිරීමෙන් හා රූපය බැහැර කිරීමෙන් එම ප්‍රතිපදාවම බහුලව වඩා වසන්නහුට යන්නයි. "ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතී" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යන්නයි. මෙසේ මේ තෙවන ආනෙඤ්ජයෙහි විදර්ශනාව නිසා පසුබට වීම වදාරන ලදී."

68. Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā tīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti catunnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ ākiñcaññāyatanaṃ patvā etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti etaṃ aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya ca santaṃ, atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ paṭhamākiñcaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.

68. "මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණ, මෙලෙස කියනු ලබන ක්‍රමයට අනුව මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු වනාහි පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් තිදෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ භික්ෂූන් තිදෙනාගේ හා තමාගේ ද යන සිව්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට විදර්ශනා මෙනෙහි කරයි. "යම් තැනක මේවා ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේද" යනු යම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසල් ධ්‍යානයකට පැමිණි විට පෙර සඳහන් කරන ලද මේ සියලු සංඥාවන් නිරුද්ධ වේද ඒ පිළිබඳවයි. "මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය" යනු මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසල් ධ්‍යානය ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසාත්, අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසාත් ශාන්ත වන අතර, තෘප්තිමත් වීමට අපහසු ශක්තිය (අතප්පකට්ඨය) නිසා ප්‍රණීත වේ. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු එම සංඥාවන් වැළැක්වීමෙන් එම පිළිවෙතම බහුලව පුහුණු කරමින් වාසය කරන භික්ෂුව පිළිබඳවයි. මෙම පළමු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී සමාධිය හේතුවෙන් සිදුවන පසුබැසීමක් (ඔසක්කනා) ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā catūhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti pañcannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Attena vā attaniyena vāti ahaṃ mamāti gahetabbena suññaṃ tucchaṃ rittaṃ. Evamettha dvikoṭikā suññatā dassitā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttapaṭipadañca imañca suññatapaṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ dutiyākiñcaññāyatane vipassanāvasena osakkanā kathitā.

"මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසල් ධ්‍යානයටම පැමිණ, මෙසේ කියනු ලබන ආකාරයට මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් සිව්දෙනාට වඩා බෙහෙවින් ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ භික්ෂූන් සිව්දෙනාගේ හා තමාගේ ද යන පස්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "තමාගෙන් හෝ තමාට අයත් දෙයකින් හෝ" යනු මම හෝ මගේ යැයි ගතයුතු සාරයකින් ශුන්‍ය වූ, අසාර වූ, හිස් වූ බවයි. මෙලෙස මෙහිදී ද්විකෝටික ශුන්‍යතාවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දුන් සේක. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු පෙර කී පිළිවෙත හා මෙම ශුන්‍යතා පිළිවෙත බහුලව වඩමින් වසන භික්ෂුවයි. මෙම දෙවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී විපස්සනාව හේතුවෙන් සිදුවන පසුබැසීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

70. Iti [Pg.43] paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā pañcahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti channampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthīti ettha pana catukoṭikā suññatā kathitā. Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati, kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati, attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upagantvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama – saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatīti ayamattho. Idāni mama – saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanaṃ natthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati. Attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, tasmā ayaṃ suññatā catukoṭikāti veditabbā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttappaṭipadaṃ imaṃ catukoṭisuññatañca bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ tatiyākiñcaññāyatanepi vipassanāvaseneva osakkanā kathitā.

70. "මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසල් ධ්‍යානයටම පැමිණ මෙසේ මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් පස්දෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, සයදෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "මම කොතැනකවත් කිසිවෙකුගේ කිසිවක් නොවෙමි, මාගේ ද කොතැනකවත් කිසිවක් නැත" යන්නෙහි චතුකෝටික ශුන්‍යතාවය වදාරන ලදී. ඒ කෙසේද යත්: "මම කොතැනකවත්" යන්නෙන් කිසිදු තැනක ආත්මයක් (අත්ත) නොදකියි. "කිසිවෙකුගේ කිසිවක් නොවෙමි" යන්නෙන් තමාගේ ආත්මය අන්‍යයෙකුගේ සහෝදරයෙකු, යහළුවෙකු ආදී වශයෙන් සැලකීමට තරම් වූ කිසිදු සම්බන්ධයක් ඇති බව නොදකියි. සහෝදරයෙකු හෝ යහළුවෙකු හෝ පිරිවරක් හෝ ලෙස සලකා ඔවුන් වෙත පැමිණිය යුතු ස්වභාවයක් නොදකියි. "මාගේ ද කොතැනකවත් නැත" යන්නෙහි 'මාගේ' යන්න තාවකාලිකව පසෙක තබා, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය කොතැනකවත් නොදකින බව දත යුතුය. දැන් 'මාගේ' යන පදය එක් කළ විට, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තමාගේ කිසිදු සම්බන්ධයක පවතී යැයි නොදකියි. එනම් සහෝදරයෙකු, යහළුවෙකු හෝ පිරිවරකගේ ආත්මය තමා හා සම්බන්ධ වූවක් ලෙස නොදකින බවයි. මෙසේ මොහු කොතැනකවත් තමාගේ ආත්මය නොදකින බැවින් ද, එය අන්‍යයෙකුගේ සම්බන්ධයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තමාගේ සම්බන්ධයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද මෙය චතුකෝටික ශුන්‍යතාවය ලෙස දත යුතුය. මෙය බහුලව වසන්නා හට තෙවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී විපස්සනා වශයෙන් පසුබැසීම සිදුවන බව වදාරන ලදී.

Iti paṭisañcikkhatīti ākiñcaññāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā chahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti sattannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ patvā ettha etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ nevasaññānāsaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.

"මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ මෙලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සිටි භික්ෂූන් සයදෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, සත්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "යම් තැනක මේවා ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේද" යනු යම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයකට පැමිණි කල පෙර කී සියලු සංඥාවන් නිරුද්ධ වේද ඒ පිළිබඳවයි. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු එම සංඥාවන් වළක්වමින් එම පිළිවෙතම බහුලව පුහුණු කරමින් වසන භික්ෂුව හට, මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වාරයේදී සමාධිය හේතුවෙන් පසුබැසීම සිදුවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

71. No cassa no ca me siyāti sace mayhaṃ pubbe pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ na āyūhitaṃ assa, yaṃ me idaṃ etarahi evaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ etaṃ me na [Pg.44] siyā nappavatteyyāti attho. Na bhavissatīti sace etarahi pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ āyūhitaṃ na bhavissati. Na me bhavissatīti tasmiṃ asati anāgate me pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmīti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ etarahi khandhapañcakaṃ, taṃ pajahāmi. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhatīti so bhikkhu evaṃ vipassanupekkhaṃ labhatīti attho.

71. "ඉදින් එය නොවේ නම්, මා හට ද එය නොවන්නේය" යනු ඉදින් මා විසින් පෙර පස්වැදෑරුම් වූ කර්ම වට්ටය රැස් නොකළේ නම්, දැනට පවතින පස්වැදෑරුම් විපාක වට්ටය මා හට ඇති නොවන්නේය, නොපවතින්නේය යන්නයි. "එය නොවන්නේය" යනු ඉදින් දැන් පස්වැදෑරුම් කර්ම වට්ටය රැස් නොවේ නම්, "මා හට ද නොවන්නේය" යනු අනාගතයේදී ඒ පස්වැදෑරුම් විපාක වට්ටය ඇති නොවන බව දත යුතුය. "යමක් පවතීද, යමක් හටගෙන තිබේද, එය අත්හරිමි" යනු දැනට පවතින යම් පංචස්කන්ධයක් තිබේද, එය අත්හරින බවයි. "මෙසේ උපේක්ෂාව ලබයි" යනු ඒ භික්ෂුව මෙලෙස විපස්සනා උපේක්ෂාව ලබන බවයි.

Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyāti kiṃ pucchāmīti pucchati, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa arahattampi osakkanāpi paṭipadāpi paṭisandhipi kathitā, tathā catutthajjhānādīni pādakāni katvā ṭhitānaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa na kiñci kathitaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. Apetthāti api ettha. So taṃ upekkhaṃ abhinandatīti so taṃ vipassanupekkhaṃ taṇhādiṭṭhiabhinandanāhi abhinandati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tannissitaṃ hoti viññāṇanti viññāṇaṃ vipassanānissitaṃ hoti. Tadupādānanti yaṃ nikantiviññāṇaṃ, taṃ tassa upādānaṃ nāma gahaṇaṃ nāma hoti. Saupādānoti sagahaṇo. Na parinibbāyatīti vipassanāya sālayo bhikkhu mama sāsane na parinibbāyati. Yo pana vihārapariveṇaupaṭṭhākādīsu sālayo, tasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Kahaṃ panāti? Kattha pana? Upādiyamāno upādiyatīti paṭisandhiṃ gaṇhamāno gaṇhāti. Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhanteti, bhante, so kira bhikkhu gahetabbaṭṭhānaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ bhavaṃ upādiyati, seṭṭhabhave paṭisandhiṃ gaṇhātīti attho. Iminā tassa bhikkhuno paṭisandhi kathitā. Idānissa arahattaṃ kathetuṃ idhānandātiādimāha.

"ස්වාමීනි, ඒ භික්ෂුව පිරිනිවන් පාන්නේද නැද්ද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ කුමක්ද? තෙවන ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සිටින භික්ෂුවට අරහත්වයත්, පසුබැසීමත්, පිළිවෙතත්, ප්‍රතිසන්ධියත් වදාරන ලදී. සතරවන ධ්‍යානය ආදිය පාදක කරගත් අයට ද එලෙසම වදාරන ලදී. එහෙත් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පාදක කරගත් භික්ෂුව ගැන කිසිවක් වදාරා නැති බැවින් ඒ ගැන විමසයි. "අපෙත්ථා" යනු "අපි එත්ථ" (මෙහි ද) යන්නයි. "ඔහු ඒ උපේක්ෂාව අභිනන්දනය කරයි" යනු ඔහු ඒ විපස්සනා උපේක්ෂාව කෙරෙහි තණ්හා දිට්ඨි අභිනන්දනයන්ගෙන් ඇලෙයි. ඉතිරි පද දෙකේද අර්ථය එසේමය. "විඤ්ඤාණය එය ඇසුරු කළේ වෙයි" යනු විඤ්ඤාණය විපස්සනාව ඇසුරු කළ එකක් වීමයි. "එය උපාදානයයි" යනු විපස්සනාව කෙරෙහි ඇති වන ඇලීම් සහිත විඤ්ඤාණය උපාදානය හෙවත් දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. "සඋපාදාන" යනු ග්‍රහණය සහිත වූ තැනැත්තායි. "පිරිනිවන් නොපායි" යනු විපස්සනාව කෙරෙහි ඇලීමක් ඇති භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි පිරිනිවන් නොපාන බවයි. ආරාම, පිරිවෙන් හෝ උපස්ථායකයන් කෙරෙහි ඇලීමක් ඇත්නම් ඔහු ගැන කවර කතාදැයි මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "කොතැනකද?" යනු කිනම් භවයකද යන්නයි. "උපාදානය කරනු ලබන්නේ උපාදානය කරයි" යනු ප්‍රතිසන්ධිය ලබන්නේයි. "ස්වාමීනි, ඔහු උතුම් වූ උපාදානයක් කරයි" යනු ඒ භික්ෂුව උතුම් භවය ලෙස සැලකෙන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබන බවයි. මෙයින් ඒ භික්ෂුවගේ ප්‍රතිසන්ධිය දක්වන ලදී. දැන් ඔහුගේ අරහත්වය දේශනා කරනු පිණිස "ඉධානන්ද" යනාදිය වදාළ සේක.

73. Nissāya nissāyāti taṃ taṃ samāpattiṃ nissāya. Oghassa nittharaṇā akkhātāti oghataraṇaṃ kathitaṃ, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitā…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitāti vadati.

73. ‘නිසය කොට නිසය කොට’ (නිස්සාය නිස්සායාති) යනු ඒ ඒ සමාපත්තීන් ඇසුරු කොට යන්නයි. ‘ඕඝයෙන් එතෙර වීම වදාරන ලදී’ (ඕඝස්ස නිත්ථරණා අක්ඛාතාති) යනු ඕඝය තරණය කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොට (පදනම් කරගෙන) සිටින භික්ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතෙර වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතෙර වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී යනුවෙන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පවසති.

Katamo pana, bhante, ariyo vimokkhoti idha kiṃ pucchati? Samāpattiṃ tāva padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto bhikkhu nāvaṃ vā uḷumpādīni vā nissāya mahoghaṃ taritvā pāraṃ gacchanto viya [Pg.45] na kilamati. Sukkhavipassako pana pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā arahattaṃ gaṇhanto bāhubalena sotaṃ chinditvā pāraṃ gacchanto viya kilamati. Iti imassa sukkhavipassakassa arahattaṃ pucchāmīti pucchati. Ariyasāvakoti sukkhavipassako ariyasāvako. Ayañhi heṭṭhā aṭṭhahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti navannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Esa sakkāyo yāvatā sakkāyoti yattako tebhūmakavaṭṭasaṅkhāto sakkāyo nāma atthi, sabbopi so esa sakkāyo, na ito paraṃ sakkāyo atthīti paṭisañcikkhati.

‘ස්වාමීනි, ආර්ය විමෝක්ෂය කවරේද?’ (කතමෝ පන භන්තේ අරියෝ විමොක්ඛෝති) යන මෙහි කුමක් විමසන්නේද? පළමුව සමාපත්තිය පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) කොට, විදර්ශනාව වඩා අරහත් ඵලය ලබන භික්ෂුව, නැවක් හෝ පහුරක් හෝ ඇසුරු කොට මහා ඕඝයෙන් (සැඩ පහරින්) එතර වී පරතෙරට යන්නෙකු මෙන් වෙහෙසට පත් නොවේ. එහෙත් විසිරුණු සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට අරහත් ඵලය ලබන ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුව, බාහු බලයෙන් සැඩ පහර සිඳගෙන එතරට යන්නෙකු මෙන් වෙහෙසට පත් වේ. මෙලෙස මේ ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය ගැන විමසමි යි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අසති. ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයා’ (අරියසාවකෝති) යනු ශුෂ්ක විදර්ශක ආර්ය ශ්‍රාවකයා ය. මක්නිසාද යත්, මොහු ඉහත සඳහන් කළ අට දෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ අට දෙනාගේ සහ තමාගේ ද යන නව දෙනාගේම කර්මස්ථානය එකට ගෙන මෙනෙහි කරයි. ‘මෙය සක්කාය වේ, යම් පමණ සක්කාය ඇත්ද’ (ඒස සක්කායෝ යාවතා සක්කායෝති) යනු යම් පමණ ත්‍රෛභූමක වෘත්ත සංඛ්‍යාත සක්කාය නමක් ඇත්ද, ඒ සියල්ලම මේ සක්කාය වේ, මෙයින් පිටත වෙනත් සක්කායක් නැතැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි.

Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti yo panesa cittassa anupādāvimokkho nāma, etaṃ amataṃ etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti paṭisañcikkhati. Aññattha ca ‘‘anupādā cittassa vimokkho’’ti nibbānaṃ vuccati. Imasmiṃ pana sutte sukkhavipassakassa arahattaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

‘යම් මේ සිතේ දැඩිව නොගැනීමෙන් වන විමුක්තියක් වේද, මෙය අමෘතයයි’ (ඒතං අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛෝති) යනු සිතේ යම් අනුපාදා විමුක්තියක් වේද, එය අමෘතය, එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය යි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. අන් තැනක ‘සිතේ අනුපාදා විමුක්තිය’ යන්නෙන් නිවන කියනු ලැබේ. එහෙත් මේ සූත්‍රයෙහි ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය වදාරන ලදී. සෙසු සියල්ල සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Kevalaṃ pana imasmiṃ sutte sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Tatiyaṃ jhānaṃ tāva pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ, tathā catutthajjhānaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇañcāyatanaṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā ṭhitānaṃ tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa pana osakkanā natthi, paṭisandhi pana arahattañca kathitaṃ. Sukkhavipassakassa arahattameva kathitanti. Evaṃ sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Imañca pana sattasu ṭhānesu osakkanaṃ aṭṭhasu paṭisandhiṃ navasu arahattaṃ samodhānetvā kathentena imaṃ āneñjasappāyasuttaṃ sukathitaṃ nāma hotīti.

කෙසේ වෙතත්, මේ සූත්‍රයෙහි කරුණු හතකදී පසුබෑම (ඕසක්කනා), කරුණු අටකදී ප්‍රතිසන්ධිය සහ කරුණු නවයකදී අරහත් භාවය වදාරන ලද බව දත යුතුය. ඒ කෙසේද? පළමුව තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ පසුබෑම වදාරන ලදී, ප්‍රතිසන්ධිය වදාරන ලදී, අරහත් භාවය වදාරන ලදී. එලෙසම සිව්වන ධ්‍යානය ද, එලෙසම ආකාසානඤ්චායතනය ද වේ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පදට්ඨානය කොට සිටින භික්ෂූන් තිදෙනාගේ පසුබෑම, ප්‍රතිසන්ධිය සහ අරහත් භාවය වදාරන ලදී. එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ ද වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවට පසුබෑමක් නැත, ප්‍රතිසන්ධිය සහ අරහත් භාවය පමණක් වදාරන ලදී. ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය පමණක් වදාරන ලදී. මෙසේ කරුණු හතකදී පසුබෑම ද, කරුණු අටකදී ප්‍රතිසන්ධිය ද, කරුණු නවයකදී අරහත් භාවය ද වදාරන ලද බව දත යුතුය. මේ කරුණු හතේ පසුබෑම, අටේ ප්‍රතිසන්ධිය සහ නවයේ අරහත් භාවය එක්කොට දේශනා කරන ලද්දාවූ මේ ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දක්ම වේ.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි-

Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā

7. ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

74. Evaṃ [Pg.46] me sutanti gaṇakamoggallānasuttaṃ. Tattha yāva pacchimasopānakaḷevarāti yāva paṭhamasopānaphalakā ekadivaseneva sattabhūmiko pāsādo na sakkā kātuṃ, vatthuṃ sodhetvā thambhussāpanato paṭṭhāya pana yāva cittakammakaraṇā anupubbakiriyā cettha paññāyatīti dasseti. Yadidaṃ ajjheneti tayopi vedā na sakkā ekadivaseneva adhīyituṃ, etesaṃ ajjhenepi pana anupubbakiriyāva paññāyatīti dasseti. Issattheti āvudhavijjāyapi ekadivaseneva vālavedhi nāma na sakkā kātuṃ, ṭhānasampādanamuṭṭhikaraṇādīhi pana etthāpi anupubbakiriyā paññāyatīti dasseti. Saṅkhāneti gaṇanāya. Tattha anupubbakiriyaṃ attanāva dassento evaṃ gaṇāpemātiādimāha.

74. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍රයයි. එහි ‘අවසන් පියගැටපෙළේ ව්‍යුහය දක්වා’ (යාව පච්ඡිමසෝපානකළේවරාති) යනු පළමු පියගැටපෙළේ ලෑල්ල දක්වා ය. එක් දිනකින්ම සත් මහල් ප්‍රාසාදයක් නිම කළ නොහැකිය. භූමිය පිරිසිදු කොට, කුළුණු එසවීමේ සිට චිත්‍ර කර්මාන්තය නිම කිරීම දක්වා මෙහි අනුපූර්ව ක්‍රියාවක් (පිළිවෙළින් කළ යුතු කාර්යයක්) පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘යම් මේ ඉගෙනීමෙහි’ (යදිදං අජ්ඣේනේති) යනු වේදත්‍රයම වුවද එක් දිනකින් ඉගෙන ගත නොහැකිය, ඒවා ඉගෙනීමෙහි ද අනුපූර්ව ක්‍රියාවක්ම පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘දුනු ශිල්පයෙහි’ (ඉස්සත්තේති) යනු ආයුධ ශිල්පයෙහි ද එක් දිනකින් වාලවේධී (කෙස් ගසකට විදීම) නමින් හැඳින්වෙන දක්ෂතාවය ලැබිය නොහැකිය. ඉරියව් සැකසීම, දුන්න අල්ලා ගැනීම ආදියෙන් මෙහි ද අනුපූර්ව ක්‍රියාවක් පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘ගණන් කිරීමෙහි’ (සංඛානේති) යනු ගණිතයෙහි ය. එහි අනුපූර්ව ක්‍රියාව තමාම පෙන්වමින් ‘මෙසේ ගණන් කරවමු’ (ඒවං ගණාපේමා) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

75. Seyyathāpi brāhmaṇāti idha bhagavā yasmā bāhirasamaye yathā yathā sippaṃ uggaṇhanti, tathā tathā kerāṭikā honti, tasmā attano sāsanaṃ bāhirasamayena anupametvā bhadraassājānīyena upamento seyyathāpītiādimāha. Bhadro hi assājānīyo yasmiṃ kāraṇe damito hoti, taṃ jīvitahetupi nātikkamati. Evameva sāsane sammāpaṭipanno kulaputto sīlavelaṃ nātikkamati. Mukhādhāneti mukhaṭṭhapane.

75. ‘බ්‍රාහ්මණය, ඒ කෙසේද යත්’ (සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණාති) යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් හෙයකින් බාහිර ශාසනයන්හි යම් යම් අයුරින් ශිල්ප ඉගෙන ගනිත්ද, ඒ ඒ අයුරින් ඔවුහු කපටියන් වෙති. එබැවින් තමන් වහන්සේගේ ශාසනය බාහිර ශාසනයන් සමඟ සසඳන්නේ නැතිව, භද්‍ර ආජානීය අශ්වයෙකුට උපමා කරමින් ‘සෙය්‍යථාපි’ යනාදිය වදාරන ලදහ. මක්නිසාද යත්, යහපත් ආජානීය අශ්වයා යම් කරුණක හික්මවන ලද්දේ ද, ජීවිතය වෙනුවෙන් වුවද එය ඉක්මවා නොයයි. එලෙසම ශාසනයෙහි මැනවින් පිළිපන් කුලපුත්‍රයා සීල සීමාව (සීලවේලං) ඉක්මවා නොයයි. ‘කටකලියාව තැබීම’ (මුඛාධානෙති) යනු කටෙහි ජැක් පටිය (කටකලියාව) තැබීමයි.

76. Satisampajaññāya cāti satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya. Dve hi khīṇāsavā satatavihārī ca nosatatavihārī ca. Tattha satatavihārī yaṃkiñci kammaṃ katvāpi phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkoti, no satatavihārī pana appamattakepi kicce kiccappasuto hutvā phalasamāpattiṃ appetuṃ na sakkoti.

76. ‘සතිසම්පජඤ්ඤාය චාති’ යනු සති සම්පජඤ්ඤය සමඟ එක්වීම සඳහායි. ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමෝ දෙවදෑරුම් වෙති; නිරන්තරයෙන් (ඵලසමාපත්තියෙන්) වෙසෙන උතුමෝ සහ නිරන්තරයෙන් (ඵලසමාපත්තියෙන්) නොවෙසෙන උතුමෝ වශයෙනි. එහි නිරන්තරයෙන් වෙසෙන උතුමාණෝ යම් කිසි කාර්යයක් කරමින් වුවද ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට සමත් වෙති. එහෙත් නිරන්තරයෙන් ඵලසමාපත්තියෙන් නොවෙසෙන උතුමාණෝ ඉතා සුළු කටයුත්තකදී වුවද කාර්යබහුල වී ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට සමත් නොවෙති.

Tatridaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero khīṇāsavasāmaṇeraṃ gahetvā araññavāsaṃ gato, tattha mahātherassa senāsanaṃ pattaṃ, sāmaṇerassa na pāpuṇāti, taṃ vitakkento thero ekadivasampi phalasamāpattiṃ appetuṃ nāsakkhi. Sāmaṇero pana temāsaṃ phalasamāpattiratiyā vītināmetvā ‘‘sappāyo, bhante, araññavāso jāto’’ti [Pg.47] theraṃ pucchi. Thero ‘‘na jāto, āvuso’’ti āha. Iti yo evarūpo khīṇāsavo, so ime dhamme ādito paṭṭhāya āvajjitvāva samāpajjituṃ sakkhissatīti dassento ‘‘satisampajaññāya cā’’ti āha.

මෙහිදී මේ කතාව ඇත - එක් ක්ෂීණාශ්‍රව තෙරනමක් ක්ෂීණාශ්‍රව සාමණේර නමක සමඟ ආරණ්‍යවාසයට වැඩි සේක. එහි මහා තෙරුන් වහන්සේට සේනාසනයක් ලැබුණු නමුත් සාමණේරයන් වහන්සේට එය නොලැබුණි. ඒ ගැන සිතමින් සිටි තෙරුන් වහන්සේට එක් දිනක්වත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට නොහැකි විය. සාමණේරයන් වහන්සේ වනාහි තෙමස මුළුල්ලෙහි ඵලසමාපත්ති සුවයෙන් කල් ගෙවා, “ස්වාමීනි, ආරණ්‍යවාසය සප්පාය වූයේද?” යි තෙරුන්ගෙන් විමසූහ. “ඇවැත්නි, සප්පාය නොවීය” යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. මෙසේ යම් ක්ෂීණාශ්‍රවයෙක් වෙත්ද, ඔහු මුල සිට මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කොටම සමවැදීමට සමත් වනු ඇතැයි පෙන්වමින් ‘සතිසම්පජඤ්ඤාය ච’ යන්න වදාරන ලදී.

78. Yeme, bho gotamāti tathāgate kira kathayanteva brāhmaṇassa ‘‘ime puggalā na ārādhenti, ime ārādhentī’’ti nayo udapādi, taṃ dassento evaṃ vattumāraddho.

78. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, යම් මේ...’ (යේමේ භෝ ගෝතමාති) යනු තථාගතයන් වහන්සේ දේශනා කරද්දීම බ්‍රාහ්මණයාට “මේ පුද්ගලයෝ අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් නොකරති, මේ පුද්ගලයෝ සාක්ෂාත් කරති” යි ක්‍රමය වැටහුණි. එය පෙන්වමින් මෙසේ පැවසීම ආරම්භ කළේය.

Paramajjadhammesūti ajjadhammā nāma chasatthāradhammā, tesu gotamavādova, paramo uttamoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘උතුම් අන්‍ය දහම් අතර’ (පරමජ්ඣධම්මේසූති) යනු ‘අජ්ජ ධම්ම’ නම් වූ සය දෙනෙක් වූ ශාස්තෘවරුන්ගේ ධර්මයන් ය. ඒවා අතර ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයම පරම වූ උතුම් වූ වාදය යනු අර්ථයයි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā

8. ගෝපකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

79. Evaṃ me sutanti gopakamoggallānasuttaṃ. Tattha aciraparinibbute bhagavatīti bhagavati aciraparinibbute, dhātubhājanīyaṃ katvā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ rājagahaṃ āgatakāle. Rañño pajjotassa āsaṅkamānoti caṇḍapajjoto nāmesa rājā bimbisāramahārājassa sahāyo ahosi, jīvakaṃ pesetvā bhesajjakāritakālato paṭṭhāya pana daḷhamittova jāto, so ‘‘ajātasattunā devadattassa vacanaṃ gahetvā pitā ghātito’’ti sutvā ‘‘mama piyamittaṃ ghātetvā esa rajjaṃ karissāmīti maññati, mayhaṃ sahāyassa sahāyānaṃ atthikabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti parisati vācaṃ abhāsi. Taṃ sutvā tassa āsaṅkā uppannā. Tena vuttaṃ ‘‘rañño pajjotassa āsaṅkamāno’’ti. Kammantoti bahinagare nagarapaṭisaṅkhārāpanatthāya kammantaṭṭhānaṃ.

79. ඒවං මේ සුතං යනු ගෝපක මොග්ගල්ලාන සූත්‍රයයි. එහි 'අචිරපරිනිබ්බුතේ භගවති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වැඩි කල් නොගොස්, ධාතු බෙදා දීම අවසන් කර ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීම පිණිස රජගහ නුවරට පැමිණි කාලයයි. 'රඤ්ඤෝ පජ්ජෝතස්ස ආසංකමානෝ' යනු චණ්ඩපජ්ජෝත නම් රජතුමා බිම්බිසාර මහරජතුමාගේ මිතුරෙකි. ජීවක වෙදැදුරා යවා බෙහෙත් කරවූ දින සිට ඔහු දැඩි මිතුරෙකු බවට පත් විය. 'අජාසත්ත රජු දේවදත්තගේ වචනය අසා පියා මැරවීය' යනුවෙන් අසා, 'මගේ ප්‍රිය මිතුරා මරා දමා මොහු රජකම් කරයි' යැයි සිතා, 'මගේ මිතුරා වෙනුවෙන් පෙනී සිටින මිතුරන් සිටින බව මම අජාසත්තට පෙන්වන්නෙමි' යි පිරිස මැද ප්‍රකාශ කළේය. එය අසා අජාසත්ත රජු තුළ බියක් ඇති විය. එබැවින් 'පජ්ජෝත රජු කෙරෙහි සැකයෙන්' යැයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ. 'කම්මන්තෝ' යනු නගරයෙන් පිටත නගරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීම සඳහා වූ වැඩපොළයි.

Upasaṅkamīti mayaṃ dhammavinayasaṅgītiṃ kāressāmāti vicarāma, ayañca mahesakkho rājavallabho saṅgahe kate veḷuvanassa ārakkhaṃ kareyyāti maññamāno upasaṅkami. Tehi dhammehīti tehi sabbaññutaññāṇadhammehi. Sabbena sabbanti sabbākārena sabbaṃ. Sabbathā sabbanti sabbakoṭṭhāsehi [Pg.48] sabbaṃ. Kiṃ pucchāmīti pucchati? Cha hi satthāro paṭhamataraṃ appaññātakulehi nikkhamitvā pabbajitā, te tathāgate dharamāneyeva kālaṃkatā, sāvakāpi nesaṃ appaññātakuleheva pabbajitā. Te tesaṃ accayena mahāvivādaṃ akaṃsu. Samaṇo pana gotamo mahākulā pabbajito, tassa accayena sāvakānaṃ mahāvivādo bhavissatīti ayaṃ kathā sakalajambudīpaṃ pattharamānā udapādi. Sammāsambuddhe ca dharante bhikkhūnaṃ vivādo nāhosi. Yopi ahosi, sopi tattheva vūpasamito. Parinibbutakāle panassa – ‘‘aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ apavāhituṃ samatthassa vātassa purato purāṇapaṇṇaṃ kiṃ ṭhassati, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ pattassa satthu alajjamāno maccurājā kassa lajjissatī’’ti mahāsaṃvegaṃ janetvā bhiyyosomattāya bhikkhū samaggā jātā ativiya upasantupasantā, kiṃ nu kho etanti idaṃ pucchāmīti pucchati. Anusaññāyamānoti anusañjāyamāno, katākataṃ janantoti attho. Anuvicaramāno vā.

'උපසංකමි' යනු 'අපි ධර්ම විනය සංගායනා කරන්නෙමු' යි සිතා සැරිසරන්නෙමු. මේ ගෝපක මොග්ගල්ලාන බමුණා මහේශාක්‍යයෙකි, රජුට ප්‍රිය වූවෙකි. මොහුට සංග්‍රහ කළ විට මොහු වේළුවනය ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා (ආනන්ද තෙරණුවෝ) ඔහු වෙත වැඩියහ. 'තේහි ධම්මේහි' යනු ඒ සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන්ගෙනි. 'සබ්බේන සබ්බං' යනු සියලු ආකාරයෙන් සියල්ලයි. 'සබ්බථා සබ්බං' යනු සියලු කොටස් මගින් සියල්ලයි. 'මම කුමක් විමසන්නද?' යි සිතා විමසයි. පූර්ණ කස්සප ආදී ශාස්තෘවරු සය දෙනා මුලින්ම ප්‍රකට නොවන කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූහ. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදීම මිය ගියහ. ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ ද අප්‍රකට කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ වූහ. තම ශාස්තෘවරුන්ගේ ඇවෑමෙන් ඔවුහු මහා විවාද ඇති කර ගත්හ. එහෙත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මහා කුලයකින් නික්ම පැවිදි වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ඇවෑමෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර මහා විවාද ඇති වනු ඇතැයි යන කතාව මුළු දඹදිව පුරාම පැතිර ගියේය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කල භික්ෂූන් අතර විවාදයක් නොවීය. යම් විවාදයක් ඇති වූයේ ද එය එතැනදීම සන්සිඳුණි. පිරිනිවන් පෑ කල්හි වනාහි - 'ලක්ෂ එක් ලක්ෂ හැට අටදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වතය පවා සොලවන්නට සමත් මහා වාතය ඉදිරියේ පරණ කොළයක් රැඳෙන්නේ කෙසේද? දස පාරමිතා පුරා සර්වඥතා ඥානය ලැබූ ශාස්තෘන් වහන්සේට පවා ලජ්ජා නොවන මාරයා වෙන කාට නම් ලජ්ජා වනු ඇත්ද?' යැයි මහා සංවේගයක් උපදවා ගෙන, භික්ෂූහු අතිශයින්ම සමඟි වූහ, ඉතාමත් ශාන්ත වූහ. 'මේ සමඟියට හේතුව කුමක්ද?' යන්න විමසමි යි පවසයි. 'අනුසඤ්ඤායමානෝ' යනු නැවත නැවත දැනගනු ලබන, කළ නොකළ දේ දන්නා යන අර්ථයයි. නැතහොත් නැවත නැවත සිතන යන අර්ථයයි.

80. Atthi nu khoti ayampi heṭṭhimapucchameva pucchati. Appaṭisaraṇeti appaṭisaraṇe dhammavinaye. Ko hetu sāmaggiyāti tumhākaṃ samaggabhāvassa ko hetu ko paccayo. Dhammappaṭisaraṇāti dhammo amhākaṃ paṭisaraṇaṃ, dhammo avassayoti dīpeti.

80. 'අත්ථි නු ඛෝ' යන්නෙන් මොහු ද පෙර විමසූ ප්‍රශ්නයම නැවත විමසයි. 'අප්පටිසරණේ' යනු පිළිසරණක් නැති ධර්ම විනයෙහි යන්නයි. 'කෝ හේතු සාමග්ගියා' යනු ඔබ වහන්සේලාගේ සමඟි භාවයට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද යන්නයි. 'ධම්මප්පටිසරණා' යනු ධර්මය අපගේ පිළිසරණයි, ධර්මයම ආශ්‍රයයි යන්න දක්වයි.

81. Pavattatīti paguṇaṃ hutvā āgacchati. Āpatti hoti vītikkamoti ubhayametaṃ buddhassa āṇātikkamanameva. Yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kāremāti yathā dhammo ca anusiṭṭhi ca ṭhitā, evaṃ kāremāti attho.

81. 'පවත්තති' යනු පුහුණු වී කටපාඩමින් පවතී යන්නයි. 'ආපත්ති හෝති වීතික්කමෝ' යනු මේ දෙකම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අණ ඉක්මවා යාමයි. 'යථාධම්මං යථානුසිට්ඨං කාරේම' යනු යම් සේ ධර්මය හා අනුශාසනාව පවතීද, ඒ අයුරින්ම කටයුතු කරන්නෙමු යන අර්ථයයි.

Na kira no bhavanto kārenti dhammo no kāretīti padadvayepi no kāro nipātamattaṃ. Evaṃ sante na kira bhavanto kārenti, dhammova kāretīti ayamettha attho.

'න කිර නෝ භවන්තෝ කාරෙන්ති ධම්මෝ නෝ කාරේති' යන පද දෙකෙහිම 'නෝ' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එවිට අර්ථය වන්නේ 'පින්වතුන් වහන්සේලා කරවන්නේ නැත, ධර්මයම කරවයි' යන්න මෙහි අර්ථයයි.

83. Tagghāti ekaṃse nipāto. Kahaṃ pana bhavaṃ ānandoti kiṃ therassa veḷuvane vasanabhāvaṃ na jānātīti? Jānāti. Veḷuvanassa pana [Pg.49] anena ārakkhā dinnā, tasmā attānaṃ ukkaṃsāpetukāmo pucchati. Kasmā pana tena tattha ārakkhā dinnā? So kira ekadivasaṃ mahākaccāyanattheraṃ gijjhakūṭā otarantaṃ disvā – ‘‘makkaṭo viya eso’’ti āha. Bhagavā taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘sace khamāpeti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce khamāpeti, imasmiṃ veḷuvane gonaṅgalamakkaṭo bhavissatī’’ti āha. So taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘samaṇassa gotamassa kathāya dvedhābhāvo nāma natthi, pacchā me makkaṭabhūtakāle gocaraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti veḷuvane nānāvidhe rukkhe ropetvā ārakkhaṃ adāsi. Aparabhāge kālaṃ katvā makkaṭo hutvā nibbatti. ‘‘Vassakārā’’ti vutte āgantvā samīpe aṭṭhāsi. Tagghāti sabbavāresu ekaṃsavacaneyeva nipāto. Taggha, bho ānandāti evaṃ therena parisamajjhe attano ukkaṃsitabhāvaṃ ñatvā ahampi theraṃ ukkaṃsissāmīti evamāha.

83. 'තග්ඝ' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'කහං පන භවං ආනන්දෝ' යනු තෙරණුවන් වේළුවනයේ වසන බව මොහු නොදන්නේද? දනියි. එහෙත් මොහු වේළුවනයට ආරක්ෂාව සලසා දී ඇත. එබැවින් තමා උසස් කොට පෙන්වීමට රුචියෙන් මෙසේ විමසයි. ඔහු එහි ආරක්ෂාව සැලසුවේ ඇයි? දිනක් ඔහු මහා කාත්‍යායන තෙරණුවන් ගිජුකුළු පර්වතයෙන් බසිනු දැක 'මේ ශ්‍රමණයා වඳුරෙකු වැනිය' යි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අසා, 'ඉදින් ඔහු සමාව ගන්නේ නම් යහපති. ඉදින් සමාව නොගන්නේ නම් මේ වේළුවනයෙහිම ගව වලිගයක් වැනි වලිගයක් ඇති වඳුරෙකු වී උපදින්නේය' යි වදාළ සේක. ඔහු එය අසා, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වචනයෙහි දෙපසක් නැත, පසුව මා වඳුරෙකු වූ කල වාසය කිරීමට තැනක් තිබිය යුතුය' යි සිතා වේළුවනයෙහි නොයෙක් වර්ගයේ ගස් සිටුවා ආරක්ෂාව සැලසුවේය. පසුව මියගොස් වඳුරෙකු වී එහි උපන්නේය. 'වස්සාකාර' යැයි ඇමතූ විට ඔහු අසලට පැමිණ සිට ගනියි. 'තග්ඝ' යනු සෑම තන්හිම ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'තග්ඝ භෝ ආනන්ද' යනු තෙරණුවන් පිරිස මැද තමාව අගය කළ බව දැන, මම ද තෙරණුවන් අගය කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ කීවේය.

84. Na ca kho, brāhmaṇāti thero kira cintesi ‘‘sammāsambuddhena vaṇṇitajjhānampi atthi, avaṇṇitajjhānampi atthi, ayaṃ pana brāhmaṇo sabbameva vaṇṇetīti pañhaṃ visaṃvādeti, na kho pana sakkā imassa mukhaṃ ulloketuṃ na piṇḍapātaṃ rakkhituṃ, pañhaṃ ujuṃ katvā kathessāmī’’ti idaṃ vattuṃ āraddhaṃ. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ karitvā. Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesīti idha sabbasaṅgāhakajjhānaṃ nāma kathitaṃ.

84. 'න ච ඛෝ බ්‍රාහ්මණ' යන්නෙන් තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කළ දැහැනුත් ඇත, වර්ණනා නොකළ දැහැනුත් ඇත. එහෙත් මේ බමුණා සියල්ල වර්ණනා කෙරේ යැයි පවසා ප්‍රශ්නය අවුල් කරයි. මොහුගේ මුහුණ බැලීමවත්, මොහුගෙන් පිණ්ඩපාතය රැකගැනීමවත් කළ නොහැක. එබැවින් ප්‍රශ්නය සෘජුවම විසඳන්නෙමි' යි පවසා මෙය ආරම්භ කළහ. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු අභ්‍යන්තරය කොට ගෙන යන්නයි. 'ඒවරූපං ඛෝ බ්‍රාහ්මණ සෝ භගවා ඣානං වණ්ණේසි' යන්නෙන් මෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන ධ්‍යානයන් ගැන කියැවිණි.

Yaṃ no mayanti ayaṃ kira brāhmaṇo vassakārabrāhmaṇaṃ usūyati, tena pucchitapañhassa akathanaṃ paccāsīsamāno kathitabhāvaṃ ñatvā ‘‘vassakārena pucchitaṃ pañhaṃ punappunaṃ tassa nāmaṃ gaṇhanto vitthāretvā kathesi, mayā pucchitapañhaṃ pana yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva kathesī’’ti anattamano ahosi, tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'යං නෝ මයං' යනු මේ බමුණා වස්සාකාර බමුණා කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කරයි. ඒ නිසා මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී සිටිනු ඇතැයි බලාපොරොත්තුවෙන් සිටි ආනන්ද තෙරණුවන් පිළිතුරු දුන් බව දැන, 'වස්සාකාර ඇසූ ප්‍රශ්නය ඔහුගේ නම නැවත නැවත කියමින් විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කළේය, මා ඇසූ ප්‍රශ්නය කෙවිටි අගින් තද කරන්නාක් මෙන් ඉතා කෙටියෙන් පැවසුවේය' යි නොසතුටට පත් විය. එබැවින් මෙසේ කීවේය. ඉතිරි කොටස සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අටවැනි ගෝපක මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā

9. මහා පුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව

85. Evaṃ [Pg.50] me sutanti mahāpuṇṇamasuttaṃ. Tattha tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāma, āvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.53) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti. Māsapuṇṇatāya puṇṇā saṃpuṇṇāti puṇṇā. Mā-iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye attho veditabbo.

85. "එවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මෙම සූත්‍රය මහාපුණ්ණම සූත්‍රයයි. එහි "තදහූ" යන්නෙන් "එදින වූ", "එම දිනෙහි" යන අර්ථය දේ. "මෙහි වසන බැවින්" උපෝසථ නම් වේ. "උපවසන්ති" යනු ශීලයෙන් යුක්තව හෝ ආහාර වැළඳීමෙන් වැළකී සිටීමෙන් (උපවාසයෙන්) යුක්තව වසති යන්නයි. මෙහි අර්ථ උද්ධාරය (සාරාංශය) මෙසේය: "ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු පාතිමොක්ඛ උද්දේසයයි (පාතිමොක්ඛය දේශනා කිරීමයි). "විසාඛාවෙනි, අෂ්ටාංගයෙන් සමන්නාගත වූ උපෝසථය සමාදන් විය" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු ශීලයයි. "කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු තැනැත්තාට නිරතුරුවම පගු (නැකත) වේ, පිරිසිදු තැනැත්තාට නිරතුරුවම උපෝසථය වේ" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු උපවාසයයි. "උපෝසථ නම් වූ නාගරාජයා" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු ප්‍රඥප්තියකි (නමකි). "මහණෙනි, එදින උපෝසථයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසවලින් බැහැර නොවිය යුතුය" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු උපෝසථය පැවැත්විය යුතු දිනයයි. මෙහිද (මෙම සූත්‍රයෙහිද) එම දිනයම අදහස් කරනු ලැබේ. එම උපෝසථ දිනය අටවක, තුදුස්වක සහ පසළොස්වක වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් සෙසු දින දෙක ඉවත් කිරීම පිණිස "පසළොස්වක" යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් "මෙහි වසන බැවින් උපෝසථ නම් වේ" යැයි කියන ලදී. මාසය පිරීමෙන් (දින තිහක් පිරීමෙන්) පූර්ණ වූ බැවින් "පුණ්ණා" නම් වේ. "මා" යනු චන්ද්‍රයාට කියනු ලැබේ, චන්ද්‍රයා මෙහි පූර්ණව සිටින බැවින් "පුණ්ණමා" (පසළොස්වක) නම් වේ. මෙසේ "පුණ්ණාය පුණ්ණමාය" යන පද දෙකෙහි අර්ථය (මාසය පිරුණු පසළොස්වක රාත්‍රියෙහි යන්න) දත යුතුය.

Desanti kāraṇaṃ. Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchāti kasmā bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpesīti. Ayaṃ kira bhikkhu saṭṭhimattānaṃ padhāniyabhikkhūnaṃ saṅghatthero saṭṭhi bhikkhū gahetvā araññe vasati, te tassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭenti vāyamanti. Mahābhūtāni pariggaṇhanti upādārūpāni, nāmarūpapaccayalakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ pariggaṇhanti. Atha ne ācariyupaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinne thero mahābhūtapariggahādīni pucchati. Te sabbaṃ kathenti, maggaphalapañhaṃ pucchitā pana kathetuṃ na sakkonti. Atha thero cintesi – ‘‘mama santike etesaṃ ovādassa parihāni natthi, ime ca āraddhavīriyā viharanti. Kukkuṭassa pānīyapivanakālamattampi nesaṃ pamādakiriyā natthi. Evaṃ santepi maggaphalāni nibbattetuṃ na sakkonti. Ahaṃ imesaṃ ajjhāsayaṃ na jānāmi, buddhaveneyyā ete bhavissanti, gahetvā ne satthu santikaṃ gacchāmi, atha nesaṃ satthā cariyavasena dhammaṃ desessatī’’ti, te bhikkhū gahetvā satthu santikaṃ āgato.

"දේසං" යනු කාරණයයි (හේතුවයි). "එසේ නම් මහණ, ඔබ තම අසුනෙහි හිඳගෙන ප්‍රශ්න විමසන්න" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටි භික්ෂුවට එසේ නොවදාරා හිඳුවා වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? මෙම භික්ෂුව හැටක් පමණ වූ ප්‍රධාන (කමටහන් වඩන) භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ එම හැට නමක් භික්ෂූන් කැටුව අරණ්‍යයෙහි වාසය කරති. ඒ භික්ෂූහු උන්වහන්සේ සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන වීර්යය කරති. ඔවුහු මහා භූත රූප සහ උපාදාය රූප පිරිසිඳ දකිති. නාම-රූප ප්‍රත්‍ය සහ ලක්ෂණ අරමුණු කොට ගත් විපස්සනාව වඩති. ඉක්බිති ඔවුන් ආචාර්යයන් වහන්සේට උපස්ථාන පිණිස පැමිණ වැඳ හිඳගත් විට, ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා භූත පිරිසිඳ ගැනීම් ආදිය ගැන විමසති. ඔවුහු සියල්ල පවසති, එහෙත් මගපල පිළිබඳ ප්‍රශ්න විමසූ විට පිළිතුරු දීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මා සමීපයෙහි මොවුන්ගේ අවවාද අනුශාසනාවන්හි අඩුවක් නැත. මොවුහුද අරඹන ලද වීර්යය ඇතිව වෙසෙති. කුකුළෙකු පැන් බොන වේලාව තරම්වත් මොවුන්ගේ ප්‍රමාදයක් නැත. එසේ වුවද මගපල උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වෙති. මම මොවුන්ගේ අදහස (අජ්ඣාසය) නොදනිමි. මොවුහු බුදුරදුන්ගෙන් බණ අසා දමනය විය යුතු (බුද්ධ වේනෙය්‍ය) අය වන්නාහ. මොවුන් කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට යන්නෙමි. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මොවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයට අනුව ධර්මය දේශනා කරනු ඇත" යනුවෙනි. උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන් කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණියහ.

Satthāpi [Pg.51] sāyanhasamaye ānandattherena upanītaṃ udakaṃ ādāya sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā migāramātupāsādapariveṇe paññattavarabuddhāsane nisīdi, bhikkhusaṅghopi naṃ parivāretvā nisīdi.

ශාස්තෘන් වහන්සේද සවස් භාගයෙහි ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද පැන් ගෙන සිරුර සිසිල් කරවාගෙන, මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයේ මිදුලෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටියහ. භික්ෂු සංඝයාද උන්වහන්සේ පිරිවරා වැඩ සිටියහ.

Tasmiṃ samaye sūriyo atthaṅgameti, cando uggacchati, majjhaṭṭhāne ca bhagavā nisinno. Candassa pabhā natthi, sūriyassa pabhā natthi, candimasūriyānaṃ pabhaṃ makkhetvā chabbaṇṇā yamakabuddharasmiyo vijjotamānā puñjā puñjā hutvā disāvidisāsu dhāvantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vitthāretabbaṃ. Vaṇṇabhūmi nāmesā, dhammakathikassevettha thāmo pamāṇaṃ, yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ kathetabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Evaṃ sannisinnāya parisāya thero uṭṭhahitvā satthāraṃ pañhassa okāsaṃ kāresi. Tato bhagavā – ‘‘sace imasmiṃ ṭhitake pucchante ‘ācariyo no uṭṭhito’ti sesabhikkhū uṭṭhahissanti, evaṃ tathāgate agāravo kato bhavissati. Atha nisinnāva pucchissanti, ācariye agāravo kato bhavissati, ekaggā hutvā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ na sakkuṇissanti. Ācariye pana nisinne tepi nisīdissanti. Tato ekaggā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ sakkuṇissantī’’ti iminā kāraṇena bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpetīti.

එම අවස්ථාවෙහි හිරු බැස යමින් තිබුණි, සඳ පායමින් තිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මැද වැඩ සිටියහ. සඳෙහි ප්‍රභාවක් නැත, හිරුගේ ප්‍රභාවක් නැත. සඳුගේත් හිරුගේත් ප්‍රභාව මැඩ පවත්වමින් බුදුරදුන්ගේ ශරීරයෙන් විහිදෙන සවනක් රැස් මාලාවන් (යමක බුද්ධ රශ්මිය) සමූහ වශයෙන් දසත විහිදෙමින් පැවතුණි. මේ සියල්ල කලින් දේශනා කරන ලද සේක්ඛ සූත්‍රයෙහි පරිද්දෙන් විස්තර දත යුතුය. මෙය බුදුගුණ වර්ණනා කරන අවස්ථාවකි. මෙහිදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය පමණට විස්තර කළ හැකිය. යම් තාක් විස්තර කිරීමට හැකිද ඒ තාක් විස්තර කළ යුතුය. මෙය වැරදි විස්තරයක් යැයි නොකිය යුතුය. මෙසේ රැස්ව සිටි පිරිස මැද ස්ථවිරයන් වහන්සේ නැගී සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසීමට අවසර ගත්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිටගෙන ප්‍රශ්න විමසන විට 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ නැගී සිටියහ' යි සිතා සෙසු භික්ෂූන්ද නැගී සිටිනු ඇත. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයක් කළා වනු ඇත. ඉදින් ඔවුන් හිඳගෙනම සිටියහොත්, සිටගෙන සිටින තම ආචාර්යයන් වහන්සේට අගෞරවයක් කළා වනු ඇත. එවිට ඔවුන්ට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. නමුත් ආචාර්යයන් වහන්සේ හිඳගත් විට ඔවුන්ද හිඳගනු ඇත. එවිට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට ඔවුන්ට හැකි වනු ඇත." මේ හේතුව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටි ස්ථවිරයන් වහන්සේට හිඳ ගැනීමට වදාරා පිළිතුරු දුන්හ.

Ime nu kho, bhanteti vimatipucchā viya kathitā. Thero pana pañcakkhandhānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhitvā arahattaṃ patto mahākhīṇāsavo, natthi etassa vimati. Jānantenapi pana ajānantena viya hutvā pucchituṃ vaṭṭati. Sace hi jānanto viya pucchati, ‘‘jānāti aya’’nti tassa tassa vissajjento ekadesameva katheti. Ajānantena viya pucchite pana kathento ito ca etto ca kāraṇaṃ āharitvā pākaṭaṃ katvā katheti. Koci pana ajānantopi jānanto viya pucchati. Thero evarūpaṃ vacanaṃ kiṃ karissati, jānantoyeva pana ajānanto viya pucchatīti veditabbo.

"ස්වාමීනි, මේ (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ)" යන ප්‍රකාශය සැකයකින් අසන ලද්දක් මෙනි. එහෙත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ පඤ්චස්කන්ධයේ උදය-වැය පිරිසිඳ දැක අරහත්වයට පත් වූ මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකි, උන්වහන්සේට කිසිදු සැකයක් නැත. එසේ වුවද, දැන සිටියද නොදන්නෙකු මෙන් විමසීම සුදුසුය. ඉදින් දන්නෙකු මෙන් විමසන්නේ නම්, "මොහු මෙය දනී" යැයි සිතා පිළිතුරු දෙන්නා කරුණු ස්වල්පයක් පමණක් පවසනු ඇත. නොදන්නෙකු මෙන් විමසූ විට පිළිතුරු දෙන්නා විවිධ කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් පැහැදිලිව විස්තර කරයි. ඇතැම් විට නොදැන වුවද දන්නෙකු මෙන් විමසන අයද සිටිති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එවැනි වචන භාවිතා කරන්නේ කුමටද? උන්වහන්සේ දැන දැනම නොදන්නෙකු මෙන් විමසන බව දත යුතුය.

Chandamūlakāti taṇhāmūlakā. Evaṃrūpo siyanti sace odāto hotukāmo, haritālavaṇṇo vā manosilāvaṇṇo vā siyanti pattheti[Pg.52]. Sace kāḷo hotukāmo, nīluppalavaṇṇo vā añjanavaṇṇo vā atasīpupphavaṇṇo vā siyanti pattheti. Evaṃvedanoti kusalavedano vā sukhavedano vā siyanti pattheti. Saññādīsupi eseva nayo. Yasmā pana atīte patthanā nāma natthi, patthentenāpi ca na sakkā taṃ laddhuṃ, paccuppannepi na hoti, na hi odāto kāḷabhāvaṃ patthetvā paccuppanne kāḷo hoti, na kāḷo vā odāto, dīgho vā rasso, rasso vā dīgho, dānaṃ pana datvā sīlaṃ vā samādiyitvā ‘‘anāgate khattiyo vā homi brāhmaṇo vā’’ti patthentassa patthanā samijjhati. Tasmā anāgatameva gahitaṃ.

"ඡන්දමූලකා" යනු තණ්හාව මුල් කොට ඇති යන්නයි. "මෙසේ වූ රූප ඇත්තෙක් වෙම්වා" යනු, ඉදින් සුදු පැහැති වීමට කැමති නම් හිරියල් පැහැති හෝ මනෝසීල පැහැති වෙම්වායි පතයි. ඉදින් කළු පැහැති වීමට කැමති නම් නිල් මානෙල් පැහැති, අඳුන් පැහැති හෝ දියබෙරලිය මල් පැහැති වෙම්වායි පතයි. "මෙසේ වූ වේදනා ඇත්තෙක් වෙම්වා" යනු කුසල් වේදනා හෝ සැප වේදනා ඇත්තෙක් වෙම්වායි පතයි. සංඥා ආදී සෙසු ස්කන්ධයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. අතීතයෙහි ප්‍රාර්ථනාවක් නැත, ප්‍රාර්ථනා කළද එය ලබා ගත නොහැක. වර්තමානයෙහිද එය එසේ නොවේ. සුදු පැහැති අයෙක් කළු වීමට පැතූ පමණින් වර්තමානයෙහි කළු නොවේ, කළු අයෙක් සුදු නොවේ, උස අයෙක් මිටි නොවේ, මිටි අයෙක් උස නොවේ. එහෙත් දානයක් දී හෝ ශීලයක් සමාදන්ව "මතු අනාගතයෙහි මම ක්ෂත්‍රියයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙම්වා" යි පතන්නාගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වේ. එබැවින් අනාගත කාලයම ගන්නා ලදී.

Khandhādhivacananti khandhānaṃ khandhapaṇṇatti kittakena hotīti pucchati.

"ඛන්ධාධිවචනං" යනු ස්කන්ධයන් සඳහා "ස්කන්ධ" යන නාම ප්‍රඥප්තිය කෙතරම් ප්‍රමාණයකින් (කුමන අර්ථයකින්) සිදුවේදැයි විමසයි.

Mahābhūtā hetūti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1441) hi hetuhetu vutto. Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇattā sādhāraṇahetu. Kusalākusalaṃ attano attano vipākadāne uttamahetu. Idha paccayahetu adhippeto. Tattha pathavīdhātu mahābhūtaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ bhūtānaṃ upādārūpassa ca paññāpanāya dassanatthāya hetu ceva paccayo ca. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā.

'මහාභූතා හේතූති' යනු 'ත්‍රෛවිධ කුසල හේතූහු' යනාදී (ධ.ස. 1441) තැන්වල 'හේතු' යන්නෙන් මූල හේතුව අර්ථ දක්වන ලදී. අවිද්‍යාව පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදියට පොදු බැවින් 'සාධාරණ හේතුව' නම් වේ. කුසලාකුසල තමාගේ විපාක දීමේදී 'උත්තම හේතුව' නම් වේ. මෙහිදී 'ප්‍රත්‍ය හේතුව' (උපකාරක හේතුව) අදහස් කෙරේ. එහිදී පඨවි ධාතු මහා භූතය, සෙසු භූත රූප තුනටත්, උපාදාය රූපයටත් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසත්, නුවණින් දැකීම පිණිසත් හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙසේම අර්ථ යෙදීම තේරුම් ගත යුතුය.

Phassoti ‘‘phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato phasso tiṇṇaṃ khandhānaṃ paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Viññāṇakkhandhassāti ettha paṭisandhiviññāṇena tāva saddhiṃ gabbhaseyyakānaṃ uparimaparicchedena samatiṃsa rūpāni sampayuttā ca tayo khandhā uppajjanti, taṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Cakkhudvāre cakkhupasādo ceva rūpārammaṇañca rūpaṃ, sampayuttā tayo khandhā nāmaṃ. Taṃ nāmarūpaṃ cakkhuviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Eseva nayo sesaviññāṇesu.

'ඵස්සෝ' යනු "මහණෙනි, ස්පර්ශය නිසා විඳියි, ස්පර්ශය නිසා හඳුනයි, ස්පර්ශය නිසා චේතනා කරයි" (සං.නි. 4.93) යන වචනයට අනුව ඵස්සය (ස්පර්ශය) වේදනා, සඥා, සංඛාර යන ස්කන්ධ තුන ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. 'විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස' යන මෙහිදී පළමුව ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සමඟ මව්කුස පිළිසිඳගත් සත්ත්වයන්ට (ගබ්භසෙය්යකයන්ට) උපරිම සීමාව දක්වා රූප තිහක් සහ සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුනක් උපදී; ඒ නාමරූප ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. චක්ඛුද්වාරයෙහි චක්ඛුපසාදය සහ රූපාරම්මණ රූපය 'රූප' නම් වේ; සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුන 'නාම' නම් වේ. ඒ නාමරූප චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. සෙසු විඤ්ඤාණ වලදී ද මේ ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතුය.

87. Kathaṃ pana, bhanteti idaṃ kittakena nu khoti vaṭṭaṃ pucchanto evamāha. Sakkāyadiṭṭhi na hotīti idaṃ vivaṭṭaṃ pucchanto evamāha.

87. 'කථං පන භන්තේ' යනු "කොපමණකින් දෝ" යැයි වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) ගැන අසන පිරිවැජියා මෙසේ කීවේය. 'සක්කායදිට්ඨි න හෝති' යනු විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) ගැන විමසමින් මෙසේ කීවේය.

88. Ayaṃ [Pg.53] rūpe assādoti iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathitaṃ. Ayaṃ rūpe ādīnavoti iminā pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañca. Idaṃ rūpe nissaraṇanti iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañca. Ye imesu tīsu ṭhānesu sammādiṭṭhiādayo dhammā, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.

88. 'අයං රූපේ අස්සාදෝ' යන මෙයින් පරිඥා ප්‍රතිවේධය ද දුක්ඛ සත්‍යය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. 'අයං රූපේ ආදීනවෝ' යන මෙයින් ප්‍රහාණ ප්‍රතිවේධය ද සමුදය සත්‍යය ද දේශනා කරන ලදී. 'ඉදං රූපේ නිස්සරණං' යන මෙයින් සාක්ෂාත්කරණ ප්‍රතිවේධය ද නිරෝධ සත්‍යය ද දේශනා කරන ලදී. මේ කරුණු තුනෙහි සම්මා දිට්ඨි ආදී යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, මෙය භාවනා ප්‍රතිවේධය නම් වූ මග්ග සත්‍යයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

89. Bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye. Sabbanimittesūti iminā pana anindriyabaddhampi saṅgaṇhāti. ‘‘Saviññāṇake kāye’’ti vacanena vā attano ca parassa ca kāyo gahitova, bahiddhā ca sabbanimittaggahaṇena anindriyabaddhaṃ gaṇhāti.

89. 'බහිද්ධා' යනු අන්‍යයන්ගේ සවිඤ්ඤාණක ශරීරයයි. 'සබ්බනිමිත්තේසූ' යන මෙයින් ඉන්ද්‍රිය රහිත බාහිර රූප (අනින්ද්‍රියබද්ධ) ද ඇතුළත් වේ. 'සවිඤ්ඤාණකේ කායේ' යන වචනයෙන් තමාගේ මෙන්ම අන්‍යයන්ගේ ශරීර ද ගන්නා ලද අතර, 'බහිද්ධා' සහ සියලු නිමිති ගැනීමෙන් අනින්ද්‍රියබද්ධ රූප ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලදී.

90. Anattakatānīti anattani ṭhatvā katāni. Kamattānaṃ phusissantīti katarasmiṃ attani ṭhatvā vipākaṃ dassentīti sassatadassanaṃ okkamanto evamāha. Taṇhādhipateyyenāti taṇhājeṭṭhakena. Tatra tatrāti tesu tesu dhammesu. Saṭṭhimattānanti ime bhikkhū pakatikammaṭṭhānaṃ jahitvā aññaṃ navakammaṭṭhānaṃ sammasantā pallaṅkaṃ abhinditvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

90. 'අනත්තකතානී' යනු අනාත්මයෙහි පිහිටා කරන ලද දෑය. 'කමත්තානං ඵුසිස්සන්ති' යනු කිනම් ආත්මයක පිහිටා විපාක දෙන්නේ දැයි ශාස්වත දෘෂ්ටියට එළඹෙමින් ඔහු මෙසේ කීවේය. 'තණ්හාධිපතෙය්යේන' යනු තණ්හාව ප්‍රමුඛ කොට ගත් සිතින් යන්නයි. 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශිත ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'සට්ඨිමත්තානං' යනු මෙම භික්ෂූන් හැටනම තමන් පුරුදු කළ කමටහන් අත්හැර අලුත් කමටහනක් මෙනෙහි කරමින් පර්යංකය නොබිඳ ඒ ආසනයේදීම අර්හත් භාවයට පත් වූහ. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම ඉතා පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ක්‍ධිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

10. Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā

10. චූළපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව

91. Evaṃ me sutanti cūḷapuṇṇamasuttaṃ. Tattha tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti pañcapasādapaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā tato tato viloketvā antamaso hatthakukkuccapādakukkuccānampi abhāvaṃ disvā. Asappurisoti pāpapuriso. No hetaṃ, bhanteti yasmā andho andhaṃ viya so taṃ jānituṃ na sakkoti, tasmā evamāhaṃsu. Eteneva nayena ito paresupi vāresu attho veditabbo. Assaddhasamannāgatoti pāpadhammasamannāgato. Asappurisabhattīti asappurisasevano. Asappurisacintīti [Pg.54] asappurisacintāya cintako. Asappurisamantīti asappurisamantanaṃ mantetā. Asappurisavācoti asappurisavācaṃ bhāsitā. Asappurisakammantoti asappurisakammānaṃ kattā. Asappurisadiṭṭhīti asappurisadiṭṭhiyā samannāgato. Asappurisadānanti asappurisehi dātabbaṃ dānaṃ. Tyāssa mittāti te assa mittā. Attabyābādhāyapi cetetīti pāṇaṃ hanissāmi, adinnaṃ ādiyissāmi, micchā carissāmi, dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ attano dukkhatthāya cinteti. Parabyābādhāyāti yathā asuko asukaṃ pāṇaṃ hanti, asukassa santakaṃ adinnaṃ ādiyati, dasa akusalakammapathe samādāya vattati, evaṃ naṃ āṇāpessāmīti evaṃ parassa dukkhatthāya cinteti. Ubhayabyābādhāyāti ahaṃ asukañca asukañca gahetvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ ubhayadukkhatthāya cintetīti.

91. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය චූළපුණ්ණම සූත්‍රයයි. එහි 'තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං' යනු යම් යම් දිශාවක් බලන සේක් ද ඒ ඒ දිශාවෙහි පිරිස නිශ්ශබ්දවම සිටි බවයි. 'අනුවිලෝකෙත්වා' යනු පංච ප්‍රසාදයන්ගෙන් අලංකාර වූ දෑස් හැර ඒ ඒ දෙස බලා, අවම වශයෙන් අත් පා සෙලවීමක් වැනි නොමනා හැසිරීම් පවා නොමැති බව දැකීමයි. 'අසප්පුරිසෝ' යනු ලාමක (පාපී) පුද්ගලයාය. 'නෝ හේතං භන්තේ' යනු අන්ධයෙකු තවත් අන්ධයෙකු හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වන්නා සේම ඔහු ද ඔහුව හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් බැවින් භික්ෂූහු මෙසේ පැවසූහ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම මින් පසුව එන වාරයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය. 'අස්සද්ධසමන්නාගතෝ' යනු අශ්‍රද්ධාව ආදී පාපී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. 'අසප්පුරිසභත්ති' යනු අසත්පුරුෂයන් සේවනය කරන්නාය. 'අසප්පුරිසචින්තී' යනු අසත්පුරුෂ අදහස් සිතන ස්වභාවය ඇත්තාය. 'අසප්පුරිසමන්තී' යනු අසත්පුරුෂ මන්ත්‍රණය කරන්නාය. 'අසප්පුරිසවාචෝ' යනු අසත්පුරුෂ වචන කතා කරන්නාය. 'අසප්පුරිසකම්මන්තෝ' යනු අසත්පුරුෂ ක්‍රියා කරන්නාය. 'අසප්පුරිසදිට්ඨි' යනු අසත්පුරුෂ දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. 'අසප්පුරිසදානං' යනු අසත්පුරුෂයන් විසින් දිය යුතු ආකාරයේ (අගෞරවණීය) දානයයි. 'ත්‍යාස්ස මිත්තා' යන්නෙහි පද බෙදීම 'තේ අස්ස මිත්තා' යන්නයි; එනම් ඒ (අශ්‍රද්ධාවන්ත) පුද්ගලයෝ ඔහුට මිත්‍රයෝ වෙති. 'අත්තබ්‍යාබාධායපි චේතේති' යනු සතුන් මරන්නෙමි, නුදුන් දේ ගන්නෙමි, වැරදි ලෙස හැසිරෙන්නෙමි, දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමි යනාදී වශයෙන් තමාට දුක් පිණිස සිතීමයි. 'පරබ්‍යාබාධායා' යනු අසවලා අසවල් සතා මරයි, අසවලාගේ වස්තුව සොරකම් කරයි, දස අකුසල් කරයි, එසේ කිරීමට මම ඔහුට අණ කරමි යැයි අනුන්ගේ දුක පිණිස සිතීමයි. 'උභයබ්‍යාබාධායා' යනු මම ද අසවලා ද එක්ව දස අකුසල් සමාදන් වෙමු යැයි දෙපාර්ශවයේම දුක පිණිස සිතීමයි. මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

Attabyābādhāyapi mantetītiādīsu ahaṃ dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti mantento attabyābādhāya manteti nāma. Asukaṃ dasa akusalakammapathe samādapessāmīti mantento parabyābādhāya manteti nāma. Aññena saddhiṃ – ‘‘mayaṃ ubhopi ekato hutvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmā’’ti mantento ubhayabyābādhāya manteti nāma.

'අත්තබ්‍යාබාධායපි මන්තේති' යනාදියෙහි, "මම දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමි" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා තමාට පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරයි. "අසවලා දස අකුසල්හි සමාදන් කරවන්නෙමි" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා අනුන්ට පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරයි. අන් අයෙකු සමඟ "අපි දෙදෙනාම එක්ව දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමු" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා දෙපාර්ශවයටම පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරන්නේ නමි.

Asakkaccaṃ dānaṃ detīti deyyadhammampi puggalampi na sakkaroti. Deyyadhammaṃ na sakkaroti nāma uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na pasannaṃ karoti. Puggalaṃ na sakkaroti nāma nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti attano hatthena, na deti, dāsakammakārādīhi dāpeti. Acittikatvāti heṭṭhā vuttanayena deyyadhammepi puggalepi na cittīkāraṃ katvā deti. Apaviddhanti chaḍḍetukāmo hutvā vammike uragaṃ pakkhipanto viya deti. Anāgamanadiṭṭhikoti no phalapāṭikaṅkhī hutvā deti.

'අසක්කච්චං දානං දේති' යනු දිය යුතු වස්තුවට හෝ ලබන පුද්ගලයාට හෝ ගරු නොකිරීමයි. දිය යුතු වස්තුවට ගරු නොකිරීම යනු නොපිසූ සහල් ආදී දෝෂ සහිත ආහාර දීමයි, පැහැදීමක් ඇති නොකිරීමයි. පුද්ගලයාට ගරු නොකිරීම යනු වැඩ හිඳිනා ස්ථානය අතුගා පවිත්‍ර නොකොට, කොහේ හෝ හිඳුවා, යම්කිසි ආධාරකයක් තබා දානය දීමයි. 'අසහත්ථා' යනු තමාගේ අතින් නොදී දාසයන් හෝ මෙහෙකරුවන් ලවා දීමයි. 'අචිත්තිකත්වා' යනු ඉහත කී ක්‍රමයෙන් දිය යුතු වස්තුවෙහි හෝ පුද්ගලයාෙහි හෝ ගෞරවයක් (සැලකිල්ලක්) නොදක්වා දීමයි. 'අපවිද්ධං' යනු ඉවත දැමීමේ අදහසින් යුතුව, තුඹසකට සර්පයෙකු දමන්නාක් මෙන් දීමයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ' යනු විපාක අපේක්ෂාවක් නොමැතිව දීමයි.

Tattha [Pg.55] upapajjatīti na dānaṃ datvā niraye upapajjati. Yaṃ pana tena pāpaladdhikāya micchādassanaṃ gahitaṃ, tāya micchādiṭṭhiyā niraye upapajjati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Devamahattatāti chakāmāvacaradevā. Manussamahattatāti tiṇṇaṃ kulānaṃ sampatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Idaṃ pana suttaṃ suddhavaṭṭavaseneva kathitanti.

එහි 'උපපජ්ජති' යනු දානයක් දීම නිසා නිරයෙහි උපදින්නේ නොවේ. නපුරු ලබ්ධි ඇති බැවින් ඔහු විසින් යම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ගන්නා ලද ද, ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා නිරයෙහි උපදී. ශුක්ල පක්ෂය (සුදු පක්ෂය) කියන ලද ප්‍රතිපක්ෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. 'දේව මහත්තතා' යනු සදෙව් ලොව දෙවියන්ය. 'මනුස්ස මහත්තතා' යනු කුල තුනක (ක්ෂත්‍රිය මහාසාර, බ්‍රාහ්මණ මහාසාර, ගහපති මහාසාර) සම්පත්තියයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය. මේ සූත්‍රය පිරිසිදු වට්ටය (සංසාරය) පිළිබඳවම දේශනා කරන ලදී.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. Anupadavaggo

2. අනුපද වර්ගය

1. Anupadasuttavaṇṇanā

1. අනුපද සූත්‍ර වර්ණනාව

93. Evaṃ [Pg.56] me sutanti anupadasuttaṃ. Tattha etadavocāti etaṃ (paṭi. ma. 3.4) ‘‘paṇḍito’’tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca. Kasmā? Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, mahākassapassa dhutavādoti, anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, upālittherassa vinayadharoti, revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, ānandattherassa bahussutoti. Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā, sāriputtattherassa pana apākaṭā. Kasmā? Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ. Iti bhagavā ‘‘sāriputtassa guṇe kathessāmī’’ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi. Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti. Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi.

93. 'එවං මේ සුතං' යනාදිය අනුපද සූත්‍රයයි. එහි 'එතදවෝච' යනු 'පණ්ඩිතෝ' යනාදී ක්‍රමයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. කුමක් නිසාද? සෙසු ස්ථවිරයන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'සෘද්ධිමත්ය' යන ගුණය ප්‍රකටය. මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'ධුතවාදී' කියා ද, අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෙකැ'යි ද, උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'විනයධර' කියා ද, රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'ධ්‍යාන වඩන, ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු' කියා ද, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'බහුශ්‍රැත' කියා ද ප්‍රකට ගුණ ඇත. මෙසේ ඒ ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ඒ ඒ ගුණ ප්‍රකටය, නමුත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ අප්‍රකටය. කුමක් නිසාද? ප්‍රඥාවන්තයාගේ ගුණ ප්‍රකාශ නොකර දැනගත නොහැකි බැවිනි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සාරිපුත්තයන්ගේ ගුණ දේශනා කරමි'යි සභාග පිරිසගේ (එක හා සමාන අදහස් ඇති පිරිසගේ) පැමිණීම බලාපොරොත්තු වූ සේක. විසභාග පුද්ගලයන් (අසමාන අදහස් ඇති අය) සමීපයෙහි ගුණ කීම නුසුදුසුය, මන්ද ගුණ කියන කල්හි ඔවුන් අගුණ පවසන බැවිනි. එදින ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සභාග පිරිස රැස් වූහ, එම පිරිස රැස් වූ බව දැක ශාස්තෘන් වහන්සේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho.

එහි 'පණ්ඩිතෝ' යනු ධාතු කුසලතාව, ආයතන කුසලතාව, පටිච්චසමුප්පාද කුසලතාව සහ ස්ථානාස්ථාන (කරුණු සහිත වූත් රහිත වූත්) කුසලතාව යන මේ කරුණු සතර නිසා පණ්ඩිත නම් වේ. 'මහාපඤ්ඤෝ' යනාදියෙහි අදහස මහා ප්‍රඥා ආදියෙන් යුක්ත බවයි.

Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

මෙහි මහා ප්‍රඥා ආදියේ වෙනස්කම් මෙසේය - එහි මහා ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? මහා වූ සීල ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි. මහා වූ සමාධි ස්කන්ධ, ප්‍රඥා ස්කන්ධ, විමුක්ති ස්කන්ධ, විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි. මහා වූ ස්ථානාස්ථානයන් ද, මහා වූ විහාර සමාපත්ති ද, මහා වූ ආර්ය සත්‍යයන් ද, මහා වූ සතිපට්ඨානයන්, සම්‍යප්ප්‍රධානයන්, සෘද්ධිපාදයන් ද, මහා වූ ඉන්ද්‍රියයන්, බලයන්, බොජ්ඣංගයන් ද, මහා වූ ආර්ය මාර්ගයන්, මහා වූ සාමඤ්ඤ ඵලයන්, මහා වූ අභිඥාවන් සහ මහා වූ පරමාර්ථ නිවන පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි.

Katamā [Pg.57] puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāatthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

පෘථු (පුළුල්) ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? විවිධ වූ ස්කන්ධයන්හි ඥානය පවතීද, එබැවින් පෘථු ප්‍රඥාවයි. විවිධ ධාතූන්හි ද, විවිධ ආයතනයන්හි ද, විවිධ අර්ථයන්හි ද, විවිධ පටිච්චසමුප්පාදයන්හි ද, විවිධ ශූන්‍යතා හා අනුපලබ්ධි (සත්ව පුද්ගල නොවන) ධර්මයන්හි ද, විවිධ අර්ථ, ධර්ම, නිරුක්ති, පටිභානයන්හි ද, විවිධ සීල ස්කන්ධයන්හි ද, විවිධ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධයන්හි ද, විවිධ ස්ථානාස්ථානයන්හි ද, විවිධ විහාර සමාපත්තීන්හි ද, විවිධ ආර්ය සත්‍යයන්හි ද, විවිධ සතිපට්ඨාන, සම්‍යප්ප්‍රධාන, සෘද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංගයන්හි ද, විවිධ ආර්ය මාර්ග, සාමඤ්ඤ ඵල, අභිඥාවන්හි ද, විවිධ වූ පොදු ජනයා හා සාධාරණ ධර්මයන් ඉක්මවා පරමාර්ථ නිවනෙහි ඥානය පවතීද, එබැවින් පෘථු ප්‍රඥාවයි.

Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

හාස (සතුටු) ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැමෙක් බොහෝ ප්‍රීතියෙන්, බොහෝ වේදයෙන් (උද්‍යෝගයෙන්), බොහෝ තුටියෙන්, බොහෝ ප්‍රමෝදයෙන් යුක්තව සීලය සම්පූර්ණ කෙරේද, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කෙරේද, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, නිදි වැරීමෙහි නිරත වීම, සීල ස්කන්ධය, සමාධි ස්කන්ධය, ප්‍රඥා ස්කන්ධය, විමුක්ති ස්කන්ධය, විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධය සම්පූර්ණ කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් හා ප්‍රමෝදයෙන් යුතුව ස්ථානාස්ථානයන් පිරිසිඳ දන්නේද, බොහෝ සතුටින් විහාර සමාපත්තීන් සම්පූර්ණ කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් ආර්ය සත්‍යයන් පිරිසිඳ දකියි. සතිපට්ඨාන, සම්‍යප්ප්‍රධාන, සෘද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, ආර්ය මාර්ගයන් වඩන්නේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් සාමඤ්ඤ ඵලයන් සාක්ෂාත් කරයි, අභිඥාවන් පිරිසිඳ දකියි, බොහෝ සතුටින්, වේදයෙන්, තුටියෙන් හා ප්‍රමෝදයෙන් යුතුව පරමාර්ථ නිවන සාක්ෂාත් කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි.

Katamā javanapaññā, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ[Pg.58], cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

ජවන ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? අතීත අනාගත වර්තමාන වූ...පෙ... දූර වූ හෝ සන්තික වූ හෝ යම්කිසි රූපයක් වේද, ඒ සියලු රූපය අනිත්‍ය වශයෙන් වහා (වේගයෙන්) දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. දුක් වශයෙන් වහා... අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. යම්කිසි වේදනාවක්...පෙ... විඤ්ඤාණයක් වේද... ඒ සියලු විඤ්ඤාණය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. අතීත අනාගත වර්තමාන රූපය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය යැයි ද, භය ඇති කරන අර්ථයෙන් දුක් යැයි ද, සාරයක් නොමැති අර්ථයෙන් අනාත්ම යැයි ද මෙසේ සලකා බලා, තීරණය කර, ප්‍රකට කර, රූප නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ, චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් ක්ෂය වන අර්ථයෙන්...පෙ... ප්‍රකට කර ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. රූපය, විඤ්ඤාණය, චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් අනිත්‍යය, සංඛතය, පටිච්චසමුප්පන්නය, ක්ෂය වන සුළුය, වැය වන සුළුය, විරාග ධර්මයකි, නිරෝධ ධර්මයකි යයි මෙසේ සලකා බලා, තීරණය කර, ප්‍රකට කර, ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි.

Katamā tikkhapaññā, khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā.

තීක්ෂණ ප්‍රඥාව යනු කවරේද? ක්ලේශයන් වහා සිඳලන බැවින් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාව නම් වේ. උපන්නා වූ කාම විතර්කයන් රඳවා නොගනියි, උපන්නා වූ ව්‍යාපාද විතර්කයන් ද, උපන්නා වූ විහිංසා විතර්කයන් ද, කලින් කලට උපදින්නා වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ද රඳවා නොගනියි. උපන්නා වූ රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, ක්‍රෝධය, වෛරය (උපනාහ), ගුණ මකන ස්වභාවය (මක්ඛ), තමා හා සමකොට සැලකීම (පලාස), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව, කපටිකම, තද බව, සාරම්භය, මානය, අධිමානය, මදය හා ප්‍රමාදය යන මේ සියලු ක්ලේශයන් ද, සියලු දුශ්චරිතයන් ද, සියලු අභිසංස්කාරයන් ද, භවගාමී වූ සියලු කර්මයන් ද සිතෙහි රඳවා නොගනියි; ඒවා ප්‍රහාණය කරයි, බැහැර කරයි, විනාශ කරයි, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කරයි. එබැවින් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාවයි. එකම ආසනයකදී සතර ආර්ය මාර්ගයන් ද, සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන් ද, සතර පටිසම්භිදාවන් ද, ෂඩ් අභිඥාවන් ද අවබෝධ කරගත්තේ නම්, ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ හා දක්නා ලද්දේ නම් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාවයි.

Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.

නිර්වේධික ප්‍රඥාව යනු කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි මහත් තැතිගැනීමක් ඇතිවෙයි, තදින් භීතියට පත්වෙයි, කළකිරීම් බහුල වෙයි, නොඇලීම බහුල වෙයි, දැඩි නොඇලීමෙන් යුක්ත වෙයි, සංස්කාරයන්ගෙන් බැහැර වූ මුහුණක් ඇතිව සියලු සංස්කාරයන්හි නොඇලෙයි. ඔහු පෙර විනිවිද නොගිය, බිඳ නොලූ ලෝභ සමූහය විනිවිද යයි, බිඳලයි. එබැවින් එය නිර්වේධික ප්‍රඥාවයි. පෙර විනිවිද නොගිය, බිඳ නොලූ ද්වේෂ සමූහය, මෝහ සමූහය, ක්‍රෝධය, වෛරය...පෙ... සියලු භවගාමී කර්මයන් විනිවිද යයි, බිඳලයි. එබැවින් එය නිර්වේධික ප්‍රඥාවයි.

Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati, evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto. Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi. Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi. Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Arahattañca kira patvā aññāsi – ‘‘ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya [Pg.59] mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī’’ti. Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī’’ti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya. Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ.

අනුපද ධර්ම විපස්සනාව යනු සමාපත්ති වශයෙන් හෝ ධ්‍යාන අංග වශයෙන් හෝ අනුපිළිවෙළින් ධර්මයන් විදර්ශනා කිරීමයි. මෙසේ විදර්ශනා කරන්නා වූ සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ අඩ මසකින් අර්හත් ඵලයට පත් වූ සේක. මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේ නම් සත් දිනකින් අර්හත් ඵලයට පත් වූ සේක. එසේ වුවද සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයාණෝ වෙති. මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ගේ විමර්ශන චාරිත්‍රය යෂ්ටි කෙළවරකින් මිරිකන්නාක් මෙන් එක් ප්‍රදේශයක් පමණක් විමර්ශනය කරමින් සත් දිනක් වීරිය වඩා අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හැර සෙසු ශ්‍රාවකයන්ගේ විමර්ශන චාරිත්‍රය නිශ්ශේෂව විමර්ශනය කළ සේක. මෙසේ විමර්ශනය කරමින් අඩ මසක් වීරිය වැඩූහ. අර්හත් ඵලයට පත්ව මෙසේ දැනගත් බව කියනු ලැබේ: ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලා හා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හැර ප්‍රඥාවෙන් මා ලැබූ තත්ත්වයට පැමිණීමට සමත් වෙනත් ශ්‍රාවකයෙකු නොමැත.’ යම් මිනිසෙකු උණ දණ්ඩක් ගැනීමට සිතා, අතු පතරින් පිරුණු විශාල උණ පඳුරක් දැක, ‘අතු කැපීමට ගියහොත් පමාවක් වෙතැයි’ සිතා, අතු අතරින් අත දමා හමුවන උණ දණ්ඩක මුල සහ අග කපා රැගෙන යන්නේ නම්, ඔහු පළමුව යන්නේ වුවද සාරවත් වූ හෝ ඍජු වූ උණ දණ්ඩක් නොලබයි. තවත් අයෙකු එවැනිම උණ පඳුරක් දැක, ‘හමුවන උණ දණ්ඩක් ගතහොත් සාරවත් හෝ ඍජු දණ්ඩක් නොලැබේ යැයි’ සිතා, මැනවින් සූදානම් වී විශාල ආයුධයකින් උණ පඳුර කපා දමා, සාරවත් වූ ද ඍජු වූ ද උණ දඬු තෝරාගෙන යන්නේ නම්, ඔහු පසුව ගියත් සාරවත් හා ඍජු දඬු ලබයි. මෙම ස්වාමීන් වහන්සේලා දෙනමගේ ප්‍රධාන වීරිය පිළිබඳව ද මෙලෙසින්ම වටහා ගත යුතුය.

Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto.

මෙසේ අඩ මසක් වීරිය වඩා, ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ සූකරඛත ලෙන් දොරටුවේදී තම බෑණනුවන් වූ දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට ‘වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය’ දේශනා කරද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිට දේශනාව අනුවම ඥානය මෙහෙයවා, පැවිදි වූ පහළොස් වන දිනයේදී ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ ඉහළටම පැමිණ, හැට හතක් (67) ඥානයන් ප්‍රතිවේධ කරමින් සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාවට පැමිණි සේක.

Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti. Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

‘මහණෙනි, එහිලා සාරිපුත්තයන්ගේ මේ අනුපද ධර්ම විපස්සනාව වේ’ යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළා වූ යම් අනුපද ධර්ම විපස්සනාවක් ඇද්ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ තුළ ඇති වූ මේ අනුපිළිවෙළ විමර්ශනයයි. දැන් කිවයුතු වූ ඒ ඒ විදර්ශනා කොට්ඨාසයන් අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

94. Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā. Tyāssāti te assa. Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti. Kathaṃ? Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti. Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ [Pg.60] upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti. Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti…pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti. Tena vuttaṃ ‘‘tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī’’ti.

94. ‘ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්තිය තුළ පවත්නා යම් ධර්මයන් ඇද්ද, ඒවාය. ‘ත්‍යාස්ස’ යනු ‘තේ අස්ස’ (ඔහුට එම ධර්මයෝ) යන්නයි. ‘අනුපදවවත්ථිතා හොන්ති’ යනු අනුපිළිවෙළින් වෙන් කරගන්නා ලද, පිරිසිඳ දකින ලද, ස්වකීය ලක්ෂණවලින් දන්නා ලද හා ප්‍රකට වූ ධර්මයෝ යන්නයි. ඒ කෙසේද? ඒ මහතෙරුන් වහන්සේ එම ධර්මයන් දෙස බලන කල අරමුණට සිත යොමු කරන ලක්ෂණයෙන් යුතු විතර්කය පවතී යැයි දැනගනිති. එසේම අරමුණෙහි සිත පිරිමදින ලක්ෂණයෙන් යුතු විචාරය ද, පීතිය ද, සැපය ද, සිතේ ඒකාග්‍රතාව ද, ස්පර්ශය ද, වේදනාව ද, සඤ්ඤාව ද, චේතනාව ද, විඤ්ඤාණය ද, කැමැත්ත (ඡන්දය) ද, අධිමොක්ඛය ද, වීරිය ද, සිහිය ද, උපේක්ෂාව ද, මනසිකාරය ද පවතී යැයි දැනගනිති. මෙසේ දැනගනිමින් අරමුණට සිත පමුණුවන අර්ථයෙන් පවත්නා විතර්කය ස්වභාවය අනුව වෙන් කර හඳුනා ගනිති...පෙ... මනසිකාරය ද ස්වභාවය අනුව වෙන් කර හඳුනා ගනිති. එබැවින් ‘එම ධර්මයෝ ඔහුට අනුපිළිවෙළින් පිරිසිඳ දක්නා ලද්දාහු වෙති’ යි වදාරන ලදී.

Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti. Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā. Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā. Evaṃ sante kathaṃ? Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti. Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī’’ti. Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati.

‘විදිතා උප්පජ්ජන්ති’ යනු එම විතර්කාදී ධර්මයන් උපදින කල්හි දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම උපදිති යන්නයි. ‘විදිතා උපට්ඨහන්ති’ යනු පවතින කල්හි ද දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම පවතිති යන්නයි. ‘විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති’ යනු නිරුද්ධ වන කල්හි ද දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම නිරුද්ධ වෙති යන්නයි. මෙහි ලා එම ඥානය වීම (තංඤාණතා) සහ එක් සිතක බොහෝ ඥානයන් තිබීම (ඥානබහුචිත්තතා) යන කරුණු දෙක බැහැර කළ යුතුය. යම් සේ එම ඇඟිලි තුඩින් ම එම ඇඟිලි තුඩ ස්පර්ශ කළ නොහැක්කේ ද, එසේම එම සිතින් ම එම සිතේ උත්පාදය හෝ ස්ථිතිය හෝ භංගය හෝ දැනගත නොහැකිය. මෙසේ පළමුව ‘තංඤාණතා’ (එම සිතින් ම එම සිතේ ලක්ෂණ දැනීම) බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් සිතුවිලි දෙකක් එක්වර උපදින්නේ නම්, එක් සිතකින් අනිත් සිතේ උත්පාද, ස්ථිති, භංග දැනගත හැකි වනු ඇත. එහෙත් ඵස්ස දෙකක් හෝ වේදනා, සඤ්ඤා, චේතනා හෝ සිත් දෙකක් එක්වර උපදින්නේ නැත, එකක් පසුපස එකක් බැගින් ම උපදී. මෙසේ ‘ඥානබහුතා’ (එක් සිතක බොහෝ ඥාන පැවතීම) බැහැර කළ යුතුය. එසේ වී නම් සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේට සමාපත්තිය තුළ දී දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් ප්‍රකටව වැටහෙන්නේ කෙසේ ද? එය වස්තු සහ අරමුණු පිරිසිඳ දන්නා ලද බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ විසින් වස්තුව (හෘදය වස්තුව ආදිය) මෙන් ම අරමුණ ද පිරිසිඳ ගන්නා ලදී. එබැවින් ඒ ධර්මයන්ගේ උත්පාදය මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට උත්පාදය ප්‍රකට වෙයි, ස්ථිතිය මෙනෙහි කරන විට ස්ථිතිය ප්‍රකට වෙයි, භංගය මෙනෙහි කරන විට භංගය ප්‍රකට වෙයි. ඒ නිසා ‘දන්නා ලදුව උපදියි, දන්නා ලදුව පවතියි, දන්නා ලදුව අස්තයට (නිරුද්ධියට) යයි’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘අහුත්වා සම්භොන්ති’ (නොතිබී හටගනියි) යන මෙයින් උදය (හටගැනීම) දකියි. ‘හුත්වා පටිවෙන්ති’ (හටගෙන විනාශ වෙයි) යන මෙයින් වැය (විනාශය) දකියි.

Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā. Anapāyoti paṭighavasena anapagato. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho. Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto. Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati.

‘අනුපායො’ යනු රාගය නිසා අල්ලා නොගන්නා ලද්දේ වී යන්නයි. ‘අනපායො’ යනු පටිඝය (ද්වේෂය) නිසා ඉවතට නොගියේ වී යන්නයි. ‘අනිස්සිතො’ යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නිශ්‍රයන්ගෙන් තොර වූයේ වී යන්නයි. ‘අප්පටිබද්ධො’ යනු ඡන්දරාගයෙන් බැඳීමක් නැත්තේ වී යන්නයි. ‘විප්පමුත්තො’ යනු කාමරාගයෙන් මිදුණේ වී යන්නයි. ‘විසංයුත්තො’ යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හෝ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූයේ වී යන්නයි. ‘විමරියාදීකතෙන’ යනු සීමා මායිම් රහිත කරන ලද (කෙලෙස් සීමා නොමැති) යන්නයි. ‘චේතසා’ යනු මෙබඳු වූ සිතින් යුක්තව වාසය කරයි යන්නයි.

Tattha [Pg.61] dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ. Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ. Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi.

එහි සීමාවන් (මරියාදා) දෙකකි; කෙලෙස් සීමාව සහ අරමුණු සීමාව වශයෙනි. ඉදින් උන්වහන්සේගේ සමාපත්තිය තුළ පවතින දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් අරමුණු කොට රාගාදී කෙලෙස් උපදින්නේ නම්, ඒ මගින් කෙලෙස් සීමාවක් ඇති වන්නේය. එහෙත් ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි උන්වහන්සේට එක් කෙලෙසකුදු නූපදින බැවින් කෙලෙස් සීමාවක් නැත. ඉදින් සමාපත්තියෙහි පවතින දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ඇතැම් ධර්මයක් ප්‍රකට නොවන්නේ නම්, එවිට අරමුණු සීමාවක් ඇති වන්නේය. එහෙත් ඒ දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ප්‍රකට නොවන කිසිදු ධර්මයක් නැති බැවින් අරමුණු සීමාවක් ද නැත.

Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca. Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā. Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati.

වෙනත් සීමාවන් දෙකක් ද ඇත්තේය; එනම් විෂ්කම්භන සීමාව සහ සමුච්ඡේද සීමාවයි. ඒවා අතුරින් සමුච්ඡේද සීමාව මතු (මාර්ග ඥාන පිළිබඳ විස්තරයේ දී) පැමිණෙන්නේය. මෙම ස්ථානයෙහි අදහස් කරන ලද්දේ විෂ්කම්භන සීමාවයි. උන්වහන්සේ විරුද්ධ ධර්මයන් (නීවරණ ආදිය) යටපත් කළ බැවින් සීමා රහිත වූ සිතින් වාසය කරති.

Uttari nissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṃ. Aññesu ca suttesu ‘‘uttari nissaraṇa’’nti nibbānaṃ vuttaṃ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo. Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena. Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.

‘උත්තරි නිස්සරණං’ යනු මෙයින් (ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්) මතු වූ නික්මීමයි (එනම් ද්විතීය ධ්‍යානයයි). අනෙකුත් සූත්‍රයන්හි ‘උත්තරි නිස්සරණං’ යන පදයෙන් නිර්වාණය කියැවෙන නමුත්, මෙහි ලා අදහස් කරන්නේ ඊළඟට ඇති උසස් තත්ත්වය බව දත යුතුය. ‘තබ්බහුලීකාරා’ යනු එම දැනගැනීම (ප්‍රඥාව) නැවත නැවත බහුල වශයෙන් වැඩීමෙනි. ‘අත්ථිත්වෙවස්ස හෝති’ යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේට ‘මීට වඩා උසස් වූ නික්මීමක් ඇත්තේමය’ යන ස්ථිර වැටහීම ඇති වෙයි යන්නයි. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉතිරි වාරයන්හි ද අර්ථය දත යුතුය.

Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo. Sabhāvato vavatthapeti.

දෙවන වාරයෙහි (ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි) ‘සම්පසාද’ යනු ස්වභාවයෙන් ම සිතේ ඇති වන පැහැදීමයි. එය (සිත) ස්වභාවයෙන් ම වෙන් කර හඳුනා ගනියි.

Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva. Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘yadeva tattha sukha’’nti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho. Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva. Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā.

සතරවන වාරයෙහි ‘උපෙක්ඛා’ යනු සැප සහගත ස්ථානයන්හි (ධ්‍යානයන්හි) පවතින වේදනා උපේක්ෂාව ම ය. ‘පස්සද්ධත්තා චේතසෝ අනාභෝගෝ’ යනු සිතේ යම් ‘එහි යම් සැපයක් ඇද්ද’ යනුවෙන් වූ ආභෝගයක් (නැඹුරුවක්) පවතී ද, එය රළු බැවින් බැහැර කළ යුතුය. එසේ සන්සුන් වූ බැවින් සිතේ ආභෝගයක් නැති බව වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් එවැනි නැඹුරුවක් නොමැති වීමයි. ‘සතිපාරිසුද්ධි’ යනු පිරිසිදු වූ සිහියමයි. උපේක්ෂාව ද පාරිසුද්ධි උපේක්ෂාව ම ය.

95. Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti. Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha.

95. ‘සතෝ වුට්ඨහාති’ යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව (සම්පජානෝ) සමාපත්තියෙන් නැගී සිටියි යන්නයි. ‘තේ ධම්මේ සමනුපස්සති’ යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි පිළිවෙළින් ධර්මයන් විදර්ශනා කිරීම (අනුපදධම්ම විපස්සනා) බුදුවරුන්ට මිස ශ්‍රාවකයන්ට නොවන බැවින්, මෙහි ලා කලාප විදර්ශනාව (ධර්මයන් සමූහයක් ලෙස දැකීම) දක්වනු පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී.

Paññāya [Pg.62] cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti. Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā arahattaṃ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi. Arahattaṃ pattavāro idha gahito, nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti.

‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සතර සත්‍යයන් දැක සතර ආසවයන් ක්ෂය වේ යන්නයි. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව (එක්ව) වඩා අරහත් ඵලයට පත් වූ වාරය ද ඇත්තේය, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු වාරය ද ඇත්තේය. මෙහි දී අරහත් ඵලයට පත් වූ වාරය ගන්නා ලදී. නිරෝධය පිළිබඳව නම්, පුරුදු කරන ලද වසීභාවය ඇති බැවින් නැවත නැවතත් එයට සමවදින බව කියති.

Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti. Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti. Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto’’ti. Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā. Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

එහි දී උන්වහන්සේට යම් කලෙක නිරෝධ සමාපත්තිය ප්‍රධාන වේ ද, එවිට නිරෝධ වාරය පැමිණෙයි, ඵල සමාපත්තිය සැඟවෙයි. යම් කලෙක ඵල සමාපත්තිය ප්‍රධාන වේ ද, එවිට ඵල සමාපත්ති වාරය පැමිණෙයි, නිරෝධ සමාපත්තිය සැඟවෙයි. ජම්බුද්වීපවාසී තෙරවරුන් පවසන්නේ ‘සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ද සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව වඩා අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කොට නිරෝධයට සමවැදී, නිරෝධයෙන් නැගී සිට අරහත් භාවයට පත් වූ’ බවයි. ‘තේ ධම්මේ’ යනු සමාපත්තිය තුළ පවතින ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට පෙර පැවති ධර්මයන් ද වේ. ඒවා ද මෙම වාරයෙහි විදර්ශනා කළ යුතු ධර්මයන් ම වන බැවින්, ඒවා විදර්ශනා කරන බව දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

97. Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto. Pāramippattoti nipphattiṃ patto. Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

97. ‘වසිප්පත්තො’ යනු පුරුදු පුහුණු කරන ලද වසීභාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘පාරමිප්පත්තො’ යනු කෙළවරට (නිෂ්පත්තියට) පත් වූ යන්නයි. ‘ඕරසො’ යනාදී තන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ළය මඬලින් උපන් දේශනා ශබ්දය අසා උපන් බැවින් ‘ඕරස’ (ළයෙහි උපන්) නම් වෙති. මුඛයෙන් නික්මුණු දේශනා ශබ්දය අසා උපන් බැවින් ‘මුඛජාත’ නම් වෙති. ධර්මය මගින් උපන් බැවින් හා නිර්මිත වූ බැවින් ‘ධම්මජ’ හා ‘ධම්මනිම්මිත’ වෙති. නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්ම දායාදය ලබන බැවින් ‘ධම්මදායාද’ වෙති. ආමිස දායාදය නොගන්නා බැවින් ‘නෝ ආමිසදායාද’ නම් වෙති. ඉතිරි කොටස් සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ක්‍ධිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā

2. ඡබ්බිසෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව

98. Evaṃ me sutanti chabbisodhanasuttaṃ. Tattha khīṇā jātītiādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi. Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṃ āgataṃ. Diṭṭhe diṭṭhavāditātiādīsu yāya [Pg.63] cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṃ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Abhinanditabbanti na kevalaṃ abhinanditabbaṃ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo. Uttariṃ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṃ pañho pucchitabboti dasseti. Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo.

98. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය ඡබ්බිසෝධන සූත්‍රයයි. එහි 'ඛීණා ජාති' යනාදී පදවලින්, එක් පදයකින් වුවද රහත් බව (අර්හත් ඵලඥානය) ප්‍රකාශ කළ බව වෙයි; පද දෙකකින් ද එසේමය. මෙහි දී පද හතරකින් රහත් බව ප්‍රකාශ කිරීම පැමිණ තිබේ. 'දිට්ඨේ දිට්ඨවාදිතා' යනාදියේ දී, යම් චේතනාවකින් 'මා විසින් දක්නා ලද දෙයෙහි දක්නා ලදී' යි ආර්ය ව්‍යවහාරයෙන් පවසයි ද, එය 'දිට්ඨේ දිට්ඨවාදිතා' නම් වේ. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අයමනුධම්මෝ' යනු මේ ස්වභාවයයි. 'අභිනන්දිතබ්බං' යනු හුදෙක් සතුටු විය යුතු බව පමණක් නොවේ, පිරිනිවන් පෑ ඒ රහතන් වහන්සේට සියලු සත්කාර ද කළ යුතු බවයි. 'උත්තරිං පඤ්හෝ' යනු ඉදින් ඒ ප්‍රකාශයෙන් ඔබ සතුටු නොවන්නේ නම්, මීට වඩා ඉහළින් ද මෙම ප්‍රශ්නය විමසිය යුතු බව දක්වයි. මෙතැන් සිට ඉතිරි වාර තුනේ දී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

99. Abalanti dubbalaṃ. Virāgunanti vigacchanasabhāvaṃ. Anassāsikanti assāsavirahitaṃ. Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā. Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṃyeva nāmaṃ. Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṃ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṃ anusetīti anusayāti vuccanti. Khayā virāgātiādīsu khayena virāgenāti attho. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva.

99. 'අබලං' යනු දුබල වූ, හරයක් නැති බවයි. 'විරාගුණං' යනු පහව යන ස්වභාවයයි. 'අනස්සාසිකං' යනු සහනයක් නැති බවයි. 'උපායූපාදානා' යනු තණ්හාවට හා දෘෂ්ටියට කියන නමකි. තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය තෛභූමක ධර්මයන් වෙත පැමිණෙන බැවින් 'උපාය' නම් වේ, ඒවා දැඩිව ගන්නා බැවින් 'උපාදාන' නම් වේ. 'චේතසෝ අධිට්ඨානාභිනිවේසානුසයා' යනු ද ඒ තණ්හා දෘෂ්ටිවලටම නමකි. සිත තණ්හා දෘෂ්ටි මගින් සක්කාය ධර්මයන්හි පිහිටන බැවින් තණ්හා දෘෂ්ටි 'සිතේ පිහිටි තැන්' (අධිට්ඨාන) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවායින් සිතෙහි අභිනිවේශ වන බැවින් 'අභිනිවේස' යැයි ද, ඒවායින්ම සිතෙහි අනුශය වන බැවින් 'අනුසය' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'ඛයා විරාගා' යනාදියේ අර්ථය ක්ෂය වීමෙන් හා විරාගයෙන් යන්නයි. මේ සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ.

100. Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Na anattato upagacchinti ahaṃ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṃ. Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca. Tepi hi nissitavatthurūpānaṃ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva. Tasmā ‘‘na ca pathavīdhātunissita’’nti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati. Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma, tathā taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā. Evaṃ idhāpi rūpārūpaṃ gahitameva hoti. Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṃ gahitameva hoti.

100. 'පඨවීධාතු' යනු පිහිටීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'ආපෝධාතු' යනු බැඳගැනීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'තේජෝධාතු' යනු මෝරා යාම (පිසීම) ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'වායෝධාතු' යනු දැරීම (විත්තම්භනය) ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'ආකාශධාතු' යනු ස්පර්ශ නොවන ධාතුවයි. 'විඤ්ඤාණධාතු' යනු දැනගැනීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'න අනත්තතෝ උපගච්ඡින්ති' යනු 'මම වෙමි, මගේ ආත්මයයි' කියා ආත්ම කොටසක් ලෙස පිළි නොගත්තෙමි යන්නයි. 'න ච පඨවීධාතුනිස්සිතං' යනු පඨවී ධාතුව නිශ්‍රය කොට පවත්නා සෙසු ධාතූන් හා උපාදාය රූප ද අරූපස්කන්ධයන් ද වේ. ඒවා ද නිශ්‍රය වස්තු රූප හා පඨවී ධාතුව ඇසුරු කරන බැවින් එක් පර්යායයකින් පඨවී ධාතුව ඇසුරු කළාම වෙයි. එබැවින් 'පඨවී ධාතුව ඇසුරු නොකළේය' යි පවසන රහතන් වහන්සේ සෙසු රූප අරූප ධර්මයන් ද ආත්ම වශයෙන් පිළි නොගන්නා බව පවසයි. ආකාශ ධාතු නිස්සිත පදයේ දී නම්, අවිනිභෝග වශයෙන් සියලු භූත රූප හා උපාදාය රූප ආකාශ ධාතුව ඇසුරු කළා නම් වේ. එසේම ඒ රූප වස්තු ඇසුරු කළ අරූපස්කන්ධයන් ද වේ. මෙසේ මෙහිදී ද රූප අරූප ධර්මයන් ගන්නා ලද්දේම වෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතු නිස්සිත පදයේ දී සහජාත ස්කන්ධ තුන හා චිත්ත සමුට්ඨාන රූප විඤ්ඤාණ ධාතුව ඇසුරු කළ බැවින් රූප අරූප ධර්මයන් ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

101. Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṃ atīte cakkhudvārassa āpāthaṃ āgantvā niruddhaṃ, yañca anāgate āpāthaṃ [Pg.64] āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṃ, taṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Yaṃ pana atītepi āpāthaṃ anāgantvā niruddhaṃ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘imasmiṃ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṃ labbhatī’’ti. Tasmā tīsu kālesu āpāthaṃ āgataṃ vā anāgataṃ vā sabbampi taṃ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesu dhammesū’’ti. Chandoti taṇhāchando. Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo. Nandīti sveva abhinandanavasena nandī. Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā. Sesadvāresupi eseva nayo.

101. 'රූපේ චක්ඛුවිඤ්ඤාණේ...' යනාදියේ දී, යමක් අතීතයේ ඇසෙහි ගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, යමක් අනාගතයේ ගැටී නිරුද්ධ වන්නේ ද, යමක් දැනට ගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, ඒ සියල්ල 'රූප' නම් වේ. යමක් අතීතයේ ඇසෙහි නොගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, අනාගතයේ නොගැටී නිරුද්ධ වන්නේ ද, වර්තමානයේ ද නොගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, එය 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණ විඤ්ඤාතබ්බ ධර්ම' වලට ඇතුළත් වේ යැයි පැවසූ කල්හි තිපිටක චූළාභය තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: 'මේ ස්ථානයේ දී කොටස් දෙකක් කරන්න, මතුයෙහි ඡන්ද වාරයේ දී කෙසේ කරන්නහු ද, මෙය නොගැලපේ' යනුවෙනි. එබැවින් තුන් කාලයේදීම ඇසෙහි ගැටුණු හෝ නොගැටුණු ඒ සියල්ල රූපයම වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුන 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණ විඤ්ඤාතබ්බ ධර්ම' ලෙස දත යුතුය. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ දත යුතු ධර්මයන්හි' යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඡන්ද' යනු තණ්හා ඡන්දයයි. 'රාග' යනු ඇලෙන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. 'නන්දි' යනු අභිනන්දනය කරන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. 'තණ්හා' යනු පතන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

102. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti idaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṃ? Bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṃyeva kathento evamāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ, chabbisodhanantipissa nāmaṃ. Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṃ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā ‘‘chabbisodhaniya’’nti vuttaṃ. Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṃ ekameva katvā catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti.

102. 'අහංකාර මමංකාර මානානුසයා' යන්නෙහි අහංකාරය යනු මානයයි, මමංකාරය යනු තණ්හාවයි, එයම මානානුසය ද වේ. 'ආසවානං ඛයඤාණාය' යන්න පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය හා දිබ්බචක්ඛු ඥානය ගැන නොකියා පැවසුවේ ඇයි? භික්ෂූහු ලෞකික ධර්ම ගැන නොවිමසති, ලෝකෝත්තර ධර්ම ගැනම විමසති. එබැවින් විමසූ ප්‍රශ්නයටම පිළිතුරු දෙමින් මෙසේ වදාළහ. මෙය 'ඒකවිස්සජ්ජිත සූත්‍රය' නම් වේ, 'ඡබ්බිසෝධන' යනු ද මෙහිම නමකි. මෙහි ආර්ය ව්‍යවහාර හතරක්, පඤ්චස්කන්ධය, ධාතු හයක්, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන හයක්, තමාගේ සවිඤ්ඤාණක කය හා අනුන්ගේ සවිඤ්ඤාණක කය යන මේ කොටස් හය පිරිසිදු කරන ලද බැවින් 'ඡබ්බිසෝධන' යැයි කියනු ලැබේ. පරසමුද්‍රවාසී තෙරවරු තමාගේ හා අන් අයගේ සවිඤ්ඤාණක කය එකක් ලෙස ගෙන, ආහාර හතර ද සමඟ කොටස් හයක් ලෙස දක්වති.

Ime pana cha koṭṭhāsā ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti (pārā. 198) evaṃ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā.

නමුත් මේ කොටස් හය 'ඔබ විසින් කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද? කෙසේ අවබෝධ කරන ලද ද? කවදා අවබෝධ කරන ලද ද? කොහේ දී අවබෝධ කරන ලද ද? ඔබ විසින් කිනම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද? ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලබන්නෙක් ද?' යනුවෙන් විනය නිර්දේශ පර්යාය අනුව පිරිසිදු (විමර්ශනය) කළ යුතුය.

Ettha hi kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigataṃ. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā, kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā[Pg.65], udāhu vipassanāvasena, tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti. Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti.

මෙහි 'කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු අවබෝධය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් ධ්‍යාන විමොක්ෂාදියෙන් හෝ සෝතාපත්ති මාර්ගාදියෙන් ඔබ විසින් කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද යන්නයි. 'කෙසේ අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු උපක්‍රමය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. මෙහි අදහස නම් - ඔබ විසින් අනිත්‍ය ලක්ෂණය මූලික කොටගෙන අවබෝධ කරන ලද්දේ ද? එසේත් නැතිනම් දුක්ඛ හෝ අනාත්ම ලක්ෂණයන්ගෙන් එකක් ද? සමාධිය මගින් ද? නැතහොත් විදර්ශනාව මගින් ද? එසේම රූපයෙහි ද? අරූපයෙහි ද? ආධ්‍යාත්මිකව ද? බාහිරව ද? යන්නයි. 'කවදා අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු කාලය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් පෙරවරු, මධ්‍යහ්න ආදී කිනම් කලෙක ද යන්නයි.

Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti.

'කොහේ දී අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; කිනම් ස්ථානයක ද, එනම් රාත්‍රී ස්ථානයක ද, දහවල් ස්ථානයක ද, රුක් මූලයක ද, මණ්ඩපයක ද හෝ කිනම් විහාරයක ද යන්නයි. 'කිනම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද?' යන්නෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ගැන විමසයි; එනම් කිනම් මාර්ගයකින් නැසිය යුතු කෙලෙස් ඔබ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද යන්නයි.

Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.

'ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලබන්නෙක් ද?' යනු ප්‍රතිලාභ ලැබූ ධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් ප්‍රථම මාර්ගාදියෙන් කිනම් ධර්මයන් ඔබ ලබන්නේ ද යන්න මෙහි අදහසයි.

Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo. Aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti? Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti.

එබැවින් දැන් යම් මහණෙකු උත්තරීමනුස්සධර්ම අධිගමනයක් පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එපමණකින්ම ඔහුට සත්කාර සම්මාන නොකළ යුතුය. එහෙත්, කරුණු හයක් ඔස්සේ විමසා බැලීම සඳහා මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ විසින් කුමක් අධිගමනය කරන ලද්දේද? ධ්‍යානයක්ද නැතහොත් විමොක්ඛාදීන්ගෙන් එකක්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, යමෙකු යම් ධර්මයක් අවබෝධ කළේ නම්, එය ඔහුට ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් ඔහු "මම අසවල් ධර්මය අධිගමනය කළෙමි" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කෙසේ අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. අනිත්‍ය ලක්ෂණාදියෙන් කුමක් මුල් කරගෙනද? කර්මස්ථාන තිස් අටක් වූ ආරම්මණ අතරින් හෝ රූප, අරූප, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන් අතරින් කිනම් ක්‍රමයකින් සිත යොමු කොට (අභිනිවේශ කොට) එය අධිගමනය කළෙහිද? යම් අයෙකුගේ සිත යම් කරුණක තදින් පිහිටියේද, එය ඔහුට ප්‍රකටව පවතී.

Sace pana ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso, evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me kāle adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti.

ඉදින් "මාගේ සිත මෙලෙස යොමු විය, මා විසින් මෙසේ අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කවදා අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. "පෙරවරු කාලයේද නැතහොත් මධ්‍යහ්නාදී කාලයන්ගෙන් එක් කාලයකදීද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ කාලය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මා විසින් අසවල් කාලයේදී අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කොහේදී අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. "දිවා කාලයේ වැඩ සිටින තැනකදීද නැතහොත් රාත්‍රී කාලයේ වැඩ සිටින තැන්වලින් එක් තැනකදීද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ ස්ථානය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මා විසින් අසවල් ස්ථානයේදී අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "ඔබගේ කිනම් කෙලෙස් සමූහයක් ප්‍රහීණ වීද?" යි ඇසිය යුතුය. "පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මගින්) ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස්ද, නැතහොත් දෙවන මාර්ගාදියෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් ප්‍රකටව පවතී.

Sace [Pg.66] ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ. Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti. Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī’’ti apanetabbo.

ඉදින් "මගේ අසවල් කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇතැයි" පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලද්දෙක්ද?" යි ඇසිය යුතුය. "සෝවාන් ඵලය ලද්දෙක්ද නැතහොත් සකෘදාගාමී මාර්ගාදීන්ගෙන් එකක් ලද්දෙක්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ ධර්මය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මම අසවල් ධර්මයන් ලද්දෙක්මි" යි පවසන්නේ නම්, එපමණකින්ම ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකළ යුතුය. බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති, උගත් දේ පිළිබඳව විමසීමෙහි දක්ෂ වූ භික්ෂූහු මෙම කරුණු හය විමසා බැලීමට සමර්ථ වෙති. මෙම භික්ෂුවගේ අධිගමනයට හේතු වූ පිළිවෙත (ප්‍රතිපදාව) විමසා බැලිය යුතුය. ඉදින් ඒ ප්‍රතිපදාව නිවැරදි නොවන්නේ නම්, "මෙවැනි ප්‍රතිපදාවකින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබිය නොහැකිය" යි පවසා ඔහු බැහැර කළ යුතුය.

Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati sameti. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.

ඉදින් ඔහුගේ අධිගමනයට හේතු වූ පිළිවෙත නිවැරදි වන්නේ නම්, "මොහු බොහෝ කලක් තිස්සේ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි අප්‍රමාදීව, ජාගරියානුයෝගයෙහි යෙදෙමින්, සිව්පසයෙහි ඇලීමක් නැතිව, අහස හා සමාන වූ සිතින් වාසය කරයි" යි පෙනී යන්නේ නම්, එම භික්ෂුවගේ ප්‍රකාශය ඔහුගේ පිළිවෙත හා සැසඳෙයි, ගැලපෙයි. "යම්සේ ගංගා නදියේ ජලය යමුනා නදියේ ජලය හා සැසඳෙයිද, එක්වෙයිද, එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා මැනවින් පනවන ලද නිවන් මග හා ඒ ප්‍රතිපදාවත්, නිවන හා ඒ ප්‍රතිපදාවත් සැසඳෙයි, එක්වෙයි" යන වචනයට සමාන වේ.

Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti. Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti.

එහෙත් මෙපමණකින්ම සත්කාර නොකළ යුතුය. ඒ මන්ද? ඇතැම් පෘථග්ජනයෙකුට වුවද සිහියෙන් යුක්තව සිටින විට ක්ෂීණාශ්‍රව උත්තමයෙකුගේ පිළිවෙතට සමාන පිළිවෙතක් තිබිය හැකි බැවිනි. එබැවින් ඒ භික්ෂුව නොයෙක් උපායන්ගෙන් තැති ගැන්විය යුතුය. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකට හිස මත අකුණක් පතිත වුවද බියක්, තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් සිදු නොවේ. පෘථග්ජනයෙකුට නම් ඉතා සුළු දෙයකින් පවා එය සිදු වේ.

Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nhāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṃ puthujjanoti sañjāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi. Rājā theraṃ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha[Pg.67]? Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti? Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthīti.

මේ සම්බන්ධයෙන් පහත කථා පුවත් දැක්වේ: දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේ එක් පිණ්ඩපාතික තෙරනමකගේ තත්ත්වය වටහා ගැනීමට නොහැකිව, එක් සාමණේර නමකට ඉඟියක් දුන්හ. උන්වහන්සේ කල්‍යාණී ගංගා මුවදොර ස්නානය කරමින් සිටියදී එම සාමණේරයන් ජලයේ කිමිදී ගොස් දෙපා අල්ලා ගත්තේය. එවිට ඒ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් "කිඹුලෙකි" යන සඤ්ඤාවෙන් මහ හඬක් නැඟූහ. එවිට උන්වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකු බව දැනගත්හ. චන්දමුඛ තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහා විහාරයේ සංඝස්ථාවිර වූ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ නමක් දුර්වල ඇස් පෙනීම ඇතිව විහාරයෙහිම වැඩ විසූහ. රජතුමා "තෙරුන්වහන්සේව පරීක්ෂා කරමි" යි සිතා, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ පසු නිහඬව පැමිණ සර්පයෙකු මෙන් උන්වහන්සේගේ දෙපා අල්ලා ගත්තේය. තෙරුන් වහන්සේ ගල් ටැඹක් සේ නොසැලී හිඳ "මෙහි කවුද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම තිස්ස වෙමි" යි පැවසූ විට, "තිස්ස, සිල් සුවඳ විහිදෙන්නේ නැද්ද?" යි ඇසූහ. මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට බියක් නම් නැත.

Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo. So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṃ arahāti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṃ na janeti. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.

ඇතැම් පෘථග්ජනයෙක් වුවද අතිශයින් ශූර මෙන්ම නිර්භය විය හැක. ඔහු ඇලුම් කටයුතු අරමුණකින් පරීක්ෂා කළ යුතුය. වසභ රජතුමා ද එක් තෙරනමක පරීක්ෂා කරනු පිණිස මාලිගයේ හිඳුවා උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි දෙබර පල යුෂ සෑදීමට සැලැස්වීය. එවිට මහා තෙරුන්ගේ කෙළ ඉනුවේය. ඉක්බිති තෙරුන්ගේ පෘථග්ජන බව ප්‍රකට විය. සැබවින්ම ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට රස තෘෂ්ණාව මැනවින් ප්‍රහීණ වී ඇත. දිව්‍යමය රසයන්හි පවා උන්වහන්සේට ඇල්මක් ඇති නොවේ. එබැවින් මෙම උපායන්ගෙන් පරීක්ෂා කොට ඉදින් ඔහුට බියක්, තැතිගැනීමක්, ලොමුදහගැනීමක් හෝ රස තෘෂ්ණාවක් ඇති වේ නම්, "ඔබ රහතන් වහන්සේ නමක් නොවේ" යයි පවසා බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් බිය රහිතව, තැතිගැනීමක් හෝ තැතිගැන්මක් නැතිව සිංහයෙකු මෙන් හිඳින්නේ නම්, දිව්‍ය ආරම්මණවල පවා ඇල්මක් ඇති කර නොගන්නේ නම්, මෙම භික්ෂුව ප්‍රශ්නවලට මැනවින් පිළිතුරු දිය හැකි අයෙකු ලෙස සලකා, හාත්පසින් රජවරුන් හා රාජ මහාමාත්‍යාදීන් විසින් එවන ලද සත්කාරයන් ලැබීමට සුදුසු වන්නේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡබ්බිසෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā

3. සප්පුරිසධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

105. Evaṃ me sutanti sappurisadhammasuttaṃ. Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṃ dhammaṃ. Asappurisadhammanti pāpapurisānaṃ dhammaṃ. Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāti. Paṭhamaṃ muñcitabbaṃ katheti, evaṃ pahātabbaṃ dhammaṃ paṭhamaṃ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammotiādimāha. Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccākula’’nti vuccati. So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ katvā.

105. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ සප්පුරිසධම්ම සූත්‍රයයි. එහි 'සප්පුරිසධම්ම' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි. 'අසප්පුරිසධම්ම' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ (පාපී පුද්ගලයන්ගේ) ධර්මයයි. මෙසේ මාතෘකාව තබා නැවතත්, යම්සේ මගෙහි දක්ෂ පුරුෂයෙක් වම් මග අතහැර දකුණු මග ගන්නේද, එහිදී පළමුව අත්හැරිය යුතු මග පවසයිද, එලෙසම ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය පළමුව දේශනා කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, අසත්පුරුෂ ධර්මය යනු කවරේද?" යනාදී ලෙස වදාළ සේක. එහි 'උච්චාකුලා' යනු ක්ෂත්‍රිය කුලය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයයි. මෙම කුල දෙකම 'උසස් කුල' යැයි කියනු ලැබේ. 'සෝ තත්ථ පූජෝ' යනු එම භික්ෂූන් අතර ඔහු පිදිය යුත්තෙක් වේ යන්නයි. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු ඇතුළත කොට යන්නයි.

Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā vessakulā vā. Idameva hi kulattayaṃ ‘‘mahākula’’nti vuccati. Mahābhogakulāti mahantehi [Pg.68] bhogehi samannāgatā kulā. Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā. Imasmiṃ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti. Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva.

"මහා කුල" යනු ක්ෂත්‍රිය කුලය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලය හෝ වෛශ්‍ය කුලය හෝ වේ. මේ කුල තුනෙහි එකතුවටම "මහා කුල" යැයි කියනු ලැබේ. "මහා භෝග කුල" යනු මහත් වූ භෝග සම්පත් ඇති කුලයන් ය. "උළාර භෝග කුල" යනු මහත් වූ ද උතුම් වූ ද භෝග සම්පත් ඇති කුලයන් ය. මෙම පද දෙකේදීම (මහා භෝග හා උළාර භෝග යන පද දෙකේදීම) සතර කුලයන්ම ඇතුළත් විය හැකිය. මක්නිසාද යත්, යම් කිසි කුලයක උපන් තැනැත්තෙකුට වුවද සිය පින් බලයෙන් මහත් වූ භෝග සම්පත් මෙන්ම උතුම් භෝග සම්පත් ද ඇති විය හැකි බැවිනි.

106. Yasassīti parivārasampanno. Appaññātāti rattiṃ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti. Appesakkhāti appaparivārā.

106. "යසස්සී" (යසස් ඇති) යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවෝ ය. "අප්පඤ්ඤාතා" (ප්‍රකට නොවන) යනු රාත්‍රී කාලයේ විදින ලද ඊතල මෙන් සංඝයා මැද ආදී තැන්හි ප්‍රකට නොවන බවයි. "අප්පේසක්ඛා" (අල්පේශාක්‍ය) යනු අල්ප වූ (අඩු) පිරිවර ඇති බවයි.

107. Āraññikoti samādinnaāraññikadhutaṅgo. Sesadhutaṅgesupi eseva nayo. Imasmiñca sutte pāḷiyaṃ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva.

107. "ආරඤ්ඤික" යනු ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ තැනැත්තා ය. සෙසු ධුතාංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයේ පාලි පෙළෙහි ධුතාංග නවයක් පමණක් පැමිණ ඇතත්, විස්තර වශයෙන් ගත් කල ඒවා දහතුනකි. ඒ දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංගයන් පිළිබඳව කිව යුතු යමක් වේ නම්, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයේ "ධුතංගනිද්දේසය" තුළ සියලු ආකාරයෙන්ම දක්වා ඇත.

108. Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho. Atammayataññeva antaraṃ karitvāti nittaṇhataṃyeva kāraṇaṃ katvā abbhantaraṃ vā katvā, citte uppādetvāti attho.

108. "අතම්මයතා" යන්නෙහි "තම්මයතා" යනු තෘෂ්ණාවට නමකි. එහි අර්ථය "තෘෂ්ණාව රහිත බව" යන්නයි. "අතම්මයතාවම අභ්‍යන්තරයෙහි (අතරෙහි) කර" යනු තෘෂ්ණාව රහිත බවම හේතුවක් කොටගෙන හෝ සිත තුළ උපදවාගෙන යන්නයි.

Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṃ samāpattiṃ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno. Na kañci maññatīti kañci puggalaṃ tīhi maññanāhi na maññati. Na kuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati. Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṃ puggalaṃ na maññati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

නිරෝධ වාරයෙහි යම් හෙයකින් අනාගාමී උතුමන් සහ රහතන් වහන්සේලා පමණක් එම (නිරෝධ) සමාපත්තියට සමවදින බැවින් ද, පෘථග්ජනයන්ට එය නොමැති බැවින් ද, අසප්පුරිස වාරය මෙහිදී අතහැර ඇත. "කිසිවෙකු ගැන නොසිතයි" (න කඤ්චි මඤ්ඤති) යනු තෘෂ්ණා, දිට්ඨි, මාන යන මඤ්ඤනාවන් තුනෙන් කිසිදු පුද්ගලයෙකු ගැන නොසිතන බවයි. "කොතැනකවත් නොසිතයි" (න කුහිඤ්චි මඤ්ඤති) යනු කිසිදු ස්ථානයකදී නොසිතන බවයි. "කිසිවකින් නොසිතයි" (න කේනචි මඤ්ඤති) යනු කිසිදු වස්තුවක් අරමුණු කරගෙන එම පුද්ගලයා පිළිබඳව මඤ්ඤනාවන්ගෙන් නොසිතන බවයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සප්පුරිසධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā

4. සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

109. Evaṃ me sutanti sevitabbāsevitabbasuttaṃ. Tattha tañca aññamaññaṃ kāyasamācāranti aññaṃ sevitabbaṃ kāyasamācāraṃ, aññaṃ asevitabbaṃ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṃ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho. Vacīsamācārādīsu eseva nayo. Iti [Pg.69] bhagavā sattahi padehi mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṃ.

109. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍රයයි. එහි "එම විවිධ වූ කාය සමාචාරය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, භාවිතා කළ යුතු (සේවිතබ්බ) එක්තරා කාය සමාචාරයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවසන බවත්, භාවිතා නොකළ යුතු (අසේවිතබ්බ) තවත් කාය සමාචාරයක් පවසන බවත් ය. භාවිතා කළ යුතු දෙයම කිසියම් ක්‍රමයකින් භාවිතා නොකළ යුතු යැයි හෝ භාවිතා නොකළ යුතු දෙය භාවිතා කළ යුතු යැයි හෝ උන්වහන්සේ නොපවසන බව මෙහි අර්ථයයි. වචී සමාචාර ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පද සතකින් මාතෘකාව තබා, විස්තර වශයෙන් විග්‍රහ නොකරම දේශනාව අවසන් කළ සේක. ඒ මක්නිසාද? සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේට (විස්තර කිරීමට) අවස්ථාව ලබා දීම සඳහාය.

113. Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṃ aṅgaṃ hutvā ṭhitāti na gahitā.

113. මනෝ සමාචාරයෙහි (සිතේ හැසිරීමෙහි) මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සහ සම්මා දෘෂ්ටිය යන්න දෘෂ්ටි ලැබීමේ වාරය අනුව වෙන් වූ අංගයන් ලෙස පවතින බැවින්, මෙහිදී (මනෝ සමාචාරය යටතේ) ඒවා ගෙන නැත.

114. Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā.

114. චිත්ත උත්පාද වාරයෙහිදී කර්ම පථයට පත් නොවූ අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදිය දත යුතුය.

115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyātiādīni kāmasaññādīnaṃ dassanatthaṃ vuttāni.

115. සංඥා ප්‍රතිලාභ වාරයෙහි "අභිජ්ඣා සහගත වූ සංඥාවෙන්" යනාදී පද වදාරන ලද්දේ කාම සංඥා ආදිය දැක්වීම පිණිසය.

117. Sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṃ apariniṭṭhitabhāvāya. Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti. Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti nāma. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṃ sabyābajjhaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti. Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti udānaṃ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo.

117. "සබ්‍යාපජ්ඣං" යනු දුක් සහිත බවයි. "අපරිණිට්ඨිතභාවාය" යනු භවයන් අවසන් නොවන බව පිණිසයි. මෙහි දුක් සහිත වූ ආත්මභාව හතරක් වේ. පෘථග්ජන පුද්ගලයාට එම ආත්මභාවයෙන්ම භවය නිම කළ නොහැකිය. ඔහුට පටිසන්ධියේ සිට අකුසල ධර්මයන් වැඩෙන අතර කුසල ධර්මයන් පිරිහෙයි; ඔහු දුක් සහිත ආත්මභාවයක්ම උපදවයි. සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී උතුමන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. පෘථග්ජන ආදීන් පසෙක තබා, අනාගාමී උතුමෙක් කෙසේ නම් දුක් සහිත ආත්මභාවයක් උපදවන්නේද? උන්වහන්සේට අකුසල ධර්මයන් වැඩෙන්නේත් කුසල ධර්මයන් පිරිහෙන්නේත් කෙසේද? යන්න මෙහි ප්‍රශ්නයයි. අනාගාමී උතුමන් පවා ශුද්ධාවාසයෙහි ඉපදී, එහි ඇති උයන්, විමන්, කප්රුක් දෙස බලා "අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි" යි උදාන වාක්‍ය පවසති. අනාගාමී උතුමන් තුළ භව ලෝභය හෙවත් භව තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වී නැත. ඒ ප්‍රහීණ නොවූ තෘෂ්ණාව නිසා අකුසලයන් වැඩෙන බවත්, කුසලයන් පිරිහෙන බවත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උන්වහන්සේ දුක් සහිත ආත්මභාවයක්ම උපදවන අතර එය නිම නොවූ භවයක්ම බව දත යුතුය.

Abyābajjhanti adukkhaṃ. Ayampi catunnaṃ janānaṃ vasena veditabbo. Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ sakkoti, puna paṭisandhiṃ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṃ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṃ abyābajjhaattabhāvaṃ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāniādīni hontīti. Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ samattho hoti. Tassa [Pg.70] aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṃ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṃ pariniṭṭhāpetiyeva nāma. Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti nāma.

"අබ්‍යාපජ්ඣං" යනු දුක් රහිත බවයි. මෙය ද පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙකු ඇසුරෙන් දත යුතුය. යම් පෘථග්ජනයෙකුට වුවද එම ආත්මභාවයෙන්ම භවය නිම කළ හැකිනම්, ඔහු නැවත පටිසන්ධියක් නොගනියි. පටිසන්ධි ගැනීමක් නොමැති බැවින් ඔහුට අකුසල ධර්මයන් පිරිහී කුසල ධර්මයන්ම වැඩේ. ඔහු උපදවන්නේ දුක් රහිත ආත්මභාවයකි; එය නිම වූ භවයක්ම වේ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී උතුමන් ද එසේමය. සෝවාන් ආදීන් පසෙක තබා, පෘථග්ජනයෙකු කෙසේ දුක් රහිත ආත්මභාවයක් උපදවන්නේද? ඔහුට අකුසල පිරිහීම ආදිය වන්නේ කෙසේද? යන්න මෙහි ප්‍රශ්නයයි. පෘථග්ජනයෙකු වුවද පශ්චිමභවික (අවසන් භවය ඇති) තැනැත්තෙකු වී නම්, ඔහුට එම ආත්මභාවයෙන් භවය නිම කිරීමට හැකියාව ඇත. මිනිසුන් දහසකට එකක් අඩු ප්‍රමාණයක් මැරූ අංගුලිමාලයන්ගේ ආත්මභාවය මෙන්, එම ආත්මභාවය දුක් රහිත බවට පත්ව භවය නිම කරයි. එහිදී අකුසලයම පිරිහෙන අතර විදර්ශනාවම මතු භවයක් ඇති නොකරන තත්ත්වයට (ගබ්භං ගණ්හාපේති) පත් කරයි.

119. Cakkhuviññeyyantiādīsu yasmā ekaccassa tasmiṃyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto assādento anayabyasanaṃ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘tañca aññamañña’’nti na vuttaṃ. Esa nayo sabbattha.

119. "චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යං" (ඇසට පෙනෙන රූප) යනාදී තැන්හි, යම් හෙයකින් එක් පුද්ගලයෙකුට එම රූපයෙහිම රාගාදී කෙලෙස් උපදී ද, ඔහු එයින් සතුටු වෙයි, ආශ්වාදය කරයි. එසේ සතුටු වන්නා වූ ඔහු විනාශයට හා පිරිහීමට පත් වෙයි. තවත් පුද්ගලයෙකුට එම රූපයෙහිම රාගාදී කෙලෙස් නූපදී ද, ඔහු ඒ කෙරෙහි කළකිරෙයි, නොඇලෙයි. එසේ කළකිරෙන්නා වූ ඔහු කෙලෙස් නිවීම නම් වූ නිවනට පැමිණෙයි. එබැවින් "එම විවිධ වූ" (තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං) යනුවෙන් වදාළේ නැත. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyunti ettha ke bhagavato imassa bhāsitassa atthaṃ ājānanti, ke na ājānantīti? Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma. Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ paṭipajjanti, te ājānanti nāma. Evaṃ santepi sapaṭisandhikānaṃ tāva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṃ kathaṃ hotīti. Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṃ puna dukkhaṃ nāma natthi. Iti ekaṃsena tesaṃyeva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"මෙසේ විස්තර වශයෙන් අර්ථය වටහා ගනිත්වා" යන මෙහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ මෙම දේශනාවේ අර්ථය වටහා ගන්නේ කවුරුන්ද? වටහා නොගන්නේ කවුරුන්ද? යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. යමෙක් මෙම සූත්‍රයේ පාලිය සහ අටුවාව උගෙන, ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නන් නොවේ නම්, වදාරන ලද අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි නොයෙදෙත් නම්, ඔවුහු අර්ථය වටහා නොගත්තෝ වෙති. යමෙක් ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නෝ වී, වදාරන ලද අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙත් නම්, ඔවුහු අර්ථය වටහා ගත්තෝ වෙති. එසේ වුවත්, තවදුරටත් පටිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයන්ට මෙය දීර්ඝ කාලීන හිතසුව පිණිස වේවා; පශ්චිමභවික උතුමන්ට එය කෙසේ වේද? පශ්චිමභවිකයෝ ඉන්ධන රහිත වූ ගින්නක් නිවී යන්නාක් මෙන් පිරිනිවන් පාති. කල්ප ලක්ෂයක් ගත වුවද ඔවුන්ට නැවත දුකක් නම් නැත. මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන්ට ද එය දීර්ඝ කාලීන හිතසුව පිණිසම පවතී. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā

5. බහුධාතුක සූත්‍ර වර්ණනාව.

124. Evaṃ me sutanti bahudhātukasuttaṃ. Tattha bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro. Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Taṃ pavattiṃ sutakālato [Pg.71] paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti, ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ taṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti, atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpetvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.

124. "ඒවං මේ සුතං" යනු බහුධාතුක සූත්‍රයයි. එහි "භයානි" යනාදී පදයන්හි, භය යනු සිතේ ඇතිවන තැතිගැනීමයි. උපද්දව යනු සිතේ එකඟ බවක් නොමැති වීමයි (විකිප්ත බවයි). උපසග්ග යනු ඒ ඒ වස්තූන් කෙරෙහි ඇලී සිටින ස්වභාවයයි. මේවායේ වෙනස මෙසේ දත යුතුය: කඳු ආදී දුෂ්කර ස්ථාන ඇසුරු කරගත් සොරහු "අසවල් දවසේ අපි ඔබේ ගම වටලන්නෙමු" යි ජනපදවාසීන්ට දන්වා යවති. ඒ පුවත ඇසූ මොහොතේ පටන් ජනපදවාසීහු බියට හා තැතිගැනීමට පත්වෙති; මෙය සිතේ තැතිගැනීම හෙවත් "භය" නමි. "මෙහිදී සොරහු කෝප වී අපට අනර්ථයක් කරනු ඇත" යි සිතා, තමන් සතු වටිනා දෑ රැගෙන මිනිසුන් හා සිවුපාවුන් සමඟ වනයට වැදී, එහි නොයෙක් තැන්වල බිම නිදාගනිති. මැසි මදුරුවන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් පඳුරු අතරට වැදී, ගස් මුල් හා කටුවලට පෑගෙති. මෙසේ හැසිරෙන ඔවුන්ගේ සිතේ පවතින විසිරුණු ස්වභාවය "උපද්දව" හෙවත් එකඟ බවක් නැති ස්වභාවය නමි. ඉන්පසු, සොරහු කී දිනට නොපැමිණි විට, "එය බොරු පණිවිඩයක් වන්නට ඇත, අපි නැවත ගමට යමු" යි පවසා සියලු බඩුබාහිරාදිය සමඟ ගමට පැමිණෙති. ඔවුන් පැමිණි බව දැනගත් සොරහු ගම වටලා, දොරටු අසල ගිනි තබා, මිනිසුන් මරා දමා, සියලු වස්තුව කොල්ලකා යති. එහිදී නොමැරුණු මිනිස්සු ගින්න නිවා දමා, විනාශ වූ ධාන්‍ය ගබඩා හා බිත්ති සෙවණවල් අසල වාඩි වී තමන්ට අහිමි වූ දේ ගැන සෝක කරති. මෙය උපසග්ග හෙවත් ඇලී සිටින (ශෝක කරන) ස්වභාවයයි.

Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā uparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni.

"නළාගාරා" යනු බටවලින් වසන ලද නිවාසයි; ඒවායේ ඉතිරි කොටස් ලීයෙන් නිමවා ඇත. තණකොළ සෙවිලි කළ නිවාස (තිණාගාර) ගැන ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. "බාලයා නිසා උපදී" යනු අඥානයා නිසාම භය ආදිය හටගන්නා බවයි. අඥාන මෝඩ පුරුෂයා රජකම හෝ යුවරාජ තනතුර හෝ වෙනත් උසස් තනතුරක් පතමින්, තමන් වැනිම වූ අඥාන පිරිස් හා දූර්තයන් (සෙල්ලක්කාරයන්) එකතු කරගෙන, "එන්න, මම ඔබලා අධිපතියන් කරන්නෙමි" යි පවසා, කඳු පර්වත ආදිය ඇසුරු කරගෙන පිටිසර ගම් කොල්ලකමින්, තම දාමරික බව පෙන්වා අනුපිළිවෙළින් නියම්ගම් හා ජනපද ද විනාශ කරයි. එවිට මිනිස්සු සිය නිවාස අතහැර බියක් නැති තැන් සොයා පලා යති. ඔවුන් ඇසුරු කරගෙන වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා හා භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ද තමන්ගේ වාසස්ථාන අතහැර පලා යති. එවිට යන යන තැන දන් පැන් හා සේනාසන ලැබීම දුෂ්කර වේ. මෙසේ සිව්වැදෑරුම් පිරිසටම භය පැමිණේ. මහණ පැවිද්දන් අතර ද අඥාන භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද කරමින් චෝදනා නගති. එවිට කොසඹෑ නුවර වැසි භික්ෂූන්ට මෙන් මහා කලහයක් ඇති වේ; එවිට ද සිව්වැදෑරුම් පිරිසටම භය පැමිණේ. මෙසේ යම් භයක් උපදී ද, ඒ සියල්ලම අඥාන බාලයා නිසාම උපදින බව දත යුතුය.

Etadavocāti bhagavatā dhammadesanā matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitā. Yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṃ kareyyanti [Pg.72] cintetvā etaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

"මෙය පැවසීය" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව අවසානය දක්වාම ගෙන නොගොස් (කෙටියෙන්) නිම කළ සේක. එවිට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, "මම දසබලධාරීන් වහන්සේගෙන් විමසා උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන්ම මෙම දේශනාවේ සම්පූර්ණත්වය සිදුකරන්නේ නම් මැනවැ" යි සිතා, "ස්වාමීනි, භික්ෂුවක් කොපමණකින් පණ්ඩිතයෙක් වන්නේද?" යනාදී වශයෙන් විමසා සිටියහ.

125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito. Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā dukkhasaccaṃ, tesaṃ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Iti catusaccakammaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo visuddhimagge kathitāva. Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto.

125. ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් (දස රූප ධාතු හා ධර්ම ධාතුවෙන් කොටසක්) රූප පරිග්ගහය ලෙස ද, ධාතු සතක් (විඤ්ඤාණ ධාතු හත) අරූප පරිග්ගහය ලෙස ද මෙහිදී රූප-අරූප වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ සියලු ධාතූන් ස්කන්ධ වශයෙන් ගත් කල පංචස්කන්ධයම වේ. ඒ පංචස්කන්ධය දුක්ඛ සත්‍යයයි; ඒවායේ හටගැනීමට හේතු වන තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; ඒ දෙකෙහිම නොපැවතීම නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය දැනගන්නා පිළිවෙත මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ එක් භික්ෂුවකට සතර සත්‍යය පිළිබඳ කර්මස්ථානය නිගමනය දක්වාම (මුදුන්පත්වන ලෙස) වදාරන ලදී. මෙය මෙහි කෙටි අදහසයි; විස්තර වශයෙන් මෙම ධාතූන් ගැන විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත. "දකියි, දැනගනියි" යනු විපස්සනාව සමඟ ආර්ය මාර්ගය වදාළ බවයි.

Pathavīdhātuādayo saviññāṇakakāyaṃ suññato nissattato dassetuṃ vuttā. Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā. Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā. Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti. Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṃ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Esa nayo sabbattha. Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

පඨවි ධාතු ආදිය වදාළේ සවිඤ්ඤාණක ශරීරය සත්ත්වයකු නොවන බවත්, ශූන්‍ය වූවක් බවත් දැක්වීමටය. ඒ ධාතූන් ද කලින් කී ධාතු දහඅටෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එය සම්පූර්ණ කරන්නා විසින් විඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් බැහැර කර සම්පූර්ණ කළ යුතුය. විඤ්ඤාණ ධාතුව චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එහිදී චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව ගත් කල, එහි ආශ්‍රය වන චක්ඛු ධාතුව හා එහි අරමුණ වන රූප ධාතුව යන ධාතු දෙකම ගන්නා ලද්දේ වේ. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ගත් කල, එහි පෙර-පසු ස්වභාවය අනුව මනෝ ධාතුව ද, අරමුණු වශයෙන් ධර්ම ධාතුව ද යන ධාතු දෙකම ගන්නා ලද්දේ වේ. මෙසේ මේ ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් රූප පරිග්ගහය බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම, එක් භික්ෂුවකගේ ප්‍රඥාව මුදුන්පත් වන ලෙස වදාරන ලදී.

Sukhadhātūtiādīsu sukhañca taṃ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena. Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā. Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti [Pg.73] purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

"සුඛ ධාතු" යනාදී පදයන්හි, සැප වූ ද, සත්ත්ව පුද්ගල භාවයෙන් ශූන්‍ය වූ ද ධාතුව සුඛ ධාතුවයි. සෑම පදයකදීම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි මුල් ධාතු හතර (සුඛ, දුක්ඛ, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස) ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) වශයෙන් ගන්නා ලදී. අවසන් ධාතු දෙක (උපේක්ඛා, අවිජ්ජා) සමාන ස්වභාවය මත ගන්නා ලදී. මන්ද යත්, පැහැදිලි නොවන ස්වභාවය නිසා උපේක්ඛා ධාතුව අවිජ්ජා ධාතුවට සමාන වේ. මෙහි සුඛ සහ දුක්ඛ ධාතු ගත් කල කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව ද, ඉතිරි ධාතු ගත් කල මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ද ගන්නා ලද්දේ වේ. මෙම ධාතු හය ද යට කී ධාතු දහඅටෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එසේ කරන්නා උපේක්ඛා ධාතුවෙන් බැහැර කර සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මේ ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් රූප පරිග්ගහය බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම, එක් භික්ෂුවකගේ අවබෝධය උදෙසා අත්‍යන්තයටම පත්වන ලෙස වදාරන ලදී.

Kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke (ma. ni. 1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Abhidhammepi ‘‘tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko’’tiādinā (vibha. 182) nayeneva etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

ද්වේධාවිතක්ක සූත්‍රයේ (මජ්ඣිම නිකාය) විස්තර කර ඇති පරිදි, කාමධාතු ආදියෙහි අර්ථය කාමවිතක්ක ආදියේදී කියූ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. අභිධර්මයේදී ද (විභංග ප්‍රකරණය) 'එහි කාමධාතුව යනු කවරේද? කාමයන් හා බැඳුණු තක්කය, විතක්කය' යනාදී වශයෙන් මෙම ධාතූන් පිළිබඳ විස්තරය එලෙසින්ම පැමිණ ඇත. මෙම ධාතු හය ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ විදර්ශනායෝගී පුද්ගලයා විසින් කාමධාතුවෙන් බැහැර කර (වෙන් කර) මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අවසානය දක්වා ගෙන ගොස් දේශනා කරන ලද්දකි.

Kāmadhātuādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma. Abhidhamme pana ‘‘tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (vibha. 182) nayena etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

කාමධාතු ආදියේදී පංච කාමාවචර ස්කන්ධයෝ 'කාමධාතුව' නම් වෙති. පංච රූපාවචර ස්කන්ධයෝ 'රූපධාතුව' නම් වෙති. චතුර් අරූපාවචර ස්කන්ධයෝ 'අරූපධාතුව' නම් වෙති. අභිධර්මයේදී ද 'එහි කාමධාතුව යනු කවරේද? යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට' යනාදී ක්‍රමයෙන් මේවායේ විස්තරය පැමිණ ඇත. මෙම ධාතු තුන ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයා විසින් කාමධාතුවෙන් බැහැර කර (වෙන් කර) මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අනුශාසනාව අවසානයට පත් කරමින් දේශනා කරන ලද්දකි.

Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Na saṅkhatā asaṅkhatā. Nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

'සංඛත' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව සැකසුණු යන අර්ථයයි. මෙය පංචස්කන්ධයට නමකි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව නොසැකසුණු බැවින් 'අසංඛත' නම් වේ. එය නිවනට නමකි. මෙම ධාතු දෙක ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයා විසින් සංඛත ධාතුවෙන් බැහැර කර මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අවසානයට පත් කරමින් දේශනා කරන ලද්දකි.

126. Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca. Ettha hi cakkhuādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha. Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito.

126. 'අජ්ඣත්තික බාහිරානි' යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර යන දෙවර්ගයයි. මෙහිදී චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය හය ආධ්‍යාත්මික ආයතන වන අතර රූප ආදී හය බාහිර ආයතන වේ. මෙහිදී ද 'ජානාති පස්සති' (දනියි, දකියි) යනුවෙන් විදර්ශනාව සමඟ මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

Imasmiṃ sati idantiādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva.

'ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති' (මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි) යනාදිය මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍රයේදී විස්තර කර ඇත.

127. Aṭṭhānanti [Pg.74] hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo.

127. 'අස්ථානය' යනු හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අනවකාශය' යනු ප්‍රත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. මෙම වචන දෙකෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ හේතුවමය. හේතුව යනු ඵලය මත යැපෙන පැවැත්මක් ඇති බැවින්, එය තමන්ගේ ඵලයට 'ස්ථානය' හෙවත් 'අවකාශය' යැයි කියනු ලැබේ. 'යං' යනු යම් හේතුවකින් යන්නයි. 'දෘෂ්ටිසම්පන්න' යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් (සම්මා දිට්ඨියෙන්) සමන්විත වූ සෝතාපන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයාය. 'කෙබඳු හෝ සංස්කාරයක්' යනු සිවුභූමික සංඛත සංස්කාරයන් අතරින් එක් සංස්කාරයක් හෝ වේ. 'නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය' යනු නිත්‍ය යැයි දැඩිව ගන්නේය යන්නයි. 'එය සිදු නොවන කරුණකි' යනු එවැනි හේතුවක් නැත, දැකිය නොහැකිය යන්නයි. 'පෘථග්ජනයා යම් හේතුවකින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පෘථග්ජනයා හට එම කරුණ ඇති බවයි. ඔහු සස්වත දෘෂ්ටියෙන් යුතුව ත්‍රෛභූමික සංඛත සංස්කාරයන් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. එහෙත් චතුර්ථ භූමියට (අරූපාවචර) අයත් සංස්කාරයන්, ඒවායේ ඇති ප්‍රබල තේජස නිසා, දවස පුරා රත් වූ යකඩ බෝලයක් වෙත මැස්සන් නොඑන්නා සේ, දෘෂ්ටියට හෝ වෙනත් අකුසලයන්ට අරමුණු නොවේ. මේ ක්‍රමයෙන් 'සංස්කාරයක් සුඛ වශයෙන්' යනාදී තැන්වල ද අර්ථය දත යුතුය.

Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiṃ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yañhi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti.

'සුඛ වශයෙන් ගන්නේය' යන්නෙන් අදහස් කළේ, 'ආත්මය ඒකාන්තයෙන්ම සැපවත්ය, මරණින් පසු නිරෝගී වේ' යනාදී වශයෙන් ආත්ම දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන සුඛ ග්‍රහණයයි. එහෙත් දෘෂ්ටියෙන් විප්‍රයුක්ත සිතින් යුත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා, කෙලෙස් දාහයෙන් පීඩිත වූ විට, එම දාහය නිවාගැනීම පිණිස මන්ත්‍ර බලයෙන් ආරක්‍ෂා වූවෙකු කුලප්පු වූ ඇතෙකු වෙත යන්නාක් මෙන් හෝ පිරිසිදුකම අගයන බ්‍රාහ්මණයෙකු අශූචි ගොඩක් වෙත යන්නාක් මෙන් යම් සංස්කාරයක් සුඛ වශයෙන් පරිභෝග කරයි. ආත්මය පිළිබඳව කියවෙන වාරයේදී කසිණ ආදී ප්‍රඥප්තීන් ඇතුළත් කිරීම පිණිස 'සංස්කාර' යැයි නොකියා 'යම් ධර්මයක්' යැයි වදාළ සේක. මෙහිදී ද ආර්ය ශ්‍රාවකයා පිළිබඳව සිවුභූමික වශයෙන් ද, පෘථග්ජනයා පිළිබඳව ත්‍රෛභූමික වශයෙන් ද තේරුම් ගත යුතුය. සියලු වාරයන්හිදී ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ද ත්‍රෛභූමික වශයෙන්ම සංස්කාර වෙන් කර දැකීම සිදුවේ. මන්ද, පෘථග්ජනයා යම් යම් දෙයක් දැඩිව ගන්නේ ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා එම ග්‍රහණයෙන් මිදෙයි. පෘථග්ජනයා යමක් නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම ලෙස ගන්නේ ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දකිමින් එම වැරදි ග්‍රහණය බැහැර කරයි.

128. Mātarantiādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi hi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ [Pg.75] attano ariyabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyya ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.

128. 'මව' යනාදී වචනවලින් අදහස් කළේ ජනක මව, ජනක පියා සහ මිනිසෙකු වූ රහතන් වහන්සේය. 'ආර්ය ශ්‍රාවකයා වෙනත් ජීවියෙකුගේ පණ නසන්නේද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර එය කිසිසේත්ම සිදු නොවන බවයි. භවයක ඉපදී සිටින ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු තමා ආර්යයෙකු බව නොදැන සිටියත්, යමෙකු ඔහුට 'මේ කූඹියෙකු මරා මුළු සක්විති රජකම ලබාගන්න' යැයි කීවත් ඔහු පණ නොනසයි. 'මෙය නොමැරුවහොත් ඔබේ හිස ගසා දමනවා' යැයි කීවත් ඔහු සිය හිස කැපීමට ඉඩ දෙනවා මිස පණ නොනසයි. මෙසේ දේශනා කළේ පෘථග්ජන භාවයේ ඇති මහා දොස් දැක්වීමටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ (ශ්‍රද්ධාදී) බලය පෙන්වීමටත්ය. මෙහි අදහස නම්: පෘථග්ජන භාවය දොස් සහිතය, මන්ද පෘථග්ජනයා මව මැරීම වැනි ආනන්තරිය පාපකර්ම පවා සිදු කරයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයා මහා බලවත්ය, ඔහු මෙවැනි පාපකර්ම කිසිදා සිදු නොකරයි.

Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati. Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).

'දුෂ්ට සිතින්' යනු මරණ චේතනාවෙන් දූෂිත වූ සිතින් යුක්තව යන්නයි. 'ලේ සෙලවීම' යනු ජීවමාන බුදු සිරුරෙහි කුඩා මැස්සෙකුට බීමට තරම් වූ හෝ ලේ ප්‍රමාණයක් උපදවීමයි. 'සංඝයා භේද කිරීම' යනු සමාන සංවාසයක් ඇති, එකම සීමාවක සිටින සංඝයා කරුණු පහක් ඔස්සේ බෙදා වෙන් කිරීමයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: 'උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ. කර්මයෙන් (විනයානුකූල කටයුතුවලින්), උද්දේශයෙන් (පාතිමොක්ඛ දේශනාවෙන්), ව්‍යවහාරයෙන්, අනුශ්‍රාවණයෙන් සහ සලාක ග්‍රහණයෙන්' යනාදී වශයෙනි.

Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmītiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

එහි ‘කම්මෙන’ (කර්මයෙන්) යනු අපලෝකන කර්මය ආදී සතර කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයකිනි. ‘උද්දෙසෙන’ (උද්දේශයෙන්) යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ පහෙන් එක්තරා උද්දේශයකිනි. ‘වොහරන්තො’ (ව්‍යවහාර කරන්නා) යනු ඒ ඒ කරුණු මතු කරමින් ‘අධර්මය ධර්මය’ යනාදී වශයෙන් අෂ්ටාදශ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දෙමින් කථා කිරීමයි. ‘අනුස්සාවනෙන’ (අනුශ්‍රාවනයෙන්) යනු “නුඹලා මාගේ උසස් කුලයකින් පැවිදි වූ බවත්, බහුශ්‍රැත බවත් දන්නවා නොවේද? මා වැන්නෙකු ධර්ම විනයට පටහැනි බුද්ධ ශාසනයක් වැළඳ ගනී යැයි සිතීමට පවා නුඹලාට සුදුසුද? මට අවීචි මහා නිරය නිල් මානෙල් විලක් මෙන් සිසිල් වේද? මම අපායට බිය නොවෙමිද?” යනාදී ක්‍රමයෙන් කන් අසල රහසින් කථා කරමින් පෙළඹවීමයි. ‘සලාකග්ගාහෙන’ (සලාක මඟින්) යනු මෙසේ අනුශ්‍රාවනය කර ඔවුන්ගේ සිත් ස්ථිර කරවා, නොපසුබට වන සේ සලසා “මේ සලාකය ගනිල්ලා” යැයි පවසා සලාක ලබා දීමෙනි.

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ [Pg.76] kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṃ āvibhāvatthaṃ –

මෙහිදී කර්මයම හෝ උද්දේශයම ප්‍රමාණය (නිර්ණායකය) වේ; ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවනය සහ සලාක ලබා දීම යන මේවා පූර්ව භාගයේ සිදු වන දෑය. අෂ්ටාදශ වස්තූන් පෙන්වා දීමෙන් ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් එහි රුචිය ඇති කරනු පිණිස අනුශ්‍රාවනය කරවා සලාක ගත් නමුත්, එපමණකින් සංඝයා භේද නොවේ. යම් කලෙක මෙසේ හතර දෙනෙකු හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් සලාක ගෙන වෙන්ව කර්මයක් හෝ උද්දේශයක් කරත්ද, එකල්හි සංඝයා භේද වූවා නම් වේ. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් (ආර්ය) පුද්ගලයෙකු සංඝයා භේද කරන්නේය යන මෙකරුණ සිදු විය නොහැක්කකි. මෙතෙක් පෘථග්ජනයා විසින් කරනු ලබන, ආර්ය ශ්‍රාවකයා විසින් නොකරන්නා වූ මාතෘඝාතක ආදී ආනන්තර්ය කර්ම පහ පෙන්වා දෙන ලදී. ඒවා පැහැදිලි කරනු පිණිස -

Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā;

Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo.

කර්ම වශයෙන් ද, ද්වාර වශයෙන් ද, කල්පයක් පැවතීම වශයෙන් ද, එසේම විපාක සාධාරණත්වය ආදී වශයෙන් ද (ආනන්තර්ය කර්ම පිළිබඳ) විනිශ්චය දත යුතුය.

Tattha kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito.

එහි පළමුව කර්ම වශයෙන්: මෙහිදී මනුෂ්‍යයෙකු විසින්ම මනුෂ්‍ය වූ මව හෝ පියා, ලිංගය වෙනස් වී තිබුණද, ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය වේ. එහි විපාකය වළක්වමි යැයි සිතා මුළු සක්වළම මහා සෑයේ ප්‍රමාණයට රන් ස්තූපවලින් පිරවුවද, මුළු සක්වළම පිරී සිටින මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයන් දුන්නද, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සඟළ සිවුරු කොන නොමුදා උන්වහන්සේ පසුපස ඇවිද ගියද, කය බිඳීමෙන් පසු නිරයෙහිම උපදී. යම් මනුෂ්‍යයෙකු තිරිසන් වූ මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තිරිසනෙකු මනුෂ්‍ය මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තිරිසනෙකු තිරිසන් මව හෝ පියා මරයි නම්, ඔහුට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. එහෙත් එය බරපතළ කර්මයක් වන අතර ආනන්තර්ය කර්මයට ආසන්නව පවතී. මෙම කරුණ මනුෂ්‍ය ජාතිකයින් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි.

Tattha eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitāabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati. Mātāpitāabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni.

එහිදී එළක චතුෂ්කය, සංග්‍රාම චතුෂ්කය සහ චෝර චතුෂ්කය ගැන කිව යුතුය. “එළුවෙකු මරමි” යන අදහසින් වුවද, එළුවා සිටි තැන සිටි මනුෂ්‍ය වූ මව හෝ පියා මරන මනුෂ්‍යයාට ආනන්තර්ය කර්මය ස්පර්ශ වේ. එහෙත් එළුවෙකු යැයි සිතා හෝ මව්පියන් යැයි සිතා එළුවෙකු මරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය ස්පර්ශ නොවේ. මව්පියන් යන අදහසින් මව්පියන් මරන්නාට එය අනිවාර්යයෙන්ම ස්පර්ශ වේ. අනෙක් චතුෂ්ක දෙකෙහි ද නය මෙසේමය. මව්පියන් සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් ද මේ චතුෂ්කයන් එසේම දත යුතුය.

Manussaarahantameva māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale [Pg.77] mārentassa ānantariyaṃ natthi. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva.

මනුෂ්‍ය වූ රහතන් වහන්සේ නමකම මැරීමෙන් ආනන්තර්ය කර්මය සිදු වේ, යක්ෂයෙකු වූ රහතන් වහන්සේ නමක මැරීමෙන් නොවේ. එහෙත් එම කර්මය බරපතළය, ආනන්තර්ය කර්මයට සමානය. මනුෂ්‍ය රහතන් වහන්සේ නමක පෘථග්ජන කාලයේදීම ආයුධ පහරක් හෝ වස දුන් විට, උන්වහන්සේ රහත් බවට පත්ව එම ආබාධයෙන්ම පිරිනිවන් පාන්නේ නම්, එය රහතන් වහන්සේ මැරීමක්ම වේ. යම් දානයක් පෘථග්ජන කාලයේදී දෙනු ලැබ රහත් වූ පසු අනුභව කරයි නම්, එය පෘථග්ජනයෙකුට දුන් දානයක්ම වේ. සෙසු ආර්ය පුද්ගලයන් මරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. එහෙත් එම කර්මය බරපතළය, ආනන්තර්ය කර්මයට සමානය.

Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi. Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃyeva ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti.

ලෝහිතුප්පාද කර්මයේදී තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය බිඳිය නොහැකි බැවින් අනුන්ගේ උපක්‍රමයකින් සම සිඳී ලේ වැගිරීමක් සිදු නොවේ. ශරීරය ඇතුළතම එක් තැනක ලේ රැස් වීම පමණක් සිදු වේ. දේවදත්තයන් විසින් පෙරළන ලද ගලෙන් බිඳී ආ පතුරක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයේ වැදුණි. පොරවකින් ගැසූ කලෙක මෙන් පාදය ඇතුළත ලේ රැස් විය. එසේ කරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු වේ. එහෙත් ජීවක තෙමේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කැමැත්ත පරිදි සැත් කමකින් සම සිඳ නරක් වූ ලේ ඉවත් කර සුවය සැලසීය. එසේ කරන්නාට සිදු වන්නේ පිනකි.

Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati, bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.

ඉන්පසු, යම් කෙනෙක් තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍ය බිඳිත්ද, බෝධි වෘක්ෂය සිඳිත්ද, ධාතූන්ට උපක්‍රම කෙරෙත්ද, ඔවුන්ට කුමක් වේද? එය බරපතළ වූ ආනන්තර්ය කර්මයට සමාන කර්මයකි. සර්වඥ ධාතූන් සහිත ස්තූපයකට හෝ පිළිමයකට බාධා පමුණුවන බෝ අත්තක් සිඳීම සුදුසුය. එහි සිටින පක්ෂීන් චෛත්‍යය මත අසූචි හෙළන්නේ නම්, එය සිඳීම සුදුසුමය. මන්ද යත් පරිභෝග චෛත්‍යයට වඩා ශාරීරික චෛත්‍යය උතුම් බැවිනි. චෛත්‍යයේ අත්තිවාරම බිඳගෙන යන බෝ මුල් පවා කපා ඉවත් කිරීම සුදුසුය. යම් බෝ අත්තක් බෝධිඝරයට බාධා කරයි නම්, එය රැකගනු පිණිස එම අත්ත කැපීමට අවසර නැත. මන්ද බෝධිය උදෙසා බෝධිඝරය සාදා ඇති බැවිනි, බෝධිඝරය උදෙසා බෝධිය නොවේ. ආසනඝරය සම්බන්ධයෙන් ද නය මෙසේමය. එහෙත් යම් ආසනඝරයක ධාතූන් නිදන් කර ඇත්නම්, එය රැකගනු පිණිස බෝ අත්ත සිඳීම සුදුසුය. බෝධිය රැකගනු පිණිස සාරය උරා ගන්නා අතු හෝ දිරා ගිය කොටස් කපා ඉවත් කිරීම සුදුසුමය. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය උපස්ථාන කරන්නාක් මෙන් පින් සිදු වන්නකි.

Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṃ vā karontassa, uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṃ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ, tathā navato ūnaparisāyaṃ. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati[Pg.78], tassa ānantariyakammaṃ hoti. Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ. Dhammavādino pana anavajjā.

සංඝභේදය පිළිබඳව මෙසේ දත යුතුය: සීමාව තුළ සිටින සංඝයා රැස්වීමට පෙර, වෙන්ව පිරිසක් ගෙන, සංඝභේදයට කරුණු වන අටළොස් වස්තුව ප්‍රකාශ කරමින් හෝ රහසින් කරුණු කියා දෙමින් හෝ සලාක (ඡන්ද) ගනිමින් හෝ කර්මයක් (අපලෝකන ආදී විනය කර්මයක්) කරන විට හෝ වෙන්ව ප්‍රාතිමෝක්ෂය උද්දේශනය කරන විට හෝ සංඝභේදය ද සිදුවේ, ආනන්තර්ය කර්මය ද සිදුවේ. නමුත් සමගිය යන සංඥාවෙන් (සංඝයා සමගි යැයි සිතා) කර්මයක් කරන්නාට සංඝභේදය පමණක් සිදුවේ, ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. නව දෙනෙකුට අඩු පිරිසකගේ ද තත්ත්වය එසේමය. අවම වශයෙන් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් අතරින් යමෙක් සංඝයා භේද කරයි ද, ඔහුට ආනන්තර්ය කර්මය සිදුවේ. එය අනුගමනය කරන අධර්මවාදීන්ට මහත් වූ අකුසල් සිදුවන අතර, ධර්මවාදීන්ට වරදක් සිදු නොවේ.

Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsanaṃ, idaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti. Evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo.

එහි නව දෙනෙකුගෙන් සිදුවන සංඝභේදය සම්බන්ධයෙන් වූ සූත්‍රය මෙයයි: "උපාලිය, එක් පසෙකින් භික්ෂූන් සතර නමක් ද, අනෙක් පසින් සතර නමක් ද සිටියදී, නවවැනි භික්ෂුව 'මේ ධර්මයයි, මේ විනයයි, මේ ශාස්තෘ සාසනයයි, මෙය පිළිගන්න, මෙයට කැමති වන්න' යැයි පවසමින් රහසින් කියා දී සලාක ගන්වයි නම්, උපාලිය, මෙසේ වූ කල සංඝරාජිය (සංඝයාගේ පැල්ම) මෙන්ම සංඝභේදය ද සිදුවේ. උපාලිය, නව දෙනෙකුගෙන් හෝ නව දෙනෙකුට වැඩි පිරිසකගෙන් හෝ සංඝරාජිය මෙන්ම සංඝභේදය ද සිදුවේ." මෙම ආනන්තර්ය කර්ම පහ අතුරින් සංඝභේදය වචී කර්මයකි. ඉතිරි හතර කාය කර්ම වේ. මෙලෙස කර්ම වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti. Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.

ද්වාර වශයෙන් ගත් කල, මේ සියලු ආනන්තර්ය කර්ම කාය ද්වාරයෙන් මෙන්ම වචී ද්වාරයෙන් ද හටගනී. මෙහි මුල් කර්ම සතර, අණ කිරීම් හෝ විද්‍යාවන් (මන්ත‍්‍ර) මගින් වචී ද්වාරයෙන් හටගත්ත ද, කාය ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. සංඝභේදය කරන්නා අතින් සංඥා කිරීමෙන් (කාය ද්වාරයෙන්) එය ආරම්භ කළ ද, වචී ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ මෙහි ද්වාර වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.

කල්පයක් පැවතීම (කප්පට්ඨිතිකය) වශයෙන් ගත් කල, මෙහි සංඝභේදය පමණක් කල්පයක් පුරා විපාක දෙයි. කල්පයක ආරම්භයේදී හෝ මධ්‍යයේදී හෝ සංඝභේදය කළහොත්, ඔහු නිරයෙන් නිදහස් වන්නේ කල්ප විනාශයේදීමය. හෙට කල්පය විනාශ වන්නේ නම්, අද සංඝභේදය කළහොත් ඔහු හෙටම නිදහස් වේ; එවිට නිරයේ පැසවන්නේ එක් දිනක් පමණි. එහෙත් එවැනි අවස්ථාවක් (කල්ප විනාශයට පෙර දිනකදී සංඝභේදය කිරීමක්) සිදු නොවේ. ඉතිරි කර්ම සතර ආනන්තර්ය වුවත්, කල්පයක් පුරා නොපවතී. මෙසේ මෙහි කල්පයක් පැවතීම පිළිබඳව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti. Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati[Pg.79]. Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.

විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව (පාකටෝ) අනුව ගත් කල, යමෙක් මේ ආනන්තර්ය කර්ම පහම කළේ නම්, ඔහුට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙන්නේ සංඝභේද අකුසලයයි. සෙසු කර්ම 'අහෝසි කර්ම' බවට පත් වේ. සංඝභේදයක් නැති කල්හි බුදුන්ගේ ලේ සෙලවීම ද, එය නැති කල්හි රහත් ඝාතනය ද විපාක දෙයි. එය ද නැති කල්හි, පියා සිල්වත් වී මව දුසිල්වත් වූයේ නම් හෝ මව සිල්වත් වී පියා දුසිල්වත් වූයේ නම් හෝ පීතෘ ඝාතනය ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙයි. මව සහ පියා යන දෙදෙනාම මැරුවේ නම්, ඔවුන් දෙදෙනාම සිල්වත්කමින් හෝ දුසිල්වත්කමින් සමාන වූ විට, මාතෘ ඝාතනයම ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙයි. මව දරුවන්ට කළ නොහැකි දේ කරන්නියක වන බැවින් හා මහත් උපකාරක වන්නියක වන බැවිනි. මෙසේ මෙහි විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව අනුව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.

පොදු බව (සාධාරණ) ආදිය අනුව ගත් කල, මුල් කර්ම හතර ගිහි පැවිදි සියල්ලන්ටම පොදු වේ. එහෙත් සංඝභේදය, "උපාලිය, මෙහෙණියක සංඝයා භේද නොකරයි, සික්ඛමානා තොමෝ හෝ සාමණේරයන් හෝ සාමණේරියන් හෝ උපාසකයන් හෝ උපාසිකාවන් හෝ සංඝයා භේද නොකරයි. උපාලිය, සමාන සංවාස ඇති, සමාන සීමාවක සිටින, පකතත්ත (ප්‍රකෘතිමත්) වූ භික්ෂුවක්ම සංඝයා භේද කරයි" යන දේශනාවට අනුව එය භික්ෂුවකට පමණක් සීමා වේ, අන් අයට අදාළ නොවේ. එබැවින් එය අසාධාරණ (පොදු නොවන) කර්මයකි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් මේ සියලු කර්ම දුක්ඛ වේදනාවන්ගෙන් යුක්ත වන බවත්, දෝස මෝහයන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වන බවත් දත යුතුය. මෙසේ මෙහි සාධාරණ බව ආදියෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.

"අන්‍ය ශාස්තෘවරයකු" යන්නෙන්, "මොහු මගේ ශාස්තෘවරයාය, ශාස්තෘ කෘත්‍යය කිරීමට (බුදුරජාණන් වහන්සේ) අසමත්ය" යැයි සිතා, අන්‍ය භවයකදී වුවද අන්‍ය තීර්ථකරයෙකු "මොහු මගේ ශාස්තෘවරයාය" ලෙස පිළිගැනීමක් (ආර්ය පුද්ගලයාට) කිසිසේත් සිදු නොවන බව අර්ථයයි.

129. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ neyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi.

129. "එක් ලෝක ධාතුවක" යනු දසදහසක් ලෝක ධාතුවයි. ක්ෂේත්‍ර (විෂය පථයන්) තුනකි: ජාති ක්ෂේත්‍රය, ආඥා ක්ෂේත්‍රය සහ විෂය ක්ෂේත්‍රයයි. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය නම් දසදහසක් ලෝක ධාතුවයි. එය තථාගතයන් වහන්සේ මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි, මවුකුසින් නික්මෙන (උපදින) කල්හි, අභිසම්බෝධිය ලබන කල්හි, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, ආයු සංස්කාරය අතහරින කල්හි සහ පිරිනිවන් පානා කල්හි කම්පා වේ. කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ආඥා ක්ෂේත්‍රය නම් වේ. ආටානාටිය, මෝර පිරිත, ධජග්ග පිරිත, රතන පිරිත ආදියේ ආඥා බලය මෙහි පවතියි. විෂය ක්ෂේත්‍රයට ප්‍රමාණයක් නැත. බුදුවරුන්ගේ "යම්තාක් ඥානය ඇද්ද, ඒ තාක් දතයුතු දේ (ඥෙය මණ්ඩලය) ඇත, යම්තාක් දතයුතු දේ ඇද්ද, ඒ තාක් ඥානය ඇත, ඥානය කෙළවර කොට දතයුතු දේ ඇත, දතයුතු දේ කෙළවර කොට ඥානය ඇත" යන දේශනාවට අනුව බුදුවරුන්ට විෂය නොවන දෙයක් නම් නැත.

Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ [Pg.80] cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.

මේ ක්ෂේත්‍ර තුන අතරින්, අපගේ මේ සක්වල හැර වෙනත් සක්වලක බුදුවරුන් උපදින බවට සූත්‍ර පාඨයක් නැත, නමුත් නූපදින බවට පාඨ ඇත. විනය පිටකය, සුත්තන්ත පිටකය, අභිධම්ම පිටකය යන තිපිටකය ද, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව, යස මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව සහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව යන සංගායනා තුනට ඇතුළත් වූ බුද්ධ වචනයෙහි ද, මෙම සක්වල හැර වෙනත් තැනක බුදුවරුන් උපදින බවට සූත්‍රයක් නැත, නූපදින බවට පමනක් සූත්‍ර ඇත.

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā. Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

අපූර්ව අචරිම යනු පෙර නොවී පසුව නොවී යන්නයි. බුදුවරුන් එක්වර පහළ නොවෙති, පෙර හෝ පසුව පහළ වෙති යන්න මෙයින් අදහස් වේ. එහිදී බෝධි පල්ලංකයේදී බෝධියට (සර්වඥතාඥානයට) පත් නොවී නොනැගිටිමි යි අදිටන් කරගෙන වැඩසිටි අවස්ථාවේ සිට මව්කුසක ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම දක්වා වූ කාලය 'පෙර' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ ප්‍රතිසන්ධිග්‍රහණයත් සමඟම දසදහසක් සක්වල කම්පා වීමෙන් ම බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය පරිග්‍රහණය කරන ලද බැවින්, වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී යයි. පරිනිර්වාණ අවස්ථාවේ සිට අබ ඇටයක් බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවතින තාක් කල් 'පසුව' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද ධාතූන් වහන්සේලා පවතින තාක් බුදුවරුන් වැඩසිටිනවා හා සමාන බැවිනි. එබැවින් මෙම කාල පරාසය තුළ වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී පවතී. නමුත් ධාතු පරිනිර්වාණය සිදු වූ පසු වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී නොපවතී.

Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ.

අන්තර්ධාන තුනක් ඇත. එනම් පර්යාප්ති අන්තර්ධානය, ප්‍රතිවේධ අන්තර්ධානය සහ ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය යි. එහි පර්යාප්තිය යනු පිටක තුනයි. ප්‍රතිවේධය යනු සත්‍යය අවබෝධ කිරීමයි. ප්‍රතිපත්තිය යනු පිළිවෙතයි. එහි ප්‍රතිවේධය සහ ප්‍රතිපත්තිය ඇති වන අවස්ථා මෙන්ම නැති වන අවස්ථා ද ඇත. එක් කාලයක ප්‍රතිවේධය ලැබූ (මාර්ගඵලලාභී) භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වෙති. එවිට 'මොහු පෘථග්ජන භික්ෂුවකි' යි ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතු තත්වයක් පවතී. මෙම ලංකා දීපයේම එක්තරා කාලයක පෘථග්ජන භික්ෂුවක් යනුවෙන් නමක්වත් නොතිබුණි. ප්‍රතිපත්ති පූර්ණය කරන්නෝ ද ඇතැම් විට බොහෝ වෙති, ඇතැම් විට ස්වල්ප වෙති. මෙසේ ප්‍රතිවේධය සහ ප්‍රතිපත්තිය පවතින හෝ නොපවතින අවස්ථා තිබුණ ද, ශාසනයේ පැවැත්ම සඳහා පර්යාප්තියම ප්‍රමාණය (ප්‍රමිතිය) වේ.

Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigataṃ visesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti.

පණ්ඩිතයා තෙපිටකය අසා (ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ යන) දෙකම සම්පූර්ණ කරයි. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආළාර කාලාමයන් සමීපයේ පංච අභිඥා සහ සප්ත සමාපත්ති උපදවාගෙන, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය සඳහා වූ පරිකර්මය විමසූ විට, ඔහු එය නොදන්නා බව පැවසීය. පසුව උද්දක රාමපුත්තයන් වෙත ගොස් තමා ලැබූ විශේෂත්වය සසඳා බලා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියේ පරිකර්මය විමසූහ. ඔහු එය කියා දුන් සැණින්ම මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ එය සම්පූර්ණ කළහ. එමෙන්ම ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව පර්යාප්තිය අසා දෙකම (ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ) පූර්ණය කරයි. එබැවින් පර්යාප්තිය පවතින තාක් ශාසනය පවතී.

Yadā [Pg.81] pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti. Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā (su. ni. sabhiyasuttaṃ) viya āḷavakapucchā (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.246) viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.

යම් කලක පර්යාප්තිය අන්තර්ධාන වේ ද, එවිට පළමුව අභිධර්ම පිටකය විනාශ වේ. එහිදී පට්ඨාන ප්‍රකරණය සියල්ලටම පෙර අන්තර්ධාන වේ. අනුපිළිවෙළින් පසුව ධම්මසංගණී ප්‍රකරණය අන්තර්ධාන වේ. එය අන්තර්ධාන වූ විට අනෙක් පිටක දෙක පවතින තාක් ශාසනය පවතින්නේමය. එහිදී සූත්‍ර පිටකය අන්තර්ධාන වීමේදී පළමුව අංගුත්තර නිකාය ඒකාදසක නිපාතයේ සිට ඒකක නිපාතය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු සංයුත්ත නිකාය චක්කපෙය්‍යාලයේ සිට ඕඝතරණ සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු මජ්ඣිම නිකාය ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍රයේ සිට මූලපරියාය සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු දීඝ නිකාය දසුත්තර සූත්‍රයේ සිට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ගාථා එකක හෝ දෙකක විමසීම් පවා දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ නැත. ශාසනය දරා ගැනීමට නොහැකි වේ. සභිය පෘච්ඡා හෝ ආළවක පෘච්ඡා මෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වේ. මේවා කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට පැවති ඒවා වුවද, අතරතුර කාලයේ ශාසනය දරා ගැනීමට ඒවාට නොහැකි විය.

Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjaupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgamaddhānaṃ gacchati, setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritāti.

පිටක දෙකක් අන්තර්ධාන වූවත් විනය පිටකය පවතින තාක් ශාසනය පවතී. පරිවාර සහ ඛන්ධක අන්තර්ධාන වුවද, උභතෝ විභංගය පවතින තාක් ශාසනය පවතින්නේමය. උභතෝ විභංගය අන්තර්ධාන වූ විට මාතිකාව පවතින තාක් ද ශාසනය පවතී. මාතිකාව අන්තර්ධාන වූ පසු ප්‍රාතිමෝක්ෂය, පැවිදි කිරීම සහ උපසම්පදාව පවතින තාක් ශාසනය පවතී. භික්ෂු වේශය (ලිංගය) දීර්ඝ කාලයක් පවතී. නමුත් සුදු වත් ඇඳි ශ්‍රමණ වංශය කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට ශාසනය දරා ගැනීමට සමත් නොවීය. අවසන් පුද්ගලයාගේ සත්‍යාවබෝධයෙන් (ප්‍රතිවේධයෙන්) පසුව සහ අවසන් පුද්ගලයාගේ ශීලය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ශාසනය පිරිහී ගියේ යයි කියනු ලැබේ. එතැන් සිට වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී නැත. මෙසේ අන්තර්ධානය දත යුතුය.

Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti.

පරිනිර්වාණ තුනකි. එනම් ක්ලේශ පරිනිර්වාණය, ඛන්ධ පරිනිර්වාණය සහ ධාතු පරිනිර්වාණය යි. එහි ක්ලේශ පරිනිර්වාණය බෝධි පල්ලංකයේදී සිදු විය. ඛන්ධ පරිනිර්වාණය කුසිනාරාවේදී සිදු විය. ධාතු පරිනිර්වාණය මතු අනාගතයේදී සිදු වනු ඇත. ශාසනය පිරිහී යන කාලයේදී මෙම ලංකා දීපයේ ස්ථාපිත ධාතූන් වහන්සේලා රැස්ව මහා සෑයට වඩිනු ඇත. මහා සෑයේ සිට නාගදීපයේ රාජායතන චෛත්‍යයට ද, එතැනින් මහා බෝධි පල්ලංකයට ද වඩිනු ඇත. නාග භවනයෙන් ද, දේව ලෝකයෙන් ද, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් ද ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි පල්ලංකයටම වඩිනු ඇත. අබ ඇටයක් බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවා අතරමගදී විනාශ නොවනු ඇත. සියලු ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි පල්ලංකයේදී රැස්ව රන් කන්දක් මෙන් එකට ඒකරාශී වී සවනක් රැස් විහිදුවනු ඇත. එම සවනක් රැස් දසදහසක් ලෝකධාතුව පුරා පැතිර යනු ඇත.

Tato [Pg.82] dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na anantaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

එවිට දසදහසක් සක්වල දේවතාවෝ රැස්ව, 'අද අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ පරිනිර්වාණය කරති, අද ශාසනය පිරිහී යයි, මෙය අපගේ අවසන් දැකීමයි' යනුවෙන් සිතා දසබලයන් වහන්සේ පරිනිර්වාණය කළ දිනටත් වඩා වැඩි වූ මහත් කරුණාවෙන් (ශෝකයෙන්) වැළපෙන්නාහ. අනාගාමී සහ රහත් දේවතාවන් හැර සෙසු දේවතාවෝ තමන්ගේ ස්වභාවය දරා ගැනීමට අපොහොසත් වන්නාහ. ධාතූන් වහන්සේලාගෙන් තේජෝ ධාතුව පැනනැගී බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ඉහළට විහිදී යනු ඇත. අබ ඇටයක් බඳු ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවතින තාක් කල් එකම ගිනි දැලක් පවතිනු ඇත. ධාතූන් වහන්සේලා අවසන් වූ විට ගිනි දැල නිවී යනු ඇත. මෙසේ මහා ආනුභාවයක් පෙන්වා ධාතූන් වහන්සේලා අන්තර්ධාන වූ විට ශාසනය අන්තර්ධාන වූවා නම් වේ. මෙසේ අන්තර්ධාන නොවන තාක් කල් 'අචරිම' (පසු නොවූ) යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ බුදුවරු පෙර හෝ පසු නොවී (එක්වර) පහළ වන්නේ යන්න සිදු විය හැක්කක් නොවේ.

Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti. Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.171-174).

කවර හෙයින් නම් (බුදුවරු) මෑතක හෝ පෙරක (එක්විට) පහළ නොවන්නාහුද? ආශ්චර්යමත් බවක් නොවන බැවිනි. බුදුවරු වනාහි ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෝ වෙති. එසේම වදාරන ලදී - "මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෙක් වී උපදියි. ඒ කවර එක් පුද්ගලයෙක්ද? අරහත් සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේයි."

Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, na acchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti.

ඉදින් දෙදෙනෙක් හෝ සිවුදෙනෙක් හෝ අටදෙනෙක් හෝ දහසය දෙනෙක් හෝ එක්විට පහළ වූයේ නම්, ඔවුහු ආශ්චර්යවත් නොවන්නාහ. එක් විහාරයක චෛත්‍ය දෙකක් වුවද ලැබෙන ලාභ සත්කාරය උදාර (මහා) නොවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලාද බහුල වීම නිසා ආශ්චර්යවත් නොවන්නාහ. බුදුවරුන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේම වන්නේය. එබැවින් (බුදුවරු එක්වර) පහළ නොවෙති.

Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā. Tato na acchariyo siyā, ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti.

දේශනාවේ සුවිශේෂී බවක් නොමැති වන බැවිනි. යම් හෙයකින් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සතිපට්ඨානාදි වශයෙන් බෙදුණු යම් ධර්මයක් දේශනා කරන්නේද, තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වුවද උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කළ යුත්තේද එම ධර්මයම වේ. එවිට එය ආශ්චර්යවත් නොවේ. එහෙත් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ධර්මය දේශනා කරන කල්හි එම දේශනාව ආශ්චර්යවත් වෙයි.

Vivādābhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppajjantesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti. Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi (mi. pa. 5.1.1) –

විවාද ඇති නොවීම පිණිසද වේ. බුදුවරුන් රාශියක් පහළ වන්නේ නම්, බොහෝ ගුරුවරුන්ගේ ශිෂ්‍යයන් මෙන්, "අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රසාදජනකයි, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වරය මධුරයි, ලාභීයි, පින්වන්තයි" කියා වාද කරන්නට ඉඩ ඇත. එහෙයින්ද මෙසේ පහළ නොවෙති. තවද මෙම කරුණ මිළිඳු රජු විසින් අසන ලදුව නාගසේන මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කර ඇත. මෙසේ කියන ලදී -

‘‘Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā [Pg.83] apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti? Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto. Yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ brūhi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti.

"ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී - 'මහණෙනි, එක් ලෝක ධාතුවක අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු පෙර පසු නොවී (එක්වර) පහළ වීමක් සිදු විය නොහැකිය, එයට අවකාශයක් නැත. එවැනි කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ' යනුවෙනි. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, සියලු තථාගතයන් වහන්සේලා සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් දේශනා කරති, සතර ආර්ය සත්‍යයන් පවසති, තිස්සිකාහි හික්මවති, අප්‍රමාදීව පිළිපැදීමට අනුශාසනා කරති. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, ඉදින් සියලු තථාගතයන් වහන්සේලාගේ දේශනාව එකම නම්, කතාව එකම නම්, ශික්ෂාව එකම නම්, අනුශාසනාව එකම නම්, කුමන හේතුවක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේලා දෙදෙනෙක් එකම මොහොතක පහළ නොවන්නාහුද? එක් බුද්ධෝත්පාදයකින්ම ලෝකය බෙහෙවින් ආලෝකමත් වේ. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකුත් පහළ වූයේ නම්, ඒ දෙදෙනාගේම ප්‍රභාවෙන් ලෝකය තවත් අධික ලෙස ආලෝකමත් වන්නේය. තවද තථාගතයන් වහන්සේලා දෙදෙනෙකු අවවාද අනුශාසනා කරන්නේ නම් එය ඉතා පහසුවක් වනු ඇත. ස්වාමීනි, මාගේ සැකය දුරු වන පරිදි ඒ පිළිබඳ කරුණ වදාරන සේක්වා."

Ayaṃ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

"මහා රජතුමනි, මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුව දරාගත හැක්කේ එක් බුදුවරයෙකු පමණි. එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ ගුණය පමණක් එය දරා ගනියි. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වූයේ නම්, මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුවට එය දරාගත නොහැකි වන්නේය. එය සැලෙන්නේය, කම්පිත වන්නේය, නැමෙන්නේය, පහත් වන්නේය, විනාශ වන්නේය, විසිර යන්නේය, සහමුලින්ම වැනසෙන්නේය, ස්ථාවරව නොසිටින්නේය."

Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya. Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

"මහා රජතුමනි, යම් සේ එක් පුරුෂයෙකු පමණක් දැරිය හැකි බෝට්ටුවක් තිබේද, එක් පුරුෂයෙකු එයට නැඟි කල එම බෝට්ටුව සමබරව පවතියි. ඉක්බිති ආයුෂයෙන්, වර්ණයෙන්, වයසින්, ප්‍රමාණයෙන්, කෘශ හෝ ස්ථුල බවින් හා සියලු ශරීර අවයවයන්ගෙන් ඔහු හා සමාන වූ දෙවන පුරුෂයෙකු පැමිණ එම බෝට්ටුවට නැඟුණේ නම්, මහා රජතුමනි, ඒ බෝට්ටුව දෙදෙනාම දරා ගනියිද?" "නැත ස්වාමීනි, එය සැලෙන්නේය, කම්පිත වන්නේය... සහමුලින් වැනසෙන්නේය, ස්ථාවරව නොසිට දියෙහි ගිලෙන්නේය." "මහා රජතුමනි, එසේමයි, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව එක් බුදුවරයෙකු පමණක් දරා ගනියි, එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ ගුණය පමණක් දරා ගනියි. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වුවහොත්, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුවට එය දරාගත නොහැකිව සැලෙන්නේය... ස්ථාවරව නොසිටින්නේය."

Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ [Pg.84] bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃ bhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

"තවද මහා රජතුමනි, යම් පුරුෂයෙක් තමන්ට රිසි පරිදි උගුර දක්වා පිරෙන සේ ආහාර අනුභව කළේ යැයි සිතන්න. එසේ කුස පිරුණු, තෘප්තිමත් වූ, තවදුරටත් ආහාර ගත නොහැකි සේ දැඩි වූ ඔහු නැවතත් එපමණම ආහාර අනුභව කරන්නේ නම්, මහා රජතුමනි, ඒ පුරුෂයා සුවපත් වේද?" "නැත ස්වාමීනි, එක් වරක් අනුභව කළ දෙයින්ම ඔහු මිය යනු ඇත." "මහා රජතුමනි, එසේමයි, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව එක් බුදුවරයෙකු පමණක් දරා ගනියි... පවතිනු නොහැකිය."

Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, apinu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.

"ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, අතිශය වූ ධර්මයේ බර නිසා පොළොව කම්පා වේද?" "මහා රජතුමනි, මෙහි රත්නයන්ගෙන් මුවවිට දක්වා පිරුණු කරත්ත දෙකක් ඇතැයි සිතන්න. එක් කරත්තයක ඇති රත්න ගෙන අනෙක් කරත්තයට දැමූ කළ, මහා රජතුමනි, ඒ කරත්තය කරත්ත දෙකක රත්න බර දරා ගනියිද?" "නැත ස්වාමීනි, එහි පෙකණිය සැලෙන්නේය, අර කැඩෙන්නේය, නෙමි ගැලවෙන්නේය, අක්ෂය බිඳෙන්නේය." "මහා රජතුමනි, අධික වූ රත්න බර නිසා කරත්තය බිඳෙන්නේද?" "එසේය ස්වාමීනි." "මහා රජතුමනි, එලෙසම අතිශය වූ ධර්මයේ බර නිසා පොළොව කම්පා වෙයි."

Apica mahārāja imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ, aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya – ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

"තවද මහා රජතුමනි, මෙම කරුණ බුද්ධ බලය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස දක්වන ලදී. බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකවර පහළ නොවීමට තවත් සුදුසු හේතුවක් අසන්න. මහා රජතුමනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකම මොහොතක පහළ වූයේ නම්, උන්වහන්සේලාගේ පිරිස අතර, 'ඔබේ බුදුරජාණන් වහන්සේ, අපේ බුදුරජාණන් වහන්සේ' කියා දෙපසකට බෙදී විවාද ඇති වන්නට ඉඩ තිබේ. මහා රජතුමනි, බලවත් අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනෙකුගේ පිරිස අතර 'ඔබේ අමාත්‍යවරයා, අපේ අමාත්‍යවරයා' කියා දෙපසකට බෙදී විවාද ඇති වන්නාක් මෙනි. එසේම මහා රජතුමනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකම මොහොතක පහළ වූයේ නම්, උන්වහන්සේලාගේ පිරිස අතර විවාද ඇති වී දෙපසකට බෙදෙන්නාහ. මහා රජතුමනි, සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකවර පහළ නොවීමට මෙය එක් හේතුවකි."

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Idampi kho tvaṃ, mahārāja[Pg.85], kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

“මහාරාජයෙනි, යම් හේතුවකින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක ලොව පහළ නොවෙත් ද, ඒ සඳහා තවත් උසස් වූ කරුණක් අසන්න. මහාරාජයෙනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක පහළ වන්නේ නම්, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක’ යන යම් වචනයක් ඇද්ද, එය අසත්‍ය වන්නේය. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨ වන සේක’ යන යම් වචනයක් ඇද්ද, එය අසත්‍ය වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය, විශිෂ්ටය, උත්තමය, ප්‍රවරය, අසමය, අසමසමය, අප්පටිසමය (ප්‍රතිසම රහිතය), අප්පටිබාගය (සමාන කොටසක් රහිතය), අප්පටිපුග්ගලය (සම පුද්ගලයෙකු රහිතය) යන යම් වචනයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල අසත්‍ය වන්නේය. මහාරාජයෙනි, යම් හේතුවකින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක පහළ නොවෙත් ද, මේ කරුණ ද අර්ථ වශයෙන් පිළිගන්න.”

Apica kho mahārāja buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi mahārāja yaṃ loke mahantaṃ, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṃ uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti.

“එපමණක් නොව මහාරාජයෙනි, ලෝකයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්ම පහළ වීම භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ස්වභාව ධර්මතාවයකි. එයට හේතුව කුමක්ද? සර්වඥ බුදුගුණවල ඇති මහත් භාවය නිසාය. මහාරාජයෙනි, ලෝකයෙහි යමක් ඉතා විශාල වේ ද, එය එකක්ම වන්නේය. ඒ බව තවත් කරුණකින් අසන්න. මහාරාජයෙනි, පෘථිවිය ඉතා විශාලය, එය එකක්ම වේ. සාගරය විශාලය, එය එකක්ම වේ. මහාමේරු පර්වත රාජයා විශාලය, එය එකක්ම වේ. ආකාශය විශාලය, එය එකක්ම වේ. ශක්‍රයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. මාරයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. මහා බ්‍රහ්මයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. එලෙසම අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක, උන්වහන්සේ ලෝකයෙහි එක් නමක්ම වන සේක. උන්වහන්සේ පහළ වන තැනක වෙනත් කෙනෙකුට අවකාශයක් නැත. මහාරාජයෙනි, එබැවින් අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි එක් නමක්ම පහළ වන සේක.” “ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, උපමාවන් හා කරුණු මගින් මෙම ප්‍රශ්නය මැනවින් විසඳන ලද්දේය.”

Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti.

‘එක් ලෝක ධාතුවක’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එක් චක්‍රාවාටයකි. මෙහිදී මෙම පදයෙන් දස දහසක් චක්‍රාවාටයන් ගැන කියවුණ ද, ඒවා එක් චක්‍රාවාටයක් ලෙසම සීමා කිරීම යෝග්‍ය වේ. මන්ද බුදුවරුන් පහළ වන්නේ අපගේ මෙම චක්‍රාවාටයේමය. උන්වහන්සේලා පහළ වන ස්ථානය මෙසේ සීමා කළ විට, මෙයින් පරිබාහිර වූ අනෙක් චක්‍රාවාටවල උන්වහන්සේලා පහළ නොවන බව ඉන් තහවුරු වේ.

Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti, cakkavattino kālaṃkiriyato vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālaṃkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito.

‘අපූර්වං අචරිමං’ (පෙර පසු නොවන) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: සක්විති රජෙකුගේ සක් රුවන පහළ වීමට පෙර කාලය ‘පූර්ව’ ලෙසත්, එය අතුරුදහන් වූ පසු කාලය ‘චරිම’ ලෙසත් හැඳින්වේ. එහිදී සක් රුවන අතුරුදහන් වීම ආකාර දෙකකින් සිදු වේ; එනම් සක්විති රජු කළුරිය කිරීමෙන් හෝ පැවිදි වීමෙනි. සක්විති රජු කළුරිය කළ හෝ පැවිදි වූ හත්වැනි දිනයේදී සක් රුවන අතුරුදහන් වේ. ඉන් පසුව වෙනත් සක්විති රජෙකු පහළ වීමට බාධාවක් නැත.

Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti. Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya. Ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṃ[Pg.86]. Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.

එක් චක්‍රාවාටයක සක්විති රජවරුන් දෙනමක් එකවර පහළ නොවන්නේ ඇයි? එය විවාදයන් වැළැක්වීමටත්, ආශ්චර්යමත් බව රැක ගැනීමටත්, සක් රුවනෙහි පවතින මහා අනුභාවය නිසාත් සිදු වන්නකි. ඉදින් සක්විති රජවරු දෙනමක් පහළ වුවහොත්, ‘අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨයි, අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨයි’ යනුවෙන් මහා විවාදයක් හටගත හැකිය. තවද, එක් ද්වීපයක එක් සක්විති රජෙකු සිටීම සාමාන්‍ය දෙයක් වුවහොත් එහි ආශ්චර්යයක් නැත. ද්වීප දෙදහසක් පිරිවර ඇති මහා ද්වීප සතරෙහිම ආධිපත්‍යය පතුරුවන සක් රුවනෙහි පවතින ඒ මහා අනුභාවය ද සක්විති රජවරු දෙදෙනෙකු සිටියහොත් පිරිහීමට ලක්වේ. එබැවින් විවාද වැළැක්වීමට, ආශ්චර්යය රැකීමට හා සක් රුවනෙහි මහා අනුභාවය නිසා එක් චක්‍රාවාටයක සක්විති රජවරු දෙනමක් එකවර පහළ නොවෙති.

130. Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.

130. ‘ස්ත්‍රියක් අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වන්නේය යන කරුණ’ ගැන මෙසේ දත යුතුය: සර්වඥතා ඥානය ලබා ලෝකය සසරින් එතෙර කරවන බුදු බව පසෙක තැබුවද, බුදු බව පතා කරනු ලබන ප්‍රාර්ථනාව (මහා අභිනීහාරය) පවා ස්ත්‍රියකට සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය.

Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti. (bu. vaṃ. 2.59) –

“මනුෂ්‍යත්වය, පුරුෂ ලිංග සම්පත්තිය, හේතු සම්පත්තිය, බුදුන් දැකීම, පැවිදි බව, අභිඥාදී ගුණ සම්පත්තිය, ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් යුත් අධිකාරය සහ දැඩි කැමැත්ත (ඡන්දතාව) යන මෙම අංග අට සම්පූර්ණ වූ විට බුදු බව සඳහා කරනු ලබන අභිනීහාරය සාර්ථක වේ.”

Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho.

මේවා බුදු බව ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී තිබිය යුතු අවශ්‍යතා වේ. මෙලෙස ප්‍රාර්ථනාව පවා සම්පූර්ණ කිරීමට අසමත් වූ ස්ත්‍රියකට බුදු බවක් කොයින්ද? එබැවින් ‘ස්ත්‍රියක් අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වීම සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ පින් සමූහය විසින් උපදවනු ලබන්නේ සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ ආත්ම භාවයක් (ශරීරයක්) බැවින්, පුරුෂයෙකුම අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වන්නේය.

Yaṃ itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.

‘ස්ත්‍රියක් සක්විති රජ වන්නේය’ යන කරුණෙහිදී ද, ස්ත්‍රියකගේ ශරීරයේ කෝසොහිත වත්ථගුය්හ (කොපුවකින් වැසුණු ලිංගික ප්‍රදේශය) ආදී මහා පුරුෂ ලක්ෂණ නොමැති බැවින් ඇයට ඒ ලක්ෂණ සම්පූර්ණ නොවේ. ස්ත්‍රී රත්නයක් නොමැති වීම නිසා සප්ත රත්නයන්ගේ එකතුව ඇයට හිමි නොවේ. තවද ඇයට සියලු මිනිසුන්ට වඩා උසස් වූ ආත්ම භාවයක් නැත. එබැවින් ‘ස්ත්‍රියක් සක්විති රජ වීම සිදු විය නොහැක්කකි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ශක්‍ර බව ආදී තනතුරු තුන උසස් වන අතර ස්ත්‍රී ලිංගය හීන බැවින්, ඇයට ශක්‍ර තනතුර ආදිය දැරීම ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi? Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṃ.

“ස්වාමීනි, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගය මෙන්ම පුරුෂ ලිංගය ද නොමැති නොවේද? එසේ නම් ‘පුරුෂයෙකුට බ්‍රහ්ම පදවිය ලැබිය හැකිය’ යන කරුණ ද නොපැවසිය යුතු නොවේද?” නැත, එය එසේ නොවේ. එය පැවසිය යුතුමය. මන්ද යත්, මෙලොව සිටින පුරුෂයෙකු එහි උපදින බැවිනි. මෙහි ‘බ්‍රහ්ම පදවිය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මහා බ්‍රහ්ම බවයි. ස්ත්‍රියක මෙලොවදී ධ්‍යාන වඩා මියගොස් බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයන් අතර උපත ලැබුවද, ඇය මහා බ්‍රහ්මයෙකු ලෙස උපත නොලබයි. නමුත් පුරුෂයෙකු එහි (මහා බ්‍රහ්ම ලෙස) උපත නොලබන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම එහි නොමැති වුවද, බ්‍රහ්මයන් පෙනුමෙන් පුරුෂ ස්වරූපයක් මිස ස්ත්‍රී ස්වරූපයක් නොගනිති. එබැවින් එම ප්‍රකාශය මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

131. Kāyaduccaritassātiādīsu [Pg.87] yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṃ nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ, evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –

131. ‘කාය දුශ්චරිතය’ ආදී කරුණුවලදී මෙසේ දත යුතුය: කොහොඹ බීජ, තිත්ත වැටකොළු බීජ ආදියෙන් මිහිරි ඵලයක් නොලැබෙන අතර, ඒවායින් ලැබෙන්නේ අමිහිරි තිත්ත ඵලයක්ම පමණි. එලෙසම කාය දුශ්චරිත ආදියෙන් මිහිරි විපාකයක් නොලැබෙන අතර ලැබෙන්නේ අමිහිරි විපාකයක්මය. උක් බීජ, හැල් වී බීජ ආදියෙන් මිහිරි රසවත් ඵලයන්ම ලැබෙන අතර අමිහිරි හෝ කටුක ඵල ලැබෙන්නේ නැත. එලෙසම කාය සුචරිත ආදියෙන් ලැබෙන්නේ මිහිරි විපාකයන්මය, අමිහිරි විපාක නොවේ. මෙසේද වදාරන ලදී -

‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);

“යම් බීජයක් වපුරන්නේ ද, එවැනිම ඵලයක් නෙළා ගන්නේය. යහපත කරන්නා යහපත් ඵල ද, පව කරන්නා අයහපත් ඵල ද ලබන්නේය.”

Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ.

එබැවින් ‘කාය දුශ්චරිතයේ (මිහිරි විපාකයක් ලැබීම) සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.”

Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva nesaṃ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ uppattinimittaṃ upaṭṭhāti, iti nesaṃ iminā uppattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.

‘කායදුච්චරිතසමංගී’ (කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා) යනාදී තැන්වල ‘සමංගී’ (යුක්ත වීම) යනු පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: ආයූහන සමංගී බව, චේතනා සමංගී බව, කර්ම සමංගී බව, විපාක සමංගී බව සහ උපස්ථාන සමංගී බව යන්නයි. එහිදී කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයන් රැස් කරන (සිදු කරන) මොහොතේ පවතින තත්ත්වය ‘ආයූහන සමංගී බව’ යැයි කියනු ලැබේ. චේතනා සමංගී බව ද එසේමය. යම් තාක් රහත් බවට පත් නොවේ ද, ඒ තාක් සියලු සත්වයෝ පෙර රැස් කළා වූ ද, විපාක දීමට සුදුසු වූ ද කර්මය මුල් කරගෙන ‘කර්මයෙන් යුක්ත වූවෝ’ (කම්මසමංගිනෝ) යැයි කියනු ලබති. මෙය ‘කර්ම සමංගී බව’ යි. විපාක සමංගී බව වනාහි විපාක දෙන මොහොතේම දත යුතුය. යම් තාක් සත්වයෝ රහත් බවට පත් නොවේ ද, ඒ තාක් ඔවුන් ඒ ඒ භවයන්ගෙන් චුත වී නිරයෙහි උපදින කල්හි ගිනිදැල්, ලෝකුඹු නිරය ආදී ලක්ෂණ පහළ වීමෙන් නිරය ද, මව්කුසක පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි මව්කුස ද, දෙවියන් අතර උපදින කල්හි කල්ප වෘක්ෂ, දිව්‍ය විමාන ආදී ලක්ෂණ පහළ වීමෙන් දිව්‍ය ලෝකය ද වශයෙන් මෙසේ උප්පත්ති නිමිත්ත පහළ වෙයි. මෙසේ ඒ සත්වයන්ට මෙම උප්පත්ති නිමිත්ත පහළ වීමෙන් නොමිදුණු බව ‘උපස්ථාන සමංගී බව’ නම් වේ. එය (කර්ම නිමිත්ත/උපස්ථානය) වෙනස් වේ (සෙලවේ), ඉතිරි සමංගී බව් හතර ස්ථාවරය. නිරය නිමිත්ත පහළ වී තිබියදීත් දිව්‍ය ලෝකය පහළ විය හැකිය, දිව්‍ය ලෝකය පහළ වී තිබියදීත් නිරය පහළ විය හැකිය, මනුෂ්‍ය ලෝකය පහළ වී තිබියදීත් තිරිසන් යෝනිය පහළ විය හැකිය, තිරිසන් යෝනිය පහළ වී තිබියදීත් මනුෂ්‍ය ලෝකයම පහළ විය හැකිය.

Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi. Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi jarako’’ti [Pg.88] mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto – ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti. Na passasi tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero – ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ āharitvā mañce nisīdāpetvā – ‘‘ayaṃ mahāthera-pūjā tumhākaṃ atthāya katā ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. So mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha apetha soṇā’’ti āha. Kimidaṃ therāti? Etā te, tāta, mātaro āgacchantīti. Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgītiādi vuttaṃ.

මීට අදාළ කතා පුවත මෙයයි – සෝණගිරි පර්වත පාමුල වූ අචේල විහාරයෙහි ධර්ම කථිකයෙකු වූ සෝණ තෙරුන් නමින් එක් ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ පියා බල්ලන් ඇති කර දඩයම් කර ජීවත් වන්නෙකු විය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු එම අකුසලයෙන් වැළැක්වීමට උත්සාහ කළත් සංවරයෙහි පිහිටුවීමට නොහැකි වූ තැන, ‘මේ මහල්ලා විනාශ නොවේවා’ යි සිතා මහලු වියේදී අකමැත්තෙන් වුව ද ඔහුව පැවිදි කළහ. ඔහු ගිලන් ඇඳෙහි වැතිර සිටියදී නිරය නිමිති පහළ විය. සෝණගිරි පර්වත පාමුල සිට ඉතා විශාල බල්ලන් පැමිණ තමා කෑමට කැමති සේ වට කර ගත්හ. ඔහු මහා බියට පත්ව, “පුත සෝණ, මුන්ව වළක්වන්න! පුත සෝණ, මුන්ව වළක්වන්න!” යැයි කීවේය. “මහා තෙරුන් වහන්ස, කුමක් වළක්වන්න ද?” යැයි විමසූ විට, “පුතේ, තොපට නොපෙනේද?” යැයි පවසා ඒ තොරතුරු පැවසීය. එවිට සෝණ තෙරුන් වහන්සේ, “මා වැනි (ගුණවත්) කෙනෙකුගේ පියා කෙසේ නම් නිරයෙහි උපදින්න ද? මම ඔහුට පිහිට වන්නෙමි” යි සිතා, සාමණේරයන් ලවා නොයෙක් මල් ගෙන්වා චෛත්‍ය මළුවෙහි සහ බෝධි මළුවෙහි මල් අතුරා පූජාවක් කරවා, පියාණන් ඇඳ පිටින්ම මළුවට ගෙන්වා අසුනක හිඳුවා මෙසේ කීහ: “මහා තෙරුන් වහන්ස, මේ පූජාව ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන්ම කරන ලද්දකි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය මාගේ දුගී පඬුරකි’ යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ සිත පහදවා ගන්න.” ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ මල් පූජාව දැක එසේ කරමින් සිත පහදවා ගත්හ. එකෙණෙහිම උන්වහන්සේට දිව්‍ය ලෝකය පහළ විය. නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, මිස්සක වනය, ඵාරුසක වනය සහ දිව්‍ය විමානයන් ද දිව්‍ය අප්සරාවන් ද පිරිවරා සිටින්නාක් මෙන් පෙනුණි. එවිට උන්වහන්සේ, “අහක් වෙන්න, අහක් වෙන්න සෝණ!” යැයි කීහ. “මොකක්ද මේ තෙරුන් වහන්ස?” යැයි විමසූ විට, “පුතේ, මේ ඔබේ මව්වරුන් පැමිණෙති” යැයි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ “මහා තෙරුන්ට ස්වර්ගය පහළ වී ඇතැයි” සිතූහ. මෙසේ උපස්ථාන සමංගී බව වෙනස් වන බව දත යුතුය. මෙම සමංගීත්වයන් අතුරින් මෙහිදී ‘කායදුච්චරිතසමංගී’ යනාදිය වදාරා ඇත්තේ ආයූහන, චේතනා සහ කර්ම සමංගී බව් වශයෙන්ය.

132. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti ‘‘evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṃ samannāharitvā evaṃ sassirikaṃ katvā desitasuttassa nāma bhagavatā nāmaṃ na gahitaṃ. Handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

132. ‘ඒවං වුත්තේ ආයස්මා ආනන්දෝ’ යනු – භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍රය වදාළ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මුල පටන් මුළු සූත්‍රයම මෙනෙහි කොට, මෙසේ අලංකාර ලෙස දේශනා කරන ලද සූත්‍රයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නමක් ලබා නොදුන් බැවින්, “දැන් මම මෙයට නමක් තබවන්නෙමි” යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ.

Tasmā tiha tvantiādīsu ayaṃ atthayojanā –

‘තස්මා තිහ ත්වං’ යනාදී තැන්හි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය –

Ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye ‘‘aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo, cha imā, ānanda, dhātuyo’’ti evaṃ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ bahudhātukotipi naṃ dhārehi. Yasmā panettha dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā[Pg.89], tasmā catuparivaṭṭotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca ādāsaṃ olokentassa mukhanimittaṃ viya imaṃ dhammapariyāyaṃ olokentassa ete dhātuādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṃ paggahetvā parasenaṃ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṃ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṃ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṃ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā pañcāvudhaṃ gahetvā parasenaṃ viddhaṃsetvā jayaṃ gaṇhanti, evaṃ yoginopi idha vuttaṃ vipassanāvudhaṃ gahetvā kilesasenaṃ viddhaṃsetvā arahattajayaṃ gaṇhanti. Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehīti.

“ආනන්දය, යම් හෙයකින් මෙම ධර්ම පර්යායෙහි ‘ආනන්දය, මේ ධාතු දහඅටකි, ආනන්දය, මේ ධාතු සයකි’ වශයෙන් මෙසේ බොහෝ ධාතූන් විභජනය කරන ලද ද, එබැවින් ඔබ මෙම ධර්ම පර්යාය ‘බහුධාතුක සූත්‍රය’ යැයි දරා ගන්න. යම් හෙයකින් මෙහි ධාතු, ආයතන, පටිච්චසමුප්පාද සහ ස්ථානාස්ථාන වශයෙන් වට (පරිවර්තන) සතරක් දේශනා කරන ලද ද, එබැවින් මෙය ‘චතුපරිවට්ට සූත්‍රය’ යැයි ද දරා ගන්න. යම් හෙයකින් කැඩපතක් බලන්නෙකුට මුහුණේ සලකුණ පෙනෙන්නාක් මෙන්, මෙම ධර්ම පර්යාය බලන්නෙකුට ධාතු ආදී මෙම අර්ථයන් පැහැදිලි වෙයි ද, එබැවින් මෙය ‘ධම්මාදාස’ (දහම් කැඩපත) යැයි ද දරා ගන්න. යම් සේ සතුරු සේනා මඩිනා සෙබළු යුධ බෙර වයමින් සතුරු සේනාවට වැදී සතුරන් මර්දනය කොට තමාගේ ජයග්‍රහණය ලබා ගනිත් ද, එසේම කෙලෙස් සේනා මඩිනා යෝගීහු මෙහි වදාළ පරිදි විදර්ශනාව දියුණු කොට කෙලෙසුන් නසා තමාගේ අර්හත් ඵල ජයග්‍රහණය ලබා ගනිති; එබැවින් මෙය ‘අමතදුන්දුභි’ (අමෘත බෙරය) යැයි ද දරා ගන්න. තවද යම් සේ යුධ සෙබළුන් පංචායුධ ගෙන සතුරු සේනාව විනාශ කර ජයග්‍රහණය ලබා ගනිත් ද, එසේම යෝගීහු ද මෙහි වදාළ විදර්ශනා අවිය ගෙන කෙලෙස් සේනාව නසා අර්හත් ඵල ජයග්‍රහණය ලබා ගනිති. එබැවින් මෙය ‘අනුත්තර සංගාම විජය’ (උතුම් යුධ ජයග්‍රහණය) යැයි ද දරා ගන්න.”

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

බහුධාතුක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

6. Isigilisuttavaṇṇanā

6. ඉසිගිලි සූත්‍ර වර්ණනාව

133. Evaṃ me sutanti isigilisuttaṃ. Tattha aññāva samaññā ahosīti isigilissa isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi. Aññā paññattīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.

133. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය ඉසිගිලි සූත්‍රයයි. එහි ‘අඤ්ඤාව සමඤ්ඤා අහෝසි’ යනු – ඉසිගිලි පර්වතයට ‘ඉසිගිලි’ යන නාමය උපන් කාලයේ වේභාර පර්වතය ‘වේභාර’ යැයි ප්‍රකටව නොතිබුණි, එයට වෙනත් නමක් තිබුණි. ‘අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති’ යනු කලින් පදයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. ඉතිරි පදවල ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Tadā kira bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi. Tattha na bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti. Tasmiṃ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti bhagavā imaṃ pañca pabbatapaṭipāṭiṃ ācikkhi.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවස් කාලයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, පර්වත පහම පෙනෙන යම් තැනක භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩ සිටියහ. එහිදී උන්වහන්සේ මෙම පර්වත පහ පිළිවෙළින් වදාළ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පර්වත පිළිබඳ විශේෂ අවශ්‍යතාවක් නොතිබුණ ද, මෙම පර්වත පිළිවෙළින් දේශනා කරන කල්හි ඉසිගිලි පර්වතයේ ‘ඉසිගිලි’ යන නමෙහි අර්ථය දේශනා කළ යුතු විය. එය දේශනා කරන විට පදුමවතී දේවියගේ පුත්‍රයන් වූ පන්සියයක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ නාමයන් ද, පදුමවතියගේ ප්‍රාර්ථනාව ද දේශනා කළ යුතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පර්වත පහේ පිළිවෙළ වදාළ සේක.

Pavisantā [Pg.90] dissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvedhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṃsu, tasmā evamāha. Ime isīti ime paccekabuddhaisī.

"ප්‍රවිෂ්ට වන්නාහු පෙනෙන්නාහුය, ප්‍රවිෂ්ට වූ පසු නොපෙනෙන්නාහුය" යනු, රිසි පරිදි සැප ඇති ස්ථානයන්හි පිඬුසිඟා වැඩම කොට බත් කිස නිමවා පැමිණි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, චෛත්‍ය ගර්භයක මහා ද්වාර යුගලයක් විවෘත කරන්නාක් මෙන් ඒ පර්වතය දෙබෑ කොට අභ්‍යන්තරයට ප්‍රවිෂ්ට වී, එහි දිවා රෑ වාසය සඳහා ස්ථානයන් මවාගෙන වැඩ විසූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. "මෙම සෘෂීහු" යනු, මෙම පසේබුදු සෘෂීහු ය.

Kadā pana te tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā naṃ āharāpetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissā nibbattā. Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –

කවර කලෙක ඔවුන් එහි වැඩ විසූහු ද? අතීතයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ නූපන් කාලයක, බරණැස ඇසුරු කොට එක්තරා ගමක කුල දියණියක් කෙතක් රකිද්දී එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට පස්සියයක් විලඳ හා එක් පියුම් මලක් පූජා කර පස්සියයක් පුතුන් පැතීය. එම මොහොතේම පස්සියයක් මුව වැද්දන් මිහිරි මස් පූජා කර "ඇයගේ පුත්‍රයන් වෙමු වා" යි පැතූහ. ඇය ආයු කෙළවර දෙව්ලොව ඉපදී, එයින් චුතව ජාතස්සර විලෙහි පියුම් ගැබක උපන්නාය. එක් තාපසයෙක් ඇය දැක හදා වඩා ගත්තේය. ඇය ඇවිදින විට පියවරක් පාසා පොළොවෙන් පියුම් මතු විය. එක් වැද්දෙක් මෙය දැක බරණැස් රජුට දැන්වීය. රජු ඇය ගෙන්වාගෙන අග මෙහෙසිය කර ගත්තේය. ඇයට ගැබක් පිහිටා මහා පදුම කුමාරයා මව් කුසෙහි වැඩුණි, සෙසු පිරිස ගැබ් මල ඇසුරින් සංසේදජව උපන්හ. වැඩිවියට පත් ඔවුහු උයනෙහි පියුම් විලෙහි ක්‍රීඩා කරමින් සිටියදී, එක් එක් පියුමක හිඳ ක්ෂය හා වැය (අනිත්‍යය) මෙනෙහි කර පසේබුද්ධත්වයට පත් වූහ. මෙය ඔවුන්ගේ ව්‍යාකරණ ගාථාව විය -

‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapattajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;

Aniccatāyupagataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"දියෙහි හටගත්, පියුම් පත් ඇති, මැනවින් පිපුණු, බඹර සමූහයා ගැවසෙන පියුම් මල පවා අනිත්‍යතාවයට පත් වන බව දැක, ඛග්ගවිසාණ කල්පව (කඟවේනකුගේ අඟක් මෙන්) හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය" යනුවෙනි.

Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi.

එකල ඔවුහු එහි වැඩ විසූහ, එකල්හිම ඒ පර්වතයට "ඉසිගිලි" යන නාමය ඇති විය.

135. Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārātiādimāha[Pg.91]. Tattha sattasārāti sattānaṃ sārabhūtā. Anīghāti niddukkhā. Nirāsāti nittaṇhā.

135. "යම් සත්වසාර කෙනෙක් වෙද්ද" යනු, අරිට්ඨ, උපරිට්ඨ, තගරසිඛී, යසස්සී, සුදස්සන, පියදස්සී, ගන්ධාර, පිණ්ඩෝල, උපාසභ, නීත, තථ, සුතවා, භාවිතත්ත යන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දහතුන් නමකගේ නම් වදාරා, දැන් ඔවුන්ගේ හා සෙසු අයගේ නම් ගාථා බන්ධනයෙන් දක්වමින් "යම් සත්වසාර කෙනෙක් වෙද්ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සත්වසාර" යනු සත්වයන් අතර සාරභූත වූ (ගුණවත්) වූවෝ ය. "අනීඝ" යනු දුක් රහිත වූවෝ ය. "නිරාස" යනු තෘෂ්ණාව නැත්තෝ ය.

Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā. Santacittoti idampi ekassa nāmameva. Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṃ upadhiṃ jahīti ayamassa thuti. Aparājitotipi ekassa nāmameva.

"ජාලීහු දෙදෙනෙක්" යනු, චූළජාලී සහ මහාජාලී යන නාම ඇති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙදෙනා ය. "සන්තචිත්ත" යනු ද එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේම නමකි. "පස්සී ජහි උපධිදුක්ඛමූලං" යන්නෙහි "පස්සී" යනු ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ නමයි. දුකට මුල වූ උපධීන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් එය උන්වහන්සේට කළ ප්‍රශංසාවකි. "අපරාජිත" යනු ද එක් නමකි.

Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyoti ime pañca janā. Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā. Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto. Tadādhimuttotipi nāmameva.

සත්ථා, පවත්තා, සරභංග, ලෝමහංස, උච්චංගමාය යන මොවුහු පස්දෙනෙකි. අසිත, අනාසව, මනෝමය යන මොවුහු තිදෙනෙකි. "මානච්ඡිදෝ ච බන්ධුමා" යන්නෙහි බන්ධුමා යනු එක් පසේබුදු නමකි, මානය සිඳ දැමූ බැවින් "මානච්ඡිද" යැයි කියනු ලැබේ. "තදාධිමුත්ත" යනු ද නමයකි.

Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā. Athaccutoti atha accuto. Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā. Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva.

කේතුම්භරාග, මාතංග, අරිය යන මොවුහු තිදෙනෙකි. "අථ අච්චුතෝ" යනු අච්චුත නම් වූ පසේබුදු නමයි. අච්චුතගාමී හා බ්‍යාමක යන මොවුහු දෙදෙනෙකි. ඛේමාභිරත හා සෝරත යන මොවුහු දෙදෙනෙකි.

Sayho anomanikkamoti sayho nāma so buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto. Ānando nando upanando dvādasāti cattāro ānandā, cattāro nandā cattāro upanandāti evaṃ dvādasa. Bhāradvājo antimadehadhārīti bhāradvājo nāma so buddho. Antimadehadhārīti thuti.

"සය්හෝ අනෝමනික්කමෝ" යනු සය්හ යනු ඒ බුදුන්ගේ (පසේබුදුන්ගේ) නමයි, උතුම් වීර්යය ඇති බැවින් "අනෝමනික්කම" යැයි කියනු ලැබේ. "ආනන්දෝ නන්දෝ උපනන්දෝ ද්වාදස" යනු ආනන්ද නමින් හතර නමකි, නන්ද නමින් හතර නමකි, උපනන්ද නමින් හතර නමකි, මෙසේ දොළොස් නමකි. "භාරද්වාජෝ අන්තිමදේහධාරී" යනු භාරද්වාජ යනු ඒ පසේබුදු නමයි, "අන්තිම දේහය දරන්නා" යනු ප්‍රශංසාවකි.

Taṇhacchidoti sikharissāyaṃ thuti. Vītarāgoti maṅgalassa thuti. Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlanti usabho nāma so buddho dukkhamūlabhūtaṃ jāliniṃ acchidāti attho. Santaṃ padaṃ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so buddho santaṃ padaṃ ajjhagamā. Vītarāgotipi ekassa nāmameva. Suvimuttacittoti ayaṃ kaṇhassa thuti.

"තණ්හච්ඡිද" යනු සිඛරී පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි. "වීතරාග" යනු මංගල පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි. "උසභච්ඡිදා ජාලිනිං දුක්ඛමූලං" යනු උසභ නම් වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දුකට මුල වූ තෘෂ්ණා දැල සිඳ දැමූ සේක යනු අර්ථයයි. "සන්තං පදං අජ්ඣගමෝපනීතෝ" යනු උපනීත නම් වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ශාන්ත පද වූ නිවනට පැමිණි සේක. "වීතරාග" යනු ද එක් නමකි. "සුවිමුත්තචිත්ත" යනු කණ්හ පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි.

Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṃ āgatā ca pāḷiyaṃ anāgatā aññe ca etesaṃ ekanāmakāyeva. Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi ānandādayo viya ekanāmakā ahesuṃ. Iti pāḷiyaṃ āgatanāmeheva sabbesaṃ nāmāni vuttāni [Pg.92] hontīti ito paraṃ visuṃ visuṃ avatvā ‘‘ete ca aññe cā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"මොවුහු ද සෙසු අය ද" යනු පෙළ දහමෙහි සඳහන් වූ හා සඳහන් නොවූ සෙසු අය ද එම නාමයන්ගෙන්ම යුක්ත වූහ. මෙම පස්සියයක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අතර දෙදෙනෙක්, තිදෙනෙක්, දස දෙනෙක් හෝ දොළොස් දෙනෙක් ආනන්ද ආදී එකම නාමයෙන් සිටියහ. මෙසේ පෙළෙහි එන නාමයන්ගෙන්ම සියලු දෙනාගේ නම් වදාරන ලද බැවින් මෙතැන් සිට වෙන් වෙන්ව නොකියා "මොවුහු ද සෙසු අය ද" යැයි වදාළ සේක. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඉසිගිලි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā

7. මහාචත්තාරීසක සූත්‍ර වර්ණනාව

136. Evaṃ me sutanti mahācattārīsakasuttaṃ. Tattha ariyanti niddosaṃ lokuttaraṃ, niddosañhi ‘‘ariya’’nti vuccati. Sammāsamādhinti maggasamādhiṃ. Saupanisanti sapaccayaṃ. Saparikkhāranti saparivāraṃ.

136. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහාචත්තාරීසක සූත්‍රයයි. එහි "අරිය" යනු නිර්දෝෂී වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි, නිර්දෝෂී දෙය "ආර්ය" යැයි කියනු ලැබේ. "සම්මාසමාධි" යනු මාර්ග සමාධියයි. "සඋපනිස" යනු ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) සහිත වූ යන්නයි. "සපරික්ඛාර" යනු පිරිවර සහිත වූ යන්නයි.

Parikkhatāti parivāritā. Sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca. Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṃsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṃsanapariyosāne bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṃ matthake āsiñcamānā viya uppajjati. Yathā hi khettaṃ kurumāno kassako paṭhamaṃ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṃ deti, so aggi paṭhamaṃ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṃ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṃsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṃsanatthaṃ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā.

"පරික්ඛතා" යනු පිරිවරන ලද්දේ ය. "සම්මාදිට්ඨි පුබ්බංගමා හෝති" යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය හා මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය යන දෙපරිදි සම්මා දිට්ඨියම පෙරටුගාමී වේ. විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසයි. මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය වනාහි විමසීමේ කෙළවර, භූමියෙහි ලත් වෘත්තය (සංසාරය) මුලිනුපුටා දමමින්, ශාන්ත කරමින්, හිස මත සීතල පැන් කළ දහසක් වත් කරන්නාක් මෙන් උපදී. කෘෂිකර්මය කරන ගොවියෙකු මුලින් වනයේ ගස් කපා පසුව ගිනි තබන්නාක් මෙන් ද, ඒ ගින්න මුලින් කැපූ ගස් ඉතිරි නැතිව දවන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය මුලින් අනිත්‍යාදී වශයෙන් සංස්කාර විමසයි, මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය ඒ විමසීම නිසා සංස්කාරයන් නැවත නූපදනා ලෙස මුලිනුපුටා දමමින් උපදී. මෙහි ඒ දෙවර්ගයම අදහස් කෙරේ.

Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṃ kiccato asammohato pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṃ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti.

"මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාති" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස ලක්ෂණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් අරමුණු කොට දැනගනියි, සම්මා දිට්ඨිය කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් හා නොමුළා බවින් දැනගනියි. "සාස්ස හෝති සම්මාදිට්ඨි" යනු ඇයගේ ඒ ආකාරයෙන් දැනගැනීම සම්මා දිට්ඨිය නම් වේ.

Dvāyaṃ vadāmīti dvayaṃ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmīti attho. Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā. Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā.

"ද්වයං වදාමි" යනු ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය හා ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨිය යන දෙවර්ගය ම වදාරමි, හෙවත් කොටස් දෙකකින් යුත් සම්මා දිට්ඨිය වදාරමි යනු අර්ථයයි. "පුඤ්ඤභාගියා" යනු පින් කොටසට අයත් වූ හෙවත් කුසල සංඛ්‍යාත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. "උපධිවේපක්කා" යනු උපධි සංඛ්‍යාත ස්කන්ධයන්ගේ විපාකය ලබා දෙන්නා වූ සම්මා දිට්ඨියයි.

Paññā paññindriyantiādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṃ paññapeti dassetīti paññā. Tasmiṃ atthe indattaṃ karotīti paññindriyaṃ. Avijjāya na [Pg.93] kampatīti paññābalaṃ. Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṃ. Soti so bhikkhu. Pahānāyāti pajahanatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo. Satoti satiyā samannāgato hutvā. Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti. Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṃ sahajātā parivārenti rājānaṃ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā. Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya. Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṃ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā.

"පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියං" යනාදී තැන්වලදී, විභජනය කරමින් (බෙදා දක්වමින්) අමා මහ නිවනේ දොරටුව පෙන්වා දෙන බැවින් "ප්‍රඥාව" (පඤ්ඤා) නම් වේ. එම අර්ථයෙහි ම අධිපති බව උසුලන බැවින් "ප්‍රඥේන්ද්‍රිය" නම් වේ. අවිද්‍යාවෙන් කම්පා නොවන බැවින් "ප්‍රඥා බලය" නම් වේ. බොජ්ඣංග භාවයට පැමිණ සිවුසච්ච දහම් විමසන බැවින් "ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය" නම් වේ. මාර්ග සම්පත්තියෙන් පසස්නා ලද ශෝභන වූ දෘෂ්ටිය බැවින් "සම්මා දිට්ඨිය" නම් වේ. ආර්ය මාර්ගයේ අංගයක් බැවින් "මග්ගංග" නම් වේ. "සො" යනු ඒ භික්ෂුවයි. "පහානාය" යනු ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසයි. "උපසම්පදාය" යනු ලබා ගැනීම පිණිසයි. "සම්මා වායාමෝ" යනු සසරින් එතෙර කරවන කුසල වීර්යයයි. "සතෝ" යනු සිහියෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. "අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්ති" යනු සහජාත හා පුරේජාත වශයෙන් පිරිවර කොට පවතින බවයි. මෙහි ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨියට සහජාත වූ සම්මා වායාමය හා සම්මා සතිය, එකම රථයක සිටින රජු පිරිවරන කඩුවක් ගත් හා කුඩයක් ගත් සේවකයන් මෙන් පිරිවර වෙති. විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය වනාහි රථයකට ඉදිරියෙන් යන පාබල සේනාව මෙන් පුරේජාතව පිරිවරයි. දෙවන පර්වයේ සිට සම්මා සංකප්පාදී තිදෙනා ද සහජාත පිරිවර ම වන බව දත යුතුය.

137. Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṃ kiccato asammohato pajānāti. Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā. Kāmasaṅkappādayo dvedhāvitakkasutte (ma. ni. 1.206) vuttāyeva.

137. "මිච්ඡාසංකප්පෝති පජානාති" යනු මිථ්‍යා සංකල්පය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගනියි; සම්මා සංකල්පය කෘත්‍ය වශයෙන් ද මුළා නොවී ද පිරිසිඳ දැනගනියි. මින් ඉදිරියට සම්මා වාචා ආදියෙහි ද මෙලෙස ම සම්බන්ධය දත යුතුය. කාම සංකල්පාදිය ද්වේධාවිතක්ක සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද්දේ ම ය.

Takkotiādīsu takkanavasena takko. Sveva ca upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo. Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti appanā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṃ. Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā. Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṃ. Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṃ jātisampannaṃ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Ettha ca lokiyavitakko vācaṃ saṅkharoti, na lokuttaro. Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṃ hoti. Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārenti. Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo [Pg.94] pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṃ samugghātaṃ karonto maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati. Parato sammāvācādīsupi eseva nayo.

"තක්කෝ" යනාදී තැන්වලදී සිතන ස්වභාවයෙන් "තක්ක" නම් වේ. එය ම උපසර්ගයක් යොදා වැඩූ කල "විතක්ක" යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එය ම සිතෙහි මනාව පිහිටුවීමේ අර්ථයෙන් "සංකප්ප" නම් වේ. ඒකාග්‍රව අරමුණෙහි පිහිටන බැවින් "අප්පනා" නම් වේ. උපසර්ග යොදා වැඩූ කල "ව්‍යප්පනා" යයි වදාරන ලදී. "චේතසෝ අභිනිරෝපනා" යනු සිත අරමුණෙහි පිහිටුවීමයි. විතර්කය ඇති කල්හි විතර්කය විසින් සිත අරමුණෙහි පිහිටුවයි. විතර්කය නැති කල්හි ස්වභාවයෙන් ම සිත අරමුණට නැඟෙයි; එය උසස් ජන්මයක් ඇති ප්‍රකට පුද්ගලයෙකු රජමාලිගාවට යනවා මෙනි. අප්‍රකට අයෙකුට ද්වාරපාලකයෙකුගේ සහාය අවශ්‍ය වුවත්, කුලවන්ත ප්‍රකට තැනැත්තා සියලු දෙනා හඳුනන බැවින් නිරායාසයෙන් ම ඇතුළුවන්නාක් මෙන් මේ උපමාව දත යුතුය. "වචීසංඛාරෝ" යනු වචනය සකස් කරන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි ලෞකික විතර්කය වචනය සකස් කරයි, ලෝකෝත්තර විතර්කය වචනය සකස් නොකළ ද ඊට "වචීසංඛාර" යන නම ම වේ. "සම්මාසංකප්පං අනුපරිධාවන්ති" යනු ලෝකෝත්තර සම්මා සංකල්පය පිරිවරන බවයි. මෙහි නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදී තිදෙනා පූර්ව භාගයෙහි විවිධ සිත්හි ලැබෙති. මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී කාම සංකල්පාදීන් සහමුලින් ම සිඳලමින් මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන එක් සම්මා සංකල්පයක් ඉපිද නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදී වශයෙන් නම් තුනක් ලබයි. මින් මතු සම්මා වාචා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය.

138. Musāvādā veramaṇītiādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati. Āratītiādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ, sabbamidaṃ oramanabhāvasseva adhivacanaṃ. Veraṃ maṇati vināsetīti veramaṇi. Idampi oramanasseva vevacanaṃ.

138. "මුසාවාදා වේරමණී" යනාදී තැන්වලදී විරතිය හා චේතනාව යන දෙක ම උචිතය. "ආරති" යනාදී තැන්වලදී වචී දුශ්චරිතයන්ගෙන් දුරින් ම වැළකෙන බැවින් "ආරති" නම් වේ. ඒවායින් තොරව වැළකෙන බැවින් "විරති" නම් වේ. ඒ ඒ අකුසලයෙන් වැළකී තොරව වසන බැවින් "පටිවිරති" නම් වේ. උපසර්ග වශයෙන් පදය වැඩුව ද මේ සියල්ල වැළකී සිටීමේ අර්ථය ම ගෙන දෙයි. "වේරං මණති විනාසේති" යනු වෛරය හෙවත් අකුසලය වනසන බැවින් "වේරමණී" නම් වේ. මෙය ද වැළකී සිටීම යන අර්ථයට ම පර්යාය නාමයකි.

139. Pāṇātipātā veramaṇītiādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva.

139. "පාණාතිපාතා වේරමණී" යනාදී තැන්වලදී ද චේතනාව හා විරතිය යන දෙක ම සුදුසු වේ.

140. Kuhanātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā. Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā, tesaṃ bhāvo nemittikatā. Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṃ bhāvo nippesikatā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsanā, tesaṃ bhāvo lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā. Micchāājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatova micchāājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchāājīvova. Tāsaṃyeva sattannaṃ cetanānaṃ padapacchedaṃ samugghātaṃ kurumānaṃ maggaṅgaṃ pūrayamānā uppannā virati sammāājīvo nāma.

140. "කුහනා" යනාදී තැන්වලදී තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තූන්ගෙන් ලෝකයා රවටන බැවින් "කුහනා" නම් වේ. ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන් කරන වචන පාවිච්චිය "ලපනා" නම් වේ. නිමිති කිරීම ස්වභාවය කොට ඇති බව "නෙමිත්තිකතා" නම් වේ. ලාභ සත්කාර උදෙසා පීඩා කිරීමේ ස්වභාවය "නිප්පේසිකතා" නම් වේ. තමාට ලැබුණු දෙයින් අනුන්ගේ ලාභය සෙවීම "ලාභේන ලාභං නිජිගීසනා" නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි; විස්තර වශයෙන් මේ කුහනාදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සීල නිද්දේසයෙහි පාළි හා අටුවා ගෙන හැර දක්වන ලද්දේ ම ය. "මිච්ඡාආජීවස්ස පහානාය" යන්නෙහි හුදෙක් පාළියෙහි එන කුහනාදී මිථ්‍යා ආජීවය පමණක් නොව, ජීවිකාව උදෙසා පවත්වන ලද ප්‍රාණාතිපාතාදී සත් කර්මපථ චේතනාවෝ ද මිථ්‍යා ආජීවයෝ ම වෙති. ඒ සත් වැදෑරුම් චේතනාවන්ගේ මුල සිඳලමින් මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරමින් උපදින විරතිය "සම්මා ආජීවය" නම් වේ.

141. Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa puggalassa. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Sammāñāṇassa [Pg.95] sammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti. Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho. Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā sammāvimuttiṃ phalaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.

141. "සම්මා දිට්ඨිස්ස" යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටි පුද්ගලයාට යන්නයි. "සම්මා සංකප්පෝ පහෝති" යනු මාර්ග සම්මා සංකල්පය ඇති වේ යන්නයි. ඵල සම්මා දිට්ඨිය ඇති තැනැත්තාට ඵල සම්මා සංකල්පය ඇති වේ යනාදී වශයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. "සම්මා ඤාණස්ස සම්මා විමුත්තී" යන්නෙහි මාර්ග සම්මා සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානය ඇති වේ. ඵල සම්මා සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානය ඇති වේ. මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග සම්මා විමුක්තිය ඇති වේ. ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල සම්මා විමුක්තිය ඇති වේ යනු අර්ථයයි. මෙහි ඵල අංග අට බැහැර කර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සම්මා ඥානය කොට සෙසු ඵල සිත් සම්මා විමුක්තිය ලෙස ගැනීම සුදුසු යයි වදාරන ලදී.

142. Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotītiādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṃ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṃ nijjaravatthūnaṃ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti. Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṃ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti.

142. "සම්මා දිට්ඨිස්ස භික්ඛවේ මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හෝති" යනාදී තැන්වලදී සෙසු නිකාය භාණකවරුන් පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙයින් ඵලය වදාළ බවයි. මජ්ඣිම භාණකවරුන් පවසන්නේ දස වැදෑරුම් නිර්ජරා වස්තූන් විස්තර වන තැන මෙයින් මාර්ගය වදාළ බවයි. එහි දැකීමේ අර්ථයෙන් "සම්මා දිට්ඨිය" දත යුතුය. දැනගත් දෙය සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයෙන් "සම්මා ඥානය" ද, එයින් මනාව මිදුණු හෙවත් බැසගත් අර්ථයෙන් "සම්මා විමුක්තිය" ද දත යුතුය.

Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā’’tiādinā nayena vuttā dasāti evaṃ vīsati kusalapakkhā honti. Vīsati akusalapakkhāti ‘‘micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādinā nayena vuttā micchādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā’’tiādinā vuttā dasa cāti evaṃ vīsati akusalapakkhā veditabbā. Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṃ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṃ pakāsitattā mahācattārīsakoti.

විසි කුසල පක්ෂ යනු සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ දසය ද, 'සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා වූ නොයෙක් කුසල් දහම්' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද දසය ද යන මේ විසි කුසල පක්ෂයන් ය. විසි අකුසල පක්ෂ යනු 'මිච්ඡා දිට්ඨිය දුරු කරන ලද්දේ වෙයි' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද මිච්ඡා දිට්ඨිය ආදී දසය ද, 'මිච්ඡා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා වූ නොයෙක් පාපී ධර්ම' ආදී වශයෙන් වදාරන ලද දසය ද යන මේ විසි අකුසල පක්ෂයන් බව දත යුතු ය. 'මහාචත්තාරීසක' යනු මහා විපාක ලබා දෙන බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ කුසල පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ද, අකුසල පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ද යන ධර්ම හතළිහක් ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් මහාචත්තාරීසක (දේසනාව) නම් වේ.

Imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti. Tattha ‘‘micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’tiādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Atthi dinna’’ntiādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā. ‘‘Sammāñāṇaṃ pahotī’’ti. Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā.

තවද මෙම සූත්‍රයෙහි සම්මා දිට්ඨි පහක් වදාරන ලදී. එනම්: විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය, කම්මස්සකතා සම්මා දිට්ඨිය, මග්ග සම්මා දිට්ඨිය, ඵල සම්මා දිට්ඨිය සහ පච්චවෙක්ඛණ සම්මා දිට්ඨියයි. එහි 'මිච්ඡා දිට්ඨිය මිච්ඡා දිට්ඨිය යැයි දැනගනියි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'අත්ථි දින්නං' (දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත) ආදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ කම්මස්සකතා සම්මා දිට්ඨියයි. 'මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තහුට සම්මා සංකප්පය උපදී' යන මෙහි මග්ග සම්මා දිට්ඨිය සහ ඵල සම්මා දිට්ඨිය යන දෙකම වදාරන ලදී. 'සම්මා ඤාණය උපදියි' යන මෙහි පච්චවෙක්ඛණ සම්මා දිට්ඨිය වදාරන ලද බව දත යුතු ය.

143. Sammādiṭṭhiṃ [Pg.96] ce bhavaṃ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṃ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāma. Okkalāti okkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā. Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyāti evamādivādino. Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. Natthikavādāti natthi dinnantiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ panetesu niyāmo hotīti. Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinnaṃ, kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti.

143. සම්මා දිට්ඨියට ගරහයි යනු 'මේ මිච්ඡා දිට්ඨිය යහපත් ය'යි පවසන්නා ද, 'මේ සම්මා දිට්ඨිය යහපත් නොවේ'යි පවසන්නා ද සම්මා දිට්ඨියට ගරහන්නෙක් නම් වේ. 'උක්කලා' යනු උක්කල ජනපදවාසීන් ය. 'වස්සභඤ්ඤා' යනු වස්ස සහ භඤ්ඤ යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා ය. 'අහේතුවාදී' යනු සත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීමට හේතුවක් හෝ ප්‍රත්‍යයක් නැතැයි පවසන්නෝ ය. 'අකිරියවාදී' යනු පව් කරන්නාට එයින් පවක් සිදු නොවේ යැයි පවසන ක්‍රියාව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ ය. 'නත්ථිකවාදී' යනු දානයෙහි විපාක නැතැයි ආදී වශයෙන් පවසන්නෝ ය. ඔවුන් මේ දෘෂ්ටි තුනෙහි ම ස්ථාවරව බැසගත් (නියත මිච්ඡාදිට්ඨික) අය වූහ. ඔවුන් තුළ එම දෘෂ්ටීන් ස්ථාවර වන්නේ කෙසේ ද? යමෙක් මෙවැනි මතයක් ගෙන රැයෙහි හෝ දවාලෙහි වාඩි වී එය ම සජ්ඣායනා කරයි ද, විමසයි ද, ඔහුට 'හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත, පව් කළාට පව් සිදු නොවේ, දුන් දෙයෙහි විපාක නැත, ශරීරය බිඳීමෙන් සත්වයා සිඳී යයි' යන අරමුණෙහි මිච්ඡා සතිය පිහිටයි, සිත එකඟ වෙයි, ජවන් සිතුවිලි පහළ වෙයි. පළමු ජවනයේ දී එය පිළියම් කළ හැකි මට්ටමක පවතී, දෙවන ආදී ජවනයන්හි දී ද එසේ ම ය. සත්වන ජවනයේ දී බුදුවරුන්ට පවා පිළියම් කළ නොහැකි, ආපසු හැරවිය නොහැකි, අරිට්ඨකණ්ටක සාමණේරයා මෙන් (නියත මිච්ඡාදිට්ඨික) බවට පත් වේ.

Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca. Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. Nindābyārosaupārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

එහි ඇතැම් කෙනෙක් එක් දෘෂ්ටියකට ද, ඇතැම් කෙනෙක් දෘෂ්ටි දෙකකට ද, ඇතැම් කෙනෙක් දෘෂ්ටි තුනට ම ද බැස ගනිති. එවිට හෙතෙම නියත මිච්ඡාදිට්ඨිකයෙකු බවට පත් වී, ස්වර්ග මාර්ගය මෙන් ම මෝක්ෂ මාර්ගය ද අවහිර කරගත්තෙක් වෙයි. එම ආත්මභාවයෙන් පසුව ස්වර්ගයට යාමට පවා ඔහු නුසුදුස්සෙකු වේ, මෝක්ෂය ගැන කවර කතා ද? ඒ සත්වයා සංසාර චක්‍රය නමැති මඩෙහි එරුණු කොටයක් වැනි ය, පෘථිවිය රකින්නෙකු (නිරන්තරයෙන් නිරයගාමී වන්නෙකු) වැනි ය. බොහෝ විට මෙවැනි පුද්ගලයාට භවයෙන් මිදීමක් නැත. වස්ස සහ භඤ්ඤ යන අය ද එබඳු වූහ. 'නින්දාබ්‍යාරෝසඋපාරම්භභයා' යනු තමාට ලැබෙන නින්දාවට බියෙන් ද, විවේචනයට ඇති බියෙන් ද, උපවාදයට ඇති බියෙන් ද යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාචත්තාරීසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā

8. ආනාපානස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව.

144. Evaṃ me sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi [Pg.97] sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.

144. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය ආනාපානස්සති සූත්‍රයයි. එහි 'අන්‍යයන් ද සමඟ' යනු පාලියෙහි සඳහන් වන දස දෙනෙක් වූ මහා තෙරවරුන් හැර, ප්‍රකට වූ තවත් බොහෝ ශ්‍රාවකයන් සමඟ යන්නයි. එකල භික්ෂු සංඝයා ඉතා විශාල වූහ, ගණන් කළ නොහැකි සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත වූහ.

Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho.

'අවවාද කරති, අනුශාසනා කරති' යනු ආමිස සංග්‍රහයෙන් සහ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යන සංග්‍රහ දෙකෙන් සංග්‍රහ කොට, කර්මස්ථාන ලබා දීම හා අනුශාසනා කිරීම් මඟින් අවවාද හා අනුශාසනා කරති. 'තේ ච' යන්නෙහි 'ච' අකුර නිපාතයකි. 'පෙරට වඩා උසස් විශේෂයක් දැනගනිති' යනු සීල පාරිශුද්ධිය ආදී පූර්ව විශේෂයන්ට වඩා උසස් වූ, මතු කාලයෙහි කසිණ පරිකර්ම ආදී විශේෂ ධර්මයන් දැනගනිති යන අර්ථයයි.

145. Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha.

145. 'ආරද්ධ' යනු සතුටට පත් වූ යන්නයි. 'නොපැමිණි දෙයට පැමිණීම පිණිස' යනු තවම පත් නොවූ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම සඳහා යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මෙයම වේ. 'කෝමුදී චාතුමාසිනී' යනු වස්සාන කාලයේ සිව්වන මාසය වූ පශ්චිම කත්තික මාසයේ (ඉල් මස) පසළොස්වක පෝය දිනයයි. කුමුදු මල් ඇති බැවින් එය 'කෝමුදී' නම් වේ, වස් කාලයේ මාස හතර අවසානයේ එන බැවින් 'චාතුමාසිනී' යැයි කියනු ලැබේ. 'බලාපොරොත්තු වෙමි' යනු බලා සිටිමි යන්නයි. 'අද පවාරණය කොට, ඒ (ඉල්) මස පැමිණෙන තෙක් වෙනත් තැනකට නොගොස් මෙහි ම (පූර්වාරාමයෙහි) වසන්නෙමි' යනු එහි අර්ථයයි. මෙලෙස භික්ෂූන්ට පවාරණ සංග්‍රහය අනුදැන වදාරමින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මෙසේ වදාළ සේක.

Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ [Pg.98] anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti.

'පවාරණා සංග්‍රහය' නම් වූ මෙය ඥත්තිදුතිය කර්මයෙන් දෙනු ලැබේ. මෙය කවුරුන් හට දෙනු ලැබේද, කවුරුන් හට නොදෙනු ලැබේද යන්න ප්‍රශ්නයකි. පළමුවෙන්ම, (සමථ විපස්සනා) භාවනාවන්හි නොයෙදෙන බාල පෘථග්ජනයා හට මෙය නොදෙනු ලැබේ. එමෙන්ම ආරද්ධ විපස්සක (විපස්සනා ආරම්භ කළ) පුද්ගලයාට හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ද නොදෙනු ලැබේ. යමෙකුගේ සමථය හෝ විපස්සනාව 'තරුණ' (මෝරා නොගිය) මට්ටමක පවතීද, ඔහුට මෙය දෙනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එකල්හි භික්ෂූන්ගේ සිත් පැවැත්ම විමසා බලන සේක්, ඔවුන්ගේ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි පවතින තරුණ බව (නොමේරූ බව) දැන මෙසේ සිතූ සේක: 'මා අද දින පවාරණය කළහොත්, දසතින් වස් විසූ භික්ෂූන් මෙහි (සාවත්ථියට) රැස්වනු ඇත. එවිට වැඩිමහලු භික්ෂූන් විසින් සේනාසන ලබා ගත් කල්හි, මෙම (භාවනාවෙහි නොමේරූ) භික්ෂූන්ට විශේෂාධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. ඉදින් මා චාරිකාවේ වැඩියහොත්, මොවුන්ට වාසස්ථාන ලැබීම ද අසීරු වනු ඇත. එහෙත් මා පවාරණය නොකර සිටියහොත්, සෙසු භික්ෂූන් ද මෙම සාවත්ථියට නොපැමිණෙනු ඇත, මා ද චාරිකාවේ නොවැඩියහොත්, මෙම භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන පිළිබඳ ගැටලුවක් පැන නොනගිනු ඇත. ඔවුහු තම තමන්ගේ වාසස්ථානයන්හි සුවසේ වෙසෙමින්, සමථ විපස්සනා භාවනාවන් ශක්තිමත් කොට විශේෂාධිගමයන් ලැබීමට සමත් වනු ඇත.' මෙලෙස සිතා උන්වහන්සේ එදින පවාරණය නොකොට, මැදින් දින පුන් පොහෝ දිනක (කත්තික පුණ්ණමියෙහි) පවාරණය කරන බව දන්වා භික්ෂූන්ට පවාරණා සංග්‍රහය අනුදැන වදාළ සේක. පවාරණා සංග්‍රහය ලැබුණු කල්හි, යම් නිශ්‍රය ගෙන වෙසෙන භික්ෂුවකගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් පිටත්ව ගියද, ඔහුට 'ඉදින් සුදුසු නිශ්‍රය දායකයෙක් පැමිණියහොත් ඔහු වෙතින් නිශ්‍රය ගන්නෙමි' යි සිතා ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසය දක්වා එහි වාසය කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. හැට වසක් පිරුණු (සැට වස් ඇති) භික්ෂූන් පැමිණියද, ඔහුගේ සේනාසනය පැහැර ගැනීමට ඔවුනට අවසර නැත. තවද මෙම පවාරණා සංග්‍රහය එක් භික්ෂුවකට දුන්නද, එය සියලු භික්ෂූන්ට දුන්නා හා සමාන වේ.

Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma.

'සාවත්ථිං ඔසරන්ති' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවාරණා සංග්‍රහය ලබා දුන් බව අසා, ඒ ඒ තැන්වල තම ස්වභාවය පරිදි තවත් එක් මසක් වාසය කොට, ඉල් (කත්තික) පුන් පොහෝ දින උපෝසථය සිදුකොට සාවත්ථියට පැමිණෙන භික්ෂූන් අරභයා පවසන ලද්දකි. 'පුබ්බේනාපරං' යන්නෙහි අදහස නම්: මෙහි තරුණ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි යෙදී ඒවා ශක්තිමත් කළහ, මෙය 'පූර්ව විශේෂය' (පළමු විශේෂාධිගමය) නම් වේ. ඉන්පසුව සමාහිත සිතින් සංස්කාර ධර්මයන් විමසා බලා සමහරු සෝතාපත්ති ඵලය...පෙ... සමහරු අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් කළහ. මෙය 'අපර උදාර විශේෂය' (පසුකාලීන උදාර විශේෂාධිගමය) නම් වේ.

146. Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

146. 'අලං' යනු සුදුසුය යන්නයි. 'යෝජනගණනානි' යනු එක් යොදුනක් ද යොදුනක්මය, යොදුන් දසයක් ද යොදුන්මය, ඊට වැඩි ප්‍රමාණයන් යොදුන් ගණන් යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී යොදුන් සියයක් හෝ යොදුන් දහසක් වුවද අදහස් කෙරේ. 'පුටෝසේනාපි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මග වියදම් සඳහා වූ මල්ලක් (පාථෙය්‍ය) රැගෙන හෝ පැමිණීමට සුදුසු බවයි. 'පුටංසේනාති' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය නම් - උරහිසේ මල්ලක් ඇත්තා 'පුටංස' නම් වේ, ඒ අනුව උරහිසින් මග වියදම් මල්ලක් දරාගෙන හෝ පැමිණෙන බවයි.

147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā. Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva [Pg.99] bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.

147. දැන් මෙබඳු වූ ප්‍රතිපත්තිගරුක හැසිරීමෙන් යුත් භික්ෂූන් මෙහි (ශාසනයෙහි) සිටින බව පෙන්වීම සඳහා 'සන්ති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සතර සතිපට්ඨානයන්' යනාදිය වදාළේ එම භික්ෂූන් විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද කර්මස්ථානයන් දැක්වීම පිණිසය. එහිදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වදාරන ලදී. එහි යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ මොහොතේ මාර්ග භාවනාව සිදු කරත්ද, ඔවුන්ට ඒවා ලෝකෝත්තර වේ. විපස්සනා වඩන භික්ෂූන්ට ඒවා ලෞකික වේ. 'අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගං' යන්නෙහි සඤ්ඤාව මූලික කරගෙන විපස්සනාව වදාරන ලදී. තවද මෙහි ආනාපානසති කර්මස්ථානය මූලික කරගත් භික්ෂූන් බොහෝ බැවින්, සෙසු කර්මස්ථානයන් සංක්ෂේපයෙන් වදාරා, ආනාපානසති කර්මස්ථානය විස්තර වශයෙන් වදාරනු පිණිස 'ආනාපානසති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය සියලු ආකාරයෙන්ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත, එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම මෙහි පාලි අර්ථය හා භාවනා ක්‍රමය දත යුතුය.

149. Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.

149. 'කායඤ්ඤතරං' යනු පඨවි කාය ආදී සතර කායන් අතරින් එක්තරා කායයක්, එනම් වායෝ කායය පවසන බව අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් රූපායතනය...පෙ... කබලීකාර ආහාරය යන පස්විසි රූප කොටස් 'රූප කාය' නම් වේ. ඒ අතරින් ආනාපානසතිය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) පොට්ඨබ්බායතනයට ඇතුළත් වන බැවින් එය 'කායඤ්ඤතර' (එක්තරා කායයක්) වේ, එබැවින් ද මෙසේ වදාරන ලදී. 'තස්මාතිහා' යනු යම් හෙයකින් සතර කායන් අතුරින් එක්තරා වායෝ කායයක් වූ හෝ පස්විසි රූප කොටස් අතරින් එක්තරා රූප කායයක් වූ ආනාපානය අනුපස්සනා කරයිද (නැවත නැවත බලයිද), එබැවින් 'කායේ කායානුපස්සී' (කයෙහි කය අනුව බලනසුලු) යැයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. 'වේදනාඤ්ඤතරං' යනු වේදනා තුන අතුරින් එක්තරා වේදනාවක් වූ සුඛ වේදනාව අරභයා පවසන ලද්දකි. 'සාධුකං මනසිකාරං' යනු ප්‍රීතිය අත්විඳීම ආදියෙන් උපන් යහපත් මනසිකාරයයි. 'මනසිකාරය යනු සුඛ වේදනාවක්ද?' යනුවෙන් ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැක. එය එසේ නොවේ, මෙය දේශනාවේ මූලික ශීර්ෂයකි. 'අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගං' යන්නෙහි සඤ්ඤා යන නාමයෙන් ප්‍රඥාව වදාළාක් මෙන්, මෙහිද මනසිකාරය යන නාමයෙන් වේදනාව වදාළ බව දත යුතුය. මෙම (වේදනා) චතුක්කයෙහි පළමු පදයෙහි ප්‍රීතිය මූලික කරගෙන වේදනාව වදාළ අතර, දෙවන පදයෙහි 'සුඛං' යනුවෙන් එහි නමින්ම වේදනාව වදාරන ලදී. 'චිත්තසංඛාර' පද ද්වයෙහි 'සඤ්ඤාව හා වේදනාව ඇතුළු චෛතසික ධර්මයන් සිතට බැඳී පවතින බැවින් චිත්තසංඛාර නම් වේ' යන වචනයට අනුවත්, 'විතර්ක විචාර හැර සෙසු සියලු චිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් චිත්ත සංඛාරයට ඇතුළත් වේ' යන වචනයට අනුවත්, චිත්තසංඛාර යන නාමයෙන් වේදනා චෛතසිකය වදාරන ලදී. ඒ සියල්ල මනසිකාර යන නාමයෙන් සංග්‍රහ කොට මෙහි 'සාධුකං මනසිකාරං' යැයි වදාළ සේක.

Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ[Pg.100]. Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –

මෙසේ වුවද, යම් හෙයකින් මෙම වේදනාව (භාවනාවේ) අරමුණ නොවේ නම්, වේදනානුපස්සනාව නොගැලපේ යැයි කිව හැක. එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ, ගැලපේමය. සතිපට්ඨාන වණ්ණනාවෙහි ද 'ඒ ඒ සුඛාදී වස්තූන් අරමුණු කොට වේදනාවම විඳියි, එම වේදනා පැවැත්ම නිසා මම විඳිමි යැයි ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් (සම්මුතියක්) පවතී' යැයි වදාරන ලදී. තවද 'පීතිපටිසංවේදී' යනාදී පදයන්හි අර්ථ වර්ණනාවෙහි මෙයට පිළිතුරු දී ඇත. එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.

අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හා නොමුළා වීම් වශයෙන් යන ආකාර දෙකකින් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. කෙසේ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යාන හා ද්විතීය ධ්‍යාන දෙකට සමවැදෙයි. ඒ සමවැදුණු අවස්ථාවේදී, ධ්‍යාන ලැබීමෙන් (පෘථිවි කසිණාදී) අරමුණු කෙරෙහි යොමු වීමෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. එයට හේතුව අරමුණ කෙරෙහි ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ වීමයි. කෙසේ නොමුළා වීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ එම ධ්‍යාන දෙකින් නැගී සිට, ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් වශයෙන් හා විනාශ වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඒ විදර්ශනා අවස්ථාවේදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම) මගින් නොමුළා වීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: "දීර්ඝ වශයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමේ බලයෙන් සිතෙහි ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය (නොවිසිරුණු බව) දැනගන්නා තැනැත්තාට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ" යනුවෙනි. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය.

Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti.

මෙසේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණු වශයෙන් ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත සංස්කාරයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වන්නාක් මෙන්ම, මේ යෝගී පුද්ගලයා ද ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනා සංඛ්‍යාත මනසිකාරය ලැබීමෙන්, අරමුණු වශයෙන් වේදනාව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි. එබැවින් "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න ඉතා මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ [Pg.101] dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo.

"මහණෙනි, මුළා වූ සිහි ඇති, සම්‍යක් ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තාට (මෙය) මම නොකියමි" යන්නෙහි අදහස මෙයයි: යම් හෙයකින් "සිත ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් ආශ්වාස කරමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් භික්ෂුව, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරයි ද, එම සිතෙහි අරමුණ කෙරෙහි සිහිය හා ප්‍රඥාව පිහිටුවා පවත්වන බැවින්, ඔහු "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව" වෙසෙන්නෙකි. මුළා වූ සිහි ඇති, නුවණ නැත්තාට ආනාපානසති භාවනාවක් නැත. එබැවින් අරමුණු වශයෙන් සිත ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් ආදී වශයෙන් "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න මැනවින් වදාරන ලද්දකි. "ඔහු ඒ අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කිරීම නුවණින් දැක දැක මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යන්නෙහි, අභිජ්ඣා යන්නෙන් කාමච්ඡන්ද නීවරණය ද, දෝමනස්ස යන්නෙන් ව්‍යාපාද නීවරණය ද දක්වන ලදී. මේ සතරවන චතුක්කය (ධර්මානුපස්සනාව) විදර්ශනා වශයෙන්ම වදාරන ලද්දකි. ධර්මානුපස්සනාව නීවරණ පබ්බ ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එහි නීවරණ පබ්බය ආරම්භයයි. එහි ද මේ නීවරණ දෙක ප්‍රමුඛ වේ. මෙසේ ධර්මානුපස්සනාවේ ආරම්භය දැක්වීමට "අභිජ්ඣාදෝමනස්සානං" යි වදාළ සේක. "ප්‍රහාණය" යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කිරීමයි; මෙසේ ප්‍රහාණය කරන විදර්ශනා ඥානය මෙයින් අදහස් කෙරේ. "එය නුවණින් දැක" යන්නෙන්, එම අනිත්‍ය-විරාග-නිරෝධ-පටිනිස්සග්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණ ඥානය මතු මතු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දැකීම යන විදර්ශනා පරම්පරාව දක්වයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු සමථයට පිළිපන් සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලීම හා නීවරණ රහිතව එකඟව පිහිටි සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලීම යන ද්විවිධ උපේක්ෂාවයි. එහිදී සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි ද අරමුණ කෙරෙහි ද උපේක්ෂාව ඇති වන අතර, මෙහිදී අරමුණ කෙරෙහි උපේක්ෂාව අදහස් කෙරේ. "එබැවින් මහණෙනි" යනු, යම් හෙයකින් අනිත්‍යානුපස්සීව පිළිපන් භික්ෂුව නීවරණාදී ධර්මයන් පමණක් නොව, අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් ප්‍රමුඛ කොට වදාළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණ ඥානය ද නුවණින් දැක උපේක්ෂාවෙන් බලන්නේ වේ ද, එබැවින් "ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න තේරුම් ගත යුතුය.

150. Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.

150. "පවිචිනති" යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසා බැලීමයි. ඉතිරි පද දෙක (පවිචය, පරිවීමංස) මෙයටම පර්යාය පද වේ. "නිරාමිස" යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. "පස්සම්භති" යනු කායික හා චෛතසික පීඩාවන් සංසිඳීමෙන් කය ද සිත ද සංසිඳීමයි. "සමාධියති" යනු මැනවින් අරමුණෙහි පිහිටුවීමයි, එය අර්පණාවට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීමයි.

Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.

මෙසේ තුදුස් වැදෑරුම් ලෙස කාය පරිග්‍රහය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය පිරිසිඳ ගැනීම) කරන්නා වූ භික්ෂුවට එම කායයෙහි පවත්නා සිහිය සති සම්බොජ්ඣංගයයි. සිහිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කායික හා චෛතසික වීර්යය විරිය සම්බොජ්ඣංගයයි. ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය (සමාධිය) පිළිවෙළින් පීති, පස්සද්ධි හා සමාධි සම්බොජ්ඣංගයන් වේ. මේ සම්බොජ්ඣංග හයේම පසුබෑමක් හෝ ඉක්මවා යෑමක් නොමැති මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි. මැනවින් සමානව දුවන අශ්වයන් ඇති රථයක රියදුරාට, "මේ අශ්වයා පස්සට අදියි" කියා තැලීමක් හෝ "මේ අශ්වයා වේගයෙන් දුවයි" කියා ඇදීමක් හෝ අවශ්‍ය නැත, හුදෙක් බලා සිටින විට එය මධ්‍යස්ථව පවතින්නාක් මෙන්ම, මේ සම්බොජ්ඣංග සයේ මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය නම් වේ. මෙපමණකින් කුමක් වදාරන ලද්දේද? එක් චිත්ත ක්ෂණයක උපදින, විවිධ කෘත්‍ය හා ලක්ෂණ ඇති විදර්ශනා සම්බොජ්ඣංගයන් වදාරන ලදී.

152. Vivekanissitantiādīni [Pg.102] vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti.

152. "විවේක නිස්සිත" යනාදී පද පෙර වදාරන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය. මෙහිදී ආනාපානය පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය ලෞකික වෙයි. ලෞකික ආනාපානයන් ලෞකික සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණ කරයි. ලෞකික සතිපට්ඨානයන් ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරයි. ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංගයන් විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ ලෞකික බොජ්ඣංග පැමිණෙන තැන ලෞකික සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී; ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංග පැමිණෙන තැන ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. මහා ධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාරන්නේ: "අන් තැන්හි මෙසේ වුවද, මේ සූත්‍රයෙහි ලෝකෝත්තර දහම මතුපිටින් පැමිණේ; ලෞකික ආනාපානයන් ලෞකික සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණ කරයි, ලෞකික සතිපට්ඨානයන් ලෞකික බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරයි, ලෞකික බොජ්ඣංගයන් ලෝකෝත්තර වූ විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය සම්පූර්ණ කරයි; මෙහි විද්‍යා විමුක්ති පදයෙන් විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය අදහස් කරන ලදී" යනුවෙනි.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආනාපානසති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā

9. කායගතාසති සූත්‍ර වර්ණනාව.

153-4. Evaṃ me sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.

153-4. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ සූත්‍රය කායගතාසති සූත්‍රයයි. එහි "ගේහසිතා" යනු පඤ්චකාමගුණයන් ඇසුරු කොට පවත්නා බවයි. "සරසංකප්පා" යනු අරමුණු කරා දුවන්නා වූ කල්පනාවන් (විතර්කයන්) ය. එම සිතුවිලි අරමුණු කරා දුවන (සරන්ති) බැවින් "සර" නම් වේ. එහි අර්ථය වන්නේ විවිධ අරමුණු කරා වේගයෙන් යෑමයි. "අජ්ඣත්තමේවා" යනු කමටහන් අරමුණ වූ අධ්‍යාත්මයෙහිමය. "කායගතාසතිං" යනු කය පිරිසිඳ ගන්නා වූ (කායපරිග්ගාහික) සහ කය අරමුණු කරගත් (කායාරම්මණ) සිහියයි. "කායපරිග්ගාහික" යන්නෙන් සමථය ද, "කායාරම්මණ" යන්නෙන් විපස්සනාව ද කියැවේ. මේ දෙයාකාරයෙන්ම සමථ විපස්සනා භාවනා දෙකම වදාරන ලද්දේ වෙයි.

Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.

"පුන චපරං...පෙ... ඒවම්පි භික්ඛවේ භික්ඛු කායගතාසතිං භාවේති" යන්නෙන් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ආකාර දහහතරකින් දක්වන ලද කායානුපස්සනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ වෙයි.

156. Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha [Pg.103] vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.

156. "අන්තෝගධාවාස්සා" යනු එම කායගතාසති භාවනාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුවගේ භාවනාවටම ඒවා අන්තර්ගත වන බවයි. "විජ්ජාභාගියා" යනු විද්‍යාවට සම්බන්ධ වූ හෝ විද්‍යාවේ කොටස් වූ ධර්මයන්ය. එහිදී විපස්සනා ඤාණය, මනෝමය ඉද්ධි ඥානය සහ ෂඩ් අභිඥාවන් යන අෂ්ට විද්‍යාවන් අදහස් කෙරේ. මුල් අර්ථයට අනුව එම විද්‍යාවන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන් ද විද්‍යාභාගීය නම් වේ. දෙවන අර්ථයට අනුව එම විද්‍යාවන් අතුරින් එක් ධර්මයක් විද්‍යාව වන අතර ඉතිරි ධර්මයන් විද්‍යාභාගීය වේ. "චේතසා ඵුටෝ" යන්නෙහි පැතිරවීම දෙවදෑරුම්ය; එනම් ආපෝ කසිණ පරිකර්මය මගින් පැතිරවීම සහ දිබ්බචක්ඛු අභිඥාවෙන් පැතිරවීමයි. ආපෝ කසිණයට සමවැදී පැතිරවීම ආපෝ-ඵරණයයි. එසේ පැතිරවූ කල්හි මහා සාගරයට සියලු කුඩා ගංගාවන් ඇතුළත් වන්නා සේ අරමුණු ඇතුළත් වේ. ආලෝක කසිණය වඩා දිබ්බචක්ඛු අභිඥාවෙන් මුළු සාගරයම දැකීම දිබ්බචක්ඛු-ඵරණයයි. එවිට ද සියලු ගංගාවන් සාගරයෙහි අන්තර්ගත වන්නාක් මෙන් අරමුණු පැහැදිලි වේ.

Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ.

"ඕතාර" යනු සිදුර හෙවත් කෙලෙස් ඇතිවීමට ඇති අවස්ථාවයි. "ආරම්මණ" යනු කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන කරුණයි. "ලභේථ ඕතාරං" යනු ඇතුළු වීමට අවස්ථාවක් ලැබීමයි, එනම් බරැති ගල් බෝලයක් මඩ ගොඩක් විදගෙන පතුලටම යන්නාක් මෙන් කෙලෙස්වලට ඇතුළු වීමට ඉඩ ලැබීමයි. "නික්ඛේපන" යනු යමක් බහා තබන හෝ ජලය වක්කරන ස්ථානයයි.

157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ.

157. මෙලෙස කායගතාසතිය නොවඩන ලද පුද්ගලයා තෙත මැටි ගොඩකට උපමා කොට, දැන් වඩන ලද කායගතාසතිය ඇති පුද්ගලයා සාරවත් ලී පුවරුවකට උපමා කිරීම සඳහා "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අග්ගළඵලක" යනු දොර පියනයි.

158. Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃ pāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā.

158. "කාකපෙයියෝ" යනු කළයක කට ළඟටම ජලය පිරී ඇති විට, කපුටෙකුට තම බෙල්ල නොනමාම පැන් බිය හැකි තරම් වූ පූර්ණ භාවයයි. "අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්ස" යනු අභිඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන්ය. "සක්ඛිබ්භබ්බතං" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පැමිණීමයි. "සති සති ආයතනේ" යනු හේතුව පවතින කල්හිය. මෙහි හේතුව නම් අභිඥාවයි. "ආළිබන්ධා" යනු නියරවල් හෝ වේලි මගින් ජලය රඳවා ඇති බැම්මයි.

Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"යානීකතායා" යනු මනාව පුරුදු කරන ලද යානයක් මෙන් වූ බවයි. "වත්ථුකතායා" යනු පදනමක් ලෙස ස්ථාවර කරන ලද බවයි. "අනුට්ඨිතායා" යනු නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද බවයි. "පරිචිතායා" යනු හුරුපුරුදු කරන ලද බවයි. "සුසමාරද්ධායා" යනු මනාව පටන් ගන්නා ලද හෙවත් උත්සාහයෙන් යුක්තව වඩන ලද බවයි. ඉතිරි කොටස් සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කායගතාසති සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā

10. සංඛාරුපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

160. Evaṃ [Pg.104] me sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ.

160. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය සංඛාරුපපත්ති සූත්‍රයයි. එහි "සංඛාරුපපත්ති" යනු සංස්කාරයන්ගේම උපතයි. සත්වයෙකුගේ හෝ පුද්ගලයෙකුගේ උපතක් මෙහිදී අදහස් නොකෙරේ. එනම් පින් නැමැති අභිසංස්කාරයන් හේතුවෙන් භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීමයි.

161. Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati.

161. "සද්ධයා සමන්නාගතෝ" යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී ලෞකික පංච ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. "දහති" යනු තැන්පත් කරයි හෙවත් ප්‍රාර්ථනා කරයි. "අධිට්ඨාති" යනු පිහිටුවයි. "සංඛාරා ච විහාරා ච" යනු ප්‍රාර්ථනාව සමග පවතින ශ්‍රද්ධාදී ධර්ම පහයි. "තත්‍රූපපත්තියා" යනු එම ක්ෂත්‍රිය මහාසාල ආදී ස්ථානයක උපත ලැබීම පිණිසයි. "අයං මග්ගෝ අයං පටිපදා" යනු එම ප්‍රාර්ථනාව සහිත ධර්ම පහම මාවත සහ පිළිවෙත වන බවයි. යමෙකුට මෙම ධර්ම පහ තිබී ප්‍රාර්ථනාව නැත්නම්, ඔහුගේ උපත අස්ථිරය. ප්‍රාර්ථනාව තිබී ධර්ම පහ නැත්නම්, ඔහුගේ උපත ද අස්ථිරය. මේ දෙකම ඇත්නම් උපත ස්ථිර වේ. අහසට දැමූ දණ්ඩක් අගින් හෝ මැදින් හෝ මුලින් වැටේ යැයි නියමයක් නැත්තා සේ සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය අස්ථිරය. එබැවින් කුසල් කොට එක් ස්ථානයක උපත ලැබීමට ප්‍රාර්ථනා කිරීම සුදුසුය.

165. Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha.

165. "ආමණ්ඩ" යනු නෙල්ලි ගෙඩියයි. පිරිසිදු ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකුට නෙල්ලි ගෙඩියක් මනාව පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ඒ මහා බ්‍රහ්මයාට දසදහසක් ලෝක ධාතුව සහ එහි උපන් සත්වයෝ පැහැදිලිව පෙනෙති. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

167. Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.

167. "සුභෝ" යනු යහපත්ය. "ජාතිමා" යනු හැඩයෙන් හා වර්ණයෙන් යුක්ත වූවකි. "සුපරිකම්මකතෝ" යනු මැදීමෙන් හා සේදීමෙන් මනාව පිරිසිදු කරන ලද බවයි. "පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තෝ" යනු රතු පලසක් මත තබන ලද බවයි.

168. Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā [Pg.105] anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ.

168. "සතසහස්සෝ" යනු ලෝක ධාතු ලක්ෂයක් පුරා ආලෝකය පැතිරවීමට සමත් බ්‍රහ්මයාය. "නික්ඛ" යනු රන් නික්ඛයක බරින් යුත් ස්වර්ණාභරණයකි. "ජම්බෝනද" යනු ජම්බු නදියෙහි උපන් රන්ය. මහා ජම්බු වෘක්ෂයේ අතු යොදුන් පනහක් පමණ විශාල වන අතර, එම පලතුරු වැටෙන තැන රන් හටගනී. දක්ෂ රන්කරුවෙකු විසින් මනාව පුළුස්සා, මදින ලද එම රන් ආභරණ අතිශයින්ම දීප්තිමත් වේ. ධාතුවිභංග සූත්‍රයෙහි ස්වර්ණමය වස්තුව ගැන සඳහන් වන අතර, මෙම සූත්‍රයෙහි නිම කරන ලද රන් ආභරණ ගැන සඳහන් වේ.

Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.

සියලු වාරයන්හි 'පැතිරී අධිමුක්තව' (ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා) යයි යමක් වදාරන ලද ද, එහි පැතිරවීම (ඵරණ) පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: චෙතොඵරණය (සිත පැතිරවීම), කසිණඵරණය (කසිණ පැතිරවීම), දිබ්බචක්ඛුඵරණය (දිවැස් පැතිරවීම), ආලෝකඵරණය (ආලෝකය පැතිරවීම) සහ ශරීරඵරණය (ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම) යන්නයි. එහි චෙතොඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි සත්ත්වයන්ගේ සිත් දැන ගැනීමයි. කසිණඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි කසිණය පැතිරවීමයි. දිබ්බචක්ඛුඵරණය නම් ආලෝකය වඩවා දිවැසින් දස දහසක් ලෝක ධාතුව දැකීමයි. ආලෝකඵරණය ද එයම වේ. ශරීරඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීමයි. සෑම තැනකදීම මෙම පැතිරවීම් පහ පලුදු නොවන සේ විස්තර කළ යුතුය.

Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti.

තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මිණි උපමාවෙහි කසිණ පැතිරවීම මෙන් ද, ස්වර්ණාභරණ උපමාවෙහි ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම මෙන් ද පෙනේ" යනුවෙනි. උන්වහන්සේගේ ඒ මතය අටුවා මතයක් නොවේ යයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම සෑම කල්හිම සිදු නොවන බවත්, මෙම පැතිරවීම් හතර පලුදු නොවන සේ විස්තර කළ යුතු බවත් වදාරන ලදී. 'අධිමුච්චති' යන පදය 'ඵරණ' යන පදයටම සමාන පදයකි. එසේත් නැතහොත් 'ඵරති' යනු පැතිරවීමයි, 'අධිමුච්චති' යනු (කල්‍යාණ මනසින්) දැන ගැනීමයි.

169. Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.

169. ආභා ආදී තැන්හි 'ආභා' නම් වූ වෙනම දෙවිවරු නැත. පිරිත්තාභ ආදී තුන් වැදෑරුම් (දෙවන ධ්‍යානලාභී) දෙවිවරු 'ආභා' නම් වෙති. පිරිත්තසුභ ආදී දෙවිවරු ද සුභකිණ්හ ආදී (තෙවන ධ්‍යානලාභී) දෙවිවරු ද 'සුභා' නම් වෙති. වේහප්ඵල ආදී වාරයන් පැහැදිලි බැවින් ප්‍රකටය.

Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā [Pg.106] arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti.

පළමුව මෙම ධර්ම පහ වැඩීමෙන් කාමාවචර ලෝකවල උපත ලැබිය හැකිය. එහෙත් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබීම සහ ආසවක්ඛය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම) ලබන්නේ කෙසේද? මෙම ධර්ම පහ සීලයයි; එම භික්ෂුව මෙම සීලයෙහි පිහිටා කසිණ පරිකර්ම කොට, ඒ ඒ සමාපත්තීන් වඩා රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපදියි. අරූප ධ්‍යාන උපදවා අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපදියි. සමාපත්තිය පාදක කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කොට ශුද්ධාවාස පසෙහි උපදියි. අනතුරුව ඉහළ මඟ (අරිහත් මග) වඩා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට (රහත් බවට) පැමිණෙන්නේය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සංඛාරුපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Suññatavaggo

3. ශුන්‍යත වර්ගය

1. Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā

1. චූළසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව

176. Evaṃ [Pg.107] me sutanti cūḷasuññatasuttaṃ. Tattha ekamidanti thero kira bhagavato vattaṃ katvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā kālaparicchedaṃ katvā nibbānārammaṇaṃ suññatāphalasamāpattiṃ appetvā nisinno yathāparicchedena vuṭṭhāsi. Athassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So suññatākathaṃ sotukāmo jāto. Athassa etadahosi – ‘‘na kho pana sakkā dhurena dhuraṃ paharantena viya gantvā ‘suññatākathaṃ me, bhante, kathethā’ti bhagavantaṃ vattuṃ, handāhaṃ yaṃ me bhagavā nagarakaṃ upanissāya viharanto ekaṃ kathaṃ kathesi, taṃ sāremi, evaṃ me bhagavā suññatākathaṃ kathessatī’’ti dasabalaṃ sārento ekamidantiādimāha.

176. 'ඒවං මෙ සුතං' යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ චූළසුඤ්ඤත සූත්‍රයයි. එහි 'එකමිදං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: තෙරුන් වහන්සේ (ආනන්ද හිමියන්) භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වත්පිළිවෙත් කොට, තමන් වහන්සේ දහවල් කාලය ගත කරන ස්ථානයට වැඩම කොට, කාලය නියම කරගෙන නිවන අරමුණු කොට ඇති ශුන්‍යතා ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිට, නියමිත කාලය අවසානයේ ඉන් නැගී සිටියහ. එකල්හි උන්වහන්සේට සංස්කාර ධර්මයන් ශුන්‍ය වශයෙන් වැටහුණි. උන්වහන්සේ ශුන්‍යතාව පිළිබඳ ධර්ම කථාවක් ඇසීමට කැමැත්තක් ඇති කරගත්හ. එවිට උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'කලබලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, මට ශුන්‍යතා කථාවක් දේශනා කළ මැනව"යි කීම සුදුසු නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගරක නම් ශාක්‍ය ජනපදය ඇසුරු කොට වසන සමයෙහි කළ එක් දේශනාවක් මම සිහිපත් කරවන්නෙමි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ශුන්‍යතා කථාව දේශනා කරනු ඇත.' මෙසේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට කරුණු සිහිපත් කරවමින් 'එකමිදං' ආදිය ප්‍රකාශ කළහ.

Tattha idanti nipātamattameva. Kaccimetaṃ, bhanteti thero ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni uggahetvā dhāretuṃ samattho, kiṃ so ‘‘suññatāvihārenā’’ti ekaṃ padaṃ dhāretuṃ na sakkhissati, sotukāmena pana jānantena viya pucchituṃ na vaṭṭati, pākaṭaṃ katvā vitthāriyamānaṃ suññatākathaṃ sotukāmo ajānanto viya evamāha. Eko ajānantopi jānanto viya hoti, thero evarūpaṃ kohaññaṃ kiṃ karissati, attano jānanaṭṭhānepi bhagavato apacitiṃ dassetvā ‘‘kaccimeta’’ntiādimāha.

එහි 'ඉදං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'කච්චිමෙතං භන්තේ' යන්නෙහි අර්ථය: තෙරුන් වහන්සේට එක් වරකදී පද හැට දහසක් ඉගෙන ගෙන මතක තබා ගැනීමට හැකියාව තිබියදී, 'ශුන්‍යතා විහාරයෙන්' යන එක පදයක් මතක තබා ගැනීමට නොහැකි වේද? එහෙත් ධර්මය ඇසීමට කැමති තැනැත්තා තමන් දන්නා බව පෙන්වමින් ප්‍රශ්න කිරීම සුදුසු නැත. විස්තර සහිතව දේශනා කරන ශුන්‍යතා කථාව ඇසීමට කැමති බැවින් උන්වහන්සේ නොදන්නෙකු මෙන් මෙසේ ඇසූහ. ඇතැම් විට නොදන්නා අයෙක් දන්නා බව අඟවයි; එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ එවැනි කපටිකමක් කරන්නේ ඇයි? තමන් වහන්සේ දැන සිටියද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරවය දක්වමින් 'කච්චිමෙතං' ආදිය ප්‍රකාශ කළහ.

Pubbepīti paṭhamabodhiyaṃ nagarakaṃ upanissāya viharaṇakālepi. Etarahipīti idānipi. Evaṃ pana vatvā cintesi – ‘‘ānando suññatākathaṃ sotukāmo, eko pana sotuṃ sakkoti, na uggahetuṃ, eko sotumpi uggahetumpi sakkoti, na kathetuṃ, ānando pana sotumpi sakkoti uggahetumpi kathetumpi, (kathemissa) suññatākatha’’nti. Iti taṃ kathento seyyathāpītiādimāha. Tattha suñño hatthigavāssavaḷavenāti tattha kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katā hatthiādayo atthi, vessavaṇamandhātādīnaṃ ṭhitaṭṭhāne cittakammavasena katampi, ratanaparikkhatānaṃ vātapānadvārabandhamañcapīṭhādīnaṃ vasena saṇṭhitampi, jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthaṃ [Pg.108] ṭhapitampi jātarūparajataṃ atthi, kaṭṭharūpādivasena katā dhammasavanapañhapucchanādivasena āgacchantā ca itthipurisāpi atthi, tasmā na so tehi suñño. Indriyabaddhānaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiādīnaṃ, icchiticchitakkhaṇe paribhuñjitabbassa jātarūparajatassa, nibaddhavāsaṃ vasantānaṃ itthipurisānañca abhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'පොබ්බේපි' යනු ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි නගරක ජනපදය ඇසුරු කොට වාසය කළ කාලයෙහි ද යන්නයි. 'එතරහි' යනු දැනුදු යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා මෙසේ සිතූහ: 'ආනන්ද ශුන්‍යතා කථාව ඇසීමට කැමතිය. ඇතමෙකුට ඇසීමට හැකි වුවද මතක තබා ගැනීමට නොහැකිය. ඇතමෙකුට ඇසීමටත් මතක තබා ගැනීමටත් හැකි වුවද දේශනා කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් ආනන්දට ඇසීමට, මතක තබා ගැනීමට සහ දේශනා කිරීමට යන තුනටම හැකියාව ඇත.' මෙසේ සිතා එම ශුන්‍යතා කථාව දේශනා කරමින් 'සෙය්‍යථාපි' ආදිය වදාළහ. එහි ඇතුන්, ගවයන්, අසුන් සහ වෙළඹුන්ගෙන් ශුන්‍යය යනු: එහි ලීයෙන්, මැටියෙන් හෝ සිතුවමින් කළ ඇත් රූප ආදිය තිබිය හැකිය. වෛශ්‍රවණ, මන්ධාතු ආදී රූප හෝ සිතුවම් තිබිය හැකිය. රත්නයෙන් කළ කවුළු, දොරවල්, ඇඳ පුටු ආදිය තිබිය හැකිය. ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා තැබූ රන් රිදී තිබිය හැකිය. ලී රූප ආදිය මෙන්ම ධර්ම ශ්‍රවණයට හා ප්‍රශ්න ඇසීමට පැමිණෙන ස්ත්‍රී පුරුෂයන් ද සිටිය හැකිය. එබැවින් එම ප්‍රාසාදය ඔවුන්ගෙන් ශුන්‍ය නොවේ. මෙහි 'ශුන්‍යය' යයි වදාරන ලද්දේ පංචෙන්ද්‍රිය සහිත සජීවී ඇතුන් ආදීන්ගෙන් ද, අවශ්‍ය පරිදි පරිභෝජනය කළ හැකි රන් රිදීවලින් ද, එහි නිත්‍ය වාසය කරන ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගෙන් ද තොර බව යන අදහසිනි.

Bhikkhusaṅghaṃ paṭiccāti bhikkhūsu hi piṇḍāya paviṭṭhesupi vihārabhattaṃ sādiyantehi bhikkhūhi ceva gilānagilānupaṭṭhākauddesacīvarakammapasutādīhi ca bhikkhūhi so asuññova hoti, iti niccampi bhikkhūnaṃ atthitāya evamāha. Ekattanti ekabhāvaṃ, ekaṃ asuññataṃ atthīti attho. Eko asuññabhāvo atthīti vuttaṃ hoti. Amanasikaritvāti citte akatvā anāvajjitvā apaccavekkhitvā. Gāmasaññanti gāmoti pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṃ gāmasaññaṃ. Manussasaññāyapi eseva nayo. Araññasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍoti evaṃ ekaṃ araññaṃyeva paṭicca araññasaññaṃ manasi karoti. Pakkhandatīti otarati. Adhimuccatīti evanti adhimuccati. Ye assu darathāti ye ca pavattadarathā vā kilesadarathā vā gāmasaññaṃ paṭicca bhaveyyuṃ, te idha araññasaññāya na santi. Dutiyapadepi eseva nayo. Atthi cevāyanti ayaṃ pana ekaṃ araññasaññaṃ paṭicca uppajjamānā pavattadarathamattā atthi.

"භික්ෂු සංඝයා නිසා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩි අවස්ථාවලදී පවා, විහාරයේ දානය පිළිගන්නා භික්ෂූන්ගෙන් ද, ගිලන් භික්ෂූන්, ගිලන් උපස්ථායකයන්, ධර්මය හදාරන භික්ෂූන් සහ සිවුරු මැසීම වැනි කටයුතුවල නිරත භික්ෂූන්ගෙන් ද එම විශාඛා මහෝපාසිකාවගේ ප්‍රාසාදය හිස් නොවන බවයි. මේ නිසා නිරන්තරයෙන් ම භික්ෂූන් වහන්සේලා එහි සිටින බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. "ඒකත්තං" යනු ඒකීය ස්වභාවයයි, එනම් එක්තරා හිස් නොවන බවක් පවතින බවයි. එක්තරා හිස් නොවන ස්වභාවයක් පවතී යනු මෙහි අදහසයි. "මෙනෙහි නොකොට" (අමනසිකරිත්වා) යනු සිතෙහි නොතබා, ආවර්ජනය නොකොට, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට යන්නයි. "ගම් සංඥාව" යනු ගම යන පවතින ස්වභාවය අනුව හෝ එහි ඇති ඇල්ම ආදී කෙලෙස් වශයෙන් උපදින ගම් පිළිබඳ හැඟීමයි. මිනිස් සංඥාව කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය. "අරණ්‍ය සංඥාව නිසා ඒකීය බව මෙනෙහි කරයි" යනු මෙය වනාන්තරයයි, මෙය ගසයි, මෙය පර්වතයයි, මෙය නිල් පැහැති වන ලැහැබයි යනුවෙන් එක් අරණ්‍යයක් ම අරමුණු කොට අරණ්‍ය සංඥාව මෙනෙහි කිරීමයි. "බැසගනියි" (පක්ඛන්දති) යනු එයට පිවිසෙයි යන්නයි. "අධිමුක්ත වෙයි" යනු මෙසේ යැයි නිශ්චය කරගනියි. "යම් පීඩාවන්" (යෙ අස්සු දරථා) යනු ගම් සංඥාව නිසා ඇතිවන යම් පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් හෝ කෙලෙස් පීඩාවන් වේද, ඒවා මෙහි අරණ්‍ය සංඥාව පවතින කල්හි නැත. දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය. "මෙහි පවතී" යනු එක් අරණ්‍ය සංඥාවක් නිසා හටගන්නා වූ පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් පමණක් මෙහි පවතින බවයි.

Yañhi kho tattha na hotīti yaṃ migāramātupāsāde hatthiādayo viya imissā araññasaññāya gāmasaññāmanussasaññāvasena uppajjamānaṃ pavattadarathakilesadarathajātaṃ, taṃ na hoti. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhanti yaṃ migāramātupāsāde bhikkhusaṅgho viya tattha araññasaññāya pavattadarathamattaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. Taṃ santamidaṃ atthīti pajānātīti taṃ vijjamānameva ‘‘atthi ida’’nti pajānāti, suññatāvakkantīti suññatānibbatti.

"යමක් එහි නැද්ද" යනු මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි ඇතුන් ආදීන් නොසිටින්නා සේ, මේ අරණ්‍ය සංඥාව තුළ ගම් සංඥා හෝ මිනිස් සංඥා නිසා හටගන්නා පඤ්චස්කන්ධ පීඩා හෝ කෙලෙස් පීඩා නැත. "යමක් එහි ඉතිරිව ඇද්ද" යනු මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි භික්ෂු සංඝයා ඉතිරිව සිටින්නා සේ, එහි අරණ්‍ය සංඥාව නිසා හටගන්නා පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් පමණක් ඉතිරිව පවතී. "ඇති මේ දෙය ඇතැයි දැනගනියි" යනු පවතින ඒ අරණ්‍ය සංඥාව "මෙය ඇත" යනුවෙන් දැනගැනීමයි. "ශුන්‍යතාවයට බැසගැනීම" යනු ශුන්‍යතාවයේ හටගැනීමයි.

177. Amanasikaritvā manussasaññanti idha gāmasaññaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā, araññasaññāya manussasaññaṃ, pathavīsaññāya araññasaññaṃ, ākāsānañcāyatanasaññāya pathavīsaññaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ[Pg.109], vipassanāya nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññataṃ nāma dassessāmī’’ti. Tasmā evaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha pathavīsaññanti kasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti? Araññasaññāya visesānadhigamanato. Yathā hi purisassa ramaṇīyaṃ khettaṭṭhānaṃ disvā – ‘‘idha vuttā sāliādayo suṭṭhu sampajjissanti, mahālābhaṃ labhissāmī’’ti sattakkhattumpi khettaṭṭhānaṃ olokentassa sāliādayo na sampajjanteva, sace pana taṃ ṭhānaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā kasitvā vapati, evaṃ sante sampajjanti, evameva – ‘‘idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍo’’ti sacepi sattakkhattuṃ araññasaññaṃ manasi karoti, nevūpacāraṃ na samādhiṃ pāpuṇāti, pathavīsaññāya panassa dhuvasevanaṃ kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇaṃ parikammaṃ katvā jhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānampi vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakkā arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti. Paṭiccāti paṭicca sambhūtaṃ.

177. "මිනිස් සංඥාව මෙනෙහි නොකොට" යන්නෙහි දී මෙහි ගම් සංඥාව ගනු නොලැබේ. ඒ මන්ද? බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූ බැවිනි: "මිනිස් සංඥාවෙන් ගම් සංඥාව ද, අරණ්‍ය සංඥාවෙන් මිනිස් සංඥාව ද, පඨවි සංඥාවෙන් අරණ්‍ය සංඥාව ද, ආකාසානඤ්චායතන සංඥාවෙන් පඨවි සංඥාව ද... පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඥාවෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාව ද, විපස්සනාවෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඥාව ද ඉවත් කොට, මාර්ගයෙන් විපස්සනාව ද ඉවත් කොට, අනුපිළිවෙළින් ඒකාන්ත ශුන්‍යතාවය නම් වූ අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙන්නෙමි" යනුවෙනි. එබැවින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "පඨවි සංඥාව" ගැන විමසීමේදී, අරණ්‍ය සංඥාව අත්හැර පඨවි සංඥාව මෙනෙහි කරන්නේ මන්ද? අරණ්‍ය සංඥාවෙන් ධ්‍යාන මාර්ග ආදී විශේෂ ගුණයක් ලබාගත නොහැකි බැවිනි. යම් පුරුෂයෙක් රමණීය කෙත් බිමක් දැක, "මෙහි වපුරන ලද හැල් වී ආදිය මැනවින් සපල වනු ඇත, මම මහා ලාභයක් ලබන්නෙමි" යි සත් වරක් කෙත් බිම දෙස බලා සිටිය ද ඔහුට අස්වැන්නක් නොලැබේ. ඉදින් ඔහු එහි කටු පඳුරු ඉවත් කර, සීසා වපුරන්නේ නම් පමණක් අස්වැන්න ලැබේ. එමෙන්ම "මෙය වනාන්තරයකි, මෙය ගසකි, මෙය පර්වතයකි, මෙය නිල්වන් වන ලැහැබකි" යි සත් වරක් අරණ්‍ය සංඥාව මෙනෙහි කළ ද, උපචාර සමාධියක් හෝ අර්පණා සමාධියක් නොලැබේ. එහෙත් පඨවි සංඥාවෙන් යුක්තව නිරතුරුවම පඨවි කසිණ පරිකර්මය කොට ධ්‍යාන උපදවා, ඒ ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විපස්සනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණිය හැකිය. එබැවින් අරණ්‍ය සංඥාව හැර පඨවි සංඥාව මෙනෙහි කරයි. "නිසා" (පටිච්ච) යනු එය ඇසුරු කරගෙන හටගත් බවයි.

Idāni yasmiṃ pathavīkasiṇe so pathavīsaññī hoti, tassa opammadassanatthaṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha usabhassa etanti āsabhaṃ. Aññesaṃ pana gunnaṃ gaṇḍāpi honti pahārāpi. Tesañhi cammaṃ pasāriyamānaṃ nibbalikaṃ na hoti, usabhassa lakkhaṇasampannatāya te dosā natthi. Tasmā tassa cammaṃ gahitaṃ. Saṅkusatenāti khilasatena. Suvihatanti pasāretvā suṭṭhu vihataṃ. Ūnakasatasaṅkuvihatañhi nibbalikaṃ na hoti, saṅkusatena vihataṃ bheritalaṃ viya nibbalikaṃ hoti. Tasmā evamāha. Ukkūlavikkūlanti uccanīcaṃ thalaṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyo ceva duggamaṭṭhānañca. Pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti kasiṇapathaviyaṃyeva paṭicca sambhūtaṃ ekaṃ saññaṃ manasi karoti. Darathamattāti ito paṭṭhāya sabbavāresu pavattadarathavasena darathamattā veditabbā.

දැන් ඔහු යම් පඨවි කසිණයක පඨවි සංඥාවෙන් යුක්ත වෙයිද, ඒ සඳහා උපමාවක් දැක්වීමට "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි "වෘෂභයාට අයත්" යන අර්ථයෙන් "ආසභ" නම් වේ. අනෙක් ගවයන්ගේ සමෙහි ගෙඩි හෝ තැළුම් සලකුණු තිබිය හැකිය. ඔවුන්ගේ සම දිග හැරි විට රැලි සහිත විය හැකිය. එහෙත් ලක්ෂණ සම්පන්න වෘෂභයාගේ සමෙහි එවැනි දෝෂ නැත. එබැවින් ඔහුගේ සම උපමාවට ගන්නා ලදී. "සංකුසතේන" යනු ඇණ සියයකින් ගැසූ බවයි. "සුවිහතං" යනු මැනවින් දිග හැර ඇණ ගැසූ බවයි. ඇණ සියයකට වඩා අඩුවෙන් ගැසූ විට රැලි ඉතිරි වේ. නමුත් ඇණ සියයකින් ගැසූ විට බෙර ඇසක් මෙන් රැලි රහිත වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. "උක්කූල වික්කූල" යනු උස් පහත් ගොඩබිම් හා මඩ වගුරු සහිත තැන්ය. "නදී විදුග්ග" යනු ගංගා සහ යා නොහැකි දුෂ්කර ස්ථානයි. "පඨවි සංඥාව නිසා ඒකීය බව මෙනෙහි කරයි" යනු පඨවි කසිණය ම ඇසුරු කොට හටගත් එක් සංඥාවක් මෙනෙහි කිරීමයි. "පීඩා මාත්‍රයක්" (දරථමත්තා) යනු මෙතැන් සිට සියලු අවස්ථාවල පඤ්චස්කන්ධයේ පැවැත්ම නිසා ඇතිවන පීඩා මාත්‍රය ලෙස දත යුතුය.

182. Animittaṃ cetosamādhinti vipassanācittasamādhiṃ. So hi niccanimittādivirahito animittoti vuccati. Imameva kāyanti vipassanāya vatthuṃ dasseti. Tattha imamevāti imaṃ eva catumahābhūtikaṃ. Saḷāyatanikanti [Pg.110] saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ. Jīvitapaccayāti yāva jīvitindriyānaṃ pavatti, tāva jīvitapaccayā pavattadarathamattā atthīti vuttaṃ hoti.

182. "අනිමිත්ත චේතෝ සමාධිය" යනු විපස්සනා චිත්ත සමාධියයි. එය නිත්‍ය සංඥා ආදී නිමිතිවලින් තොර බැවින් "අනිමිත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "මෙම කය ම" යන පදයෙන් විපස්සනාවට අරමුණු වන වස්තුව පෙන්වයි. එහි "මෙම කය ම" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් මෙම ශරීරය ම ය. "සළායතනික" යනු ආයතන හයක් හා සම්බන්ධ බවයි. "ජීවිත ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු යම් තාක් ජීවිතේන්ද්‍රිය පවතී ද, ඒ තාක් කල් ජීවිතය නිසා පවතින පීඩා මාත්‍රයක් පවතින බවයි.

183. Puna animittanti vipassanāya paṭivipassanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kāmāsavaṃ paṭiccāti kāmāsavaṃ paṭicca uppajjanapavattadarathā idha na santi, ariyamagge ceva ariyaphale ca natthīti vuttaṃ hoti. Imameva kāyanti imaṃ upādisesadarathadassanatthaṃ vuttaṃ. Iti manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā…pe… maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññatā nāma dassitā hoti.

183. නැවත "අනිමිත්ත" යන්න වදාළේ විපස්සනාව පිළිබඳ නැවත විපස්සනා කිරීම පෙන්වීමටය. "කාමාසවය නිසා" යනු කාමාසවය නිසා හටගන්නා පීඩාවන් මෙහි (අර්හත් මාර්ග ඵලයේදී) නැති බවත්, ආර්ය මාර්ගයේ හෝ ආර්ය ඵලයේ ඒවා නොමැති බවත් වදාළ අයුරුයි. "මෙම කය ම" යන්න වදාළේ උපාදිශේෂ පීඩාවන් පෙන්වීමටය. මෙසේ මිනිස් සංඥාවෙන් ගම් සංඥාව ඉවත් කොට... පෙ... මාර්ගයෙන් විපස්සනාව ඉවත් කොට අනුපිළිවෙළින් ඒකාන්ත ශුන්‍යතාවය නම් වූ අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙන ලදී.

184. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tasmāti yasmā atītepi, buddhapaccekabuddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā. Anāgatepi, etarahipi buddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā imaṃyeva parisuddhaṃ paramaṃ anuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu viharissanti viharanti ca, tasmā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

184. "පිරිසිදු" යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. "අනුත්තර" යනු එයට වඩා උසස් දෙයක් නොමැති, සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බවයි. "ශුන්‍යතාවය" යනු ශුන්‍යතා ඵල සමාපත්තියයි. "එබැවින්" යන්න වදාළේ, අතීතයෙහි ද බුදු, පසේබුදු, මහ රහතන් වහන්සේලා වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද, අනාගතයෙහි ද, වර්තමානයෙහි ද බුදු රජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වූ ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද මේ පිරිසිදු වූ, උතුම් වූ, අනුත්තර වූ ශුන්‍යතාවයට පැමිණ වාසය කළ නිසාත්, වාසය කරන නිසාත්, වාසය කරනු ලබන නිසාත් ය. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි මෙසේ දැක්වේ.

Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

2. Mahāsuññatasuttavaṇṇanā

2. මහාසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව.

185. Evaṃ me sutanti mahāsuññatasuttaṃ. Tattha kāḷakhemakassāti chavivaṇṇena so kāḷo, khemakoti panassa nāmaṃ. Vihāroti tasmiṃyeva nigrodhārāme ekasmiṃ padese pākārena parikkhipitvā dvārakoṭṭhakaṃ māpetvā haṃsavaṭṭakādisenāsanāni ceva maṇḍalamāḷabhojanasālādīni ca patiṭṭhapetvā kato vihāro. Sambahulāni senāsanānīti mañco pīṭhaṃ bhisibimbohanaṃ taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthārotiādīni paññattāni honti, mañcena mañcaṃ…pe… palālasanthāreneva palālasanthāraṃ āhacca ṭhapitāni, gaṇabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānasadisaṃ ahosi.

185. 'ඒවං මෙ සුතං' යනු මහාසුඤ්ඤත සූත්‍රයයි. එහි 'කාළඛේමකස්ස' යනු ශරීර වර්ණයෙන් කළු පැහැති වූ බැවින් ඒ ශාක්‍ය රජු 'කාළ' නම් විය, 'ඛේමක' යනු ඔහුගේ නියම නාමයයි. 'විහාරො' යනු ඒ නිග්‍රෝධාරාමයෙහිම එක් පෙදෙසක ප්‍රාකාරයකින් වටකොට, ද්වාර මණ්ඩප සාදා, හංසවට්ටකාදී හැඩයේ සේනාසන ද මණ්ඩප හා භෝජන ශාලා ආදිය ද පිහිටුවා කරන ලද විහාරයයි. 'සම්බහුලානි සේනාසනානි' යනු ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, කොට්ට, පැදුරු, සම් කැබලි, තණ ඇතිරිලි, කොළ ඇතිරිලි, පිදුරු ඇතිරිලි ආදිය පනවන ලද්දේ වෙයි. ඇඳකට ඇඳක් ළං කොට... පෙ... පිදුරු ඇතිරිල්ලකට පිදුරු ඇතිරිල්ලක් ළං කොට තබන ලද එම සේනාසන, සමූහ වශයෙන් වසන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් බඳු විය.

Sambahulā [Pg.111] nu khoti bhagavato bodhipallaṅkeyeva sabbakilesānaṃ samugghāṭitattā saṃsayo nāma natthi, vitakkapubbabhāgā pucchā, vitakkapubbabhāge cāyaṃ nukāro nipātamatto. Pāṭimatthakaṃ gacchante avinicchito nāma na hoti. Ito kira pubbe bhagavatā dasa dvādasa bhikkhū ekaṭṭhāne vasantā na diṭṭhapubbā.

'සම්බහුලා නු ඛො' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බෝධි පල්ලංකයේදීම සියලු කෙලෙසුන් උදුරා දැමූ බැවින් කිසිදු සැකයක් නැත. මෙය විතර්කය පෙරදැරි කොට කරන ලද විමසීමකි. මෙහි 'නු' යන්න විතර්කය හඟවන නිපාත මාත්‍රයකි. දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණෙන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කිසිදු අවිනිශ්චිත බවක් නැත. මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දස දොළොස් නමක් වූ භික්ෂූන් එක් තැනක වසනු නුදුටු විරූ බව කියනු ලැබේ.

Athassa etadahosi – gaṇavāso nāmāyaṃ vaṭṭe āciṇṇasamāciṇṇo nadīotiṇṇaudakasadiso, nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyesupi, manussaloka-devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova āciṇṇo. Dasayojanasahasso hi nirayo tipucuṇṇabharitā nāḷi viya sattehi nirantaro, pañcavidhabandhanakammakāraṇakaraṇaṭṭhāne sattānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā vāsīhi tacchanādiṭhānesu, iti gaṇabhūtāva paccanti. Tiracchānayoniyaṃ ekasmiṃ vammike upasikānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā ekekabilādīsupi kipillikādīnaṃ. Tiracchānayoniyampi gaṇavāsova. Petanagarāni ca gāvutikāni aḍḍhayojanikānipi petabharitāni honti. Evaṃ pettivisayepi gaṇavāsova. Asurabhavanaṃ dasayojanasahassaṃ kaṇṇe pakkhittasūciyā kaṇṇabilaṃ viya hoti. Iti asurakāyepi gaṇavāsova. Manussaloke sāvatthiyaṃ sattapaṇṇāsa kulasatasahassāni, rājagahe anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasiṃsu. Evaṃ aññesupi ṭhānesūti manussalokepi gaṇavāsova. Bhummadevatā ādiṃ katvā devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova. Ekekassa hi devaputtassa aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo honti, navapi koṭiyo honti, ekaṭṭhāne dasasahassāpi brahmāno vasanti.

ඉක්බිති උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිවිල්ලක් විය - මේ 'ගණවාසය' (සමූහ වශයෙන් විසීම) නම් වූ කලී සංසාර වට්ටයෙහි නිරන්තරයෙන් පුරුදු කරන ලද්දකි. එය ගඟකට බැසගත් ජලය වැනිය. නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත ලෝකය, අසුර කාය යන සතර අපායෙහි ද, මනුෂ්‍ය ලෝකය, දේව ලෝකය, බ්‍රහ්ම ලෝකය යන ලෝකයන්හි ද ගණවාසයම පුරුදු කරන ලද්දකි. යොදුන් දස දහසක් වන නිරය, තඹ කුඩු පුරවන ලද නළයක් මෙන් සත්වයන්ගෙන් පිරී පවතී. පංචවිධ බන්ධන හා කර්මකාරණා පමුණුවන ස්ථානයන්හි සත්වයන්ගේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය. එසේම වෑ ආදියෙන් තැචීම ආදී වධ දෙන ස්ථානයන්හි ද එසේමය. මෙලෙස සමූහ වශයෙන් එක්ව ඔවුහු පැසෙති. තිරිසන් යෝනියෙහි ද එක් වේය හුඹසක වසන වේයන්ගේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය. එසේම එක් එක් ගුල් ආදියෙහි වසන කූඹින්ගේ ද එසේමය. තිරිසන් ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. ප්‍රේත නගර ද ගාවුතයක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ විශාල වූවත් ප්‍රේතයන්ගෙන් පිරී පවතී. මෙලෙස ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. යොදුන් දස දහසක් වූ අසුර භවනය, සිදුරු කළ කනකට දැමූ ඉඳිකටුවකින් පිරුණු කන් සිදුරක් වැනිය. මෙලෙස අසුර කායෙහි ද ගණවාසයමය. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සැවැත් නුවර පවුල් ලක්ෂ පනස් හතක් ද, රජගහ නුවර ඇතුළු නුවර හා පිට නුවර මනුෂ්‍යයන් කෝටි දහඅටක් ද විසූහ. මෙසේම අන් ස්ථානයන්හි ද මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. භූමාටු දේවතාවන් පටන් දේව ලෝක හා බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි ද ගණවාසයමය. එක් එක් දිව්‍ය පුත්‍රයකුට නාටිකාංගනාවන් කෝටි තුනහමාරක් බැගින් හෝ කෝටි නවයක් බැගින් ද සිටිති. එක් ස්ථානයක දස දහසක් බ්‍රහ්මයෝ ද වසති.

Tato cintesi – ‘‘mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni gaṇavāsaviddhaṃsanatthaṃ dasa pāramiyo pūritā, ime ca bhikkhū ito paṭṭhāyeva gaṇaṃ bandhitvā gaṇābhiratā jātā ananucchavikaṃ karontī’’ti. So dhammasaṃvegaṃ uppādetvā puna cintesi – ‘‘sace ‘ekaṭṭhāne dvīhi bhikkhūhi na vasitabba’nti sakkā bhaveyya sikkhāpadaṃ paññapetuṃ, sikkhāpadaṃ paññāpeyyaṃ, na kho panetaṃ sakkā. Handāhaṃ mahāsuññatāpaṭipattiṃ nāma suttantaṃ [Pg.112] desemi, yaṃ sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya nagaradvāre nikkhittasabbakāyikaādāso viya ca bhavissati. Tato yathā nāmekasmiṃ ādāse khattiyādayo attano vajjaṃ disvā taṃ pahāya anavajjā honti, evamevaṃ mayi parinibbutepi pañcavassasahassāni imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā kulaputtā vaṭṭadukkhassa antaṃ karissantī’’ti. Bhagavato ca manorathaṃ pūrentā viya imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā vaṭṭadukkhaṃ khepetvā parinibbutā kulaputtā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vālikapiṭṭhivihārepi hi ābhidhammikaabhayatthero nāma vassūpanāyikasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ imaṃ suttaṃ sañjhāyitvā ‘‘sammāsambuddho evaṃ kāreti, mayaṃ kiṃ karomā’’ti āha. Te sabbepi antovasse gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Gaṇabhedanaṃ nāma idaṃ suttanti.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ - 'මම කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ ගණවාසය විනාශ කිරීම පිණිස දස පාරමිතාවන් පිරුවෙමි. එහෙත් මේ භික්ෂූහු දැන් පටන්ම කණ්ඩායම් ගැසී ගණවාසයෙහි ඇලී ගැලී සිටිමින් නුසුදුසු දෙයක් කරති'යි. උන්වහන්සේ ධර්ම සංවේගය උපදවා ගෙන නැවත මෙසේ සිතූහ - 'ඉදින් එක් තැනක භික්ෂූන් දෙනමක් වසන්නට නුසුදුසුය කියා ශික්ෂා පදයක් පැනවිය හැකි නම්, මම ශික්ෂා පදයක් පනවන්නෙමි. එහෙත් එසේ කළ නොහැකිය. මම දැන් මහාසුඤ්ඤත පටිපත්තිය නම් වූ සූත්‍ර දේශනාව පවත්වන්නෙමි. එය ශික්ෂාකාමී කුලපුත්‍රයන්ට ශික්ෂා පද පැනවීමක් මෙන් ද, නගර ද්වාරයෙහි තබන ලද මුළු ශරීරයම පෙනෙන කැඩපතක් මෙන් ද වනු ඇත. එවිට යම් සේ කැඩපතකින් රජවරු ආදීහු තමන්ගේ අඩුපාඩු දැක, ඒවා දුරු කොට නිවැරදි පුද්ගලයන් බවට පත් වෙත් ද, එලෙසම මා පිරිනිවන් පෑමෙන් පසුව වුවත් වසර පන්දහසක් මුළුල්ලේ මේ සූත්‍රය මෙනෙහි කරමින්, ගණවාසය දුරු කොට හුදකලා බවෙහි ඇලී වසන කුලපුත්‍රයෝ සංසාර දුක් කෙළවර කරන්නාහ' යි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මනෝරථය පූර්ණය කරන්නාක් මෙන්, මේ සූත්‍රය මෙනෙහි කොට ගණවාසය දුරු කරමින් සංසාර දුක් ක්ෂය කර පිරිනිවන් පෑ කුලපුත්‍රයෝ ගණනාව ඉක්මවා ගියහ. වාලිකපිට්ඨි විහාරයෙහි ද ආභිධම්මික අභය නම් තෙරුන් වහන්සේ වස් කාලයෙහි බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ මේ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කොට, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ අනුශාසනා කරති, අපි කුමක් නිසා එසේ නොකරමුද?' යි පැවසූහ. ඒ සියලු දෙනාම වස් කාලය තුළ ගණවාසය දුරු කොට හුදකලා වාසයට ඇලුම් කරමින් රහත් බවට පැමිණියහ. මේ සූත්‍රය ගණවාසය නැමැති තණ්හාව බිඳ දමන සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය.

186. Ghaṭāyāti evaṃnāmakassa sakkassa. Vihāreti ayampi vihāro nigrodhārāmasseva ekadese kāḷakhemakassa vihāro viya katoti veditabbo. Cīvarakammanti jiṇṇamalinānaṃ aggaḷaṭṭhānuppādanadhovanādīhi kataparibhaṇḍampi, cīvaratthāya uppannavatthānaṃ vicāraṇasibbanādīhi akataṃ saṃvidhānampi vaṭṭati, idha pana akataṃ saṃvidhānaṃ adhippetaṃ. Manussā hi ānandattherassa cīvarasāṭake adaṃsu. Tasmā thero sambahule bhikkhū gahetvā tattha cīvarakammaṃ akāsi. Tepi bhikkhū pātova sūcipāsakassa paññāyanakālato paṭṭhāya nisinnā apaññāyanakāle uṭṭhahanti. Sūcikamme niṭṭhiteyeva senāsanāni saṃvidahissāmāti na saṃvidahiṃsu. Cīvarakārasamayo noti thero kira cintesi – ‘‘addhā etehi bhikkhūhi na paṭisāmitāni senāsanāni, bhagavatā ca diṭṭhāni bhavissanti. Iti anattamano satthā suṭṭhu niggahetukāmo, imesaṃ bhikkhūnaṃ upatthambho bhavissāmī’’ti; tasmā evamāha. Ayaṃ panettha adhippāyo – ‘‘na, bhante, ime bhikkhū kammārāmā eva, cīvarakiccavasena pana evaṃ vasantī’’ti.

186. 'ඝටායා' යනු ඒ නම ඇති ශාක්‍ය රජුටයි. 'විහාරෙ' යනු මේ විහාරය ද නිග්‍රෝධාරාමයෙහිම එක් ප්‍රදේශයක කාළඛේමකගේ විහාරය මෙන් සාදන ලද්දක් බව දත යුතුය. 'චීවරකම්මං' යනු දිරාගිය හා කිලිටි වූ සිවුරුවලට රෙදි කෑලි තබා පිළිසකර කිරීම් ද, සිවුරු සඳහා ලැබුණු රෙදි කැපීම හා මැසීම ආදී වශයෙන් තවමත් නිම නොකළ කටයුතු ද මෙයට අයත් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ නිම නොකළ කටයුතු පිළිබඳ විධිවිධාන යෙදීමයි. මිනිස්සු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට සිවුරු සඳහා රෙදි පූජා කළහ. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් කැඳවාගෙන ඒ කාළඛේමක ශාක්‍යයාගේ විහාරයෙහි සිවුරු කටයුත්තක් කළහ. ඒ භික්ෂූහු ද උදෑසන ඉඳිකටු සිදුර පෙනෙන වේලාවේ සිට හිඳගෙන සිට, එය නොපෙනී යන වේලාවේදී නැගිට යති. ඉඳිකටු කටයුත්ත අවසන් වූ පසු සේනාසන පිළිවෙළක් කරමුයි සිතා ඒවා පිළිවෙළක් නොකළහ. 'චීවරකාර සමයො නො' යන්නෙහි අර්ථය නම්, තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ බවයි - 'සැබවින්ම මේ භික්ෂූන් විසින් සේනාසන අස්පස් කර නැත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද මෙය පෙනෙනු ඇත. එවිට සතුටු නොවන ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ භික්ෂූන්ට හොඳින් අනුශාසනා කරනු කැමති වෙති, මම ද මේ භික්ෂූන්ට උපකාරයක් වන්නෙමි' යි සිතා මෙසේ පැවසූහ. මෙහි අදහස නම් - 'ස්වාමීනි, මේ භික්ෂූහු කර්මාන්ත කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නෝ නොවෙති, සිවුරු කටයුත්තක් නිසා මෙලෙස වෙසෙති' යන්නයි.

Na kho, ānandāti, ānanda, kammasamayo vā hotu akammasamayo vā, cīvarakārasamayo vā hotu acīvarakārasamayo vā, atha kho saṅgaṇikārāmo bhikkhu na sobhatiyeva. Mā tvaṃ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosīti. Tattha saṅgaṇikāti sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Iti saṅgaṇikārāmo vā hotu gaṇārāmo [Pg.113] vā, sabbathāpi gaṇabāhullābhirato gaṇabandhanabaddho bhikkhu na sobhati. Pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā sudhotahatthapādo mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā ekārāmatamanuyutto bhikkhu buddhasāsane sobhati. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantassa sukhaṃ. Pavivekasukhampi kāmapavivekasukhameva. Rāgādīnaṃ pana vūpasamatthāya saṃvattatīti upasamasukhaṃ. Maggasambodhatthāya saṃvattatīti sambodhisukhaṃ. Nikāmalābhīti kāmalābhī icchitalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

“ආනන්දයෙනි, වැඩකටයුතු ඇති කාලයෙහි හෝ වේවා, නැති කාලයෙහි හෝ වේවා, සිවුරු මසන කාලයෙහි හෝ වේවා, නැති කාලයෙහි හෝ වේවා, සමූහයා අතර ගැවසීමට ප්‍රිය කරන භික්ෂුව බැබළෙන්නේ නැත. ඔබ නුසුදුසු තැන්හි අනුබල දෙන්නෙකු නොවන්න” යන්නයි. එහි 'සංගණිකා' යනු තමාගේම පිරිස සමඟ එක්වීමයි. 'ගණ' යනු විවිධ පුද්ගලයන් සමඟ එක්වීමයි. මෙසේ තමාගේ පිරිසෙහි හෝ වේවා, වෙනත් පිරිසක හෝ වේවා, ඇලුම් කරන, සමූහයා හා බැඳී වසන භික්ෂුව නොබබළයි. නමුත් දහවල දානයෙන් පසු විවේකස්ථානය පිරිසිදු කර, අත් පා සෝදාගෙන, මූල කර්මස්ථානය ගෙන හුදෙකලාව වසන භික්ෂුව බුදු සසුනෙහි බබළයි. 'නෙක්ඛම්ම සුඛය' යනු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ලබන සැපයයි. 'පවිවේක සැපය' යනුද කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ලැබෙන සැපයමයි. රාගාදී කෙලෙසුන් සන්සිඳවීමට හේතු වන බැවින් එය 'උපසම සැපය' නම් වේ. මාර්ග සම්බෝධියට හේතු වන බැවින් 'සම්බෝධි සැපය' නම් වේ. 'නිකාමලාභී' යනු පහසුවෙන් කැමති සේ ලබන සුළු බවයි. 'අකිච්ඡලාභී' යනු දුකක් රහිතව ලබන බවයි. 'අකසිරලාභී' යනු ප්‍රමාණවත් ලෙස (අපහසුවකින් තොරව) ලබන බවයි.

Sāmāyikanti appitappitasamaye kilesehi vimuttaṃ. Kantanti manāpaṃ. Cetovimuttinti rūpārūpāvacaracittavimuttiṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāri ca jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo, ayaṃ sāmāyiko vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213). Asāmāyikanti na samayavasena kilesehi vimuttaṃ, atha kho accantavimuttaṃ lokuttaraṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, ayaṃ asāmāyiko vimokkho’’ti. Akuppanti kilesehi akopetabbaṃ.

'සාමායික' යනු සමපත්තියට සමවැදුණු අවස්ථාවන්හිදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමයි. 'කන්ත' යනු ප්‍රියමනාප වූ යන්නයි. 'චේතෝවිමුක්ති' යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත්වලින් මිදීමයි. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත - 'ධ්‍යාන හතර සහ අරූප සමාපත්ති හතර සාමායික විමොක්ෂය වේ'. 'අසාමායික' යනු කාලය අනුව (තාවකාලිකව) කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම නොව, සදාකාලිකව මිදුණු ලෝකෝත්තර දහමයි. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත - 'සතර ආර්ය මාර්ග හා සතර සාමඤ්ඤ ඵල අසාමායික විමොක්ෂය වේ'. 'අකුප්ප' යනු කෙලෙසුන් විසින් කෝප ගැන්විය (වෙනස් කළ) නොහැකි බවයි.

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Saṅgaṇikārāmo bhikkhu gaṇabandhanabaddho neva lokiyaguṇaṃ, na ca lokuttaraguṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti, gaṇaṃ vinodetvā pana ekābhirato sakkoti. Tathā hi vipassī bodhisatto caturāsītiyā pabbajitasahassehi parivuto satta vassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, gaṇaṃ vinodetvā sattadivase ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi. Amhākaṃ bodhisatto pañcavaggiyehi saddhiṃ chabbassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, tesu pakkantesu ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi.

මේ මගින් කුමක් පවසන ලද්දේද? සමූහයාට ඇලුම් කරන, පිරිස්වලට බැඳී සිටින භික්ෂුවට ලෞකික ගුණයක් හෝ ලෝකෝත්තර ගුණයක් හෝ උපදවා ගත නොහැකි බවත්, සමූහයාගෙන් වෙන්වී හුදෙකලාව වසන්නාට එය කළ හැකි බවත්ය. එසේම විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අසූහාරදහසක් පැවිදි පිරිස පිරිවරාගෙන වසර හතක් හැසිරෙද්දී සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත නොහැකි වූහ. පිරිසෙන් වෙන්වී හත්වැනි දින හුදෙකලාව බෝ මැඩට වැඩම කර සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත්හ. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේද පස්වග මහණුන් සමඟ වසර හයක් හැසිරෙද්දී සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත නොහැකි වූහ. ඔවුන් නික්ම ගිය පසු හුදෙකලාව බෝ මැඩට වැඩම කර සර්වඥතා ගුණය සාක්ෂාත් කළහ.

Evaṃ saṅgaṇikārāmassa guṇādhigamābhāvaṃ dassetvā idāni dosuppattiṃ dassento nāhaṃ ānandātiādimāha. Tattha rūpanti sarīraṃ. Yattha rattassāti yasmiṃ rūpe rāgavasena rattassa. Na uppajjeyyunti yasmiṃ rūpe rattassa na uppajjeyyuṃ, taṃ rūpaṃ na samanupassāmi, atha kho sāriputtamoggallānānaṃ dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātena aññathābhāvena sañcayassa [Pg.114] viya, upāligahapatino aññathābhāvena nāṭaputtassa viya, piyajātikasutte seṭṭhiādīnaṃ viya ca uppajjantiyeva.

මෙසේ සමූහයා අතර ගැවසීමේ ගුණයක් අත්කර ගත නොහැකි බව පෙන්වා දී, දැන් එහි දොස් පෙන්වා දීම සඳහා 'නෙහි ආනන්දය' යනුවෙන් වදාළහ. එහි 'රූප' යනු ශරීරයයි. 'යත්ථ රත්තස්ස' යනු යම් රූපයක් කෙරෙහි රාගය නිසා ඇලුණේ වේද යන්නයි. 'න උප්පජ්ජෙය්‍යුං' යනු යම් රූපයක් කෙරෙහි ඇලුණු තැනැත්තාට සෝකාදිය උපදින්නේ නැති එවැනි රූපයක් මම නොදකිමි යන්නයි. එනම්, සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් බවට පත්වීම නිසා සංජයට සෝකාදිය උපන්වා සේ ද, උපාසක උපාළි ගෘහපතියා දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු වීම නිසා නිගණ්ඨනාථපුත්තට සෝකාදිය උපන්වා සේ ද, පියජාතික සූත්‍රයේ සිටු පිරිසට සෝකාදිය ඇති වූවා සේ ද, (ඇලීම ඇති තැන) සෝකාදිය උපදින්නේමය.

187. Ayaṃ kho panānandāti ko anusandhi? Sace hi koci dubbuddhī navapabbajito vadeyya – ‘‘sammāsambuddho khettaṃ paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ – ‘‘cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhanimittānaṃ. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tatra ceti upayogatthe bhummaṃ, taṃ ceti vuttaṃ hoti. Puna tatrāti tasmiṃ parisamajjhe ṭhito. Vivekaninnenāti nibbānaninnena. Byantībhūtenāti āsavaṭṭhānīyadhammehi vigatantena nissaṭena visaṃyuttena. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti gacchatha tumheti evaṃ uyyojanikena vacanena paṭisaṃyuttaṃ.

187. 'අයං ඛෝ පනානන්ද' යන්නෙහි අනුසන්ධිය කුමක්ද? යම් කිසි අඥාන නවක භික්ෂුවක් මෙසේ කීවොත්, එනම් 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුඹුරට වැදුණු එළදෙනුන් එළවා දමන්නාක් මෙන් අපව පිරිසෙන් බැහැර කර තනිව වසන්නට යොමු කරති, නමුත් උන්වහන්සේ රජුන් හා රජ ඇමතියන් පිරිවරා වසති' යනුවෙන් පැවසුවහොත්, එවැනි කතාවකට ඇති ඉඩකඩ අහුරාලීම පිණිස ද, සක්වළ කෙළවර දක්වා විහිදුණු පිරිසක් මධ්‍යයේ වැඩ සිටියත් තථාගතයන් වහන්සේ හුදෙකලාවම වසන බව පෙන්වීමට ද මෙම දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි 'සබ්බ නිමිත්තානං' යනු රූප ආදී සංඛත නිමිත්තන්ගේ යන්නයි. 'අජ්ඣත්තං' යනු විෂය අභ්‍යන්තරය වූ ඵල සමාපත්තියයි. 'සුඤ්ඤතං' යනු ශුන්‍යත ඵල සමාපත්තියයි. 'තත්‍ර ච' යන්නෙන් පිරිස මැද වැඩසිටින තථාගතයන් වහන්සේ අදහස් වේ. 'විවේකනින්නේන' යනු නිවනට නැඹුරු වූ සිතින් යන්නයි. 'බ්‍යන්තීභූතේන' යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු වන ධර්මයන්ගෙන් පහ වූ, නික්මුණු, වෙන් වූ සිතින් යන්නයි. 'උය්‍යෝජනික පටිසංයුත්තං' යනු 'ඔබ යන්න' යනාදී වශයෙන් පිරිස විසිරුවා හරින වචන හා සම්බන්ධ වූ දේශනාවයි.

Kāya pana velāya bhagavā evaṃ katheti? Pacchābhattakiccavelāya, vā purimayāmakiccavelāya vā. Bhagavā hi pacchābhatte gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Tasmiṃ samaye dhammassavanatthāya parisā sannipatanti. Atha bhagavā kālaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsanavaragato dhammaṃ desetvā bhesajjatelapākaṃ gaṇhanto viya kālaṃ anatikkamitvā vivekaninnena cittena parisaṃ uyyojeti. Purimayāmepi ‘‘abhikkantā kho vāseṭṭhā ratti, yassa dāni kālaṃ maññathā’’ti (dī. ni. 3.299) evaṃ uyyojeti. Buddhānañhi bodhipattito paṭṭhāya dve pañcaviññāṇānipi nibbānaninnāneva. Tasmātihānandāti yasmā suññatāvihāro santo paṇīto, tasmā.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙලෙස පිරිස විසිරුවා හැරීම පවසන්නේ කිනම් වේලාවකද? දහවල් දානයෙන් පසු කාලයෙහි හෝ රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයෙහි කාලයෙහිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහවල දානයෙන් පසු ගන්ධකුටියෙහි සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපී, පසුව නැගිට ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටිති. ඒ වේලාවට දහම් ඇසීම සඳහා පිරිස රැස් වෙති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාලය දැන ගන්ධකුටියෙන් නික්මී උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට දහම් දෙසති. ඉන්පසු ඖෂධ තෙල් උතුරුවන්නාක් මෙන් කාලය ඉක්ම නොගොස් නිවනට නැඹුරු වූ සිතින් පිරිස විසිරුවා හරිති. ප්‍රථම යාමයෙහිද, 'වාශිෂ්ඨයෙනි, රාත්‍රිය බොහෝ සෙයින් ගෙවී ගොස් ඇත, දැන් යෑමට සුදුසු කාලයයි ඔබ සිතන්නේ නම් එය කරන්න' යනුවෙන් පවසා පිරිස යවති. බුදුවරුන්ගේ බෝධිය ලැබූ දා පටන් ද්වි-පංච විඥානයෝ පවා නිවනටම නැඹුරු වූහ. 'තස්මාතිහානන්ද' යනු යම් හෙයකින් ශුන්‍යතා විහාරය ශාන්ත ද ප්‍රණීත ද වන්නේද, ඒ නිසා (යන්නයි).

188. Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Ajjhattaṃ suññatanti idha niyakajjhattaṃ, attano pañcasu khandhesu nissitanti attho. Sampajāno hotīti kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvajānanena sampajāno. Bahiddhāti parassa pañcasu khandhesu. Ajjhattabahiddhāti kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā[Pg.115]. Āneñjanti ubhatobhāgavimutto bhavissāmāti āneñjaṃ arūpasamāpattiṃ manasi karoti.

188. 'අජ්ඣත්තමේව' යනු ගෝචර අභ්‍යන්තරයෙහිම (කර්මස්ථාන අරමුණෙහිම) යන්නයි. 'අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං' යනු මෙහිදී තමාගේ අභ්‍යන්තරය වූ, තමාගේම පංචස්කන්ධය ඇසුරු කළ ශුන්‍යතාවයි. 'සම්පජානෝ හෝති' යනු කර්මස්ථානය සම්පූර්ණ නොවන බව දැනගැනීමෙන් යුත් ප්‍රඥාවන්තයෙක් වීමයි. 'බහිද්ධ' යනු අන්‍යයන්ගේ පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහිය. 'අජ්ඣත්ත බහිද්ධා' යනු වරින් වර අභ්‍යන්තරයෙහි ද වරින් වර බාහිරයෙහි ද යන්නයි. 'ආනේඤ්ජ' යනු 'මම උභතෝභාග විමුක්ත වන්නෙමි' යි සිතා ආනෙඤ්ජ අරූප සමාපත්තිය මෙනෙහි කිරීමයි.

Tasmiṃyeva purimasminti pādakajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato – ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Idāni – ‘‘na me cittaṃ pakkhandatīti vissaṭṭhavīriyena upaṭṭhākādīnaṃ pacchato na caritabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasikātabbaṃ. Evamassa rukkhe chindato pharasumhi avahante puna nisitaṃ kāretvā chindantassa chijjesu pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatī’’ti dassetuṃ tasmiṃyevātiādimāha. Idānissa evaṃ paṭipannassa yaṃ yaṃ manasi karoti, tattha tattha manasikāro sampajjatīti dassento pakkhandatīti āha.

"එම පළමු (ධ්‍යානයෙහි) ම" යන්නෙන් අදහස් කළේ පාදක ධ්‍යානය පිළිබඳවය. මැනවින් පුහුණු නොකළ පාදක ධ්‍යානයකින් නැගී සිට ආධ්‍යාත්මික ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත එහි නොබැස ගනී. එබැවින් "අන් අයගේ සන්තානයෙහි කෙසේ දැයි" බාහිර ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. ඉන්පසු "කලෙක තමාගේ සන්තානයෙහි ද, කලෙක අන් අයගේ සන්තානයෙහි ද කෙසේ දැයි" ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. ඉන්පසු උභතෝභාගවිමුක්තයකු වීමට කැමති ව "අරූප සමාපත්තියෙහි කෙසේ දැයි" ආනෙඤ්ජ (අකම්පිත) ධ්‍යානය මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. "දැන් මගේ සිත එහි නොබැස ගනිතියි" වීර්යය අත්හැර උපස්ථායකයන් ආදීන් පසුපස නොයා යුතුය. පාදක ධ්‍යානයම නැවත නැවතත් මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගසක් කපන මිනිසෙකුගේ පොරව මොට වූ විට එය නැවත මුවහත් කර කපන්නාට කැපීම සාර්ථක වන්නාක් මෙන්, කර්මස්ථානයෙහි මෙනෙහි කිරීම ද සාර්ථක වන බව දැක්වීමට "එහි ම" යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ පිළිපන් යෝගියා යම් යම් දෙයක් මෙනෙහි කරයි ද, එහි එම මෙනෙහි කිරීම සම්පූර්ණ වන බව දැක්වීමට "බැස ගනී" (පක්ඛන්දති) යැයි වදාළ සේක.

189. Iminā vihārenāti iminā samathavipassanāvihārena. Itiha tattha sampajānoti iti caṅkamantopi tasmiṃ kammaṭṭhāne sampajjamāne ‘‘sampajjati me kammaṭṭhāna’’nti jānanena sampajāno hoti. Sayatīti nipajjati. Ettha kañci kālaṃ caṅkamitvā – ‘‘idāni ettakaṃ kālaṃ caṅkamituṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā iriyāpathaṃ ahāpetvā ṭhātabbaṃ. Esa nayo sabbavāresu. Na kathessāmīti, itiha tatthāti evaṃ na kathessāmīti jānanena tattha sampajānakārī hoti.

189. "මේ විහරණයෙන්" යනු මේ සමථ විපස්සනා විහරණයෙනි. "මෙසේ එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව" යනු සක්මන් කරන විට ද එම කර්මස්ථානය සාර්ථක වන කල්හි "මගේ කර්මස්ථානය සාර්ථක වේ" යැයි දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ. "සයනය කරයි" යනු නිදාගැනීමයි. මෙහිදී යම් කලක් සක්මන් කොට, "දැන් මෙපමණ වේලාවක් සක්මන් කිරීමට මට නොහැකිය" යන්න දැන ඉරියව්ව පලුදු නොකර සිටිය යුතුය. මේ ක්‍රමය සියලු වාරයන්හි දී දත යුතුය. "කථා නොකරන්නෙමි" යනු මෙසේ (තිරශ්චීන කථාවන්) කථා නොකරන්නෙමි යි දැනගැනීමෙන් එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නෙකු වේ.

Puna dutiyavāre evarūpiṃ kathaṃ kathessāmīti jānanena sampajānakārī hoti, imassa bhikkhuno samathavipassanā taruṇāva, tāsaṃ anurakkhaṇatthaṃ –

නැවත දෙවන වාරයෙහි "මෙබඳු කථාවක් (සල්ලේඛ කථා ආදිය) කරන්නෙමි" යි දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නෙකු වේ. මේ භික්ෂුවගේ සමථ විපස්සනා භාවනාව තවමත් ලාබාල බැවින්, ඒවා ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා -

‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo atha bhojanaṃ;

Utu iriyāpatho ceva, sappāyo sevitabbako’’ti.

"ආවාසය, ගොචර ග්‍රාමය, කථාව, පුද්ගලයා, භෝජනය, සෘතුව හා ඉරියව්ව යන මේ සප්ත සප්පායයන් (භාවනාවට හිතකර දේ) සේවනය කළ යුතුය."

Satta sappāyāni icchitabbāni. Tesaṃ dassanatthamidaṃ vuttaṃ. Vitakkavāresu avitakkanassa ca vitakkanassa ca jānanena sampajānatā veditabbā.

සප්ත සප්පායයන් කැමති විය යුතුය. ඒවා දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදී. විතර්ක වාරයන්හි දී විතර්ක නොකිරීම හා විතර්ක කිරීම යන දෙකම දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බව දත යුතුය.

190. Iti [Pg.116] vitakkapahānena dve magge kathetvā idāni tatiyamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇātiādimāha. Āyataneti tesuyeva kāmaguṇesu kismiñcideva kilesuppattikāraṇe. Samudācāroti samudācaraṇato appahīnakileso. Evaṃ santanti evaṃ vijjamānameva. Sampajānoti kammaṭṭhānassa asampattijānanena sampajāno. Dutiyavāre evaṃ santametanti evaṃ sante etaṃ. Sampajānoti kammaṭṭhānasampattijānanena sampajāno. Ayañhi ‘‘pahīno nu kho me pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo no’’ti paccavekkhamāno apahīnabhāvaṃ ñatvā vīriyaṃ paggahetvā taṃ anāgāmimaggena samugghāṭeti, tato maggānantaraṃ phalaṃ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṃ jānāti, tassa jānanena ‘‘sampajāno hotī’’ti vuttaṃ.

190. මෙසේ විතර්ක ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ග දෙකක් (සෝවාන් හා සකෘදාගාමී) වදාරා, දැන් තුන්වන මාර්ගයෙහි (අනාගාමී) විපස්සනාව පෙන්වා දෙමින් "ආනන්දය, මේ පඤ්ච කාමගුණයෝ" යනාදිය වදාළ සේක. "ආයතනයෙහි" යනු එම කාමගුණයන් තුළම කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන යම් කරුණකය. "සමුදාචාරය" යනු නිරතුරුව පවතින ප්‍රහීණ නොකළ කෙලෙස් ය. "මෙසේ පවතින කල්හි" යනු මෙසේ විද්‍යමාන වන බවමය. "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත" යනු කර්මස්ථානය සාර්ථක නොවන බව දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. දෙවන වාරයේ දී "මෙසේ පවතින මෙය" යනු මෙසේ පවතින කල්හි මෙයයි. "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත" යනු කර්මස්ථානය සාර්ථක වන බව දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. මේ මහණ තෙමේ "පඤ්ච කාමගුණයන් කෙරෙහි මගේ ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ වී ද නැද්ද" යි පච්චවෙක්ඛණා කරමින්, එය ප්‍රහීණ නොවූ බව දැන වීර්යය වඩා අනාගාමී මාර්ගයෙන් එය සහමුලින්ම උදුරා දමයි. ඉන්පසු මාර්ගයට අනතුරුව ඵලය ලැබේ. ඵලයෙන් නැගී සිට පච්චවෙක්ඛණා කරන ඔහු එය ප්‍රහීණ වූ බව දනී. එය දැනගැනීමෙන් "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

191. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha so pahīyatīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo pahīyati. Tathā vedanādīsu sampajānatā vuttanāyeneva veditabbā.

191. දැන් අර්හත් මාර්ගයේ විපස්සනාව පෙන්වා දෙමින් "ආනන්දය, මේ පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "එය ප්‍රහීණ වේ" යනු රූපයෙහි "මම වෙමි" යන මානය, "මම වෙමි" යන ඡන්දය හා "මම වෙමි" යන අනුශය ප්‍රහීණ වීමයි. එලෙසම වේදනා ආදියෙහි ද සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

Ime kho te, ānanda, dhammāti heṭṭhā kathite samathavipassanāmaggaphaladhamme sandhāyāha. Kusalāyatikāti kusalato āgatā. Kusalā hi kusalāpi honti kusalāyatikāpi, seyyathidaṃ, paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, dutiyajjhānaṃ kusalañceva kusalāyatikañca…pe… ākiñcaññāyatanaṃ kusalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalañceva kusalāyatikañca, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ, sotāpattimaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca…pe… anāgāmimaggo kusalo, arahattamaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca. Tathā paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca…pe… arahattamaggo kusalo, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca.

"ආනන්දය, මේ ධර්මයෝ" යන්නෙන් පෙර කියන ලද සමථ, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් අදහස් කර වදාළ සේක. "කුසලායතිික" යනු කුසලයෙන් පැමිණි දේ ය. කුසල ධර්මයෝ කුසල් ද වෙති, කුසලායතිික ද වෙති. එනම්, ප්‍රථම ධ්‍යානය කුසලයකි, ද්විතීය ධ්‍යානය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ...පෙ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය කුසලයකි, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය කුසලයකි. සෝවාන් මාර්ගය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ...පෙ... අනාගාමී මාර්ගය කුසලයකි, අර්හත් මාර්ගය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ. එලෙසම ප්‍රථම ධ්‍යානය කුසලයකි, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ කුසල් මෙන්ම කුසලායතිික ද වෙති...පෙ... අර්හත් මාර්ගය කුසලයකි, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ කුසල් මෙන්ම කුසලායතිික ද වෙති.

Ariyāti nikkilesā visuddhā. Lokuttarāti loke uttarā visiṭṭhā. Anavakkantā pāpimatāti pāpimantena mārena anokkantā. Vipassanāpādakā [Pg.117] aṭṭha samāpattiyo appetvā nisinnassa hi bhikkhuno cittaṃ māro na passati, ‘‘idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya saṃvattatī’’ti jātituṃ na sakkoti. Tasmā ‘‘anavakkantā’’ti vuttaṃ.

"ආර්ය" යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු බවයි. "ලෝකෝත්තර" යනු ලොවට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට බවයි. "පවිටු මාරයා විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි" (අනවක්කන්තා පාපිමතා) යනු පවිටු මාරයාට මැඩපැවැත්විය නොහැකි බවයි. සැබවින්ම විපස්සනාවට පදනම් වූ අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදී සිටින භික්ෂුවගේ සිත මාරයාට නොපෙනේ. "මේ අරමුණ ඇසුරු කරගෙන පවතී" යැයි දැනගැනීමට මාරයාට නොහැකිය. එබැවින් "මැඩපැවැත්විය නොහැකි" යැයි වදාළ සේක.

Taṃ kiṃ maññasīti idaṃ kasmā āha? Gaṇepi eko ānisaṃso atthi, taṃ dassetuṃ idamāha. Anubandhitunti anugacchituṃ paricarituṃ.

"ඒ පිළිබඳ කුමක් සිතෙහි ද?" යන්න කුමකට වදාරන ලද්දේ ද? පිරිසක් ඇසුරු කිරීමෙහි ද එක් ආනිසංසයක් පවතී, එය දැක්වීමට මෙය වදාළ සේක. "පසුපස යාම" (අනුබන්ධිතုံ) යනු අනුගමනය කිරීම හා ඇප උපස්ථාන කිරීමයි.

Na kho, ānandāti ettha kiñcāpi bhagavatā – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67) bahussuto pañcāvudhasampanno yodho viya kato. Yasmā pana so sutapariyattiṃ uggahetvāpi tadanucchavikaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjati, na tassa taṃ āvudhaṃ hoti. Yo paṭipajjati, tasseva hoti. Tasmā etadatthaṃ anubandhituṃ nārahatīti dassento na kho, ānandāti āha.

"ආනන්දය, එය එසේ නොවේ" යන්නෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් - "මහණෙනි, ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි, කුසල් වඩයි, සාවද්‍ය දේ අත්හරියි, නිරවද්‍ය දේ වඩයි, තමා පිරිසිදුව පවත්වයි" යනුවෙන් බහුශ්‍රැතයා පඤ්චාවුධයන්ගෙන් සන්නද්ධ සෙන්පතියෙකු වැනි යැයි වදාළ ද, යම් අයෙකු ශ්‍රැත පර්යාප්තිය ඉගෙන ගත්ත ද ඊට අනුකූල වූ ලෝකෝත්තර ප්‍රතිපදාවෙහි නොයෙදේ නම්, ඔහුට එම ශ්‍රැතය අවියක් නොවේ. ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙන්නාටම එය අවියක් වේ. එබැවින් හුදෙක් ශ්‍රැතය සඳහාම අනුගමනය නොකළ යුතු බව දැක්වීමට "ආනන්දය, එය එසේ නොවේ" යැයි වදාළ සේක.

Idāni yadatthaṃ anubandhitabbo, taṃ dassetuṃ yā ca khotiādimāha. Iti imasmiṃ sutte tīsu ṭhānesu dasa kathāvatthūni āgatāni. ‘‘Iti evarūpaṃ kathaṃ kathessāmī’’ti sappāyāsappāyavasena āgatāni, ‘‘yadidaṃ suttaṃ geyya’’nti ettha sutapariyattivasena āgatāni, imasmiṃ ṭhāne paripūraṇavasena āgatāni. Tasmā imasmiṃ sutte dasa kathāvatthūni kathentena imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni.

දැන්, යම් අරමුණක් සඳහා අනුගමනය කළ යුතු දේ පෙන්වීමට "යා ච ඛෝ" යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ස්ථාන තුනක දස කථාවස්තු පැමිණෙයි. "මේ අයුරින් කතා කරන්නෙමි" යනුවෙන් සුදුසු නුසුදුසු බව අනුව ද, "යදිදං සුත්තං ගෙය්‍යං" යන්නෙහි ඉගෙනීම (පරියත්තිය) අනුව ද, මෙම ස්ථානයෙහි (නිර්දේශය) සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් ද දස කථාවස්තු පැමිණෙයි. එබැවින් මෙම සූත්‍රයෙහි දස කථාවස්තු දේශනා කරන භික්ෂුව විසින් මෙම ස්ථානයෙහි පිහිටා ඒවා දේශනා කළ යුතුය.

Idāni yasmā ekaccassa ekakassa viharatopi attho na sampajjati, tasmā taṃ sandhāya ekībhāve ādīnavaṃ dassento evaṃ sante kho, ānandātiādimāha. Tattha evaṃ santeti evaṃ ekībhāve sante.

දැන්, යම් හෙයකින් ඇතැමෙකුට තනිව වාසය කිරීමෙන් පවා මහණකමේ අර්ථය සම්පූර්ණ නොවන බැවින්, ඔහු අරභයා තනිව වාසය කිරීමෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වා වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඒවං සන්තේ ඛෝ ආනන්ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඒවං සන්තේ" යනු මෙසේ තනිව විසීම ඇති කල්හිය.

193. Satthāti bāhirako titthakarasatthā. Anvāvattantīti anuāvattanti upasaṅkamanti. Mucchaṃ kāmayatīti mucchanataṇhaṃ pattheti, pavattetīti attho. Ācariyūpaddavenāti abbhantare uppannena kilesūpaddavena ācariyassupaddavo. Sesupaddavesupi eseva nayo. Avadhiṃsu nanti mārayiṃsu naṃ. Etena hi guṇamaraṇaṃ kathitaṃ.

193. "සත්ථා" යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූ තීර්ථක ශාස්තෘවරයායි. "අන්වාවත්තන්ති" යනු නැවත නැවතත් පැමිණෙති, ඇසුරු කරති යන්නයි. "මුච්ඡං කාමයති" යනු සතර පසය කෙරෙහි ඇති වන තෘෂ්ණාව පතයි, පවත්වයි යන්න අර්ථයයි. "ආචරියූපද්දවේන" යනු තමා තුළ උපන් ක්ලේශ උපද්‍රවයන් නිසා ගුරුවරයාට වන උපද්‍රවයයි. සෙසු උපද්‍රවයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. "අවධිංසු නං" යනු ඔහුව විනාශ කළහ (මරා දැමූහ) යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගුණධර්මයන්ගේ විනාශය වදාරන ලදී.

Vinipātāyāti [Pg.118] suṭṭhu nipatanāya. Kasmā pana brahmacārupaddavova – ‘‘dukkhavipākataro ca kaṭukavipākataro ca vinipātāya ca saṃvattatī’’ti vuttoti. Bāhirapabbajjā hi appalābhā, tattha mahanto nibbattetabbaguṇo natthi, aṭṭhasamāpattipañcābhiññāmattakameva hoti. Iti yathā gadrabhapiṭṭhito patitassa mahantaṃ dukkhaṃ na hoti, sarīrassa paṃsumakkhanamattameva hoti, evaṃ bāhirasamaye lokiyaguṇamattatova parihāyati, tena purimaṃ upaddavadvayaṃ na evaṃ vuttaṃ. Sāsane pana pabbajjā mahālābhā, tattha cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti mahantā adhigantabbaguṇā. Iti yathā ubhato sujāto khattiyakumāro hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto hatthikkhandhato patito mahādukkhaṃ nigacchati, evaṃ sāsanato parihāyamāno navahi lokuttaraguṇehi parihāyati. Tenāyaṃ brahmacārupaddavo evaṃ vutto.

"විනිපාතාය" යනු මැනවින් සතර අපායට වැටීම පිණිසයි. කුමක් හෙයින් බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවයම - "අතිශයින් දුක් විපාක දෙන්නේ ද, කටුක විපාක දෙන්නේ ද, සතර අපායට වැටීම පිණිස පවතින්නේ ද වේ" යයි වදාරන ලද්දේ ද? ශාසනයෙන් බැහැර පැවිද්දෙහි ලාභය අල්පය, එහි උපදවා ගත යුතු මහත් වූ ගුණධර්ම නැත, ඇත්තේ අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥා පමණකි. මෙසේ බූරුවෙකුගේ පිටෙන් වැටුණු අයෙකුට මහත් වූ දුකක් නොවන අතර ශරීරයෙහි දූවිලි තැවරීමක් පමණක් වන්නේ යම් සේ ද, එසේම බාහිර සමයෙහි (ශාසනයෙන් බැහැර) ලෞකික ගුණ පමණක් පිරිහෙයි. එබැවින් පූර්ව උපද්‍රව දෙක (ගුරු සහ අතේවාසික උපද්‍රව) ගැන එසේ වදාරා නැත. නමුදු බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිද්ද මහත් වූ ආනිසංස සහිතය, එහි සතර මග, සතර පල හා නිවන යන මහත් වූ ලැබිය යුතු ගුණධර්ම පවතී. මෙසේ මවුපිය දෙපසින්ම උසස් ජාතියෙහි උපන්, මංගල හස්ති රාජයෙකු පිට නැගී නගරයෙහි සංචාරය කරන ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකු ඇත් පිටින් වැටුණු විට මහත් වූ දුකකට පත් වන්නේ යම් සේ ද, එසේම ශාසනයෙන් පිරිහෙන තැනැත්තා නව ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් පිරිහෙයි. එබැවින් මෙම බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවය ගැන මෙසේ වදාරන ලදී.

196. Tasmāti yasmā sesupaddavehi brahmacārupaddavo dukkhavipākataro, yasmā vā sapattapaṭipattiṃ vītikkamanto dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, mittapaṭipatti hitāya, tasmā. Evaṃ uparimenapi heṭṭhimenapi atthena yojetabbaṃ. Mittavatāyāti mittapaṭipattiyā. Sapattavatāyāti verapaṭipattiyā.

196. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් සෙසු උපද්‍රවයන්ට වඩා බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවය දුක්ඛවිපාකතර වේ ද, එසේම සතුරු පිළිවෙතින් හැසිරෙන්නා බොහෝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතී ද, මිතුරු පිළිවෙත හිත සුව පිණිස පවතී ද, එබැවිනි. මෙසේ ඉහළ සහ පහළ අර්ථයන් හා ගැලපිය යුතුය. "මිත්තවතාය" යනු මිතුරු පිළිවෙතින් හැසිරීමයි. "සපත්තවතාය" යනු වෛරී පිළිවෙතින් හැසිරීමයි.

Vokkamma ca satthusāsanāti dukkaṭadubbhāsitamattampi hi sañcicca vītikkamanto vokkamma vattati nāma. Tadeva avītikkamanto na vokkamma vattati nāma.

"වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා" යන්නෙහි, දුක්කට හා දුබ්භාසිත වැනි සුළු ඇවතක් වුවද දැන දැන උල්ලංඝනය කරන තැනැත්තා ශාසනය උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරෙන්නේ නම් වේ. එය උල්ලංඝනය නොකරන්නා ශාසනය උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරෙන්නේ නොවේ.

Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmīti ahaṃ tumhesu tathā na paṭipajjissāmi. Āmaketi apakke. Āmakamatteti āmake nātisukkhe bhājane. Kumbhakāro hi āmakaṃ nātisukkhaṃ apakkaṃ ubhohi hatthehi saṇhikaṃ gaṇhāti ‘‘mā bhijjatū’’ti. Iti yathā kumbhakāro tattha paṭipajjati, nāhaṃ tumhesu tathā paṭipajjissāmi. Niggayha niggayhāti sakiṃ ovaditvā tuṇhī na bhavissāmi, niggaṇhitvā niggaṇhitvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Pavayha pavayhāti dose pavāhetvā pavāhetvā. Yathā pakkabhājanesu kumbhakāro bhinnachinnajajjarāni pavāhetvā [Pg.119] ekato katvā supakkāneva ākoṭetvā ākoṭetvā gaṇhāti, evameva ahampi pavāhetvā pavāhetvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Yo sāro so ṭhassatīti evaṃ vo mayā ovadiyamānānaṃ yo maggaphalasāro, so ṭhassati. Apica lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"න වෝ අහං ආනන්ද තථා පරක්කමිස්සාමි" යනු ආනන්දය, මම ඔබලා කෙරෙහි එම කුඹල්කරු මෙන් මෘදු ලෙස පිළිපදින්නේ නැත යන්නයි. "ආමකේ" යනු නොපිසූ භාජනයෙහිය. "ආමකමත්තේ" යනු අමු වූ, තවම මැනවින් වියළී නැති භාජනයෙහිය. කුඹල්කරු අමු වූ, මැනවින් වියළී නැති භාජනය "නොබිඳේවා" යි සිතා දෑතින්ම ඉතා සෙමින් අල්ලයි. කුඹල්කරු එහිදී පිළිපදින ආකාරයට මම ඔබලා කෙරෙහි පිළිපදින්නේ නැත. "නිග්ගය්හ නිග්ගය්හ" යනු එක්වරක් අවවාද කොට නිශ්ශබ්ද නොවී, නැවත නැවතත් නිග්‍රහ කොට (තදින්) අවවාද අනුශාසනා කරන්නෙමි යන්නයි. "පවය්හ පවය්හ" යනු දෝෂයන් බැහැර කර කර (ප්‍රහීණ කරමින්) යන්නයි. යම් සේ කුඹල්කරු පිසූ භාජන අතරින් බිඳුණු, සිදුරු සහිත හෝ දුර්වල භාජන බැහැර කොට, මැනවින් පිසින ලද භාජන පමණක් තෝරා තට්ටු කර බලමින් ලබා ගන්නේ ද, එසේම මම ද දෝෂයන් බැහැර කරවමින් නැවත නැවතත් අවවාද අනුශාසනා කරන්නෙමි. "යෝ සාරෝ සෝ ඨස්සති" යනු මා විසින් මෙසේ අවවාද කරනු ලබන ඔබලාගේ යම් මගපල සාරයක් ඇද්ද, එය පවතිනු ඇත යන්නයි. තවද මෙහි ලෞකික ගුණ ද "සාර" යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. සෙසු සියල්ල සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපංචසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Mahāsuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā

3. අච්ඡරියඅබ්භුත සූත්‍ර වර්ණනාව.

197. Evaṃ me sutanti acchariyaabbhutasuttaṃ. Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto. Yo nāma tathāgatoti attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccati. Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṃ. Sabbadukkhavītivatteti sabbaṃ vipākavaṭṭasaṅkhātaṃ dukkhaṃ vītivatte. Anussarissatīti idaṃ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṃ, attho panettha atītavasena veditabbo. Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissati. Evaṃjaccāti vipassīādayo khattiyajaccā, kakusandhādayo brāhmaṇajaccāti. Evaṃgottāti vipassīādayo koṇḍaññagottā, kakusandhādayo kassapagottāti. Evaṃsīlāti lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā. Lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhinoti attho. Evaṃpaññāti lokiyalokuttarapaññāya evaṃpaññā. Evaṃvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce, na idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ, tasmā evaṃnirodhasamāpattivihārīti ayamettha attho.

197. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය අච්ඡරියඅබ්භුත සූත්‍රයයි. එහි "යත්‍ර හි නාම" යනු පුදුමය ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි. "යම් තථාගත කෙනෙක් නම් වෙද්ද" යනු එහි අර්ථයයි. "ඡින්නපපංචේ" යන්නෙහි පපංච නම් තෘෂ්ණාව, මානය හා දිට්ඨිය යන කෙලෙස් තුනයි. "ඡින්නවටුමේ" යන්නෙහි 'වටුම' යනු කුසලාකුසල කර්ම වට්ටයයි. "පරියාදින්නවට්ටේ" යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. "සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තේ" යනු සියලු විපාක වට්ට සංඛ්‍යාත දුක් ඉක්මවූ (බුදුවරුන්) යන්නයි. "අනුස්සරිස්සති" යනු 'යත්‍ර' යන නිපාතයේ බලයෙන් අනාගත කාල ක්‍රියාවක් වුවද, මෙහි අර්ථය අතීත කාලය අනුව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බුදුවරුන් අනුස්මරණය කළ සේක, දැන් අනුස්මරණය කරන්නේ නොවේ. "ඒවංජච්චා" යනු විපස්සී ආදී බුදුවරු ක්ෂත්‍රිය ජාතියෙහි වූහ, කකුසඳ ආදී බුදුවරු බ්‍රාහ්මණ ජාතියෙහි වූහ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. "ඒවංගොත්තා" යනු විපස්සී ආදී බුදුවරු කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝත්‍රයෙහි ද, කකුසඳ ආදී බුදුවරු කස්සප ගෝත්‍රයෙහි ද වූහ යන්නයි. "ඒවංසීලා" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයෙන් යුක්ත වූහ යන්නයි. "ඒවංධම්මා" යන්නෙන් සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් යුක්ත වූහ යනු අර්ථයයි. "ඒවංපඤ්ඤා" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූහ යන්නයි. "ඒවංවිහාරී" යන්නෙහි ඉහත සමාධි පක්ෂ ධර්මයන් ගැන සඳහන් වූ බැවින් ධ්‍යාන විහරණ ගැන දත යුතුය. නැවත වරක් එයම පවසන්නේ කුමට ද යත්, මෙය නිරෝධ සමාපත්තිය දැක්වීම පිණිසයි. එබැවින් "මෙසේ නිරෝධ සමාපත්ති විහරණයෙන් යුක්ත වූහ" යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Evaṃvimuttāti [Pg.120] ettha vikkhambhanavimutti tadaṅgavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimuttiyo. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkaṅgavasena paricattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃvimuttāti evamettha attho veditabbo.

‘එවංවිමුත්තා’ (මෙසේ මිදුණු) යන්නෙහි විමුක්තිය පස් ආකාරයකි. එනම්: විෂ්කම්භන විමුක්තිය, තදංග විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තියයි. එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන් යනු තමන් විසින්ම යටපත් කරන ලද (විෂ්කම්භනය කරන ලද) නීවරණාදී ධර්මයන්ගෙන් නිදහස් වූ බැවින් ඒවා ‘විෂ්කම්භන විමුක්තිය’ යන නමින් හැඳින්වේ. අනිච්චානුපස්සනාව ආදී සප්ත අනුපස්සනාවන්, ඒ ඒ අනුපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අංගයන්ගේ බලයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද නිත්‍ය සඤ්ඤා ආදියෙන් මිදුණු බැවින් ‘තදංග විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් තමන් විසින්ම සහමුලින්ම සිඳලන ලද කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘සමුච්ඡේද විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. සතර සාමඤ්ඤඵලයන් මාර්ගානුභාවයෙන් කෙලෙසුන් සංසිඳුණු පසු උපදින බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. නිවන යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු, දුරු වූ සහ දුරින් පිහිටි බැවින් ‘නිස්සරණ විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. මෙසේ මෙම පස්වැදෑරුම් විමුක්තියේ බලයෙන් ‘එවංවිමුත්තා’ යන්නෙහි අර්ථය මෙහිදී තේරුම් ගත යුතුය.

199. Tasmātihāti yasmā tvaṃ ‘‘tathāgatā acchariyā’’ti vadasi, tasmā taṃ bhiyyoso mattāya paṭibhantu tathāgatassa acchariyā abbhutadhammāti. Sato sampajānoti ettha dvesampajaññāni manussaloke devaloke ca. Tattha vessantarajātake brāhmaṇassa dve putte datvā punadivase sakkassa deviṃ datvā sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto –

199. ‘තස්මාතිහ’ යනු යම් හෙයකින් ඔබ (ආනන්ද) “තථාගතයන් වහන්සේලා ආශ්චර්යවත්ය” කියා පවසන්නේද, එබැවින් ඔබට තථාගතයන් වහන්සේගේ ආශ්චර්යවත් වූ සහ අද්භූත වූ ධර්මයන් තව තවත් අධික ලෙස වැටහේවා යන්නයි. ‘සතෝ සම්පජානෝ’ යන්නෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සහ දිව්‍ය ලෝකයෙහි වශයෙන් සම්පජඤ්ඤ (ප්‍රඥාව/යහපත් වැටහීම) දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී වෙස්සන්තර ජාතකයේදී බමුණාට පුතුන් දෙදෙනා දන් දී, පසු දින සක් දෙවිඳුට මද්දී දේවිය දන් දී, සක් දෙවිඳු පැහැදී ලබා දුන් වර අටක් පිළිගන්නා වූ වෙස්සන්තර රජු මෙසේ කීවේය –

‘‘Ito vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū;

Anivattī tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti. (jā. 2.22.2300) –

“මම මෙයින් (මිනිස් ලොවෙන්) මිදී යන්නෙම් නම්, උසස් ගති ඇති ස්වර්ගයට යන්නෙම්ද, එතැනින් නැවත (පහත් උපතකට) නොපැමිණෙන්නෙම්ද, මම අටවැනි වරය ලෙස මෙය පතමි.”

Evaṃ tusitabhavane me paṭisandhi hotūti varaṃ aggahesi, tato paṭṭhāya tusitabhavane uppajjissāmīti jānāti, idaṃ manussaloke sampajaññaṃ. Vessantarattabhāvato pana cuto puna tusitabhavane nibbattitvā nibbattosmīti aññāsi, idaṃ devaloke sampajaññaṃ.

මෙසේ “තුසිත භවනයෙහි මාගේ ප්‍රතිසන්ධිය වේවා” යි උතුම් වරය ලබාගත් අතර, එතැන් සිට “මම තුසිත භවනයෙහි උපදින්නෙමි” යි දැන ගැනීම මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී ඇති වූ සම්පජඤ්ඤයයි. වෙස්සන්තර ආත්මයෙන් චුත වී නැවත තුසිත භවනයෙහි ඉපදී “මම උපන්නෙමි” යි දැන ගැනීම දිව්‍ය ලෝකයේ පවතින සම්පජඤ්ඤයයි.

Kiṃ pana sesadevatā na jānantīti? No na jānanti. Tā pana uyyānavimānakapparukkhe oloketvā devanāṭakehi tūriyasaddena pabodhitā ‘‘mārisa ayaṃ devaloko tumhe idha nibbattā’’ti sāritā jānanti. Bodhisatto paṭhamajavanavāre na jānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānāti. Iccassa aññehi asādhāraṇajānanaṃ hoti.

සෙසු දෙවිවරුන් තමන් උපන් බව නොදන්නාහුද? නැත, ඔවුහුද දනිති. නමුත් ඔවුහු උද්‍යාන, විමාන සහ කල්පවෘක්ෂ දෙස බැලීමෙන් හෝ දිව්‍ය නාටිකාවන්ගේ තූර්ය වාදනයෙන් පිබිදීමෙන් පසු, “නිදුකාණෙනි, මේ දිව්‍ය ලෝකයයි, ඔබ මෙහි උපත ලබා ඇත” කියා මතක් කර දුන් විට එය දනිති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පළමු ජවන වාරයේදී නොදන්නා අතර දෙවැනි ජවන වාරයේ සිට එය දන්නා සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට අන්‍ය දෙවිවරුන් හා සාධාරණ නොවන (විශේෂිත වූ) දැනීමක් ඇති වේ.

Aṭṭhāsīti [Pg.121] ettha kiñcāpi aññepi devā tattha ṭhitā ṭhitamhāti jānanti, te pana chasu dvāresu balavatā iṭṭhārammaṇena abhibhuyyamānā satiṃ vissajjetvā attano bhuttapītabhāvampi ajānantā āhārūpacchedena kālaṃ karonti. Bodhisattassa kiṃ tathārūpaṃ ārammaṇaṃ natthīti? No natthi. So hi sesadeve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti, ārammaṇena pana attānaṃ maddituṃ na deti, taṃ ārammaṇaṃ abhibhavitvā tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’’ti.

‘අට්ඨාසි’ යන්නෙහි සෙසු දෙවිවරුන් ද එහි සිටින බව දන්නා නමුත්, ඔවුහු ද්වාර හයෙහි බලවත් වූ ප්‍රියජනක අරමුණු වලට යටපත් වී, සිහිය මුළා කොට, තමන් අනුභව කළ හෝ පානය කළ දේ පවා අමතක වී ආහාර නොමැතිකම නිසා (අනුභව කිරීමට අමතක වීමෙන්) මිය යති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේට එවැනි බලවත් අරමුණු නැද්ද? නැත, ඇත්තේමය. සැබවින්ම උන්වහන්සේ කරුණු දසයකින් සෙසු දෙවිවරුන් අභිබවා සිටින සේක. උන්වහන්සේ අරමුණු වලට තමන්ව යටපත් කිරීමට ඉඩ නොදෙන අතර, එම අරමුණු අභිබවා සිටින සේක. එබැවින් “ආනන්දය, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව තුසිත කයෙහි (දිව්‍ය ලෝකයෙහි) විසූ සේක” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

200. Yāvatāyukanti sesattabhāvesu kiṃ yāvatāyukaṃ na tiṭṭhattīti? Āma na tiṭṭhati. Aññadā hi dīghāyukadevaloke nibbatto tattha pāramiyo na sakkā pūretunti akkhīni nimīletvā adhimuttikālaṃkiriyaṃ nāma katvā manussaloke nibbattati. Ayaṃ kālaṅkiriyā aññesaṃ na hoti. Tadā pana adinnadānaṃ nāma natthi, arakkhitasīlaṃ nāma natthi, sabbapāramīnaṃ pūritattā yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi.

200. ‘යාවතායුකං’ යන්නෙහි සෙසු ආත්මයන්හි ආයු පවතින තෙක් නොසිටින්නේ මන්ද? එසේය, නොසිටිති. මක්නිසාද යත්, අන්‍ය කාලයක දීර්ඝායුෂ ඇති දෙව්ලොවක උපන් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එහි සිට පාරමිතාවන් පිරිය නොහැකි බව සලකා, ‘අධිමුක්ති කාලක්‍රියාව’ (කැමැත්තෙන් ආයුෂ අත්හැරීම) සිදු කර මිනිස් ලොව උපදින සේක. මෙවැනි කාලක්‍රියාවක් අන්‍යයන්ට කළ නොහැක. එහෙත් අවසාන තුසිත භවනයෙහි වෙසෙන කාලයේදී නුදුන් දානයක් හෝ නොරැක්ක සීලයක් නැත. සියලු පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කර ඇති බැවින්, උන්වහන්සේ එහි ආයු කාලය අවසන් වන තෙක්ම වැඩ සිටි සේක.

Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatīti evaṃ tāva sabbapāramiyo pūretvā tadā bodhisatto yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi. Devatānaṃ pana – ‘‘manussagaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti.

“සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව තුසිත කයෙන් චුත වී මව් කුසට පිවිසෙයි” යනු මෙසේ සියලු පාරමිතාවන් පුරා එදා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් වැඩ සිටි බවයි. දෙවිවරුන්ට මනුෂ්‍ය ගණනයට අනුව “දැන් තව දින හතකින් චුත වීම සිදු වන්නේය” යනුවෙන් පෙර නිමිති පහක් පහළ වේ. එනම්: මල් මාලා මැලවෙයි, වස්ත්‍ර කිලිටි වෙයි, කිහිලි වලින් දහඩිය පිටවෙයි, ශරීරය අවර්ණ (අප්‍රසන්න) වෙයි, දෙවියාට තම දිව්‍ය ආසනයෙහි ස්ථාවරව සිටිය නොහැකි වෙයි.

Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā. Tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa-vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrato bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti. Maraṇakāle pana nesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca nesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā [Pg.122] nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.

එහි ‘මාලා’ යනු ප්‍රතිසන්ධිය ගත් දින පැළඳි මල් මාලාවන්ය. ඒවා වසර කෝටි පනස් හතක් සහ ලක්ෂ හයක් පමණ කාලයක් නොමැලවී තිබී, චුත වන අවස්ථාවේදී මැලවී යයි. වස්ත්‍ර සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එතෙක් කාලයක් දෙවියන්ට සීතලක් හෝ උණුසුමක් දැනෙන්නේ නැත. නමුත් චුත වන කාලයේදී ශරීරයෙන් බිංදු බිංදු වශයෙන් දහඩිය පිටවේ. එතෙක් කාලයක් ඔවුන්ගේ ශරීරයේ දත් වැටීම හෝ කෙස් පැසීම ආදී විවර්ණ වීම් දක්නට නැත. දෙවඟනන් අවුරුදු දහසයක් වැනිද, දෙව්පුතුන් විසි වැනි වියෙහි පසුවන්නන් වැනිද පෙනෙති. නමුත් මරණාසන්න කාලයේදී ඔවුන්ගේ ශරීරය ගිලන් ස්වභාවයක් ගනී. එතෙක් කාලයක් ඔවුන්ට දෙව්ලොවෙහි කලකිරීමක් ඇති නොවේ. මරණාසන්න මොහොතේදී ඔවුහු සුසුම් හෙළති, ඇඟ මැලි කඩති, තම ආසනයෙහි නොඇලෙති.

Imāni pana pubbanimittāni, yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ, evameva mahesakkhānaṃ devatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe, evameva tānipi sabbe devā na jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye ca mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, kuhiṃ nibbattissāmā’’ti bhāyanti. Ye mahāpuññā, te – ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ rakkhitaṃ sīlaṃ bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma uparidevalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyi. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo idāni kālo mārisa buddhattāya, samayo mārisa buddhattāyā’’ti yācanti.

මේ පූර්ව නිමිති පහ වනාහි, ලෝකයෙහි මහා පින් ඇති රජවරුන්ට සහ රජ මහා ඇමතිවරුන්ට පමණක් උල්කාපාත වැටීම, භූමි කම්පාවීම, චන්ද්‍රග්‍රහණය ආදී නිමිති පෙනෙන්නා සේම, මහා තේජවන්ත මහේශාක්‍ය දෙවියන්ටම පෙනේ, සියලු දෙවියන්ට නොපෙනේ. මනුෂ්‍යයන් අතර පූර්ව නිමිති ජ්‍යෝතිෂවේදීන් ආදීන් පමණක් දන්නා සේම, සියලු දෙවියෝ ද මේවා නොදනිති, පණ්ඩිත දෙවිවරු පමණක්ම දනිති. එහිදී අල්ප වූ කුසල කර්මයන් නිසා උපන් යම් දේවපුත්‍රයෝ වෙත්ද, ඔවුහු මේ නිමිති පහළ වූ කල්හි, 'දැන් අපට කුමක් වේද? කොහේ උපදිමුද?' කියා මනසින් සිතමින් බියපත් වෙති. මහා පින් ඇති යම් දෙවිවරු වෙත්ද, ඔවුහු 'අප විසින් දෙන ලද දානය, රකින ලද සීලය, වඩන ලද භාවනාව ඇසුරු කරගෙන ඉහළ දෙව්ලොවක සම්පත් අනුභව කරන්නෙමු' යි මනසින් සිතා බිය නොවෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද ඒ පූර්ව නිමිති දැක, 'දැන් මම මීළඟ ආත්මභාවයේදී බුද්ධත්වයට පත්වන්නෙමි' යි මනසින් සිතා බිය නොවූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේට ඒ නිමිති පහළ වූ කල්හි, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරු රැස්ව, 'නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේ දස පාරමිතාවන් පිරුවේ ශක්‍ර සම්පත්තියක් හෝ මාර, බ්‍රහ්ම, සක්විති සම්පත්තියක් පතා නොව, ලෝකයා සසරින් එතෙර කරනු පිණිස බුද්ධත්වය පතාමය. නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේට බුදු වීමට දැන් කාලයයි, නිදුකාණෙනි, බුදු වීමට මෙය සුදුසුම සමයයි' කියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපත ලබන ලෙස ආරාධනා කළහ.

Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ na saddhātuṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati. Udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Satasahassato [Pg.123] pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatakālo hoti. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.

ඉන්පසු මහා බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවියන්ට (එකවරම) පොරොන්දුවක් නොදී ම, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය සහ මෑණියන්ගේ ආයුෂ සීමාව යන කරුණු අනුව 'පඤ්ච මහා විලෝකනය' නම් වූ පස්මහ බැලුම් බැලූහ. එහිදී පළමුව 'බුදුවීමට සුදුසු කාලය ද, නැතහොත් කාලය නොවේ ද?' යි කාලය බැලූහ. එහිදී වසර ලක්ෂයකට වඩා වැඩි ආයුෂ ඇති කාලය බුදුවීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයන්ට ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ වැටහීමක් නැත. බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව වනාහි ත්‍රිලක්ෂණයෙන් තොර වූවක් නොවේ. අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යැයි පවසන්නා වූ ඒ බුදුවරුන්ගෙන්, 'මේ පවසන්නේ කුමක් ගැනද?' කියා ඇසීමට හෝ එය විශ්වාස කිරීමට ඔවුන් සිතන්නේ නැත. ඒ හේතුවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොවේ. එය නොමැති කල්හි බුද්ධ ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන්නක් නොවේ. එබැවින් එය අකාලයකි. වසර සියයකට වඩා අඩු ආයු කාලය ද බුදුවීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයෝ කෙලෙස් බහුල අය වෙති. කෙලෙස් බහුල වූවන්ට දෙන අවවාදය අවවාද දිය යුතු තැන නොපිහිටයි. එය ජලයෙහි දණ්ඩකින් ඇඳි ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් එය ද අකාලයකි. වසර ලක්ෂයේ සිට පහළටත්, වසර සියයේ සිට ඉහළටත් වූ ආයු කාලය ම බුදුවීමට සුදුසු කාලය ලෙස හැඳින්වේ. එකල මනුෂ්‍යයන්ගේ ආයුෂ වසර සියයක් වූ බැවින්, මහා බෝසතාණන් වහන්සේ 'දැන් උපත ලැබිය යුතු කාලයයි' කාලය දුටුහ.

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.

ඉන්පසු දීපය (මහද්වීපය) පරීක්ෂා කරමින්, පිරිවර දූපත් සමඟ සතර මහද්වීපයන් බලා, 'මහද්වීප තුනක බුදුවරු උපත නොලබති, ජම්බුද්වීපයෙහි ම උපත ලබති' යි දීපය දුටුහ.

Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā nayena vinaye (mahāva. 259) vuttova. So pana āyāmato tīṇi yojanasatāni. Vitthārato aḍḍhatiyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā uppajjanti. Dve asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakacakkavattirājāno uppajjanti, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi.

ඉන්පසු, 'ජම්බුද්වීපය යනු යොදුන් දසදහසක් පමණ විශාල වූවකි, එහි කිනම් දේශයක බුදුවරු උපදින්නේ දැ?' යි දේශය බලද්දී මජ්ඣිම දේශය දුටුහ. මජ්ඣිම දේශය යනු 'පෙරදිග දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම් ගම' යනාදී වශයෙන් විනය පිටකයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම සීමා පනවන ලද්දකි. එය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන බව දත යුතුය. මෙම ප්‍රදේශයෙහි සතරක් හෝ අටක් හෝ දහසයක් අසංඛ්‍ය කල්ප හා කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා සම්‍යක් සම්බුදුවරුන් පහළ වෙති. අසංඛ්‍ය කල්ප දෙකක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා පසේබුදුවරුන් පහළ වෙති, අසංඛ්‍ය කල්පයක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයෝ පහළ වෙති, සතර මහාද්වීපයට සහ දෙදහසක් පිරිවර දූපත්වලට අධිපති සක්විති රජවරු පහළ වෙති, තවත් මහේශාක්‍ය වූ ක්ෂත්‍රිය මහාසාල, බ්‍රාහ්මණ මහාසාල, ගෘහපති මහාසාලවරු ද පහළ වෙති. මෙහි කපිලවස්තු නම් වූ මේ නගරයක් ඇත, එහි මම උපත ලැබිය යුතුය' යි නිශ්චයට පැමිණියහ.

Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.

ඉන්පසු කුලය බලද්දී, 'බුදුවරු ලෝසම්මත උසස් කුලයක උපදිති, දැන් ක්ෂත්‍රිය කුලය ලෝක සම්මත උසස් කුලයයි, එහි උපත ලබන්නෙමි, ශුද්ධෝදන රජතුමා මගේ පියා වනු ඇත' යි කුලය දුටුහ.

Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca mahāmāyā nāma devī edisā. Ayaṃ me mātā bhavissati. Kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto – ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.

ඉන්පසු මෑණියන් බලද්දී, 'බුදු මෑණියෝ චපල තැනැත්තියක් හෝ සුරා ලෝලියක් නොවෙති, ඇය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා උපතේ සිට ම අඛණ්ඩව පඤ්ච සීලය රකින්නියකි, මේ මහාමායා දේවිය එවැනි ගුණැත්තියකි. ඇය මගේ මෑණියන් වන්නීය' යි දැක, 'ඇයගේ ආයුෂ කොපමණ දැ?' යි පරීක්ෂා කරද්දී, 'මව් කුස පිළිසිඳගෙන මාස දහයකට පසු තව දින හතක් පමණක් ආයුෂ ඇතැ' යි දුටුහ.

Iti [Pg.124] imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me mārisā buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantova cavi.

මෙසේ මේ පඤ්ච මහා විලෝකනයන් බලා, 'නිදුකාණෙනි, මගේ බුද්ධත්වය සඳහා කාලය පැමිණ ඇත' යි ආරාධනා කරන දෙවියන්ට සංග්‍රහ පිණිස පොරොන්දු දී, 'ඔබලා යන්න' යැයි ඒ දෙවියන් පිටත් කර යවා, තුසිත දෙවියන් පිරිවරා තුසිත පුරයෙහි නන්දන වනයට පිවිසියහ. සියලු දෙව්ලොවවල නන්දන වනය නමින් උයනක් ඇත්තේමය. එහිදී දෙවියෝ 'මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න, මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න' යැයි උන්වහන්සේට පෙර කරන ලද කුසල කර්මයන් සිහිපත් කර දෙමින් සැරිසරති. උන්වහන්සේ මෙසේ කුසල් සිහිපත් කර දෙන දෙවියන් පිරිවරා එහි හැසිරෙමින් ම චුත වූහ.

Evaṃ cuto cavāmīti pajānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi cavāmīti pajānāti, paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, asukasmiṃ ṭhāne paṭisandhi gahitāti pajānāti, tasmiṃ kāle dasasahassī kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassa-sahagata-ñāṇasampayutta-asaṅkhārika-kusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘upekkhāsahagatenā’’ti āha.

මෙසේ චුත වූ තැනැත්තා 'මම චුත වෙමි' යි දැනගනියි, එහෙත් චුති සිත (මරණ සිත) නොදනියි. ප්‍රතිසන්ධිය ගත්ත ද ප්‍රතිසන්ධි සිත නොදනියි, එහෙත් 'මා විසින් මේ ස්ථානයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී' යයි මෙසේ දැනගනියි. ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ 'ආවජ්ජන පරියාය' (මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය) ලැබිය යුතු බවත්, දෙවන හෝ තුන්වන චිත්ත වාරයේදීම එය දැනගන්නා බවත්ය. ටිපිටක මහාසීව ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'මහාසත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය අන් අයගේ ප්‍රතිසන්ධිය හා සමාන නොවේ, ඔවුන්ගේ සති සම්පජඤ්ඤය අග්‍රප්‍රාප්තය (උච්චතම අවස්ථාවට පත් වූවකි). එහෙත් යම් හෙයකින් එම සිතින්ම එම සිත දැනගත නොහැකි බැවින්, චුති සිත නොදනියි. චුති ක්ෂණයේදී පවා මම චුත වෙමි යි දැනගනියි, ප්‍රතිසන්ධිය ගත්ත ද ප්‍රතිසන්ධි සිත නොදනියි, අසවල් ස්ථානයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී යි දැනගනියි, ඒ අවස්ථාවේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වේ.' මෙසේ සිහි නුවණින් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ප්‍රතිසන්ධි සිත් දහනවය අතුරින් මෙත්තා පුබ්බභාග (මෛත්‍රිය පූර්වාංගම කොට ඇති) සෝමනස්ස සහගත ඤාණ සම්පයුත්ත අසංඛාරික කුසල් සිතට සමාන වූ මහා විපාක සිතින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත්හ. මහාසීව ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි 'උපේක්ඛා සහගත සිතින්' යැයි වදාළහ.

Paṭisandhiṃ gaṇhanto pana āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhattena aggahesi. Tadā kira mahāmāyā pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūsanasampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirīgabbhaṃ pavisitvā sirīsayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā gandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato [Pg.125] sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi.

ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇසළ පුර පසළොස්වක පෝය දිනක උත්තරාසළ්හ නැකතින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත්හ. එකල මහාමායා දේවිය පෝය දිනට සත් දිනකට පෙර සිට සුරාපානයෙන් තොරව, මල් සුවඳ විලවුන් හා ආභරණවලින් සැරසී නැකත් කෙළියෙහි නිරතව සිට, සත්වන දින අළුයම අවදි වී සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, සියලු අබරණින් සැරසී ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, අටසිල් සමාදන්ව සිරිගැබට (සිරියහන් ගැබට) පිවිස සිරියහනෙහි සැතපී නින්දට පත් වන විට මෙම සිහිනය දුටුවාය: 'සතර වරම් දෙවි මහරජවරු ඇය සිරියහන පිටින්ම ඔසවාගෙන ගොස් අනවතප්ත විල අසල තබා පසෙක සිටියහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ දේවියන් පැමිණ මනුෂ්‍ය කිලුටු දුරු කරනු පිණිස ස්නානය කරවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර හැන්දවා, දිව්‍ය සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්‍ය මල් පැළඳවූහ. එයට නුදුරින් රජත පර්වතයක් (රිදී පර්වතයක්) විය, ඒ තුළ රන් විමනක් විය, එහි නැගෙනහිරට හිස දමා සැතපෙන්නට සැලැස්වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු ඇත් රජෙකු වී, එයට නුදුරින් වූ රන් පර්වතයෙහි හැසිරී, ඉන් බැස රිදී පර්වතයට නැග, උතුරු දෙසින් පැමිණ රන් විමනට වැදී, මෑණියන් වටා පැදකුණු කොට, දකුණු ඇලය පළාගෙන කුසට පිවිසෙන්නාක් මෙන් පෙනුණි.' මෙසේ සිහිනයක් දුටුවාය.

Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā pabhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhārassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātītiheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ supinaṃ ārocāpetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Evaṃ sato sampajāno bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati.

ඉන්පසු නින්දෙන් පිබිදුණු දේවිය ඒ සිහිනය රජතුමාට සැළ කළාය. රජතුමා රැය පහන් වූ පසු බ්‍රාහ්මණ ප්‍රමුඛයන් හැට හතර දෙනෙකු කැඳවා, ගොම මැටි ගා පිරිසිදු කොට විලඳ ආදියෙන් මංගල සත්කාර කරන ලද භූමියෙහි උතුම් පුද්ගලයන්ට සුදුසු අසුන් පනවා, එහි වැඩ සිටි බ්‍රාහ්මණයන්ට ගිතෙල් මී පැණි සක්කරා ආදියෙන් පිළියෙළ කළ උතුම් කිරිපිඬු රන් රිදී තැටිවල පුරවා, රන් රිදී තැටිවලින්ම වසා පූජා කළහ. තවද අලුත් වස්ත්‍ර, කපිල වර්ණ එළදෙනුන් දීම ආදියෙන් ඔවුන්ව සතුටු කළහ. ඉන්පසු සියලු කැමති වස්තූන්ගෙන් සතුටට පත් වූ ඔවුන්ට සිහිනය දන්වා 'මෙහි විපාකය කුමක්ද?' යි විමසූහ. බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: 'මහරජතුමනි, කල්පනා නොකරන්න, දේවියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටා ඇත, එය පුරුෂ ගැබකි, ස්ත්‍රී ගැබක් නොවේ, ඔබට පුතෙකු ලැබෙනු ඇත. ඔහු ඉදින් ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජෙක් වන්නේය. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නේ නම් ලොව පටල (කෙලෙස් වැස්ම) දුරු කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වන්නේය.' මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව තුසිත දෙව්ලොවින් චුතව මව් කුසට පැමිණි සේක.

Tattha sato sampajānoti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamatīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo.

එහි 'සතෝ සම්පජානෝ' (සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව) යන මෙයින් හතරවන ආකාරයේ ගැබ් වැකීමෙන් (කුසට පිවිසීමෙන්) වඩින බව දක්වයි. කුසට පිවිසීම් සතරකි.

‘‘Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo. Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

ස්වාමීනි, කුසට පිවිසීම් (ගර්භාවක්‍රාන්ති) සතරකි. ඒ සතර කවරේ ද? ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියක් නැතිව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය පළමු ගැබ් වැකීමයි.

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti.

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, එහෙත් සිහියක් නැතිව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය දෙවන ගැබ් වැකීමයි.

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti.

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසෙහි වසයි, එහෙත් සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය තුන්වන ගැබ් වැකීමයි.

Puna [Pg.126] caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ catutthā gabbhāvakkantī’’ti (dī. ni. 3.147).

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය හතරවන ගැබ් වැකීමයි.

Etāsu paṭhamā lokiyamanussānaṃ hoti, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe tāḷacchiggalena hatthī viya ativiya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajānatā na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ. Te hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti. Nikkhamanakālepi nesaṃ kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti.

මොවුන් අතුරින් පළමු වැන්න ලෞකික මනුෂ්‍යයන්ට වේ, දෙවැන්න අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට වේ, තෙවැන්න අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙනමට සහ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට වේ. ඔවුන් කර්මජ වාතයන් නිසා උඩුකුරුව පාද ද යටිකුරුව හිස ද ඇතිව, සිය ගණනක් පුරුෂ උස ඇති ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් යෝනි මුඛයෙන්, යතුරක සිදුරෙන් ඇතෙකු නික්මෙන්නාක් මෙන් ඉතා පටු යෝනි මුඛයෙන් නික්මෙමින් අනන්ත දුක් විඳිති. ඒ නිසා ඔවුන්ට 'අපි නික්මෙමු' යි යන දැනුවත් බවක් (සම්පජානතාවක්) නැත. හතරවැන්න සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාට වේ. උන්වහන්සේලා මව් කුසෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා විටත් දනිති, එහි වසන විටත් දනිති. නික්මෙන අවස්ථාවේදී පවා කර්මජ වාතයන්ට උන්වහන්සේලාගේ පාද උඩටත් හිස යටටත් හරවා බැහැර කිරීමට නොහැක. උන්වහන්සේලා දෑත් දිගු කොට, දෑස් හැර, කෙලින් සිටගෙනම නික්මෙති.

201. Mātukucchiṃ okkamatīti ettha mātukucchiṃ okkanto hotīti attho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti buddhappamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho.

201. 'මවු කුසට පිවිසෙයි' (මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති) යන්නෙහි අර්ථය මවු කුසට පිවිස සිටියි යන්නයි. පිවිසි පසු මෙසේ සිදුවේ මිස පිවිසෙන අතරතුර නොවේ. 'අප්පමාණෝ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රමාණය හෙවත් අපරිමිත බවයි, විපුල යනුද එහිම අර්ථයයි. 'උළාරෝ' යනු ඒ සඳහාම යෙදෙන තවත් වචනයකි. 'දේවානුභාවං' යන්නෙහි අර්ථය දෙවිවරුන්ගේ මෙම ආනුභාවයයි - එනම් ඔවුන් ඇඳ සිටින වස්ත්‍රයේ ප්‍රභාව (ආලෝකය) යොදුන් දොළසක් පැතිරෙයි, එසේම ශරීරයේ ද, ආභරණවල ද, විමානයේ ද ආලෝකය දොළොස් යොදුනක් පැතිරෙයි. එය ඉක්මවා පවතින යන අර්ථයයි.

Lokantarikāti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantarikā hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃmahiddhikā. Ekekāya disāya navanavayojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃ mahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano [Pg.127] pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayo, tasmā te tattha ābhāya nappahonti.

‘ලෝකන්තරික’ යනු සක්වළවල් තුනක් අතර මැද පිහිටි අවකාශයයි. එකිනෙක ගැටෙන සේ තැබූ කරත්ත රෝද තුනක් හෝ පාත්‍ර තුනක් අතර මැද ඇති ඉඩකඩ මෙන් සක්වළ තුනක් අතර එක් ලෝකන්තරික නිරයක් පවතී. එම ලෝකන්තරික නිරය ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් අටදහසක් පමණ වේ. ‘අඝා’ යනු නිරන්තරයෙන්ම විවෘත වූ හෙවත් හිස් අවකාශයක් බඳු වූ ස්වභාවයයි. ‘අසංවුතා’ යනු යටින් කිසිදු ආධාරකයක් නැති බවයි. ‘අන්ධකාරා’ යනු ඝන අඳුරෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘අන්ධකාර තිමිසා’ යනු ඇසට පෙනීම ලැබෙන චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉපදීම වළක්වන, අන්ධභාවය ඇති කරන ඝන අඳුරෙන් යුක්ත වීමයි. එහි සැබවින්ම චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත. ‘ඒවංමහිද්ධිකා’ යනු චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට මහත් තේජසක් ඇති බවයි; ඔවුන් එකවර දීප තුනක් ආලෝකවත් කරන තරම් මහත් සෘද්ධිමන්ත වෙති. එක් එක් දිශාවකට යොදුන් නව ලක්ෂය බැගින් අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පැතිරවීමට ඔවුහු සමත් වෙති, එතරම්ම ඔවුහු මහානුභාව සම්පන්න වෙති. ‘ආභාය නානුභොන්ති’ යනු චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ස්වකීය ආලෝකයෙන් එහි බැබළීමට නොහැකි බවයි. ඔවුන් සක්වළ පර්වතය මධ්‍යයෙන් ගමන් කරන අතර ලෝකන්තරික නිරය පිහිටා ඇත්තේ සක්වළ පර්වතයෙන් එපිට බැවින්, ඔවුන්ගේ ආලෝකය එතැනට පතිත වීමට නොහැකි වේ.

Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantaramahāniraye sattā upapannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā te tattha uppajjantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti. Yadā pana saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti. Vāte paharante madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattā ca accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.

‘යේපි තත්ථ සත්තා’ යනු ඒ ලෝකන්තරික මහා නිරයෙහි උපන් යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද ඔවුන්ය. ඔවුන් එහි උපදින්නේ කිනම් කර්මයක් කිරීමෙන් ද? මවුපියන්ට හෝ දැහැමි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට මහත් වූ ද දරුණු වූ ද අපරාධ කොට, ලංකාද්වීපයේ අභය සොර සහ නාග සොර මෙන් නිරන්තරයෙන් ප්‍රාණඝාතාදී සාහසික ක්‍රියා කිරීමෙන් එහි උපදිති. ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණය ගාවුත තුනක් වන අතර, වවුලන්ට මෙන් දිගු නියපොතු පිහිටා ඇත. වවුලන් ගසක එල්ලී සිටින්නාක් මෙන් ඔවුහු තම නියපොතුවලින් සක්වළ පර්වත පාමුල එල්ලී සිටිති. බඩගාගෙන යන විට එකිනෙකා ස්පර්ශ වූ විට “අපට ආහාර ලැබුණේය” යි සිතා අල්ලා ගැනීමට වෙර දරද්දී, පෙරළී ලෝකය දරා සිටින ජලය මතට වැටෙති. සුළඟ වැදීමෙන් මධුක ඵල වැටෙන්නාක් මෙන් ගිලිහී ජලයට වැටෙති. වැටුණු සැනින් අතිශයින්ම ක්ෂාරීය (ලුණු අධික) වූ ඒ ජලයේ පිටි ගුලියක් මෙන් දිය වී යති.

Aññepi kira bho santi sattāti – ‘‘yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññepi kira sattā idaṃ dukkhaṃ anubhavantā idhūpapannā’’ti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṃ vibhāveti, tattakaṃ kālaṃ hoti. Dīghabhāṇakā pana ‘‘accharāsaṅghāṭamattameva vijjubhāso viya niccharitvā kiṃ idanti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyatī’’ti vadanti. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ.

“අහෝ, අප හැර තවත් සත්ත්වයන් මෙහි සිටිත් ද?” යනුවෙන් පවසා, “අප මහා දුකක් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, මේ සත්ත්වයන් ද මෙම දුක විඳිමින් මෙහි උපදී සිටිති” යැයි එදින ඔවුහු එකිනෙකා දකිති. මෙම ආලෝකය එක් කැඳ කෝප්පයක් පානය කරන කාලයක්වත් පවතින්නේ නැත. නිදා පිබිදුණු අයෙකුට අරමුණක් වැටහෙන තාක් සුළු කාලයක් පමණක් පවතී. දීඝභාණක තේරවරුන් පවසන්නේ විදුලි කෙටීමක් මෙන් ආලෝකය විහිදී, “මෙය කුමක්ද” කියා පවසන විටම එය අතුරුදන් වන බවයි. ‘සංකම්පති’ යනු හාත්පසින්ම සෙලවීමයි. අනෙක් පද දෙක පෙර පදයේම සමාන අර්ථ සපයන වචන වේ. නැවත ‘අප්පමාණො ච’ යනාදී කොටස නිගමනය පිණිස වදාරන ලදී.

202. Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena vuttaṃ, dasasahassacakkavāḷe pana cattāro cattāro katvā cattālīsadasasahassā honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā āgantvā bodhisattassa ārakkhaṇatthāya upagantvā sirīgabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhapaṃsupisācakādiyakkhagaṇe [Pg.128] paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

202. ‘සතර දේවපුත්‍රයෝ සතර දිසාවෙන් ආරක්ෂාව පිණිස පැමිණෙති’ යන මෙහි ‘සතර’ යනු සතර මහා රජවරුන් අදහස් කොට වදාරන ලද්දකි. දස දහසක් සක්වළවල සතර බැගින් සතළිස් දහසක් සතර මහා රජවරු වෙති. එහිදී අපේ සක්වළ වසන සතර මහා රජවරු කඩු අතැතිව පැමිණ බෝසතුන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස සිරිගැබට ඇතුළු වූහ. සෙසු සක්වළවලින් පැමිණි සතර මහා රජවරු සිරිගැබ දොරටුවේ සිට බියකරු පිසාචාදී යක්ෂ සමූහයා ඈතට පලවා හැර සක්වළ කෙළවර දක්වාම ආරක්ෂාව සැලසූහ.

Kimatthaṃ panāyaṃ rakkhā āgatā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassā mārā koṭisatasahassaṃ sineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha tumhe, bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave, tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evametaṃ, na parūpakkamena tesaṃ jīvitantarāyo atthi. Santi kho pana amanussā virūpā duddasikā, bheravarupā pakkhino, yesaṃ rūpaṃ disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica kho bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu.

මේ ආරක්ෂාව කුමකට පැමිණියේ ද? පිළිසඳෙහි කෂණයේ පටන්, ලක්ෂයක් මාරයන් පැමිණ මහා මේරු පර්වත ලක්ෂයක් එසවූවත් බෝසතුන්ට හෝ මෑණියන්ට අනතුරක් කළ නොහැක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද “මහණෙනි, අන්‍යයෙකුගේ උපක්‍රමයකින් තථාගතයන් වහන්සේ ජීවිතයෙන් තොර කළ නොහැක” යනුවෙන් චූළවග්ගයේ වදාරා ඇත. එබැවින් අන්‍ය උපක්‍රමයකින් ඔවුන්ගේ ජීවිතයට අනතුරක් නැති බව සැබෑවකි. එසේ වුවද විරූපී වූ ද දැකීමට අප්‍රිය වූ ද බියකරු රූප ඇති අමනුෂ්‍යයන් හා පක්ෂීන් සිටිය හැකිය. ඔවුන් දැකීමෙන් හෝ ඔවුන්ගේ හඬ ඇසීමෙන් බෝසත් මවට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති විය හැක. එය වැළැක්වීම පිණිස ඔවුහු ආරක්ෂාව සැලසූහ. තවද බෝසතුන්ගේ පුණ්‍ය තේජස නිසා උපන් ගෞරවයෙන් ද තම ස්වකීය ගෞරවය නිසා ද ඔවුහු මෙසේ කළහ.

Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattamātuyā attānaṃ dassenti na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirīgabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattamātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā tesu cittaṃ uppajjati.

සිරිගැබ තුළට වැදී සිටි ඒ සතර මහා රජවරු බෝසත් මවට තමන්ව පෙනෙන්නට සැලැස්වූවා ද නැද්ද? ස්නානය කිරීම, සැරසීම සහ ආහාර ගැනීම වැනි ශරීර කෘත්‍යයන් කරන අවස්ථාවලදී ඔවුහු පෙනී නොසිටිති. සිරිගැබට ඇතුළු වී උතුම් යහනෙහි සැතපෙන අවස්ථාවලදී පමණක් ඔවුහු පෙනී සිටිති. අමනුෂ්‍යයන් දැකීම මනුෂ්‍යයන්ට සාමාන්‍යයෙන් බියජනක වුවත්, බෝසත් මව තමාගේ සහ පුත් බෝසතාණන්ගේ පුණ්‍ය අනුභාවයෙන් ඔවුන් දැක බිය නොවෙයි. සාමාන්‍ය අන්තඃපුර ආරක්ෂකයන් කෙරෙහි මෙන් ඇයට ඔවුන් කෙරෙහි සිතක් උපදී.

203. Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti, bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samāsane nisīditvā gahitasīlampi avaññā kāraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti.

203. ‘පකතියා සීලවතී’ යනු ඇය සහජයෙන්ම සීලසම්පන්න වූ බවයි. බුදුන් වහන්සේ නමක ලොව පහළ නොවූ කාලයක වුව ද, මිනිස්සු තාපසයන් හා පරිබ්‍රාජකයන් වෙත ගොස් වැඳ නමස්කාර කොට උක්කුටිකයෙන් හිඳ සිල් සමාදන් වෙති. බෝසත් මව ද කාලදේවල තාපසයා වෙතින් සිල් සමාදන් වූවාය. බෝසතුන් කුසට පැමිණි පසු අන් අයෙකුගේ පාමුල හිඳීම නොහොබිනා බැවින් ද, තමාගේ ආසනයේම හිඳ සිල් රැකීම ආවර්ජනා මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් ද, ඇය විසින්ම ස්වයංව සිල් සමාදන් වූ බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

Purisesūti [Pg.129] bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Tañca kho bodhisatte gāravena, na pahīnakilesatāya. Bodhisattamātu rūpaṃ pana sukusalāpi sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti, taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ. Sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ.

‘පුරිසේසු’ යනු බෝසතුන්ගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන රජු ඇතුළු කිසිදු පුරුෂයෙකු කෙරෙහි කාම සිතක් නූපදින බවයි. එය බෝසතුන් කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා මිස කෙලෙසුන් සහමුලින් ප්‍රහීණ කළ නිසා නොවේ. බෝසත් මවගේ රූපය කෙතරම් අසිරිමත් ද යත්, ඉතා දක්ෂ ශිල්පියෙකුට වුව ද එය මූර්තියකින් හෝ අනුකරණය කළ නොහැක. එබැවින් ඇය දැක පුරුෂයෙකුට රාගයක් නූපදී යැයි කිව නොහැක. නමුත් යමෙකු රාග සිතින් ඇය වෙත පැමිණෙන්නට අදහස් කළහොත්, දිව්‍යමය විලංගු දැමූවාක් මෙන් ඔහුගේ පාද ඉදිරියට නොයයි. එබැවින් ඇය ‘ඉක්මවිය නොහැකි’ (අනතික්කමනීයා) තැනැත්තියකැයි වදාරන ලදී.

Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhita’’nti purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira ‘‘deviyā evarūpo putto kucchismiṃ uppanno’’ti, sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti, bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi.

"පඤ්චන්නං කාමගුණානං" යන්නෙන් මීට පෙර "කාමගුණූපසංහිතං" යන වචනයෙන් පුරුෂයන්ගේ අභිප්‍රාය පරිදි අබ්‍රහ්මචර්යාවට වස්තු වූ (කාම වස්තු වූ) පුරුෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ගැන කියන ලදී. මෙහිදී (පඤ්චන්නං කාමගුණානං යන්නෙන්) පංච කාමගුණ නම් වූ අරමුණු ලැබීම දක්වන ලදී. එකල්හි "දේවියගේ කුසෙහි මෙබඳු වූ පුත් රුවනක් පිළිසිඳ ගත්තේය" යි අසා, හාත්පස සිටි රජවරු මහාර්ඝ ආභරණ හා තූර්ය භාණ්ඩ ආදිය පඬුරු වශයෙන් එව්වෝය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේත්, බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේත් කළා වූ කුසල් කර්මයන්ගේ උසස් බව නිසා ලාභ සත්කාරයන්ගේ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය.

204. Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti, hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṃ tassā koci kilamatho ahosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃ. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nisinnā vā nipannā vā ‘‘hatthaṃ vā pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, atthi nu kho me taṃ puttassāti sukhavāsatthaṃ bodhisattaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ ajjhottharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇṭakaṃ nissāya ukkuṭikā dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana piṭṭhikaṇṭakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbe katakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati[Pg.130]. Atha naṃ kucchigataṃ taco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati.

204. "අකිලන්තකායා" යනු සෙසු ස්ත්‍රීන් ගර්භ භාරය නිසා පීඩා විඳින්නාක් මෙන් හෝ අත් පා ඉදිමීම ආදියට පත් වන්නාක් මෙන් බෝධිසත්ව මෑණියන් වහන්සේට කිසිදු පීඩාවක් හෝ වෙහෙසක් නොවූ බවයි. "තිරොකුච්ඡිගතං" යනු කුස තුළ සිටින බවයි. කලල ආදී අවස්ථා ඉක්මවා අඟ පසඟ සම්පූර්ණ වී නොපිරිහුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇතිව සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේවම මව දකියි. කුමන අර්ථයකින් දකියි ද? සැපසේ වාසය කිරීමේ අරමුණෙනි. යම් සේ මවක් තම දරුවා සමඟ හිඳගෙන හෝ සැතපී සිටින විට, දරුවාගේ අතක් හෝ පයක් එල්ලෙමින් පවතී නම් එය ඔසවා තබා සැපසේ සිටුවන්නෙමියි සිතා දරුවා දෙස බලයි ද, එමෙන්ම බෝධිසත්ව මෑණියන් ද තම නැගී සිටීම, ගමන් කිරීම, ඇල වීම හා හිඳීම ආදියේදීත්, උණුසුම්, සිසිල්, ලුණු අධික, තිත්ත හෝ කටුක ආහාර අනුභව කරන කල්හිත් "මගේ පුතාට එයින් දුකක් වේද?" යනුවෙන් සිතා සැපසේ වාසය කරනු පිණිස බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙස බලමින්, පර්යංකයෙන් (එරමිණියා ගොතා) වැඩ සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දකියි. අනෙක් දරුවන් කුස තුළ සිටින විට අමු ආහාර ඇති තැනට ඉහළින් හා පැසුණු ආහාර ඇති තැනට පහළින් මවගේ පිටකොන්දට පිටුපා කුදු වී, මිට මොළවා ගත් අත් දෙක මත නිකට තබාගෙන, වැසි වසින කල ගස් බෙනයක සිටින වඳුරන් මෙන් සිටියද, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මවගේ පිටකොන්ද තමන්ගේ පිටුපසට කර, ධර්මාසනයක වැඩසිටින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් පර්යංකයෙන් වැඩ සිටිති. පෙර කළ පින්කම් නිසා මෑණියන්ගේ කුස පිරිසිදු වේ. ගර්භාෂය පිරිසිදු වූ කල්හි සියුම් සමෙහි ලක්ෂණය පහළ වේ. එවිට කුස තුළ සිටින උන්වහන්සේව කුසෙහි සමට වැසීමට නොහැකිය. බලන මෑණියන්ට පිටත සිටින අයෙකු දකින්නාක් මෙන් පෙනේ. ඒ අර්ථය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාළ සේක. කුසෙහි සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව නොදකියි. මන්දයත් කුස තුළ සිටින කල චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත.

205. Kālaṃ karotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti aññesaṃ aparibhogaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karoti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī taṃ gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiyakoṭṭhāse vatthuṃ visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattā dārakā arogā honti. Tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karoti.

205. "කාලං කරොති" යනු දරුවා ප්‍රසූත කිරීමේ හේතුවෙන් නොව ආයුෂය අවසන් වීමෙන්ම මරණයට පත්වන බවයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසූ ස්ථානය (ගර්භාෂය) චෛත්‍ය ගෘහයක් මෙන් අන් අයට පරිභෝජනය කිරීමට සුදුසු නොවන එකක් වෙයි. බෝධිසත්ව මෑණියන්ව එම තනතුරෙන් ඉවත් කර වෙනත් අයෙකු අග්‍රමහේෂිකා තනතුරෙහි තැබිය නොහැකි බැවින් බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය එපමණක්ම වෙයි. එබැවින් එකල්හි කලුරිය කරයි. කුමන වයසකදී කලුරිය කරයිද? මධ්‍යම වයසේදීය. ප්‍රථම වයසේදී සත්වයන්ගේ ශරීරය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රබලව පවතියි. එබැවින් එකල්හි පිළිසිඳ ගත් ගැබ ආරක්ෂා කර ගැනීමට ස්ත්‍රීන් අපොහොසත් වන අතර ගැබ් පෙළෙන රෝග ද බහුල වෙයි. මධ්‍යම වයසේ කොටස් තුනෙන් දෙකක් ඉක්මවා තුන්වන කොටසට පැමිණි විට ගර්භාෂය පිරිසිදු වෙයි. පිරිසිදු ගර්භාෂයක උපදින දරුවෝ නිරෝගී වෙති. එබැවින් බෝධිසත්ව මෑණියන් ද ප්‍රථම වයසේදී සම්පත් අනුභව කර, මධ්‍යම වයසේ තුන්වන කොටසේදී ප්‍රසූත කොට කලුරිය කරයි.

Nava vā dasa vāti ettha vā-saddena vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnampi saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, sesā jīvanti.

"නව වා දස වා" යන්නෙහි "වා" ශබ්දයෙන් විකල්ප වශයෙන් සත් මසක්, අට මසක්, එකොළොස් මසක් හෝ දොළොස් මසක් යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එහි සත් මසින් උපන් දරුවා ජීවත් වෙයි, නමුත් ශීත උෂ්ණ දරා ගැනීමට නොහැකි වෙයි. අට මසින් උපන් දරුවා ජීවත් නොවේ. සෙසු මාසවල උපන් අය ජීවත් වෙති.

Ṭhitāvāti ṭhitāva hutvā. Mahāmāyāpi devī upavijaññā ñātikulagharaṃ gamissāmīti rañño ārocesi. Rājā kapilavatthuto devadahanagaragāmimaggaṃ alaṅkārāpetvā deviṃ suvaṇṇasivikāya nisīdāpesi. Sakalanagaravāsino sakyā parivāretvā gandhamālādīhi pūjayamānā deviṃ gahetvā pāyiṃsu. Sā devadahanagarassa avidūre lumbinisālavanuyyānaṃ disvā uyyānavicaraṇatthāya cittaṃ uppādetvā rañño saññaṃ adāsi. Rājā uyyānaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ saṃvidahāpesi. Deviyā uyyānaṃ paviṭṭhamattāya kāyadubbalyaṃ ahosi, athassā maṅgalasālamūle sirīsayanaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā [Pg.131] antosāṇiṃ pavisitvā sālasākhaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi. Athassā tāvadeva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi.

"ඨිතාවා" යනු සිටගෙනම යන්නයි. මහාමායා දේවිය ද ප්‍රසූත කාලය ආසන්න වූ විට "මම මගේ නෑ කුල ගෙදරට යන්නෙමි" යි රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා කපිලවස්තු පුරයේ සිට දේවදහ නුවර දක්වා වූ මාර්ගය අලංකාර කරවා දේවිය රන් සිවි ගෙයක වඩා හිඳුවූයේය. සියලු නගරවාසී ශාක්‍යයෝ පිරිවරාගෙන සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් දේවිය කැටුව ගියහ. ඇය දේවදහ නුවරට නුදුරු ලුම්බිණි සල් උයන දැක, එහි ඇවිදිනු රිසියෙන් රජුට සංඥාවක් කළාය. රජතුමා උයන පිළියෙල කරවා ආරක්ෂාව යෙදවීය. දේවිය උයනට ඇතුළු වූ සැණින්ම ශරීරයට වෙහෙසක් දැනුණි. ඉක්බිති ඇය වෙනුවෙන් මංගල සල් ගස මුල සිරි යහනක් පනවා තිර රෙදිවලින් වට කළහ. ඇය තිරය ඇතුළට ගොස් සල් අත්තක් අතින් අල්ලාගෙන සිටියාය. එකෙණෙහිම ඇයට ප්‍රසූතිය සිදු විය.

Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ? Sūtivesaṃ gaṇhitvāti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantāva pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukaṃ gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi dhammakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti pacchā manussā’’ti.

"දේවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති" යනු රහත් වූ ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් වහන්සේලා පළමුව පිළිගන්නා බවයි. කෙසේ පිළිගනිත් ද? ඇතැම්හු පවසන්නේ වින්නඹු ස්ත්‍රියකගේ වෙසක් ගෙන පිළිගන්නා බවයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කර මෙසේ පවසන ලදී - එකල බෝධිසත්ව මෑණියන් රනින් කළ වස්ත්‍රයක් හැඳ, දිලිසෙන සුදු වස්ත්‍රයක් පාදාන්තය දක්වා පෙරවාගෙන සිටියාය. එවිට ඇයට ඉතා පහසුවෙන් පැන් කෙණ්ඩියකින් ජලය ගලා එන්නාක් මෙන් ප්‍රසූතිය සිදු විය. එකල්හි එම බ්‍රහ්මරාජයන් වහන්සේලා ස්වකීය බ්‍රහ්ම වේශයෙන්ම පැමිණ පළමුව රන් දැලකින් පිළිගත්හ. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිස්සු සියුම් වස්ත්‍රයකින් පිළිගත්හ. එබැවින් "දෙවියෝ පළමුව පිළිගනිති, පසුව මිනිස්සු පිළිගනිති" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

206. Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampannoti attho.

206. "චත්තාරො නං දේවපුත්තා" යනු සතර වරම් දෙවි රජවරුන්ය. "පටිග්ගහෙත්වා" යනු අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගෙන යන්නයි. "මහේසක්ඛො" යනු මහා තේජස් ඇති, මහා යසස් ඇති, ලක්ෂණයන්ගෙන් සමන්විත වූ යන්නයි.

Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho. Udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṃ patantā viya tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.

‘විසදොව නික්ඛමතීති’ යනු අනෙක් සත්ත්වයන් යෝනි මාර්ගයෙහි ඇලෙමින්, අවයව කැඩී බිඳී පෑරෙමින් මවු කුසින් නික්මෙන්නාක් මෙන් නොව, කිසිදු ඇලීමකින් තොරව (පිරිසිදුව) නික්මෙන බවයි. ‘උදේනාති’ යනු (ගර්භාෂගත) ජලයෙනි. ‘කේනචි අසුචිනාති’ යනු අනෙක් සත්ත්වයන් කර්මජ වාතයන්ගේ බලපෑමෙන් හිස යටිකුරු වී පාද උඩුකුරු වී යෝනි මාර්ගයෙහි බහාලන ලද්දාක් මෙන් ද, රියන් සියයක් ගැඹුරු නිරය ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද, අඬුවකින් අදිනු ලබන ඇතෙකු මෙන් ද මහත් දුක් විඳිමින් විවිධ අශුචියෙන් තැවරී නික්මෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. කර්මජ වාතයන්ට උන්වහන්සේගේ හිස යටිකුරු කිරීමට හෝ පාද උඩුකුරු කිරීමට නොහැකිය. උන්වහන්සේ දහම් අසුනකින් බසින ධර්ම කථිකයකු මෙන් ද, ඉණිමඟකින් බසින පුරුෂයකු මෙන් ද, දෑත් දෙපා දිගු කරමින් කෙළින් සිටගෙනම, මවු කුසෙහි හටගත් කිසිදු අශුචියකින් නොතැවරී පිරිසිදුව නික්මෙන සේක.

Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati, uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavītale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷanaudakañca dassetuṃ vuttaṃ. Aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavaṭṭakādipokkharaṇigatassa ca udakassa paricchedo natthi.

‘උදකස්ස ධාරාති’ යනු ජල ධාරාවන්ය. එම ජල ධාරාවන් දෙකෙන් සීතල ජල ධාරාව රන් භාජනයකට ද, උණුසුම් ජල ධාරාව රිදී භාජනයකට ද පතිත වේ. මෙය මිහිතලය මත කිසිදු අශුචියක් හා මිශ්‍ර නොවී, බෝධිසත්වයන්ට හා මවු බිසවට පරිභෝජනය සඳහාත්, සෙසු අයට අසාධාරණ වූ ක්‍රීඩා ජලය ලෙසත් පෙන්වා දීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. දෙවියන් විසින් රන් රිදී කලසින් ගෙන එනු ලබන ජලයේ හෝ හංස තටාකාදියෙහි ඇති ජලයේ සීමාවක් නැත.

207. Sampatijātoti [Pg.132] muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na pana evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi taṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito.

207. ‘සම්පතිජාතො’ යනු උපන් කෙණෙහිමය. පාලියෙහි මවු කුසින් නික්මුණු සැණින් යනුවෙන් දක්වා තිබුණ ද, එය එලෙසම පමණක් නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, උපන් සැණින්ම උන්වහන්සේව පළමුව බ්‍රහ්මයන් විසින් රන් දැලකින් පිළිගන්නා ලදී. ඔවුන්ගේ අතින් සතර වරම් දෙවිවරු මංගල සම්මත වූ, සැපදායක ස්පර්ශ ඇති අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගත්තාහුය. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිසුන් විසින් සියුම් වස්ත්‍රයකින් (දුකුළා වස්ත්‍රයෙන්) පිළිගන්නා ලදී. මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී උන්වහන්සේ පොළොවෙහි පිහිටි සේක.

Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamāne. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhakā. Tathā khagga-tālavaṇṭa-morahatthaka-vāḷabījani-uṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

‘සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ’ යනු දිව්‍යමය සේසත් දරනු ලබද්දී යන්නයි. මෙහි සේසතට අමතරව කඩුව ආදී පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ ද එහි පැමිණියේය. පාලියෙහි රජෙකු යන විට පිරිවර ද ඇතුළත් වන්නා සේ මෙහි සේසත පමණක් සඳහන් කරන ලදී. එම භාණ්ඩ අතුරින් සේසත පමණක් පෙනෙන අතර එය දරන්නන් නොපෙනේ. එසේම කඩුව, තල්වැට, මෝරහත්ථක (මයුර පිල් කළඹ), වල්විදුනාව හා උෂ්ණීෂය පමණක් පෙනෙන අතර ඒවා දරන්නන් නොපෙනේ. මේ සියල්ල නොපෙනෙන ස්වරූප ඇති දේවතාවන් විසින් දරන ලදී. ඒ පිළිබඳ මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

“අතු රාශියක් ඇති, රවුම් දහසකින් යුත් සේසත දෙවිවරු අහසෙහි දරා සිටියහ. රන් මිටි සහිත සෙමර වල්විදුනා ලෙලදෙයි. එහෙත් සෙමර හා සේසත් දරන්නන් නොපෙනේ.” (සුත්ත නිපාතය 693)

Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, anekacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā ayaṃ uttarā disāti sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

‘සබ්බා ච දිසා’ යනු සත් පියවරක් ගොස් සිටි බෝධිසත්වයන් දස දිශාවම බැලීම ගැන වදාරන ලද්දකි. එසේ වුව ද මෙය මෙලෙසම (එනම් සත් පියවරට පසුවම සිදු වූ බව පමණක්) නොගත යුතුය. මහාසත්වයන් වහන්සේ මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී පළමුව පෙරදිග බැලූ සේක. එවිට දස දහසක් සක්වළ එකම මිදුලක් මෙන් විය. එහි සිටි දෙවි මිනිස්සු සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් “මහා පුරුෂයාණෙනි, මෙලොව ඔබ හා සමාන කෙනෙකු පවා නැත, වඩා උතුම් කෙනෙකු කොයින්ද?” යි පැවසූහ. මෙසේ සතර දිශාව, සතර අනුදිශාව, උඩ හා යට යන දස දිශාවම බලා තමන් හා සමාන කෙනෙකු නොදැක, මෙය උතුරු දිශාව යැයි සලකා සත් පියවරක් වැඩි සේක. මෙහි අර්ථය එසේ දත යුතුය. ‘ආසභිං’ යනු උත්තම වූ යන්නයි. ‘අග්ගො’ යනු ගුණවලින් සැමට පළමු වූ යන්නයි. අනෙක් පද දෙක (ජෙට්ඨෝ, සෙට්ඨෝ) මෙහි පර්යාය පද වේ. ‘අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’ යන පද දෙකෙන් මෙම ආත්මයේදීම ලබන්නා වූ අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කළ සේක.

Ettha [Pg.133] ca samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhānaṃ catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ, sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimutticchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, disānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ. Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana āgato, āharitvā dīpetabbo.

මෙහි සම වැ පය තැබීම සතර ඉද්ධිපාද ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. උතුරු දෙස බැලීම මහා ජනයා අභිබවා යාමේ පූර්ව නිමිත්තයි. සත් පියවරක් ගමන් කිරීම සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. දිව්‍යමය සේසත් දැරීම විමුක්ති සේසත ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ පංච විමුක්තීන්ගෙන් මිදීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. දස දිශාව බැලීම අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ආසභී වාචාව (උත්තම වචන) පැවසීම අප්‍රතිවර්තීය ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ‘අයමන්තිමා ජාති’ යන සිංහ නාදය අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පරිනිර්වාණය වීමේ පූර්ව නිමිත්ත ලෙස දත යුතුය. මෙම විස්තර පාලියෙහි සඳහන් වන අතර, සම්බහුල වාරය ද මෙහිලා විස්තර කළ යුතුය.

Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggahiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu, manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ bhijjiṃsu. Sabbarogā ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu, pīṭhasappī javanasampannā ahesuṃ, jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi, videse pakkhandanāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu, ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ, verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantare āloko udapādi, nadīsu jalaṃ na pavatti, mahāsamuddesu madhurasadisaṃ udakaṃ ahosi, vāto na vāyi, ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavīgatā ahesuṃ, cando atiroci, sūriyo na uṇho na sītalo nimmalo utusampanno ahosi, devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷaṃ kīḷiṃsu, cātuddīpikamahāmegho vassi, mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi, dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu, pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu, dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosīti.

මහා පුරුෂයන් වහන්සේ උපන් දිනයෙහි දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. දස දහසක් ලෝක ධාතුවේ වසන දේවතාවෝ එකම සක්වළකට රැස් වූහ. පළමුව දෙවියෝ ද පසුව මිනිස්සු ද පිළිගත්හ. තත් සහිත වීණා සහ සම්වලින් බැඳි බෙර ආදිය කිසිවෙකු විසින් නොවයන ලදුව නිතැතින්ම නාද විය. මිනිසුන්ගේ විලංගු ආදී බන්ධනයන් කැබලිවලට කැඩී බිඳී ගියේය. සියලු රෝගයන් අඹුල් දියෙන් සේදූ තඹ මලකඩ මෙන් දුරු විය. උපන් ගෙයි අන්ධයන්ට රූප පෙනුණි. බිහිරන්ට ශබ්ද ඇසුණි. කොරුන් වේගයෙන් ගමන් කරන්නන් බවට පත් විය. උපතින් ගොළු හා මන්දබුද්ධික වූවන්ගේ පවා සිහිය පිහිටියේය. විදේශයන්හි යාත්‍රා කළ නැව් සුරක්ෂිතව වරායන් කරා ළඟා විය. අහසෙහි හා පොළොවෙහි වූ රත්නයන් තමන්ගේම තේජසින් බැබළුණි. සතුරෝ මෙත් සිත ලැබූහ. අවීචි නිරයේ ගින්න නිවී ගියේය. ලෝකන්තරික නිරයෙහි ආලෝකය පහළ විය. ගංගාවන්හි ජලය ගලා නොබසින ලදී. මහා සාගරයේ ජලය මී පැණි මෙන් මිහිරි විය. චණ්ඩ මාරුතයන් නොහැමීය. අහසෙහි, කඳු මුදුන්වල හා ගස්වල සිටි පක්ෂීන් බිමට බැස ඇවිද ගියහ. චන්ද්‍රයා අතිශයින් බැබළුණි. සූර්යයා අධික රශ්මියෙන් හෝ අධික සීතලෙන් තොරව නිමල වූ සෘතු ගුණයෙන් යුක්ත විය. දෙවියෝ තම තමන්ගේ විමාන ද්වාරයන්හි සිට අත්පොළසන් දෙමින්, සළු උදුම්මමින් මහා ක්‍රීඩා කළහ. සිවු මහා ද්වීපයටම මහා මේඝයක් වැස්සේය. මහා ජනයාට සාගින්නක් හෝ පිපාසාවක් පීඩා නොකළේය. දොරටු පියන් නිතැතින්ම විවෘත විය. මල් සහ පල දරන ගස් මල් පලවලින් බර විය. දස දහසක් ලෝක ධාතුව එකම මල් දමකින් සැරසුණාක් මෙන් විය.

Tatrāpissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahārena sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ [Pg.134] paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ, andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ, sabbarogavigamo sabbakilesavigamassa pubbanimittaṃ, jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, jaccabadhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pīṭhasappīnaṃ javanasampadā catuiddhipādādhigamassa pubbanimittaṃ, jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ, ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati tassa pubbanimittaṃ.

එහි දස සහශ්‍රී ලෝක ධාතුව කම්පා වීම සර්වඥතා ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. එක් සක්වළක දේවතාවන් රැස්වීම, ධම්මචක්කප්පවත්තන අවස්ථාවේදී එකවර රැස්වී ධර්මය පිළිගැනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මුලින් දෙවියන් විසින් පිළිගැනීම සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පසුව මිනිසුන් විසින් පිළිගැනීම සතර අරූප ධ්‍යානයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. තත් බැඳි වීණා නිතැතින්ම වැයීම අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සම් බැඳි බෙර වැයීම මහා ධර්ම භේරිය ලොව පුරා ඇසෙන්නට සැලැස්වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. විලංගු හා බන්ධනයන් සිඳී යාම අස්මිමානය සහමුලින්ම සිඳ දැමීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සියලු රෝග පහවීම සියලු කෙලෙස් පහවීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. උපන්ගෙයි අන්ධයන්ට රූප පෙනීම දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. උපන්ගෙයි බහිරයන්ට හඬ ඇසීම දිව්‍ය සෝත ධාතුව ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. කොර වූවන්ට වේගයෙන් ගමන් කළ හැකි වීම සතර ඉද්ධිපාදයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මන්දබුද්ධික වූවන්ට සිහිය පිහිටීම සතර සතිපට්ඨානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. අන් දිශාවන්ට ගසාගෙන යන නැව් නිවැරදි තොටුපළවල් කරා පැමිණීම සතර පටිසම්භිදාවන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. රත්නයන් තමන්ගේම තේජසින් බැබළීම, ලෝකයාට යම් ධර්මාලෝකයක් පෙන්වන්නේද එහි පූර්ව නිමිත්තකි.

Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, avīcimhi agginibbānaṃ ekādasaagginibbānassa pubbanimittaṃ, lokantarāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ, mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ, vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ, sakuṇānaṃ pathavīgamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ, sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhuppattiyā pubbanimittaṃ, devatānaṃ vimānadvāresu apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ, cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ, khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ, dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ, rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ, dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālatā ariyaddhajamālāmālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma.

සතුරන් තුළ මෙත් සිත ඇතිවීම සතර බ්‍රහ්මවිහාර ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. අවීචි නිරයේ ගින්න නිවී යාම එකොළොස් ගින්න නිවී යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. ලෝකන්තරික නිරයේ ආලෝකය ඇතිවීම අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කර ප්‍රඥා ආලෝකය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මහා සාගරයේ ජලය මිහිරි වීම නිවන් රසයෙන් ලෝකය ඒකරස වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. තද සුළඟ නතර වීම හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බිඳ දැමීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පක්ෂීන් බිම හැසිරීම මහා ජනයා බුදුන්ගේ අවවාද අසා දිවි හිමියෙන් සරණ යෑමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සඳ අතිශයින් බැබළීම බොහෝ ජනයාට ප්‍රිය වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. හිරුගේ රශ්මිය තද රස්නයෙන් හා අධික සීතලෙන් තොර වීම කායික හා චෛතසික සුවය ඇතිවීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දෙවියන් තම විමාන දොරටු අසල අත්පොළසන් දෙමින් ක්‍රීඩා කිරීම බුද්ධත්වය ලැබ සතුටින් උදම් ඇනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සතර මහා දීපයට මහා වැසි වැසීම මහා ධර්ම වර්ෂාව වැසීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සාගින්න නැතිවීම කායගතාසති නම් වූ අමෘතය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පිපාසය නැතිවීම විමුක්ති සුවයෙන් සුවපත් වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දොර පියන් නිතැතින්ම විවෘත වීම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් වූ දොරටුව විවෘත වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. වෘක්ෂයන් මල් පලවලින් බරවීම විමුක්ති මල්වලින් පිපී යාමේ සහ ශ්‍රමණ ඵල නමැති බරින් පිරී යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දස සහශ්‍රී ලෝක ධාතුව එකම ධජ මාලාවක් මෙන් සැරසීම ආර්ය ධජ මාලාවන්ගෙන් සැරසීමේ පූර්ව නිමිත්ත යැයි දත යුතුය. මෙය සම්බහුල වාරය නම් වේ.

Ettha pañhe pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho gantvā āsabhiṃ vācaṃ bhāsati, tadā kiṃ pathaviyā gato[Pg.135], udāhu ākāsena? Dissamāno gato, udāhu adissamāno? Acelako gato, udāhu alaṅkatappaṭiyatto? Daharo hutvā gato, udāhu mahallako? Pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhā lohapāsāde saṅghasannipāte tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kirettha niyati pubbekatakamma-issaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākāsi – ‘‘mahāpuriso pathaviyaṃ gato, mahājanassa pana ākāse gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatappaṭiyattova upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Evaṃ vutte parisā cassa ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්න අසනු ලැබේ – 'මහා පුරුෂයා පොළොවෙහි පිහිටා උතුරු දෙස බලා අභීත වචන පවසන කල, උන්වහන්සේ පොළොවෙන් වැඩි සේක්ද නැතහොත් අහසින් වැඩි සේක්ද? පෙනෙමින් වැඩි සේක්ද නැතහොත් නොපෙනෙමින් වැඩි සේක්ද? නිරුවත්ව වැඩි සේක්ද නැතහොත් මනාව සැරසී වැඩි සේක්ද? ළදරුවෙකු ලෙස වැඩි සේක්ද නැතහොත් වැඩිහිටියෙකු ලෙසද? පසුවත් එලෙසම සිටියේද නැතහොත් නැවත ළදරුවෙකු වූයේද?' යනුවෙනි. මේ ප්‍රශ්නය මීට පෙර ලෝවාමහාපායේ පැවති සංඝ සන්නිපාතයකදී තිපිටක චූළාභය තෙරුන් විසින් විසඳන ලදී. තෙරුන් වහන්සේ එහිදී නියතිවාදය, පූර්ව කර්මවාදය සහ ඊශ්වර නිර්මාණවාදය අනුව බොහෝ කරුණු දක්වා අවසානයේ මෙසේ පැහැදිලි කළහ – 'මහා පුරුෂයා පොළොවෙන් වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ අහසින් වඩින්නාක් මෙනි. උන්වහන්සේ පෙනෙමින් වැඩි නමුත් ඇතැම් අයට නොපෙනෙමින් වඩින්නාක් මෙන් විය. උන්වහන්සේ වස්ත්‍ර රහිතව වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ මනාව සැරසුණු අයෙකු ලෙසිනි. උන්වහන්සේ ළදරුවෙකු ලෙස වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ සොළොස් හැවිරිදි තරුණයෙකු මෙනි. පසුව නැවත සාමාන්‍ය බිළිඳෙකු මෙන් විය.' මෙසේ පැවසූ කල පිරිස 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මේ ප්‍රශ්නය විසඳුවේ බුදු කෙනෙකු වැනි වූ තෙරුන් වහන්සේ නමක ලෙසයි' යනුවෙන් පවසමින් බොහෝ සේ සතුටු වූහ. ලෝකන්තරික වාරයද පවසා ඇති පරිදිමය.

Viditāti pākaṭā hutvā. Yathā hi sāvakā nahānamukhadhovanakhādanapivanādikāle anokāsagate atītasaṅkhāre nippadese sammasituṃ na sakkonti, okāsapattayeva sammasanti, na evaṃ buddhā. Buddhā hi sattadivasabbhantare vavatthitasaṅkhāre ādito paṭṭhāya sammasitvā tilakkhaṇaṃ āropetvāva vissajjenti, tesaṃ avipassitadhammo nāma natthi, tasmā ‘‘viditā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'විදිතා' යනු ප්‍රකට වූයේ යන්නයි. ශ්‍රාවකයන් ස්නානය කරන, මුහුණ සෝදන, අනුභව කරන හෝ පානය කරන අවස්ථාවන්හිදී විදර්ශනා කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති විට අතීත සංස්කාරයන් සම්පූර්ණයෙන්ම මෙනෙහි කිරීමට අපොහොසත් වෙති. ඔවුනට එය කළ හැක්කේ සුදුසු අවස්ථාවක් ලැබුණු විට පමණි. එහෙත් බුදුවරු එසේ නොවෙති. බුදුවරු වනාහි සත් දිනක් ඇතුළත සිදු වූ සංස්කාරයන් ආරම්භයේ සිටම මෙනෙහි කොට, ත්‍රිලක්ෂණයට නංවා ප්‍රශ්න විසඳති. උන්වහන්සේලාට විදර්ශනා නොකළ ධර්මයක් නම් නැත. එබැවින් 'විදිතා' (දන්නා ලද) යැයි කියන ලදී. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අච්ඡරියබ්භුත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

4. Bākulasuttavaṇṇanā

4. බාකුල සූත්‍ර වර්ණනාව

209. Evaṃ me sutanti bākulasuttaṃ. Tattha bākuloti yathā dvāvīsati dvattiṃsātiādimhi vattabbe bāvīsati bāttiṃsātiādīni vuccanti, evameva dvikuloti vattabbe bākuloti vuttaṃ. Tassa hi therassa dve kulāni ahesuṃ. So kira devaloko cavitvā kosambinagare nāma [Pg.136] mahāseṭṭhikule nibbatto, tamenaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā gaṅgākīḷaṃ akaṃsu. Dhātiyā dārakaṃ udake nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Maccho taṃ gili. Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi, sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi. Maccho dārakassa tejena tattakapallaṃ gilitvā dayhamāno viya vegena tiṃsayojanamaggaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi, mahāmacchā nāma jālabaddhā pahariyamānā maranti. Ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā ca mahantaṃ macchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti. Taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā sahassena demāti vadantā nagare vicariṃsu. Koci na gaṇhāti.

209. "එවං මේ සුතං" යනාදිය බාකුල සූත්‍රයයි. එහි "බාකුල" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. විසි දෙක (ද්වාවීසති) හෝ තිස් දෙක (ද්වත්තිංස) යැයි කීමේදී ලෝකයේ මිනිසුන් "බාවීසති" හෝ "බාත්තිංසති" යනාදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙනි. එසේම "ද්විකුල" (කුල දෙකක් ඇත්තා) යැයි පැවසිය යුතු තැන "බාකුල" යැයි පවසන ලදී. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේට කුල (පවුල්) දෙකක් විය. උන්වහන්සේ දෙව්ලොවින් චුතව කොසඹෑ නුවර මහා සිටු කුලයක උපන්හ. පස්වන දිනයේදී උන්වහන්සේගේ හිස සෝදා ගංගා නදියෙහි දියකෙළියට ගෙන යන ලදී. කිරි මව විසින් දරුවා දියෙහි ගිල්වමින් හා මතු කරමින් ක්‍රීඩා කරවන විට, එක් මත්ස්‍යයෙක් මේ දරුවා දැක "මෙය මාගේ ආහාරය" යැයි සිතා කට ඇර ගෙන ආවේය. කිරි මව දරුවා අත්හැර පලා ගියාය. මත්ස්‍යයා ඔහු ගිල්ලේය. පින්වත් සත්ත්වයෙක් වූ බැවින් උන්වහන්සේට කිසිදු දුකක් පීඩාවක් නොවීය. ගැබ්ගෙයක සැතපී සිටින්නාක් මෙන් මත්ස්‍ය කුසෙහි වූහ. ඒ දරුවාගේ පින් මහිමය නිසා මත්ස්‍යයාට ගිනිගත් පෑලක් (තැටියක්) ගිල්ලක් මෙන් දැනී, දැවෙන්නාක් මෙන් වේගයෙන් යොදුන් තිහක පමණ මඟක් ගොස් බරණැස් නුවර වැසි වැද්දෙකුගේ දැලට හසු විය. සාමාන්‍යයෙන් මහා මත්ස්‍යයන් දැලට හසු වූ විට මිය යති. නමුත් මොහු දරුවාගේ තේජසින් දැලෙන් ගොඩගත් සැණින් මිය ගියේය. මසුන් මරන්නෝ ඒ මහා මත්ස්‍යයා ලබාගෙන, පලා විකිණීමට ගියහ. දරුවාගේ ආනුභාවයෙන් මත්ස්‍යයා නොපලා මුළුමනින්ම කදක තබාගෙන "කහවණු දහසකට දෙන්නෙමු" යැයි පවසමින් නගරය පුරා ඇවිද්දහ. කිසිවෙක් එය මිලට නොගත්තේය.

Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi, tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘kiṃ gahetvā dethā’’ti vuttā kahāpaṇanti āhaṃsu. Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito. Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na kelāyati, taṃ divasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi. Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me deva dārako laddho, kiṃ karomī’’ti āha. Puññavā esa, yo macchakucchiyaṃ arogo vasi, posehi nanti.

එනමුදු ඒ නගරයෙහි දරුවන් නැති, අසූ කෝටියක ධනය ඇති සිටු පවුලක් විය. ඔවුන්ගේ දොරකඩට පැමිණි විට "මොනවා ලබා දී මත්ස්‍යයා ගන්නේද?" යැයි ඇසූ විට, "කහවණුවක් දී ගන්න" යැයි මසුන් මරන්නෝ පැවසූහ. ඔවුහු කහවණුවක් දී මත්ස්‍යයා ගත්හ. සිටු දේවිය අනෙක් දවස්වල මසුන් කෙරෙහි ඇලුම් නොකළ ද, එදින මත්ස්‍යයා ලෑල්ලක් මත තබා ඇය විසින්ම පැලුවාය. සාමාන්‍යයෙන් මසුන් පලන්නේ බඩ දෙසිනි. එහෙත් ඇය මත්ස්‍යයාගේ පිට පැත්තෙන් පැලුවාය. මත්ස්‍ය කුසෙහි රන්වන් පැහැති දරුවකු දැක "මත්ස්‍ය කුසෙන් මට පුතෙකු ලැබුණා" යැයි හඬ නගා දරුවා රැගෙන සිටුතුමා වෙත ගියාය. සිටුතුමා එකෙණෙහිම බෙර හඬවා දරුවා රැගෙන රජු වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, මට මත්ස්‍ය කුසෙන් දරුවකු ලැබුණි. මම කුමක් කරම්ද?" යැයි ඇසීය. "මත්ස්‍ය කුසෙහි නිරෝගීව සිටි මේ දරුවා මහත් පින් ඇත්තෙකි, මොහු හදා වඩා ගන්න" යැයි රජු පැවසීය.

Assosi kho itaraṃ kulaṃ – ‘‘bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhatī’’ti, te tattha agamaṃsu. Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvāva ‘‘manāpo vatāyaṃ dārako’’ti gantvā pavatiṃ ācikkhi. Itarā mayhaṃ puttotiādimāha. Kahaṃ te laddhoti? Macchakucchiyanti. No tuyhaṃ putto, mayhaṃ puttoti. Kahaṃ te laddhoti? Mayā dasamāse kucchiyā dhārito, atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ [Pg.137] maccho gilīti. Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti, ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā āha – ‘‘ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā, macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotu, ubhopi naṃ jaggathā’’ti ubhopi jaggiṃsu.

අනෙක් සිටු පවුල (කොසඹෑ සිටු පවුල), "බරණැස එක් සිටු පවුලකට මත්ස්‍ය කුසකින් දරුවෙකු ලැබී ඇතැයි" අසා එහි ගියහ. එහිදී දරුවාගේ (මුල්) මව දරුවා සරසා ක්‍රීඩා කරනු දැක, "මේ දරුවා ඉතා ප්‍රියමනාපය" යැයි පවසා සිද්ධිය විස්තර කළාය. අනෙක් මව (බරණැස මව) "මොහු මගේ පුතාය" යනාදිය පැවසුවාය. "ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යැයි ඇසූ විට, "මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණා" යැයි ඇය පැවසුවාය. එවිට මුල් මව "ඔබට ලැබුණේ ඔබේ පුතා නොවේ, මගේ පුතාය" යැයි කීවාය. "ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යැයි ඇසූ විට, "මම මොහු දස මසක් කුසෙහි දැරුවෙමි. පසුව ගඟේ ක්‍රීඩා කරවන විට මත්ස්‍යයෙක් ගිල්ලේය" යැයි කීවාය. එවිට බරණැස මව, "ඔබේ පුතා වෙනත් මත්ස්‍යයෙකු ගිලින්නට ඇත, මොහු මට මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණා" යැයි පවසා දෙදෙනාම රජ මැදුරට ගියහ. රජු මෙසේ පැවසීය: "මේ තැනැත්තිය දස මාසයක් කුසෙහි දැරූ බැවින් ඇය මවක් නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. මත්ස්‍යයෙකු මිලදී ගන්නා විට කිසිවෙකුත් එහි බඩවැල් ආදිය ඉවත් කරන්නේ නැත. මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණු බැවින් මේ තැනැත්තිය ද මවක් නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් මේ දරුවා කුල දෙකටම උරුමකරු වේවා. ඔබ දෙදෙනාම මොහු ඇති දැඩි කරන්න." මෙසේ පවුල් දෙකම ඔහු ඇති දැඩි කළහ.

Viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu pāsādaṃ kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhāpesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati, ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāya maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakāhi āropenti. So sampattiṃ anubhavamāno itaraṃ nagaraṃ gacchati. Taṃnagaravāsino nāṭakāni upaḍḍhamaggaṃ agamaṃsu. Te paccuggantvā taṃ parivāretvā attano pāsādaṃ nayanti. Itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

වැඩිවියට පත් වූ පසු නගර දෙකෙහිම ප්‍රාසාද කරවා නාට්‍ය කණ්ඩායම් පිළියෙළ කළහ. ඔහු එක් නගරයක මාස හතර බැගින් වාසය කළේය. එක් නගරයක මාස හතරක් විසූ පසු ඔරු යාත්‍රා මගින් මණ්ඩපයක් සාදා එහි නාටිකාවන් සමඟ ඔහු නංවති. ඔහු සැප සම්පත් විඳිමින් අනෙක් නගරයට යයි. ඒ නගර වැසියෝ හා නාටිකාවෝ අඩමඟට පැමිණෙති. ඔවුහු ඔහු පිළිගෙන පිරිවරා තම ප්‍රාසාදයට කැඳවාගෙන යති. අනෙක් නාටිකාවෝ ආපසු තම නගරයටම යති. එහි මාස හතරක් වාසය කර එම ක්‍රමයටම නැවත අනෙක් නගරයට යයි. මෙලෙස සැප සම්පත් විඳින ඔහුට වයස අවුරුදු අසූවක් සම්පූර්ණ විය.

Atha bhagavā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patto. So bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajito. Pabbajitvā sattāhameva puthujjano ahosi, aṭṭhame pana so saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti evamassa dve kulāni ahesuṃ. Tasmā bākuloti saṅkhaṃ agamāsīti.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වඩිමින් බරණැසට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන පැවිදි වූහ. පැවිදි වී සත් දිනක්ම පෘථග්ජනව සිටි උන්වහන්සේ අටවන දිනයේදී සිවුපිළිසිඹියාපත් මහරහත් භාවයට පත් වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේට කුල දෙකක් විය. එබැවින් "බාකුල" යන නාමය ලැබූ බව දත යුතුය.

Purāṇagihisahāyoti pubbe gihikāle sahāyo. Ayampi dīghāyukova theraṃ pabbajitaṃ passituṃ gacchanto asītime vasse gato. Methuno dhammoti bālo naggasamaṇako bālapucchaṃ pucchati, na sāsanavacanaṃ, idāni therena dinnanaye ṭhito imehi pana teti pucchi.

"පොරාණගිහිසහායෝ" යනු පෙර ගිහි කල යහළුවා යන්නයි. මේ අචේලක කස්සප ද දීර්ඝායුෂ්ක වූවෙක් වන අතර, පැවිදි වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැකීමට අසූවන වියේදී පැමිණියේය. "මෙථුනෝ ධම්මෝ" යන පදයෙන් අදහස් වන්නේ අඥාන වූ ඒ නිර්වස්ත්‍ර ශ්‍රමණයා මෝඩ ප්‍රශ්නයක් විමසූ බවයි. ශාසනයට අදාළ කරුණක් විමසුවේ නැත. දැන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ දුන් මගෙහි පිහිටා "ඉමේහි පන තේ" යනාදී වශයෙන් විමසීය.

210. Yaṃpāyasmātiādīni padāni sabbavāresu dhammasaṅgāhakattherehi niyametvā ṭhapitāni. Tattha saññā uppannamattāva, vitakko kammapathabhedakoti[Pg.138]. Thero panāha – ‘‘kasmā visuṃ karotha, ubhayampetaṃ kammapathabhedakamevā’’ti.

210. "යම්පායස්මා" යනාදී පද සියලු වාරයන්හි ධර්ම සංගායක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් නියම කර තබන ලදී. එහි "සංඥා" යනු උපන් මාත්‍රයම වේ. "විතක්ක" යනු කර්ම පථයෙහි වෙනස හඳුන්වන්නකි. එහෙත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "කුමට වෙන් කර පවසනවාද? මේ දෙකම (සංඥා හා විතක්ක) කර්ම පථයෙහි වෙනස දක්වන්නක්මය."

211. Gahapaticīvaranti vassāvāsikaṃ cīvaraṃ. Satthenāti pipphalakena. Sūciyāti sūciṃ gahetvā sibbitabhāvaṃ na sarāmīti attho. Kathine cīvaranti kathinacīvaraṃ, kathinacīvarampi hi vassāvāsikagatikameva. Tasmā tattha ‘‘sibbitā nābhijānāmī’’ti āha.

211. "ගහපතිචීවරං" යනු වස් වැසූ භික්ෂූන්ට පූජා කරන සිවුරයි. "සත්ථේන" යනු පිහියකින් (කතුරකින්) යන්නයි. "සූචියා" යනු ඉදිකටුවක් ගෙන මැසූ බවක් මතක නැති බව අර්ථයයි. "කඨිනේ චීවරං" යනු කඨින චීවරයයි. කඨින චීවරය ද වස් වැසීම හා සම්බන්ධ සිවුරක්ම වේ. එබැවින් එහි "මැසූ බවක් නොදනිමි (මතක නැත)" යැයි ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ.

Ettakaṃ panassa kālaṃ gahapaticīvaraṃ asādiyantassa chindanasibbanādīni akarontassa kuto cīvaraṃ uppajjatīti. Dvīhi nagarehi. Thero hi mahāyasassī, tassa puttadhītaro nattapanattakā sukhumasāṭakehi cīvarāni kāretvā rajāpetvā samugge pakkhipitvā pahiṇanti. Therassa nhānakāle nhānakoṭṭhake ṭhapenti. Thero tāni nivāseti ceva pārupati ca, purāṇacīvarāni sampattapabbajitānaṃ deti. Thero tāni nivāsetvā ca pārupitvā ca navakammaṃ na karoti, kiñci āyūhanakammaṃ natthi. Phalasamāpattiṃ appetvā appetvā nisīdati. Catūsu māsesu pattesu lomakiliṭṭhāni honti, athassa puna teneva niyāmena pahiṇitvā denti. Aḍḍhamāse aḍḍhamāse parivattatītipi vadantiyeva.

මේ ත්‍රාක් කාලයක් මුළුල්ලෙහි ගෘහපතීන් විසින් පූජා කරන ලද සිවුරු කෙරෙහි ඇල්මක් නැති, සිවුරු කැපීම, මැසීම ආදිය නොකරන්නා වූ ඒ බාකුල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට කොතැනින් සිවුරු ලැබුණේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු මෙසේය: නගර දෙකකින් (කොසඹෑ සහ බරණැස) ලැබුණි. මහා යසස් ඇති ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේට උන්වහන්සේගේ පුත්‍ර දූවරුන් සහ මුණුබුරු මිණිබිරියන් ඉතා සියුම් රෙදිවලින් සිවුරු කරවා, පඬු පොවවා, කරඬුවල බහා එවති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්නානය කරන වේලාවට ස්නානය කරන කුටියෙහි ඒවා තබති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒවා හැඳ පෙරවා ගන්නා අතර, පැරණි සිවුරු පැමිණි මහණ වන්නන්හට පූජා කරති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒවා හැඳ පෙරවා ගත්තද අලුතින් මැසීම් ආදී කිසිදු කර්මාන්තයක් නොකරති, උන්වහන්සේ විසින්ම කරනු ලබන කිසිදු උත්සාහයක් එහි නැත. ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සමවැදී වැඩ සිටිති. මාස හතරක් ගත වූ පසු එම සිවුරු දුර්වර්ණ වූ විට, නැවතත් එම ක්‍රමයටම සිවුරු එවා පූජා කරති. සමහර ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ උන්වහන්සේ අඩමසින් අඩමස සිවුරු මාරු කරන බවයි.

Anacchariyañcetaṃ therassa mahāpuññassa mahābhiññassa satasahassakappe pūritapāramissa, asokadhammarañño kulūpako nigrodhatthero divasassa nikkhattuṃ cīvaraṃ parivattesi. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āhariyittha, tathā divā ceva sāyañca. Rājā kira divasassa nikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivattesi. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi.

ලක්ෂයක් කල්ප මුළුල්ලේ පාරමිතා පිරූ, මහත් පින් ඇති, මහා අභිඥා ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය පුදුමයක් නොවේ. අසෝක ධර්මරාජයාගේ කුලූපක නිග්‍රෝධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දිනකට තුන් වරක් සිවුරු මාරු කළහ. උන්වහන්සේ උදෙසා තුන් සිවුරක් ඇතෙකුගේ පිට මත තබා සුවඳ කරඬු පන්සියයක් සහ මල් කරඬු පන්සියයක් සමඟ උදෑසනම ගෙන එනු ලැබීය. එලෙසම දහවල් කාලයේදීත් සවස් කාලයේදීත් ගෙන එනු ලැබීය. රජතුමා දිනකට තුන් වරක් රෙදි මාරු කරන අතරතුර 'ස්ථවිරයන් වහන්සේට සිවුරු ගෙන ගියේ දැයි' විමසා, 'එසේය, ගෙන යන ලදී' යන්න අසාම තම රෙදි මාරු කරන්නේලු. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද එම සිවුරු මිටි බැඳ තබා නොගෙන, පැමිණි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට පූජා කළහ. එකල දඹදිව භික්ෂු සංඝයා සතු වූ සිවුරු බොහෝ දුරට නිග්‍රෝධ ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ලැබුණු ඒවාමය.

Aho vata maṃ koci nimanteyyāti kiṃ pana cittassa anuppādanaṃ bhāriyaṃ, uppannassa pahānanti. Cittaṃ nāma lahukaparivattaṃ, tasmā anuppādanaṃ bhāriyaṃ[Pg.139], uppannassa pahānampi bhāriyameva. Antaraghareti mahāsakuludāyisutte (ma. ni. 2.237) indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ nāma idha nimbodakapatanaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Kuto panassa bhikkhā uppajjitthāti. Thero dvīsu nagaresu abhiññāto, gehadvāraṃ āgatassevassa pattaṃ gahetvā nānārasabhojanassa pūretvā denti. So laddhaṭṭhānato nivattati, bhattakiccakaraṇaṭṭhānaṃ panassa nibaddhameva ahosi. Anubyañjanasoti therena kira rūpe nimittaṃ gahetvā mātugāmo na olokitapubbo. Mātugāmassa dhammanti mātugāmassa chappañcavācāhi dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati, pañhaṃ puṭṭhena gāthāsahassampi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Thero pana kappiyameva na akāsi. Yebhuyyena hi kulūpakatherānametaṃ kammaṃ hoti. Bhikkhunupassayanti bhikkhuniupassayaṃ. Taṃ pana gilānapucchakena gantuṃ vaṭṭati, thero pana kappiyameva na akāsi. Esa nayo sabbattha. Cuṇṇenāti kosambacuṇṇādinā. Gattaparikammeti sarīrasambāhanakamme. Vicāritāti payojayitā. Gaddūhanamattanti gāviṃ thane gahetvā ekaṃ khīrabinduṃ dūhanakālamattampi.

'අහෝ! යමෙක් මට ආරාධනා කරන්නේ නම් මැනවැ' යි සිතක් නූපදවීම දුෂ්කර ද? නැතහොත් උපන් සිත ප්‍රහීණ කිරීම දුෂ්කර ද? සිත ඉතා ලුහු කොට පෙරළෙන සුළුය, එබැවින් එවැනි සිතක් නූපදවීම දුෂ්කර වන්නා සේම උපන් සිත ප්‍රහීණ කිරීම ද දුෂ්කරමය. 'අන්තරඝරේ' යනු මහා සකුලුදායි සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන පරිදි ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට ගම ඇතුළත ප්‍රදේශයයි. මෙහිදී බාකුල සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන්නේ වැහි බිංදු වැටෙන සීමාවයි. උන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය ලැබුණේ කෙසේද? ස්ථවිරයන් වහන්සේ නගර දෙකක ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, උන්වහන්සේ නිවසක් ඉදිරිපිටට වැඩි විටම උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන නානාවිධ රසවත් භෝජනයෙන් පුරවා පූජා කරති. උන්වහන්සේ එම ස්ථානයෙන් ආපසු වඩිති. උන්වහන්සේගේ දානමය කටයුතු සිදුවන ස්ථානය නියත වූවකි. 'අනුව්‍යඤ්ජනසෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ රූපයෙහි නිමිති ගෙන කිසි කලෙක මාතුගාමිකයන් දෙස නොබැලූ බවයි. 'මාතුගාමස්ස ධම්මං' යන්නෙන් වචන හයක් හෝ පහක් පමණක් පවසා ස්ත්‍රීන්ට ධර්මය දේශනා කිරීම සුදුසු වුවද, ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට ගාථා දහසක් වුවද කීම සුදුසු වුවද, ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැප වුවද එසේ නොකළ සේක. බොහෝ දුරට කුලූපක ස්ථවිරවරුන්ගේ කාර්යය එය වන බැවිනි. 'භික්ඛුනුපස්සයං' යනු මෙහෙණවරයි. ගිලන් විමසීම සඳහා එහි යෑම සුදුසු වුවද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැප වුවද එසේ නොකළ සේක. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'චුණ්ණේන' යනු කොසඹ චූර්ණ ආදියෙනි. 'ගත්තපරිකම්මේ' යනු ශරීරය පිරිමැදීම හෝ සම්බාහනය කිරීමයි. 'විචාරිතා' යනු යොදවන ලද යන්නයි. 'ගද්දූහනමත්තං' යනු එළදෙනකගේ තනෙන් කිරි බින්දුවක් දොවා ගැනීමට ගතවන කාලය තරම් වූ අතිශය කෙටි කාලයකි.

Kena pana kāraṇena thero nirābādho ahosi. Padumuttare kira bhagavati satasahassabhikkhuparivāre cārikaṃ caramāne himavati visarukkhā pupphiṃsu. Bhikkhusatasahassānampi tiṇapupphakarogo uppajjati. Thero tasmiṃ samaye iddhimā tāpaso hoti, so ākāsena gacchanto bhikkhusaṅghaṃ disvā otaritvā rogaṃ pucchitvā himavantato osadhaṃ āharitvā adāsi. Upasiṅghanamatteneva rogo vūpasami. Kassapasammāsambuddhakālepi paṭhamavappadivase vappaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa paribhogaṃ aggisālañceva vaccakuṭiñca kāretvā bhikkhusaṅghassa bhesajjavattaṃ nibandhi, iminā kammena nirābādho ahosi. Ukkaṭṭhanesajjiko panesa ukkaṭṭhāraññako ca tasmā ‘‘nābhijānāmi apassenakaṃ apassayitā’’tiādimāha.

කිනම් කරුණක් නිසා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නිරෝගී වූයේ ද? පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින කල හිමාලයෙහි විෂ වෘක්ෂයන් පිපුණි. භික්ෂූන් ලක්ෂයකටම 'තිණපුප්ඵක' නම් රෝගය වැළඳුණි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එකල ඉර්ධිමත් තාපසයෙකුව සිටි අතර, අහසින් යන කල භික්ෂු සංඝයා දැක බිමට බැස රෝගය පිළිබඳ විමසා හිමාලයෙන් ඖෂධ ගෙනවුත් පූජා කළහ. එය ආඝ්‍රාණය කිරීමෙන්ම රෝගය සන්සිඳුණි. කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී ද පළමු වප් මඟුල් දිනයේදී වැඩ නවත්වා භික්ෂු සංඝයාගේ පරිභෝජනය සඳහා ගිනිහල් ගෙයක් සහ වැසිකිළියක් කරවා භික්ෂූන්ට අවශ්‍ය ඖෂධ නිරන්තරයෙන් පූජා කළහ. ඒ කර්මය නිසා උන්වහන්සේ නිරෝගී වූහ. උන්වහන්සේ උත්කෘෂ්ට නෛසජ්ජික ධුතාංගය සහ උත්කෘෂ්ට ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ බැවින් 'ඇඳ පුටු ආදියට හේත්තු වූ බවක් මම නොදනිමි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

Saraṇoti sakileso. Aññā udapādīti anupasampannassa aññaṃ byākātuṃ na vaṭṭati. Thero kasmā byākāsi? Na thero ahaṃ arahāti āha, aññā udapādīti panāha. Apica thero arahāti pākaṭo, tasmā evamāha.

'සරණෝ' යනු කෙලෙස් සහිතව ය. 'අඤ්ඤා උදපාදී' යනු උපසම්පදා නොවූවෙකුට අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු නැත. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළේ ඇයි? ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මම රහතෙක්මි' යි නොකීහ, 'අර්හත් ඵලය උපන්නේය' යි පමණක් වදාළහ. තවද ස්ථවිරයන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමක් ලෙස ප්‍රකටව සිටි බැවින් එසේ වදාළහ.

212. Pabbajjanti [Pg.140] thero sayaṃ neva pabbājesi, na upasampādesi aññehi pana bhikkhūhi evaṃ kārāpesi. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā.

212. මහණ කිරීම් සම්බන්ධයෙන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්ම කිසිවෙකු මහණ නොකළ සේක, උපසම්පදා නොකළ සේක, වෙනත් භික්ෂූන් ලවාම ඒවා කරවූහ. 'අවාපුරණං ආදාය' යනු යතුර ගෙන යන්නයි.

Nisinnakova parinibbāyīti ahaṃ dharamānopi na aññassa bhikkhussa bhāro ahosiṃ, parinibbutassāpi me sarīraṃ bhikkhusaṅghassa palibodho mā ahosīti tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Sarīrato jālā uṭṭhahi, chavimaṃsalohitaṃ sappi viya jhāyamānaṃ parikkhayaṃ gataṃ, sumanamakulasadisā dhātuyova avasesiṃsu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Idaṃ pana suttaṃ dutiyasaṅgahe saṅgītanti.

'වැඩහිඳිමින්ම පිරිනිවන් පෑ සේක' යනු 'මම ජීවත්ව සිටින කාලයේ ද අන් භික්ෂුවකට බරක් නොවූයෙමි, පිරිනිවන් පෑ පසු ද මගේ ශරීරය භික්ෂු සංඝයාට බරක් (පළිබෝධයක්) නොවේවා' යි තේජෝ ධාතුවට සමවැදී පිරිනිවන් පෑ සේක. ශරීරයෙන් ගිනිදැල් පැන නැගුණි, සම, මස් සහ ලේ ගිතෙල් මෙන් දැවී ගොස් නැති වී ගිය අතර, සමන් කැකුළු වැනි ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් ඉතිරි වූහ. සෙසු පුවත් සෑම තැනකම ප්‍රකටය. මෙම සූත්‍රය දෙවන සංගායනාවේදී සංගීතයට නගන ලදී.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Bākulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

බාකුල සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

5. Dantabhūmisuttavaṇṇanā

5. දන්තභූමි සූත්‍ර වර්ණනාව

213. Evaṃ me sutanti dantabhūmisuttaṃ. Tattha araññakuṭikāyanti tasseva veḷuvanassa ekasmiṃ vivittaṭṭhāne padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya katasenāsane. Rājakumāroti bimbisārassa putto orasako.

213. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී සූත්‍රය දන්තභූමි සූත්‍රයයි. එහි 'අරඤ්ඤකුටිකායං' යනු එම වේළුවනාරාමයේම එක් විවේකී ස්ථානයක වීර්යය වඩන භික්ෂූන් උදෙසා කරන ලද සෙනසුනකි. 'රාජකුමාරෝ' යනු බිම්බිසාර රජුගේ ඖරස පුත්‍රයාය.

Phuseyyāti labheyya. Ekaggatanti evaṃ paṭipanno samāpattiṃ nāma labhati, jhānaṃ nāma labhatīti idaṃ mayā sutanti vadati. Kilamathoti kāyakilamatho. Vihesāti sveva kilamatho vutto. Yathāsake tiṭṭheyyāsīti attano ajānanakoṭṭhāseyeva tiṭṭheyyāsīti.

'ඵුසෙය්‍ය' යනු ලබන්නේ යන්නයි. 'එකග්ගතං' යනු මෙලෙස පිළිපන් තැනැත්තා සමාපත්තිය ලබයි, ධ්‍යානය ලබයි යන මේ කරුණ මා විසින් අසන ලදැයි පවසයි. 'කිලමථෝ' යන පදයෙන් කායික පීඩාව කියවේ. 'විහේසා' යන පදයෙන් ද එම කායික පීඩාවම කියවේ. 'යථාසකේ තිට්ඨෙය්‍යාසි' යනු තමාගේ නොදන්නා කොටසෙහිම රැඳී සිටිනු යන්නයි.

214. Desesīti cittekaggataṃ nāma evaṃ labhati, samāpattiṃ evaṃ nibbattetīti appanāupacāraṃ pāpetvā ekakasiṇaparikammaṃ kathesi. Pavedetvāti pakāsetvā.

214. 'දේසේති' යනු සිතේ එකඟතාව මෙලෙස ලබයි, සමාපත්තිය මෙලෙස උපදවයි යනුවෙන් අර්පණා සහ උපචාර සමාධි දක්වා එක් කසිණ පරිකර්මයක් සාමණේරයන් වහන්සේ දේශනා කළහ. 'පවේදෙත්වා' යනු ප්‍රකාශ කරලීමයි.

Nekkhammena ñātabbanti kāmato nissaṭaguṇena ñātabbaṃ. Kāmato nissaṭaguṇe ṭhitena puggalena ekaggaṃ nāma jānitabbanti adhippāyenetaṃ vuttaṃ[Pg.141]. Sesāni tasseva vevacanāni. Kāme paribhuñjantoti duvidhepi kāme bhuñjamāno.

"නෙක්ඛම්මයෙන් දතයුතුය" යනු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමේ (අභිනිෂ්ක්‍රමණ) ගුණයෙන් දත යුතුය යන්නයි. කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමේ ගුණයෙහි පිහිටි පුද්ගලයා විසින් සිතේ ඒකාග්‍රතාවය දත යුතුය යන අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සෙසු පද (දැක්ක යුතුය, පැමිණිය යුතුය ආදිය) එහිම පර්යාය පද වේ. "කාමයන් අනුභව කරන්නා වූ" යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම යන දෙවැදෑරුම් වූම කාමයන් අනුභව කරන්නා යන්නයි.

215. Hatthidammā vā assadammā vā godammā vāti ettha adantahatthidammādayo viya cittekaggarahitā puggalā daṭṭhabbā. Dantahatthiādayo viya cittekaggasampannā. Yathā adantahatthidammādayo kūṭākāraṃ akatvā dhuraṃ achaḍḍetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ, dantehi vā pattabbaṃ bhūmiṃ pāpuṇituṃ na sakkonti, evameva cittekaggarahitā sampannacittekaggehi nibbattitaguṇaṃ vā nibbattetuṃ pattabhūmiṃ vā pāpuṇituṃ na sakkonti.

215. "හික්මවිය යුතු ඇතෙකු, අශ්වයෙකු හෝ ගොනෙකු" යන මෙහිදී, නොහික්මුණු ඇතෙකු ආදිය මෙන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් තොර පුද්ගලයන් දත යුතුය. හික්මුණු ඇතෙකු ආදිය මෙන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් යුත් පුද්ගලයන් දත යුතුය. නොහික්මුණු ඇතෙකු ආදිය වංචනික ක්‍රියා නොකර, වියගහ අත්නොහැර, හික්මුණු සතුන් යන ගමන යාමට හෝ හික්මුණු සතුන් විසින් පැමිණිය යුතු භූමියට පැමිණීමට යම්සේ සමත් නොවේද, එමෙන්ම සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් තොර පුද්ගලයන් ද සමාධියෙන් යුත් සිතැත්තන් විසින් උපදවන ලද ගුණයන් ඉපදවීමට හෝ ඔවුන් පැමිණි භූමියට පැමිණීමට සමත් නොවේ.

216. Hatthavilaṅghakenāti hatthena hatthaṃ gahetvā.

216. "හත්ථවිලංඝකේන" යනු එක් අයෙකුගේ අතින් තවත් අයෙකුගේ අත අල්ලා ගැනීමෙනි.

Daṭṭheyyanti passitabbayuttakaṃ. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho.

"දිට්ඨෙය්‍යං" යනු දැකිය යුතු ස්වභාවය හා යුක්ත වූවකි. "ආවුටෝ" යනු ආවරණය කරන ලද්දකි. "නිවුටෝ" යනු වළක්වන ලද්දකි. "ඕඵුටෝ" යනු වෙළාගන්නා ලද හෙවත් වැසුණු බවයි.

217. Nāgavanikanti hatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo) nāgavanacarako puriso ‘‘nāgavaniko’’ti vutto, idha hatthisikkhāya kusalo hatthiṃ gahetuṃ samattho. Atipassitvāti disvā. Etthagedhāti etasmiṃ pavattagedhā. Sarasaṅkappānanti dhāvanasaṅkappānaṃ. Manussakantesu sīlesu samādapanāyāti ettha yadā nāgo itthipurisehi kumārakumārikāhi soṇḍādīsu gahetvā upakeḷayamāno vikāraṃ na karoti sukhāyati, tadānena manussakantāni sīlāni samādinnāni nāma honti.

217. "නාගවනික" යනු හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි ඇතුන් වසන වනයේ හැසිරෙන පුරුෂයාට කියනු ලැබේ. මෙහිදී (දන්තභූමි සූත්‍රයෙහි) ඇතුන් පුහුණු කිරීමෙහි දක්ෂ, ඇතෙකු අල්ලා ගැනීමට සමත් පුරුෂයාට කියනු ලැබේ. "අතිපස්සිත්වා" යනු (ඇතුන්ගේ හොඳ-නරක) දැක යන්නයි. "එත්ථගේධා" යනු ඒ ඇතුන් කෙරෙහි ඇති වන ඇලීමයි. "සරසංකප්පානං" යනු හිංසාකාරී හෝ ක්‍රෝධ සහගත සිතුවිලිවලටයි. "මනුස්සකන්තේසු සීලේසු සමාදපනාය" යන මෙහි, යම් කලෙක ඇතා ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් හෝ කුමර කුමරියන් විසින් හොඬවැල ආදියෙන් අල්ලා කෙළිසෙල්ලම් කරන කල, කිසිදු විකාරයක් නොකරයිද, සුවසේ සිටියිද, එකල්හි ඒ ඇතා මිනිසුන් ප්‍රිය කරන සිරිත්-විරිත් (පුරුදු) සමාදන් වූවෙක් නම් වේ.

Pemanīyāti tāta rājā te pasanno maṅgalahatthiṭṭhāneva ṭhapessati, rājārahāni bhojanādīni labhissasīti evarūpī nāgehi piyāpitabbā kathā. Sussūsatīti taṃ pemanīyakathaṃ sotukāmo hoti. Tiṇaghāsodakanti tiṇaghāsañceva udakañca, tiṇaghāsanti ghāsitabbaṃ tiṇaṃ, khāditabbanti attho.

"පේමනීය" යනු "දරුව ඇත පින්වත, අපගේ රජතුමා ඔබ කෙරෙහි පැහැදුණේය, ඔබව මංගල හස්ති තනතුරෙහි තබන්නේය, රජුට සුදුසු භෝජන ආදිය ලබන්නේය" යනුවෙන් ඇතුන් ප්‍රිය කළ යුතු මෙබඳු ස්වභාවයේ කතාවයි. "සුස්සූසති" යනු ඒ ප්‍රියශීලී කතාව ඇසීමට කැමති වෙයි යන්නයි. "තිණඝාසෝදකං" යනු තණකොළ නමින් හැඳින්වෙන ආහාරය හා පානය කරන පැන්ය. "තිණඝාස" යනු අනුභව කළ යුතු හා සැපිය යුතු තණකොළ යන අර්ථයයි.

Paṇavoti ḍiṇḍimo. Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvoti nihitasabbavaṅkadoso ceva apanītakasāvo ca. Aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti aṅgasamo hoti.

"පණවෝ" යනු බෙරයකි. "සබ්බවංකදෝසනිහිතනින්නීතකසාවෝ" යනු සියලු ඇදකුදු දෝෂයන් දුරු කළා වූ ද, පහ කරන ලද කෙලෙස් කහට ඇත්තා වූ ද යන්නයි. "අංගන්තේව සංඛං ගච්ඡති" යනු රජුගේ හස්ත-පාදාදී අවයවයක් මෙන් (විශ්වාසවන්තයෙක්) වෙයි යන්නයි.

219. Gehasitasīlānanti [Pg.142] pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ. Ñāyassāti aṭṭhaṅgikamaggassa.

219. "ගේහසිතසීලානං" යනු පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ අකුසල සහගත පුරුදුය. "ඤායස්ස" යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අවබෝධ කරගනු පිණිසයි.

222. Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkatoti rañño mahallako nāgo adantamaraṇaṃ mato kālaṃ kato hoti, adantamaraṇaṃ kālaṃkiriyaṃ nāma kariyatīti ayamettha attho. Esa nayo sabbattha. Sesaṃ uttānamevāti.

222. "අදන්තමරණං මහල්ලකෝ රඤ්ඤෝ නාගෝ කාලංකතෝ" යනු රජුගේ මහලු ඇතා නොහික්මී මරණයට පත්විය, මියගියේය යන්නයි. නොහික්මී මරණයට පත්වීම යනු අශික්ෂිතව මියයාමයි. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Dantabhūmisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දන්තභූමි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Bhūmijasuttavaṇṇanā

6. භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව

223. Evaṃ me sutanti bhūmijasuttaṃ. Tattha bhūmijoti ayaṃ thero jayasenarājakumārassa mātulo. Āsañca anāsañcāti kālena āsaṃ kālena anāsaṃ. Sakena thālipākenāti pakatipavattāya bhikkhāya attano niṭṭhitabhattatopi bhattena parivisi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

223. "ඒවං මේ සුතං" යනු භූමිජ සූත්‍රයයි. එහි "භූමිජ" යනු ජයසේන රජකුමරුගේ මයිලනුවන් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. "ආසඤ්ච අනාසඤ්ච" යනු වරෙක බලාපොරොත්තු සහිතව ද (නිවන පතා) වරෙක බලාපොරොත්තු රහිතව ද යන්නයි. "සකේන ථාලිපාකේන" යනු සාමාන්‍යයෙන් ලැබෙන දානය ද, ජයසේන කුමරු තමා උදෙසා පිළියෙළ කළ බතින් ද සංග්‍රහ කළේය යන්නයි. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Anuruddhasuttavaṇṇanā

7. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

230. Evaṃ me sutanti anuruddhasuttaṃ. Tattha evamāhaṃsūti tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosi, tadā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu. Apaṇṇakanti avirādhitaṃ. Ekatthāti appamāṇāti vā mahaggatāti vā jhānameva cittekaggatāyeva evaṃ vuccatīti imaṃ sandhāya evamāha.

230. "ඒවං මේ සුතං" යනු අනුරුද්ධ සූත්‍රයයි. එහි "ඒවමාහංසු" යනු ඒ පඤ්චකංග උපාසකයාට අසනීප වූ කලෙක භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කර මෙසේ කීහ යන්නයි. "අපණ්ණකං" යනු වැරදීමක් නොමැති හෙවත් ඒකාන්ත වූ යන්නයි. "ඒකත්ථා" යනු "අප්පමාණ" කියා හෝ "මහග්ගත" කියා හෝ කියනු ලබන්නේ ධ්‍යානයට හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයටම බැවින් එය අරමුණු කරගෙන උපාසකයා මෙසේ කීවේය.

231. Yāvatā [Pg.143] ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharatīti ekarukkhamūlapamāṇaṭṭhānaṃ kasiṇanimittena ottharitvā tasmiṃ kasiṇanimitte mahaggatajjhānaṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Mahaggatanti panassa ābhogo natthi, kevalaṃ mahaggatajjhānapavattivasena panetaṃ vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyenāti iminā kāraṇena. Ettha hi appamāṇāti vuttānaṃ brahmavihārānaṃ nimittaṃ na vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ na jāyati, tāni jhānāni abhiññānaṃ vā nirodhassa vā pādakāni na honti, vipassanāpādakāni pana vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. ‘‘Mahaggatā’’ti vuttānaṃ pana kasiṇajjhānānaṃ nimittaṃ vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ jāyati, samatikkamā honti, abhiññāpādakāni nirodhapādakāni vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. Evamime dhammā nānatthā, appamāṇā mahaggatāti evaṃ nānābyañjanā ca.

231. "යාවතා ඒකං රුක්ඛමූලං මහග්ගතන්ති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරති" යනු එක් රුක් මූලයක් පමණ ස්ථානයක් කසිණ නිමිත්තෙන් පතුරුවා, ඒ කසිණ නිමිත්තෙහි මහග්ගත ධ්‍යානය පතුරුවා අධිෂ්ඨාන කරගෙන වසයි යන්නයි. එහෙත් ඔහුට "මහග්ගත" යැයි විශේෂ මෙනෙහි කිරීමක් නැත, හුදෙක් මහග්ගත ධ්‍යානය පැවැත්මේ අනුසාරයෙන් මෙය වදාරන ලදී. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. "ඉමිනා ඛෝ ඒතං ගහපති පරියායේන" යනු මේ හේතුවෙන් යන්නයි. මෙහි "අප්පමාණ" යැයි වදාරන ලද බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ නිමිත්ත වර්ධනය නොවේ, නිමිත්ත ඉවත් කිරීමක් (උග්ඝාටනයක්) සිදු නොවේ. ඒ ධ්‍යානයෝ අභිඥාවන්ට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට පාදක නොවේ; එහෙත් විපස්සනාවට, වෘත්තයට හා භව උත්පත්තියට පාදක වේ. "මහග්ගත" යැයි වදාරන ලද කසිණ ධ්‍යානයන්ගේ නිමිත්ත වර්ධනය වේ, ඉවත් කිරීම (උග්ඝාටනය) සිදුවේ, මට්ටම් ඉක්මවා යා හැකිය; ඒවා අභිඥා හා නිරෝධ සමාපත්තියට ද, වෘත්තයට හා භව උත්පත්තියට ද පාදක වේ. මෙසේ මේ ධර්මයන් අර්ථයෙන් නානාප්‍රකාර වන අතර, "අප්පමාණ" හා "මහග්ගත" යන පද අනුව ව්‍යඤ්ජනයෙන් ද නානාප්‍රකාර වේ.

232. Idāni mahaggatasamāpattito nīharitvā bhavūpapattikāraṇaṃ dassento catasso kho imātiādimāha. Parittābhāti pharitvā jānantassa ayamābhogo atthi, parittābhesu pana devesu nibbattikāraṇaṃ jhānaṃ bhāvento evaṃ vutto. Esa nayo sabbattha. Parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā, appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kathaṃ? Suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu aparisodhitattā dubbalameva samāpattiṃ vaḷañjitvā appaguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti saṃkiliṭṭho ca. Pañcahi panākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu parisodhitattā suvisuddhaṃ samāpattiṃ vaḷañjitvā paguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti parisuddho ca. Evaṃ parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kasiṇe pana vipulaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvoti sabbaṃ purimasadisameva veditabbaṃ. Evaṃ appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhāti.

232. දැන් මහග්ගත සමාපත්තියෙන් පසු භව උත්පත්තියට හේතුව දක්වමින් "චතස්සෝ ඛෝ ඉමා" යනාදිය වදාරන ලදී. "පරිත්තාභා" යනු නිමිත්ත පතුරුවා දැනගන්නා තැනැත්තාට මෙබඳු මෙනෙහි කිරීමක් ඇති බවයි. පරිත්තාභ දේව ලෝකයන්හි උපතට හේතු වන ධ්‍යානය වඩන්නා මෙසේ වදාරන ලදී. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. පරිත්තාභයන් අතුරින් ඇතැමෙක් කිලිටි වූ (දුබල) ආලෝක ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. අප්පමාණාභයන් අතුරින් ද ඇතැමෙක් කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. ඒ කෙසේද? කුල්ලක් හෝ තැටියක් පමණ වූ කසිණ පරිකර්මයක් කර සමාපත්තිය උපදවා පංචවිධ වසීභාවයන් ඇතිව, එහෙත් නීවරණ ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු නොකළ බැවින් දුර්වල වූ සමාපත්තියක් භුක්ති විඳිමින්, මැනවින් පුරුදු නොකළ ධ්‍යානයෙහි පිහිටා කළුරිය කර පරිත්තාභ දේව ලෝකයෙහි උපදියි. ඔහුගේ ශරීර ප්‍රභාව ස්වල්ප වේ, කිලිටි ද වේ. පංචවිධ වසීභාවයන් ඇතිව, නීවරණ ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු කළ බැවින් ඉතා පිරිසිදු සමාපත්තියක් භුක්ති විඳිමින්, මැනවින් පුහුණු කළ ධ්‍යානයෙහි පිහිටා කළුරිය කර පරිත්තාභ දේව ලෝකයෙහි උපදියි. ඔහුගේ ශරීර ප්‍රභාව ස්වල්ප වුවද පිරිසිදු වේ. මෙසේ පරිත්තාභයෝ කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ හෝ පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. කසිණයෙහි විශාල වශයෙන් පරිකර්ම කර සමාපත්තිය උපදවා පංචවිධ වසීභාවයන් ඇති පුද්ගලයා පිළිබඳව ද පෙර පරිදිම දත යුතුය. මෙසේ අප්පමාණාභයෝ කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ හෝ පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති.

Vaṇṇanānattanti [Pg.144] sarīravaṇṇassa nānattaṃ. No ca ābhānānattanti āloke nānattaṃ na paññāyati. Accinānattanti dīgharassaaṇuthūlavasena acciyā nānattaṃ.

‘වර්ණනානාත්වය’ යනු ශරීර වර්ණයේ පවතින විවිධත්වයයි. ‘ආලෝකයේ නානාත්වය නොවේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආලෝකයෙහි එබඳු විවිධත්වයක් නොපෙනෙන බවයි. ‘සිළු නානාත්වය’ යනු දිග, කෙටි, කුඩා සහ මහත් වශයෙන් පහන් සිළුවෙහි පවතින විවිධත්වයයි.

Yattha yatthāti uyyānavimānakapparukkhanadītīrapokkharaṇītīresu yattha yattha. Abhinivisantīti vasanti. Abhiramantīti ramanti na ukkaṇṭhanti. Kājenāti yāgubhattatelaphāṇitamacchamaṃsakājesu yena kenaci kājena. ‘‘Kācenāti’’pi pāṭho, ayameva attho. Piṭakenāti pacchiyā. Tattha tatthevāti sappimadhuphāṇitādīnaṃ sulabhaṭṭhānato loṇapūtimacchādīnaṃ ussannaṭṭhānaṃ nītā ‘‘pubbe amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsukaṃ, tattha sukhaṃ vasimhā, idha loṇaṃ vā no bādhati pūtimacchagandho vā sīsarogaṃ uppādetī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā tattha tattheva ramanti.

‘යම් යම් තැනක’ (යත්ථ යත්ථ) යනු උයන්, විමන්, කල්පවෘක්ෂ, ගංතෙර සහ පොකුණුතෙර ආදී යම් යම් ස්ථානයන්හි යන්නයි. ‘අභිනිවිසන්ති’ යනු වාසය කරති යන්නයි. ‘අභිරමන්ති’ යනු ඇලුම් කරති, නොකලකිරෙති යන්නයි. ‘කජේන’ යනු කැඳ, බත්, තෙල්, පැණි, මස්, මාළු ආදිය ගෙන යන යම්කිසි කාවස්තුවක් (වියගහක්) මගිනි. ‘කාචේන’ යන්නද පාඨයකි, අර්ථය එයම වේ. ‘පිටකේන’ යනු වට්ටියක් හෝ කූඩයක් මගිනි. ‘ඒ ඒ තැන්හිම’ (තත්ථ තත්ථේව) යනු ගිතෙල්, මීපැණි, පැණි ආදිය සුලභ ස්ථානවල සිට ලුණු සහ කුණුමස් ආදිය බහුල ස්ථානවලට රැගෙන යන ලද මැස්සන්, "පෙර අපේ වාසස්ථානය සැපවත්ය, එහි සුවසේ විසුවෙමු, මෙහි ලුණු රස හෝ කුණුමස් ගඳ අපට පීඩා කරයි, හිසරදය ඇති කරයි" යනුවෙන් සිතක් උපදවා නොගෙන, ඒ ඒ අපවිත්‍ර ස්ථානවලම ඇලුම් කරමින් වෙසෙති යන්නයි.

234. Ābhāti ābhāsampannā. Tadaṅgenāti tassā bhavūpapattiyā aṅgena, bhavūpapattikāraṇenāti attho. Idāni taṃ kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho, bhantetiādimāha.

234. ‘ආභා’ යනු දීප්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. ‘තදංගෙන’ යනු ඒ භවයෙහි උපත ලැබීමේ හේතුවෙන් හෙවත් උප්පත්ති කාරණයෙන් යන්න අර්ථයයි. දැන් ඒ කරුණ විමසමින් "ස්වාමීනි, එයට හේතුව කුමක්ද?" යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

Kāyaduṭṭhullanti kāyālasiyabhāvo. Jhāyatoti jalato.

‘කායදුට්ඨුල්ල’ යනු ශරීරයේ පවතින අලස බවයි. ‘ඣායතෝ’ යනු දැල්වෙන්නා වූ (පහනක් වැනි) යන්නයි.

235. Dīgharattaṃ kho meti thero kira pāramiyo pūrento isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiṃ nibbattetvā nirantaraṃ tīṇi attabhāvasatāni brahmaloke paṭilabhi, taṃ sandhāyetaṃ āha. Vuttampi cetaṃ –

235. ‘දීඝරත්තං ඛෝ මේ’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පාරමිතා පුරන සමයෙහි සෘෂි ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදිව, සමාපත්ති උපදවාගෙන, අඛණ්ඩව ආත්මභාව තුන්සියයක් බඹලොව උප්පත්තිය ලැබූ බව කියැවේ. ඒ අරභයා මෙය වදාරන ලදී. මෙය මෙසේද පවසා ඇත –

‘‘Avokiṇṇaṃ tīṇi sataṃ, yaṃ pabbajiṃ isipabbajjaṃ;

Asaṅkhataṃ gavesanto, pubbe sañcaritaṃ mama’’nti.

“අසංඛත වූ නිර්වාණය සොයන්නා වූ මම, (මනුෂ්‍ය ලෝකය ආදියෙහි) මිශ්‍ර නොවී අඛණ්ඩව ආත්මභාව තුන්සියයක් යම් සෘෂි පැවිද්දක් ලැබුවෙම්ද, එය පෙර මා විසින් පුරුදු කරන ලද්දකි.”

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Upakkilesasuttavaṇṇanā

8. උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව

236. Evaṃ me sutanti upakkilesasuttaṃ. Tattha etadavocāti neva bhedādhippāyena na piyakamyatāya, atha khvāssa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū [Pg.145] mama vacanaṃ gahetvā na oramissanti, buddhā ca nāma hitānukampakā, addhā nesaṃ bhagavā ekaṃ kāraṇaṃ kathessati, taṃ sutvā ete oramissanti, tato tesaṃ phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Tasmā etaṃ ‘‘idha, bhante’’tiādivacanamavoca. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Aññataroti so kira bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo – ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamī’’ti, tasmā evamāha.

236. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය උපක්කිලේස සූත්‍රයයි. එහි ‘එතදවෝච’ යනු භේදයක් ඇති කිරීමේ අදහසින් හෝ ප්‍රියභාවය ලැබීමේ අදහසින් පැවසූවක් නොවේ. එසේ වුවද, ඒ භික්ෂුවට මෙබඳු අදහසක් විය: "මේ භික්ෂූන් මාගේ වචනය පිළිගෙන කලහයෙන් ඉවත් නොවෙති. බුදුවරු නම් හිතානුකම්පී වෙති. ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොවුන්ට කිසියම් කරුණක් දේශනා කරනු ඇත. එය අසා මොවුහු කලහයෙන් ඉවත් වන්නාහ. එවිට ඔවුන්ට සුවසේ විසීමට හැකි වනු ඇත." එබැවින් "ස්වාමීනි, මෙහි..." යනාදී වචන පැවසීය. ‘මා භණ්ඩනං’ යනාදී තැන්හි ‘අකත්ථ’ යන පාඨය ගෙන "කලහ නොකරන්න" යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යහපත කැමති වූවෙකි. ඔහුගේ අදහස වූයේ මෙයයි: "ක්‍රෝධයෙන් මැඬුණු මේ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිනොගනිති. මොවුන්ට අවවාද කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙහෙසට පත් නොවේවා." එබැවින් ඔහු එසේ පැවසීය.

Piṇḍāya pāvisīti na kevalaṃ pāvisi, yenapi janena na diṭṭho, so maṃ passatūtipi adhiṭṭhāsi. Kimatthaṃ adhiṭṭhāsīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ damanatthaṃ. Bhagavā hi tadā piṇḍapātappaṭikkanto ‘‘puthusaddo samajano’’tiādigāthā bhāsitvā kosambito bālakaloṇakāragāmaṃ gato. Tato pācīnavaṃsadāyaṃ, tato pālileyyakavanasaṇḍaṃ gantvā pālileyyahatthināgena upaṭṭhahiyamāno temāsaṃ vasi. Nagaravāsinopi – ‘‘satthā vihāraṃ gato, gacchāma dhammassavanāyā’’ti gandhapupphahatthā vihāraṃ gantvā ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kahaṃ tumhe satthāraṃ dakkhatha, satthā ‘ime bhikkhū samagge karissāmī’ti āgato, samagge kātuṃ asakkonto nikkhamitvā gato’’ti. ‘‘Mayaṃ satampi sahassampi datvā satthāraṃ ānetuṃ na sakkoma, so no ayācito sayameva āgato, mayaṃ ime bhikkhū nissāya satthu sammukhā dhammakathaṃ sotuṃ na labhimhā. Ime satthāraṃ uddissa pabbajitā, tasmimpi sāmaggiṃ karonte samaggā na jātā, kassāññassa vacanaṃ karissanti. Alaṃ na imesaṃ bhikkhā dātabbā’’ti sakalanagare daṇḍaṃ ṭhapayiṃsu. Te punadivase sakalanagaraṃ piṇḍāya caritvā kaṭacchumattampi bhikkhaṃ alabhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Upāsakāpi te puna āhaṃsu – ‘‘yāva satthāraṃ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamma’’nti. Te ‘‘satthāraṃ khamāpessāmā’’ti bhagavati sāvatthiyaṃ anuppatte tattha agamaṃsu. Satthā tesaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni desesīti ayamettha pāḷimuttakakathā.

‘පිණ්ඩාය පාවිසි’ යනු හුදෙක් පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කිරීම පමණක් නොවේ. "යම් අයෙකු මා නොදුටුවේද, ඔහු මාව දකීවා" යනුවෙන් අධිෂ්ඨාන ද කළ සේක. කුමක් සඳහා අධිෂ්ඨාන කළ සේකද? ඒ භික්ෂූන් දමනය කිරීම පිණිසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකල පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ‘පුථුසද්දෝ සමජනෝ’ යනාදී ගාථාවන් දේශනා කොට කෝසම්බියෙන් බාලකලෝණකාර ගමට වැඩම කළ සේක. එතැනින් පාචීනවංස මිගදායටත්, එතැනින් පාලිලෙය්යක වනයටත් වැඩම කොට, පාලිලෙය්යක හස්ති රාජයාගේ උපස්ථාන ලබමින් තුන් මසක් එහි වැඩ විසූ සේක. නගරවාසීහු ද "ශාස්තෘන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කළහ, දහම් ඇසීමට යමු" යැයි සුවඳ මල් ගෙන විහාරයට ගොස්, "ස්වාමීනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහිද?" යයි විමසූහ. "ඔබලා ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ දකින්නද? ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘මේ භික්ෂූන් සමගි කරවන්නෙමි’ යි වැඩම කළ සේක. ඔවුන් සමගි කරවීමට නොහැකිව පිටව වැඩම කළ සේක" යයි භික්ෂූහු පැවසූහ. එවිට දායකයෝ "අපට සියයක් දහසක් ධනය දී හෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කරවිය නොහැක. උන්වහන්සේ ආරාධනයක් නැතිවම වැඩම කළ සේක. අප මේ භික්ෂූන් නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමට අවස්ථාව අහිමි කර ගත්තෙමු. මොවුහු ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ සමගි කරන්නට උත්සාහ කළත් මොවුහු සමගි නොවූහ. තවත් කාගේ වචනයක් මොවුහු අසත්ද? මොවුන්ට දන් නොදිය යුතුය" යි මුළු නගරයෙහිම සම්මුතියක් ඇති කළහ. එම භික්ෂූහු පසුදින මුළු නගරය පුරා පිණ්ඩපාතයේ හැසිර හැන්දක පමණ දානයක්වත් නොලැබ විහාරයට පෙරළා ආහ. උපාසකවරු ද නැවත ඔවුන්ට මෙසේ කීහ: "යම් තාක් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් සමාව නොගන්නහුද, ඒ තාක් ඔබට මේ සම්මුතිය පවතිනු ඇත." එවිට ඔවුහු "ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් සමාව ගන්නෙමු" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවරට වැඩම කළ කල්හි එහි ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට සංඝ භේදයට හේතු වන කරුණු දහඅට දේශනා කළ සේක. මෙය මෙහි එන පාලියෙන් බැහැර කථා පුවතයි.

237. Idāni puthusaddotiādigāthāsu puthu mahāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārakajano [Pg.146] samantato saddaniccharaṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tatra koci ekopi ahaṃ bāloti na maññati, sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ahaṃ bāloti na ca maññi, bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññīti attho.

237. දැන් ‘පුථුසද්දෝ’ යනාදී ගාථාවල: මහත් වූ ශබ්දයක් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘පුථුසද්දෝ’ නම් වේ. ‘සමජනෝ’ යනු එක හා සමාන වූ ජනයායි. මේ කලහ කරන සියලු භික්ෂූන් හාත්පසින් ශබ්ද නැගීම නිසා ‘පුථුසද්ද’ වන අතරම, කලහකාරී අදහස්වලින් සමාන වන නිසා ‘සමජන’ වන බව පවසන ලදී. ‘න බාලෝ කෝචි මඤ්ඤථ’ යනු එහි කිසිවකුත් "මම අනුවණයෙකි" යි නොසිතති, සියලු දෙනාම "මම පණ්ඩිතයෙකි" යි සිතන්නෝමය. ‘නාඤ්ඤං භිය්‍යෝ අමඤ්ඤරුං’ යනු කිසිවකුත් "මම බාලයෙකි" යි නොසිතූ අතර, සංඝයා භේද වන කල්හි "මා නිසා සංඝයා භේද වේ" යන මේ තවත් එක් කරුණක් ද නොසිතූහ යන්න අර්ථයයි.

Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato; vācāgocarāva, na satipaṭṭhānagocarā, bhāṇino ca, kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidū na taṃ jānanti ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti.

‘පරිමුට්ඨා’ යනු සිහිය මුළා වූවෝ යන්නයි. ‘වාචාගෝචරභාණිනෝ’ යන්නෙහි ‘රා’ අක්ෂරයට ලුහු කිරීමක් කර ඇත; ඔවුහු වචනයම අරමුණු කරගත්තෝ වෙති, සතිපට්ඨානය අරමුණු කරගත්තෝ නොවෙති. කෙබඳු කථිකයෝද යත්? ‘යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං’ යනු යම් තාක් කට ඇරීමට කැමති වෙත්ද, ඒ තාක් කට ඇර කථා කරන්නෝ වෙති. කිසිවකුත් සංඝ ගෞරවය නිසා මුහුණ හැකිලීමක් නොකරති යන්න අර්ථයයි. ‘යේන නීතා’ යනු යම් කලහයක් නිසා මේ ලැජ්ජා නැති බවට පත් වූවෝ ද, ඔවුහු "මෙය මෙබඳු ආදීනව ඇත්තකි" යි ඒ බව නොදනිති.

Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ akkocchi mantiādikaṃ ākāraṃ ye upanayhanti. Sanantanoti porāṇo.

‘යේ ච තං උපනය්හන්ති’ යනු "මට ආක්‍රෝශ කළේය" යනාදී වශයෙන් ඒ වෛරී අදහස් ගැටගසා ගන්නෝ යන්නයි. ‘සනන්තනෝ’ යනු පැරණි වූවකි.

Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccuno samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti.

'පරේ' යනු පණ්ඩිතයන් හැර අන්‍ය වූ, කලහ කරන්නා වූ බාල පිරිසයි. මේ සංඝයා මැද කලහ කරන්නා වූ ඒ භික්ෂූහු, 'අපි මරණයට පත් වන්නෙමු, නිරන්තරයෙන් මාරයා වෙතට යන්නෙමු' යි අනිත්‍ය සංඥාව වැඩීමෙන් තොරව නොදනිති. එහි යම් පණ්ඩිත භික්ෂූහු 'අපි මරණය වෙත යන්නෙමු' යි අනිත්‍ය සංඥාව වැඩීමෙන් දැනගනිත් ද, ඔවුන් එසේ දැනගෙන නිසි පරිදි මෙනෙහි කිරීම (යෝනිසෝ මනසිකාරය) උපදවා කලහ සංසිඳුවීම පිණිස පිළිපදින බැවින් ඒ කලහයෝ සංසිඳෙති.

Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā jātake (jā. 1.9.16) āgatā, brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Ayañhettha attho – tesampi tathā pavattaverānaṃ hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā na gavāssadhanāni haṭānīti.

'අට්ඨිච්ඡින්නා' යන මේ ගාථාව ජාතක පාලියෙහි එන අතර, එය බ්‍රහ්මදත්ත රජු සහ දීඝාවු කුමරු අරභයා දේශනා කරන ලද්දකි. එහි අර්ථය නම් - මෙසේ වෛර බැඳගත් ඔවුන් (බ්‍රහ්මදත්ත සහ දීඝාවු) අතර පවා නැවත සමගියක් ඇති වූයේ නම්, මවුපියන්ගේ ඇට කටු පවා සිඳ බිඳ දමන ලද්දේ වුව ද, එවැනි තත්ත්වයකදී පවා ඔවුන් එක් වූයේ නම්, තොපට ඒ සමගිය ඇති නොවන්නේ මන්ද? තොපගේ මවුපියන් මරා නැත, පණ පැහැරගෙන නැත, ගවයන්, අශ්වයන් හෝ ධනය පැහැරගෙන නැත යන්නයි.

Sace [Pg.147] labhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyyāti.

'සචේ ලභේථ' යනාදි ගාථාවන් දේශනා කරන ලද්දේ පණ්ඩිත යහළුවාගේ සහ බාල යහළුවාගේ ගුණ අගුණ පෙන්වා දීම පිණිස ය. 'අභිභුය්‍ය සබ්බාණි පරිස්සයානි' යනු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී ප්‍රකට උපද්‍රව මෙන් ම රාග, දෝෂ ආදී අප්‍රකට උපද්‍රව ද මැඩ පවත්වා, ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයා සමඟ සතුටු සිතින් හා සිහියෙන් යුක්තව හැසිරිය යුතු බවයි.

Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaraṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā vicariṃsu, evaṃ vicareyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthi vuccati. Nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti.

'රාජාව රට්ඨං විජිතං' යනු මහාජනක රජු සහ අරින්දම මහා රජු තමන් ජයගත් රාජ්‍යය අත්හැර තනිව හැසුරුණාක් මෙන් හැසිරිය යුතු බවයි. 'මාතංගරඤ්ඤේව නාගෝ' යනු වනයේ වෙසෙන මාතංග නම් හස්ති රාජයා මෙනි. 'මාතංග' යනු ඇතාට නමකි. 'නාග' යනු විශාල යන අර්ථයයි. මවුපියන් පෝෂණය කළ මාතංග හස්ති රාජයා වනයේ තනිව හැසිරෙමින් පව් නොකළාක් මෙන් ද, පාලිලෙය්‍යක ඇතා මෙන් ද, තනිව හැසිරිය යුතු බවත් පව් නොකළ යුතු බවත් මෙයින් අදහස් කෙරේ.

238. Bālakaloṇakāragāmoti upāligahapatissa bhogagāmo. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Gaṇe kirassa ādīnavaṃ disvā ekavihāriṃ bhikkhuṃ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya upasaṅkami. Dhammiyā kathāyāti ekībhāve ānisaṃsappaṭisaṃyuttāya. Yena pācīnavaṃsadāyo, tattha kasmā upasaṅkami? Kalahakārake kirassa diṭṭhādīnavattā samaggavāsino bhikkhū passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya tattha upasaṅkami. Āyasmā ca anuruddhotiādi vuttanayameva.

238. 'බාලකලෝණකාරගාමෝ' යනු උපාලි ගෘහපතියාගේ ගමකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කළේ කුමට ද? සමූහයා සමඟ විසීමේ දෝෂ දැක තනිව වෙසෙන භික්ෂුවක් දැකීමේ කැමැත්තක් උන්වහන්සේ තුළ ඇති වූ බැවිනි. එය සීතලෙන් පීඩා විඳින්නෙකු උණුසුම සොයා යන්නාක් මෙනි. 'ධම්මියා කථායා' යනු තනිව විසීමේ ආනිසංස පිළිබඳ දේශනාවයි. පාචීනවංස මිගදායට වැඩම කළේ කුමට ද? කලහ කරන්නන්ගේ දෝෂ දැක සමඟියෙන් වෙසෙන අනුරුද්ධ, නන්දිල, කිමිල යන භික්ෂූන් දැකීමේ කැමැත්ත ඇති වූ බැවිනි. 'ආයස්මා ච අනුරුද්ධෝ' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදි ම වේ.

241. Atthi pana voti pacchimapucchāya lokuttaradhammaṃ puccheyya. So pana therānaṃ natthi, tasmā taṃ pucchituṃ na yuttanti parikammobhāsaṃ pucchati. Obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṃ sañjānāma. Dassanañca rūpānanti dibbacakkhunā rūpadassanañca sañjānāma. Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmāti tañca kāraṇaṃ na jānāma, yena no obhāso ca rūpadassanañca antaradhāyati.

241. 'අත්ථි පන වෝ' යන අවසන් පැනයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මය ගැන විමසීමට තිබුණ ද, ඒ වන විටත් ඒ තෙරවරුන් තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නොතිබූ බැවින් ඒ ගැන විමසීම නුසුදුසු යැයි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ පරිකර්ම සමාධියෙන් උපදනා ආලෝකය (පරිකම්මෝභාසය) ගැන විමසූ සේක. 'ඕභාසං චේව සඤ්ජානාම' යනු පරිකර්ම ආලෝකය හඳුනා ගන්නා බවයි. 'දස්සනඤ්ච රූපානං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීම හඳුනා ගන්නා බවයි. 'තඤ්ච නිමිත්තං නප්පටිවිජ්ඣාම' යනු අපගේ ඒ ආලෝකය සහ රූප දැකීම අතුරුදන් වීමට හේතුව කුමක්දැයි අප නොදන්නා බවයි.

Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbanti taṃ vo kāraṇaṃ jānitabbaṃ. Ahampi sudanti anuruddhā tumhe kiṃ na āḷulessanti, ahampi imehi ekādasahi upakkilesehi āḷulitapubboti dassetuṃ imaṃ desanaṃ [Pg.148] ārabhi. Vicikicchā kho metiādīsu mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ kho ki’’nti vicikicchā udapādi. Samādhi cavīti parikammasamādhi cavi. Obhāsoti parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṃ na passi. Amanasikāroti rūpāni passato vicikicchā uppajjati, idāni kiñci na manasikarissāmīti amanasikāro udapādi.

'අනුරුද්ධයෙනි, ඒ හේතුව තොප විසින් දැනගත යුතුයි' යනු එහි අර්ථයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේ බුදු වීමට පෙර මේ එකොළොස් උපක්ලේශයන්ගෙන් පීඩා විඳි බව පෙන්වා දීමට 'අහම්පි සුදං' යනාදිය දේශනා කළ සේක. ආලෝකය වර්ධනය කර දිව්‍ය චක්ෂුසින් විවිධ රූප දකින විට 'මේ කුමක්ද?' යනුවෙන් විචිකිච්ඡාව ඇති විය. එවිට පරිකර්ම සමාධිය පිරිහී ආලෝකය ද අතුරුදන් විය. රූප දැකීමට ද නොහැකි විය. එවිට 'දැන් මම කිසිවක් මෙනෙහි නොකරමි' යි අමනසිකාරය ඇති විය.

Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi.

කිසිවක් මෙනෙහි නොකර සිටින විට බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්ථීනමිද්ධය (සිතේ සහ කයේ අලස බව) ඇති විය.

Chambhitattanti himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo addasa, athassa chambhitattaṃ udapādi.

හිමවත දෙසට ආලෝකය පතුරුවා දානව, රක්ෂස, පිඹුරන් ආදිය දකින විට උන්වහන්සේට තැතිගැනීම (ඡම්භිතත්තය) ඇති විය.

Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi. Adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Sakidevāti ekapayogeneva pañca nidhikumbhiyopi passeyya.

'ස්වභාවිකව බලන විට මීට පෙර දුටු භයක් මෙහි නැත, නොදුටු දෙයෙහි ඇති භය කුමක්ද?' යි සිතන විට සතුටින් උදම් වීම (උප්පිලනය) ඇති විය. 'සකිදේව' යනු එක් වරක් කළ උත්සාහයකින් නිදන් කළස් පහක් වුව ද දැකිය හැකි බවයි.

Duṭṭhullanti mayā vīriyaṃ gāḷhaṃ paggahitaṃ, tena me uppilaṃ uppannanti vīriyaṃ sithilamakāsi, tato kāyadaratho kāyaduṭṭhullaṃ kāyālasiyaṃ udapādi.

'මා විසින් වීර්යය දැඩි ලෙස කරන ලදී, එයින් මට උප්පිලනය (පීතිය) ඇති විය' යි සිතා වීර්යය ලිහිල් කළ විට, කයේ පීඩාව සහ කයේ අලස බව (දුට්ඨුල්ලය) ඇති විය.

Accāraddhavīriyanti mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppannanti puna vīriyaṃ paggaṇhato accāraddhavīriyaṃ udapādi. Patameyyāti mareyya.

'මා වීර්යය ලිහිල් කරන විට දුට්ඨුල්ලය ඇති විය' යි සිතා නැවත වීර්යය දැඩි කරන විට 'අච්චාරද්ධවීරිය' (අධික වීර්යය) ඇති විය. 'පතමෙය්‍ය' යනු මිය යන්නාක් මෙනි.

Atilīnavīriyanti mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jātanti puna vīriyaṃ sithilaṃ karoto atilīnavīriyaṃ udapādi.

'මා වීර්යය දැඩි කරන විට මෙවැන්නක් සිදු විය' යි සිතා නැවත වීර්යය ලිහිල් කරන විට 'අතිලීනවීරිය' (අධික ලෙස ලිහිල් වූ වීර්යය) ඇති විය.

Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhā udapādi.

දෙව්ලොව දෙසට ආලෝකය පතුරුවා දේව සමූහයා දකින විට ඔවුන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව (අභිජප්පා) ඇති විය.

Nānattasaññāti mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidharūpaṃ manasi karissāmīti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto nānattasaññā udapādi.

'එක් වර්ගයක රූප මෙනෙහි කරන මට තෘෂ්ණාව ඇති විය, එබැවින් විවිධ රූප මෙනෙහි කරමි' යි සිතා වරෙක දෙව්ලොව දෙසට ද වරෙක මිනිස් ලොව දෙසට ද ආලෝකය පතුරුවා විවිධ රූප මෙනෙහි කරන විට නානත්තසඤ්ඤාව (විවිධත්වය පිළිබඳ සංඥාව) ඇති විය.

Atinijjhāyitattanti mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva manasi karissāmīti tathā manasikaroto atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi.

'විවිධ රූප මෙනෙහි කරන මට නානත්තසඤ්ඤාව ඇති විය, එබැවින් ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ එක් වර්ගයක ම රූපයක් මෙනෙහි කරමි' යි සිතා එලෙස මෙනෙහි කරන විට රූපයන් පිළිබඳව අධික ලෙස බැලීමේ ස්වභාවය (අතිනිජ්ඣායිතත්තය) ඇති විය.

243. Obhāsanimittaṃ [Pg.149] manasi karomīti parikammobhāsameva manasi karomi. Na ca rūpāni passāmīti dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpanimittaṃ manasi karomīti dibbacakkhunā visayarūpameva manasi karomi.

243. 'ඕභාසනිමිත්තං මනසි කරෝමි' යනු පරිකර්ම ආලෝකය පමණක් මෙනෙහි කිරීමයි. 'න ච රූපනි පස්සාමි' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප නොදැකීමයි. 'රූපනිමිත්තං මනසි කරෝමි' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් ගෝචර වන රූපමය අරමුණ පමණක් මෙනෙහි කිරීමයි.

Parittañceva obhāsanti parittakaṭṭhāne obhāsaṃ. Parittāni ca rūpānīti parittakaṭṭhāne rūpāni. Vipariyāyena dutiyavāro veditabbo. Paritto samādhīti parittako parikammobhāso, obhāsaparittatañhi sandhāya idha parikammasamādhi ‘‘paritto’’ti vutto. Parittaṃ me tasmiṃ samayeti tasmiṃ samaye dibbacakkhupi parittakaṃ hoti. Appamāṇavārepi eseva nayo.

'පරිත්තඤ්චේව ඕභාසං' යනු කුඩා ප්‍රදේශයක ආලෝකය හඳුනා ගැනීමයි. 'පරිත්තානි ච රූපානි' යනු කුඩා ප්‍රදේශයක රූප දැකීමයි. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දෙවන වාරය (අප්‍රමාණ වාරය) දත යුතු ය. 'පරිත්තෝ සමාධි' යනු කුඩා වූ පරිකර්ම ආලෝකයයි. ආලෝකයේ කුඩා බව අරභයා මෙහි පරිකර්ම සමාධිය 'පරිත්ත' යැයි කියන ලදී. 'පරිත්තං මේ තස්මිං සමයේ' යනු එම කාලයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස ද කුඩා වන බවයි. අප්‍රමාණ වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

245. Avitakkampi vicāramattanti pañcakanaye dutiyajjhānasamādhiṃ. Avitakkampi avicāranti catukkanayepi pañcakanayepi jhānattayasamādhiṃ. Sappītikanti dukatikajjhānasamādhiṃ. Nippītikanti dukajjhānasamādhiṃ. Sātasahagatanti tikacatukkajjhānasamādhiṃ. Upekkhāsahagatanti catukkanaye catutthajjhānasamādhiṃ pañcakanaye pañcamajjhānasamādhiṃ.

245. 'අවිතක්ක විචාරමත්ත' යනු පංචක ක්‍රමයේ දෙවන දැහැනේ සමාධියයි. 'අවිතක්ක අවිචාර' යනු චතුක්ක ක්‍රමයේත් පංචක ක්‍රමයේත් ඉතිරි දැහන් තුනේ (ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ) සමාධියයි. 'සප්පීතික' යනු දැහන් යුගලයක (චතුක්ක ක්‍රමයේ ප්‍රථම හා ද්විතීය) සමාධියයි. 'නිප්පීතික' යනු දැහන් දෙකක (චතුක්ක ක්‍රමයේ තෘතීය හා චතුර්ථ) සමාධියයි. 'සාතසහගත' යනු තික (තුන්වන) හා චතුක්ක (හතරවන) දැහන් වල සමාධියයි. 'උපෙක්ඛාසහගත' යනු චතුක්ක ක්‍රමයේ සතරවන දැහැනේ සමාධිය හා පංචක ක්‍රමයේ පස්වන දැහැනේ සමාධියයි.

Kadā pana bhagavā imaṃ tividhaṃ samādhiṃ bhāveti? Mahābodhimūle nisinno pacchimayāme. Bhagavato hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko ahosi, dutiyādayo dutiyatatiyacatutthajjhānikā. Pañcakanaye pañcamajjhānassa maggo natthīti so lokiyo ahosīti lokiyalokuttaramissakaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කවදා මේ ත්‍රිවිධ සමාධිය වැඩූ සේක් ද? මහා බෝධි මූලයේ වැඩසිටිනා කල්හි පශ්චිම යාමයේදී ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රථම මාර්ගය (සෝවාන් මාර්ගය) ප්‍රථම ධ්‍යානික විය. ද්විතීයාදී මාර්ගයන් (සකෘදාගාමී ආදී) ද්විතීය, තෘතීය හා චතුර්ථ ධ්‍යානික විය. පංචක ක්‍රමයේ පස්වන ධ්‍යානයට මාර්ගයක් නැති බැවින් එය ලෞකික බව කියන ලදී. මෙසේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව අරමුණු කරගෙන මෙය වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි...

Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

9. බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

246. Evaṃ me sutanti bālapaṇḍitasuttaṃ. Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālassa apadānānīti bālāpadānāni[Pg.150]. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Tatra ceti yattha nisinno, tassaṃ parisati. Tajjaṃ tassāruppanti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ, pañcannaṃ verānaṃ diṭṭhadhammakasamparāyikaādīnavappaṭisaṃyuttanti adhippāyo. Tatrāti tāya kathāya kacchamānāya. Bālantiādīni sāmiatthe upayogavacanaṃ.

246. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය බාලපණ්ඩිත සූත්‍රයයි. එහි 'බාල ලක්ඛණානි' යනු මේ ලක්ෂණ වලින් 'මොහු අඥානයෙකි' යැයි හඳුනාගන්නා බැවින් බාල ලක්ෂණ නම් වේ. ඒවාම ඔහු හඳුනාගැනීමට හේතු වන බැවින් 'බාල නිමිත්ත' නම් වේ. අඥානයාගේ ක්‍රියා කලාපයන් බැවින් 'බාල ආපදාන' නම් වේ. 'දුච්චින්තිත චින්තී' යනු සිතන කල්හි අභිජ්ඣා, ව්‍යාපාද හා මිච්ඡා දිට්ඨි වශයෙන් නරක දේම සිතීමයි. 'දුබ්භාසිත භාසී' යනු කතා කරන කල්හිද මුසාවාදාදී ප්‍රභේද ඇති නරක වචනම කතා කිරීමයි. 'දුක්කට කම්මකාරී' යනු කටයුතු කරන කල්හිද ප්‍රාණාතිපාතාදී වශයෙන් අකුසල්ම සිදු කිරීමයි. 'තත්‍ර ච' යනු යම් පිරිසක වාඩි වී සිටින විට ය. 'තජ්ජං තස්සාරුප්පං' යනු අඥානයාගේ ස්වභාවයට අනුරූප වූ, පංච වෛරයන්ගේ (අකුසල්වල) දිට්ඨධම්මවේදනීය හා සම්පරායික ආදීනවයන්ට අදාළ කතා පවසයි යන්න අදහසයි. 'තත්‍ර' යනු එම කතාව පවසන කල්හි ය. 'බාලං' යනාදී පද සාමි අර්ථයෙහි (අයිතිය පෙන්වීමේදී) යෙදෙන උපයෝග විභක්ති වචනයන් ය.

248. Olambantīti upaṭṭhahanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ, olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṃ hoti.

248. 'ඔලම්බන්ති' යනු (මරණාසන්නයේදී) ඉදිරියට පැමිණෙයි. ඉතිරි පද දෙකද එයටම පර්යාය පද වේ. එල්ලෙන ආකාරයෙන් අරමුණු ඉදිරිපත් වන බැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'පඨවියං ඔලම්බන්ති' යනු පෘථිවි තලයේ පැතිර පවතී යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකද එයටම පර්යාය පද වේ. එය පැතිරෙන ස්වභාවයම පෙන්වයි. 'තත්‍ර, භික්ඛවේ, බාලස්ස' යනු මහණෙනි, අඥානයාට ඒ අරමුණ විද්‍යමාන වූ කල්හි මෙසේ සිතෙයි.

249. Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu ‘‘nirayassa upamā kātuṃ na sakkā’’ti na bhagavā vadati, ‘‘na sukarā’’ti pana vadati, na sukaraṃ pana sakkā hoti kātuṃ, handāhaṃ dasabalaṃ upamaṃ kārāpemīti cintetvā etaṃ ‘‘sakkā, bhante’’ti vacanaṃ avoca. Haneyyunti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṃ ṭhāne dve pahārā nipatanti, evaṃ haneyyuṃ. Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti. Ito uttaripi eseva nayo.

249. 'ඒතදවෝච' යනු අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භික්ෂුවක්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නිරයෙහි උපමාවක් කළ නොහැක' යැයි නොවදාරන බැවින්ද, 'එය පහසු නැත' යැයි පමණක් වදාරන බැවින්ද, අපහසු වුවද කළ හැකි බැවින් 'මම දසබලයන් ලවා උපමාවක් කරවා ගන්නෙමි' යි සිතා 'ස්වාමීනි, කළ හැකි නේද?' යි පැවසීය. 'හනෙය්‍යුං' යනු විදගෙන යන ආකාරයට එකම ස්ථානයක හෙල්ල පහරවල් දෙකක් වැටෙන්නාක් මෙන් පහර දෙන්නාහු ය. ඉන් ඔහුට තුවාල මුවවල් දෙසියයක් ඇති වේ. මෙතැන් සිට ඉදිරියටද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

250. Pāṇimattanti antomuṭṭhiyaṃ ṭhapanamattaṃ. Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati. Kalabhāgampīti satimaṃ kalaṃ sahassimaṃ kalaṃ satasahassimaṃ vā kalaṃ upagacchatītipi vattabbataṃ na upeti. Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti, olokentassa olokitamattampi natthi. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. Saṃvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti. Lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā [Pg.151] pana suttāhataṃ karitvā dārū viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṃ tacchanti, tacchitaṃ tacchitaṃ paṭipākatikaṃ hoti. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati.

250. 'පාණිමත්තං' යනු මිටක් ඇතුළත තැබිය හැකි ප්‍රමාණයේ ගලකි. 'සංඛම්පි න උපේති' යනු ගණනය කිරීමකටවත් නොපැමිණෙයි. 'කලභාගම්පි' යනු සියයෙන් පංගුවක්, දහසින් පංගුවක් හෝ ලක්ෂයෙන් පංගුවක් යැයි කීමට පවා නොහැකි තරම් අතිශයින් ස්වල්ප වේ. 'උපනිධම්පි' යනු සැසඳීමකටවත් ලක් නොවේ, බලන්නෙකුට බලන මාත්‍රයක්වත් නැත. 'තත්තං අයෝඛිලං' යනු ගව් තුනක් දිගු වූ ශරීරය ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවෙහි උඩුබැලි අතට නිදි කරවා, ඔහුගේ දකුණු අතෙහි තල් කඳක් පමණ වූ යකඩ හුලක් බස්වති, වම් අත ආදියේද එසේමය. උඩුබැලි අතට නිදිකරවා වද දෙන්නාක් මෙන්, පපුව පැත්තටද, දකුණු ඇලයට හා වම් ඇලයටද නිදිකරවා එම පස්වැදෑරුම් වද දෙන්නාහුමය. 'සංවේසෙත්වා' යනු ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවෙහි ගව් තුනක් පමණ වූ ශරීරය නිදි කරවා ය. 'කුඨාරීහි' යනු නිවසක එක් වහලක් පමණ වන විශාල පොරෝ වලින් සිඳිති. ලේ ගංගාවක් මෙන් ගලා යයි, යකඩ පොළොවෙන් ගිනි දැල් පැන නැගී ඒ සිඳින ලද ස්ථාන දවයි. මහා දුක් උපදී. සිඳින්නාහු නූල් ඇද ලීයක් ඉරන්නාක් මෙන් අටැස්ව හෝ සයැස්ව සිඳිති. 'වාසීහි' යනු විශාල කුළු ප්‍රමාණයේ වෑ පොරෝ වලිනි. ඒවායින් සිඳින්නාහු සමේ සිට ඇටය දක්වා සෙමින් සිඳිති. සිඳින සිඳින තැන නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වෙයි. 'රථේ යොජෙත්වා' යනු වියගස්, රැහැන්, රිය කූඩු, රෝද හා තෝත්තු ආදියෙන් යුක්තව සතර දිගින්ම ඇවිළෙන රියක යොදා ය. 'මහන්තං' යනු මහා කූටාගාරයක් බඳු ගිනි අඟුරු කන්දකි. 'ආරෝපෙන්ති' යනු ගිනියම් වූ යකඩ මුගුරු වලින් තළමින් ඒ මතට නංවති. 'සකිම්පි උද්ධං' යනු හොඳින් උතුරන සැළියක දැමූ සහල් මෙන් උඩටත්, යටටත්, හරහටත් පෙරළෙමින් තැවෙයි.

Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito.

'භාගසො මිතො' යනු කොටස් වලට බෙදා වෙන් කරන ලද්දකි. 'පරියන්තො' යනු වට කරන ලද්දකි. 'අයසා' යනු ඉහළින් යකඩ තහඩු වලින් වසන ලද්දකි.

Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.

'සමන්තා යෝජනසතං ඵරිත්වා තිට්ඨති' යනු හාත්පස යොදුන් සියයක් පුරා පැතිර පවතී. යොදුන් සියයක් ඈත සිට බලන්නෙකුගේ වුවද ඇස් (ගින්නෙහි තේජස නිසා) ගැලවී එළියට එන තරම් දරුණු ලෙස පැතිර පවතී.

Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṃ vassasahassaṃ kathentenāpi matthakaṃ pāpetvā kathetuṃ na sukarāti attho.

'න සුකරා අක්ඛානේන පාපුණිතුං' යනු නිරය නම් මෙසේ මෙසේ වූ දුක් ඇත්තකි, මෙසේ මෙසේ වූ දුක් ඇත්තකි යනුවෙන් වසර සියයක් දහසක් කීවත් එහි කෙළවර දැක විස්තර කිරීම පහසු නැත යන්න අර්ථයයි.

251. Dantullehakanti dantehi ullehitvā, luñcitvāti vuttaṃ hoti. Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso.

251. 'දන්තුල්ලේහකං' යනු දත් වලින් සූරා, උදුරා දැමීම යැයි කියන ලදී. 'රසාදෝ' යනු රසයට ඇති ගිජු බව නිසා පෙර භවයන්හි රස විඳින ලද්දා වූ අඥානයා ය.

252. Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṃ.

252. 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' යනු එකිනෙකා කා දැමීමයි.

Dubbaṇṇoti durūpo. Duddasikoti dārakānaṃ bhayāpanatthaṃ katayakkho viya duddaso. Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Pakkhahatoti pīṭhasappī. So kāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṃ āraddhaṃ.

'දුබ්බණ්ණො' යනු විරූපී වූයේය. 'දුද්දසිකො' යනු කුඩා දරුවන් බිය ගැන්වීමට සෑදූ යක්ෂයෙකු මෙන් දැකීමට අප්‍රසන්න වූයේය. 'ඔකොටිමකො' යනු මිටි ශරීරයක් ඇති, ගිලුණු බෙල්ලක් ඇති, විශාල උදරයක් ඇති තැනැත්තා ය. 'කාණො' යනු එක් ඇසක් හෝ ඇස් දෙකම නොපෙනෙන තැනැත්තා ය. 'කුණී' යනු එක් අතක් හෝ අත් දෙකම වකුටු වූ තැනැත්තා ය. 'පක්ඛහතො' යනු අංශභාගය වැළඳී බිම ඇදෙන (පිළිකන්නාක් බඳු) තැනැත්තා ය. 'සෝ කායේන' යනු ඔහුට ශරීරය නිසා වන ඒ දුකෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

Kaliggahenāti parājayena. Adhibandhaṃ nigaccheyyāti yasmā bahuṃ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti, tasmā attanāpi bandhaṃ nigaccheyya. Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvā [Pg.152] niraye nibbattati, tattha pakkāvasesena manussattaṃ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi.

කලිග්ගහේන යනු පරාජය වීමෙනි. ‘අධිබන්ධං නිගච්ඡෙය්‍ය’ යනු යම් හෙයකින් සූදුවෙන් බොහෝ සේ පරාජය වූවෙකුට තම සියලු වස්තුව පවා ණය පියවීමට ප්‍රමාණවත් නොවේ ද, එවිට ඔහු තමාගේ ශරීරය පවා බන්ධනයට (වහල්භාවයට) පත් කර ගන්නේ යම් සේද එලෙසිනි. ‘කේවල පරිපූරා බාලභූමි’ යනු අඥාන පුද්ගලයා අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කොට නිරයේ උපත ලබයි. එහිදී විපාක විඳ අවසානයේ ඉතිරි වූ කර්ම බලයෙන් නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ, කුල පහකට (චණ්ඩාල ආදී පහත් කුලවලට) අයත් වී උපත ලබා, නැවතත් අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කොට නිරයේම උපත ලබයි. මෙය මුළුමනින්ම සම්පූර්ණ වූ බාල භූමියයි.

253. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.

253. පණ්ඩිත ලක්ෂණ ආදිය පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි සඳහන් වන ‘සුචින්තිත චින්තී’ ආදී වචන අනභිජ්ඣා, අව්‍යාපාද හා සම්මා දිට්ඨි යන මනෝ සුචරිතයන්ගේ බලයෙන් ගළපා ගත යුතුය.

Cakkaratanavaṇṇanā

සක්විති රුවණ පිළිබඳ විස්තරය.

256. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati, ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā.

256. ‘සීසං න්හාතස්ස’ යනු හිස පවා සුවඳ පැනින් ස්නානය කළ සක්විති රජුට ය. ‘උපොසථිකස්ස’ යනු අෂ්ටාංග උපෝසථ ශීලය සමාදන් වූ රජුට ය. ‘උපරිපාසාදවරගතස්ස’ යනු උතුම් ප්‍රාසාදය මතුපිටට ගිය රජුට ය. ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට උතුම් ප්‍රාසාදය මතුපිට මහතලයේ පිහිටි සිරිගැබට ඇතුළු වී සිල් ගුණ ආවර්ජනය කරන සක්විති රජුට ය. එසමයෙහි රජු උදෑසනම ලක්ෂයක් ධනය වියදම් කර මහා දානයක් දී, නැවතත් සුවඳ පැනින් පිරුණු කළගෙඩි දහසයකින් හිස පවා ස්නානය කොට, උදෑසන ආහාරය ගෙන, පිරිසිදු උතුරු සළුවක් එකාංශ කොට පොරවා, ප්‍රාසාදය මතුපිට ශ්‍රී ශයනයෙහි පර්යංකයෙන් වාඩි වී, තමා කළ දානමය පින් සමූහය මෙනෙහි කරමින් සිටියි. මෙය සියලු සක්විති රජවරුන්ගේ ධර්මතාවයකි.

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ.

එම පින් සමූහය මෙනෙහි කරන ඔවුන්ට, පූර්වෝක්ත පින්කම් හේතුවෙන් හටගත්, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය රාශියක් වැනි වූ, පෙරදිග සාගර ජල තලය කපාගෙන එන්නාක් වැනි වූ ද, අහස අලංකාර කරන්නාක් වැනි වූ ද දිව්‍යමය වූ සක්විති රුවණ පහළ වෙයි. එය දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘දිව්‍ය’ (දිබ්බං) යයි කියනු ලැබේ. එහි අරවල් දහසක් ඇති බැවින් එය ‘සහස්සාර’ නම් වේ. නිමිය (රෝදයේ වටය) සහ පෙබෝරුව (මැද කොටස) සහිත බැවින් එය ‘සනෙමික’ සහ ‘සනාභික’ නම් වේ. සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ බැවින් එය ‘සබ්බකාරපරිපූර’ නම් වේ.

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamaṇimayā hoti. Majjhe panassā rajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati. Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti. Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā.

මෙහි ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ‘චක්ක’ ද, උතුම් වූ බැවින් ‘රතන’ ද වන බැවින් එය ‘චක්කරතන’ නම් වේ. ‘සනාභික’ යයි කියනු ලබන එහි පෙබෝරුව ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයෙන් නිමවා ඇත. එහි මධ්‍යයෙහි රිදියෙන් නිමවූ සිදුරක් ඇත. එය ඉතා පිරිසිදු, සිනිඳු දත් පෙළකින් සිනාසෙන්නාක් මෙන් බබළයි. සඳ මඩලක් බඳු වූ මධ්‍ය සිදුර වටා පිටතින් රිදි පටියකින් වට කර ඇත. ඒ පෙබෝරු සිදුරු වටා ඇති රිදි පටිවල සුදුසු ස්ථානයන්හි සීමා රේඛාවන් මැනවින් බෙදා දක්වා ඇත. මෙය එහි පෙබෝරුවේ ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

Yehi [Pg.153] pana taṃ arehi ‘‘sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti. Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.

‘සහස්සාර’ යයි කියනු ලබන එහි අරවල් දහස සප්ත රත්නයෙන් නිමවා ඇති අතර ඒවා සූර්ය රශ්මිය මෙන් දීප්තිමත් ය. ඒවායෙහි ද කැටයම්, මැණික් හා සීමා රේඛාවන් මැනවින් වෙන් වෙන්ව දක්නට ලැබේ. මෙය එහි අරවල්වල ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.

‘සනෙමික’ යයි කියනු ලබන එහි නිමිය අලුත උදා වූ හිරු කිරණ මෙන් ඉතා රතු පැහැති පිරිසිදු සිනිඳු පබළුවලින් නිමවා ඇත. එහි සන්ධිස්ථානයන්හි සන්ධ්‍යා කාලයේ අහසේ පැහැය ගත් රන්වන් රත්රන් පටි හා වටකුරු රේඛාවන් මැනවින් බෙදා දක්වා ඇත. මෙය එහි නිමියේ ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ, ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti, yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.

එහි නිමි වටයේ පිටුපස, අරවල් දහයෙන් දහයට අතරමැද, නළාවක් වැනි වූ, ඇතුළත සිදුරු සහිත, වාතය ඇතුළු වන පබළු දණ්ඩක් ඇත. සුළඟ වැදෙන විට ඉතා දක්ෂ තූර්ය වාදකයෙකු වයන පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් මිහිරි වූ ද, ආශ්වාදජනක වූ ද, සිත්ගන්නාසුලු වූ ද හඬක් ඉන් නිකුත් වේ. එම පබළු දණ්ඩට ඉහළින් සේසතක් ඇති අතර දෙපස මල්දම් එල්ලා ඇත. මෙලෙස මල්දම් දෙසියයකින් හා සේසත් සියයකින් යුත් පබළු දඬු සියයකින් නිමිය අලංකාර කර ඇත. පෙබෝරු නළයේ ඇතුළත සිංහ මුඛ දෙකක් ඇති අතර, තල් කඳක් පමණ විශාල වූ, පූර්ණ චන්ද්‍ර කිරණ මෙන් සුදු වූ, උදා හිරු මෙන් රතු පැහැති කම්බිලි පන්දු කෙළවර ඇති මුතු දැල් දෙකක් ඉන් පහළට එල්ලෙයි. සක්විති රුවණ අහසේ කැරකෙන විට එම මුතු දැල් ද කැරකෙන බැවින් රෝද තුනක් එකවර කැරකෙන්නාක් මෙන් පෙනේ. මෙය එහි සෑම අයුරින්ම ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni, dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ [Pg.154] rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati.

සර්වාංග සම්පූර්ණ වූ එම සක්විති රුවණ, සාමාන්‍ය මිනිසුන් රාත්‍රී ආහාර ගෙන තම තම නිවෙස් දොරකඩ අසුන්ගෙන කතාබස් කරමින් සිටින විට ද, දරුවන් මංසන්ධිවල සෙල්ලම් කරමින් සිටින විට ද, ඉතා උස් නොවූ ද ඉතා පහත් නොවූ ද වනාන්තර මට්ටමින් අහස අලංකාර කරමින්, ගස් අතුවල වැදෙන්නාක් මෙන්, යොදුන් දොළසක සිට ඇසෙන මිහිරි හඬින් සත්ත්වයන්ගේ කන් පිනවමින්, යොදුනක සිට පෙනෙන නන්විධ දීප්තිමත් වර්ණයන්ගෙන් දෑස් පිනවමින්, සක්විති රජුගේ පින් මහිමය ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් රාජධානිය දෙසට පැමිණෙයි.

Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passa bho acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajja pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati, addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ bahuṃ vippalapatha, nevesa puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena panetena bhavitabba’’nti.

එවිට ඒ සක්විති රුවනෙහි හඬ ඇසීමෙන්ම "මේ ශබ්දය කොහෙන් එන එකක්ද, කාගේ ශබ්දයක්ද" කියා සිතමින් නැගෙනහිර දිශාව දෙස බලන ඒ මනුෂ්‍යයන් අතරින් එක් අයෙක් තවත් අයෙකුට මෙසේ කීවේය: "පින්වත, බලන්න! මෙය පුදුමයකි. පෙර කාලයේ පුර හඳ උදා වූයේ තනිවමය. නමුත් අද තමා හා සමාන තවත් හඳක් සමඟ (දෙදෙනෙකු වී) උදා වී ඇත. රාජ හංස ජෝඩුවක් මෙන් මේ පුර හඳවල් දෙක එකිනෙක පරයමින් අහස් තලයෙහි පියාසර කරති." එවිට අනෙකා මෙසේ කීවේය: "යහළුවා, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? එකට උදා වන පුර හඳවල් දෙකක් ඔබ කොහේදී දැක තිබේද? සැබවින්ම මේ රන්වන් රැස් විහිදුවන, මොනර පිල් මෙන් විසිතුරු රැස් ඇති සූර්යයා උදා වී ඇති සැටියි." එවිට තවත් අයෙක් සිනාසෙමින් මෙසේ කීවේය: "ඔබට පිස්සුද? දැන්ම නේද සූර්යයා බැස ගියේ? ඒ සූර්යයා මේ පුර හඳ පසුපස ලුහුබඳිමින් කෙසේ නම් උදා වන්නේද? සැබවින්ම මෙය නොයෙක් රත්නයන්ගේ කාන්තියෙන් බබළන පින්වන්තයෙකුගේ දිව්‍ය විමානයක් විය යුතුයි." ඒ සියල්ලන්ගේම මත ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තවත් පිරිසක් මෙසේ කීවෝය: "ඔබලා කුමට මෙතරම් බොරු කියවන්නහුද? මෙය පුර හඳක් නොවේ, සූර්යයාද නොවේ, දිව්‍ය විමානයක්ද නොවේ. ඔවුන්ට මෙවැනි මහා ශබ්ද සම්පත්තියක් නැත. සැබවින්ම මෙය සක්විති රුවනම විය යුතුය."

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

මිනිසුන් මෙලෙස කතාබස් කරමින් සිටියදීම, ඒ සක්විති රුවන සඳ මඬල අතහැර රජමාලිගාව දෙසට අභිමුඛ විය. එවිට "මේ රුවන පහළ වූයේ කා වෙනුවෙන්ද" කියා විමසූ විට, ඇතැම්හු මෙසේ කියන්නෝ වූහ: "අපගේ රජතුමා හැර වෙන කවරෙකුටද? අපේ මහරජතුමා සක්විති රජෙකුගේ වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ උත්තමයෙකි, එබැවින් මෙය ඔහු වෙනුවෙන්ම පහළ විය." එවිට ඒ මහා ජනයා මෙන්ම එය දකින අන් සියල්ලෝද සක්විති රුවන පසුපසම ගියහ. ඒ සක්විති රුවනද තමා රජු උදෙසාම පැමිණි බව දැන්වීමට මෙන්, සත් වරක් නගර ප්‍රාකාරය මට්ටමින් නගරය වටා ගොස්, රජුගේ අන්තඃපුරය ප්‍රදක්ෂිණා කළේය. පසුව අන්තඃපුරයෙහි උතුරු දිශාවේ පිහිටි සිංහ පංජරය (කවුළුව) අසල, සුවඳ මල් ආදියෙන් පහසුවෙන් පූජා පැවැත්විය හැකි ස්ථානයක, අක්ෂයකට තබා ගැසූවාක් මෙන් නිසලව නතර විය.

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ [Pg.155] mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvāna rañño khattiyassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

එසේ නතර වී ඇති ඒ සක්විති රුවනෙහි නොයෙක් වර්ණ ඇති රත්න කාන්තිය කවුළු සිදුරු තුළින් ඇතුළු වී මුළු මාලිගා අභ්‍යන්තරයම ඒකාලෝක කරන අයුරු දැක, රජතුමා එය දැකීමේ දැඩි කැමැත්තෙන් පසු විය. රජුගේ පිරිවර ජනයාද ප්‍රිය වචන නැමති තෑගි රැගෙන පැමිණ ඒ පුවත රජුට සැළ කළහ. එවිට බලවත් ප්‍රීතියෙන් හා සොම්නසින් සිරුර පිරී ගිය රජතුමා පර්යංකය ලිහිල් කොට ආසනයෙන් නැගිට, සිංහ පංජරය අසලට ගොස් ඒ සක්විති රුවන දැක, "මා මෙබඳු දෙයක් ගැන අසා ඇත" යනාදී වශයෙන් සිතන්නට විය. ඒ නිසාවෙන් "රජතුමා එය දැක... මා සක්විති රජෙකු වන්නෙම්ද" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'ඔහු සක්විති රජෙක් වෙයි' යනු කොපමණකින් සක්විති රජෙක් වේද යත්, සක්විති රුවන අඟලක් හෝ දෙකක් වැනි සුළු ප්‍රමාණයක් වුවද අහසට පැන නැගී භ්‍රමණය වන්නට වූ කල ඔහු සක්විති රජෙකු බවට පත් වේ.

Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā. Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘abhivijānātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati, yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti.

දැන් එම සක්විති රුවන ගමන් කරවීමට කළ යුතු දේ දක්වමින් "මහණෙනි, ඉක්බිති..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආසනයෙන් නැගිට' යනු හිඳගෙන සිටි අසුනෙන් නැගිට සක්විති රුවන අසලට පැමිණීමයි. 'පැන් කෙණ්ඩිය ගෙන' යනු ඇතෙකුගේ සොඬක් වැනි නළයක් සහිත රන් කෙණ්ඩිය වම් අතින් ඔසවා, දකුණු අතින් ජලය ගෙන "පින්වත් සක්විති රුවන පෙරළේවා, පින්වත් සක්විති රුවන දිනේවා" යැයි කියා පැන් වැගිරීමයි. සියලු සක්විති රජවරුන් විසින් පැන් වත්කොට "පින්වත් සක්විති රුවන දිනේවා" යැයි කී සැනින්ම සක්විති රුවන අහසට පැන නැගී භ්‍රමණය වේ. යමෙකුගේ ඒ රුවන කැරකෙන්නට පටන් ගන්නා මොහොතේදීම ඒ රජතුමා 'සක්විති රජ' යන නාමය ලබයි.

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati, athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca. Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti. Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale [Pg.156] vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

සක්විති රුවන භ්‍රමණය වන විට, සක්විති රජතුමා උතුම් යානයකට නැගී එය පසුපසම අහසට පැන නගියි. එවිට කුඩ සහ චාමර අතින් ගත් පිරිවරද අන්තඃපුර වැසියෝද ඔහු අනුව යති. ඉන්පසු නොයෙක් වර්ගයේ සන්නාහයන්ගෙන් සැරසුණු, විවිධ ආයුධවල කාන්තියෙන් බබළන, එසවූ කොඩිවලින් විසිතුරු වූ තම තම සේනාවන් සමඟ යුවරාජ, සේනාපති ආදීහුද අහසට පැන නැගී රජු පිරිවරා ගනිති. රාජ්‍ය නිලධාරීහුද ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස "පින්වත්නි, අපේ රජතුමාට සක්විති රුවන පහළ වී ඇත, තම තමන්ගේ වත්කම් ප්‍රමාණයට සැරසී පැමිණ රැස්වෙන්න" යැයි පවසමින් නගර වීදිවල අණබෙර පවත්වති. මහා ජනයාද ස්වභාවයෙන්ම සක්විති රුවනෙහි හඬ ඇසීමෙන්ම තමන්ගේ සියලු වැඩ අතහැර, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන රැස්වෙති. ඔවුන් සියල්ලෝද අහසට පැන නැගී රජු පිරිවරා ගනිති. සැබවින්ම, රජු සමඟ යෑමට කැමති වන යම් අයෙක් වේද, ඔහු අහසෙහිම රඳා පවතියි. මෙසේ සක්විති රජුගේ පිරිස දොළොස් යොදුනක් දිග හා පළල වෙයි. එහි තුවාල වූ ශරීර ඇති හෝ කිලිටි වස්ත්‍ර හැඳි හෝ එකදු පුද්ගලයෙක්වත් නැත. සක්විති රජු සැමවිටම පිරිසිදු පිරිවරක් ඇත්තෙකි. සක්විති රජුගේ පිරිස විද්‍යාධර පිරිසක් මෙන් අහසින් යන විට, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය තලයක් මත විසිරුණු රත්නයන් මෙන් බබළයි. එබැවින් "සක්විති රජු සිවුරඟ සේනාව සමඟ..." යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati, yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti, bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.

ඒ සක්විති රුවනද ගස් මුදුන්වලට මඳක් ඉහළින්, එතරම් උස නොවන අහස් ප්‍රදේශයක භ්‍රමණය වෙමින් ගමන් කරයි. එසේ ගමන් කරන්නේ ගස්වල මල්, පලතුරු සහ දලු අවශ්‍ය අයෙකුට ඒවා පහසුවෙන් නෙළා ගත හැකි වන පරිදිය. පොළොවේ සිටින අයට "මේ රජතුමාය, මේ යුවරාජයාය, මේ සේනාපතියාය" කියා හඳුනාගත හැකි පරිදි එය ගමන් කරයි. සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව් අතුරින් යමෙක් යම් ඉරියව්වකින් යාමට කැමතිද, ඔහු එම ඉරියව්වෙන්ම ගමන් කරයි. චිත්‍ර ශිල්පය ආදී ශිල්පවල නිරත වූවෝද එහිදී තම තමන්ගේ වැඩ කරමින්ම ගමන් කරති. පොළොව මතදී යම් සේ වැඩකටයුතු සාර්ථක වේද, ඔවුන්ගේ සියලු වැඩකටයුතු අහසේදීද එලෙසම ඉටු වේ. මෙසේ සක්විති පිරිස පිරිවරාගත් ඒ සක්විති රුවන, වම් පසින් මහා මේරු පර්වතය අතහැර මුහුදට ඉහළින් යොදුන් අසූ දහසක් පමණ විශාල වූ පූර්වවිදේහ ද්වීපය කරා ගමන් කරයි.

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti, tena vuttaṃ ‘‘yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

එහි, විනිවිද යන පරිදි යොදුන් දොළසක් වූ ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස්හයක් වූ ද පිරිසට වාසය කිරීමට සුදුසු වූ, ආහාර පාන හා උපකරණ පහසුවෙන් ලබාගත හැකි වූ, සෙවණ හා පැන්වලින් යුක්ත වූ, පිරිසිදු සමතලා වූ ද රමණීය භූමි භාගයක් ඇද්ද, ඒ භූමි භාගයට ඉහළ අහසේ ඒ සක්විති රුවන අක්ෂයකින් ඇමිණුවාක් මෙන් නොසැලී පවතී. එවිට ඒ සලකුණින් සක්විති රජු ඇතුළු ඒ මහා ජනයා පොළොවට බැස, තම රුචිය පරිදි ස්නානය කිරීම, අනුභව කිරීම ආදී සියලු කටයුතු කරමින් එහි වාසය කරති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම් ප්‍රදේශයක ඒ සක්විති රුවන පිහිටයි ද, එහි සක්විති රජු සිව් රඟ සේනාව සමග වාසය කරයි" කියායි.

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamanubhāvo cakkaratanassa.

මෙසේ සක්විති රජු වාසයට පැමිණි කල්හි, එහි සිටින ප්‍රාදේශීය රජවරු "වෙනත් සක්විති රජෙක් පැමිණියේය" යන්න ඇසූවත්, සේනාව රැස් කොට යුද්ධයට සූදානම් නොවෙති. සක්විති රුවන පහළ වූ සැණින්ම, සතුරු හැඟීමෙන් සක්විති රජුට එරෙහිව ආයුධයක් එසවීමට තරම් නිර්භීත වන කිසිදු සත්වයෙක් ලොව නැත. මෙය වනාහි සක්විති රුවනේ ඇති ආනුභාවයයි.

Cakkānubhāvena hi tassa rañño,Arī asesā damathaṃ upenti;

Arindamaṃ nāma narādhipassa,Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ.

සක්විති රුවනේ ආනුභාවයෙන් ඒ රජුගේ සියලු සතුරෝ දමනය වෙති. නරපතියාට සතුරන් දමනය කරන්නා (අරින්දම) යන නාමය කියනු ලබන්නේ එබැවිනි. ඒ නිසාම ඔහුගේ ඒ චක්‍ර රත්නයට 'චක්ක' (ආඥා චක්‍රය) යැයි කියනු ලැබේ.

Tasmā [Pg.157] sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ehi kho mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti. Tena vuttaṃ ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya…pe… anusāsa mahārājāti.

එබැවින් ඒ සියලු රජවරු තම තමන්ගේ රාජ්‍ය ශ්‍රී විභූතියට අනුරූප පරිදි පඬුරු රැගෙන ඒ සක්විති රජු වෙත පැමිණ, හිස නමා තම ඔටුන්නෙහි ඇති මැණික් ප්‍රභාවෙන් රජුගේ පාද පූජා කරමින්, "මහරජාණෙනි, වඩිනු මැනව" යනාදී වචනයෙන් ඔහුට කීකරුව සේවය කිරීමට සැරසෙති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, නැගෙනහිර දිශාවෙහි... පෙ... මහරජාණෙනි, අනුශාසනා කළ මැනව" කියායි.

Tattha svāgatanti suāgamanaṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti. Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano, tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathāti.

එහි 'ස්වාගතං' යනු යහපත් පැමිණීමයි. ඇතැමෙක් පැමිණි විට මිනිස්සු ශෝක කරති, ගිය විට සතුටු වෙති. ඇතැමෙක් පැමිණි විට සතුටු වෙති, ගිය විට ශෝක කරති. ඔබ වනාහි පැමිණි කල සතුට ඇති කරන, යන කල ශෝකය ඇති කරන එවැනි උතුමෙකි. එබැවින් ඔබේ පැමිණීම යහපත් පැමිණීමක් යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කී කල්හි සක්විති රජු "මට සෑම වසරකම මෙපමණ බදු ගෙවන්න" යැයි නොකියයි, අන් සතු සම්පතක් උදුරාගෙන තවකෙකුට නොදෙයි. තම ධර්මරාජ භාවයට ගැලපෙන ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය පිළිබඳව විමසා බලා, ප්‍රියමනාප මෘදු හඬින්, "දරුවෙනි, බලන්න, මේ ප්‍රාණඝාතය නිරයට පමුණුවන දෙයකි" යනාදී වශයෙන් ධර්මය දේශනා කර, "පණ ඇති සතුන් නොමැරිය යුතුය" යනාදී අනුශාසනා දෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "සක්විති රජු මෙසේ කියයි - සතුන් නොමැරිය යුතුය... පෙ... හිමි පරිදි භුක්ති විඳින්න" කියායි.

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti. Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissanti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ‘‘ye kho pana, bhikkhave’’tiādimāha.

සියලු දෙනාම රජුගේ මේ අනුශාසනාව පිළිගන්නවාද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පවා සියලු දෙනා පිළි නොගනිත් නම්, රජුගේ අනුශාසනාව ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? එබැවින් නුවණැති, විචක්ෂණශීලී ජනයා පමණක් එය පිළිගනිති. එහෙත් සියල්ලෝම රජුගේ අනුගාමිකයෝ වෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, යම් කෙනෙක්..." යනාදිය වදාළ සේක.

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya [Pg.158] pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ, nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati.

ඉන්පසු ඒ සක්විති රුවන පූර්වවිදේහ වැසියන්ට මෙසේ අනුශාසනා කොට, උදෑසන ආහාරයෙන් පසු සක්විති රජුගේ බලයෙන් අහසට පැන නැගී නැගෙනහිර මුහුදට ඇතුළු වෙයි. එය මුහුදට ඇතුළු වන විට, විෂෙහි ගඳ ආඝ්‍රාණය කර පෙනය හකුළුවා ගත් නාග රාජයෙකු මෙන්, රළ වේගය සංසිඳී මහා සාගර ජලය යොදුනක් පමණ ගැඹුරට බැස ගොස් සාගරය තුළ වෛදූර්යමය පවුරක් මෙන් පවතී. එම මොහොතේම ඒ රජුගේ පුණ්‍ය මහිමය දැකීමට කැමැත්තාක් මෙන් මහා සාගර පතුලේ විසිරී තිබූ නොයෙක් රත්නයෝ එතැනට පැමිණ ඒ ප්‍රදේශය පුරවති. එවිට ඒ රාජකීය පිරිස නානාවිධ රත්නයෙන් පිරුණු මහා සාගර පතුල දැක, රුචි පරිදි ඒවා ලබා ගනිති. පිරිස රුචි පරිදි රත්න ලබා ගත් පසු ඒ සක්විති රුවන ආපසු හැරෙයි. එය ආපසු හැරෙන විට පිරිස පෙරමුණෙහි ද, රජු මැද ද, සක්විති රුවන පසුපසින් ද ගමන් කරයි. ඒ සාගර ජලය ද සක්විති රුවනේ සිරියාවෙන් වශී වූවාක් මෙන් ද, එයින් වෙන්වීම ඉවසිය නොහැක්කාක් මෙන් ද, සක්විති රුවනේ නිම් වළල්ල දක්වා ගැටෙමින් නිරන්තරයෙන් පසුපසින් ඇදී එයි.

257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Tena vuttaṃ atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti. Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

257. මෙසේ සක්විති රජු නැගෙනහිර මුහුද සීමා කොට ඇති පූර්වවිදේහය ජයගෙන, දකුණු මුහුද සීමා කොට ඇති ජම්බුද්වීපය ජය ගැනීමට කැමතිව සක්විති රුවන පෙන්වන මගින් දකුණු මුහුද දෙසට ගමන් කරයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "මහණෙනි, ඉන්පසු ඒ සක්විති රුවන නැගෙනහිර මුහුදට ඇතුළු වී, එයින් නික්ම දකුණු දිශාවට ගමන් කරයි" කියායි. මෙසේ ගමන් කරන එහි ක්‍රියා පටිපාටිය, සේනාව රැස් කිරීම, සතුරු රජුන් හමුවීම, ඔවුන්ට අනුශාසනා කිරීම, දකුණු මුහුදට ඇතුළු වීම, මුහුදු ජලය බැස යාම සහ රත්න ලබා ගැනීම යන සියල්ල පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.

යොදුන් දසදහසක් පමණ වූ ඒ ජම්බුද්වීපය ජයගෙන, දකුණු මුහුදෙන් ද නික්ම, යොදුන් හත්දහසක් පමණ වූ අපරගෝයානය ජය ගැනීමට පෙර කී පරිදිම ගොස්, එය ද මුහුද කෙළවර කොට ජයගෙන, බටහිර මුහුදෙන් ද නික්ම, යොදුන් අටදහසක් පමණ වූ උත්තරකුරු දිවයින ජය ගැනීමට එලෙසම ගොස්, එය ද මුහුද කෙළවර කොට ජයගෙන, උතුරු මුහුදෙන් ද නික්මෙයි.

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.

මෙතෙකින් සක්විති රජු සතර සාගරය සීමා කොට ඇති මුළු පෘථිවියේම ආධිපත්‍යය ලබා ගත්තේ වෙයි. මෙසේ ජයග්‍රහණය කළ ඒ සක්විති රජු, තම රාජ්‍ය ශ්‍රී සම්පත්තිය දැකීම සඳහා පිරිස සමග අහසට පැන නැගී, මනාව පිපුණු පියුම්, උපුල් හා හෙළ පියුම් වනයන්ගෙන් විසිතුරු වූ විල් සතරක් දෙස බලන්නාක් මෙන්, පන්සියයක් බැගින් වූ කුඩා දූපත් පිරිවරා ඇති මහාද්වීප සතර දෙස බලා, සක්විති රුවන පෙන්වන මගින් අනුපිළිවෙලින් තම අගනුවරටම ආපසු පැමිණෙයි. එවිට ඒ සක්විති රුවන අන්තඃපුර ද්වාරය බබළවන්නාක් මෙන් එහි රැඳී පවතී.

Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati. Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti.

එලෙස ඒ චක්‍ර රත්නය පිහිටි කල්හි, රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි පන්දම්වලින් හෝ පහන්වලින් හෝ කළ යුතු කිසිදු කාර්යයක් නොමැත. චක්‍ර රත්නයෙහි ආලෝකයම රාත්‍රී කාලයෙහි අඳුර දුරු කරයි. එහෙත් රාත්‍රියෙහි අඳුර කැමති වන්නන්ට අඳුරම පවතී. ඒ බව සඳහන් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දකුණු මුහුදට බැස... මෙබඳු චක්‍ර රත්නයක් පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

Hatthiratanavaṇṇanā

ඇත් රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

258. Evaṃ [Pg.159] pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdati, athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṃ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṃ padese patiṭṭhāti. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati, uposathakulā sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘uposatho nāgarājā’’ icceva āgacchati. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ sutte vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati, na itaresaṃ. Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha tiṭṭhati. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… nāgarājāti.

258. මෙසේ චක්‍ර රත්නය පහළ වූ පසු, ඒ සක්විති රජුගේ ඇමතිවරු සාමාන්‍ය මංගල ඇත්හල පිරිසිදු කර, හඳුන් ආදී සුවඳ විලවුන්වලින් ආලේප කර, විසිතුරු මල්වලින් සරසා, රන් තරු හා මල්දම්වලින් යුත් වියන් බැඳ, දිව්‍ය විමනක් මෙන් සරසා 'මෙබඳු දිව්‍යමය ඇත් රත්නයකගේ පැමිණීම පතත්වා' යි පවසති. රජු ද පෙර පරිදිම මහා දන් දී සිල් සමාදන්ව ඒ පින් මෙනෙහි කරමින් සිටියි. එවිට රජුගේ පින් බලයෙන් පෙළඹී, ඡද්දන්ත කුලයෙන් හෝ උපෝසථ කුලයෙන් වූ, ඒ සත්කාර විඳීමට කැමති, උදෑසන හිරු මෙන් රත් පැහැ වූ පාද, ගෙල හා මුඛ ඇති, ඉතා සුදු ශරීරයක් ඇති, සප්තප්‍රතිෂ්ඨිත වූ, මනා අවයව පිහිටීමක් ඇති, පිපුණු රතු පියුමක් වැනි සොඳුරු සොඬක් ඇති, සෘද්ධිමත් වූ, යෝගියකු මෙන් අහසින් යා හැකි, රිදී පර්වතයක් වැනි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ඇතෙක් එහි පහළ වේ. ඔහු ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් ඇතුන් අතරින් බාලයා පැමිණෙයි; උපෝසථ කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් සියලු ඇතුන්ට වඩා වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) ඇතා පැමිණෙයි. එහෙත් පාලියෙහි 'උපෝසථ නම් නාග රාජයා' යැයි පමණක් සඳහන් වේ. ඔහු සක්විති වත් පුරන සක්විති රජවරුන් මෙනෙහි කරන විට පැමිණෙයි; අන් අයට එසේ නොපැමිණේ. ඔහු තමාම මංගල ඇත්හලට පැමිණ, එහි සිටි මංගල ඇතා ඉවත් කර එහි පිහිටයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද... නාග රාජයා' යනාදිය වදාළ සේක.

Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturitaṃ āgantvā taṃ disvā pasannacitto ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati, rājā taṃ abhiruhitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṃ gamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṃ abhilaṅghati, tato cakkacārikāya vuttanayeneva [Pg.160] sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati, evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Tena vuttaṃ disvāna rañño cakkavattissa…pe… evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavatīti.

මෙසේ පහළ වූ ඒ ඇත් රත්නය දැක ඇත්ගොව්වෝ සතුටු වී වහා රජු වෙත ගොස් ඒ බව දන්වති. රජු වහා පැමිණ එය දැක පැහැදුණු සිතින් 'භවත්නි, මේ ඇත් වාහනය ඉතා යහපත්ය, ඉදින් දමනය වන්නේ නම් මැනවි' යි සිතා අත දිගු කරයි. එවිට ඒ ඇත් රජු හීලෑ වස්සෙකු මෙන් කන් පහත් කර කීකරු බව පෙන්වමින් රජු වෙත පැමිණෙයි. රජුගේ අදහස දැන පිරිස ඒ ඇත් රත්නය රන් ධජ හා රන් ආභරණවලින් සරසා රන් දැල්වලින් වසා රජු වෙත පමුණුවති. රජු ඇතා බිම හිඳුවන්නේම නැතිව සත්රුවන් මය ඉණිමඟකින් නැගී අහසින් යාමට සිතයි. රජුට සිත උපදිනවාත් සමඟම ඒ ඇත් රජු හංස රාජයෙකු මෙන් අහසට පැන නඟී. ඉන්පසු චක්‍ර රත්නය සමඟ ගිය ආකාරයටම මුළු රජ පිරිසම ඔහු පසුපස යති. මෙසේ පිරිවර සමඟ රජු උදෑසන ආහාරයට පෙර මුළු මහ පොළොවම පැදකුණු කර නැවත අගනුවරට පැමිණෙයි. සක්විති රජුගේ ඇත් රත්නය එතරම් මහානුභාව සම්න්නය. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සක්විති රජු දැක... මෙබඳු ඇත් රත්නයක් පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

Assaratanavaṇṇanā

අස් රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānasakkāro samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṃ samanussarati, athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā puna caparantiādimāha.

ඇත් රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුගේ පිරිස සාමාන්‍ය මංගල අශ්වහල පිරිසිදු කර සරසා පෙර පරිදිම රජුට ඒ අස් රත්නය පැමිණීම සඳහා උනන්දුවක් ඇති කරති. රජු ද පෙර පරිදිම දන් දී සිල් සමාදන්ව ප්‍රාසාදයෙහි සිට පින් මෙනෙහි කරයි. එවිට රජුගේ පින් බලයෙන් පෙළඹී සින්ධු අශ්ව කුලයෙන්, වලාකුළු මෙන් සුදු වූ, රතු පාද හා රතු මුව ඇති, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් කළු පැහැති හිසක් ඇති, මෘදු වූ කෙස් ඇති, අහසින් යා හැකි 'වලාහක' නම් අස් රජෙක් පැමිණ එහි පිහිටයි. සෙසු සියල්ල ඇත් රත්නයෙහි කී පරිදිම දත යුතුය. මෙබඳු අස් රත්නයක් අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද...' යනාදිය වදාළ සේක.

Maṇiratanavaṇṇanā

මණි රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamappamāṇaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ, vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ[Pg.161], te te ca sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti divāti maññamānā. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… maṇiratanaṃ pātubhavatīti.

අස් රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුට රියන් හතරක් දිග, රියසකක නැබ බඳු ප්‍රමාණය ඇති, දෙකෙළවර මුතු හා රන් පියුම්වලින් සැරසූ, අසූ හතර දහසක් මැණික් පිරිවර ඇති, තරු පිරිවැරූ පුන් සඳක සිරිය පරදන වේපුල්ල පර්වතයෙන් උපන් මණි රත්නය පහළ වේ. එය මුතු දැලක තබා රියන් හැටක් උසට අහසෙහි එසවූ විට රාත්‍රී කාලයෙහි අවට යොදුනක් මානයෙහි ආලෝකය විහිදෙයි. ඒ ආලෝකය නිසා මුළු ප්‍රදේශයම අරුණෝදය මෙන් ආලෝකවත් වේ. එවිට ගොවියෝ ගොවිතැන් කටයුතු ද, වෙළෙන්දෝ වෙළඳාම් කටයුතු ද, ශිල්පීහු ඒ ඒ කර්මාන්ත ද මෙය දහවල යැයි සිතා සිදු කරති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද... මණි රත්නය පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

Itthiratanavaṇṇanā

ස්ත්‍රී රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.

මණි රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුට විශේෂිත සැප ලබා දීමට හේතු වන ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වේ. ඇය මද්ද රජ කුලයෙන් හෝ උතුරුකුරු දිවයිනෙන් රජුගේ පින් බලයෙන් තමාම පැමිණෙයි. ඇයගේ අනෙකුත් සම්පත් 'මහණෙනි, නැවත ද සක්විති රජුට ස්ත්‍රී රත්නයක් පහළ වේ, ඇය රූපවත්ය, දර්ශනීයය' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහිම විස්තර කර ඇත.

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānā ca somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā, pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati, devānaṃ atidūraṃ niccharati, tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti.

එහි අඟපසඟ සම්පූර්ණ වීමෙන් අධික වූ රූපයක් ඇත්තී යන අර්ථයෙන් 'අභිරූප' නම් වේ. ඇය දක්නා කල්හි ඇස් පිනවයි, එබැවින් අන් කටයුතුවල නිරත වීම අත්හැර වුවද නැරඹිය යුතු බැවින් 'දස්සනීය' නම් වේ. දක්නා විට සෝමනස්සය ඇති කරමින් අනුන්ගේ සිත පහදවන බැවින් 'පාසාදික' නම් වේ. 'පරමාය' යනු මෙසේ ප්‍රසාදය එළවන සුළු බව නිසා උතුම් වූ යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතාය' යනු වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සමන්නාගතා' යනු යුක්ත වූ (පැමිණි) යන්නයි. තවද ඕතොමෝ පමණට වඩා උස් නොවන බැවින් හා පමණට වඩා මිටි නොවන බැවින් 'අභිරූප' වේ; පමණට වඩා කෘශ නොවන බැවින් හා පමණට වඩා ස්ථූල නොවන බැවින් 'දස්සනීය' වේ; පමණට වඩා කළු නොවන බැවින් හා ඉතා සුදු නොවන බැවින් 'පාසාදික' වේ. මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගියත් දිව්‍ය වර්ණයට නොපැමිණි බැවින් උතුම් වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වේ. සැබවින්ම සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව පිටතට විහිදෙන්නේ නැත, දෙවියන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව ඉතා ඈතට විහිදෙයි. නමුත් මේ ස්ත්‍රී රත්නයෙහි ශරීර ප්‍රභාව රියන් දොළසක පමණ ප්‍රදේශයක් ආලෝකවත් කරයි.

Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusaṃ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā.

'නාතිදීඝ' ආදී පද අතරින් පළමු යුගලයෙන් (නාතිදීඝ-නාතිරස්ස) ඇගේ උසෙහි සම්පත්තිය ද, දෙවන යුගලයෙන් (නාතිකිස-නාතිථූල) ඇගේ වටප්‍රමාණයෙහි සම්පත්තිය ද, තුන්වන යුගලයෙන් (නාතිකාළ-නාතිඕදාත) ඇගේ වර්ණ සම්පත්තිය ද වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් මේ කරුණු හයෙන් ශරීරයේ දොස් නොමැති බව කියන ලදී. 'මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගිය' යන මෙයින් ඇගේ කාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ.

Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavihatassa tūlapicuno vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.

'තූලපිචුනෝ වා කප්පාසපිචුනෝ වා' යනු ගිතෙල් මණ්ඩයෙහි බහා තබන ලද, සියක් වරක් පොළන ලද පුළුන් රොදක හෝ සියක් වරක් පොළන ලද කපු පුළුන් රොදක ස්පර්ශය බඳු ඇගේ කයෙහි ස්පර්ශය වේ. 'සීතේ' යනු සක්විති රජුට ශීත කාලයේදීය. 'උණ්හේ' යනු සක්විති රජුට උෂ්ණ කාලයේදීය. 'චන්දනගන්ධෝ' යනු සැම කල්හිම මැනවින් අඹරන ලද, නැවුම් වූ, සිව්වැදෑරුම් සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් යුත් රන් සඳුන් සුවඳ ඇගේ ශරීරයෙන් විහිදෙයි. 'උප්පලගන්ධෝ' යනු සිනාසෙන හා කථා කරන අවස්ථාවලදී ඇගේ මුවින් නික්මෙන, එවෙලේම පිපුණු නිල් මහනෙල් මලක සුවඳ බඳු වූ අතිශය සුගන්ධය හමයි.

Evaṃ [Pg.162] rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi devāti tassa kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ, tadeva vadatīti piyavādinī.

මෙසේ රූප, ස්පර්ශ හා ගන්ධ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ ඇගේ ශරීර සම්පත්තියට අනුරූප වූ හැසිරීම දැක්වීමට 'තං ඛො පන' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි රජු දැක තමා හිඳගෙන සිටි ආසනයෙන් ගින්නෙන් පිළිස්සුණෙකු මෙන් (එතරම් වේගයෙන්) පළමුවම නැගී සිටින බැවින් 'පුබ්බුට්ඨායිනී' නම් වේ. රජු හිඳගත් කල්හි ඒ රජුට තල්වැටෙන් පවන් සැලීම ආදී කටයුතු කොට පසුව නිදියන හෝ හිඳගන්නා බැවින් 'පච්ඡානිපාතිනී' නම් වේ. 'ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?' යයි රජුට තමා කළ යුතු මෙහෙවර විමසන බැවින් 'කිංකාරපටිස්සාවිනී' නම් වේ. රජුගේ මනාපය පරිදිම හැසිරෙන බැවින් 'මනාපචාරිනී' නම් වේ. රජුට ප්‍රිය වූ දෙයම පවසන බැවින් 'පියවාදිනී' නම් වේ.

Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva, na sāṭheyyenāti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati, aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthetīti vuttaṃ hoti. Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva ‘‘atikkantā mānusaṃ vaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā. Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā. Tenāha evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavatīti.

දැන් ඇගේ ඒ හැසිරීම අවංක භාවයෙන්ම මිස කපටිකමකින් නොවන බව දැක්වීමට 'තං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නෝ අතිචරති' යන්නෙන් රජු ඉක්මවා නොහැසිරෙන බවත්, වෙනත් පුරුෂයෙකු සිතින්වත් නොපතන බවත් අදහස් වේ. එහි ඇය කෙරෙහි ආරම්භයේදී සඳහන් කළ 'අභිරූප' ආදී ගුණ හා අවසානයේ සඳහන් කළ 'පුබ්බුට්ඨායිනී' ආදී ගුණ ඇගේ ස්වභාවික ගුණ වේ. 'මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගිය' යනාදී ගුණ සක්විති රජුගේ පින නිශ්‍රය කරගෙන සක් රුවන පහළ වූ තැන් සිට පෙර කර්ම අනුභාවයෙන් හටගන්නා බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අභිරූප භාවය ආදිය ද සක් රුවන පහළ වූ දා සිට සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණව හටගත්තේය. එහෙයින් 'මෙබඳු වූ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වේ' යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Gahapatiratanavaṇṇanā

ගහපති රත්නය පිළිබඳ වර්ණනාව

Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhappavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti, cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyaṃ yojanabbhantare nidhiṃ passati. So taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavatīti.

මෙසේ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට ධනයෙන් කළ යුතු කටයුතු කැමති පරිදි සිදු කරගනු පිණිස ගහපති රත්නය පහළ වේ. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම මහා භෝග ඇත්තෙකි, මහා භෝග ඇති කුලයක උපන්නෙකි, රජුගේ ධන රාශිය වර්ධනය කරන සිටු-ගහපතියෙකි. සක් රුවනේ අනුභාවයෙන් හා තම කර්ම විපාකයෙන් හටගත් දිව්‍යමය ඇසක් ඔහුට පහළ වේ, එයින් පොළොව අභ්‍යන්තරයෙහි යොදුනක් මානයෙහි ඇති නිධන් දකියි. ඔහු ඒ සම්පත්තිය දැක සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ රජු වෙත ගොස් ධනයෙන් ආරාධනා කොට සියලු ධන කටයුතු සම්පූර්ණ කර දෙයි. එහෙයින් 'මහණෙනි, නැවත ද... මෙබඳු වූ ගහපති රත්නය පහළ වේ' යයි වදාරන ලදී.

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

පරිණායක රත්නය පිළිබඳ වර්ණනාව

Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti[Pg.163]. Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī, rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṃ samattho hoti. Sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pātubhavatīti. Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.

මෙසේ ගහපති රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට සියලු කටයුතු සම්විධානය කිරීමට සමර්ථ වූ පරිණායක රත්නය පහළ වේ. ඔහු රජුගේම වැඩිමහල් පුත්‍රයා වේ. ස්වභාවයෙන්ම පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි, මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි. රජුගේ පින් අනුභාවය නිසාත්, තමාගේ කර්ම අනුභාවය නිසාත් ඔහුට පරසිත් දන්නා ඥානය පහළ වේ. එයින් යොදුන් දොළසක් වූ රාජ පිරිසගේ සිතිවිලි දැනගෙන, රජුට අහිත වූ හා හිත වූ දේ වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට ඔහු සමර්ථ වේ. ඔහු ද තමාගේ ඒ අනුභාවය දැක සතුටු සිත් ඇත්තේ සියලු කටයුතු පිළිබඳ අනුශාසනා කරමින් රජුට ආරාධනා කරයි. එහෙයින් 'නැවත ද... පරිණායක රත්නය පහළ වේ' යයි වදාරන ලදී. එහි 'ඨපේතබ්බං ඨපේතුං' යනු ඒ ඒ තනතුරු වල තැබිය යුත්තන් තැබීමට යන්නයි.

259. Samavepākiniyātiādi heṭṭhā vuttameva.

259. 'සමවේපාකිනියා' යනාදියෙහි අර්ථය යට (පෙර සූත්‍ර වල) පවසන ලද්දේමය.

260. Kaṭaggahenāti jayaggāhena. Mahantaṃ bhogakkhandhanti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni. Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati, tato manussalokaṃ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṃ nibbattati, tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

260. 'කටග්ගහේන' යනු ජයග්‍රහණය ලැබීමෙනි. 'මහන්තං භෝගක්ඛන්ධං' යනු එකවරම ලක්ෂ දෙකක් හෝ තුනක් තරම් විශාල ධනස්කන්ධයකි. 'කේවලං පරිපූරා පණ්ඩිතභූමි' යනු පණ්ඩිතයා ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා ස්වර්ගයෙහි උපදී, එතැනින් මනුෂ්‍ය ලෝකයට එන විට උසස් කුල, රූප හා භෝග සම්පත්තිය ඇති තැනක උපදී, එහි සිට නැවතත් ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා නැවත ස්වර්ගයෙහි උපදී. මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිපුන් පණ්ඩිත භූමියයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි —

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. Devadūtasuttavaṇṇanā

10. දේවදූත සූත්‍ර වර්ණනාව

261. Evaṃ me sutanti devadūtasuttaṃ. Tattha dve agārātiādi assapurasutte vitthāritameva.

261. 'ඒවං මේ සුතං' යනු දේවදූත සූත්‍රයයි. එහි 'ද්වේ අගාරා' යනාදිය අස්සපුර සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

262. Nirayaṃ upapannāti bhagavā katthaci nirayato paṭṭhāya desanaṃ devalokena osāpeti, katthaci devalokato paṭṭhāya nirayena osāpeti. Sace saggasampattiṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, nirayadukkhaṃ ekadesato katheti, tiracchānayonidukkhaṃ pettivisayadukkhaṃ manussalokasampattiṃ ekadesato katheti, saggasampattimeva vitthāreti. Sace nirayadukkhaṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, devalokamanussalokesu [Pg.164] sampattiṃ tiracchānayonipettivisayesu ca dukkhaṃ ekadesato katheti, nirayadukkhameva vitthāreti. So imasmiṃ sutte nirayadukkhaṃ vitthāretukāmo, tasmā devalokato paṭṭhāya desanaṃ nirayena osāpeti. Devalokamanussalokasampattiyo tiracchānayonipettivisayadukkhāni ca ekadesato kathetvā nirayadukkhameva vitthārena kathetuṃ tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālātiādimāha.

262. "නිරයට පැමිණියාහුය" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක නිරයේ සිට ආරම්භ කොට දේශනාව දෙව්ලොවෙන් අවසන් කරන සේක. ඇතැම් තැනක දෙව්ලොවෙන් ආරම්භ කොට නිරයෙන් අවසන් කරන සේක. ඉදින් දිව්‍ය සම්පත්තිය විස්තර කරමින් දේශනා කරනු කැමැති නම්, නිරය දුක එක් කොටසකින් පවසා, තිරිසන් යෝනි දුක, ප්‍රේත විෂය දුක සහ මනුෂ්‍ය ලෝක සම්පත්තිය එක් කොටසකින් පවසා, දිව්‍ය සම්පත්තියම විස්තර කරන සේක. ඉදින් නිරය දුක විස්තර කරමින් දේශනා කරනු කැමැති නම්, දෙව්ලොව හා මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සම්පත්තිය ද තිරිසන් හා ප්‍රේත ලෝකයන්හි දුක ද එක් කොටසකින් පවසා, නිරය දුකම විස්තර කරන සේක. උන්වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි නිරය දුක විස්තර කිරීමට කැමැති වූ සේක. එබැවින් දෙව්ලොව සිට ආරම්භ කොට නිරයෙන් දේශනාව අවසන් කරන සේක. දෙව්ලොව හා මනුෂ්‍ය ලෝක සම්පත්තිය ද තිරිසන් හා ප්‍රේත ලෝකයන්හි දුක ද ස්වල්ප වශයෙන් පවසා, නිරය දුකම විස්තර වශයෙන් පැවසීම සඳහා "මහණෙනි, ඒ මොහු නිරය පාලකයෝ..." යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā, atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. Yamassa raññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā, ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā. Na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. Nāddasanti attano santike pesitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati. Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā sallakkhāpetukāmo ambhotiādimāha.

එහි ඇතැම් තෙරවරු (අන්තක වැනි විඥානවාදීහු) "නිරය පාලකයන් කියා පිරිසක් නැත, රූපකයක් මෙන් කර්මයම වධ හිංසා පමුණුවයි" කියා පවසති. ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රකාශය "නිරයෙහි නිරය පාලකයෝ ඇත්තාහුද? එසේය, වධ දෙන්නෝ ඇත්තාහුය" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි (කථාවත්ථුප්පකරණයෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත්තේමය. මිනිස් ලෝකයෙහි වධකයන් සිටින්නාක් මෙන්ම නිරයෙහි ද නිරය පාලකයන් සිටින බව දත යුතුය. "යම රජුගේ" යනු යම රජු නම් වේමානික ප්‍රේත රජෙකි. ඔහු එක් කාලයක දිව්‍ය විමානයක දිව්‍ය කල්ප වෘක්ෂ, දිව්‍ය උද්‍යාන, දිව්‍ය නාටිකාංගනාවන් ආදී සම්පත් අනුභව කරයි. එක් කාලයක අකුසල කර්ම විපාකය අනුභව කරයි. හෙතෙම ධාර්මික රජෙකි. ඔහු එක් අයෙකුම පමණක් නොවේ; සතර ද්වාරයෙහි (යම රජුන්) සතර දෙනෙක් සිටිති. "නොදැක්කාහුද" යනු තමා වෙත එවන ලද කිසිදු දේවදූතයෙකුගේ අභාවය (නොපැමිණීම) අරමුණු කරගෙන නිරයට පැමිණි තැනැත්තා මෙසේ පවසයි. එවිට යම රජු "මොහු මා පවසන දෙයෙහි අර්ථය වටහා නොගනී" යයි දැන, ඔහු ලවා වටහා දෙනු කැමැත්තෙන් "එම්බා පුරුෂය" යනාදිය පැවසීය.

Jātidhammoti jātisabhāvo, aparimutto jātiyā, jāti nāma mayhaṃ abbhantareyeva atthīti. Parato jarādhammotiādīsupi eseva nayo.

"ජාතිධම්මො" යනු ජාති ස්වභාවය ඇති, ජාතියෙන් (උපතින්) නොමිදුණු, "ජාතිය යන්න මා තුළම පවතී" යන අර්ථයයි. මින් පසුව එන "ජරාධම්මො" යනාදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

263. Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvāti ettha daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha, bho, mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nhāyituṃ na sakkomi, ahaṃ kiliṭṭhagattomhi, nhāpetha manti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto, vacanattho pana maghadevasutte vuttova.

263. "පළමු දේවදූතයා ගැන ප්‍රශ්න කරනු ලැබ" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: කුඩා බිළිඳා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මටත් ඔබ සැමට මෙන් අත් පා තිබේ. එහෙත් මම මගේම මළමුත්‍රයෙහි ගැලී සිටිමි. මගේම ස්වභාවයෙන් නැගිට ස්නානය කරන්නට මට නොහැකිය. මගේ ශරීරය අපවිත්‍ර වී ඇත. මාව නාවන්නැයි කියා කීමටවත් මට නොහැකිය. උපතින් නොමිදුණු නිසා මට මෙවැනි තත්වයකට මුහුණ දීමට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද උපතින් (ජාතියෙන්) නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ජාතිය (උපත) පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ. මෙහි වචනාර්ථය මඝදේව සූත්‍රයෙහි පවසා ඇත.

Dutiyaṃ [Pg.165] devadūtanti etthāpi jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavanasampanno, tassa me tā balajavanasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

"දෙවන දේවදූතයා" යන්නෙහි ද, දිරාගිය මහලු තැනැත්තා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මමත් ඔබ සැම මෙන් යොවුන් වියේ සිටියෙමි. කලව බලය, බාහු බලය හා වේගවත් බව මා සතු විය. දැන් මගේ ඒ ශක්තීන් අතුරුදන් වී ඇත. මට අත් පා තිබුණ ද ඉන් කළ යුතු කාර්යයන් කරන්නට මට නොහැකිය. ජරාවෙන් (මහලු බවෙන්) නොමිදුණු නිසා මට මෙසේ වන්නට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද ජරාවෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ජරාව පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

Tatiyaṃ devadūtanti etthāpi gilānasatto atthato eva vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākaṃ byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

"තෙවන දේවදූතයා" යන්නෙහි ද, රෝගී තැනැත්තා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මමත් ඔබ සැම මෙන් නිරෝගීව සිටියෙමි. ඒ මම දැන් රෝගයෙන් මඬිනු ලැබ මගේම මළමුත්‍රයෙහි වැතිර සිටිමි. නැගිටින්නටවත් මට නොහැකිය. අත් පා තිබුණ ද ඉන් ප්‍රයෝජනයක් ගත නොහැකිය. ව්‍යාධියෙන් නොමිදුණු නිසා මට මෙසේ වන්නට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද ව්‍යාධියෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ව්‍යාධිය පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

265. Catutthaṃ devadūtanti ettha pana kammakāraṇā vā devadūtāti kātabbā kammakāraṇikā vā. Tattha pana kammakāraṇapakkhe bāttiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenete devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākaraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.

265. "සිව්වන දේවදූතයා" යන්නෙහි වධ හිංසාවන් (දඬුවම්) හෝ දඬුවම් පමුණුවන්නන් දේවදූතයන් ලෙස දත යුතුය. එහි වධ හිංසා පක්ෂයෙහි ගත් කල, දෙතිස් වධයෝ අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "අප හටගන්නා කල්හි ගස්වල හෝ ගල්වල හට නොගනිමු, ඔබ වැනි අයගේ ශරීරවලම හටගනිමු. එබැවින් අප හටගැනීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඒවා දේවදූතයෝ නමින් හැඳින්වේ. දඬුවම් පමුණුවන්නෝ ද අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසති: "අපි දෙතිස් වධ පමුණුවන කල්හි ගස්වැල්වලට දඬුවම් නොකරමු, ඔබ වැනි සත්වයන්ටම දඬුවම් කරමු. එබැවින් අප ඔබට දඬුවම් කිරීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔවුහු ද දේවදූතයෝ නමින් හැඳින්වෙති.

266. Pañcamaṃ devadūtanti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi [Pg.166] maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

266. "පස්වන දේවදූතයා" යන්නෙහි මළසිරුර අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, අමු සොහොනෙහි දමා ඇති, ඉදිමී ගිය මාව දෙස බලන්න. මරණයෙන් නොමිදුණු නිසා මට මෙවැනි තත්වයක් අත් විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද මරණයෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද මරණය පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් මරණය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් එය දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhatīti? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpakammaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti, na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sāriyamānāpi saranti.

මෙම දේවදූතයන් පිළිබඳ විමසීම ලබන්නේ කවුද, නොලබන්නේ කවුද? යමෙකු බොහෝ පව්කම් කළේ නම්, ඔහු (සෘජුවම) නිරයට ගොස් උපදියි. යමෙකු ස්වල්ප වශයෙන් පව්කම් කළේ නම් ඔහුට (මෙම විමසීම) ලැබේ. සොරබඩු සමඟ අසු වූ සොරාට නඩු විභාගයක් නැතිවම කළ යුතු දඬුවම පමුණුවන්නාක් මෙනි. එහෙත් සැකපිට අල්ලාගත් අයෙකු විනිශ්චය ශාලාවට පමුණුවා ඔහුට විනිශ්චය (නඩු විභාගය) ලැබේ. මෙය ද එසේමය. ස්වල්ප පව්කම් කළ අය තම ස්වභාවයෙන්ම හෝ (යම රජු විසින්) සිහිපත් කරවන ලදුව හෝ (තමන් කළ කුසල්) සිහිපත් කර ගනිති.

Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirivihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi. Atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attano pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti.

එහිදී දීඝජයන්ත නම් වූ දෙමළ වැසියෙකු තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කළ කුසල් සිහිපත් කළේය. ඒ දෙමළ වැසියා සුමනගිරි විහාරයේ ආකාශ චෛත්‍යයට රතු වස්ත්‍රයකින් පූජාවක් කළ බව කියනු ලැබේ. පසුව ඔහු උස්සද නිරය අසල උපත ලැබූ අතර, නිරගින්නේ ශබ්දය ඇසූ සැනින් තමන් කළ වස්ත්‍ර පූජාව සිහිපත් විය. ඒ හේතුවෙන් ඔහු එහි මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. තවත් දායකයෙක් තම පුත් කුඩා භික්ෂුවකට වස්ත්‍රයක් පූජා කරමින් උන්වහන්සේගේ පාමුල තැබීය. ඔහු මරණාසන්න මොහොතේදී එම වස්ත්‍රයෙන් නැඟුණු 'පට පට' යන හඬ නිමිත්තක් කර ගත්තේය. ඔහුද උස්සද නිරය අසල උපත ලැබූ නමුත්, නිරගින්නේ ශබ්දයෙන් ඒ වස්ත්‍රයේ ශබ්දය සිහිපත් වී දෙව්ලොව උපන්නේය. මෙලෙස තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කුසල් සිහිපත් කිරීමෙන් දෙව්ලොව උපදින බව දත යුතුය.

Attano dhammatāya asarante pana pañca devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyādīhi. Yo pana pañcahipi na sarati, taṃ yamo rājā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ pañcahipi devadūtehi kusale asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato. Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī hoti.

තමන් විසින්ම කුසල් සිහිපත් නොකරන අයගෙන් යම රජු පස් දේවදූතයන් පිළිබඳව විමසයි. එහිදී ඇතමෙක් පළමු දේවදූතයාගේ විමසීමෙන් කුසල් සිහිපත් කරයි, ඇතමෙක් දෙවැනි ආදී දේවදූතයන් මඟින් සිහිපත් කරයි. පස් දේවදූතයන් කෙරෙන් පවා සිහිපත් නොකරන්නවුන්ට යම රජු විසින්ම කුසල් සිහිපත් කරවනු ලැබේ. එක්තරා අමාත්‍යවරයෙක් සුමන මල් පිරවූ කළ ගෙඩිවලින් මහා චෛත්‍යයට පූජා පවත්වා එහි පින් යම රජුට අනුමෝදන් කළේය. ඔහු අකුසල කර්මය නිසා නිරයේ උපන් අතර ඔහුව යම රජු ඉදිරියට පමුණුවන ලදී. පස් දේවදූතයන් පිළිබඳ විමසීමේදීත් ඔහු කළ කුසල් සිහිපත් නොකළ කල්හි, යම රජු තමන් විසින්ම බලා එය දැක, 'ඔබ මහා චෛත්‍යයට සුමන මල් පිරවූ කළ ගෙඩිවලින් පූජා පවත්වා මට පින් අනුමෝදන් කළා නොවේදැ'යි සිහිපත් කරවීය. එවිට ඔහු එම කුසලය සිහිපත් වී දෙව්ලොව ගියේය. යම රජු විසින් බලාත් කිසිදු කුසලයක් නොදකින්නේ නම්, 'මේ සත්වයා ඒකාන්තයෙන්ම මහත් දුක් අනුභව කරනු ඇතැයි' සිතා නිහඬ වෙයි.

267. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi. Kiṃ panassa pamāṇaṃ? Abbhantaraṃ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṃ hoti. Lohapathavī lohachadanaṃ ekekā ca bhitti navanavayojanikā hoti. Puratthimāya bhittiyā [Pg.167] acci uṭṭhitā pacchimaṃ bhittiṃ gahetvā taṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni, parikkhepato pana navayojanasatāni catupaṇṇāsayojanāni, samantā pana ussadehi saddhiṃ dasayojanasahassaṃ hoti.

267. මහා නිරය යනු අවීචි මහා නිරයයි. එහි ප්‍රමාණය කෙතරම්ද? එහි ඇතුළත දිගින් හා පළලින් යොදුන් සියයකි. පොළොව සහ වහලය ලෝහයෙන් යුක්තය. එක් එක් තාප්පය යොදුන් නවයක් බැගින් ඝනකම්ය. නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නැඟෙන ගිනි දැල් බටහිර බිත්තිය දක්වා විහිදී එය විනිවිද ගොස් එතැන් සිට තවත් යොදුන් සියයක් දුරට යයි. අනෙක් දිශාවන්ටද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. මෙලෙස ගිනිදැල්වල සීමාව අනුව බලන කල දිගින් හා පළලින් යොදුන් 318ක් වන අතර, වටප්‍රමාණය අනුව යොදුන් 954ක් වේ. අවට ඇති උස්සද නිරයන්ද සමඟ මුළු ප්‍රමාණය යොදුන් දස දහසක් වේ.

268. Ubbhataṃ tādisameva hotīti ettha akkantapadaṃ yāva aṭṭhito daḷhaṃ uddharitumeva na sakkā. Ayaṃ panettha attho – heṭṭhato paṭṭhāya ḍayhati, uparito paṭṭhāya jhāyati, iti akkamanakāle ḍayhamānaṃ paññāyati, uddharaṇakāle tādisameva, tasmā evaṃ vuttaṃ. Bahusampattoti bahūni vassasatavassasahassāni sampatto.

268. 'එසවූ පාදයද එලෙසම වේ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, තැබූ පාදය අස්ථිය දක්වා තදින් දැවෙන බැවින් එය එසවීමට පවා නොහැකි බවයි. මෙහි අර්ථය නම් ශරීරයේ යට සිට දැවෙන අතර උඩ සිට ගිනි ඇවිළෙයි. මෙලෙස පාදය තබන විට දැවෙන බව පෙනෙන අතර, එය එසවීමේදීද එම තත්ත්වයම පවතී. එබැවින් එසේ කියන ලදී. 'බහුසම්පත්තෝ' යනු වසර සිය දහස් ගණනක් ආයුෂ විඳින බවයි.

Kasmā panesa narako avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Vīci nāma antaraṃ vuccati, tattha ca aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhassa vā antaraṃ natthi. Tasmā so avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhitā saṃsibbamānā yojanasataṃ gantvā pacchimabhittiṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo.

මේ නිරයට 'අවීචි' යන නම ලැබුණේ ඇයි? 'වීචි' යනු අන්තරය හෙවත් විවේකයයි. එහි ගිනිදැල්වල හෝ සතුන්ගේ හෝ දුක් වේදනාවේ කිසිදු අන්තරයක් හෙවත් විවේකයක් නොමැත. එබැවින් එය අවීචි නම් වේ. එහි නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නැඟෙන ගිනි දැල් එකිනෙක වෙළී යොදුන් සියයක් ගොස් බටහිර බිත්තිය විනිවිද ගොස් තවත් යොදුන් සියයක් විහිදෙයි. අනෙක් දිශාවන්ටද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Imesaṃ channaṃ jālānaṃ majjhe nibbatto devadatto, tassa yojanasatappamāṇo attabhāvo, dve pādā yāva gopphakā lohapathaviṃ paviṭṭhā, dve hatthā yāva maṇibandhā lohabhittiyo paviṭṭhā, sīsaṃ yāva bhamukaṭṭhito lohachadane paviṭṭhaṃ, adhobhāgena ekaṃ lohasūlaṃ pavisitvā kāyaṃ vinivijjhantaṃ chadane paviṭṭhaṃ, pācīnabhittito nikkhantasūlaṃ hadayaṃ vinivijjhitvā pacchimabhittiṃ paviṭṭhaṃ, uttarabhittito nikkhantasūlaṃ phāsukā vinivijjhitvā dakkhiṇabhittiṃ paviṭṭhaṃ. Niccale tathāgatamhi aparaddhattā niccalova hutvā paccatīti kammasarikkhatāya ediso jāto. Evaṃ jālānaṃ nirantaratāya avīci nāma.

මේ සය දිශාවෙන්ම එන ගිනිදැල් මැද දේවදත්ත උපත ලබා ඇත. ඔහුගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් පමණ විශාලය. දෙපා වලලුකර දක්වා ලෝහමය පොළොවට ගිලී ඇත. දෙඅත් මැණික්කටුව දක්වා ලෝහමය බිත්තිවලට ගිලී ඇත. හිස ඇහිබැම අස්ථිය දක්වා ලෝහමය වහලයට ගිලී ඇත. යට සිට ඇතුළු වූ එක් ලෝහ උලක් ශරීරය විනිවිද ගොස් වහලයට වැදී ඇත. නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නික්මුණු උලක් හෘදය විනිවිද ගොස් බටහිර බිත්තියට වැදී ඇත. උතුරු බිත්තියෙන් නික්මුණු උලක් ඉළ ඇට විනිවිද ගොස් දකුණු බිත්තියට වැදී ඇත. අකම්පිත වූ තථාගතයන් වහන්සේට කළ අපරාධය නිසාම නිශ්චලව මෙලෙස පැසවනු ලබයි. මෙය තමන් කළ කර්මයට සමාන වූ දඬුවමකි. මෙලෙස ගිනිදැල්වල නිරන්තර බව නිසාම මෙය අවීචි නම් වේ.

Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṃ koṭṭetvā pūritapiṭṭhaṃ viya sattā nirantarā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne satto atthi, imasmiṃ natthī’’ti na vattabbaṃ, gacchantānaṃ ṭhitānaṃ nisinnānaṃ nipannānaṃ anto natthi, gacchante vā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā aññamaññaṃ na bādhanti. Evaṃ sattānaṃ nirantaratāya avīci.

එහි ඇතුළත යොදුන් සියයක් වූ ස්ථානයක, නළයකට දමා තළා පුරවන ලද පිටි මෙන් සත්වයන් පිරී සිටිති. 'මේ තැන සත්වයෙක් සිටී, මේ තැන සත්වයෙක් නැත' යැයි කිව නොහැකි තරමට ඔවුහු නිරන්තරව සිටිති. යන, සිටින, හිඳින හෝ නිදා සිටින සත්වයන්ගේ කෙළවරක් නැත. ඔවුන් යන එන විට හෝ හිඳින විට හෝ එකිනෙකාට බාධාවක් නොවෙයි. මෙලෙස සත්වයන්ගේ නිරන්තර බව නිසාද එය අවීචි නම් වේ.

Kāyadvāre [Pg.168] pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṃ dukkhasahagataṃ. Evaṃ santepi yathā jivhagge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṃ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṃ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṃ, itarāni abbohārikānīti. Evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīci.

කාය ද්වාරයෙහි උපේක්ෂා සහගත සිත් හයක් සහ එක් දුක් සහගත සිතක් උපදියි. එසේ වුවද, දිව අග මී පැණි බින්දු හයක් තබා එක් රත් වූ තඹ බින්දුවක් තැබූ විට එහි දාහයේ බලවත් බව නිසා තඹ බින්දුව පමණක් දැනෙන්නාක් මෙන්, අනෙක් මී පැණි බින්දු නොදැනී යයි. එමෙන්ම නිරගින්නේ දාහය බලවත් නිසා එහි නිරන්තරයෙන් දැනෙන්නේ දුක් වේදනාවම පමණි. අනෙක් සිත් නොදැනෙන තරම්ය. මෙලෙස දුක් වේදනාවේ නිරන්තර බව නිසාද අවීචි නම් වේ.

269. Mahantoti yojanasatiko. So tattha patatīti eko pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati. Sūcimukhāti sūcisadisamukhā, te hatthigīvappamāṇā ekadoṇikanāvāppamāṇā vā honti.

269. 'මහන්තෝ' යනු යොදුන් සියයක් විශාල බවයි. ඔහු එහි වැටෙන විට එක් පාදයක් මහා නිරයෙහිද, අනෙක් පාදය ගූථ නිරයෙහිද පිහිටයි. 'සූචිමුඛා' යනු ඉදිකටුවක් වැනි මුඛ ඇති පණුවන්ය. උන් ඇතෙකුගේ බෙල්ලක් පමණ විශාල හෝ එක් මිනිසෙකුට නැඟිය හැකි කුඩා බෝට්ටුවක් පමණ විශාල වෙති.

Kukkulanirayoti yojanasatappamāṇova anto kūṭāgāramattavitaccitaaṅgārapuṇṇo ādittachārikanirayo, yattha patitapatitā kudrūsakarāsimhi khittaphālavāsisilādīni viya heṭṭhimatalameva gaṇhanti.

කුක්කුල නිරය යනු යොදුන් සියයක් පමණ වූ, ඇතුළත කූටාගාරයක් බඳු විශාල රත් වූ අඟුරු හා ගිනිගත් අළු පිරුණු නිරයකි. එහි වැටුණු සත්වයන්, කුද්‍රූස ධාන්‍ය රාශියකට දැමූ රත් වූ නගුල් තල මෙන් යට අඩිය දක්වාම ගිලී යති.

Āropentīti ayadaṇḍehi pothentā āropenti. Tesaṃ ārohanakāle te kaṇṭakā adhomukhā honti, orohanakāle uddhaṃmukhā.

'නංවති' යනු යම පල්ලන් ලෝහ දඬුවලින් තළමින් සතුන්ව කටු ඉඹුල් ගසට නංවන බවයි. ඔවුන් නඟින විට ඒ කටු පහළට හැරී පවතින අතර, බසින විට ඉහළට හැරී පවතී.

Vāteritānīti kammamayena vātena calitāni. Hatthampi chindantīti phalake maṃsaṃ viya koṭṭayamānāni chindanti. Sace uṭṭhāya palāyati, ayopākāro samuṭṭhahitvā parikkhipati, heṭṭhā khuradhārā samuṭṭhāti.

'වාතේරිතානි' යනු කර්ම බලයෙන් හටගත් වාතයෙන් සැලෙන (කඩු පත්) යන්නයි. 'හත්ථම්පි ඡින්දන්ති' යනු මස් කපන ලෑල්ලක් මත තබා මස් කපන්නාක් මෙන් අත් පා කපා දමන බවයි. යම් හෙයකින් සත්වයෙකු නැඟිට පලා යන්නේ නම්, ලෝහ පවුරක් ඉස්මතු වී ඔහුව වට කරයි. පහළින් ක්ෂුරධාරා (මුවහත් දැලි පිහි වැනි පොළොවක්) ඉස්මතු වෙයි.

Khārodakā nadīti vetaraṇī nāma tambalohanadī. Tattha ayomayāni kharavālika-pokkharapattāni, heṭṭhā khuradhārā ubhosu tīresu vettalatā ca kusatiṇāni ca. So tattha dukkhā tibbā kharāti so tattha uddhañca adho ca vuyhamāno pokkharapattesu chijjati. Siṅghāṭakasaṇṭhānāya kharavālikāya kaṇṭakehi vijjhiyati, khuradhārāhi phāliyati, ubhosu tīresu kusatiṇehi vilekhati, vettalatāhi ākaḍḍhiyati, tikkhasattīhi phāliyati.

"ක්ෂාරෝදකා නදී" යනු වේතරණී නම් වූ, රත් කළ තඹ ලෝදිය ගලා බසින මහා නදියයි. එහි යකඩින් නිම වූ, රළු වැලි සහිත සහ දැළි පිහියක් මෙන් තියුණු දාර ඇති පියුම් පත් ඇත; යටින් දැළි පිහි දාර වැනි තියුණු බවක් ඇත; දෙපස ඉවුරුවල වේවැල් පඳුරු ද කුස තණ ද ඇත. "සො තත්ථ දුක්ඛා තිබ්බා ඛරා" යනු ඒ නිරයෙහි උපන් සත්වයා එහි උඩට සහ යටට ගසාගෙන යමින් ඒ පියුම් පත්වලින් කැපී යයි. සතරමං සන්ධියක හැඩය ඇති රළු වැලි තලාවෙහි කටුවලින් ඇනෙයි, දැළි පිහි දාරවලින් පැළෙයි, දෙපස ඉවුරුවල කුස තණවලින් සීරෙයි, වේවැල්වලින් ඇදගනු ලබයි, තියුණු හෙල්ලවලින් පලනු ලබයි.

270. Tattena [Pg.169] ayosaṅkunāti tena jigacchitomhīti vutte mahantaṃ lohapacchiṃ lohaguḷānaṃ pūretvā taṃ upagacchanti, so lohaguḷabhāvaṃ ñatvā dante samphuseti, athassa te tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaranti, tambalohadhārehi mahantena lohakaṭāhena tambalohaṃ upanetvā evamevaṃ karonti. Puna mahānirayeti evaṃ pañcavidhabandhanato paṭṭhāya yāva tambalohapānā tambalohapānato paṭṭhāya puna pañcavidhabandhanādīni kāretvā mahāniraye pakkhipanti. Tattha koci pañcavidhabandhaneneva muccati, koci dutiyena, koci tatiyena, koci tambalohapānena muccati, kamme pana aparikkhīṇe puna mahāniraye pakkhipanti.

270. "තත්තේන අයසංකුනා" යනු ඒ නිරිසතුන් "මම බඩගින්නේ සිටිමි" යි කී කල්හි, නිරය පාලකයෝ යකඩ බෝලවලින් පිරවූ විශාල යකඩ කූඩයක් රැගෙන ඔහු වෙත පැමිණෙති. ඔහු ඒ යකඩ බෝල බව දැන දත් මිටි කයි; එවිට ඔවුන් රත්වූ යකඩ කොක්කකින් ඔහුගේ කට අරවා, විශාල යකඩ හැන්දකින් රත් වූ තඹ ලෝදිය ඔහුට බොන්නට දෙයි. මෙලෙස පස්වැදෑරුම් බන්ධනයේ පටන් තඹ ලෝදිය පෙවීම දක්වා ද, තඹ ලෝදිය පෙවීමේ පටන් නැවත පස්වැදෑරුම් බන්ධනය දක්වා ද නිරය පාලකයෝ වධ දෙමින් මහා නිරයෙහි දමති. එහි ඇතැම් සත්වයෙක් පස්වැදෑරුම් බන්ධනයෙන්ම මිදෙයි, ඇතැමෙක් දෙවන වධයෙහිදී ද, ඇතැමෙක් තුන්වන වධයෙහිදී ද, ඇතැමෙක් තඹ ලෝදිය බොන කල්හි ද කර්මය ගෙවී මියගොස් මිදෙයි. අකුසල් කර්ම ගෙවී නොමැති නම් නැවතත් මහා නිරයෙහිම දමති.

Idaṃ pana suttaṃ gaṇhanto eko daharabhikkhu, – ‘‘bhante, ettakaṃ dukkhamanubhavitasattaṃ punapi mahāniraye pakkhipantī’’ti āha. Āma, āvuso, kamme aparikkhīṇe punappunaṃ evaṃ karontīti. Tiṭṭhatu, bhante, uddeso, kammaṭṭhānameva kathethāti kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sotāpanno hutvā āgamma uddesaṃ aggahesi. Aññesampi imasmiṃ padese uddesaṃ ṭhapetvā arahattaṃ pattānaṃ gaṇanā natthi. Sabbabuddhānañcetaṃ suttaṃ avijahitameva hoti.

මේ සූත්‍රය උගන්නා එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක්, "ස්වාමීනී, මෙතරම් දුකක් අනුභව කළ සත්වයා නැවතත් මහා නිරයට දමනු ලබනවාද?" යි ඇසීය. "එසේය ඇවැත්නි, කර්මය ගෙවී නොමැති නම් නැවත නැවතත් මෙලෙස වධ පමුණුවති" යි ගුරුවරයා පැවසීය. එවිට ඔහු "ස්වාමීනී, පාලි ඉගෙනීම නතර වේවා, මට කර්මස්ථානයක්ම වදාරනු මැනවි" යි කියා, කර්මස්ථානය උගෙන සෝවාන් වී, පසුව පාලි ඉගෙනීම ද සම්පූර්ණ කර රහත් භාවයට පත් විය. මේ ප්‍රදේශයෙහි පාලි ඉගෙනීම නතර කර රහත් භාවයට පත් වූවන්ගේ ගණනක් නැත. සියලු බුදුවරුන් විසින් මේ දේවදූත සූත්‍රය අත්නොහරින ලද්දක්ම වෙයි.

271. Hīnakāyūpagāti hīnakāyaṃ upagatā hutvā. Upādāneti taṇhādiṭṭhigahaṇe. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti.

271. "හීනකායූපගා" යනු හීන වූ පවිටු සත්ව සමූහයා කරා පැමිණි වූවෝ ය. "උපාදානේ" යනු තණ්හාව හා දෘෂ්ටියෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. "ජාතිමරණසම්භවේ" යනු ජාතියට හා මරණයට හේතු වූ උපාදාන ධර්මයන්හි ය. "අනුපාදා" යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගන්නා බැවිනි. "ජාතිමරණසංඛයේ" යනු ජාති මරණ ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි විමුක්තිය ලබති.

Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sabbadukkhātikkantā nāma honti.

"දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා" යනු මේ ආත්මභාවයේදීම සියලු කෙලෙසුන් නිවී යාමෙන් ශාන්ත වූවෝ ය. "සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුං" යනු සියලු දුක් ඉක්මවා ගියෝ වෙති.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දේවදූත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෘතීය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Vibhaṅgavaggo

4. විභංග වර්ගය

1. Bhaddekarattasuttavaṇṇanā

1. භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

272. Evaṃ [Pg.170] me sutanti bhaddekarattasuttaṃ. Tattha bhaddekarattassāti vipassanānuyogasamannāgatattā bhaddakassa ekarattassa. Uddesanti mātikaṃ. Vibhaṅganti vitthārabhājanīyaṃ.

272. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි "භද්දේකරත්තස්ස" යනු විපස්සනානුයෝගයෙන් යුක්ත බැවින් යහපත් වූ එක් රැයක් ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. "උද්දේසං" යනු මාතෘකාවයි. "විභංගං" යනු විස්තරාත්මකව බෙදා දැක්වීමයි.

Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā taṃ puna nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya.

"අතීතං" යනු අතීත වූ පංචස්කන්ධ ධර්මයන් ය. "නාන්වාගමෙය්‍ය" යනු තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් ලුහුනොබැඳිය යුතුය යන්නයි. "නප්පටිකංඛේ" යනු තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් අනාගතය ප්‍රාර්ථනා නොකළ යුතුය. "යදතීතං" යනාදිය මෙහි හේතුව දැක්වීමයි. යම් හෙයකින් අතීත වූයේ ද, එය ප්‍රහීණ විය, නිරුද්ධ විය, අවසන් විය. එබැවින් එය නැවත ලුහුනොබැඳිය යුතුය. යම් අනාගතයක් වේද, එය තවම පැමිණ නැත, උපත ලබා නැත, හටගෙන නැත. එබැවින් එය ද ප්‍රාර්ථනා නොකළ යුතුය.

Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati araññādīsu vā tattha tattheva vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ anubrūhaye vaḍḍheyya, paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ. Taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ taṃ taṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho.

"තත්ථ තත්ථ" යනු වර්තමාන වූ පංචස්කන්ධ ධර්මය ද යම් යම් මොහොතක උපදී ද, ඒ ඒ මොහොතේදීම එය අනිච්චානුපස්සනා ආදී සප්ත අනුපස්සනාවන්ගෙන් යම් විපස්සනා යෝගියකු දක්නේද, ආරණ්‍ය ආදියේදී ද ඒ ඒ තැන්හිදීම විපස්සනා කරයි. "අසංහීරං අසංකුප්පං" යනු විපස්සනාව සහ ප්‍රති-විපස්සනාව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. විපස්සනාව රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙයි, විනාශ නොවේ; එබැවින් එය "අසංහීර අසංකුප්ප" නම් වේ. එය අනුබ්‍රෑහණය කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, නැවත නැවතත් විපස්සනා කළ යුතුය යනු අදහසයි. එසේත් නැතහොත්, නිවන රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙන බැවින් හා විනාශ නොවන බැවින් "අසංහීර අසංකුප්ප" නම් වේ. නුවණැති මහණ තෙමේ එය නැවත නැවතත් අනුබ්‍රෑහණය කරමින්, ඒ ඒ ඵලසමාපත්තිවලට සමවදිමින් වැඩිය යුතුය යනු අර්ථයයි.

Tassa pana anubrūhantassa atthāya – ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ātappanti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ vā dassāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmīti hi ‘‘ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā karissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ajjeva karissāmīti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti aggivisasatthādīni anekāni maraṇakāraṇāni tassa senā, tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ ‘‘katipāhaṃ tāva āgamehi yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayakammaṃ karomī’’ti[Pg.171]. Evaṃ mittasanthavākārasaṅkhāto vā, ‘‘idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī’’ti evaṃ lañjānuppadānasaṅkhāto vā, ‘‘imināhaṃ balarāsinā paṭibāhissāmī’’ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittasanthavākāralañjānuppadānabalarāsīnaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto.

එසේ අනුබ්‍රෑහණය කරන්නාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස - "අජ්ජේව කිච්චමාතප්පං" යනු කෙලෙසුන් තවන වීර්යය අදම කළ යුතුය යන්නයි. "කෝ ජඤ්ඤා මරණං සුවේ" යනු හෙට ජීවත් වේද මියයයිද යන්න කවුරු දනිත්ද? අදම දන් දෙන්නෙමි, සිල් රකින්නෙමි, යම්කිසි පින්කමක් කරන්නෙමි යි සිතා, "අදට ප්‍රමාදයක් ඇත, හෙට හෝ අනිද්දා කරන්නෙමි" යි ප්‍රමාද සිතක් නූපදවා, අදම කරමි යි මෙලෙස වීර්යය කළ යුතු බව දක්වයි. "මහාසේනේන" යනු ගින්න, විෂ, ආයුධ ආදී බොහෝ වූ මරණීය හේතූන් මාරයාගේ සේනාවයි. එබඳු මහා සේනාවක් ඇති මෘත්‍යු රාජයා සමඟ, "මම බුද්ධ පූජාදී මාගේ පිහිට පිණිස වූ කටයුතු කරන තෙක් දින කිහිපයක් රැඳී සිටින්න" යි මිත්‍රකමින් හෝ, අල්ලස් දීමෙන් හෝ, බල පෙන්වීමෙන් හෝ කිසිදු එකඟතාවක් (ගිවිසුමක්) ඇති කරගත නොහැක. "සංගරො" යනු මිත්‍රත්වයෙන්, අල්ලසින් හෝ බලයෙන් මරණය පලවා හැරීමට උත්සාහ කිරීමට කියන නමකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ අර්ථය වදාළහ.

Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Iti taṃ evaṃ paṭipannapuggalaṃ ‘‘bhaddekaratto aya’’nti. Rāgādīnaṃ santatāya santo buddhamuni ācikkhati.

"අතන්ඩිතං" යනු කුසීත නොවීම හා උත්සාහයයි. මෙසේ පිළිපදින බැවින් ඔහුට යහපත් වූ එක් රැයක් ඇත, එබැවින් ඔහු "භද්දේකරත්ත" නම් වේ. මෙලෙස පිළිපදින පුද්ගලයා "භද්දේකරත්ත" යැයි රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳුණු ශාන්ත වූ බුද්ධ මුනිවරයාණෝ වදාරති.

273. Evaṃrūpotiādīsu kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti evaṃ manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosiṃ. Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṃvedano. Taṃsampayuttānaṃyeva saññādīnaṃ vasena evaṃsañño evaṃsaṅkhāro evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti.

273. "ඒවංරූපෝ" යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "මම කළු පැහැති වුවද ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් බඳු පැහැයක් ඇතිව උපන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් මනාප රූප ස්වභාවයෙන් මෙබඳු රූපයක් ඇති විය. කුසල සුඛ සෝමනස්ස වේදනාවන්ගෙන් මෙබඳු වේදනාවක් විය. ඒ සමඟ යෙදුණු සංඥා ආදියේ ස්වභාවයෙන් මෙබඳු සංඥාවක්, මෙබඳු සංස්කාරයක්, මෙබඳු විඥානයක් අතීත කාලයෙහි මට තිබුණේය යන්නයි.

Tattha nandiṃ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ samanvāneti anupavatteti. Hīnarūpādivasena pana evaṃrūpo ahosiṃ…pe… evaṃviññāṇo ahosinti na maññati.

එහි 'නන්දිය අනුගමනය කරයි' යනු එම රූප ආදියෙහි තෘෂ්ණාව අනුගමනය කරවීමයි, නැවත නැවත ඉපදවීමයි. එහෙත් හීන වූ රූප ආදියෙහි වසයෙන් 'මම මෙබඳු රූපයක් ඇතිව සිටියෙමි... මෙබඳු විඤ්ඤාණයක් ඇතිව සිටියෙමි' යනාදී වශයෙන් (මානයෙන් හෝ දෘෂ්ටියෙන්) නොසිතයි.

Nandiṃ na samanvānetīti taṇhaṃ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṃ vā nānupavattayati.

'නන්දිය අනුගමනය නොකරයි' යනු තෘෂ්ණාව හෝ තෘෂ්ණාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ දෘෂ්ටිය හෝ අනුගමනය නොකරවීමයි (නැවත ඇති නොකිරීමයි).

274. Evaṃrūpo siyantiādīsupi taṃmanuññarūpādivaseneva taṇhādiṭṭhipavattasaṅkhātā nandisamanvānayanāva veditabbā.

274. 'මම මෙබඳු රූප ඇත්තෙක් වෙම්වා' යනාදී තැන්වලදී ද එම ප්‍රණීත වූ මනෝඥ වූ රූප ආදියේ වසයෙන් ම තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය පැවැත්ම සංඛ්‍යාත නන්දිය අනුගමනය කිරීම ම දත යුතු ය.

275. Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti idaṃ ‘‘paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppa’’nti uddesassa niddesatthaṃ vuttaṃ. Kāmañcettha ‘‘kathañca, bhikkhave, paccuppannaṃ dhammaṃ na vipassatī’’tiādi vattabbaṃ siyā, yasmā pana asaṃhīrāti ca asaṃkuppāti ca vipassanā vuttā, tasmā tassā eva abhāvañca bhāvañca dassetuṃ saṃhīratīti mātikaṃ uddharitvā vitthāro vutto. Tattha saṃhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi [Pg.172] ākaḍḍhiyati. Na saṃhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi nākaḍḍhiyati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

275. "මහණෙනි, වර්තමාන ධර්මයන් කෙරෙහි කෙසේ නම් ඇදගනු ලැබේද?" යන්න "යමෙක් වර්තමාන වූ ධර්මය ඒ ඒ තැන විදර්ශනා කරයි ද, නොවෙනස් වන සුළු වූ, කම්පා නොවන සුළු වූ..." යන උද්දේශය විස්තර කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. මෙහි "මහණෙනි, වර්තමාන ධර්මය විදර්ශනා නොකරන්නේ කෙසේද?" යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුව තිබුණත්, විදර්ශනාව 'නොඇදගන්නා සුළු' (අසංහීර) සහ 'කම්පා නොවන සුළු' (අසංකුප්ප) ලෙස වදාරා ඇති බැවින්, එම විදර්ශනාවෙහි ම පැවැත්ම සහ නොපැවැත්ම දැක්වීම පිණිස "සංහීරති" (ඇදගනු ලැබේ) යන මාතෘකාව උපුටා ගෙන විස්තර කරන ලදී. එහි 'ඇදගනු ලැබේ' (සංහීරති) යනු විදර්ශනාව නොමැතිකම නිසා තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය විසින් (සතර අපායට හෝ සංසාර සාගරයට) ඇදගනු ලැබීමයි. 'ඇදගනු නොලැබේ' (න සංහීරති) යනු විදර්ශනාව වැඩීම නිසා තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය විසින් ඇදගනු නොලැබීමයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Bhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā

2. ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

276. Evaṃ me sutanti ānandabhaddekarattasuttaṃ. Tattha paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. Ko nu kho, bhikkhaveti jānantova kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi.

276. "ඒවං මේ සුතං" යනු ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි "විවේකයෙන් නැගී සිටි" (පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ) යනු ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමයි. "මහණෙනි, කවරෙක් නම් ද?" යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන දැනම කතාව ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක.

278. Sādhu sādhūti therassa sādhukāramadāsi. Sādhu kho tvanti parimaṇḍalehi padabyañjanehi parisuddhehi kathitattā desanaṃ pasaṃsanto āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

278. "සාධු සාධු" යනු තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දීමයි. "පින්වත, ඔබ යහපත් ලෙස (දේශනා කළා)" යනු හාත්පසින් ම පරිපූර්ණ වූ, පිරිසිදු පද ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් දේශනා කරන ලද බැවින් දේශනාව වර්ණනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā

3. මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

279. Evaṃ me sutanti mahākaccānabhaddekarattasuttaṃ. Tattha tapodārāmeti tattodakassa rahadassa vasena evaṃladdhanāme ārāme. Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhūmaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmauyyānehi ca samannāgataṃ, tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne mahāudakarahado, tato tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā. Kasmā panesā edisā jātā? Rājagahaṃ kira parivāretvā mahā petaloko, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā sā kuthitā sandati. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yatāyaṃ, bhikkhave, tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti[Pg.173]. Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchati, tenāyaṃ tapodā kuthitā sandatī’’ti (pārā. 231). Imassa pana ārāmassa abhisammukhaṭṭhāne tato mahāudakarahado jāto, tassa nāmavasenāyaṃ vihāro tapodārāmoti vuccati.

279. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'තපෝදාරාමයෙහි' යනු රත් වූ ජලය ඇති විලක් නිසා ඒ නම ලැබුණු ආරාමයෙහි ය. වේභාර පර්වතයට යටින් පොළොවෙහි වසන නාගයන්ගේ යොදුන් පන්සියයක් පමණ වූ, දෙව්ලොවක් බඳු, මිණිමය පොළොවෙන් හා උයන්වතු වලින් යුත් නාග භවනයක් ඇතැයි කියනු ලැබේ. එහි නාගයන් ක්‍රීඩා කරන ස්ථානයෙහි මහා ජල තටාකයක් ඇත. එයින් 'තපෝදා' නම් වූ නටන සුළු උණු ජලය ඇති ගඟක් ගලා බසී. මෙය මෙසේ උණුසුම් වීමට හේතුව කුමක්ද? රජගහ නුවර පිරිවරාගෙන මහා ප්‍රේත ලෝකයක් ඇති බව කියවේ. එහි මහා ලෝහකුම්භී නිරයන් දෙකක් අතරින් මේ තපෝදා නදිය ගලා එයි. එබැවින් එය රත් වී නටමින් ගලා යයි. මෙය මෙසේ ද වදාරා ඇත - "මහණෙනි, යම් තැනකින් මේ තපෝදා නදිය ගලා බසී ද, ඒ විල පිරිසිදු ජලය ඇති, සිසිල් ජලය ඇති, මිහිරි ජලය ඇති, සුදු ජලය ඇති, මනා තොටුපළවල් ඇති, රමණීය වූ, බොහෝ මත්ස්‍යයන් හා කැස්බෑවුන් ඇති, රිය සකක් පමණ විශාල පියුම් පිපෙන විලකි. එසේ වුවත් මහණෙනි, මේ තපෝදා නදිය මහා නිරයන් දෙකක් අතරින් පැමිණෙන නිසා මෙසේ නටන ජලයෙන් යුක්තව ගලා බසී." මෙම ආරාමයට ඉදිරිපිටින් එම ගඟෙන් හටගත් විශාල ජල තටාකයක් ඇත. එහි නාමයෙන් මේ විහාරයට 'තපෝදාරාමය' යැයි කියනු ලැබේ.

280. Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhitveva saṅkhaṃ gato. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgappaṭipattibhūto. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanāti madhupiṇḍikasutte (ma. ni. 1.199 ādayo) vuttanayeneva vitthāretabbaṃ.

280. "සමිද්ධි" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ආත්මභාවය ඉතා සම්පූර්ණ වූ, රූපවත් වූ, ප්‍රසාදජනක වූ බැවින් "සමිද්ධි" යන නාමයට පැමිණි සේක. "ආදිබ්‍රහ්මචාරී" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පූර්වභාගී වූ පිළිවෙතයි. "ඉදං වත්වාන සුගතෝ උට්ඨායාසනා" යනාදිය මධුපිණ්ඩික සූත්‍රයේ වදාළ ක්‍රමයට ම විස්තර කර දත යුතු ය.

282. Iti me cakkhunti imasmiṃ kira sutte bhagavā dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesi. Theropi ‘‘bhagavatā heṭṭhā dvīsu, upari catutthe cāti imesu tīsu suttesu pañcakkhandhavasena mātikā ca vibhaṅgo ca kato, idha pana dvādasāyatanavaseneva vibhajanatthaṃ mātikā ṭhapitā’’ti nayaṃ paṭilabhitvā evamāha. Imaṃ pana nayaṃ labhantena therena bhāriyaṃ kataṃ, apade padaṃ dassitaṃ, ākāse padaṃ kataṃ, tena naṃ bhagavā imameva suttaṃ sandhāya – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.197) etadagge ṭhapesi. Ettha pana cakkhūti cakkhupasādo. Rūpāti catusamuṭṭhānikarūpā. Iminā nayena sesāyatanānipi veditabbāni. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tadabhinandatīti taṃ cakkhuñceva rūpañca taṇhādiṭṭhivasena abhinandati. Anvāgametīti taṇhādiṭṭhīhi anugacchati.

282. "ඉති මේ චක්ඛුං" යනාදී වශයෙන් මේ සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොළොස් ආයතනයන්ගේ වසයෙන් ම මාතෘකාව තැබූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර සූත්‍ර දෙකකදී සහ මින් පසු හතරවන සූත්‍රයේදී පංචස්කන්ධය වසයෙන් මාතෘකාව හා විභංගය වදාළ සේක. මෙහිදී දොළොස් ආයතන වසයෙන් බෙදා දැක්වීම පිණිස මාතෘකාව තබන ලදී" යන ක්‍රමය වටහාගෙන මෙසේ වදාළහ. මෙම ක්‍රමය වටහාගෙන තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයකි. පිය සටහන් තැබිය නොහැකි තැනක පිය සටහන් දැක්වීමකි, අහසෙහි පිය සටහන් තැබීමක් බඳු ය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයම අරභයා, "මහණෙනි, මාගේ සංක්ෂිප්ත දේශනයන් විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කච්චාන තෙරුන් අග්‍ර වන්නේ ය" යි ඒතදග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක. මෙහි 'චක්ඛු' යනු චක්ඛුපසාදයයි. 'රූප' යනු සතර සමුට්ඨානික රූපයන් ය. මෙම ක්‍රමයට ම ඉතිරි ආයතනයන් ද දත යුතු ය. 'විඤ්ඤාණ' යනු තෘෂ්ණාව හා බැඳුණු විඤ්ඤාණයයි. 'තදභිනන්දති' යනු එම ඇස සහ රූපය තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වසයෙන් අතිශයින් සතුටින් පිළිගැනීමයි. 'අන්වාගමේති' යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි මගින් අනුගමනය කිරීමයි.

Iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammāti ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṃ.

"අතීත කාලයෙහි මට මෙබඳු මනසක් විය, මෙබඳු ධර්මයන් විය" යන මෙහි 'මන' යනු භවාංග සිතයි. 'ධර්ම' යනු තෛභූමක ධර්ම අරමුණු ය.

283. Paṇidahatīti patthanāvasena ṭhapesi. Paṇidhānapaccayāti patthanāṭṭhapanakāraṇā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

283. 'පිහිටුවයි' (පණිදහති) යනු ප්‍රාර්ථනා වසයෙන් සිත තැබීමයි. 'ප්‍රාර්ථනා ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු ප්‍රාර්ථනා පිහිටුවීමේ හේතුවෙනි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā

4. ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

286. Evaṃ [Pg.174] me sutanti lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṃ. Tattha lomasakaṅgiyoti aṅgathero kira nāmesa, kāyassa pana īsakalomasākāratāya lomasakaṅgiyoti pākaṭo jāto. Candano devaputtoti kassapasammāsambuddhakāle kiresa candano nāma upāsako aḍḍho mahaddhano tīṇi ratanāni catūhi paccayehi pūjetvā devaloke nibbatto, purimanāmena candano devaputtotveva saṅkhaṃ gato. Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasilāyaṃ. Tassā kira rattakambalasseva jayasumanapuppharāsi viya vaṇṇo, tasmā ‘‘paṇḍukambalasilā’’ti vuccati.

286. "ඒවං මේ සුතං" යනු ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'ලෝමසකංගිය' යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නම 'අංග තෙර' බව පැවසේ. එහෙත් ශරීරයෙහි ස්වල්ප වශයෙන් ලොම් වැඩී තිබුණු බැවින් 'ලෝමසකංගිය' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. 'චන්දන දේවපුත්‍ර' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි 'චන්දන' නම් වූ ඒ උපාසක තෙමේ බොහෝ ධන සම්පත් ඇතිව තෙරුවන් උදෙසා සිව්පසයෙන් පූජා පවත්වා දෙව්ලොව උපන්නේ ය. පැරණි නමින් ම 'චන්දන දේවපුත්‍ර' යන නාමයට පැමිණියේ ය. 'පණ්ඩුකම්බල සිලාවෙහි' යනු රතු පලසක් බඳු ගල්තලාවෙහි ය. එම රතු පලසක පැහැය බන්දුජීවක මල් රාශියක පැහැය බඳු වූ බව කියනු ලැබේ. එබැවින් 'පණ්ඩුකම්බල සිලා' යැයි කියනු ලැබේ.

Kadā pana tattha bhagavā vihāsīti? Bodhipattito sattame saṃvacchare sāvatthiyaṃ āsāḷhīmāsapuṇṇamāya dvādasayojanāya parisāya majjhe yamakapāṭihāriyaṃ katvā oruyha kaṇḍambamūle paññattavarabuddhāsane nisīditvā dhammadesanāya mahājanaṃ mahāviduggato uddharitvā buddhā nāma yasmā pāṭihāriyaṃ katvā manussapathe na vasanti, tasmā passamānasseva tassa janassa padavīkkamaṃ katvā tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagato, tasmiṃ samaye vihāsi.

තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කවර කලෙක එහි (පඬුඇඹුල් සෛලාසනයෙහි) වැඩසිටි සේක් ද? සම්බුද්ධත්වයට පත්ව සත්වන වර්ෂයෙහි, සැවැත් නුවරදී ඇසළ මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින දොළොස් යොදුන් පිරිසක් මධ්‍යයෙහි යමාමහ පෙළහර දක්වා, අහසින් බැස කණ්ඩම්බ රුක් මූලයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට ධර්ම දේශනාවෙන් මහා ජනයා සසරින් එතෙර කරවා, බුදුවරුන් ප්‍රාතිහාර්ය පෑමෙන් පසු මනුෂ්‍ය පථයෙහි වාසය නොකරන හෙයින්, ඒ දොළොස් යොදුන් මහා ජනයා බලා සිටියදීම දෙපියවරක් තබා තව්තිසා භවනයට වැඩම කොට පරසතු රුක් මූලයෙහි පඬුඇඹුල් සෛලාසනයෙහි වස් එළඹි සේක. ඒ කාලයෙහි එහි වැඩසිටි සේක. මෙය පිළිතුරයි.

Tatra bhagavāti tatra viharanto bhagavā yebhuyyena dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi parivuto mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā abhidhammapiṭakaṃ kathento gambhīraṃ nipuṇaṃ tilakkhaṇāhataṃ rūpārūpaparicchedakathaṃ paṭivijjhituṃ asakkontānaṃ devānaṃ saṃvegajananatthaṃ antarantarā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi. Tatrāyaṃ devaputto uggaṇhanto imā gāthā saddhiṃ vibhaṅgena uggaṇhi, devattassa pana pamādādhiṭṭhānattā dibbehi ārammaṇehi nippīḷiyamāno anupubbena suttaṃ sammuṭṭho gāthāmattameva dhāresi. Tenāha ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhikkhu dhāremi bhaddekarattiyo gāthā’’ti.

‘එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනු, එහි (තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි) වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ කොට දසදහසක් සක්වළින් රැස්වූ දෙවිවරුන් පිරිවරාගෙන, සිය මෑණියන් සාක්ෂියෙහි තබා අභිධර්ම පිටකය දේශනා කරමින්, ගැඹුරු වූ ද සියුම් වූ ද ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුත් රූප-අරූප විභාගය අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වූ දෙවිවරුන් කෙරෙහි සංවේගය උපදවනු පිණිස අතරින් පතර භද්දේකරත්ත සූත්‍රයේ උද්දේශය හා විභංගය (විග්‍රහය) දේශනා කළ සේක. එහිදී මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයා (චන්දන දිව්‍ය පුත්‍රයා) ඉගෙන ගන්නා අතරතුර මෙම ගාථාවන් විභංගය ද සහිතව ඉගෙන ගත්තේය. එසේ වුවත් දිව්‍ය ආත්මභාවයේ ඇති ප්‍රමාදයට හේතුවන දිව්‍යමය අරමුණු නිසා පීඩිතව, අනුපිළිවෙළින් සූත්‍ර පාඨය අමතක වී ගාථා පමණක් මතක තබා ගත්තේය. එබැවින් “ස්වාමීනි, මම භද්දේකරත්ත ගාථාවන් දනිමි” යි කීවේය.

Uggaṇhāhi [Pg.175] tvantiādīsu tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāma, vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma, aññesaṃ vācento dhāreti nāma. Sesamettha uttānamevāti.

‘උග්ගණ්හාහි ත්වං’ යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: නිශ්ශබ්දව හිඳ ශ්‍රවණය කරන්නා ‘උගනියි’ (උග්ගණ්හාති) නම් වේ. වචනයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නා ‘පිරිවහයි’ (පරියාපුණාති) නම් වේ. අන් අයට උගන්වන්නා ‘ධරයි’ (ධාරේති) නම් වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

5. Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

5. චූළකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

289. Evaṃ me sutanti cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya subhotveva nāmaṃ akaṃsu. Māṇavoti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyati. Todeyyaputtoti todeyyassa nāma pasenadirañño purohitabrāhmaṇassa putto. So kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhaṃ gato. Mahādhano pana hoti sattāsītikoṭivibhavo paramamaccharī, ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti. Vuttampi cetaṃ –

289. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය චූළකම්මවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘සුභ’ යනු, ඒ තරුණයා දැකීමට ප්‍රියජනක වූ ද, ප්‍රසාදජනක වූ ද කෙනෙකු වූ බැවින්, ශරීරයේ අංගයන්ගේ ශෝභනත්වය නිසා ඔහුට ‘සුභ’ යන නම තැබූහ. ‘මාණව’ යනු තරුණ කාලයෙහි ඔහු හැඳින්වූ නාමයයි, ඔහු මහලු කල ද එම නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලැබීය. ‘තෝදෙය්‍යපුත්ත’ යනු කොසොල් රජුගේ පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණ වූ තෝදෙය්‍යගේ පුත්‍රයාය. සැවැත් නුවරට නුදුරින් ‘තුදි’ නම් ගමක් ඇත, එහි අධිපතියා වූ බැවින් ඔහු ‘තෝදෙය්‍ය’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු අසූ හත් කෝටියක් ධනය ඇති මහා ධනවතෙකු වුවද පරම මසුරෙක් විය. “දන්දීමෙන් වස්තුව ක්ෂය වේ” යැයි සිතා කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදුන්නේය. මෙය ද පවසන ලදී -

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

“අඳුන් ක්ෂය වීම ද, හුඹස් බැඳීම ද, මී මැස්සන් මී පැණි රැස් කිරීම ද දැක පණ්ඩිතයා ගිහිගෙයි වාසය කළ යුතුය.”

Evaṃ adānameva sikkhāpesi. Dhuravihāre vasato sammāsambuddhassa yāguuḷuṅgamattaṃ vā bhattakaṭacchumattaṃ vā adatvā dhanalobhena kālaṃ katvā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati, attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ sunakhaṃ disvā – ‘‘todeyyabrāhmaṇo dhanalobhena attanova ghare sunakho hutvā nibbatto, ajja mayi subhassa gharaṃ gate maṃ disvā sunakho bhukkāraṃ karissati, athassāhaṃ ekaṃ vacanaṃ vakkhāmi, so ‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’ti gantvā uddhanaṭṭhāne [Pg.176] nipajjissati. Tatonidānaṃ subhassa mayā saddhiṃ eko kathāsallāpo bhavissati, so dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhahissati, sunakho pana kālaṃ katvā niraye nibbattissatī’’ti imaṃ māṇavassa saraṇesu patiṭṭhānabhāvaṃ ñatvā bhagavā taṃ divasaṃ sarīrapaṭijagganaṃ katvā ekakova gāmaṃ pavisitvā nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi.

මෙසේ ඔහු දන් නොදීමටම අනුශාසනා කළේය. අග්‍ර විහාරයෙහි වැඩවසන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට කැඳ සැන්දක් හෝ බත් හැන්දක් හෝ පවා නොදී, ධන ලෝභය නිසා මියගොස් එම නිවසේම සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. සුභ මාණවකයා එම සුනඛයාට ඉතා ආදරය කළේය, තමා අනුභව කරන බතම කැවීය, උසස් යහන් මත නිදිකරවීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනක් අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක්, එම සුනඛයා දැක, “තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයා ධන ලෝභය නිසා තමාගේම නිවසේ සුනඛයෙකු වී ඉපදී ඇත, අද මා සුභගේ නිවසට ගියවිට මාව දැක සුනඛයා බුරනු ඇත, එවිට මම ඔහුට එක් වචනයක් පවසන්නෙමි, ඔහු ‘ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මාව හඳුනති’ යි සිතා ලිප අසල ලැග සිටිනු ඇත. ඒ හේතුවෙන් සුභට මා සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබෙනු ඇත. ඔහු ධර්මය අසා තිසරණෙහි පිහිටනු ඇත, සුනඛයා මියගොස් නිරයෙහි උපදින්නේය” යි මාණවකයා තිසරණෙහි පිහිටන බව දැක, එදින සිරුරු කිස නිමවා තනිවම ගමට පිවිස මාණවකයා බැහැරව ගිය කල්හි ඒ නිවසට පිඬු සිඟා වැඩම කළ සේක.

Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā etadavoca – ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ bho bhoti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ sutvā – ‘‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’’ti vippaṭisārī hutvā gīvaṃ onāmetvā uddhanantare chārikāyaṃ nipanno. Manussā ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Subho āgantvā – ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā na kenacīti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā – ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, todeyyo nāma sunakho natthi. Samaṇo pana gotamo pitaraṃ sunakhaṃ karoti, yaṃkiñci esa mukhāruḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena niggahetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi.

සුනඛයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක බුරමින් උන්වහන්සේ අසලට ගියේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: “තෝදෙය්‍ය, ඔබ පෙර මනුෂ්‍යව සිටියදීත් මට ‘භෝ භෝ’ යනුවෙන් පරිභව කළ නිසා සුනඛයෙකු වී උපන්නෙහිය. දැන් ද බුරන්නෙහි නම් අසීචි නිරයට යන්නෙහිය.” සුනඛයා එය අසා “ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මාව හඳුනති” යි පසුතැවිලි වී, ගෙල පහත් කරගෙන ලිප අසල අළු ගොඩෙහි ලැග ගත්තේය. මිනිසුන් ඔහුව ඔසවා යහනෙහි සැතපවීමට උත්සාහ කළත් නොහැකි විය. සුභ මාණවකයා පැමිණ “මෙම සුනඛයා යහනෙන් බැස්සවූයේ කවුද?” යි ඇසීය. මිනිසුන් “කිසිවෙකුත් නොවෙයි” යැයි පවසා සිදු වූ පුවත සැළ කළහ. මාණවකයා එය අසා, “මගේ පියා බඹලොව උපන්නේය, තෝදෙය්‍ය නම් සුනඛයෙකු නැත. ගෞතම ශ්‍රමණයන් මගේ පියාව සුනඛයෙකු කරති, මොහු කටට ආ පලියට යමක් පවසති” යි කිපී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් චෝදනා කරනු පිණිස විහාරයට ගොස් ඒ පිළිබඳව විමසීය.

Bhagavāpi tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te māṇava pitarā anakkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā satasahassagghanikā suvaṇṇapāti satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakapāyāsaṃ bhojāpetvā sayane āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati. Atha naṃ jāneyyāsi ‘‘pitā me eso’’ti. Māṇavo – ‘‘sace saccaṃ bhavissati, dhanaṃ lacchāmi, no ce, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti dvīhipi kāraṇehi tuṭṭho gantvā tathā akāsi. Sunakho – ‘‘ñātomhi iminā’’ti roditvā huṃ hunti karonto dhananidhānaṭṭhānaṃ gantvā pādena pathaviṃ khaṇitvā saññaṃ adāsi, māṇavo dhanaṃ gahetvā – ‘‘bhavapaṭicchannaṃ nāma evaṃ sukhumaṃ paṭisandhiantaraṃ pākaṭaṃ samaṇassa gotamassa, addhā esa sabbaññū’’ti bhagavati pasannacitto cuddasa pañhe abhisaṅkhari. Aṅgavijjāpāṭhako kiresa, tenassa [Pg.177] etadahosi – ‘‘idaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhe pucchissāmī’’ti dutiyagamanena yena bhagavā tenupasaṅkami, tena puṭṭhapañhe pana bhagavā ekappahāreneva vissajjento kammassakātiādimāha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඒ තරුණයාට පෙර පරිද්දෙන්ම පවසා, තම වචනයෙහි සත්‍යතාව තහවුරු කරනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක: “තරුණය, ඔබේ පියා විසින් ඔබට නොපවසන ලද යම් සැඟවුණු ධනයක් ඇත්ද?” “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ලක්ෂයක් වටිනා රන් මාලාවක් ද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් පාවහන් යුවළක් ද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියක් ද, ලක්ෂයක් කහවනු ද ඇත” යි ඔහු පැවසීය. “ඔබ ගොස් ඒ බල්ලාට උකු කිරි බතක් කන්නට දී, යහනක නිදිකරවා, ඌ මඳක් නින්දට වැටුණු කල්හි විමසන්න. එවිට ඌ ඔබට සියලු ධනය ඇති තැන් පවසනු ඇත. එවිට ‘මොහු මාගේ පියාමය’ කියා ඔබ දැනගනු ඇත” යි වදාළ සේක. එවිට සුභ මාණවකයා “ඉදින් මෙය සත්‍යයක් වුවහොත් මට ධනය ලැබෙනු ඇත, එසේ නොවුවහොත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් නිග්‍රහ කරන්නෙමි” යි යන කරුණු දෙක නිසා සතුටු වී, නිවසට ගොස් එලෙසම කළේය. බල්ලා ද “මොහු මාගේ පුත්‍රයා බවත්, මාව හඳුනාගත් බවත්” සිතා හඬා, ‘හුං හුං’ යන හඬ නගමින් ධනය නිදන් කළ තැනට ගොස් පාදයෙන් පොළොව හාරා සලකුණු කළේය. මාණවකයා ඒ ධනය ලබාගෙන, “භවයෙන් වැසුණු මෙබඳු සියුම් ප්‍රතිසන්ධි අන්තරයක් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රකටය, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ සර්වඥය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිතැතිව ප්‍රශ්න දහහතරක් පිළියෙළ කළේය. ඔහු අංගවිද්‍යා ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ අයෙකි. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය: “මේ ධර්ම පඬුර රැගෙන ගොස් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි” යි දෙවන වරට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ඔහු විමසූ ප්‍රශ්නවලට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකවරම පිළිතුරු දෙමින් “කම්මස්සකා” (සත්වයන් කර්මය තමා සතු කරගෙන ඇත) යනාදී දේශනාව වදාළ සේක.

Tattha kammaṃ etesaṃ sakaṃ attano bhaṇḍakanti kammassakā. Kammassa dāyādāti kammadāyādā, kammaṃ etesaṃ dāyajjaṃ bhaṇḍakanti attho. Kammaṃ etesaṃ yoni kāraṇanti kammayonī. Kammaṃ etesaṃ bandhūti kammabandhū, kammañātakāti attho. Kammaṃ etesaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇā. Yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti yaṃ idaṃ ‘‘tvaṃ hīno bhava, tvaṃ paṇīto, tvaṃ appāyuko, tvaṃ dīghāyuko…pe… tvaṃ duppañño bhava, tvaṃ paññavā’’ti evaṃ hīnappaṇītatāya vibhajanaṃ, taṃ na añño koci karoti, kammameva evaṃ satte vibhajatīti attho. Na māṇavo kathitassa atthaṃ sañjānāsi, ghanadussapaṭṭenassa mukhaṃ bandhitvā madhuraṃ purato ṭhapitaṃ viya ahosi. Mānanissito kiresa paṇḍitamānī, attanā samaṃ na passati. Athassa ‘‘kiṃ samaṇo gotamo katheti, yamahaṃ jānāmi, tadeva kathetīti ayaṃ māno mā ahosī’’ti mānabhañjanatthaṃ bhagavā ‘‘āditova duppaṭivijjhaṃ katvā kathessāmi, tato ‘nāhaṃ bho gotama jānāmi, vitthārena me pākaṭaṃ katvā kathethā’ti maṃ yācissati, athassāhaṃ yācitakāle kathessāmi, evañcassa sātthakaṃ bhavissatī’’ti duppaṭivijjhaṃ katvā kathesi.

එහි ‘කම්මස්සකා’ යනු සත්වයන්ට කර්මයම තමා සතු වස්තුව වන බැවිනි. ‘කම්මදායාදා’ යනු කර්මය දායාදය හෙවත් උරුමය කොට ඇති බැවිනි. ‘කම්මයෝනි’ යනු කර්මය උපතට හේතුව වන බැවිනි. ‘කම්මබන්ධූ’ යනු කර්මයම නෑයා කොට ඇති බැවිනි; එනම් කර්මයම ඔවුන්ගේ ඥාතියා බවයි. ‘කම්මපටිසරණා’ යනු කර්මයම පිළිසරණ හෙවත් පිහිට කොට ඇති බැවිනි. ‘යදිදං හීනප්පණීතතායා’ යන්නෙන්, ‘ඔබ හීන වන්න, ඔබ ප්‍රණීත වන්න, ඔබ අල්පායුෂ්ක වන්න, ඔබ දීර්ඝායුෂ්ක වන්න... ඔබ අඥාන වන්න, ඔබ ප්‍රඥාවන්ත වන්න’ යනාදී වශයෙන් හීන-ප්‍රණීත භාවයට බෙදා දැක්වීම, වෙනත් බ්‍රහ්ම හෝ විෂ්ණු වැනි අයෙකු විසින් කරනු ලබන්නක් නොව, කර්මය විසින්ම සත්වයන් මෙසේ බෙදා දක්වන බව අදහසයි. මාණවකයා පවසන ලද ධර්මයෙහි අර්ථය වටහා නොගත්තේය. එය ඝන රෙදි කඩකින් මුහුණ බැඳ සිටින අයෙකු ඉදිරියෙහි මිහිරි ආහාර තැබුවාක් මෙන් විය. ඔහු මානයෙන් උදම් වූ, තමා පණ්ඩිතයෙකු යැයි සිතා සිටි, තමාට සමාන අයෙකු ලොව නොදැක්කෙකි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මා දන්නා දේම පවසන්නේය යන මානය ඔහු තුළ ඇති නොවීම පිණිසත්, එම මානය බිඳීම පිණිසත්, මුලින්ම වටහා ගැනීමට අපහසු වන පරිදි දේශනා කරමි; එවිට ඔහු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම මෙය නොදනිමි, මට විස්තර සහිතව පැහැදිලි කර වදාරන්න’ යි අයදිනු ඇත; එවිට මම ඔහුට විස්තරාත්මකව වදාරන්නෙමි, එවිට එය ඔහුට වැඩදායී වනු ඇත” යි සලකා පළමුව වටහා ගැනීමට අපහසු අයුරින් දේශනා කළ සේක.

Idāni so attano appaṭividdhabhāvaṃ pakāsento na kho ahantiādimāha.

දැන් ඔහු තමාට එය අවබෝධ නොවන බව ප්‍රකාශ කරමින් ‘න ඛො අහං’ (මම මෙය නොදනිමි) යනාදිය පැවසීය.

290. Samattenāti paripuṇṇena. Samādinnenāti gahitena parāmaṭṭhena. Appāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ pāṇātipātīti yaṃ idaṃ pāṇātipātakammaṃ, esā appāyukasaṃvattanikā paṭipadāti.

290. ‘සමත්තේනා’ යනු සම්පූර්ණ බවිනි. ‘සමාදින්නේනා’ යනු වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කර ගැනීම හෙවත් අල්ලා ගැනීමයි. ‘තරුණය, යම් මේ ප්‍රාණඝාත කර්මයක් ඇද්ද, මෙය අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන පිළිවෙතයි’ යනු අර්ථයයි.

Kathaṃ panesā appāyukataṃ karoti? Cattāri hi kammāni upapīḷakaṃ upacchedakaṃ janakaṃ upatthambhakanti. Balavakammena hi nibbattaṃ pavatte upapīḷakaṃ āgantvā [Pg.178] atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, catūsuyeva taṃ apāyesu nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatta, ahaṃ upapīḷakakammaṃ nāma taṃ pīḷetvā nirojaṃ niyūsaṃ kasaṭaṃ karissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya taṃ tādisaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ upaneti, bhoge vināseti.

මෙය අල්පායුෂ්ක බව ඇති කරන්නේ කෙසේද? කර්මයන් හතරකි: උපපීළක, උපච්ඡේදක, ජනක සහ උපත්ථම්භක කර්ම යනුවෙනි. ප්‍රබල කුසල කර්මයකින් සුගතියක උපන් අයෙකුට පවා පවත්වන කාලයෙහි (ජීවත් වන කාලයෙහි) උපපීළක කර්මය පැමිණ මෙසේ පවසන්නාක් මෙනි: “ඉදින් මම මීට පෙර දැන සිටියේ නම්, ඔබට මෙහි උපදින්නට ඉඩ නොදෙමි. ඔබ සිව් අපායෙහිම උපදවන්නෙමි. කමක් නැත, ඔබ කොතැනක උපන්නත්, උපපීළක කර්මය වන මම ඔබව පීඩාවට පත් කරමින්, ඔබගේ ජීව ගුණය හා සාරය නැති කර දමන්නෙමි.” එතැන් පටන් ඔහුට නොයෙක් අනතුරු පමුණුවමින් සම්පත් විනාශ කරයි.

Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātu assādo vā sukhaṃ vā na hoti, mātāpitūnaṃ pīḷāva uppajjati. Evaṃ parissayaṃ upaneti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogā udakaṃ patvā loṇaṃ viya rājādīnaṃ vasena nassanti, kumbhadohanadhenuyo khīraṃ na denti, sūratā goṇā caṇḍā honti, kāṇā honti, khujjā honti, gomaṇḍale rogo patati, dāsādayo vacanaṃ na karonti, vāpitaṃ sassaṃ na jāyati, gehagataṃ gehe, araññagataṃ araññe nassati, anupubbena ghāsacchādanamattaṃ dullabhaṃ hoti, gabbhaparihāro na hoti, vijātakāle mātuthaññaṃ chijjati, dārako parihāraṃ alabhanto pīḷito nirojo niyūso kasaṭo hoti, idaṃ upapīḷakakammaṃ nāma.

එහිදී, දරුවා මවුකුස උපන් තැන් පටන් මවට සතුටක් හෝ සැපයක් නැති වේ, මව්පියන්ට පීඩාවම උපදී. මෙසේ විපත් පමුණුවයි. තවද දරුවා මවුකුස පිළිසිඳගත් දා සිට නිවසේ ඇති ධනය රජුන් ආදීන්ගේ බලපෑමෙන් ජලයට දැමූ ලුණු මෙන් විනාශ වී යයි. කිරි දෙන දෙනුන් කිරි නොදෙති. මෘදු ගොනුන් සැර වෙති, ඇතැමුන් කණ, කොර හෝ කුදු වෙති. ගව පට්ටිවලට වසංගත රෝග වැළඳේ. සේවකයෝ වචනයට අවනත නොවේ. වැපිරූ බෝග නොවැවේ. ගෙදර ඇති සම්පත් ගෙදරදීමත්, වනයේ ඇති සම්පත් වනයේදීමත් විනාශ වේ. අනුපිළිවෙළින් ආහාර හා වස්ත්‍ර පවා සොයා ගැනීම දුෂ්කර වේ. ගර්භ ආරක්ෂාව නිසි පරිදි සිදු නොවේ. ප්‍රසූත කළ පසු මවගේ කිරි සිඳී යයි. දරුවා නිසි රැකවරණයක් නොලබා පීඩිතව, ජීව ගුණයෙන් තොරව, දුබලව වැඩෙයි. මෙය උපපීළක කර්මය නම්‍ වේ.

Dīghāyukakammena pana nibbattassa upacchedakakammaṃ āgantvā āyuṃ chindati. Yathā hi puriso aṭṭhusabhagamanaṃ katvā saraṃ khipeyya tamañño dhanuto vimuttamattaṃ muggarena paharitvā tattheva pāteyya, evaṃ dīghāyukakammena nibbattassa upacchedakakammaṃ āyuṃ chindati. Kiṃ karoti? Corānaṃ aṭaviṃ paveseti, vāḷamacchodakaṃ otāreti, aññataraṃ vā pana saparissayaṭṭhānaṃ upaneti, idaṃ upacchedakakammaṃ nāma, ‘‘upaghātaka’’ntipi etasseva nāmaṃ.

දීර්ඝායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්මයකින් උපන් අයෙකුගේ ආයුෂ පවා උපච්ඡේදක කර්මය පැමිණ සිඳ දමයි. යම් පුරුෂයෙක් ඉසුබු අටක් පමණ දුර යනු පිණිස ඊතලයක් විද්දේ නම්, තවත් අයෙකු එම ඊතලය දුන්නෙන් මිදුණු සැණින් මුගුරකින් පහර දී එතැනම වට්ටන්නාක් මෙනි. එසේම උපච්ඡේදක කර්මය ආයුෂ සිඳ දමයි. එය කුමක් කරන්නේද? සොරුන් සිටින වනාන්තරවලට ඇතුළු කරවයි, දරුණු මසුන් සිටින ජලයට බස්සවයි, එසේත් නැතිනම් වෙනත් අනතුරුදායක ස්ථානයකට පමුණුවයි. මෙය උපච්ඡේදක කර්මයයි. ‘උපඝාතක’ යනුද මෙයටම නමකි.

Paṭisandhinibbattakaṃ pana kammaṃ janakakammaṃ nāma. Appabhogakulādīsu nibbattassa bhogasampadādikaraṇena upatthambhakakammaṃ upatthambhakakammaṃ nāma.

ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන කර්මය ‘ජනක කර්මය’ නමි. අල්ප සම්පත් ඇති කුලයක උපන් අයෙකුට වුවද භෝග සම්පත් ආදිය ලබා දෙමින් උපකාර වන කර්මය ‘උපත්ථම්භක කර්මය’ නමි.

Imesu catūsu purimāni dve akusalāneva, janakaṃ kusalampi akusalampi, upatthambhakaṃ kusalameva. Tattha pāṇātipātakammaṃ upacchedakakammena appāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Pāṇātipātinā vā kataṃ kusalakammaṃ [Pg.179] uḷāraṃ na hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ na sakkoti. Evaṃ pāṇātipāto appāyukasaṃvattaniko hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṃ karoti, sanniṭṭhānacetanāya vā niraye nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena appāyuko hoti.

මෙම කර්ම සතර අතරින්, මුල් කර්ම දෙක (උපපීළක සහ උපච්ඡේදක) අකුසල්ම වන්නේය. ජනක කර්මය කුසල් මෙන්ම අකුසල්ද විය හැකිය. උපත්ථම්භක කර්මය කුසල්ම වන්නේය. එහිදී ප්‍රාණඝාත අකුසල කර්මය උපච්ඡේදක කර්මයක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් ආයුෂ කෙටි කිරීමට හේතු වෙයි. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රාණඝාතය කරන්නෙකු විසින් කරන ලද කුසල් කර්මය මහත්ඵල නොවන අතර, දීර්ඝායුෂ සහිත ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට එයට නොහැකිය. මෙලෙස ප්‍රාණඝාතය ආයුෂ කෙටි වීමට හේතු වෙයි. නැතහොත් ප්‍රතිසන්ධියම ආයුෂ කෙටි වන ලෙස නියම කරයි, නැතහොත් ස්ථිර වූ චේතනාවෙන් නිරයෙහි උපදියි, නැතහොත් පූර්ව හා අපර චේතනාවන් නිසා ඉහත කී පරිදි අල්පායුෂ්ක වෙයි.

Dīghāyukasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadāti ettha parittakammenapi nibbattaṃ pavatte etaṃ pāṇātipātā viratikammaṃ āgantvā atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, devalokeyeva taṃ nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatti, ahaṃ upatthambhakakammaṃ nāma thambhaṃ te karissāmī’’ti upatthambhaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ nāseti, bhoge uppādeti.

‘මානවකය, දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වන පිළිවෙත මෙයයි’ යන මෙහිදී, යම් සත්වයෙක් අල්ප වූ අකුසල කර්මයකින් උපත ලැබුවද, ජීවිත කාලය තුළ (පවත්ති අවස්ථාවේ) මෙම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ කුසල කර්මය ඉදිරිපත් වී අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනි වෙයි. එනම්, ‘මම මෙය කලින්ම දැන සිටියේ නම්, ඔබට මෙහි උපදින්නට ඉඩ නොදෙමි, දෙව්ලොවකම උපදවන්නෙමි. කමක් නැත, ඔබ කොහේ හෝ උපත ලැබුවා නම් මම උපත්ථම්භක කර්මය නමින් ඔබට උපකාර වන්නෙමි’ යි පවසන්නාක් මෙන් උපකාර කරයි. කෙසේ උපකාර කරයිද? උවදුරු නසයි, සම්පත් උපදවයි.

Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātāpitūnaṃ sukhameva sātameva hoti. Yepi pakatiyā manussāmanussaparissayā honti, te sabbe apagacchanti. Evaṃ parissayaṃ nāseti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogānaṃ pamāṇaṃ na hoti, nidhikumbhiyo puratopi pacchatopi gehaṃ pavaṭṭamānā pavisanti. Mātāpitaro parehi ṭhapitadhanassāpi sammukhībhāvaṃ gacchanti. Dhenuyo bahukhīrā honti, goṇā sukhasīlā honti, vappaṭṭhāne sassāni sampajjanti. Vaḍḍhiyā vā sampayuttaṃ, tāvakālikaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ acoditā sayameva āharitvā denti, dāsādayo suvacā honti, kammantā na parihāyanti. Dārako gabbhato paṭṭhāya parihāraṃ labhati, komārikavejjā sannihitāva honti. Gahapatikule jāto seṭṭhiṭṭhānaṃ, amaccakulādīsu jāto senāpatiṭṭhānādīni labhati. Evaṃ bhoge uppādeti. So aparissayo sabhogo ciraṃ jīvatīti. Evaṃ apāṇātipātakammaṃ dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti.

එහිදී දරුවා මව්කුස පිළිසිඳ ගත් දින සිට මව්පියන්ට සුවයක්ම, සතුටක්ම වෙයි. ස්වභාවයෙන්ම යම් මනුෂ්‍ය හෝ අමනුෂ්‍ය උවදුරු ඇත්ද, ඒ සියල්ල පහව යයි. මෙලෙස උවදුරු නසයි. තවද, දරුවා මව්කුස පිළිසිඳ ගත් තැන් සිට නිවසේ සම්පත්වල ප්‍රමාණයක් නැති තරම් වෙයි. නිධන් සැළි නිවසේ ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් පෙරළී ගෙන නිවසටම එයි. මව්පියෝ අන් අය විසින් තැබූ ධනය පවා පහසුවෙන් ලබති. දෙනුන්ගේ කිරි බහුල වෙයි, ගවයෝ සුවසේ වෙසෙති, ගොවිතැන් සශ්‍රීක වෙයි. පොලියට හෝ තාවකාලිකව දුන් ධනය ඉල්ලන්නේ නැතිවම තමන් විසින්ම ගෙනැවිත් දෙති. දාසයන් කීකරු වෙයි, කටයුතු පිරිහෙන්නේ නැත. දරුවා පිළිසිඳ ගත් තැන් සිට රැකවරණය ලබයි, කුමාර වෛද්‍යවරුන් නිතර රැඳී සිටිති. ගැහැවි කුලයක උපන්නේ නම් සිටු තනතුරුද, අමාත්‍ය කුලයක උපන්නේ නම් සේනාපති තනතුරුද ලබයි. මෙලෙස සම්පත් උපදවයි. ඔහු උවදුරු රහිතව සම්පත් සහිතව බොහෝ කල් ජීවත් වෙයි. මෙසේ ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වෙයි.

Apāṇātipātinā vā kataṃ aññampi kusalaṃ uḷāraṃ hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ sakkoti, evampi dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā dīghāyukaṃ karoti. Sanniṭṭhānacetanāya vā devaloke nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena dīghāyuko hoti. Iminā nayena sabbapañhavissajjanesu attho veditabbo.

ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකින්නා විසින් කරන ලද අනෙකුත් කුසල්ද උසස් වෙයි, දීර්ඝායුෂ සහිත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති කිරීමට සමත් වෙයි. මෙසේද දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වෙයි. නැතහොත් ප්‍රතිසන්ධියම දීර්ඝායුෂ ලබන ලෙස නියම කරයි. ස්ථිර වූ චේතනාවෙන් දෙව්ලොව උපදියි, පූර්ව හා අපර චේතනාවන් මගින් පවසන ලද පරිදි දීර්ඝායුෂ්ක වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු ප්‍රශ්න විසඳීමේදී අර්ථය දත යුතුය.

Viheṭhanakammādīnipi [Pg.180] hi pavatte āgantvā atthato tatheva vadamānāni viya upapīḷanena nibbhogataṃ āpādetvā paṭijagganaṃ alabhantassa roguppādanādīhi vā, viheṭhakādīhi katassa kusalassa anuḷāratāya vā, āditova paṭisandhiniyāmanena vā, vuttanayeneva pubbāparacetanāvasena vā bahvābādhatādīni karonti, apāṇātipāto viya ca aviheṭhanādīnipi appābādhatādīnīti.

හිංසා කිරීම් ආදී කර්මයන්ද පවත්ති අවස්ථාවේදී අර්ථ වශයෙන් ප්‍රාණඝාත කර්මය මෙන් ක්‍රියා කරයි. එනම් උපපීළක වශයෙන් සම්පත් නැති කරවයි, උපස්ථාන ලබන්නට නොහැකි වන සේ රෝගාදිය ඇති කරයි. එසේම හිංසා කරන්නන් විසින් කරන ලද කුසල් කර්මය මහත්ඵල නොවන ලෙස බලපෑම් කරයි, නැතහොත් මුල සිටම ප්‍රතිසන්ධිය රෝගී වන ලෙස නියම කරයි, නැතහොත් පෙර කී පරිදි පූර්ව හා අපර චේතනා මගින් බහු රෝගී බව ඇති කරයි. ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම මෙන්ම හිංසා නොකිරීම ආදියද නිරෝගී බව ආදිය ඇති කරයි.

293. Ettha pana issāmanakoti issāsampayuttacitto. Upadussatīti issāvaseneva upakkosanto dussati. Issaṃ bandhatīti yavakalāpaṃ bandhanto viya yathā na nassati evaṃ bandhitvā viya ṭhapeti. Appesakkhoti appaparivāro, rattiṃ khitto viya saro na paññāyati, ucchiṭṭhahattho nisīditvā udakadāyakampi na labhati.

293. මෙහි ‘ඉස්සාමානක’ යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත සිතක් ඇති තැනැත්තායි. ‘උපදුස්සති’ යනු ඊර්ෂ්‍යාව නිසාම ගර්හා කරමින් ද්වේෂ කරන්නායි. ‘ඉස්සං බන්ධති’ යනු ගොයම් මිටියක් බඳින්නාක් මෙන් ඊර්ෂ්‍යාව බැඳ තබා ගන්නා බවයි. ‘අප්පේසක්ඛෝ’ යනු අල්ප පිරිවර ඇති බවයි. රාත්‍රියේ විදි ඊතලයක් නොපෙනෙන්නාක් මෙන් ඔහු ප්‍රසිද්ධ නැත. ඔහු ඉඳුල් අතින්ම වාඩි වී සිටියත් පැන් දෙන්නෙකු පවා නොලබන්නෙකි.

294. Na dātā hotīti macchariyavasena na dātā hoti. Tena kammenāti tena macchariyakammena.

294. ‘න දාතා හෝති’ යනු මසුරුකම නිසා දන් නොදෙන්නා යන්නයි. ‘තේන කම්මේන’ යනු එම මසුරු කර්මය නිසා යන්නයි.

295. Abhivādetabbanti abhivādanārahaṃ buddhaṃ vā paccekabuddhaṃ vā ariyasāvakaṃ vā. Paccuṭṭhātabbādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhavissajjane upapīḷakaupatthambhakakammāni na gahetabbāni. Na hi pavatte nīcakulinaṃ vā uccākulinaṃ vā sakkā kātuṃ, paṭisandhimeva pana niyāmetvā nīcakuliyaṃ kammaṃ nīcakule nibbatteti, uccākuliyaṃ kammaṃ uccākule.

295. වැඳිය යුත්තේ වැඳුම් ලැබීමට සුදුසු බුදුන් වහන්සේට හෝ පසේබුදුන් වහන්සේට හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේටය. දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම ආදී අනෙකුත් කරුණුවලදීද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමේදී උපපීළක හා උපත්ථම්භක කර්මයන් ගත යුතු නැත. මන්ද පවත්ති අවස්ථාවේදී උසස් හෝ පහත් කුල ඇති කළ නොහැකි බැවිනි. එහෙත් ප්‍රතිසන්ධියේදීම නියම කරමින්, පහත් කුලයක උපදවන කර්මය පහත් කුලයකද, උසස් කුලයක උපදවන කර්මය උසස් කුලයකද උපදවයි.

296. Na paripucchitā hotīti ettha pana aparipucchanena niraye na nibbattati. Aparipucchako pana ‘‘idaṃ kātabbaṃ, idaṃ na kātabba’’nti na jānāti, ajānanto kātabbaṃ na karoti, akātabbaṃ karoti. Tena niraye nibbattati, itaro sagge. Iti kho, māṇava…pe… yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti satthā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

296. ‘ප්‍රශ්න විචාරන්නෙකු නොවීම’ යන මෙහිදී ප්‍රශ්න නොඇසීම නිසාම නිරයේ උපදින්නේ නැත. එහෙත් ප්‍රශ්න නොඅසන්නා ‘මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය’ යන්න නොදනියි. නොදැනීම නිසා කළ යුතු දේ නොකරයි, නොකළ යුතු දේ කරයි. ඒ නිසා නිරයේ උපදියි. අනෙක් තැනැත්තා (විමසන්නා) ස්වර්ගයේ උපදියි. ‘මානවකය, මෙලෙස හීන ප්‍රණීත භාවය ඇති වෙයි’ යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනාව අනුසන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය. මෙසේ සුභ සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් විය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

Subhasuttantipi vuccati.

මීට සුභ සූත්‍රය යැයිද කියනු ලැබේ.

6. Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

6. මහාකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

298. Evaṃ [Pg.181] me sutanti mahākammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha moghanti tucchaṃ aphalaṃ. Saccanti tathaṃ bhūtaṃ. Idañca etena na sammukhā sutaṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) pana – ‘‘manokammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṃ no tathā vacīkamma’’nti bhagavatā vuttaṃ atthi, sā kathā titthiyānaṃ antare pākaṭā jātā, taṃ gahetvā esa vadati. Atthi ca sā samāpattīti idaṃ – ‘‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’’ti poṭṭhapādasutte (dī. ni. 1.406 ādayo) uppannaṃ abhisaññānirodhakathaṃ sandhāya vadati. Na kiñci vediyatīti ekavedanampi na vediyati. Atthi ca khoti thero nirodhasamāpattiṃ sandhāya anujānāti. Parirakkhitabbanti garahato mocanena rakkhitabbaṃ. Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṃ, sābhisandhikaṃ sañcetanikakammaṃ katvāti attho. Dukkhaṃ soti thero ‘‘akusalameva sandhāya paribbājako pucchatī’’ti saññāya evaṃ vadati.

298. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු මහාකම්මවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘මෝඝං’ යනු හිස් වූ, ඵල රහිත වූ යන්නයි. ‘සච්චං’ යනු ඒකාන්ත වූ, සත්‍ය වූ යන්නයි. මෙය ඔහු (පෝතලිපුත්ත) ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ ඇසූවක් නොවේ. එහෙත් උපාළි සූත්‍රයෙහි ‘පව්කම් කිරීමටත් පව් පැවැත්වීමටත් මනෝ කර්මයම මහා සාවද්‍ය යැයි පනවමි, කාය කර්මය හෝ වචී කර්මය එසේ නොවේ’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. එම කථාව තීර්ථකයන් අතර ප්‍රකට විය. එය ගෙන මොහු (පෝතලිපුත්ත) කතා කරයි. ‘එම සමාපත්තිය ඇත’ යන්න, ‘භවත්නි, සංඥා නිරෝධය වන්නේ කෙසේද?’ යනුවෙන් පොට්ඨපාද සූත්‍රයේ එන අභිසංඥා නිරෝධ කථාව අරභයා පවසයි. ‘කිසිවක් විඳින්නේ නැත’ යනු එකදු වේදනාවක්වත් නොවිඳින බවයි. ‘ඇත්තෙන්ම ඇත’ යන පදයෙන් තෙරණුවෝ නිරෝධ සමාපත්තිය අරභයා අනුමත කරති. ‘රැකිය යුතුය’ යනු ගර්හාවෙන් මිදෙන ලෙස ආරක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. ‘ඔහුට චේතනාව ඇත’ යනු සිතාමතා කරන ලද, චේතනාන්විත කර්මය කර යන අර්ථයයි. ‘සො දුක්ඛං’ යනු තෙරණුවෝ ‘පරිබ්බාජකයා අකුසලයම අරභයා විමසන්නේය’ යන හැඟීමෙන් මෙසේ වදාළහ.

Dassanampi kho ahanti bhagavā caturaṅgepi andhakāre samantā yojanaṭṭhāne tilamattampi saṅkhāraṃ maṃsacakkhunāva passati, ayañca paribbājako na dūre gāvutamattabbhantare vasati, kasmā bhagavā evamāhāti? Samāgamadassanaṃ sandhāyevamāha.

'දස්සනම්පි ඛො අහං' (මම ඔහුව දැක ඇත්තෙමි) යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරඟ අඳුරෙහි වුවද හාත්පස යොදුනක් මානයේ ඇති තල ඇටයක් බඳු වූ සංස්කාරයක් පවා මාංස චක්ෂුසින්ම දක්නා සේක. මේ පරිබ්‍රාජකයාද නුදුරු වූ ගාවුතයක් පමණ ඇතුළත වසයි. එසේ තිබියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ආනන්දය, මම ඔහුව දැක ඇත්තෙමි" යි වදාළේ කුමක් නිසාද? පිරිසක් මැදදී (සමාගමයකදී) දැකීම අභිප්‍රාය කොට ගෙන මෙසේ වදාළ සේක.

299. Udāyīti lāludāyī. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ dukkhameva. Iti imaṃ vaṭṭadukkhaṃ kilesadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ sandhāya ‘‘sace bhāsitaṃ bhaveyya bhagavā’’ti pucchati.

299. 'උදායී' යනු ලාළුදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'තං දුක්ඛස්මිං' යනු ඒ සියල්ල දුකක්ම බවයි. මෙසේ මේ වෘත්ත දුක්ඛය, ක්ලේශ දුක්ඛය සහ සංස්කාර දුක්ඛය අරභයා, "ස්වාමීනි, ඉදින් මෙසේ පවසන ලද්දේ නම් (සමිද්ධි තෙරුන්ගේ ප්‍රකාශය) යෝග්‍ය වේමය" යි පවසයි.

300. Ummaṅganti pañhāummaṅgaṃ. Ummujjamānoti sīsaṃ nīharamāno. Ayoniso ummujjissatīti anupāyena sīsaṃ nīharissati. Idañca pana bhagavā jānanto neva dibbacakkhunā na cetopariyañāṇena na sabbaññutañāṇena jāni, adhippāyeneva pana aññāsi. Kathentassa hi adhippāyo nāma suvijāno hoti, kathetukāmo gīvaṃ paggaṇhāti, hanukaṃ cāleti, mukhamassa phandati, sannisīdituṃ na sakkoti. Bhagavā tassa taṃ ākāraṃ [Pg.182] disvā ‘‘ayaṃ udāyī sannisīdituṃ na sakkoti, yaṃ abhūtaṃ, tadeva kathessatī’’ti oloketvāva aññāsi. Ādiṃ yevātiādimhiyeva. Tisso vedanāti ‘‘kiṃ so vediyatī’’ti? Pucchantena ‘‘tisso vedanā pucchāmī’’ti evaṃ vavatthapetvāva tisso vedanā pucchitā. Sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesesupi eseva nayo.

300. 'උම්මංගං' යනු ප්‍රඥා උමඟයි (ප්‍රශ්නය විනිවිද දකින නුවණයි). 'උම්මුජ්ජමානො' යනු හිස ඔසවමින් යන්නයි. 'අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සති' යනු අනුපායයකින් (අකර්මණ්‍ය ලෙස) හිස ඔසවනු ඇත යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දැනගත්තේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් හෝ චේතෝපරිය ඥානයෙන් හෝ සර්වඥතා ඥානයෙන් නොව, ඔහුගේ අභිප්‍රාය දෙස බැලීමෙනි. කතා කිරීමට කැමති වූවෙකුගේ අභිප්‍රාය පහසුවෙන් දත හැකිය; කතා කිරීමට රුචි තැනැත්තා බෙල්ල ඔසවයි, හකු පවත්වයි (සොලවයි), ඔහුගේ මුහුණ සලිත වෙයි, නිසලව සිටීමට නොහැකි වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ ආකාරය දැක, "මේ උදායීට නිසලව සිටිය නොහැකිය, මොහු අසත්‍යයක්ම පවසනු ඇතැයි" බලා වදාරා දැනගත් සේක. 'ආදිං යෙව' යනු ආරම්භයේදීමය. 'තිස්සො වේදනා' යනු "ඔහු කුමක් විඳින්නේද?" යි විමසන පොතලිපුත්ත පරිබ්‍රාජකයා විසින් "මම වේදනාවන් තුනක් විමසමි" යි මෙසේ වෙන් කොට ගෙන වේදනා තුනක්ම විමසන ලදී. 'සුඛවේදනීයං' යනු සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ (හේතු වූ) කර්මයයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙසේමය.

Ettha ca kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā, heṭṭhā tikajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi.

මෙහි කාමාවචර කුසල් සිත් අතුරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් සතර හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනා සතරද, රූපාවචර කුසල් සිත් අතුරින් පහළ ධ්‍යාන තුනෙහි (ප්‍රථම, ද්විතීය, තෘතීය) චේතනාවෝද යන මොහු ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි සුඛ වේදනාව උපදවන බැවින් 'සුඛවේදනීය කර්ම' නම් වෙති. මෙහි කාමාවචර (සෝමනස්ස සහගත) චේතනාව ප්‍රතිසන්ධියේදී ඒකාන්තයෙන්ම සුඛය උපදවයි. ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණකදී අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාවද උපදවයි.

Akusalacetanā paṭisandhipavattesu dukkhasseva jananato dukkhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāyadvāre pavatteyeva cetaṃ ekantena dukkhaṃ janeti, aññattha adukkhamasukhampi, sā pana vedanā aniṭṭhāniṭṭhamajjhattesuyeva ārammaṇesu uppajjanato dukkhātveva saṅkhaṃ gatā.

අකුසල චේතනාව ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි දුක් වේදනාවම උපදවන බැවින් 'දුක්ඛවේදනීය කර්ම' නම් වේ. එය කායද්වාරයේ ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඒකාන්තයෙන්ම දුක් උපදවයි. සෙසු (චක්ඛු ආදී) ද්වාරයන්හිදී අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදවන නමුත්, එම වේදනාව අනිෂ්ට හා අනිෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදීම උපදින බැවින් 'දුක්ඛ' යන සංඛ්‍යාවටම (නමටම) පැමිණෙයි.

Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Ettha ca kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampi. Apica sukhavedaniyakammaṃ paṭisandhipavattivasena vaṭṭati, tathā adukkhamasukhavedaniyaṃ, dukkhavedaniyaṃ pavattivaseneva vaṭṭati. Etassa pana vasena sabbaṃ pavattivaseneva vaṭṭati.

කාමාවචර කුසල් අතුරින් උපේක්ෂා සහගත සිත් සතර හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනා සතරද, රූපාවචර කුසල් අතුරින් සිව්වන ධ්‍යාන චේතනාවද යන මොහු ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි තුන්වන වේදනාව (උපේක්ෂාව) උපදවන බැවින් 'අදුක්ඛමසුඛවේදනීය කර්ම' නම් වෙති. මෙහි කාමාවචර උපේක්ෂා සහගත චේතනාව ප්‍රතිසන්ධියේදී ඒකාන්තයෙන්ම අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදවයි. ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඉෂ්ට අරමුණකදී සුඛයද උපදවයි. තවද සුඛවේදනීය කර්මය ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ද්විවිධව පවතියි. අදුක්ඛමසුඛවේදනීය කර්මයද එසේමය. දුක්ඛවේදනීය කර්මය ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් පමණක් පවතියි. මෙහි (දුක්ඛවේදනීය කර්මයේ) අනුසාරයෙන් සියල්ල ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් පමණක්ද සැලකිය හැකිය.

Etassa bhagavāti thero tathāgatena mahākammavibhaṅgakathanatthaṃ ālayo dassito, tathāgataṃ yācitvā mahākammavibhaṅgañāṇaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti cintetvā anusandhikusalatāya evamāha. Tattha mahākammavibhaṅganti mahākammavibhajanaṃ. Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjatīti idaṃ na mahākammavibhaṅgañāṇabhājanaṃ, mahākammavibhaṅgañāṇabhājanatthāya pana mātikāṭṭhapanaṃ.

'ඒතස්ස භගවා' යනු: තථාගතයන් වහන්සේ මහාකම්මවිභංග සූත්‍රය දේශනා කිරීම සඳහා කැමැත්ත දක්වන බව තෙරුන් වහන්සේ (ආනන්ද හිමි) දැනගත් සේක. තථාගතයන් වහන්සේගෙන් අයැද මහාකම්මවිභංග ඥානය භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට කරන්නෙමියි සිතා, අනුසන්ධි ගැළපීමට දක්ෂ බැවින් මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'මහාකම්මවිභංග' යනු මහා කර්ම විභජනයයි (බෙදා දැක්වීමයි). "ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් වෙති... ඇතැම් පුද්ගලයෙක් නිරයේ උපදියි" යන මේ කොටස මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීමක් (විස්තර කිරීමක්) නොව, මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීම සඳහා මාතෘකා තැබීමක් පමණි.

301. Idhānanda[Pg.183], ekacco samaṇo vāti pāṭiyekko anusandhi. Idañhi bhagavā – ‘‘dibbacakkhukā samaṇabrāhmaṇā idaṃ ārammaṇaṃ katvā imaṃ paccayaṃ labhitvā idaṃ dassanaṃ gaṇhantī’’ti pakāsanatthaṃ ārabhi. Tattha ātappantiādīni pañcapi vīriyasseva nāmāni. Cetosamādhinti dibbacakkhusamādhiṃ. Passatīti ‘‘so satto kuhiṃ nibbatto’’ti olokento passati. Ye aññathāti ye ‘‘dasannaṃ kusalānaṃ kammapathānaṃ pūritattā nirayaṃ upapajjatī’’ti jānanti, micchā tesaṃ ñāṇanti vadati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Viditanti pākaṭaṃ. Thāmasāti diṭṭhithāmena. Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena. Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā ādiyitvā voharati.

301. 'ඉධානන්ද, ඒකච්චො සමණො වා' යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. "දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ මෙය අරමුණු කොට ගෙන, මේ ප්‍රත්‍යය ලබාගෙන, මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ගනිති" යන්න ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය ඇරඹූ සේක. එහි 'ආතප්පං' ආදී පද පහම වීර්යයට නාමයන් වේ. 'චේතෝසමාධිං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුස හා පවතින සමාධියයි. 'පස්සති' යනු "ඒ සත්වයා කොහි උපන්නේද?" යි බලමින් දකින බවයි. 'යෙ අඤ්ඤථා' යනු: "දස කුසල කර්මපථයන් සම්පූර්ණ කිරීම නිසා නිරයේ උපදියි" කියා යමෙක් දනිත් නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ඥානය වැරදි බව (මිථ්‍යා බව) පවසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'විදිතං' යනු ප්‍රකටය. 'ථාමසා' යනු දෘෂ්ටි බලයෙනි. 'පරාමාසා' යනු දෘෂ්ටි පරාමාසයෙනි (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීමෙනි). 'අභිනිවිස්ස වෝහරති' යනු (වැරදි දෘෂ්ටිය) ඉටාගෙන, දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරයි යන්නයි.

302. Tatrānandāti idampi na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṃ, atha khvāssa mātikāṭṭhapanameva. Ettha pana etesaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane ettakā anuññātā, ettakā ananuññātāti idaṃ dassitaṃ. Tattha tatrāti tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesu. Idamassāti idaṃ vacanaṃ assa. Aññathāti aññenākārena. Iti imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vāde dvīsu ṭhānesu anuññātā, tīsu ananuññātāti evaṃ sabbattha anuññā nānuññā veditabbā.

302. 'තත්‍රානන්ද' යන මෙහිද මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීමක් නැත, එහෙත් එය මහාකම්මවිභංග ඥානය සඳහා මාතෘකා තැබීමක්ම වේ. මෙහිදී ඒ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචන අතුරින් මෙපමණක් පිළිගත හැකිය (අනුමතය), මෙපමණක් පිළිගත නොහැකිය (අනුමත නොවේ) යන්න දක්වන ලදී. එහි 'තත්‍ර' යනු ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සිව්දෙනා අතුරින් යන්නයි. 'ඉදමස්ස' යනු මොහුගේ මේ වචනයයි. 'අඤ්ඤථා' යනු වෙනත් ආකාරයකිනි. මෙසේ මේ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වාදයන්හි කරුණු දෙකක් අනුමත වන අතර කරුණු තුනක් අනුමත නොවන බව සියලු තන්හි දත යුතුය.

303. Evaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane anuññā ca ananuññā ca dassetvā idāni mahākammavibhaṅgañāṇaṃ vibhajanto tatrānanda, yvāyaṃ puggalotiādimāha.

303. මෙසේ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තන්ගේ වචනයෙහි අනුමත හා අනනුමත (පිළිගත හැකි හා නොහැකි) දෑ දක්වා, දැන් මහාකම්මවිභංග ඥානය විභජනය කරමින් "තත්‍රානන්ද ය්වායං පුග්ගලෝ" (ආනන්දය, එහි යම් පුද්ගලයෙක්...) යනාදිය වදාළ සේක.

Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti yaṃ iminā dibbacakkhukena kammaṃ karonto diṭṭho, tato pubbe kataṃ. Pubbe katenapi hi niraye nibbattati, pacchā katenapi nibbattati, maraṇakāle vā pana – ‘‘khando seṭṭho sivo seṭṭho, pitāmaho seṭṭho, issarādīhi vā loko visaṭṭho’’tiādinā micchādassanenapi nibbattateva. Diṭṭheva dhammeti yaṃ tattha diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, tassa diṭṭheva dhamme, yaṃ upapajjavedanīyaṃ, tassa upapajjitvā, yaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, tassa aparasmiṃ pariyāye vipākaṃ paṭisaṃvedeti.

'පුබ්බේ වාස්ස තං කතං හෝති' යනු: දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති තැනැත්තා විසින් කර්මයක් කරනවා දුටු ඒ අවස්ථාවට පෙර කරන ලද්දකි. පෙර කරන ලද කර්මයෙන්ද නිරයෙහි උපදියි, පසුව කරන ලද කර්මයෙන්ද උපදියි. නැතහොත් මරණාසන්න කාලයෙහි "කඳ දෙවි (ස්කන්ධ) ශ්‍රේෂ්ඨය, ශිව දෙවි ශ්‍රේෂ්ඨය, මහා බ්‍රහ්මයා ශ්‍රේෂ්ඨය, ඊශ්වරයා ආදීන් විසින් ලෝකය මවන ලදී" යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන්ද නිරයෙහි උපදියි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු: එහි යම් කර්මයක් දිට්ඨධම්මවේදනීය වේද, එහි විපාකය මෙලොවදීම විඳියි. යමක් උපපජ්ජවේදනීය වේද, එහි විපාකය මතු භවයෙහි උපත ලබා විඳියි. යමක් අපරාපරියවේදනීය වේද, එහි විපාකය ඉන්පසු පැමිණෙන වාරයන්හිදී විඳියි.

Iti [Pg.184] ayaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā ekaṃ kammarāsiṃ ekañca vipākarāsiṃ addasa, sammāsambuddho iminā adiṭṭhe tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī addasa. Iminā pana diṭṭhe adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī tayo ca vipākarāsī addasa. Imāni satta ṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭhaṃ, tathāgatena pana tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī diṭṭhāti. Imānipi pañca paccattaṭṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Sesavāradvayepi eseva nayo.

මෙසේ මේ ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් එක් කර්ම රාශියක් සහ එක් විපාක රාශියක් දුටුවේය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙයින් තමන් වහන්සේට පෙර නොදුටු කර්ම රාශි තුනක් සහ විපාක රාශි දෙකක් දුටු සේක. තවද තථාගතයන් වහන්සේ මෙයින් දුටු මෙන්ම නොදුටු කර්ම රාශි හතරක් සහ විපාක රාශි තුනක් දුටු සේක. මේ කරුණු සත පිළිබඳ දැනගන්නා වූ ඥානය තථාගතයන් වහන්සේගේ 'මහා කම්ම විභංග ඥානය' නම් වේ. දෙවන වාරයේදී දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තා වූ පුද්ගලයා කිසිවක් නොදුටු අතර, තථාගතයන් වහන්සේ කර්ම රාශි තුනක් සහ විපාක රාශි දෙකක් දුටු සේක. මේ පස පුද්ගලික කරුණු පිළිබඳ දැනගන්නා වූ ඥානය තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කම්ම විභංග ඥානය නම් වේ. ඉතිරි වාර දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Abhabbanti bhūtavirahitaṃ akusalaṃ. Abhabbābhāsanti abhabbaṃ ābhāsati abhibhavati paṭibāhatīti attho. Bahukasmiñhi akusalakamme āyūhite balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti idaṃ abhabbañceva abhabbābhāsañca. Kusalaṃ pana āyūhitvā āsanne akusalaṃ kataṃ hoti, taṃ kusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ. Bahumhi kusale āyūhitepi balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbañceva bhabbābhāsañca. Akusalaṃ pana āyūhitvā āsanne kusalaṃ kataṃ hoti, taṃ akusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ.

'අභබ්බ' යනු සත්‍ය ස්වභාවයෙන් තොර වූ අකුසල කර්මයයි. 'අභබ්බාභාස' යනු අභබ්බ වූ (දුබල) අකුසල කර්මය යටපත් කරන, වළක්වන යන අර්ථයයි. බොහෝ අකුසල කර්ම රැස් කළ කල්හි, බලවත් කර්මය දුබල කර්මයේ විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අවකාශය සලසා දෙයි. මෙය 'අභබ්බ' මෙන්ම 'අභබ්බාභාස' ද වේ. තවද කුසල් රැස් කර මරණාසන්න මොහොතේ අකුසලයක් සිදු වූයේ නම්, එය කුසලයේ විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අවකාශය කරයි. මෙය 'අභබ්බ භබ්බාභාස' වේ. බොහෝ කුසල් රැස් කළත් බලවත් කර්මයක් දුබල කර්මයේ විපාකය වළක්වා අවකාශය සලසයි නම් එය 'භබ්බ' මෙන්ම 'භබ්බාභාස' ද වේ. අකුසල් රැස් කර මරණාසන්නයේ කුසලයක් සිදු කළ විට එය අකුසල විපාකය වළක්වා තමාට අවකාශය කර ගනියි. මෙය 'භබ්බ අභබ්බාභාස' නම් වේ.

Apica upaṭṭhānākārenapettha attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti, abhabbato ābhāsati upaṭṭhātīti abhabbābhāsaṃ. Tattha ‘‘yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī’’tiādinā nayena cattāro puggalā vuttā, tesu paṭhamassa kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ, tassa ca niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṃ akusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Dutiyassa kammaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ. Tassa pana sagge nibbattattā aññatitthiyānaṃ sagge nibbattikāraṇabhūtaṃ [Pg.185] kusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Itarasmimpi kammadvaye eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

තවද මෙහි 'ආභාස' යන්නෙහි අර්ථය කුසල අකුසලයන්ගේ පෙනී සිටීමේ ආකාරය අනුව දත යුතුය. මෙහි අදහස මෙසේය: අභබ්බතාවයෙන් යුක්තව පෙනී සිටින බැවින් 'අභබ්බාභාස' නම් වේ. එහි 'යම් පුද්ගලයෙක් මෙලොව ප්‍රාණඝාත කරන්නෙක් වේද' යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකු වදාරන ලදී. ඔවුන් අතරින් පළමු පුද්ගලයාගේ කර්මය 'අභබ්බ' මෙන්ම 'අභබ්බාභාස' ද වේ. එය අකුසලයක් බැවින් 'අභබ්බ' වන අතර, ඔහු නිරයේ උපදින බැවින් එහි උත්පත්ති හේතුව වූ අකුසලය මරණාසන්න ජවන් සිතෙහි පෙනී සිටියි. දෙවන පුද්ගලයාගේ කර්මය 'අභබ්බ' සහ 'භබ්බාභාස' වේ. එය අකුසලයක් බැවින් 'අභබ්බ' වන නමුත්, ඔහු ස්වර්ගයේ උපදින බැවින් අන්‍ය තීර්ථකයන්ට අනුව ස්වර්ගයට හේතු වන කුසලයක් ලෙස එය පෙනී සිටියි. ඉතිරි කර්ම දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙසේ මහා කම්ම විභංග සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපංචසූදනියෙහි,

Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

හයවන මහා කම්ම විභංග සූත්‍රය නිම විය. (වර්ණනාව අවසන්ය). 4. විභංග වර්ගය.

7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā

7. 7. සළායතන විභංග සූත්‍රය.

304. Evaṃ me sutanti saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ. Tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manopavicārāti vitakkavicārā. Vitakkuppādakañhi mano idha manoti adhippetaṃ, manassa upavicārāti manopavicārā. Sattapadāti vaṭṭavivaṭṭanissitānaṃ sattānaṃ padā. Ettha hi aṭṭhārasa vaṭṭapadā nāma, aṭṭhārasa vivaṭṭapadā nāma, tepi sahavipassanena maggeneva veditabbā. Yoggācariyānanti hatthiyoggādiācārasikkhāpakānaṃ, dametabbadamakānanti attho. Sesaṃ vibhaṅgeyeva āvibhavissati. Ayamuddesoti idaṃ mātikāṭṭhapanaṃ.

304. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය සළායතන විභංග සූත්‍රයයි. එහි 'වේදිතබ්බානි' යනු විපස්සනා සහ මාර්ග ඥානය සමඟින් දත යුතු බවයි. 'මනෝපවිචාර' යනු විතර්ක විචාරයන්ය. විතර්ක උපදවන සිත මෙහි 'මන' ලෙස අදහස් කෙරේ. සිතෙහි හැසිරීම් බැවින් 'මනෝපවිචාර' නම් වේ. 'සත්තපදා' යනු වට්ටය (සංසාරය) හා විවට්ටය (නිවන) ඇසුරු කළ සත්වයන්ගේ පිළිවෙත්ය. මෙහි වට්ට පද දහඅටක් සහ විවට්ට පද දහඅටක් ඇති අතර, ඒවාද විපස්සනා සහිත මාර්ග ඥානයෙන්ම දත යුතුය. 'යෝගාචරියානං' යනු හස්ති ශිල්ප ආදී ලෝකී ගුරුවරුන්ට වඩා වැඩි වූ, දමනය කළ යුතු සතුන් දමනය කරන්නන් වැනි යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස විභංගයෙහිම ප්‍රකට වනු ඇත. 'අයමුද්දේසෝ' යනු මාතෘකාව තැබීමයි.

305. Cakkhāyatanādīni visuddhimagge vitthāritāni. Cakkhuviññāṇanti kusalākusalavipākato dve cakkhuviññāṇāni. Sesapasādaviññāṇesupi eseva nayo. Imāni pana dasa ṭhapetvā sesaṃ idha manoviññāṇaṃ nāma.

305. චක්ඛායතනාදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණ' යනු කුසල හා අකුසල විපාක වශයෙන් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙකකි. ඉතිරි ප්‍රසාද විඤ්ඤාණයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ දසය හැර ඉතිරි සිත් මෙහි 'මනෝ විඤ්ඤාණ' නම් වේ.

Cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Cakkhuviññāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.

'චක්ඛුසම්ඵස්ස' යනු ඇසෙහි ඇසුරු කොට උපන් ස්පර්ශයයි. මෙය චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශයට නමකි. ඉතිරි ඒවායේද මේ ක්‍රමයම වේ.

Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Eseva nayo sabbattha. Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti tattha vicārapavattanena upavicarati, vitakko taṃsampayutto cāti iminā nayena aṭṭhārasa vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā veditabbā. Cha somanassūpavicārāti ettha pana somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassūpavicārā. Sesapadadvayepi eseva nayo.

'චක්ඛුනා රූපං දිස්වා' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැක යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම වේ. 'සෝමනස්සට්ඨානියං' යනු සෝමනස්ස වේදනාවට අරමුණු වශයෙන් හේතු වූ රූපයයි. 'උපවිචරති' යනු එහි විචාරය පැවැත්වීමෙන් සලකා බලයි යන්නයි. විතර්කයද එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේ. මෙලෙස විතර්ක විචාර සංඛ්‍යාත මනෝපවිචාර දහඅට දත යුතුය. 'ඡ සෝමනස්සූපවිචාරා' යනු සෝමනස්සය සමඟ හැසිරෙන බැවින් සෝමනස්සූපවිචාර නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

306. Gehasitānīti [Pg.186] kāmaguṇanissitāni. Nekkhammasitānīti vipassanānissitāni. Iṭṭhānanti pariyesitānaṃ. Kantānanti kāmitānaṃ. Manoramānanti mano etesu ramatīti manoramāni, tesaṃ manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāpaṭisaṃyuttānaṃ. Atītanti paṭiladdhaṃ. Paccuppannaṃ tāva ārabbha somanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi – ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ anubhavāmi, evaṃ pubbepi anubhavi’’nti anussarantassa balavasomanassaṃ uppajjati.

306. 'ගේහසිත' යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ ඒවාය. 'නෙක්ඛම්මසිත' යනු විපස්සනාව ඇසුරු කළ ඒවාය. 'ඉට්ඨානං' යනු සොයන ලද දේය. 'කන්තානං' යනු කැමති වූ දේය. 'මනෝරමානං' යනු සිත ඒවායෙහි ඇලෙන බැවින් මනෝරම්‍ය වූ දේය. 'ලෝකාමිස පටිසංයුත්තානං' යනු තණ්හාව හා සම්බන්ධ වූ දේය. 'අතීත' යනු ලැබූ දේය. වර්තමාන රූපයක් අරමුණු කොට සෝමනස්සය උපදියි නම්, අතීතයෙහි කෙසේ උපදියිද? 'මම දැන් යම් සේ ඉෂ්ට අරමුණක් අනුභව කරම්ද, එසේම පෙරදීත් අනුභව කළෙමි' යි සිහිපත් කරන්නාට බලවත් සෝමනස්සයක් උපදියි.

Aniccatanti aniccākāraṃ. Vipariṇāmavirāganirodhanti pakativijahanena vipariṇāmaṃ, vigacchanena virāgaṃ, nirujjhanena nirodhaṃ. Sammapaññāyāti vipassanāpaññāya. Idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassanti idaṃ rañño viya attano sirisampattiṃ olokentassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa saṅkhārānaṃ bhedaṃ passato saṅkhāragatamhi tikkhe sūre vipassanāñāṇe vahante uppannasomanassaṃ ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti vuccati. Vuttampi cetaṃ –

'අනිච්චතං' යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයයි. 'විපරිණාම විරාග නිරෝධ' යනු ප්‍රකති ස්වභාවය අත්හැරීමෙන් විපරිණාමයද, පහව යාමෙන් විරාගයද, නිරුද්ධ වීමෙන් නිරෝධයද වේ. 'සම්මාපඤ්ඤාය' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙනි. 'ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මසිතං සෝමනස්සං' යනු රජෙකු තම ශ්‍රී විභූතිය දෙස බලන්නාක් මෙන්, විපස්සනා අරඹා හිඳිමින් සංස්කාරයන්ගේ බිඳීම බලන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයාට සංස්කාර අරමුණු කෙරෙහි තියුණු වූ විපස්සනා ඥානය පවතිද්දී උපදින සෝමනස්සය 'නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්සය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය මෙසේද වදාරන ලදී:

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

"ශුන්‍යාගාරයකට පිවිසි, ශාන්ත සිත් ඇති, මැනවින් ධර්මය විදර්ශනා කරන්නා වූ මහණහට අමානුෂික (ලෝකෝත්තර) රතියක් ඇති වෙයි.

Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amatantaṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);

යම් යම් ආකාරයකින් ස්කන්ධයන්ගේ උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) මැනවින් පිරික්සයිද, එවිට ඒ ධර්මය අවබෝධ කරන්නා වූ විදර්ශකයා හට නිවනට හේතු වන්නා වූ පීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබෙයි."

Imānīti imāni chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa uppannāni cha nekkhammasitāni somanassāni.

'ඉමානි' යනු ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට ආරම්මණයන් හමු වූ විට අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් විපස්සනාව අරඹා හිඳින්නා වූ යෝගියාට උපදින නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස හයයි.

307. Atītanti paccuppannaṃ tāva patthetvā alabhantassa domanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ patthetvā na labhāmi, evaṃ pubbepi patthetvā na labhi’’nti anussarantassa balavadomanassaṃ uppajjati.

307. ‘අතීත’ යනු: වර්තමාන පංචේන්ද්‍රිය අරමුණු ප්‍රාර්ථනා කොට ඒවා නොලබන්නා හට දොම්නසක් හටගනීවා, එහෙත් අතීත අරමුණු කෙරෙහි කෙසේ නම් දොම්නසක් හටගන්නේද? යන මෙය ප්‍රශ්නයකි. අතීත අරමුණු කෙරෙහි ද “මා දැන් ඉෂ්ට අරමුණු ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඒවා නොලබන්නාක් මෙන්, පෙර කාලයේදී ද ප්‍රාර්ථනා කළත් නොලැබුණේමය” යි මෙසේ අනුස්මරණය කරන (මෙනෙහි කරන) පුද්ගලයාට ප්‍රබල දොම්නසක් හටගනී.

Anuttaresu vimokkhesūti anuttaravimokkho nāma arahattaṃ, arahatte patthanaṃ paṭṭhapentassāti attho. Āyatananti arahattāyatanaṃ. Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa. Taṃ panetaṃ patthanaṃ paṭṭhapentassa [Pg.187] uppajjati, iti patthanāmūlakattā ‘‘pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti vuttaṃ. Imāni cha nekkhammasitāni domanassānīti imāni evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate arahatte pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa – ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya assudhārāpavattanavasena uppannadomanassāni cha nekkhammasitadomanassānīti veditabbāni. Vatthu pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapañhavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.361) vitthāritaṃ, icchantena tato gahetabbaṃ.

‘අනුත්තර විමොක්ඛයන්හි’ යනු අනුත්තර විමොක්ඛය නම් අර්හත් ඵලයයි. අර්හත් ඵලයෙහි ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා හට යනු එහි අර්ථයයි. ‘ආයතනය’ යනු අර්හත් ඵලය නමැති ආයතනයයි. ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ යනු ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා හට යන්නයි. ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා වූ තැනැත්තා හට එම දොම්නස හටගනී. මෙසේ දොම්නස ප්‍රාර්ථනාව (තණ්හාව) මූලික කොට පවතින බැවින් ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ (ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන කල්හි) යැයි වදාරන ලදී. ‘මේ ෂඩ් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස්’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, අර්හත් ඵලය කෙරෙහි ඇල්ම උපදවා, එය අවබෝධ කරගනු පිණිස අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් විදර්ශනාව වඩාත් උත්සාහවත් වීමට නොහැකි වූ තැනැත්තා හට, “මේ සති දෙකෙහි ද, මේ මාසයෙහි ද, මේ වර්ෂයෙහි ද මට අර්හත් ඵලයට පැමිණීමට නොහැකි විය” යැයි නැවත නැවත ශෝක වන්නා වූ, ගාමන්ත පබ්භාරවාසී මහාසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් කඳුළු ධාරා වැගිරෙන පරිදි හටගන්නා වූ දොම්නස් ‘සය වැදෑරුම් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස්’ ලෙස දත යුතුය. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝනිකාය අටුවාවෙහි සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කර ඇත. ඒ පිළිබඳව දැනගැනීමට කැමති අයෙකුට එයින් කරුණු ලබාගත හැකිය.

308. Uppajjati upekkhāti ettha upekkhā nāma aññāṇupekhā. Anodhijinassāti kilesodhiṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavo odhijino nāma, tasmā akhīṇāsavassāti attho. Avipākajinassāti etthapi āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova vipākajino nāma, tasmā akhīṇāsavassevāti attho. Anādīnavadassāvinotiādīnavato upaddavato apassantassa. Imā cha gehasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattha laggā laggitā hutvā uppannā upekkhā cha gehasitā upekkhāti veditabbā.

308. ‘උපේක්ෂාව හටගනී’ යන මෙහි උපේක්ෂාව නම් අඥාණ උපේක්ෂාවයි. ‘අනෝධිජිනස්ස’ යනු කෙලෙස් සීමාවන් ජයගෙන සිටින බැවින් රහතන් වහන්සේ ‘ඕධිජින’ නම් වෙති; එබැවින් අනෝධිජින යනු රහත් නොවූ (සේඛ හෝ පෘථග්ජන) පුද්ගලයා හට යන්න අර්ථයයි. ‘අවිපාකජිනස්ස’ යන මෙහි ද මතු උපදින විපාකයන් ජයගෙන සිටින බැවින් රහතන් වහන්සේම ‘විපාකජින’ නම් වෙති; එබැවින් රහත් නොවූවෙකුටම යන්න අර්ථයයි. ‘අනාදීනවදස්සාවිනෝ’ යනු ආදීනව වශයෙන් හෝ උපද්‍රව වශයෙන් අරමුණු දෙස නොබලන්නා හට යන්නයි. ‘මේ ෂඩ් ගෙහසිත උපේක්ෂා’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, පැණි පිණ්ඩයක ලැගුණු මැස්සන් මෙන් රූප ආදිය ඉක්මවා යා නොහැකිව, එහි ඇලී ගැලී හටගන්නා වූ උපේක්ෂාවන් ‘සය වැදෑරුම් ගෙහසිත උපේක්ෂා’ ලෙස දත යුතුය.

Rūpaṃ sā ativattatīti rūpaṃ sā anatikkamati, tattha nikantivasena na tiṭṭhati. Imā cha nekkhammasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhane asammuyhantassa, uppannavipassanā-ñāṇasampayuttā cha nekkhammasitā upekkhāti veditabbā.

‘ඈ රූපය ඉක්මවා යයි’ යනු ඈ (එම නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාව) රූපය ඉක්මවා යයි (විදර්ශනා කරයි), එහි තණ්හාවෙන් නොසිටියි. ‘මෙම ෂඩ් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ටාදී අරමුණු හමු වූ කල්හි, ඉෂ්ට අරමුණෙහි නොඇලෙන්නා වූ, අනිෂ්ට අරමුණෙහි ද්වේෂ නොකරන්නා වූ, අසමපේක්ෂණයේදී (නොමනා ලෙස බැලීමේදී) මුළා නොවන්නා වූ තැනැත්තා හට හටගන්නා වූ, විදර්ශනා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂාවන් ‘සය වැදෑරුම් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා’ ලෙස දත යුතුය.

309. Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathāti tesu chattiṃsasattapadesu aṭṭhārasa nissāya aṭṭhārasa pajahathāti attho. Teneva – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitānī’’tiādimāha. Nissāya āgammāti pavattanavasena nissāya ceva āgamma ca. Evametesaṃ samatikkamo [Pg.188] hotīti evaṃ nekkhammasitānaṃ pavattanena gehasitāni atikkantāni nāma honti.

309. ‘එහිදී මෙය ඇසුරු කොට මෙය ප්‍රහීණ කරවු’ යනු එම සත්ත්ව පද තිස් හය අතුරින් (නෙක්ඛම්මසිත) දහඅට ඇසුරු කොට (ගෙහසිත) දහඅට ප්‍රහීණ කරවු යන අර්ථයයි. එබැවිනුම “මහණෙනි, එහි යම් නෙක්ඛම්මසිත දහඅටක් වේද” යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. ‘ඇසුරු කොට, පැමිණ’ යනු පැවැත්මේ වශයෙන් ඇසුරු කොට ද, ප්‍රත්‍යය වශයෙන් පැමිණ ද යන්නයි. ‘මෙසේ මොවුන්ගේ ඉක්මවා යාම වෙයි’ යනු මෙසේ නෙක්ඛම්මසිත ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙන් ගෙහසිත ධර්මයන් ඉක්මවා ගියෝ නම් වෙති යන්නයි.

Evaṃ sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā idāni balavatā dubbalaṃ jahāpento – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassānī’’tiādimāha. Evaṃ nekkhammasitasomanassehi nekkhammasitadomanassāni, nekkhammasitaupekkhāhi ca nekkhammasitasomanassāni jahāpentena balavatā dubbalappahānaṃ kathitaṃ.

මෙසේ සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙයකින්ම සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙය ප්‍රහීණ කරවා, දැන් බලවත් දෙයකින් දුර්වල දෙය ප්‍රහීණ කරවනු පිණිස “මහණෙනි, එහි යම් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් හයක් වේද” යනාදිය වදාරන ලදී. මෙසේ නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන්ගෙන් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස් ද, නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාවන්ගෙන් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් ද ප්‍රහීණ කරවන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බලවත් වූ ධර්මයකින් දුර්වල වූ ධර්මය ප්‍රහීණ කිරීම වදාරන ලදී.

Ettha pana ṭhatvā upekkhākathā veditabbā – aṭṭhasu hi samāpattīsu paṭhamādīni ca tīṇi jhānāni, suddhasaṅkhāre ca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā hoti upekkhāsahagatā vā, vuṭṭhānagāminī pana somanassasahagatāva. Catutthajjhānādīni pādakāni katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ pubbabhāgavipassanā purimasadisāva. Vuṭṭhānagāminī pana upekkhāsahagatā hoti. Idaṃ sandhāya – ‘‘yā cha nekkhammasitā upekkhā, tā nissāya tā āgamma, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni, tāni pajahathā’’ti vuttaṃ. Na kevalañca evaṃpaṭipannassa bhikkhuno ayaṃ vipassanāya vedanāvisesova hoti, ariyamaggepi pana jhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānampi viseso hoti.

මෙහිදී නැවතී උපේක්ෂාව පිළිබඳ කථාව දත යුතුය. එනම්, අෂ්ට සමාපත්තීන් අතුරින් ප්‍රථමධ්‍යානාදී ධ්‍යාන තුන සහ ධ්‍යාන රහිත ශුද්ධ සංස්කාරයන් පාදක කොටගෙන විදර්ශනා ආරම්භ කරන භික්ෂූන් සතර නමකට පූර්වභාග විදර්ශනාව සොමනස්ස සහගත හෝ උපේක්ෂා සහගත වේ. එහෙත් වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව සොමනස්ස සහගතම වේ. චතුර්ථධ්‍යානාදිය පාදක කොටගෙන විදර්ශනා ආරම්භ කරන භික්ෂූන් පස් නමකට පූර්වභාග විදර්ශනාව පෙර පරිදිම වේ. එහෙත් වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව උපේක්ෂා සහගත වේ. මෙය අරභයා, “යම් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා සයක් වේද, ඒවා ඇසුරු කොට ඒවාට පැමිණ, යම් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් සයක් වේද ඒවා ප්‍රහීණ කරවු” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. මෙසේ පිළිපන් භික්ෂුව හට හුදෙක් විදර්ශනාවෙහි මෙම වේදනා විශේෂය පමණක් නොව, ආර්ය මාර්ගයෙහි ද ධ්‍යාන අංග, බෝධ්‍යංග සහ මාර්ග අංගයන්ගේ ද විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇති වේ.

Ko panetaṃ visesaṃ niyameti? Keci tāva therā vipassanāpādakajjhānaṃ niyametīti vadanti, keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti, keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametīti veditabbā. Vinicchayakathā panettha visuddhimagge saṅkhārupekkhāniddese vuttāva.

මෙම විශේෂත්වය තීරණය කරන්නේ කවර ධර්මයක් ද? ඇතැම් තේරවරුන් වහන්සේලා විදර්ශනාවට පාදක වූ ධ්‍යානය එය තීරණය කරන බව පවසති. ඇතැමුන් විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් එය තීරණය කරන බව පවසති. ඇතැමුන් පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය අනුව එය තීරණය වන බව පවසති. එම ආචාර්යවරුන් තිදෙනාගේම මතයෙහි පූර්වභාගයෙහි වූ මෙම වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවම එය තීරණය කරන බව දත යුතුය. මේ පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ‘සංඛාරුපෙක්ඛා නිද්දේසයෙහි’ දක්වා ඇත.

310. Nānattāti nānā bahū anekappakārā. Nānattasitāti nānārammaṇanissitā. Ekattāti ekā. Ekattasitāti ekārammaṇanissitā. Katamā panāyaṃ upekkhāti? Heṭṭhā tāva aññāṇupekkhā vuttā, upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati, idha samathaupekkhā, vipassanupekkhāti dve upekkhā gahitā.

310. ‘නානත්ත’ යනු නොයෙක්, බොහෝ, අනේක ප්‍රකාර වූ යන්නයි. ‘නානත්තසිත’ යනු නොයෙක් අරමුණු ඇසුරු කළ උපේක්ෂාවයි. ‘ඒකත්ත’ යනු එකම ස්වභාවයක් ඇති උපේක්ෂාවයි. ‘ඒකත්තසිත’ යනු එකම අරමුණක් ඇසුරු කළ උපේක්ෂාවයි. මෙම උපේක්ෂාව කුමක්ද? පෙර අවස්ථාවක අඥාණ උපේක්ෂාව වදාරන ලදී. ඉදිරියට ‘සළංගුපේක්ෂාව’ වදාරනු ඇත. මෙහිදී (මේ වාරයෙහි) සමථ උපේක්ෂාව සහ විදර්ශනා උපේක්ෂාව යන උපේක්ෂා දෙවර්ගයම ගන්නා ලදී.

Tattha yasmā aññāva rūpesu upekkhā, aññāva saddādīsu, na hi yā rūpe upekkhā, sā saddādīsu hoti. Rūpe upekkhā ca rūpameva ārammaṇaṃ karoti[Pg.189], na saddādayo. Rūpe upekkhābhāvañca aññā samathaupekkhā pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati, aññā āpokasiṇādīni. Tasmā nānattaṃ nānattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesūtiādimāha. Yasmā pana dve vā tīṇi vā ākāsānañcāyatanāni vā viññāṇañcāyatanādīni vā natthi, tasmā ekattaṃ ekattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitātiādimāha.

එහිදී, රූපයෙහි පවතින උපේක්ෂාව එක් ආකාරයක් වන අතර, ශබ්දාදියෙහි පවතින උපේක්ෂාව තවත් ආකාරයකි. මක්නිසාද යත්, රූපයෙහි ඇති උපේක්ෂාව ශබ්දාදියෙහි නොපවතින බැවිනි. රූපයෙහි උපේක්ෂාව රූපයම අරමුණු කරයි, ශබ්දාදිය අරමුණු නොකරයි. රූපයෙහි උපේක්ෂාව ද පඨවි කසිණය අරමුණු කොට උපදින සමථ උපේක්ෂාව එකක් වන අතර ආපෝ කසිණාදිය අරමුණු කොට උපදින්නේ තවත් එකකි. එබැවින් නානත්ත වූ ද නානත්තසිත වූ ද උපේක්ෂාව විග්‍රහ කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, රූපයන්හි උපේක්ෂාව ඇත” යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙත් ආකාසානඤ්චායතනය හෝ විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදිය දෙකක් හෝ තුනක් නොමැති බැවින්, ඒකත්ත වූ ද ඒකත්තසිත වූ ද උපේක්ෂාව විග්‍රහ කරමින් “මහණෙනි, ආකාසානඤ්චායතනය ඇසුරු කළ උපේක්ෂාව ඇත” යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha ākāsānañcāyatanaupekkhā sampayuttavasena ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhe vipassantassa vipassanupekkhā ārammaṇavasena ākāsānañcāyatananissitā. Sesāsupi eseva nayo.

එහි 'ආකාසානඤ්චායතනඋපෙක්ඛා' යනු සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය ඇසුරු කළ එකකි. ආකාසානඤ්චායතන ස්කන්ධයන් විදර්ශනා කරන්නහුගේ විපස්සනූපේක්ෂාව අරමුණු වශයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය ඇසුරු කළ එකකි. ඉතිරි (විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආදී) පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Taṃ pajahathāti ettha arūpāvacarasamāpattiupekkhāya rūpāvacarasamāpattiupekkhaṃ pajahāpeti, arūpāvacaravipassanupekkhāya rūpāvacaravipassanupekkhaṃ.

'තං පජහථ' යන මෙහි අරූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාවෙන් රූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාව ප්‍රහීණ කරවයි; අරූපාවචර විපස්සනූපේක්ෂාවෙන් රූපාවචර විපස්සනූපේක්ෂාව ප්‍රහීණ කරවයි.

Atammayatanti ettha tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādānato vuṭṭhānagāminīvipassanā atammayatāti vuccati. Taṃ pajahathāti idha vuṭṭhānagāminīvipassanāya arūpāvacarasamāpattiupekkhañca vipassanupekkhañca pajahāpeti.

'අතම්මයතං' යන මෙහි 'තම්මයතා' යනු තෘෂ්ණාවයි. එය අවසන් කරන බැවින් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව 'අතම්මයතා' යැයි කියනු ලැබේ. 'තං පජහථ' යනු මෙහි වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙන් අරූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාව ද විපස්සනූපේක්ෂාව ද ප්‍රහීණ කරවයි යන අර්ථයයි.

311. Yadariyoti ye satipaṭṭhāne ariyo sammāsambuddho sevati. Tattha tīsu ṭhānesu satiṃ paṭṭhapento satipaṭṭhāne sevatīti veditabbo. Na sussūsantīti saddahitvā sotuṃ na icchanti. Na aññāti jānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti atikkamitvā. Satthu sāsanāti satthu ovādaṃ gahetabbaṃ pūretabbaṃ na maññantīti attho. Na ca attamanoti na sakamano. Ettha ca gehasitadomanassavasena appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo, appaṭipannakesu pana attamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti paṭighaavassavena anavassuto. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato[Pg.190]. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Attamanoti idhāpi gehasitasomanassavasena uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo, paṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti rāgāvassavena anavassuto.

311. 'යදරියෝ' යනු යම් සතිපට්ඨානයන් ආර්ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සේවනය කරන සේක් ද (එයයි). එහි කරුණු තුනකදී සිහිය පිහිටුවමින් සතිපට්ඨානයන් සේවනය කරන බව දත යුතුය. 'න සුස්සූසන්ති' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ඇසීමට අකමැති වෙති යන්නයි. 'න අඤ්ඤා' යනු දැනගැනීම පිණිස සිත එළවා නොතබති යන්නයි. 'වොක්කම්ම' යනු ඉක්මවා ගොස් යන්නයි. 'සත්ථු සාසනා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිගත යුතුය, සම්පූර්ණ කළ යුතුය කියා නොසිතති යන අර්ථයයි. 'න ච අත්තමනෝ' යනු ස්වකීය මනසින් (නොසතුටු වූවෙක්) නොවේ යන්නයි. මෙහි ගෘහශ්‍රිත දෝමනස්සය නිසා නොසතුටු වූවෙක් වේ යන අර්ථය නොගත යුතුය. නමුත් ප්‍රතිපත්තියෙහි නොපිහිටි ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි සතුටු වීමට කරුණු නොමැති බැවින් මෙය වදාරන ලදී. 'අනවස්සුතෝ' යනු පටිඝ (ක්‍රෝධ) නැමැති වැගිරීමෙන් තෙත් නොවූයේ යන්නයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'උපෙක්ඛකෝ' යනු ඡළංගුපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වසන සේක යන්නයි. 'අත්තමනෝ' යන්නෙහි ද මෙහි ද ගෘහශ්‍රිත සෝමනස්සය නිසා උදම් වූවෙක් යන අර්ථය නොගත යුතුය. එහෙත් පිළිවෙත් පුරන ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි සතුටු වීමට කරුණු ඇති බැවින් මෙය වදාරන ලදී. 'අනවස්සුතෝ' යනු රාග නැමැති වැගිරීමෙන් තෙත් නොවූයේ යන්නයි.

312. Sāritoti damito. Ekameva disaṃ dhāvatīti anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvati, nivattitvā pana aparaṃ dhāvituṃ sakkoti. Aṭṭha disā vidhāvatīti ekapallaṅkena nisinno kāyena anivattitvāva vimokkhavasena ekappahāreneva aṭṭha disā vidhāvati, puratthābhimukho vā dakkhiṇādīsu aññataradisābhimukho vā nisīditvā aṭṭha samāpattiyo samāpajjatiyevāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

312. 'සාරිතෝ' යනු දමනය කරන ලද්දේ යන්නයි. 'ඒකමේව දිසං ධාවති' යනු ආපසු හැරීමක් නැතිව දුවන ඇතා එකම දිශාවකට දුවයි, ආපසු හැරී වෙනත් දිශාවකට දිවීමට ද පුළුවන. 'අට්ඨ දිසා විධාවති' යනු එකම පර්යංකයෙන් හිඳ ශරීරය නොතැතිගෙනම විමොක්ෂයන්ගේ (අට සමාපත්ති) බලයෙන් එකවරම අට දිශාවටම දිවෙයි. පෙරදිගට මුහුණ ලා හෝ දකුණ ආදී අන්‍ය දිශාවකට මුහුණ ලා හෝ හිඳ අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදෙයි යන අර්ථයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සළායතන විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8. Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā

8. උද්දේස විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

313. Evaṃ me sutanti uddesavibhaṅgasuttaṃ. Tattha uddesavibhaṅganti uddesañca vibhaṅgañca, mātikañca vibhajanañcāti attho. Upaparikkheyyāti tuleyya tīreyya pariggaṇheyya paricchindeyya. Bahiddhāti bahiddhāārammaṇesu. Avikkhittaṃ avisaṭanti nikantivasena ārammaṇe tiṭṭhamānaṃ vikkhittaṃ visaṭaṃ nāma hoti, taṃ paṭisedhento evamāha. Ajjhattaṃ asaṇṭhitanti gocarajjhatte nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Anupādāya na paritasseyyāti anupādiyitvā aggahetvā taṃ viññāṇaṃ na paritasseyya. Yathā viññāṇaṃ bahiddhā avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya, evaṃ bhikkhu upaparikkheyyāti vuttaṃ hoti. Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavoti jātijarāmaraṇassa ceva avasesassa ca dukkhassa nibbatti na hotīti attho.

313. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය උද්දේස විභංග සූත්‍රයයි. එහි 'උද්දේස විභංගං' යනු උද්දේසය (මාතෘකාව) සහ විභංගය (විස්තරය) ද, මාතෘකාව සහ බෙදා දැක්වීම ද යන අර්ථයයි. 'උපපරික්ඛෙය්‍ය' යනු තුලනය කළ යුතුය, විමසිය යුතුය, පිරිසිඳ දැකිය යුතුය. 'බහිද්ධා' යනු බාහිර අරමුණු කෙරෙහිය. 'අවික්ඛිත්තං අවිසටං' යනු තෘෂ්ණාව නිසා අරමුණෙහි රැඳී සිටීම 'වික්ඛිත්තං' (විසිරුණු) හෝ 'විසටං' (පැතිරුණු) නමි. එය වළක්වනු පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී. 'අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං' යනු කසිණ ආදී අභ්‍යන්තර අරමුණු කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නිසා නොරැඳීමයි. 'අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය' යනු (තෘෂ්ණාවෙන්) අල්ලා නොගෙන, ග්‍රහණය නොකොට ඒ විඤ්ඤාණය තැති නොගැනිය යුතුය. යම් සේ විඤ්ඤාණය බාහිරව විසිරී නොයයි ද, අභ්‍යන්තරව නොරැඳෙයි ද, දැඩිව නොගෙන තැති නොගනියි ද, එසේ භික්ෂුව විමසිය යුතුය යනු මෙහි අදහසයි. 'ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවෝ' යනු ජාති, ජරා, මරණ සහ ඉතිරි දුක්වල හටගැනීමක් සිදු නොවේ යන අර්ථයයි.

316. Rūpanimittānusārīti [Pg.191] rūpanimittaṃ anussarati anudhāvatīti rūpanimittānusārī.

316. 'රූපනිමිත්තානුසාරී' යනු රූප නිමිත්ත අනුව යයි, ඒ පස්සේ දුවයි, එබැවින් 'රූපනිමිත්තානුසාරී' නමි.

318. Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitanti nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Nikantivasena hi atiṭṭhamānaṃ hānabhāgiyaṃ na hoti, visesabhāgiyameva hoti.

318. 'ඒවං ඛෝ ආවුසෝ අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං' යනු තෘෂ්ණාවෙන් (ආලය වශයෙන්) අරමුණෙහි නොපිහිටීමයි. තෘෂ්ණාවෙන් නොරැඳෙන කල එය පිරිහීමට (හානභාගිය) හේතු නොවන අතර සුවිශේෂී (විසෙසභාගිය) තත්ත්වයට පත්වීමටම හේතු වේ.

320. Anupādā paritassanāti satthārā khandhiyavagge ‘‘upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañcā’’ti (saṃ. ni. 3.7) evaṃ gahetvā paritassanā, aggahetvāva aparitassanā ca kathitā, taṃ mahāthero upādāparitassanameva anupādāparitassananti katvā dassento evamāha. Kathaṃ panesā anupādāparitassanā hotīti. Upādātabbassa abhāvato. Yadi hi koci saṅkhāro nicco vā dhuvo vā attā vā attaniyo vāti gahetabbayuttako abhavissa, ayaṃ paritassanā upādāparitassanāva assa. Yasmā pana evaṃ upādātabbo saṅkhāro nāma natthi, tasmā rūpaṃ attātiādinā nayena rūpādayo upādinnāpi anupādinnāva honti. Evamesā diṭṭhivasena upādāparitassanāpi samānā atthato anupādāparitassanāyeva nāma hotīti veditabbā.

320. 'අනුපාදා පරිතස්සනා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඛන්ධක වර්ගයෙහි 'මහණෙනි, මම තොපට උපාදාන පරිතස්සනාව ද අනුපාදාන අපරිතස්සනාව ද දේශනා කරමි' යි මෙසේ ගෙන තැතිගැනීමක් (පරිතස්සනා) ලෙසත්, ග්‍රහණය නොකොට තැති නොගැනීම (අපරිතස්සනා) ලෙසත් වදාරන ලදී. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම උපාදාන පරිතස්සනාවම අනුපාදාන පරිතස්සනාවක් කොට දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'ඇවැත්නි, අනුපාදාන පරිතස්සනාව කෙසේ වේද?' යත්; උපාදානය කළ යුතු යමක් නොමැති බැවිනි. ඉදින් කිසියම් සංස්කාරයක් නිත්‍ය වූ ද, ස්ථිර වූ ද, ආත්ම වූ ද, ආත්මයට අයත් වූ ද ලෙස ග්‍රහණය කිරීමට සුදුසු වූයේ නම්, මෙම තැතිගැනීම උපාදාන පරිතස්සනාවක්ම වනු ඇත. එහෙත් එලෙස ග්‍රහණය කළ හැකි සංස්කාරයක් නොමැති බැවින්, 'රූපය ආත්මය' යනාදී වශයෙන් රූපය උපාදානය කළ ද, සත්‍ය වශයෙන්ම එය අනුපාදානයකි (අල්ලාගත නොහැක්කකි). මෙලෙස මෙම තෘෂ්ණාව දෘෂ්ටි වශයෙන් උපාදාන පරිතස්සනාවක් වුව ද, පරමාර්ථ වශයෙන් එය 'අනුපාදාන පරිතස්සනාව' ම බව දත යුතුය.

Aññathā hotīti parivattati pakatijahanena nassati, rūpavipariṇāmānuparivattīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā, ‘‘yaṃ ahu, taṃ vata me natthī’’ti vā ādinā (ma. ni. 1.242) nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattajāti vipariṇāmassa anuparivattanato vipariṇāmārammaṇacittato jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti kusalacittaṃ pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti bhayatāsenapi sauttāso taṇhātāsenapi sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo sasineho. Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hotīti evaṃ maṇikaraṇḍakasaññāya tucchakaraṇḍakaṃ gahetvā tasmiṃ naṭṭhe pacchā vighātaṃ āpajjantassa viya pacchā aggahetvā paritassanā hoti.

'අඤ්ඤථා හෝති' යනු වෙනස් වෙයි, ස්වභාවය හැර දමා විනාශ වෙයි. 'රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති' යනු 'මගේ රූපය විපරීත විය' කියා හෝ 'යමක් තිබුණේ ද එය දැන් මට නැත' යනාදී වශයෙන් කර්ම විඤ්ඤාණය රූපයේ බිඳීයාම අනුව පැවතීමයි. 'විපරිණාමානුපරිවත්තිජා' යනු විපරීත වීම අනුව පවතින බැවින් විපරීත වූ අරමුණ නිසා හටගත් සිතයි. 'පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා' යනු තෘෂ්ණාව නැමැති තැතිගැනීම සහ අකුසල ධර්මයන්ගේ උපතයි. 'චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති' යනු කුසල් සිත මැඩගෙන, එය ග්‍රහණය කරගෙන, විනාශ කරමින් පවතී. 'උත්තාසවා' යනු බය නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් මෙන්ම තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් ද යුක්ත වීමයි. 'විඝාතවා' යනු පීඩාවෙන් හා දුකෙන් යුක්ත වීමයි. 'අපෙක්ඛවා' යනු ආලය හා සෙනෙහසින් යුක්ත වීමයි. 'ඒවං ඛෝ ආවුසෝ අනුපාදා පරිතස්සනා හෝති' යනු මෙසේ මිණි කරඬුවක් යැයි සිතා හිස් කරඬුවක් ගෙන, එය නැති වූ විට පසුව පීඩාවට පත්වන්නකු මෙන්, පසුව අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව තැතිගැනීම ඇතිවේ.

321. Na [Pg.192] ca rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

321. 'න ච රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට කර්ම විඤ්ඤාණයම නොමැත, එබැවින් රූපය බිඳීම අනුව පැවතීමක් සිදු නොවේ. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

උද්දේස විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā

9. අරණ විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

323. Evaṃ me sutanti araṇavibhaṅgasuttaṃ. Tattha nevussādeyya na apasādeyyāti gehasitavasena kañci puggalaṃ neva ukkhipeyya na avakkhipeyya. Dhammameva deseyyāti sabhāvameva katheyya. Sukhavinicchayanti vinicchitasukhaṃ. Raho vādanti parammukhā avaṇṇaṃ, pisuṇavācanti attho. Sammukhā na khīṇanti sammukhāpi khīṇaṃ ākiṇṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ vācaṃ na bhaṇeyya. Nābhiniveseyyāti na adhiṭṭhahitvā ādāya vohareyya. Samaññanti lokasamaññaṃ lokapaṇṇattiṃ. Nātidhāveyyāti nātikkameyya.

323. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු අරණවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘නෙවුස්සාදෙය්‍ය න අපසාදෙය්‍ය’ යනු, කෙලෙස් ඇසුරු කිරීම් වශයෙන් කිසිදු පුද්ගලයෙකු උසස් කොට නොතැබිය යුතුය, පහත් කොට නොසැලකිය යුතුය යන්නයි. ‘ධම්මමෙව දේසේය්‍ය’ යනු සත්‍ය ස්වභාවයම කථා කළ යුතුය යන්නයි. ‘සුඛ විනිච්ඡයං’ යනු සැපය පිළිබඳ වූ විනිශ්චයයි. ‘රහො වාදං’ යනු පසෙක සිට කියන අගුණ හෙවත් කේලාම් බස් යන අර්ථයයි. ‘සම්මුඛා න ඛීණං’ යනු මුහුණට මුහුණ ලා කෙරෙන නින්දිත, රළු හෝ කිලුටු වචන නොපැවසිය යුතුය යන්නයි. ‘නාභිනිවිසේය්‍ය’ යනු අල්ලාගෙන හෝ දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය යන්නයි. ‘සමඤ්ඤා’ යනු ලෝක සම්මුතිය හෙවත් ලෝක ප්‍රඥප්තියයි. ‘නාතිධාවෙය්‍ය’ යනු ඉක්මවා නොයා යුතුය යන්නයි.

324. Kāmapaṭisandhisukhinoti kāmapaṭisandhinā kāmūpasaṃhitena sukhena sukhitassa. Sadukkhoti vipākadukkhena saṃkilesadukkhenapi sadukkho. Saupaghātoti vipākūpaghātakilesūpaghāteheva saupaghāto. Tathā sapariḷāho. Micchāpaṭipadāti ayāthāvapaṭipadā akusalapaṭipadā.

324. ‘කාමපටිසන්ධිසුඛිනො’ යනු කාම වස්තූන් හා බැඳුණු කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් උපන් සැපයෙහි ඇලී සිටින බවයි. ‘සදුක්ඛො’ යනු විපාක දුකෙන් මෙන්ම කෙලෙස් දුකෙන් ද සහිත වූ දුකකි. ‘සඋපඝාතො’ යනු විපාක උපඝාතයන්ගෙන් සහ කෙලෙස් උපඝාතයන්ගෙන් ම පීඩා සහිත වූ බවයි. ‘සපරිළාහො’ යන්නෙහි ද අර්ථය එසේමය (එනම් කෙලෙස් දැවිල්ලෙන් යුක්ත බවයි). ‘මිච්ඡාපටිපදා’ යනු සත්‍ය නොවන පිළිවෙත හෙවත් අකුසල ප්‍රතිපදාවයි.

326. Ittheke apasādetīti evaṃ gehasitavasena ekacce puggale apasādeti. Ussādanepi eseva nayo. Bhavasaṃyojananti bhavabandhanaṃ, taṇhāyetaṃ nāmaṃ.

326. ‘ඉත්ථෙකේ අපසාදේති’ යනු මෙලෙස ලෞකික ඇලීම් මත ඇතැම් පුද්ගලයන් හෙළා දකින බවයි. උසස් කොට තැබීමේදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘භව සංයෝජනං’ යනු භවයෙහි බැඳීමයි, මෙය තෘෂ්ණාවට නමකි.

Subhūtitthero kira imaṃ catukkaṃ nissāya etadagge ṭhapito. Bhagavato hi dhammaṃ desentassa puggalānaṃ ussādanāapasādanā paññāyanti, tathā sāriputtattherādīnaṃ. Subhūtittherassa pana dhammadesanāya ‘‘ayaṃ puggalo appaṭipannako anārādhako’’ti vā, ‘‘ayaṃ sīlavā guṇavā lajjipesalo ācārasampanno’’ti vā natthi, dhammadesanāya panassa ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ [Pg.193] sammāpaṭipadā’’tveva paññāyati. Tasmā bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti āha.

සුභූති තෙරුන් වහන්සේ මේ සිවු වැදෑරුම් කරුණු නිසාවෙන් එතදග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හි පුද්ගලයන් උසස් කිරීම් හා පහත් කිරීම් දක්නට ලැබේ, සැරියුත් තෙරුන් ආදී මහා රහතන් වහන්සේලාගේ දේශනාවන්හි ද එසේමය. නමුත් සුභූති තෙරුන්ගේ ධර්ම දේශනාවන්හි ‘මේ පුද්ගලයා ප්‍රතිපත්තියෙහි නැත, අසාර්ථක පුද්ගලයෙකි’ කියා හෝ ‘මේ පුද්ගලයා සිල්වත් ය, ගුණවත් ය, ලජ්ජාශීලී ය, සිල්වත් බවට කැමති ය, ආචාර සම්පන්න ය’ කියා පුද්ගල පදනමින් දේශනා කිරීමක් නැත. උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙහි ‘මේ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවයි, මේ සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවයි’ යනුවෙන් ම පමණක් දක්නට ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ, කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නා වූ භික්ෂූන් අතර මේ සුභූති තෙරුන් අග්‍ර වන්නේ ය’ යැයි වදාළ සේක.

329. Kālaññū assāti asampatte ca atikkante ca kāle akathetvā ‘‘idāni vuccamānaṃ mahājano gaṇhissatī’’ti yuttapattakālaṃ ñatvāva parammukhā avaṇṇaṃ bhāseyya. Khīṇavādepi eseva nayo.

329. ‘කාලඤ්ඤූ අස්ස’ යනු නොපැමිණි කාලයෙහි හෝ ඉක්ම ගිය කාලයෙහි නොව, ‘දැන් පවසන දෙය මහජනයා පිළිගනු ඇතැයි’ සුදුසු කල් දැන පසෙක සිට අගුණයක් වුව ද කිව යුතුය යන්නයි. නින්දා බස් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

330. Upahaññatīti ghātiyati. Saropi upahaññatīti saddopi bhijjati. Āturīyatīti āturo hoti gelaññappatto sābādho. Avissaṭṭhanti vissaṭṭhaṃ apalibuddhaṃ na hoti.

330. ‘උපහඤ්ඤති’ යනු නැසෙයි හෙවත් පීඩාවට පත් වෙයි. ‘සරොපි උපහඤ්ඤති’ යනු හඬ ද බිඳී යයි. ‘ආතුරීයති’ යනු ආතුර වෙයි හෙවත් ගිලන් බවට හා පීඩාවට පත්වෙයි. ‘අවිස්සට්ඨං’ යනු නිදහස් නොවන, අවහිර වූ බවයි.

331. Tadevāti taṃyeva bhājanaṃ. Abhinivissa voharatīti pattanti sañjānanajanapadaṃ gantvā ‘‘pattaṃ āharatha dhovathā’’ti sutvā ‘‘andhabālaputhujjano, nayidaṃ pattaṃ, pāti namesā, evaṃ vadāhī’’ti abhinivissa voharati. Evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Atisāroti atidhāvanaṃ.

331. ‘තදෙව’ යනු ඒ භාජනයමයි. ‘අභිනිවිස්ස වොහරති’ යනු ‘පාත්‍රය’ කියා හඳුන්වන ජනපදයකට ගොස් ‘පාත්‍රය ගෙනෙන්න, සෝදන්න’ කියා අසා, අන්ධ බාල පෘථග්ජනයා ‘මෙය පාත්‍රය නොවේ, මෙය පාතියකි, මෙසේ කියන්න’ යැයි දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි යෙදිය යුතුය. ‘අතිසාරො’ යනු සීමාව ඉක්මවා දිවීමයි.

332. Tathā tathā voharati aparāmasanti amhākaṃ janapade bhājanaṃ pātīti vuccati, ime pana naṃ pattanti vadantīti tato paṭṭhāya janapadavohāraṃ muñcitvā pattaṃ pattanteva aparāmasanto voharati. Sesapadesupi eseva nayo.

332. ‘තථා තථා වොහරති අපරාමසං’ යනු ‘අපේ ජනපදයේ භාජනයට පාතිය යැයි කියති, මුහු ඒ භාජනයට පාත්‍රය යැයි කියති’ යනුවෙන් එතැන් සිට තම ජනපද ව්‍යවහාරය අතහැර, පාත්‍රයට පාත්‍රය කියාම වරදවා නොගෙන ව්‍යවහාර කිරීමයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

333. Idāni mariyādabhājanīyaṃ karonto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha saraṇoti sarajo sakileso. Araṇoti arajo nikkileso. Subhūti ca pana, bhikkhaveti ayaṃ thero dvīsu ṭhānesu etadaggaṃ āruḷho ‘‘araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti, dakkhiṇeyyānaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.202).

333. දැන් සීමා බෙදා වෙන් කරමින් ‘තත්‍ර භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ස රණො’ යනු කෙලෙස් ධූලි සහිත වූ, කෙලෙස් සහිත වූ බවයි. ‘අ රණො’ යනු කෙලෙස් ධූලි රහිත වූ, කෙලෙස් නැති බවයි. ‘සුභූති ච පන භික්ඛවෙ’ යන්නෙන්, මේ තෙරුන් වහන්සේ කරුණු දෙකකින් එතදග්‍රස්ථානයට පත්වූ බව පෙන්වයි: එනම් කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නන් අතර සහ දක්ෂිණාර්හයන් අතර අග්‍ර වීමයි.

Dhammasenāpati kira vatthuṃ sodheti, subhūtitthero dakkhiṇaṃ sodheti. Tathā hi dhammasenāpati piṇḍāya caranto gehadvāre ṭhito yāva bhikkhaṃ āharanti, tāva pubbabhāge paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjati, nirodhā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Subhūtitthero ca tatheva mettājhānaṃ samāpajjati, mettājhānā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ pana kātuṃ sakkāti. Āma sakkā, neva acchariyañcetaṃ, yaṃ [Pg.194] mahābhiññappattā sāvakā evaṃ kareyyuṃ. Imasmimpi hi tambapaṇṇidīpe porāṇakarājakāle piṅgalabuddharakkhitatthero nāma uttaragāmaṃ nissāya vihāsi. Tattha satta kulasatāni honti, ekampi taṃ kuladvāraṃ natthi, yattha thero samāpattiṃ na samāpajji. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ධර්ම සේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ස්වකීය වස්තුව (තමන් වහන්සේව) පිරිසිදු කරන බවත්, සුභූති තෙරුන් වහන්සේ දක්ෂිණාව (දානය) පිරිසිදු කරන බවත් කියනු ලැබේ. එනම්, සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි නිවෙස් දොරකඩ සිට දානය ගෙනෙන තෙක් පෙර කොටසෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදිති, නිරෝධයෙන් නැගී දානය පිළිගනිති. සුභූති තෙරුන් වහන්සේ ද එසේම මෙත්තා සමාපත්තියට සමවැදී, එයින් නැගී දානය පිළිගනිති. මෙසේ කළ හැකි ද? ඔව්, කළ හැකිය. මහා අභිඥාලාභී ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා මෙසේ කිරීම අසිරිමත් දෙයක් නොවේ. මේ ලංකාද්වීපයෙහි ද පැරණි රජ දවස විංගල බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ උත්තර ග්‍රාමය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. එහි කුල නිවාස හත්සියයක් තිබූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියට සමනොවැදී පිඬු සිඟා වැඩි එකදු නිවසක් හෝ නොවීය. සෙසු සියලු කරුණු පැහැදිලි සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අරණවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

10. Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā

10. ධාතුවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

342. Evaṃ me sutanti dhātuvibhaṅgasuttaṃ. Tattha cārikanti turitagamanacārikaṃ. Sace te bhaggava agarūti sace tuyhaṃ bhāriyaṃ aphāsukaṃ kiñci natthi. Sace so anujānātīti bhaggavassa kira etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma nānāajjhāsayā, eko gaṇābhirato hoti, eko ekābhirato. Sace so ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, mā pāvisi, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Sace ayaṃ ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, nikkhama, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Evaṃ sante ahaṃ ubhinnaṃ vivādakāretā nāma bhavissāmi, dinnaṃ nāma dinnameva vaṭṭati, kataṃ katamevā’’ti. Tasmā evamāha.

342. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ධාතුවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘චාරිකං’ යනු ඉක්මන් ගමනින් වැඩීමයි. ‘සචේ තේ භග්ගව අගරු’ යනු භග්ගව නම් කුඹල්කරුණි, ඔබට බරක් හෝ අපහසුවක් නැතිනම් යන්නයි. ‘සචේ සෝ අනුජානාති’ යන්නෙහි, භග්ගවට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘පැවිද්දෝ විවිධ අදහස් ඇත්තෝය. ඇතැමෙක් පිරිස සමඟ සිටීමට කැමතිය, ඇතැමෙක් තනිව සිටීමට කැමතිය. ඉදින් ඒ භික්ෂුව (පළමුව පැමිණි තැනැත්තා) තනිව සිටීමට කැමති නම්, ඇවැත්නි ඇතුළු නොවන්න, මම මේ ශාලාව ලබා ගතිමි යි පවසනු ඇත. ඉදින් දෙවනුව පැමිණි මේ භික්ෂුව තනිව සිටීමට කැමති නම්, ඇවැත්නි ඉවත් වන්න, මම මේ ශාලාව ලබා ගතිමි යි පවසනු ඇත. එසේ වුවහොත් මා දෙදෙනෙකු අතර විවාදයක් ඇති කළ අයෙකු වනු ඇත. දෙන ලද දෙය දෙන ලද්දක් සේ තිබීම මැනවි, කරන ලද දෙය කරන ලද්දක් සේ තිබීම මැනවි’ යනුවෙනි. එබැවින් (අවසර ගෙන) මෙසේ කීවේය.

Kulaputtoti jātikulaputtopi ācārakulaputtopi. Vāsūpagatoti vāsaṃ upagato. Kuto āgantvāti? Takkasīlanagarato.

‘කුලපුත්තො’ යනු ජාතියෙන් මෙන්ම ආචාර ධර්මවලින් ද උසස් කුලපුත්‍රයෙකි. ‘වාසුපගතො’ යනු වාසය සඳහා පැමිණි බවයි. කොහේ සිට පැමිණියේ ද? තක්සලා නුවර සිටය.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – majjhimappadese kira rājagahanagare bimbisāre rajjaṃ kārente paccante takkasīlanagare pukkusāti rājā rajjaṃ kāresi. Atha takkasīlato bhaṇḍaṃ gahetvā vāṇijā rājagahaṃ āgatā paṇṇākāraṃ gahetvā rājānaṃ addasaṃsu. Rājā te vanditvā ṭhite ‘‘katthavāsino tumhe’’ti pucchi. Takkasīlavāsino devāti. Atha ne rājā janapadassa khemasubhikkhatādīni nagarassa ca pavattiṃ pucchitvā ‘‘ko nāma tumhākaṃ rājā’’ti pucchi. Pukkusāti nāma devāti. Dhammikoti? Āma deva dhammiko. Catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhāti, lokassa mātāpitiṭṭhāne [Pg.195] ṭhito, aṅge nipannadārakaṃ viya janaṃ tosetīti. Katarasmiṃ vaye vattatīti? Athassa vayaṃ ācikkhiṃsu. Vayesupi bimbisārena samavayo jāto. Atha te rājā āha – ‘‘tātā tumhākaṃ rājā dhammiko, vayena ca me samāno, sakkuṇeyyātha tumhākaṃ rājānaṃ mama mittaṃ kātu’’nti. Sakkoma devāti. Rājā tesaṃ suṅkaṃ vissajjetvā gehañca dāpetvā – ‘‘gacchatha bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā gamanakāle maṃ disvā gaccheyyāthā’’ti āha. Te tathā katvā gamanakāle rājānaṃ addasaṃsu. ‘‘Gacchatha tumhākaṃ rājānaṃ mama vacanena punappunaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘rājā tumhehi saddhiṃ mittabhāvaṃ icchatī’ti vadathā’’ti āha.

එහි පිළිවෙළ කතාව මෙසේය – මධ්‍ය දේශයේ රජගහ නුවර බිම්බිසාර රජු රජකම් කරන සමයෙහි, සීමාන්තයේ පිහිටි තක්සලා නුවර පුක්කුසාති නම් රජෙක් රජකම් කළේය. එක් කලෙක තක්සලාවෙන් බඩු බාහිරාදිය ගත් වෙළෙන්දෝ රජගහ නුවරට පැමිණ, පඬුරු රැගෙන බිම්බිසාර රජු බැහැදුටුවහ. රජතුමා වැඳ නමස්කාර කර සිටි ඔවුන්ගෙන්, “නුඹලා කොහේ සිට පැමිණි අයද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, අපි තක්සලා වැසියන් වෙමු” යි ඔවුහු කීහ. එවිට රජතුමා එම ජනපදයේ සැප-දුක්, ආහාර පාන සුලභ බව ආදිය හා නගරයේ තොරතුරු විමසා, “නුඹලාගේ රජුගේ නම කුමක්ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, පුක්කුසාති නම් වේ” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. “ඔහු දැහැමි රජෙක්ද?” යි විමසූ කල, “එසේය දේවයන් වහන්ස, ඔහු දැහැමිය. සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනතාව සංග්‍රහ කරයි, ලෝකයාට මව්පියන් මෙන් සිටියි, උකුළේ හොත් දරුවෙකු සනසන්නාක් මෙන් ජනතාව සනසවයි” යැයි පැවසූහ. “ඔහු කිනම් වයසක පසුවන්නේද?” යි විමසූ විට ඔවුහු ඔහුගේ වයස කීහ. වයසින්ද ඔහු බිම්බිසාර රජුට සමාන විය. එවිට රජතුමා ඔවුන්ට මෙසේ කීය – “දරුවනි, නුඹලාගේ රජු දැහැමිය, වයසින්ද මට සමානය, නුඹලාගේ රජු මාගේ මිතුරෙකු කිරීමට නුඹලාට හැකිද?” “දේවයන් වහන්ස, අපට එය කළ හැකිය” යි ඔවුහු පැවසූහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ බදු මුදල් නිදහස් කර, නවාතැන් දී, “ගොස් බඩු විකුණා ආපසු යන කලෙක මා දැක යන්න” යැයි පැවසීය. ඔවුහු එලෙසම කර ආපසු යන විට රජු බැහැදුටුවහ. “නුඹලා ගොස් නුඹලාගේ රජුට මාගේ වචනයෙන් නැවත නැවතත් සුවදුක් විමසා, ‘රජතුමා ඔබ වහන්සේ සමඟ මිත්‍රත්වයක් කැමති වෙයි’ යනුවෙන් පවසන්න” යැයි රජු කීය.

Te sādhūti paṭissuṇitvā gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā vandiṃsu. Rājā ‘‘kahaṃ bhaṇe tumhe ettake ime divase na dissathā’’ti pucchi. Te sabbaṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Rājā – ‘‘sādhu, tātā, tumhe nissāya mayā majjhimappadese rājā mitto laddho’’ti attamano ahosi. Aparabhāge rājagahavāsinopi vāṇijā takkasīlaṃ agamaṃsu. Te paṇṇākāraṃ gahetvā āgate pukkusāti rājā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘rājagahato’’ti sutvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa nagarato āgatā tumhe’’ti. Āma devāti. Ārogyaṃ me sahāyassāti ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ajja paṭṭhāya ye mayhaṃ sahāyassa nagarato jaṅghasatthena vā sakaṭasatthena vā vāṇijā āgacchanti, sabbesaṃ mama visayaṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya vasanagehāni, rājakoṭṭhāgārato nivāpañca dentu, suṅkaṃ vissajjentu, kiñci upaddavaṃ mā karontū’’ti bheriṃ carāpesi. Bimbisāropi attano nagare tatheva bheriṃ carāpesi.

ඔවුහු “යහපතැයි” පිළිගෙන ආපසු ගොස් බඩු බාහිරාදිය තැන්පත් කර, උදෑසන ආහාරය ගෙන රජු වෙත එළඹ වැඳ නමස්කාර කළහ. රජතුමා “එම්බා පින්වත්නි, නුඹලා මෙපමණ දිනක් දක්නට නොසිටියේ කොහේද?” යි විමසීය. ඔවුහු සියලු තොරතුරු සැළ කළහ. රජතුමා “යහපති දරුවනි, නුඹලා නිසා මට මධ්‍ය දේශයෙන් රජෙක් මිතුරෙකු ලෙස ලැබුණේය” යි සතුටට පත් විය. පසුව රජගහ නුවර වැසි වෙළෙන්දෝද තක්සලාවට පැමිණියහ. පඬුරු රැගෙන පැමිණි ඔවුන්ගෙන් පුක්කුසාති රජු “කොහේ සිට පැමිණියහුද?” යි විමසා, “රජගහ නුවර සිට” යැයි අසා, “නුඹලා මාගේ මිතුරාගේ නගරයෙන් පැමිණි අයද?” යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පැවසූහ. මාගේ මිතුරාට සුවදුක් දැයි විමසා, “අද පටන් මාගේ මිතුරාගේ නගරයෙන් පාගමනින් හෝ කරත්ත මගින් යම් වෙළෙන්දෙක් පැමිණෙන්නේද, ඔවුන් සියලු දෙනා මාගේ රාජ්‍යයට ඇතුළු වූ තැන් පටන් නවාතැන් ගෙවල් ලබා දෙන්න, රජයේ ගබඩාවෙන් ආහාර පාන ලබා දෙන්න, බදු නිදහස් කරන්න, කිසිදු කරදරයක් නොකරන්න” යැයි අණබෙර යැවීය. බිම්බිසාර රජුද තම නගරයෙහි එලෙසම අණබෙර යැවීය.

Atha bimbisāro pukkusātissa paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘paccantadese nāma maṇimuttādīni ratanāni uppajjanti, yaṃ mayhaṃ sahāyassa rajje dassanīyaṃ vā savanīyaṃ vā ratanaṃ uppajjati, tattha me mā maccharāyatū’’ti. Pukkusātipi – ‘‘majjhimadeso nāma mahājanapado, yaṃ tattha evarūpaṃ ratanaṃ uppajjati, tattha me sahāyo mā maccharāyatū’’ti paṭipaṇṇaṃ pahiṇi. Evaṃ te gacchante gacchante kāle aññamaññaṃ adisvāpi daḷhamittā ahesuṃ.

ඉන්පසු බිම්බිසාර රජු පුක්කුසාති රජු වෙත පණිවිඩයක් යැවීය – “ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි මිණි මුතු ආදී වටිනා වස්තූන් උපදී. මාගේ මිතුරාගේ රාජ්‍යයෙහි දැකිය යුතු හෝ ඇසිය යුතු යම් වටිනා වස්තුවක් උපදී නම්, එහිදී මට මසුරුකම් නොකළ මැනවි” යනුවෙනි. පුක්කුසාති රජුද – “මධ්‍ය දේශය යනු මහා ජනපදයකි, එහි එවැනි යම් වටිනා වස්තුවක් උපදී නම්, එහිදී මගේ මිතුරා මට මසුරුකම් නොකෙරේවා” යි පිළිතුරු පණිවිඩයක් යැවීය. මෙසේ කාලය ගත වෙද්දී ඔවුහු එකිනෙකා නොදුටුවද දැඩි මිතුරන් බවට පත් වූහ.

Evaṃ [Pg.196] tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ paṭhamataraṃ pukkusātissa paṇṇākāro uppajji. Rājā kira aṭṭha pañcavaṇṇe anagghakambale labhi. So – ‘‘atisundarā ime kambalā, ahaṃ sahāyassa pesissāmī’’ti lākhāguḷamatte aṭṭha sārakaraṇḍake likhāpetvā tesu te kambale pakkhipitvā lākhāya vaṭṭāpetvā setavatthena veṭhetvā samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa dethā’’ti amacce pesesi. Sāsanañca adāsi – ‘‘ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccādiparivutena daṭṭhabbo’’ti. Te gantvā bimbisārassa adaṃsu.

මෙසේ ඔවුන් ගිවිසුම් ඇති කරගෙන වසන කල, පළමුව පුක්කුසාති රජුට වටිනා තෑග්ගක් ලැබුණි. රජුට පස්වණක් පැහැයෙන් යුත් අනර්ඝ ලොම් රෙදි (කම්බිලි) අටක් ලැබුණි. ඔහු “මේ රෙදි ඉතා සුන්දරය, මම මෙය මගේ මිතුරාට යවන්නෙමි” යි සිතා, ලාකඩ ගුලි ප්‍රමාණයට වටිනා හරවත් ලීයෙන් කළ කරඬු අටක් කරවා, ඒ තුළ මෙම රෙදි තැන්පත් කොට, ලාකඩින් වසා, සුදු රෙද්දකින් ඔතා, පෙට්ටිවල දමා, නැවතත් රෙදිවලින් ඔතා රාජ මුද්‍රාව තැබීය. “මෙය මගේ මිතුරාට දෙන්න” යැයි පවසා අමාත්‍යවරුන් පිටත් කර යැවීය. “මෙම තෑග්ග නගරය මධ්‍යයේ ඇමතිවරුන් පිරිවරාගෙන සිටියදී බැලිය යුතුය” යි පණිවිඩයක්ද දුන්නේය. ඔවුහු ගොස් බිම්බිසාර රජුට එය පිළිගැන්වූහ.

So sāsanaṃ sutvā amaccādayo sannipatantūti bheriṃ carāpetvā nagaramajjhe amaccādiparivuto setacchattena dhāriyamānena pallaṅkavare nisinno lañchanaṃ bhinditvā vatthaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā anto bhaṇḍikaṃ muñcitvā lākhāguḷe disvā ‘‘mayhaṃ sahāyo pukkusāti ‘jutavittako me sahāyo’ti maññamāno maññe imaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇī’’ti ekaṃ guḷaṃ gahetvā hatthena vaṭṭetvā tulayantova anto dussabhaṇḍikaṃ atthīti aññāsi. Atha naṃ pallaṅkapāde paharitvā tāvadeva lākhā paripati, so nakhena karaṇḍakaṃ vivaritvā anto kambalaratanaṃ disvā itarepi vivarāpesi, sabbepi kambalā ahesuṃ. Atha ne pattharāpesi, te vaṇṇasampannā phassasampannā dīghato soḷasahatthā tiriyaṃ aṭṭhahatthā ahesuṃ. Mahājano disvā aṅguliyo poṭhesi, celukkhepaṃ akāsi, – ‘‘amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo pukkusāti adisvāva evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi, yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātu’’nti attamano ahosi. Rājā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi, sabbe anagghā ahesuṃ. Tesu cattāro sammāsambuddhassa pesesi, cattāro attano ghare akāsi. Tato cintesi – ‘‘pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṃ nu kho pesemī’’ti?

රජු එම පණිවිඩය අසා, “ඇමතිවරුන් රැස්වෙත්වා” යි අණබෙර යවා, නගර මධ්‍යයේ ඇමති පිරිස පිරිවරා, සුදු සේසත් යට උතුම් පල්ලැක්කියක හිඳ, මුද්‍රාව කඩා, වැසුම් ඉවත් කර, පෙට්ටිය විවෘත කොට ඒ තුළ තිබූ මිටිය ලෙහා, ලාකඩ ගුලි දැක, “මාගේ මිතුරා වූ පුක්කුසාති ‘මාගේ මිතුරා දූ කෙළියට ප්‍රිය කරන්නෙකි’ යි සිතා මේවා එවන්නට ඇතැයි” සිතීය. එක් ගුළියක් ගෙන අතින් කරකවා බලන විට, එහි බර අනුව ඒ තුළ රෙදි මිටියක් ඇති බව දැනගත්තේය. පසුව එය පල්ලැක්කි පයේ ගසා කඩන විටම ලාකඩ හැලී ගියේය. රජු නියපොත්තෙන් කරඬුව විවෘත කර ඒ තුළ තිබූ වටිනා කම්බිලිය දැක, සෙසු ඒවාද විවෘත කරවීය. ඒ සියල්ලම කම්බිලි රෙදි විය. රජු ඒවා දිග හැරවීය. ඒවා වර්ණයෙන් හා ස්පර්ශයෙන් ඉතා උසස් විය, දිගින් රියන් දහසයක් හා පළලින් රියන් අටක් විය. මහා ජනයා මෙය දැක ඇඟිලි ගසමින්, රෙදි පිළි අහසට වීසි කරමින් ප්‍රීති ඝෝෂා කළහ. “අපගේ රජුගේ නොදුටු මිතුරා වූ පුක්කුසාති රජු නොදැකම මෙවැනි වටිනා තෑග්ගක් එවන ලදී, මෙවැනි මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීම ඉතා සුදුසුය” යි ඔවුහු සතුටු වූහ. රජු එක එක රෙද්දෙහි වටිනාකම තක්සේරු කරවීය, ඒ සියල්ලම මිල කළ නොහැකි තරම් අගනේය. ඒ අතරින් රෙදි හතරක් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළ අතර, රෙදි හතරක් තම මාලිගයේ ප්‍රයෝජනයට තබා ගත්තේය. ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතීය – “පසුව තෑගි යවන තැනැත්තා පළමුව ලැබුණු තෑග්ගට වඩා වැඩි යමක් යැවිය යුතුය. මාගේ මිතුරා මිල කළ නොහැකි තෑග්ගක් එවීය. මම කුමක් යවම්ද?”

Kiṃ pana rājagahe tato adhikaṃ ratanaṃ natthīti? No natthi, mahāpuñño rājā, apica kho panassa sotāpannakālato paṭṭhāya ṭhapetvā tīṇi ratanāni aññaṃ ratanaṃ somanassaṃ janetuṃ samatthaṃ nāma natthi[Pg.197]. So ratanaṃ vicinituṃ āraddho – ratanaṃ nāma saviññāṇakaṃ aviññāṇakanti duvidhaṃ. Tattha aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ indriyabaddhaṃ. Aviññāṇakaṃ saviññāṇakasseva alaṅkārādivasena paribhogaṃ hoti, iti imesu dvīsu ratanesu saviññāṇakaṃ seṭṭhaṃ. Saviññāṇakampi duvidhaṃ tiracchānaratanaṃ manussaratananti. Tattha tiracchānaratanaṃ hatthiassaratanaṃ, tampi manussānaṃ upabhogatthameva nibbattati, iti imesupi dvīsu manussaratanaṃ seṭṭhaṃ. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ purisaratananti. Tattha cakkavattino rañño uppannaṃ itthiratanampi purisasseva upabhogaṃ. Iti imesupi dvīsu purisaratanameva seṭṭhaṃ.

එසේනම් රජගහනුවර මීට වඩා උතුම් රත්නයක් නැද්ද? නැත්තේ නොවේ, රජතුමා මහත් පින් ඇත්තෙකි. එසේ වුවත්, සෝවාන් වූ දා පටන් ඒ රජතුමාට රත්නත්‍රය හැර සතුට උපදවන්නට සමත් වෙනත් කිසිදු රත්නයක් නැත. ඔහු රත්නයක් තෝරන්නට පටන් ගත්තේය. රත්නය යනු සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී රන් රිදී ආදිය අවිඤ්ඤාණක වන අතර, ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුත් සත්වයෝ සවිඤ්ඤාණක වෙති. අවිඤ්ඤාණක රත්නය සවිඤ්ඤාණක රත්නයටම ආභරණ ආදී වශයෙන් පරිභෝජනය සඳහා වෙයි. එබැවින් මෙම රත්න දෙක අතරින් සවිඤ්ඤාණක රත්නය උතුම්ය. සවිඤ්ඤාණක රත්නය ද තිරිසන් රත්නය හා මනුෂ්‍ය රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ඇත් රත්නය හා අස් රත්නය තිරිසන් රත්නයන්ය. ඒවා ද මනුෂ්‍යයන්ගේ පරිභෝජනය පිණිසම උපදියි. එහෙයින් මේ දෙකෙන් මනුෂ්‍ය රත්නය උතුම්ය. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්නය හා පුරුෂ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී සක්විති රජුට පහළ වන ස්ත්‍රී රත්නය ද පුරුෂයාගේම පරිභෝජනය පිණිස වෙයි. එබැවින් මේ දෙකෙන් පුරුෂ රත්නයම උතුම්ය.

Purisaratanampi duvidhaṃ agāriyaratanaṃ anagāriyaratanañca. Tattha agāriyaratanesupi cakkavattirājā ajja pabbajitasāmaṇeraṃ pañcapatiṭṭhitena vandati, iti imesupi dvīsu anagāriyaratanameva seṭṭhaṃ. Anagāriyaratanampi duvidhaṃ sekkharatanañca asekkharatanañca. Tattha satasahassampi sekkhānaṃ asekkhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu asekkharatanameva seṭṭhaṃ. Tampi duvidhaṃ buddharatanaṃ sāvakaratananti. Tattha satasahassampi sāvakaratanānaṃ buddharatanassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsū buddharatanameva seṭṭhaṃ.

පුරුෂ රත්නය ද ගිහි රත්නය හා පැවිදි රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ගිහි රත්නයන් අතර උතුම් වූ සක්විති රජු පවා අද මහණ වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට පස්වණක් පිහිටුවා වඳියි. එහෙයින් මේ දෙවර්ගය අතරින් පැවිදි (අනගාරිය) රත්නයම උතුම්ය. පැවිදි රත්නය ද සේඛ රත්නය හා අසේඛ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී සේඛයන් (මාර්ගඵලලාභීන්) ලක්ෂයක් වුව ද අසේඛ (රහතන්) වහන්සේ නමකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් අසේඛ රත්නයම උතුම්ය. එය ද බුද්ධ රත්නය හා ශ්‍රාවක රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ශ්‍රාවක රත්නයන් ලක්ෂයක් වුව ද බුද්ධ රත්නයකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් බුද්ධ රත්නයම උතුම්ය.

Buddharatanampi duvidhaṃ paccekabuddharatanaṃ sabbaññubuddharatananti. Tattha satasahassampi paccekabuddhānaṃ sabbaññubuddhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu sabbaññubuddharatanaṃyeva seṭṭhaṃ. Sadevakasmiñhi loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi. Tasmā asadisameva ratanaṃ mayhaṃ sahāyassa pesessāmīti cintetvā takkasīlavāsino pucchi – ‘‘tātā tumhākaṃ janapade buddho dhammo saṅghoti imāni tīṇi ratanāni dissantī’’ti. Ghosopi so mahārāja tāva tattha natthi, dassanaṃ pana kutoti.

බුද්ධ රත්නය ද පසේබුදු රත්නය හා සර්වඥ බුද්ධ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පසේබුදුවරුන් ලක්ෂයක් වුව ද සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් සර්වඥ බුද්ධ රත්නයම උතුම්ය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුද්ධ රත්නයට සමාන වූ වෙනත් රත්නයක් නම් නැත. එබැවින් මෙවැනි අසදෘශ රත්නයක් මාගේ මිත්‍රයාට යවන්නෙමියි සිතා, තක්සලා වැසියන්ගෙන් මෙසේ ඇසුවේය - 'පින්වත්නි, ඔබගේ ජනපදයෙහි බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන මේ රත්න තුන දක්නට ලැබේද?' එවිට ඔවුහු, 'මහාරාජයෙනි, ඒ නාමය ඇසීම පවා තවමත් එහි නැත, එසේ තිබියදී දැකීමක් කොහින්ද?' යැයි පැවසූහ.

‘‘Sundaraṃ tātā’’ti rājā tuṭṭho cintesi – ‘‘sakkā bhaveyya janasaṅgahatthāya mayhaṃ sahāyassa vasanaṭṭhānaṃ sammāsambuddhaṃ pesetuṃ, buddhā pana paccantimesu janapadesu na aruṇaṃ uṭṭhapenti. Tasmā satthārā gantuṃ na sakkā. Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvake pesetuṃ sakkā bhaveyya. Mayā [Pg.198] pana ‘therā paccante vasantī’ti sutvāpi manusse pesetvā te attano samīpaṃ āṇāpetvā upaṭṭhātumeva yuttaṃ. Tasmā na therehipi sakkā gantuṃ. Yena panākārena sāsane pesite satthā ca mahāsāvakā ca gatā viya honti, tenākārena sāsanaṃ pahiṇissāmī’’ti. Cintetvā caturatanāyāmaṃ vidatthimattaputhulaṃ nātitanuṃ nātibahalaṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ kārāpetvā ‘‘tattha ajja akkharāni likhissāmī’’ti. Pātova sīsaṃ nhāyitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhuttapātarāso apanītagandhamālābharaṇo suvaṇṇasarakena jātihiṅgulikaṃ ādāya heṭṭhato paṭṭhāya dvārāni pidahanto pāsādamāruyha pubbadisāmukhaṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā ākāsatale nisīditvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhanto – ‘‘idha tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Buddhaguṇe tāva ekadesena likhi.

'පින්වත්නි, ඉතා යහපත්' යැයි රජතුමා සතුටට පත්ව මෙසේ සිතුවේය - 'ජනතාවට සංග්‍රහ පිණිස මාගේ මිත්‍රයා වසන තක්සලාවට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව වැඩම කරවන්නට හැකි වුවහොත් මැනවි. එහෙත් බුදුවරු පසල් දනව්වල අරුණෝදය නොනංවති (එහි වැඩ නොවසති). එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඩම කළ නොහැකිය. සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කරවන්නට හැකි වනු ඇත. එහෙත් ස්වාමීන් වහන්සේලා පසල් දනව්වක වසන බව අසා, මිනිසුන් යවා උන්වහන්සේලා තමා වෙත කැඳවා උපස්ථාන කිරීමම සුදුසුය. එබැවින් මහා තෙරුන් වහන්සේලාට ද වැඩම කළ නොහැකිය. යම් ක්‍රමයකින් පණිවිඩයක් යැවූ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කළා හා සමාන වේ ද, ඒ ක්‍රමයෙන්ම පණිවිඩය යවන්නෙමි.' මෙසේ සිතා රියන් හතරක් දිග, වියතක් පළල, ඉතා තුනී හෝ ඉතා ඝන නොවන රන් පතක් කරවා, 'මෙහි අද අකුරු ලියන්නෙමි' යි සිතුවේය. උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කර, අටසිල් සමාදන්ව, උදෑසන ආහාරය ගෙන, සුවඳ විලවුන් හා මල් මාලා ආභරණ ඉවත් කර, රන් බඳුනකින් සැබෑ හිඟුල් ගෙන, පහළ මාලයේ සිට දොරවල් වසමින් මාලිගාවට නැගී, නැගෙනහිර දෙස බලා ඇති සීහපඤ්ජරය හැර, එළිමහනෙහි හිඳගෙන රන් පතෙහි අකුරු ලියමින් - 'මෙලොව අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ, විජ්ජාචරණ සම්පන්න වූ, සුගත වූ, ලෝකවිදූ වූ, අනුත්තර පුරිසදම්මසාරථි වූ, දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ, බුද්ධ වූ, භාග්‍යවත් වූ තථාගතයන් වහන්සේ උපන් සේක' යනාදී වශයෙන් බුදුගුණ කොටසක් ලියුවේය.

Tato ‘‘evaṃ dasa pāramiyo pūretvā tusitabhavanato cavitvā mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi, mātukucchiyaṃ vasamāne idaṃ nāma ahosi, agāramajjhe vasamāne idaṃ nāma ahosi, evaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto evaṃ mahāpadhānaṃ padahi. Evaṃ dukkarakārikaṃ katvā mahābodhimaṇḍaṃ āruyha aparājitapallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantassa evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi. Sadevake loke aññaṃ evarūpaṃ ratanaṃ nāma natthīti.

ඉන්පසු මෙසේ ලියුවේය - 'මෙසේ දස පාරමිතාවන් පුරමින් තුසිත භවනයෙන් චුතව මව් කුසෙහි පිළිසඳ ගත් සේක, එවිට ලෝක විවරණය සිදු විය, මව් කුස වසන කාලයෙහි මෙබඳු පෙළහර සිදු විය, ගිහිගෙයි වසන කාලයෙහි මෙබඳු සැප සම්පත් විය, මෙසේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක, මෙසේ මහා ප්‍රධාන් වීර්යය කළ සේක. මෙසේ දුෂ්කර ක්‍රියා කොට මහා බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර අපරාජිත පර්යංකයේ වැඩහිඳ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළ සේක. සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන කල්හි මෙසේ ලෝක විවරණය සිදු විය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මෙවැනි වෙනත් රත්නයක් නම් නැත' යනුවෙනි.

Yaṃkiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā,Saggesu vā yaṃ ratanaṃ paṇītaṃ;

Na no samaṃ atthi tathāgatena,Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.3;

su. ni. 226) –

'මෙලොව හෝ පරලොව හෝ දිව්‍ය ලෝකයන්හි යම් උතුම් රත්නයක් ඇද්ද, ඒ කිසිදු රත්නයක් තථාගතයන් වහන්සේට සම නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති මේ රත්න ගුණය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!'

Evaṃ ekadesena buddhaguṇepi likhitvā dutiyaṃ dhammaratanaṃ thomento – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. ‘‘Satthārā desitadhammo nāma evarūpo ca evarūpo cā’’ti sattatiṃsa bodhipakkhiye ekadesena likhitvā –

මෙසේ බුදුගුණ ද කොටසක් ලියා, දෙවනුව ධර්ම රත්නය වර්ණනා කරමින් - 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය ස්වක්ඛාත වේ... පඤ්ඤාවන්තයන් විසින් තම තමන් කෙරෙහිලා දත යුතුය' යනාදී වශයෙන් ද, 'සතර සතිපට්ඨානය... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යනාදී වශයෙන් ද, 'ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශිත ධර්මය නම් මෙබඳු වූත් මෙබඳු වූත් ස්වභාව ඇත්තේය' යි සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ද එක් දේශනාවක් වශයෙන් ලියුවේය.

‘‘Yaṃ [Pg.199] buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṃ,Samādhimānantarikaññamāhu;

Samādhinā tena samo na vijjati,Idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.5;

su. ni. 228) –

'බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් පිරිසිදු සමාධියක් වර්ණනා කළ සේක් ද, යම් සමාධියක් ආනන්තරික (අනතුරු නැතිව ඵල දෙන) යැයි පැවසූ සේක් ද, ඒ සමාධියට සමාන වෙනත් සමාධියක් නැත. ධර්මයෙහි ඇති මේ රත්න ගුණය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!'

Evaṃ ekadesena dhammaguṇe likhitvā tatiyaṃ saṅgharatanaṃ thomento – ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… puññakkhettaṃ lokassā’’ti. ‘‘Kulaputtā nāma satthu dhammakathaṃ sutvā evaṃ nikkhamitvā pabbajanti, keci setacchattaṃ pahāya pabbajanti, keci uparajjaṃ, keci senāpatiṭṭhānādīni pahāya pabbajanti. Pabbajitvā ca pana imañca paṭipattiṃ pūrentī’’ti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlādīni ekadesena likhitvā chadvārasaṃvaraṃ satisampajaññaṃ catupaccayasantosaṃ navavidhaṃ senāsanaṃ, nīvaraṇappahānaṃ parikammaṃ jhānābhiññā aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni yāva āsavakkhayā ekadesena likhi, soḷasavidhaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vitthāreneva likhitvā ‘‘satthu sāvakasaṅgho nāma evarūpehi ca guṇehi samannāgato.

මෙසේ එක් කොටසක් වශයෙන් ධර්ම ගුණයන් ලියා, තෙවනුව සංඝ රත්නයට ප්‍රශංසා කරමින් - 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ මනා පිළිපැදීම් ඇත්තාහ... ලෝකයාගේ උතුම් පින්කෙත වන්නාහ' යනාදී වශයෙන් ලීවේය. "කුලපුත්‍රයෝ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා මෙසේ නික්ම ගොස් පැවිදි වෙති. ඇතැමෙක් සේසත් අතහැර පැවිදි වෙති, ඇතැමෙක් උපරාජ තනතුරු ද, ඇතැමෙක් සෙනෙවිරත් තනතුරු ආදිය ද අතහැර පැවිදි වෙති. පැවිදි වී නැවත මේ පිළිවෙත පුරන්නාහ" යි චූළසීල, මජ්ඣිමසීල, මහාසීල ආදිය එක් කොටසක් ලෙස ලියා, සදොර සංවරය, සතිසම්පජඤ්ඤය, සිව්පසයෙහි සතුට, නව වැදෑරුම් සේනාසන, නීවරණ ප්‍රහාණය, පරිකර්ම, ධ්‍යාන අභිඥා හා තිස් අටක් වූ කර්මස්ථානයන් ආසවක්ඛය (අර්හත්වය) දක්වා එක් කොටසක් ලෙස ලීවේය. සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපානසති කර්මස්ථානය විස්තර සහිතවම ලියා "ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා නම් මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වන්නාහ" යි (ලීවේය).

Ye puggalā aṭṭhasataṃ pasaṭṭhā,Cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā,Etesu dinnāni mahapphalāni;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ,Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.6;

su. ni. 229) –

"යම් පුද්ගලයන් අට දෙනෙක් (සතර යුගලක්) සත්පුරුෂයන් විසින් පසසන ලද්දාහුද, මේ පුද්ගලයෝ සතර යුගලක් වෙත්. සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ පුද්ගලයෝ දක්ෂිණාවට (පිදිය යුත්තට) සුදුසු වන්නාහ. ඔවුන් කෙරෙහි දෙන ලද දානයෝ මහත් ඵල ඇත්තාහ. සංඝයා කෙරෙහි වූ මේ රත්නය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!" යි (ලීවේය).

Evaṃ ekadesena saṅghaguṇe likhitvā – ‘‘bhagavato sāsanaṃ svākkhātaṃ niyyānikaṃ, sace mayhaṃ sahāyo sakkoti, nikkhamitvā pabbajatū’’ti likhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ saṃharitvā sukhumakambalena veṭhetvā sārasamugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṃ, rajatamaye rajatamayaṃ maṇimaye, maṇimayaṃ pavāḷamaye, pavāḷamayaṃ lohitaṅkamaye, lohitaṅkamayaṃ masāragallamaye, masāragallamayaṃ phalikamaye, phalikamayaṃ dantamaye, dantamayaṃ sabbaratanamaye, sabbaratanamayaṃ kilañjamaye, kilañjamayaṃ samuggaṃ sārakaraṇḍake ṭhapesi.

මෙසේ සංඝ ගුණයන් එක් කොටසක් වශයෙන් ලියා - "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය මනාව දේශනා කරන ලද්දකි, සසරින් එතෙර කරවන්නකි. ඉදින් මගේ යහළුවාට (පුක්කුසාති රජුට) හැකි නම්, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වේවා" යි ලියා, රන් පත හකුළුවා, සියුම් සළුවකින් වෙළා, සඳුන් මංජුසාවක බහා, එම මංජුසාව රන් මංජුසාවක ද, රන් මංජුසාව රිදී මංජුසාවක ද, රිදී මංජුසාව මිණි මංජුසාවක ද, මිණි මංජුසාව පබළු මංජුසාවක ද, පබළු මංජුසාව රතුකැට මංජුසාවක ද, රතුකැට මංජුසාව මසාරගල්ල (වෛදූර්ය) මංජුසාවක ද, මසාරගල්ල මංජුසාව පළිඟු මංජුසාවක ද, පළිඟු මංජුසාව ඇත්දළ මංජුසාවක ද, ඇත්දළ මංජුසාව සර්ව රත්නමය මංජුසාවක ද, සර්ව රත්නමය මංජුසාව බට පහුරු (කිලඤ්ජ) මංජුසාවක බහා, ඒ බට පහුරු මංජුසාව සඳුන් කරඬුවක තැබුවේය.

Puna [Pg.200] sārakaraṇḍakaṃ suvaṇṇakaraṇḍaketi purimanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ karaṇḍakaṃ kilañjamaye karaṇḍake ṭhapesi. Tato kilañjamayaṃ karaṇḍakaṃ sāramayapeḷāyāti puna vuttanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ peḷaṃ kilañjamayapeḷāya ṭhapetvā bahi vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā amacce āṇāpesi – ‘‘mama āṇāpavattiṭṭhāne maggaṃ alaṅkārāpetha maggo aṭṭhusabhavitthato hotu, catuusabhaṭṭhānaṃ sodhitamattakameva hotu, majjhe catuusabhaṃ rājānubhāvena paṭiyādethā’’ti. Tato maṅgalahatthiṃ alaṅkārāpetvā tassa upari pallaṅkaṃ paññapetvā setacchattaṃ ussāpetvā nagaravīthiyo sittasammaṭṭhā samussitaddhajapaṭākā kadalipuṇṇaghaṭagandhadhūmapupphādīhi suppaṭimaṇḍitā kāretvā ‘‘attano attano visayappadese evarūpaṃ pūjaṃ kārentū’’ti antarabhogikānaṃ javanadūte pesetvā sayaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā – ‘‘sabbatāḷāvacarasammissabalakāyaparivuto paṇṇākāraṃ pesemī’’ti attano visayapariyantaṃ gantvā amaccassa mukhasāsanaṃ adāsi – ‘‘tāta mayhaṃ sahāyo pukkusāti imaṃ paṇṇākāraṃ paṭicchanto orodhamajjhe apaṭicchitvā pāsādaṃ āruyha paṭicchatū’’ti. Evaṃ sāsanaṃ datvā paccantadesaṃ satthā gacchatīti pañcapatiṭṭhitena vanditvā nivatti. Antarabhogikā teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā paṇṇākāraṃ nayiṃsu.

නැවත ඒ සඳුන් කරඬුව රන් කරඬුවක යනාදී වශයෙන් පෙර ක්‍රමයටම ගෙන ගොස්, සර්ව රත්නමය කරඬුව බට පහුරු කරඬුවක තැබුවේය. ඉන්පසු බට පහුරු කරඬුව සඳුන්මය පෙට්ටියක තැබුවේය. මෙසේ නැවතත් පවසන ලද ක්‍රමයටම ගෙන ගොස් සර්ව රත්නමය පෙට්ටිය බට පහුරු පෙට්ටියක තබා, පිටතින් රෙදි කඩකින් වෙළා, රාජ මුද්‍රාව තබා අමාත්‍යවරුන්ට මෙසේ අණ කළේය - "මාගේ අණ පවතින ප්‍රදේශයෙහි මාර්ගය අලංකාර කරවන්න. මාවත උසභ අටක් පළල් වේවා, උසභ හතරක ප්‍රදේශයක් පිරිසිදු කරන ලද මාත්‍රයක් වේවා, මධ්‍යයෙහි උසභ හතරක් රාජානුභාවයෙන් පිළියෙළ කරවන්න" යි. ඉක්බිති මංගල හස්තියා අලංකාර කරවා, ඌ පිට පල්ලැක්කියක් පනවා, සේසත් නංවා, නගර වීථීන් පිරිසිදු කරවා, ධජ පතාක නංවා, කෙසෙල් ගස්, පුන්කලස්, සුවඳ දුම් හා මල් ආදියෙන් මනාව සරසා, "තම තමන්ගේ බල ප්‍රදේශයන්හි මෙබඳු පූජාවන් කරත්වා" යි ප්‍රදේශාධිපති අමාත්‍යවරුන් වෙත වේගවත් දූතයන් යවා, තමන් වහන්සේ ද සියලු ආභරණයෙන් සැරසී - "සියලු තූර්ය වාදකයන් හා සේනා පිරිවරා පඬුරු යවමි" යි තමන්ගේ සීමාව දක්වා ගොස් අමාත්‍යවරයා අත මුඛ පණිවිඩයක් දුන්නේය - "දරුවනි, මාගේ යහළු පුක්කුසාති රජු මේ පඬුර පිළිගන්නා කල්හි, අන්තඃපුර මැදදී නොපිළිගෙන, ප්‍රාසාදයට නැඟ පිළිගනීවා" යි. මෙසේ පණිවිඩය දී, "ශාස්තෘන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයට වැඩම කරති" යි (යන හැඟීමෙන්) පසඟ පිහිටුවා වැඳ ආපසු හැරුණේය. ප්‍රදේශාධිපති අමාත්‍යවරු ද ඒ අයුරින්ම මාවත පිළියෙළ කර පඬුර රැගෙන ගියහ.

Pukkusātipi attano rajjasīmato paṭṭhāya teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā paṇṇākārassa paccuggamanaṃ akāsi. Paṇṇākāro takkasīlaṃ pāpuṇanto uposathadivase pāpuṇi, paṇṇākāraṃ gahetvā gataamaccopi rañño vuttasāsanaṃ ārocesi. Rājā taṃ sutvā paṇṇākārena saddhiṃ āgatānaṃ kattabbakiccaṃ vicāretvā paṇṇākāraṃ ādāya pāsādaṃ āruyha ‘‘mā idha koci pavisatū’’ti dvāre ārakkhaṃ kāretvā sīhapañjaraṃ vivaritvā paṇṇākāraṃ uccāsane ṭhapetvā sayaṃ nīcāsane nisinno lañchanaṃ bhinditvā nivāsanaṃ apanetvā kilañjapeḷato paṭṭhāya anupubbena vivaranto sāramayaṃ samuggaṃ disvā cintesi – ‘‘mahāparihāro nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissati, addhā majjhimadese sotabbayuttakaṃ ratanaṃ uppanna’’nti. Atha taṃ samuggaṃ vivaritvā rājalañchanaṃ bhinditvā sukhumakambalaṃ ubhato viyūhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ addasa.

පුක්කුසාති රජු ද තම රාජ්‍ය සීමාවේ සිට එම ක්‍රමයටම මාවත පිළියෙළ කරවා, නගරය අලංකාර කරවා පඬුරට පෙරගමන් කළේය. පඬුර තක්සලා නුවරට පැමිණියේ පොහොය දිනකදීය. පඬුර රැගෙන ගිය අමාත්‍යවරයා ද රජු පැවසූ පණිවිඩය සැළ කළේය. රජු එය අසා පඬුර සමඟ පැමිණි පිරිසට කළ යුතු සංග්‍රහයන් විචාරා, පඬුර ගෙන ප්‍රාසාදයට නැඟ "මෙහි කිසිවෙකුත් ඇතුළු නොවේවා" යි දොරටු රැකවල් යොදවා, සිංහ පඤ්ජරය (කවුළුව) විවෘත කර, පඬුර උස් අසුනක තබා, තෙමේ මිටි අසුනක හිඳ මුද්‍රාව කඩා, වෙළා තිබූ රෙදි ඉවත් කර, බට පහුරු පෙට්ටියේ සිට අනුපිළිවෙළින් විවෘත කරන්නේ, සඳුන්මය මංජුසාව දැක මෙසේ සිතුවේය - "මේ මහත් වූ ආවරණ පෙළ වෙනත් රත්නයක් සඳහා නොවිය යුතුය, ඒකාන්තයෙන්ම මධ්‍ය දේශයෙහි ඇසිය යුතු වූ රත්නයක් උපන්නා විය යුතුය" යි. ඉක්බිති ඒ මංජුසාව විවෘත කර, රාජ මුද්‍රාව කඩා, සියුම් සළුව දෙපසට ඉවත් කර රන් පත දුටුවේය.

So [Pg.201] taṃ pasāretvā – ‘‘manāpāni vata akkharāni samasīsāni samapantīni caturassānī’’tiādito paṭṭhāya vācetuṃ ārabhi. Tassa – ‘‘idha tathāgato loke uppanno’’ti buddhaguṇe vācentassa balavasomanassaṃ uppajji, navanavutilomakūpasahassāni uddhaggalomāni ahesuṃ. Attano ṭhitabhāvaṃ vā nisinnabhāvaṃ vā na jānāti. Athassa – ‘‘kappakoṭisatasahassehipi etaṃ dullabhasāsanaṃ sahāyaṃ nissāya sotuṃ labhāmī’’ti bhiyyo balavapīti udapādi. So hi upari vācetuṃ asakkonto yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. So puna yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato ‘‘suppaṭipanno’’ti saṅghaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. Atha sabbapariyante ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vācetvā catukkapañcakajjhānāni nibbattesi, so jhānasukheneva vītināmesi. Añño koci daṭṭhuṃ na labhati, ekova cūḷupaṭṭhāko pavisati. Evaṃ addhamāsamattaṃ vītināmesi.

ඔහු එය දිග හැර - "අකුරු ඉතා මනහරය, අකුරු හිස් සමය, පේළි සමය, සතරැස්ය" යි මුල සිට කියවන්නට පටන් ගත්තේය. "මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක" යන බුදුගුණ කියවන ඔහුට බලවත් සෝමනස්සයක් උපන්නේය. අනූ නව දහසක් වූ රෝම කූපයන්හි ලොමුදහගැනීම ඇති විය. තමා සිටගෙන සිටිනවාද හිඳගෙන සිටිනවාද යන්න පවා ඔහුට නොදැනුණි. ඉක්බිති ඔහුට, "කල්ප කෝටි ශතසහස්‍රයකින් පවා ලැබීමට දුෂ්කර වූ මේ ශාසනය පිළිබඳව මාගේ යහළුවා නිසා අසන්නට ලැබුණි" යි තව තවත් බලවත් ප්‍රීතියක් හටගත්තේය. ඔහුට ප්‍රීතියේ වේගය නිසා ඉදිරියට කියවීමට නොහැකිව, එම ප්‍රීති වේගය සංසිඳෙන තෙක් හිඳගෙන සිට, පසුව "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මනාව දේශනා කරන ලද්දේය" යන ධර්ම ගුණයන් කියවන්නට පටන් ගත්තේය. එහිදී ද ඔහුට පෙර පරිදිම විය. ඔහු නැවතත් ප්‍රීති වේගය සංසිඳෙන තෙක් හිඳගෙන සිට, පසුව "මනා පිළිපැදීම් ඇති" යන සංඝ ගුණයන් කියවන්නට පටන් ගත්තේය. එහිදී ද ඔහුට පෙර පරිදිම විය. ඉක්බිති අවසානයේදී ආනාපානසති කර්මස්ථානය කියවා සතරවන සහ පස්වන ධ්‍යානයන් උපදවා ගත්තේය. ඔහු ධ්‍යාන සැපයෙන්ම කාලය ගත කළේය. වෙනත් කිසිවෙකුට ඔහු දකින්නට නොලැබුණි, එක් කුඩා උපස්ථායකයෙකු පමණක් ඇතුළු වෙයි. මෙසේ අඩ මසක් පමණ කාලය ගත කළේය.

Nāgarā rājaṅgaṇe sannipatitvā ukkuṭṭhiṃ akaṃsu ‘‘paṇṇākāraṃ paṭicchitadivasato paṭṭhāya baladassanaṃ vā nāṭakadassanaṃ vā natthi, vinicchayadānaṃ natthi, rājā sahāyena pahitaṃ paṇṇākāraṃ yassicchati tassa dassetu, rājāno nāma ekaccassa paṇṇākāravasenapi vañcetvā rajjaṃ attano kātuṃ vāyamanti. Kiṃ nāma amhākaṃ rājā karotī’’ti? Rājā ukkuṭṭhisaddaṃ sutvā – ‘‘rajjaṃ nu kho dhāremi, udāhu satthāra’’nti cintesi. Athassa etadahosi – ‘‘rajjakāritaattabhāvo nāma neva gaṇakena, na gaṇakamahāmattena gaṇetuṃ sakko. Satthusāsanaṃ dhāressāmī’’ti sayane ṭhapitaṃ asiṃ gahetvā kese chinditvā sīhapañjaraṃ vivaritvā – ‘‘etaṃ gahetvā rajjaṃ kārethā’’ti saddhiṃ cūḷāmaṇinā kesakalāpaṃ parisamajjhe pātesi, mahājano taṃ ukkhipitvā – ‘‘sahāyakasantikā laddhapaṇṇākārā nāma rājāno tumhādisā honti devā’’ti ekappahāreneva viravi. Raññopi dvaṅgulamattaṃ kesamassu ahosi. Bodhisattassa pabbajjāsadisameva kira jātaṃ.

වැසියෝ රජ මළුවට රැස් වී, “තෑගි පඬුරු පිළිගත් දවසේ සිට සේනාව බැලීමක් හෝ නැටුම් බැලීමක් හෝ නැත, විනිශ්චය දීමක් ද නැත. බිම්බිසාර රජු එවූ තෑගි පඬුරු ගැන රජු කැමති නම් ඒවා ඔහුටම පෙන්වමු. රජවරු යනු ඇතැම් විට පඬුරු මගින් රවටා රාජ්‍යය තමා සතු කර ගැනීමට උත්සාහ කරන්නෝ ය. අපේ රජු කරන්නේ කුමක්ද?” යැයි පවසමින් මහා ඝෝෂාවක් කළහ. රජු ඒ ඝෝෂා හඬ අසා - “මම රාජ්‍යය දරම් ද? නැතහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ සරණ යම් ද?” යි සිතී ය. පසුව ඔහුට මෙසේ සිතුණි - “රාජ්‍ය පාලනය කළ ආත්මභාව ගණනය කරන්නෙකුට හෝ ගණකාධිකාරී අමාත්‍යවරයෙකුට හෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් ය. මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය දරන්නෙමි” යි සිතා යහනෙහි තබා තිබූ කඩුව ගෙන කෙස් කපා, සිහ පවුළ විවෘත කර - “මෙය ගෙන රාජ්‍යය පාලනය කරව්” යැයි පවසමින් චූඩාමාණික්‍යය ද සමඟ කෙස් කළඹ පිරිස මැදට දැමීය. මහා ජනයා එය ඔසවාගෙන - “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වැනි රජවරු මිතුරන්ගෙන් තෑගි පඬුරු ලබන්නෝ දැයි” පවසමින් එකවර ම හඬා වැලපුණහ. රජුගේ කෙස් හා රැවුල අඟල් දෙකක් පමණ විය. එය බෝසතුන්ගේ පැවිදි වීම වැනිම විය.

Tato [Pg.202] cūḷupaṭṭhākaṃ pesetvā antarāpaṇā dve kāsāyavatthāni mattikāpattañca āharāpetvā – ‘‘ye loke arahanto, te uddissa mayhaṃ pabbajjā’’ti satthāraṃ uddissa ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattaṃ vāmaaṃsakūṭe katvā kattaradaṇḍaṃ gahetvā – ‘‘sobhati nu kho me pabbajjā no vā’’ti mahātale katipayavāre aparāparaṃ caṅkamitvā – ‘‘sobhati me pabbajjā’’ti dvāraṃ vivaritvā pāsādā otari. Otarantaṃ pana naṃ tīsu dvāresu ṭhitanāṭakādīni disvāpi na sañjāniṃsu. ‘‘Eko paccekabuddho amhākaṃ rañño dhammakathaṃ kathetuṃ āgato’’ti kira cintayiṃsu. Uparipāsādaṃ pana āruyha rañño ṭhitanisinnaṭṭhānāni disvā rājā gatoti ñatvā samuddamajjhe osīdamānāya nāvāya jano viya ekappahāreneva viraviṃsu. Kulaputtaṃ bhūmitalaṃ otiṇṇamattaṃ aṭṭhārasaseniyo sabbe nāgarā balakāyā ca parivāretvā mahāviravaṃ viraviṃsu. Amaccāpi taṃ etadavocuṃ – ‘‘deva majjhimadesarājāno nāma bahumāyā, sāsanaṃ pesetvā buddharatanaṃ nāma loke uppannaṃ vā no vāti ñatvā gamissatha, nivattatha devā’’ti. Saddahāmahaṃ mayhaṃ sahāyakassa, tassa mayā saddhiṃ dvejjhavacanaṃ nāma natthi, tiṭṭhatha tumheti. Te anugacchantiyeva.

ඉන්පසු කුඩා උපස්ථායකයෙකු යවා වෙළඳසැලකින් කාසාව වස්ත්‍ර දෙකක් හා මැටි පාත්‍රයක් ගෙන්වා ගෙන - “ලොව යම් රහත් උතුමෝ වෙත් ද, ඒ උතුමන් උදෙසා මාගේ මේ පැවිදි වීම වේවා” යි පවසා, ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා එක් සිවුරක් හැඳ, අනෙක පොරවා, පාත්‍රය වම් උරහිසේ තබා ගෙන, සැරයටියක් ගෙන - “මගේ පැවිද්ද ශෝභන ද නැද්ද?” යි විමසමින් උඩුමහලේ කීප වරක් සක්මන් කර - “මගේ පැවිද්ද ශෝභන ය” යි සිතා දොර හැර මාලිගයෙන් බැස ගියේය. ඔහු බසින විට දොරටු තුනෙහි සිටි නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් ඇතුළු පිරිස ඔහු දැකත් හඳුනා නොගත්හ. “අපේ රජුට ධර්මය දේශනා කිරීමට එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩම කර ඇතැයි” ඔවුන් සිතූහ. පසුව මාලිගයේ උඩුමහලට නැග රජු සිටි හා වාඩි වී සිටි තැන් දැක, රජු නික්ම ගොස් ඇති බව දැන, මුහුද මැද ගිලෙන නැවක සිටින මිනිසුන් මෙන් එකවර ම හඬා වැලපුණහ. මාලිගයෙන් බැස පොළොවට පැමිණි ඒ කුල පුත්‍රයා වටා සේනා දහඅටක් ද සියලු නගර වැසියන් හා සේනාව ද පිරිවරාගෙන මහත් සේ විලාප නැගූහ. ඇමතිවරු ද ඔහුට මෙසේ කීහ - “දේවයන් වහන්ස, මජ්ඣිම දේශයේ රජවරු බොහෝ මායා ඇති අය වෙති. පණිවිඩයක් යවා බුද්ධ රත්නය ලොව පහළ වී ඇත්දැයි දැනගෙන පසුව වඩින්න, දේවයන් වහන්ස, ආපසු හැරෙන්න.” එවිට ඔහු “මම මාගේ මිත්‍රයාගේ වචනය විශ්වාස කරමි, ඔහු හා මා අතර දෙබස් නැත, ඔබලා මෙහි නතර වන්න” යි පැවසීය. එසේ වුවත් ඔවුහු පස්සෙන් ම ගියහ.

Kulaputto kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā – ‘‘idaṃ rajjaṃ kassā’’ti āha? Tumhākaṃ devāti. Yo imaṃ lekhaṃ antaraṃ karoti, rājāṇāya kāretabboti. Mahājanakajātake bodhisattena katalekhaṃ sīvalidevī antaraṃ kātuṃ avisahantī vivattamānā agamāsi. Tassā gatamaggena mahājano agamāsi. Taṃ pana lekhaṃ mahājano antaraṃ kātuṃ na visahi, lekhaṃ ussīsakaṃ katvā vivattamānā viraviṃsu. Kulaputto ‘‘ayaṃ me gataṭṭhāne dantakaṭṭhaṃ vā mukhodakaṃ vā dassatī’’ti antamaso ekaceṭakampi aggahetvā pakkāmi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘mama satthā ca mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā ekakova pabbajito’’ti ekakova agamāsi. ‘‘Satthu lajjāmī’’ti ca – ‘‘satthā kira me pabbajitvā yānaṃ nāruḷho’’ti ca antamaso ekapaṭalikampi upāhanaṃ nāruhi, paṇṇacchattakampi na dhāresi. Mahājano rukkhapākāraṭṭālakādīni āruyha esa amhākaṃ rājā gacchatīti olokesi. Kulaputto – ‘‘dūraṃ gantabbaṃ, na sakkā ekena maggo nittharitu’’nti ekaṃ satthavāhaṃ anubandhi. Sukhumālassa kulaputtassa kaṭhinatattāya [Pg.203] pathaviyā gachantassa pādatalesu phoṭā uṭṭhahitvā bhijjanti, dukkhā vedanā uppajjanti. Satthavāhe khandhāvāraṃ bandhitvā nisinne kulaputto maggā okkamma ekasmiṃ rukkhamūle nisīdati. Nisinnaṭṭhāne pādaparikammaṃ vā piṭṭhiparikammaṃ vā kattā nāma natthi, kulaputto ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā maggadarathakilamathapariḷāhaṃ vikkhambhetvā jhānaratiyā vītināmeti.

ඒ කුල පුත්‍රයා සැරයටියෙන් ඉරක් ඇඳ - “මේ රාජ්‍යය කාගේ ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ය” යි ඔවුහු කීහ. “යමෙක් මේ ඉර පනින්නේ ද, ඔහු රජ අණ උල්ලංඝනය කරන්නෙකි” යි කීවේය. මහාජනක ජාතකයේ දී බෝසතුන් ඇඳි ඉර පැනීමට සීවලී දේවිය අපොහොසත් වී පෙරළෙමින් හඬමින් පස්සෙන් ගියා සේ ම, මහා ජනයා ද ඒ මාර්ගයේම ගියහ. නමුත් ඒ ඉර පැනීමට මහා ජනයා නොපෙළඹුණහ. ඉර තමන්ගේ හිස පැත්තට කරගෙන බිම පෙරළෙමින් විලාප දුන්හ. ඒ කුල පුත්‍රයා “යන තැනකදී මොහු මට දැහැටි හෝ මුහුණ සෝදන පැන් හෝ දෙනු ඇතැයි” සිතා අඩුම තරමින් එක් සේවකයෙකු පවා කැඳවා නොගෙන නික්ම ගියේය. “මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර තනිවම පැවිදි වූ සේක” යි සිතා ඔහු ද තනිවම ගියේය. “ශාස්තෘන් වහන්සේට ලැජ්ජා වෙමි” යි ද, “මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිදි වී වාහනවල නැගී නොගියහ” යි සිතා, අඩුම තරමින් තනි පතුලක් ඇති වහන් පවා පැළඳුවේ නැත, තල්පත් කුඩයක්වත් නොදැරුවේය. මහා ජනයා ගස්, තාප්ප හා කොත් ආදියට නැග “අපේ රජු මේ යන්නේ ය” යි බලා සිටියහ. කුල පුත්‍රයා “ඈතට යා යුතු ය, තනිවම මාර්ගය නිම කළ නොහැක” යි සිතා එක් වෙළඳ කණ්ඩායමක් පස්සෙන් ගියේය. ඉතා සුකුමාල වූ ඒ කුල පුත්‍රයා රළු පොළොවේ පයින් යන විට පතුල්වල බිබිලි මතුවී ඒවා පැලී ගියේය, දැඩි වේදනාවන් ඇති විය. වෙළඳ පිරිස කඳවුරු බැඳ විවේක ගන්නා විට, කුල පුත්‍රයා මගින් ඉවත් වී රුක් මුලක වාඩි විය. වාඩි වී සිටින තැන පාද පිරිමැදීමට හෝ පිට පිරිමැදීමට කිසිවෙක් නොවීය. ඒ කුල පුත්‍රයා ආනාපානසති සිව්වන දැහැනට සමවැදී, මග ගෙවීමේ ක්ලාන්තය හා විඩාව මැඩපවත්වා ධ්‍යාන සැපයෙන් කල් ගෙවීය.

Punadivase uṭṭhite aruṇe sarīrapaṭijagganaṃ katvā puna satthavāhaṃ anubandhati. Pātarāsakāle kulaputtassa pattaṃ gahetvā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ patte pakkhipitvā denti. Taṃ uttaṇḍulampi hoti kilinnampi samasakkharampi aloṇātiloṇampi, kulaputto pavisanaṭṭhānaṃ paccavekkhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā etena niyāmena aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni gato. Jetavanadvārakoṭṭhakassa pana samīpena gacchantopi – ‘‘kahaṃ satthā vasatī’’ti nāpucchi. Kasmā? Satthugāravena ceva rañño pesitasāsanavasena ca. Rañño hi – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti satthāraṃ rājagahe uppannaṃ viya katvā sāsanaṃ pesitaṃ, tasmā naṃ apucchitvāva pañcacattālīsayojanamattaṃ maggaṃ atikkanto. So sūriyatthaṅgamanavelāya rājagahaṃ patvā satthā kahaṃ vasatīti pucchi. Kuto nu, bhante, āgatoti? Ito uttaratoti. Satthā tuyhaṃ āgatamagge ito pañcacattālīsayojanamatte sāvatthi nāma atthi, tattha vasatīti. Kulaputto cintesi – ‘‘idāni akālo na sakkā gantuṃ, ajja idheva vasitvā sve satthu santikaṃ gamissāmī’’ti. Tato – ‘‘vikāle sampattapabbajitā kahaṃ vasantī’’ti pucchi. Imāya kumbhakārasālāya, bhanteti. Atha so taṃ kumbhakāraṃ yācitvā tattha vāsatthāya pavisitvā nisīdi.

පසුදින අලුයම අවදි වී ශරීර කෘත්‍යයන් අවසන් කර නැවත වෙළඳ පිරිස පස්සෙන් ගියේය. උදෑසන ආහාර වේලෙහි මිනිස්සු කුල පුත්‍රයාගේ පාත්‍රය ගෙන කැඳ හා බත් එහි දමා පූජා කළහ. ඒවා ඇතැම් විට නොපිසූ ඒවා, ඇතැම් විට බෙරි වූ ඒවා, ඇතැම් විට ගල් කැට සහිත ඒවා හෝ ලුණු වැඩි හෝ අඩු ඒවා විය. කුල පුත්‍රයා ආහාරය ශරීරයට ඇතුල් වන ආකාරය මෙනෙහි කරමින් එය අමෘතයක් මෙන් වැළඳුවේය. මේ ආකාරයෙන් යොදුන් දෙසියයකට අටක් අඩු දුරක් ඔහු ගමන් කළේය. ජේතවනාරාම ද්වාර කොෂ්ඨකය අසලින් යන විට පවා “ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද වසන්නේ?” යි ඔහු නොඇසීය. ඒ මන්ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාත්, රජු එවා තිබූ පණිවිඩය නිසාත් ය. රජු එවූ පණිවිඩයේ “තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇත්තේ මෙහිය” යි පවසා ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර පහළ වූ බවක් ඇඟවූ බැවින්, ඔහු කිසිවෙකුගෙන් නොවිමසා ම යොදුන් හතළිස් පහක පමණ මගක් ඉක්මවා ගියේය. ඔහු සූර්යයා බැස යන වේලාවට රජගහ නුවරට පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද වසන්නේ දැයි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කොහේ සිට වැඩම කළේ ද?” යි ඇසූ විට, “මෙතැන් සිට උතුරු දෙසින් ආවෙමි” යි පැවසීය. “ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේ පැමිණි මගෙහි මෙතැන් සිට යොදුන් හතළිස් පහක් පමණ දුරින් වූ සැවැත් නුවර වැඩ වසන සේක” යි කීහ. එවිට ඒ කුල පුත්‍රයා “දැන් නොකල් වේලාවකි, ආපසු යා නොහැක, අද මෙහිම නැවතී හෙට ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවට යන්නෙමි” යි සිතුවේය. පසුව “නොකල්හි පැමිණි පැවිද්දන් ලැගුම් ගන්නේ කොහේද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, මේ කුඹල් ශාලාවෙහි ය” යි ඔවුහු කීහ. එවිට ඔහු ඒ කුඹල්කරුගෙන් අවසර ගෙන එහි ලැගුම් ගැනීම පිණිස ඇතුළු වී වාඩි විය.

Bhagavāpi taṃdivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento pukkusātiṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattakaṃ vācetvā atirekatiyojanasatikaṃ mahārajjaṃ pahāya maṃ uddissa pabbajitvā aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni atikkamma rājagahaṃ pāpuṇissati, mayi agacchante pana tīṇi sāmaññaphalāni appaṭivijjhitvā ekarattivāsena anāthakālakiriyaṃ karissati, mayi pana gate [Pg.204] tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhissati. Janasaṅgahatthāyeva pana mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūritā, karissāmi tassa saṅgaha’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto gandhakuṭiṃ pavisitvā muhuttaṃ attadarathakilamathaṃ paṭipassambhetvā – ‘‘kulaputto mayi gāravena dukkaraṃ akāsi, atirekayojanasataṃ rajjaṃ pahāya antamaso mukhadhovanadāyakampi ceṭakaṃ aggahetvā ekakova nikkhanto’’ti sāriputtamahāmoggallānādīsu kañci anāmantetvā sayameva attano pattacīvaraṃ gahetvā ekakova nikkhanto. Gacchanto ca neva ākāse uppati, na pathaviṃ saṃkhipi, – ‘‘kulaputto mama lajjamāno hatthiassarathasuvaṇṇasivikādīsu ekayānepi anisīditvā antamaso ekapaṭalikaṃ upāhanampi anāruyha paṇṇacchattakampi aggahetvā nikkhanto, mayāpi padasāva gantuṃ vaṭṭatī’’ti pana cintetvā padasāva agamāsi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එදින අලුයම ලොව දෙස බලන සේක්, පුක්කුසාති රජු දැක මෙසේ සිතූ සේක: "මේ කුලපුත්‍රයා තම මිත්‍රයා විසින් එවූ පණිවිඩය පමණක් කියවා, යොජනා තුන්සියයකට වඩා වැඩි මහා රාජ්‍යයක් අත්හැර මා උදෙසා පැවිදි වී, යොජනා එකසිය අනූ දෙකක (දෙසියයකට අටක් අඩු) මඟ ගෙවා රජගහ නුවරට පැමිණෙනු ඇත. මා එහි නොගියහොත්, ඔහු ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල තුනක් අවබෝධ කර නොගෙනම එක් රැයක් එහි වැස අසරණ ලෙස කළුරිය කරනු ඇත. මා ගියහොත් ඔහු ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල තුනක් අවබෝධ කරගනු ඇත. සැබවින්ම මා විසින් සුවහස් කල්පයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් පාරමී ධර්මයන් පුරන ලද්දේ ජනයාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිසම වේ; එබැවින් මම ඔහුට සංග්‍රහ කරන්නෙමි"යි සිතා, අලුයම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සාවත්ථි නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, පස්වරු කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ගන්ධකුටියට ඇතුළු වී මොහොතක් ශරීරයේ විඩාව සංසිඳුවා ගත් සේක. අනතුරුව, "මේ කුලපුත්‍රයා මා කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළේය. යොජනා තුන්සියයකට වැඩි රාජ්‍යයක් අත්හැර, අවසානයේ මුහුණ සේදීමට පැන් දෙන මෙහෙකරුවකුවත් පවා කැටුව නොවිත් හුදෙකලාවම නික්මුණේය"යි සිතා සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානාදී කිසිදු භික්ෂුවකට නොදන්වා, තමන් වහන්සේම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හුදෙකලාවම නික්මුණු සේක. වඩිනා කල්හි අහසින් වැඩිම කළේ ද නැත, පොළොව හැකිළුවේ ද නැත. "මා කෙරෙහි ලජ්ජා වන මේ කුලපුත්‍රයා ඇත්, අස්, රිය, රන් සිවිකාදී කිසිදු වාහනයක නොනැඟ, අවම වශයෙන් තනි පතුලක් ඇති පාවහන් යුගලක්වත් නොපළඳා, තල් අත්තක්වත් අතින් නොගෙන නික්මුණේය; එබැවින් මා විසින් ද පයින්ම වැඩම කිරීම සුදුසුය"යි නැවත සිතා පයින්ම වැඩම කළ සේක.

So asīti anubyañjanāni byāmappabhā bāttiṃsa mahāpurisalakkhaṇānīti imaṃ buddhasiriṃ paṭicchādetvā valāhakapaṭicchanno puṇṇacando viya aññatarabhikkhuvesena gacchanto ekapacchābhatteneva pañcacattālīsa yojanāni atikkamma sūriyatthaṅgamalīvelāya kulaputte paviṭṭhamatteyeva taṃ kumbhakārasālaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena, pukkusāti, nāma kulaputto bhagavantaṃ uddissa saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so tasmiṃ kumbhakārāvesane paṭhamaṃ vāsūpagato hotī’’ti.

උන්වහන්සේ අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් ද, බ්‍යමප්‍රභාවෙන් හා තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් ද යුත් මේ බුද්ධ ශ්‍රීය වලාකුළකින් වැසුණු පුන් සඳක් මෙන් සඟවාගෙන, එක්තරා සාමාන්‍ය භික්ෂුවකගේ වේශයෙන් වඩිමින්, දවල් දානයෙන් පසු එකම ගමනින් යොජනා හතළිස් පහක් ගෙවා හිරු බැස යන වේලාවෙහි කුලපුත්‍රයා ඇතුළු වූවා පමණක් වූ ඒ කුඹල් ශාලාවට පැමිණි සේක. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: "පින්වත් පුක්කුසාති, ඒ සමයෙහි එක්තරා කුලපුත්‍රයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා ශ්‍රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ වෙයි. ඔහු ඒ කුඹල් ශාලාවෙහි පළමුව වාසයට පැමිණ සිටියේය."

Evaṃ gantvāpi pana bhagavā – ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti pasayha kumbhakārasālaṃ apavisitvā dvāre ṭhitova kulaputtaṃ okāsaṃ kārento sace te bhikkhūtiādimāha. Urundanti vivittaṃ asambādhaṃ. Viharatāyasmā yathāsukhanti yena yena iriyāpathena phāsu hoti, tena tena yathāsukhaṃ āyasmā viharatūti okāsaṃ akāsi. Atirekatiyojanasatañhi rajjaṃ pahāya pabbajito kulaputto parassa chaḍḍitapatitaṃ [Pg.205] kumbhakārasālaṃ kiṃ aññassa sabrahmacārino maccharāyissati. Ekacce pana moghapurisā sāsane pabbajitvā āvāsamacchariyādīhi abhibhūtā attano vasanaṭṭhāne mayhaṃ kuṭi mayhaṃ pariveṇanti aññesaṃ avāsāya parakkamanti. Nisīdīti accantasukhumālo lokanātho devavimānasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha tattha vippakiṇṇachārikāya bhinnabhājanatiṇapalāsakukkuṭasūkaravaccādisaṃkiliṭṭhāya saṅkāraṭṭhānasadisāya kumbhakārasālāya tiṇasanthāraṃ santharitvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā devavimānasadisaṃ dibbagandhasugandhaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdanto viya nisīdi.

එසේ වැඩම කළ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මම සම්මා සම්බුදු වෙමි"යි බලහත්කාරයෙන් කුඹල් ශාලාවට ඇතුළු නොවී, දොරටුවෙහි සිටම කුලපුත්‍රයාගෙන් අවසර ගනිමින්, "මහණ, ඉදින් ඔබට බාධාවක් නොවන්නේ නම්..." ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. "උරුද්ධං" යනු විවේකී වූ, අසම්බාධ වූ ස්ථානයකි. "වැඩිහිටි පින්වතා කැමති පරිදි වසත්වා" යනු යම් යම් ඉරියව්වකින් පහසුවක් වේද, ඒ ඒ ඉරියව්වෙන් රිසි පරිදි වසන්නැයි අවසර දීමයි. යොජනා තුන්සියයකට වැඩි රාජ්‍යයක් අත්හැර පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයා අන් අයකු විසින් ඉවත දැමූ මේ කුඹල් ශාලාව කෙරෙහි වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරියෙකුට කුමට මසුරු වන්නේද? ඇතැම් නිෂ්ඵල පුරුෂයෝ (මෝඝ පුරුෂයෝ) ශාසනයෙහි පැවිදි වී ආවාස මසුරුකම ආදියෙන් මඩනා ලද්දෝව, තමන් වසන තැන "මගේ කුටියයි, මගේ පිරිවෙනයි" කියා අන් අයට වසන්නට ඉඩ නොදෙති. "වැඩ සිටියේය" යනු අතිශයින් සුකුමාර වූ ලෝකනාථයන් වහන්සේ දිව්‍ය විමානයක් බඳු ගන්ධකුටිය අත්හැර, තැන තැන විසිරුණු අළු සහිත වූ, බිඳුණු බඳුන්, තණ, පිදුරු, කුකුළු වත්, ඌරු වත් ආදියෙන් කිලිටි වූ, කුණු කසළ දමන තැනක් බඳු ඒ කුඹල් ශාලාවෙහි තණ ඇතිරියක් පනවා පාංශුකූල සිවුර අතුරා, දිව්‍ය විමානයක් බඳු වූ දිව්‍ය ගන්ධයෙන් සුගන්ධවත් ගන්ධකුටියකට ඇතුළු වී වැඩ සිටින්නාක් මෙන් වැඩ සිටි සේක.

Iti bhagavāpi asambhinnamahāsammatavaṃse uppanno, kulaputtopi khattiyagabbhe vaḍḍhito. Bhagavāpi abhinīhārasampanno, kulaputtopi abhinīhārasampanno. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, kulaputtopi. Bhagavāpi suvaṇṇavaṇṇo, kulaputtopi. Bhagavāpi samāpattilābhī, kulaputtopi. Iti dvepi khattiyā dvepi abhinīhārasampannā dvepi rājapabbajitā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisinnāti tehi kumbhakārasālā ativiya sobhati, dvīhi sīhādīhi paviṭṭhaguhādīhi āharitvā dīpetabbaṃ. Tesu pana dvīsu bhagavā – ‘‘sukhumālo ahaṃ paramasukhumālo ekapacchābhattena pañcacattālīsa yojanāni āgato, muhuttaṃ tāva sīhaseyyaṃ kappetvā maggadarathaṃ paṭipassambhemī’’ti cittampi anuppādetvā nisīdantova phalasamāpattiṃ samāpajji. Kulaputtopi – ‘‘dvānavutiyojanasataṃ āgatomhi, muhuttaṃ tāva nipajjitvā maggadarathaṃ vinodemī’’ti cittaṃ anuppādetvā nisīdamānova ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajji. Idaṃ sandhāya atha kho bhagavā bahudeva rattintiādi vuttaṃ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අසම්භින්න මහාසම්මත වංශයෙහි උපන් සේක, කුලපුත්‍රයා ද ක්ෂත්‍රිය ගර්භයකම වැඩුණේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අභිනීහාර සම්පන්න වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද අභිනීහාර සම්පන්න විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදි වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ස්වර්ණ වර්ණ වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සමාපත්ති ලාභී වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. මෙසේ ක්ෂත්‍රිය වූ, අභිනීහාර සම්පන්න වූ, රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදි වූ, ස්වර්ණ වර්ණ වූ, සමාපත්ති ලාභී වූ ඒ දෙදෙනාම කුඹල් ශාලාවට ඇතුළු වී වැඩ සිටි හෙයින් ඒ කුඹල් ශාලාව අතිශයින්ම ශෝභමාන විය. මෙය ලෙනකට ඇතුළු වූ සිංහ රාජයන් දෙදෙනෙකුට උපමා කොට දැක්විය යුතුය. ඒ දෙදෙනා අතුරින් සුකුමාර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මම අතිශයින්ම සුකුමාර වෙමි, එකම ගමනින් යොජනා හතළිස් පහක් පැමිණියෙමි, මොහොතක් සීහසෙය්‍යාව කොට ගමන් විඩාව නිවාගන්නෙමි"යි යන සිතක්වත් නූපදවා, හිඳගෙනම ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. කුලපුත්‍රයා ද "මම යොජනා එකසිය අනූ දෙකක් පැමිණියෙමි, මොහොතක් සැතපී ගමන් විඩාව නිවාගන්නෙමි"යි සිතක් නූපදවා හිඳගෙනම ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදුණේය. මෙය අරභයා "එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාත්‍රියෙහි වැඩි වේලාවක්..." යනාදිය වදාරන ලදී.

Nanu ca bhagavā kulaputtassa dhammaṃ desessāmīti āgato, kasmā na desesīti? Kulaputtassa maggadaratho appaṭipassaddho, na sakkhissati dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ, so tāvassa paṭipassambhatūti na desesi. Apare – ‘‘rājagahaṃ nāma ākiṇṇamanussaṃ avivittaṃ dasahi saddehi, so saddo diyaḍḍhayāmamattena sannisīdati, taṃ āgamento na desesī’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, brahmalokappamāṇampi hi saddaṃ bhagavā attano ānubhāvena [Pg.206] vūpasametuṃ sakkoti, maggadarathavūpasamaṃ āgamentoyeva pana na desesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළේ කුලපුත්‍රයාට ධර්මය දේශනා කිරීමට නම්, වහාම එය නොකළේ මන්ද? කුලපුත්‍රයාගේ ගමන් විඩාව තවම නොසන්සිඳුණු බැවින් ඔහුට ධර්ම දේශනාව පිළිගැනීමට නොහැකි වනු ඇතැයි සිතා, එය සන්සිඳෙන තෙක් දේශනා නොකළ සේක. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ, රජගහ නුවර යනු මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්, දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් නොවිවේකී තැනක් බවත්, ඒ ශබ්දය රාත්‍රී යාම එකහමාරක් පමණ ගතවන තෙක් නොසන්සිඳෙන බැවින්, එය සන්සිඳෙන තෙක් බලා සිටි බවත්ය. එය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ; මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තම ආනුභාවයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන ශබ්ද පවා සංසිඳුවීමට හැකි බැවිනි. සැබවින්ම උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා නොකළේ කුලපුත්‍රයාගේ ගමන් විඩාව සංසිඳෙන තෙක් බලා සිටි හෙයිනි.

Tattha bahudeva rattinti diyaḍḍhayāmamattaṃ. Etadahosīti bhagavā phalasamāpattito vuṭṭhāya suvaṇṇavimāne maṇisīhapañjaraṃ vivaranto viya pañcapasādappaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā olokesi, athassa hatthakukkuccapādakukkuccasīsakampanavirahitaṃ sunikhātaindakhīlaṃ viya niccalaṃ avibbhantaṃ suvaṇṇapaṭimaṃ viya nisinnaṃ kulaputtaṃ disvā etaṃ – ‘‘pāsādikaṃ kho’’tiādi ahosi. Tattha pāsādikanti pasādāvahaṃ. Bhāvanapuṃsakaṃ panetaṃ, pāsādikena iriyāpathena iriyati. Yathā iriyato iriyāpatho pāsādiko hoti, evaṃ iriyatīti ayamettha attho. Catūsu hi iriyāpathesu tayo iriyāpathā na sobhanti. Gacchantassa hi bhikkhuno hatthā calanti, pādā calanti, sīsaṃ calati, ṭhitassa kāyo thaddho hoti, nipannassāpi iriyāpatho amanāpo hoti, pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññapetvā sudhotahatthapādassa catusandhikapallaṅkaṃ ābhujitvā nipannasseva iriyāpatho sobhati. Ayañca kulaputto pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpānacatutthajjhānaṃ appetvā nisīdi. Itissa iriyāpatheneva pasanno bhagavā – ‘‘pāsādikaṃ kho’’ti parivitakkesi.

එහි 'බහුදේව රත්තිං' යනු යාමකුත් අඩකුත් (පැය හයකට ආසන්න කාලයක්) පමණ වූ කාලයයි. 'ඒතදහොසි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිට, ස්වර්ණ විමානයක මැණික් එබ්බවූ සිංහ පංජරයක් (කවුළුවක්) විවෘත කරන්නාක් මෙන්, පංචප්‍රසාදයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ නෙත් විවර කර බැලූ සේක. එකල්හි අත් පා සෙලවීමක් හෝ හිස සෙලවීමක් නොමැතිව, මනාකොට පොළොවෙහි පිහිටුවන ලද ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් නිශ්චලව, රන් පිළිමයක් මෙන් වැඩසිටින කුලපුත්‍රයා දැක, 'මොහු ඉතා ප්‍රසාදජනක ය' යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතෙහි අදහසක් ඇති විය. එහි 'පාසාදිකං' යනු ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ යන්නයි. මෙය භාවනපුංසක පදයකි. ප්‍රසාදජනක ඉරියව්වෙන් යුක්තව වසන බව මෙයින් කියැවේ. වාසය කරන තැනැත්තාගේ ඉරියව්ව යම් සේ ප්‍රසාදජනක වේද, එසේ වසයි යන අර්ථය මෙහි වෙයි. මක්නිසාද යත්, සතර ඉරියව් අතුරින් ඉතිරි ඉරියව් තුන (ගමන, සිටීම, සැතපීම) එතරම් ශෝභමාන නොවන බැවිනි. ගමන් කරන භික්ෂුවකගේ දෑත්, දෙපා හා හිස සෙලවෙයි. සිටගෙන සිටින භික්ෂුවගේ කය තද බවට පත්වෙයි. සැතපී සිටින භික්ෂුවගේ ඉරියව්ව ද බලන්නාට එතරම් ප්‍රියමනාප නොවේ. එහෙත් දවල් කාලයේ වාසය කරන ස්ථානය අමදා, සම් කඩක් එළා, දෑත් දෙපා මනාකොට සෝදා, සතර සන්ධි එකතු වන සේ පර්යංකයෙන් (එරමිණිය ගොතා) හිඳිනා තැනැත්තාගේ ඉරියව්වම ශෝභමාන වෙයි. මේ කුලපුත්‍රයා ද පර්යංකයෙන් හිඳ ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී සිටියේය. මෙසේ ඔහුගේ ඉරියව්වෙන්ම පැහැදුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මොහු ඉතා ප්‍රසාදජනක ය' යැයි සිතූ සේක.

Yaṃnūnāhaṃ puccheyyanti kasmā pucchati? Kiṃ bhagavā attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ na jānātīti? No na jānāti, apucchite pana kathā na patiṭṭhāti, apatiṭṭhitāya kathāya kathā na sañjāyatīti kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ pucchi.

'මම මොහුගෙන් විමසන්නෙම් නම් මැනවි' යැයි කුමක් නිසා විමසන්නේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ උදෙසාම මොහු පැවිදි වූ බව නොදන්නා සේක්ද? නොදන්නවා නොවේ, දන්නා සේක. එහෙත් ප්‍රශ්නයක් නොඅසා කතාවක් ස්ථාවර නොවන බැවින්ද, ස්ථාවර නොවූ කතාවක් තුළින් දහම් කරුණක් හට නොගන්නා බැවින්ද, කතාව ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක.

Disvā ca pana jāneyyāsīti tathāgataṃ buddhasiriyā virocantaṃ ayaṃ buddhoti sabbe jānanti. Anacchariyametaṃ jānanaṃ, buddhasiriṃ pana paṭicchādetvā aññatarapiṇḍapātikavesena caranto dujjāno hoti. Iccāyasmā, pukkusāti, ‘‘na jāneyya’’nti sabhāvameva katheti. Tathā hi naṃ ekakumbhakārasālāya nisinnampi na jānāti.

'දැක හෝ දැනගත යුතුයි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, බුද්ධ ශ්‍රීයෙන් බැබළෙන තථාගතයන් වහන්සේව දුටු විට 'මේ බුදුන් වහන්සේය' යන්න කවුරුත් දනිති. එසේ දැනගැනීම පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් බුද්ධ ශ්‍රී විභූතිය සඟවාගෙන සාමාන්‍ය පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවකගේ වේශයෙන් වඩින විට හඳුනාගැනීම අපහසුය. එබැවින් ආයුෂ්මත් පුක්කුසාති තෙරුන් 'මම හඳුනා නොගනිමි' යැයි තමන්ගේ සැබෑ තත්ත්වයම පැවසීය. ඒ නිසාම එක්තරා කුඹල් ශාලාවක වැඩසිටි තථාගතයන් වහන්සේව ඔහු හඳුනා නොගත්තේය.

Etadahosīti maggadarathassa vūpasamabhāvaṃ ñatvā ahosi. Evamāvusoti kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattaṃ vācetvā rajjaṃ [Pg.207] pahāya pabbajamāno – ‘‘dasabalassa madhuradhammadesanaṃ sotuṃ labhissāmī’’ti. Pabbajito, pabbajitvā ettakaṃ addhānaṃ āgacchanto – ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti padamattassa vattāraṃ nālattha, so ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti vuttaṃ kiṃ sakkaccaṃ na suṇissati. Pipāsitasoṇḍo viya hi pipāsitahatthī viya cāyaṃ, tasmā sakkaccaṃ savanaṃ paṭijānanto ‘‘evamāvuso’’ti āha.

'ඒතදහොසි' යනු ඔහුගේ මාර්ග ක්ලමථය (ගමන් විඩාව) සංසිඳුණු බව දැන ඇති වූ අදහසයි. 'එසේය ඇවැත්නි' යනු බිම්බිසාර රජු එවූ පණිවිඩය කියවා, රජ සැප අතහැර 'මම දසබලයන් වහන්සේගේ මිහිරි දහම් අසන්නට ලබන්නෙමි' යන අදහසින් පැවිදිව, යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක දීර්ඝ මාර්ගයක් ගෙවා පැමිණි කුලපුත්‍රයා, 'මහණ, මම ඔබට දහම් දෙසමි' යන වචන මාත්‍රය පැවසූ විට එය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය නොකරන්නේ කෙසේද? ඔහු පිපාසිත බීමත් පුද්ගලයෙකු හෝ පිපාසිත ඇතෙකු මෙනි. එබැවින් ගෞරවයෙන් ඇසීමට එකඟ වෙමින් 'එසේය ඇවැත්නි' යැයි පැවසීය.

343. Chadhāturo ayanti bhagavā kulaputtassa pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā āditova arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇameva ācikkhituṃ āraddho. Yassa hi pubbabhāgapaṭipadā aparisuddhā hoti, tassa paṭhamameva sīlasaṃvaraṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satta saddhamme cattāri jhānānīti imaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati. Yassa panesā parisuddhā, tassa taṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanameva ācikkhati. Kulaputtassa ca pubbabhāgapaṭipadā parisuddhā. Tathā hi anena sāsanaṃ vācetvā pāsādavaragateneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa dvānavutiyojanasabhaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādhesi, sāmaṇerasīlampissa paripuṇṇaṃ. Tasmā pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇamevassa ācikkhituṃ āraddho.

343. 'ෂට් ධාතුන්ගෙන් යුක්ත වූ මේ පුරුෂයා' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කුලපුත්‍රයාට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා නොකර, ආරම්භයේදීම අරහත් ඵලයට පදනම වූ අතිශය ශූන්‍ය විදර්ශනා ලක්ෂණයන්ම දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළ සේක. යමෙකුගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව අපිරිසිදුද, ඔහුට පළමුව සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, නිදි වැරීම, සප්ත සද්ධර්මය හා සතර ධ්‍යානයන් යන පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා කරති. එහෙත් යමෙකුගේ එම ප්‍රතිපදාව පිරිසිදුද, ඔහුට එය දේශනා නොකර අරහත් ඵලයට පදනම වන විදර්ශනාවම දේශනා කරති. පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයාගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදුය. මක්නිසාද යත්, ඔහු පණිවිඩය කියවා රජ මාලිගයේ සිටියදීම ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානය උපදවාගෙන තිබුණි. යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක් දුර ගෙවා එන ඔහුට එම ධ්‍යානය යානයක කාර්යය ඉටු කළේය. ඔහුගේ සාමණේර සීලයද පරිපූර්ණය. එබැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව නොකියා අරහත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ අතිශය ශූන්‍ය වූ විදර්ශනා ලක්ෂණම දේශනා කිරීමට මෙය ආරම්භ කරන ලදී.

Tattha chadhāturoti dhātuyo vijjamānā, puriso avijjamāno. Bhagavā hi katthaci vijjamānena avijjamānaṃ dasseti, katthaci avijjamānena vijjamānaṃ, katthaci vijjamānena vijjamānaṃ, katthaci avijjamānena avijjamānanti sabbāsave vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Idha pana vijjamānena avijjamānaṃ dassento evamāha. Sace hi bhagavā purisoti paṇṇattiṃ vissajjetvā dhātuyo icceva vatvā cittaṃ upaṭṭhāpeyya, kulaputto sandehaṃ kareyya, sammohaṃ āpajjeyya, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkuṇeyya. Tasmā tathāgato anupubbena purisoti paṇṇattiṃ pahāya ‘‘sattoti vā purisoti vā puggaloti vā paṇṇattimattameva, paramatthato satto nāma natthi, dhātumatteyeva cittaṃ ṭhapāpetvā tīṇi phalāni paṭivijjhāpessāmī’’ti [Pg.208] anaṅgaṇasutte (ma. ni. 1.57 ādayo) vuttabhāsantarakusalo tāya tāya bhāsāya sippaṃ uggaṇhāpento ācariyo viya evamāha.

එහි 'ෂට් ධාතුන්ගෙන් යුක්තය' යනු ධාතු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතී, නමුත් 'පුද්ගලයා' පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක පවතින දෙයින් නොපවතින දෙයද, නොපවතින දෙයින් පවතින දෙයද දක්වන සේක. මෙය සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි කී පරිදි විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී පවතින දෙයින් (ධාතු) නොපවතින දෙය (පුද්ගලයා) දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පුරුෂයා' යන පැනවීම අතහැර 'ධාතු' යනුවෙන්ම දේශනා කර සිත පිහිටුවූයේ නම්, කුලපුත්‍රයා සැක උපදවා ගන්නේය, මුළාවට පත්වන්නේය, දේශනාව පිළිගැනීමට අපොහොසත් වන්නේය. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ අනුපිළිවෙළින් 'පුරුෂයා' යන පැනවීම අතහැර, 'සත්වයා හෝ පුද්ගලයා යනු පැනවීමක් පමණි, පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් නැත' යැයි පවසා, ධාතුන් කෙරෙහිම සිත පිහිටුවා මාර්ග ඵලයන් අවබෝධ කරවමි යන අදහසින්, අනංගණ සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන පරිදි විවිධ භාෂාවන්හි දක්ෂව ඒ ඒ භාෂාවෙන් ශිල්පය උගන්වන ගුරුවරයෙකු මෙන් මෙසේ වදාළ සේක.

Tattha cha dhātuyo assāti chadhāturo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tvaṃ purisoti sañjānāsi, so chadhātuko, na cettha paramatthato puriso atthi, purisoti pana paṇṇattimattamevāti. Sesapadesupi eseva nayo. Caturādhiṭṭhānoti ettha adhiṭṭhānaṃ vuccati patiṭṭhā, catupatiṭṭhānoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – svāyaṃ bhikkhu puriso chadhāturo chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro, so ettova vivaṭṭitvā uttamasiddhibhūtaṃ arahattaṃ gaṇhamāno imesu catūsu ṭhānesu patiṭṭhāya gaṇhātīti caturādhiṭṭhānoti. Yattha ṭhitanti yesu adhiṭṭhānesu patiṭṭhitaṃ. Maññassa vā nappavattantīti maññassa vā mānassa vā nappavattanti. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni upasanto nibbutoti vuccati. Paññaṃ nappamajjeyyāti arahattaphalapaññāya paṭivijjhanatthaṃ āditova samādhivipassanāpaññaṃ nappamajjeyya. Saccamanurakkheyyāti paramatthasaccassa nibbānassa sacchikiriyatthaṃ āditova vacīsaccaṃ rakkheyya. Cāgamanubrūheyyāti arahattamaggena sabbakilesapariccāgakaraṇatthaṃ āditova kilesapariccāgaṃ brūheyya. Santimeva so sikkheyyāti arahattamaggena sabbakilesavūpasamanatthaṃ āditova kilesavūpasamanaṃ sikkheyya. Iti paññādhiṭṭhānādīnaṃ adhigamatthāya imāni samathavipassanāpaññādīni pubbabhāgādhiṭṭhānāni vuttāni.

එහි ධාතු හයක් ඇති බැවින් 'සධතුර්' (ධාතු හයක් ඇත්තා) නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - "ඔබ 'පුද්ගලයා' කියා යමක් හඳුනා ගන්නේද, එය ධාතු හයක සමූහයක් පමණි. පරමාර්ථ වශයෙන් මෙහි පුද්ගලයෙකු නැත, 'පුද්ගලයා' යනු ප්‍රඥප්තියක් පමණි" යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'චතුරාධිෂ්ඨානෝ' යන්නෙහි 'අධිෂ්ඨාන' යනු පිහිටීමයි, අධිෂ්ඨාන සතරක පිහිටීම යන අර්ථයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ - "මහණෙනි, ඒ මෙම පුද්ගලයා ධාතු හයක් ඇත්තෙකි, ස්පර්ශ ආයතන හයක් ඇත්තෙකි, මනෝපවිචාර දහඅටක් ඇත්තෙකි. ඔහු මෙතෙකින් සංසාරයෙන් මිදී උත්තම සිද්ධිය වූ අර්හත් ඵලය ලබාගන්නා කල්හි මෙම කරුණු සතරෙහි පිහිටා එය ලබාගනී" යන බැවින් 'චතුරාධිෂ්ඨාන' නම් වේ. 'යත්ථ ඨිතං' යනු යම් අධිෂ්ඨානයන්හි පිහිටියා වූ යන්නයි. 'මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්ති' යනු ඔහු තුළ මඤ්ඤනා හෙවත් මානයන් ඇති නොවේ යන්නයි. 'මුනි සන්තෝති වුච්චති' යනු කෙලෙසුන් සන්සිඳුණු බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිවරයා 'ශාන්ත' වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය' යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම සමථ විපස්සනා ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය යන්නයි. 'සච්චමනුරක්ඛෙය්‍ය' යනු පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම වචී සත්‍යය ආරක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. 'චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍ය' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් අත්හැරීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම කෙලෙස් ප්‍රහාණය වැඩි දියුණු කළ යුතුය යන්නයි. 'සන්තිමෙව සෝ සික්ඛෙය්‍ය' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් සන්සිඳුවීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම කෙලෙස් සන්සිඳුවීමේ පිළිවෙත හික්මවිය යුතුය යන්නයි. මෙසේ ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානාදිය ලැබීම පිණිස මෙම සමථ විපස්සනා ප්‍රඥා ආදී පූර්වභාග අධිෂ්ඨානයන් වදාරන ලදී.

345. Phassāyatananti phassassa āyatanaṃ, ākaroti attho. Paññādhiṭṭhānantiādīni pubbe vuttānaṃ arahattaphalapaññādīnaṃ vasena veditabbāni.

345. 'ඵස්සායතනං' යනු ස්පර්ශයේ පිහිටීම හෙවත් ආකාරය යන අර්ථයයි. 'පඤ්ඤාධිට්ඨාන' ආදී පදයන් පෙර සඳහන් කරන ලද අර්හත් ඵල ප්‍රඥා ආදියෙහි වසයෙන් දත යුතුය.

348. Idāni nikkhittamātikāvasena ‘‘yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattantī’’ti vattabbaṃ bhaveyya, arahatte pana patte puna ‘‘paññaṃ nappamajjeyyā’’tiādīhi kiccaṃ natthi. Iti bhagavā mātikaṃ uppaṭipāṭidhātukaṃ ṭhapetvāpi yathādhammavaseneva vibhaṅgaṃ vibhajanto paññaṃ nappamajjeyyātiādimāha. Tattha ko paññaṃ pamajjati, ko nappamajjati? Yo tāva imasmiṃ sāsane pabbajitvā vejjakammādivasena ekavīsatividhāya anesanāya [Pg.209] jīvikaṃ kappento pabbajjānurūpena cittuppādaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti, ayaṃ paññaṃ pamajjati nāma. Yo pana sāsane pabbajitvā sīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyaṃ dhutaṅgaṃ samādāya cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivittaṃ senāsanaṃ nissāya kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ patvā ajjeva arahattanti vipassanaṃ vaḍḍhetvā vicarati, ayaṃ paññaṃ nappamajjati nāma. Imasmiṃ pana sutte dhātukammaṭṭhānavasena esa paññāya appamādo vutto. Dhātukammaṭṭhāne panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā hatthipadopamasuttādīsu vuttameva.

348. දැන් පනවන ලද මාතෘකාව අනුව "යම් අධිෂ්ඨානයක පිහිටා මානයන් නොපවතිද්ද" යන්න විස්තර කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු නැවත "ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය" ආදී වශයෙන් කළ යුතු කාර්යයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘකාව අනුපිළිවෙලින් බැහැරව වුවද ධර්ම රසයට අනුකූලවම විභංගය බෙදා දක්වමින් "ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි කවරෙක් ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද වෙයිද? කවරෙක් ප්‍රමාද නොවෙයිද? යමෙක් මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී වෙදකම් කිරීම් ආදී විසිඑක් වැදෑරුම් වැරදි ආජීවයෙන් (අනේසනාවෙන්) ජීවත් වෙමින් පැවිද්දට අනුකූලව සිත පිහිටුවා ගැනීමට අපොහොසත් වේද, ඔහු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද වන්නා නම් වේ. යමෙක් ශාසනයෙහි පැවිදි වී සීලයෙහි පිහිටා බුද්ධ වචනය උගෙන තමාට ගැලපෙන ධුතාංග සමාදන්ව සිතට ප්‍රිය කමටහන් ගෙන විවේකී සේනාසන ඇසුරු කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට සමාපත්තීන්ට පැමිණ "අදම අර්හත් භාවයට පත් වෙමි" යි විදර්ශනා වඩා වාසය කරයිද, ඔහු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවන්නා නම් වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි ධාතු කමටහන් වසයෙන් ප්‍රඥාවෙහි මෙම අප්‍රමාදය වදාරන ලදී. ධාතු කමටහන් සම්බන්ධයෙන් මෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේද, එය යට සඳහන් හත්ථිපදෝපම සූත්‍ර ආදියෙහි වදාරන ලද්දේමය.

354. Athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissatīti ayampettha pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhato hi rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ, idāni arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā. Yaṃ vā panetaṃ imassa bhikkhuno pathavīdhātuādīsu āgamaniyavipassanāvasena kammakārakaviññāṇaṃ, taṃ viññāṇadhātuvasena bhājetvā dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha avasissatīti kimatthāya avasissati? Satthu kathanatthāya kulaputtassa ca paṭivijjhanatthāya avasissati. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sukhantipi vijānātīti sukhavedanaṃ vedayamāno sukhavedanaṃ vedayāmīti pajānāti. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Sace panāyaṃ vedanākathā heṭṭhā na kathitā bhaveyya, idha ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭeyya. Satipaṭṭhāne panesā kathitāvāti tattha kathitanayeneva veditabbā. Sukhavedaniyanti evamādi paccayavasena udayatthaṅgamanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.

354. "ඉන්පසු විඤ්ඤාණයම ඉතිරි වේ" යන්න මෙහි වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. යටින් රූප කමටහන් පවසන ලදී, දැන් අරූප කමටහන් වේදනා වසයෙන් උපදවා දැක්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එසේත් නැතිනම් මෙම භික්ෂුවගේ පඨවි ධාතු ආදියෙහි විදර්ශනා කිරීමේ වසයෙන් යම් විඤ්ඤාණයක් පවතීද, එය විඤ්ඤාණ ධාතු වසයෙන් බෙදා දැක්වීමට ද මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ඉතිරි වේ' යන්න කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව පිණිස ද කුලපුත්‍රයාගේ අවබෝධය පිණිස ද එය ඉතිරි වේ. 'පරිශුද්ධ' යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. 'පරියෝදාත' යනු ප්‍රභාස්වර බවයි. 'සැප යයිද දැනගනී' යනු සුඛ වේදනාව විඳින කල්හි "මම සැප වේදනාවක් විඳිමි" යි දැනගැනීමයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් මෙම වේදනා කථාව යටින් පවසා නොතිබුණේ නම් මෙහි සිට විස්තර කිරීම සුදුසුය. එහෙත් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි මෙය පවසා ඇති බැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'සුඛවේදනීය' යනාදිය ප්‍රත්‍ය වසයෙන් ඇතිවීම හා නැතිවීම දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි 'සුඛවේදනීය' යනු සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ ස්පර්ශයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

360. Upekkhāyeva avasissatīti ettāvatā hi yathā nāma chekena maṇikārācariyena vajirasūciyā vijjhitvā cammakhaṇḍe pātetvā pātetvā dinnamuttaṃ antevāsiko gahetvā gahetvā suttagataṃ karonto muttolambakamuttajālādīni karoti, evameva bhagavatā kathetvā kathetvā dinnaṃ kammaṭṭhānaṃ ayaṃ kulaputto manasikaronto manasikaronto paguṇaṃ akāsīti rūpakammaṭṭhānampissa arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ [Pg.210] jātaṃ, atha bhagavā ‘‘athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī’’ti āha.

360. "උපේක්ෂාවම ඉතිරි වන්නේය" යන්නෙහි විස්තරය මෙයයි: දක්ෂ මැණික් ශිල්පියෙකු විසින් වජ්‍ර සූචියකින් විද හම් කැබැල්ලක් මත තබා දෙන ලද මුතු, අතවැසියා විසින් ගෙන නූලක අමුණා මුතු වැල් හා මුතු දැල් ආදිය සාදන්නා සේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරා දෙන ලද කමටහන් මෙම කුලපුත්‍රයා විසින් මෙනෙහි කරමින් ප්‍රගුණ කරන ලදී. ඔහුට රූප කමටහන් මෙන්ම අරූප කමටහන් ද ප්‍රගුණ විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඉන්පසු උපේක්ෂාවම ඉතිරි වේ" යයි වදාළ සේක.

Kimatthaṃ pana avasissatīti? Satthu kathanatthaṃ. Kulaputtassa paṭivijjhanatthantipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kulaputtena hi sahāyassa sāsanaṃ vācetvā pāsādatale ṭhiteneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa ettakaṃ maggaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādheti. Satthu kathanatthaṃyeva avasissati. Imasmiñhi ṭhāne satthā kulaputtassa rūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘bhikkhu paguṇaṃ tava idaṃ rūpāvacaracatutthajjhāna’’nti. Parisuddhātiādi tassāyeva upekkhāya vaṇṇabhaṇanaṃ. Ukkaṃ bandheyyāti aṅgārakapallaṃ sajjeyya. Ālimpeyyāti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṃ datvā nāḷikāya dhamento aggiṃ jāleyya. Ukkāmukhe pakkhipeyyāti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya, tattake vā pakkhipeyya. Nīhaṭanti nīhaṭadosaṃ. Ninnītakasāvanti apanītakasāvaṃ. Evameva khoti yathā taṃ suvaṇṇaṃ icchiticchitāya piḷandhanavikatiyā saṃvattati, evameva ayaṃ tāva catutthajjhānupekkhā vipassanā abhiññā nirodho bhavokkantīti imesu yaṃ icchati, tassatthāya hotīti vaṇṇaṃ kathesi.

තවද කවර අර්ථයක් සඳහා (උපේක්ෂාව) ඉතිරි කළේ ද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය (නිද්දේසය) පිණිසයි. කුලපුත්‍රයාගේ (පුක්කුසාතිගේ) අවබෝධය පිණිස යැයි ද ඇතැම්හු කියති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, කුලපුත්‍රයා සිය මිත්‍ර බිම්බිසාර රජුගේ හසුන කියවා ප්‍රාසාද තලයේ සිටියදීම ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය උපදවා ගත් බැවිනි. එය ඔහුට මේ සා දීර්ඝ මාර්ගයක් (යොදුන් 192ක්) එන ගමනේදී වාහනයක් බඳු කාර්යයක් ඉටු කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය පිණිසම උපේක්ෂාව ඉතිරි කළේය. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ කුලපුත්‍රයාට ඔහු ලැබූ රූපාවචර ධ්‍යානයේ ගුණ වදාළ සේක. 'මහණ, ඔබට මෙම රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය පුරුදුයි, පිරිසිදුයි' යන්න මෙහි අදහසයි. 'පරිසුද්ධා' යනාදී වචන එම උපේක්ෂාවේම ගුණ වර්ණනා කිරීමකි. 'උක්කං බන්ධෙය්‍ය' යනු ගිනි කබලක් පිළියෙල කිරීමයි. 'ආලිම්පෙය්‍ය' යනු එහි අඟුරු දමා, ගිනි මොළවා, නළයකින් පිඹ ගින්න දැල්වීමයි. 'උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍ය' යනු අඟුරු ඉවත් කර අඟුරු මත තැබීම හෝ ඒ හා සමාන තැනක බහාලීමයි. 'නීහතං' යනු දොස් දුරු කළ බවයි. 'නින්නීතකසාවං' යනු කිලිටි ඉවත් කළ බවයි. 'ඒවමෙව ඛො' යනු ඒ පිරිසිදු රන් කැමති කැමති පරිදි ආභරණ විශේෂයන් තැනීමට යොදා ගත හැක්කාක් මෙන්, මෙම සතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව පූර්වාංගම කොට ඇති විදර්ශනාව, අභිඥා, නිරෝධය සහ සුගති භවයට පැමිණීම යන මෙයින් තමා කැමති යම් අර්ථයක් වේද, ඒ සඳහා හේතු වන බව දක්වමින් ගුණ වදාළ සේක.

Kasmā pana bhagavā imasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne nikantipariyādānatthaṃ avaṇṇaṃ akathetvā vaṇṇaṃ kathesīti. Kulaputtassa hi catutthajjhāne nikantipariyuṭṭhānaṃ balavaṃ. Sace avaṇṇaṃ katheyya, – ‘‘mayhaṃ pabbajitvā dvānavutiyojanasataṃ āgacchantassa imaṃ catutthajjhānaṃ yānakiccaṃ sādhesi, ahaṃ ettakaṃ maggaṃ āgacchanto jhānasukhena jhānaratiyā āgato, evarūpassa nāma paṇītadhammassa avaṇṇaṃ katheti, jānaṃ nu kho katheti ajāna’’nti kulaputto saṃsayaṃ sammohaṃ āpajjeyya, tasmā bhagavā vaṇṇaṃ kathesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (තෘෂ්ණාව) ප්‍රහීණ කරනු පිණිස එහි අගුණ නොදක්වා ගුණ වදාළේ මන්ද? කුලපුත්‍රයාට සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි බලවත් ඇල්මක් තිබුණි. ඉදින් එහි අගුණ වදාළේ නම්, 'මහණ වී යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක මගක් ගෙවා ආ මට මෙම සතරවන ධ්‍යානය වාහනයක කෘත්‍යය ඉටු කළේය. මා මෙපමණ මගක් ආවේ ධ්‍යාන සැපයෙන් හා ධ්‍යාන රතියෙනි. මෙබඳු ප්‍රණීත ධර්මයක අගුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති. උන්වහන්සේ මෙහි ගුණ දැන වදාරනවාද නැතිනම් නොදැන වදාරනවාද?' යනුවෙන් කුලපුත්‍රයා සැකයට හා මුළාවට පත්විය හැකිය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි ගුණ වදාළ සේක.

361. Tadanudhammanti ettha arūpāvacarajjhānaṃ dhammo nāma, taṃ anugatattā rūpāvacarajjhānaṃ anudhammoti vuttaṃ. Vipākajjhānaṃ vā dhammo, kusalajjhānaṃ anudhammo. Tadupādānāti taggahaṇā. Ciraṃ dīghamaddhānanti vīsatikappasahassāni. Vipākavasena hetaṃ vuttaṃ. Ito uttarimpi eseva nayo.

361. 'තදනුධම්මං' යන්නෙහි අරූපාවචර ධ්‍යානය 'ධර්මය' නම් වේ. එය අනුගමනය කරන බැවින් රූපාවචර ධ්‍යානය 'අනුධර්මය' යැයි වදාරන ලදී. නැතහොත් විපාක ධ්‍යානය 'ධර්මය' වන අතර කුසල් ධ්‍යානය 'අනුධර්මය' වේ. 'තදුපාදානා' යනු එය ග්‍රහණය කිරීම නිසා යන්නයි. 'චිරං දීඝමද්ධානං' යනු කල්ප විසිදහසකි. මෙය විපාක වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මින් ඉදිරියට ඇති වාරයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

362. Evaṃ [Pg.211] catūhi vārehi arūpāvacarajjhānassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni tasseva ādīnavaṃ dassento so evaṃ pajānātītiādimāha. Tattha saṅkhatametanti kiñcāpi ettha vīsatikappasahassāni āyu atthi, etaṃ pana saṅkhataṃ pakappitaṃ āyūhitaṃ, karontena karīyati, aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtanti. Viññāṇañcāyatanādīsupi eseva nayo.

362. මෙසේ වාර සතරකින් අරූපාවචර ධ්‍යානයේ ගුණ වදාරා, දැන් එහිම ආදීනව දක්වනු පිණිස 'සො ඒවං පජානාති' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංඛතමෙතං' යනු මෙහි කල්ප විසිදහසක ආයුෂ තිබුණ ද, මෙය හේතූන්ගෙන් සැකසූ (සංඛත), පිළියෙල කළ, උත්සාහයෙන් උපදවා ගත් දෙයකි. එය කරන්නා විසින් කරනු ලැබේ. එබැවින් එය අනිත්‍යය, අස්ථිරය, සදාකාලික නොවේ, තාවකාලිකය. චුත වන, බිඳෙන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇත්තකි. ජාතිය (ඉපදීම) අනුව ගිය, ජරාවෙන් පෙළෙන, මරණයෙන් පහර ලත්, දුකෙහි පිහිටි, ආරක්ෂාවක් පලායෑමට තැනක් හෝ සරණක් නොමැති, අසරණ වූවකි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Idāni arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhanto so neva taṃ abhisaṅkharotītiādimāha. Yathā hi cheko bhisakko visavikāraṃ disvā vamanaṃ kāretvā visaṃ ṭhānato cāvetvā upari āropetvā khandhaṃ vā sīsaṃ vā gahetuṃ adatvā visaṃ otāretvā pathaviyaṃ pāteyya, evameva bhagavā kulaputtassa arūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Taṃ sutvā kulaputto rūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādāya arūpāvacarajjhāne patthanaṃ ṭhapesi.

දැන් අරහත් ඵලය මුදුන්පත් කරමින් දේශනාව අවසන් කරනු පිණිස 'සො නෙව තං අභිසංඛරොති' යනාදිය වදාළ සේක. දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු විෂ විකාර දැක, වමනය කරවා විෂ ඇති තැනින් ඉවත් කොට, එය උඩට එනම් කරට හෝ හිසට යාමට ඉඩ නොදී, විෂ බස්සවා පොළොවට දමන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුලපුත්‍රයාට අරූපාවචර ධ්‍යානවල ගුණ වදාළ සේක. එය ඇසූ කුලපුත්‍රයා රූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කර අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි පැතුම ඇති කර ගත්තේය.

Bhagavā taṃ ñatvā taṃ asampattassa appaṭiladdhasseva bhikkhuno ‘‘atthesā ākāsānañcāyatanādīsu sampatti nāma. Tesañhi paṭhamabrahmaloke vīsatikappasahassāni āyu, dutiye cattālīsaṃ, tatiye saṭṭhi, catutthe caturāsīti kappasahassāni āyu. Taṃ pana aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ, ettakaṃ kālaṃ tattha sampattiṃ anubhavitvāpi puthujjanakālakiriyaṃ katvā puna catūsu apāyesu patitabba’’nti sabbametaṃ ādīnavaṃ ekapadeneva ‘‘saṅkhatameta’’nti kathesi. Kulaputto taṃ sutvā arūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādiyi, bhagavā tassa rūpāvacarārūpāvacaresu nikantiyā pariyādinnabhāvaṃ ñatvā arahattanikūṭaṃ gaṇhanto ‘‘so neva taṃ abhisaṅkharotī’’tiādimāha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ එම පැතුම දැන, අරූපාවචර සමාපත්තියට තවම නොපැමිණි ඒ භික්ෂුවට, 'ආකාසානඤ්චායතනාදියේ මෙබඳු සම්පත්තියක් ඇත. එහි පළමු බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ආයුෂ කල්ප විසිදහසකි, දෙවැන්නේ හතළිස් දහසකි, තුන්වැන්නේ සැට දහසකි, හතරවැන්නේ අසූ හතර දහසකි. එහෙත් එය අනිත්‍යය, අස්ථිරය... සරණක් නොමැති දෙයකි. මෙපමණ කලක් එහි සම්පත් අනුභව කළද, පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියගොස් නැවත සතර අපායෙහි වැටීමට සිදු වේ' යැයි මේ සියලු ආදීනව 'සංඛතමෙතං' යන එකම පදයකින් වදාළ සේක. කුලපුත්‍රයා එය අසා අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ද ඇල්ම ප්‍රහීණ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ රූපාවචර හා අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ වූ බව දැන අරහත් ඵලයෙහි පිහිටුවනු පිණිස 'සො නෙව තං අභිසංඛරොති' යනාදිය වදාළ සේක.

Yathā vā paneko mahāyodho ekaṃ rājānaṃ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ labheyya, puna rājā tassānubhāvaṃ saritvā – ‘‘mahānubhāvo yodho, appakaṃ tena laddha’’nti – ‘‘nāyaṃ tāta gāmo [Pg.212] tuyhaṃ anucchaviko, aññaṃ catusatasahassuṭṭhānakaṃ gaṇhāhī’’ti dadeyya so sādhu devāti taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇheyya. Rājā asampattameva ca naṃ pakkosāpetvā – ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ pana ṭhāne mahantaṃ nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti pahiṇeyya, so tathā kareyya.

නැතහොත් එක්තරා මහා යෝධයෙකු එක් රජකු සතුටු කර ලක්ෂයක ආදායමක් ලැබෙන උතුම් ගමක් ලබන්නේය. පසුව රජු ඔහුගේ ශක්තිය සිහිපත් කර, 'මෙය මහානුභාව සම්පන්න යෝධයෙකි, ඔහුට ලැබී ඇත්තේ ස්වල්ප දෙයකි' යි සිතා, 'පුතණුවනි, මේ ගම ඔබට නොගැලපේ, ලක්ෂ හතරක ආදායමක් ඇති වෙනත් ගමක් ගන්න' යැයි පවසන්නේය. ඔහු 'දේවයන් වහන්ස, යහපතැ' යි පවසා එය අත්හැර අනෙක් ගම ගන්නේය. ඔහු එම ගමට යාමටත් පෙර රජු ඔහු කැඳවා, 'ඔබට එයින් ඇති ඵලය කුමක්ද? එහි වසංගත රෝග ඇති වේ. අසවල් තැන මහා නගරයක් ඇත, එහි සේසත් නගා රජකම් කරන්න' යැයි පවසන්නේය. ඔහු ද එසේම කරන්නේය.

Tattha rājā viya sammāsambuddho daṭṭhabbo, mahāyodho viya pukkusāti kulaputto, paṭhamaladdhagāmo viya ānāpānacatutthajjhānaṃ, taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇhāhīti vuttakālo viya ānāpānacatutthajjhāne nikantipariyādānaṃ katvā āruppakathanaṃ, taṃ gāmaṃ asampattameva pakkosāpetvā ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ ṭhāne nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti vuttakālo viya arūpe saṅkhatametanti ādīnavakathanena appattāsuyeva tāsu samāpattīsu patthanaṃ nivatthāpetvā upari arahattanikūṭena desanāgahaṇaṃ.

එහි රජු මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, මහා යෝධයා මෙන් පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා ද, පළමු ලැබූ ගම මෙන් ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය ද දත යුතුය. 'එය අත්හැර අනෙක් ගම ගන්න' යැයි කී කාලය මෙන් ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කරවා අරූපාවචර කතා වදාළ කාලය ද, එම ගමට නොපැමිණෙමින්ම ඔහු කැඳවා 'ඔබට එයින් ඇති ඵලය කුමක්ද? එහි රෝග බිය ඇත. අසවල් තැන නගරයක් ඇත, එහි රජකම් කරන්න' යැයි කී කාලය මෙන් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්හි 'සංඛතමෙතං' යනාදී ලෙස ආදීනව පවසා, තවම නොලැබූ ඒ සමාපත්තීන් කෙරෙහි පැතුම වළක්වා, ඉහළින් අරහත් ඵලය මුදුන්පත් වන පරිදි දේශනාව මෙහෙයවීම ද දත යුතුය.

Tattha neva abhisaṅkharotīti nāyūhati na rāsiṃ karoti. Na abhisañcetayatīti na kappeti. Bhavāya vā vibhavāya vāti vuddhiyā vā parihāniyā vā, sassatucchedavasenapi yojetabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke rūpādīsu kiñci ekadhammampi taṇhāya na gaṇhāti, na parāmasati. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti bhagavā attano buddhavisaye ṭhatvā desanāya arahattanikūṭaṃ gaṇhi. Kulaputto pana attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi. Yathā nāma rājā suvaṇṇabhājanena nānārasabhojanaṃ bhuñjanto attano pamāṇena piṇḍaṃ vaṭṭetvā aṅke nisinnena rājakumārena piṇḍamhi ālaye dassite taṃ piṇḍaṃ upanāmeyya, kumāro attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ kareyya, sesaṃ rājā sayaṃ vā bhuñjeyya, pātiyaṃ vā pakkhipeyya, evaṃ dhammarājā tathāgato attano pamāṇena arahattanikūṭaṃ gaṇhanto desanaṃ desesi, kulaputto attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi.

එහි ‘නේච අභිසංඛරොති’ යනු, එම අරූපාවචර ධ්‍යාන සතර (වැඩීම පිණිස හෝ පිරිහීම පිණිස) අමුතුවෙන් උත්සාහ නොකරයි, රැස් නොකරයි යන්නයි. ‘න අභිසඤ්චේතයති’ යනු (වැඩීම හෝ පිරිහීම පිණිස) නොසකසයි යන්නයි. ‘භවාය වා විභවාය වා’ යනු දියුණුව පිණිස හෝ පිරිහීම පිණිස යන්නයි. මෙය ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි වශයෙන් ද යෙදිය හැකිය. ‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති’ යනු ලෝකයෙහි රූප ආදී වූ කිසිදු එක් ධර්මයක්වත් තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය නොකරයි, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරයි යන්නයි. ‘නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බුද්ධ විෂයෙහි පිහිටා දේශනාව මගින් අර්හත්වය නැමැති කූටප්‍රාප්තිය ගත් සේක. එහෙත් එම කුලපුත්‍රයා (පුක්කුසාති රජු) තම තමාගේ උපනිශ්‍රය අනුව සෙසු සාමණ්‍ය ඵල තුන (අනාගාමී ඵලය දක්වා) අවබෝධ කරගත්තේය. එය මෙසේ උපමාවකින් දැක්විය හැකිය: රජෙකු රන් තලියක විවිධ රසැති භෝජන වළඳන අතරතුර, තමන්ගේ ප්‍රමාණයට අහර පිඬක් සකසාගෙන සිටියදී, උකුලෙහි ඉන්නා කුමාරයෙක් එම අහර පිඬ කෙරෙහි ආශාවක් දැක්වුවහොත් රජු එම පිඬ කුමාරයාට දෙයි. කුමාරයා තම මුඛයේ ප්‍රමාණයට පමණක් ඉන් කවක් (බත් පිඬක්) ගනියි. ඉතිරිය රජු විසින්ම වළඳනු ලබයි, නැතහොත් තලියෙහිම තබයි. එලෙසම ධර්මරාජ වූ තථාගතයන් වහන්සේ ස්වකීය ප්‍රමාණය වූ අර්හත්වය නැමැති අග්‍රඵලය අරමුණු කරගනිමින් දේශනා කළ සේක. කුලපුත්‍රයා තමාගේ උපනිශ්‍රය පරිදි පහළ ඵලයන් තුන අවබෝධ කරගත්තේය.

Ito pubbe panassa khandhā dhātuyo āyatanānīti evarūpaṃ accantasuññataṃ tilakkhaṇāhataṃ kathaṃ kathentassa neva kaṅkhā, na vimati, nāpi – ‘‘evaṃ kira taṃ, evaṃ me ācariyena vutta’’nti iti kira na dandhāyitattaṃ na vitthāyitattaṃ atthi[Pg.213]. Ekaccesu ca kira ṭhānesu buddhā aññātakavesena vicaranti, sammāsambuddho nu kho esoti ahudeva saṃsayo, ahu vimati. Yato anena anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ, atha ayaṃ me satthāti niṭṭhaṃ gato. Yadi evaṃ kasmā accayaṃ na desesīti. Okāsābhāvato. Bhagavā hi yathānikkhittāya mātikāya acchinnadhāraṃ katvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya desanaṃ desesiyeva.

මීට පෙර (අනාගාමී ඵලය ලැබීමට පෙර) ඔහුට ‘මේවා ස්කන්ධයෝය, ධාතූන්ය, ආයතනයෝය’ යනුවෙන් මෙබඳු වූ අතිශය ශූන්‍යතාවයෙන් යුත්, ත්‍රිලක්ෂණයෙන් විනිවිද දකිනා දේශනාව පවත්වන කල්හි කිසිදු සැකයක් හෝ විමතියක් ඇති නොවීය. ‘මෙය මෙසේලු, මාගේ ආචාර්යවරයා මෙසේ කීවාලු’ ආදී වශයෙන් කිසිදු මන්දගාමී බවක් හෝ චකිතයක් ඇති නොවීය. ඇතැම් අවස්ථාවල බුදුවරුන් හඳුනාගත නොහැකි වේශයෙන් හැසිරෙන බව කියැවේ. ‘මේ ශ්‍රමණයා සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකැයි’ සැකයක් හා විමතියක් ඔහු තුළ ඇති විය. යම් කලෙක මොහු විසින් අනාගාමී ඵලය අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, එවිට ‘මේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය’ යන නිගමනයට පැමිණියේය. එසේ නම් ඔහු සිය වරද (බුදුන් ලෙස මුලින් හඳුනා නොගැනීම) ක්ෂමා කරවා නොගත්තේ මන්ද? අවස්ථාවක් නොලැබුණු බැවිනි. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තැබූ මාතෘකාවට අනුව අඛණ්ඩ ධාරාවකින් යුතුව ආකාශ ගංගාව ගලා බසින්නාක් මෙන් දේශනාව පවත්වමින්ම සිටි බැවිනි.

363. Soti arahā. Anajjhositāti gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṃ na yutthāti pajānāti. Anabhinanditāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttāti pajānāti.

363. ‘සො’ යනු රහතන් වහන්සේයි. ‘අනජ්ඣොසිතා’ යනු ගිලගෙන හෝ අවසන් කර හෝ ග්‍රහණය කර ගැනීමට සුදුසු නැතැයි දැනගැනීමයි. ‘අනභිනන්දිතා’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් අතිශයින් සතුටු වීමට සුදුසු නැතැයි දැනගැනීමයි.

364. Visaṃyutto naṃ vedetīti sace hissa sukhavedanaṃ ārabbha rāgānusayo, dukkhavedanaṃ ārabbha paṭighānusayo, itaraṃ ārabbha avijjānusayo uppajjeyya, saṃyutto vediyeyya nāma. Anuppajjanato pana visaṃyutto naṃ vedeti nissaṭo vippamutto. Kāyapariyantikanti kāyakoṭikaṃ. Yāva kāyapavattā uppajjitvā tato paraṃ anuppajjanavedananti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Anabhinanditāni sītībhavissantīti dvādasasu āyatanesu kilesānaṃ visevanassa natthitāya anabhinanditāni hutvā idha dvādasasuyeva āyatanesu nirujjhissanti. Kilesā hi nibbānaṃ āgamma niruddhāpi yattha natthi, tattha niruddhāti vuccanti. Svāyamattho – ‘‘etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatī’’ti samudayapañhena dīpetabbo. Tasmā bhagavā nibbānaṃ āgamma sītibhūtānipi idheva sītībhavissantīti āha. Nanu ca idha vedayitāni vuttāni, na kilesāti. Vedayitānipi kilesābhāveneva sītībhavanti. Itarathā nesaṃ sītibhāvo nāma natthīti suvuttametaṃ.

364. ‘විසංයුත්තො නං වෙදෙති’ යනු, ඉදින් උන්වහන්සේට සුඛ වේදනාව ඇසුරු කොට රාගානුසය ද, දුක්ඛ වේදනාව ඇසුරු කොට පටිඝානුසය ද, උපේක්ෂා වේදනාව ඇසුරු කොට අවිජ්ජානුසය ද උපදින්නේ නම්, ‘සංයුක්ත’ (බැඳුණු) ලෙස විඳින්නේ යැයි කිව හැකිය. එහෙත් අනුසයයන් නූපදින බැවින් උන්වහන්සේ එයින් වෙන් වූයේ, මිදුණේ (විසංයුක්තව) විඳියි. ‘කායපරියන්තිකං’ යනු කය කෙළවර කොට ඇති වේදනාවයි. යම් තාක් කය පවතින්නේ ද ඒ තාක් උපදින, ඉන් පසුව නූපදින වේදනාව යන අර්ථයයි. දෙවන පදයෙහි ද (ජීවිතපරියන්තික) මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්ති’ යනු ආයතන දොළොසෙහි කෙලෙස් විශේෂයන් නොමැති බැවින්, තණ්හා දිට්ඨිවලින් ආශා නොකළේ වී මෙලොවදීම ඒ ආයතන දොළොසෙහිම නිරුද්ධ වනු ඇත. සැබවින්ම නිර්වාණය ඇසුරින් කෙලෙස් නිරුද්ධ වූවත්, යම් තැනක (අර්හත් පුද්ගලයා තුළ) කෙලෙස් නැත්තේද, එහි නිරුද්ධ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ එන සමුදය ප්‍රශ්නයෙන් ද පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිර්වාණය හේතුවෙන් සන්සිඳුණු කෙලෙස් මෙලොවදීම ශීතල (නිවී) යන්නේ යැයි වදාළ සේක. මෙහි වේදනාවන් ගැන මිස කෙලෙස් ගැන වදාරා නැතැයි කෙනෙකු කිව හැකිය. එහෙත් වේදනාවන් ද නිවී යන්නේ කෙලෙස් රහිත බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම් වේදනාවන්ගේ නිවීමක් නැත. එබැවින් මෙය මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

365. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi eko puriso telapadīpassa jhāyato tele khīṇe telaṃ āsiñcati, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ pakkhipati, evaṃ dīpasikhāya anupacchedova hoti, evameva puthujjano ekasmiṃ bhave ṭhito kusalākusalaṃ karoti, so tena sugatiyañca apāyesu ca nibbattatiyeva, evaṃ vedanānaṃ anupacchedova [Pg.214] hoti. Yathā paneko dīpasikhāya ukkaṇṭhito – ‘‘imaṃ purisaṃ āgamma dīpasikhā na upacchijjatī’’ti nilīno tassa purisassa sīsaṃ chindeyya, evaṃ vaṭṭiyā ca telassa ca anupahārā dīpasikhā anāhārā nibbāyati, evameva vaṭṭe ukkaṇṭhito yogāvacaro arahattamaggena kusalākusalaṃ samucchindati, tassa samucchinnattā khīṇāsavassa bhikkhuno kāyassa bhedā puna vedayitāni na uppajjantīti.

365. ‘එවමෙව ඛො’ යනාදී තැන මේ උපමා සැසඳීමයි: යම්සේ එක් පුරුෂයෙක් දැල්වෙන තෙල් පහනකට තෙල් අවසන් වූ විට තෙල් වත් කරයිද, වැටිය අවසන් වූ විට වැටියක් දමයිද, එවිට පහන් සිළේ සිඳීමක් සිදු නොවේ. එමෙන්ම පෘථග්ජනයා එක් භවයක සිටිමින් කුසල් අකුසල් රැස් කරයි, ඔහු ඒ හේතුවෙන් සුගතියෙහි හෝ අපායෙහි උපදී, එවිට වේදනාවන්ගේ සිඳීමක් සිදු නොවේ. යම් පුරුෂයෙක් පහන් සිළ කෙරෙහි කලකිරී, ‘මේ තැනැත්තා නිසා පහන් සිළ නොසිඳේ’ යැයි සිතා සැඟවී සිට එම තැනැත්තාගේ හිස සිඳින්නේ නම්, එවිට වැටියෙන් හා තෙලෙන් උපකාරයක් නැතිව පහන් සිළ නිරාහාරව නිවී යයි. එමෙන්ම වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) කලකිරුණු යෝගාවචරයා අර්හත් මාර්ගයෙන් කුසල් අකුසල් සම්පූර්ණයෙන් සිඳලයි. එය සිඳලූ බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවගේ කය බිඳුණු පසු නැවත වේදනාවන් හට නොගන්නා බව දත යුතුය.

Tasmāti yasmā ādimhi samādhivipassanāpaññāhi arahattaphalapaññā uttaritarā, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānena samannāgato. Sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ nāma arahattamagge ñāṇaṃ, imasmiṃ pana sutte arahattaphale ñāṇaṃ adhippetaṃ. Tenevāha tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti.

‘තස්මා’ යනු, යම් හෙයකින් ආරම්භයෙහි වූ සමාධි විදර්ශනා ප්‍රඥාවන්ට වඩා අර්හත් ඵල ප්‍රඥාව උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙම උතුම් වූ අර්හත් ඵල ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං’ යනු සාමාන්‍යයෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය වුවද, මෙම සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන්නේ අර්හත් ඵල ඥානයයි. එබැවිනුයි ‘ඔහුගේ ඒ විමුක්තිය සත්‍යයෙහි පිහිටි, නොවෙනස් වන එකකි’ යැයි වදාළේ.

366. Ettha hi vimuttīti arahattaphalavimutti, saccanti paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Iti akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā. Musāti vitathaṃ. Mosadhammanti nassanasabhāvaṃ. Taṃ saccanti taṃ avitathaṃ sabhāvo. Amosadhammanti anassanasabhāvaṃ.

366. මෙහි ‘විමුක්ති’ යන පදයෙන් අර්හත් ඵල විමුක්තියත්, ‘සත්‍යය’ යන පදයෙන් පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිර්වාණයත් අදහස් වේ. නොවෙනස් වන නිර්වාණය අරමුණු කරන බැවින් එය ‘අකුප්පා’ (නොවෙනස් වන) යැයි කියනු ලැබේ. ‘මුසා’ යනු බොරුව හෙවත් අසත්‍යයයි. ‘මොසධම්මං’ යනු විනාශ වන ස්වභාවයයි. ‘තං සච්චං’ යනු එම අවිතථ (සැබෑ) ස්වභාවයයි. ‘අමොසධම්මං’ යනු විනාශ නොවන ස්වභාවයයි.

Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena vacīsaccato dukkhasaccasamudayasaccehi ca paramatthasaccaṃ nibbānameva uttaritaraṃ, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena paramatthasaccādhiṭṭhānena samannāgato.

‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් ආරම්භයේ පටන් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් පවතින වචී සත්‍යයට වඩා ද, දුක්ඛ සත්‍ය හා සමුදය සත්‍යයන්ට වඩා ද පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිර්වාණයම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙබඳු උතුම් පරමාර්ථ සත්‍ය අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

367. Pubbeti puthujjanakāle. Upadhī hontīti khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo honti. Samattā samādinnāti paripūrā gahitā paramaṭṭhā. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena kilesapariccāgato, sotāpattimaggādīhi ca kilesapariccāgato arahattamaggeneva kilesapariccāgo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena cāgādhiṭṭhānena samannāgato.

367. ‘පුබ්බෙ’ යනු පෘථග්ජන කාලයේදීය. ‘උපධී හොන්ති’ යනු ස්කන්ධූපධි, ක්ලේශූපධි, අභිසංඛාරූපධි හා පඤ්චකාමගුණූපධි යන මොහු උපධීහු වෙති. ‘සමත්තා සමාදින්නා’ යනු පිරිපුන් ලෙස වැරදි ලෙස ගන්නා ලද (ග්‍රහණය කළ) උපධීන්ය. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් ආරම්භයේ පටන් සමථ විදර්ශනා මගින් කෙලෙස් අත්හැරීමට වඩා ද, සෝවාන් ආදී මාර්ගයන්ගෙන් කෙලෙස් අත්හැරීමට වඩා ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම කෙලෙස් අත්හැරීම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙබඳු උතුම් වූ ත්‍යාග (අත්හැරීමේ) අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

368. Āghātotiādīsu āghātakaraṇavasena āghāto, byāpajjanavasena byāpādo, sampadussanavasena sampadosoti tīhi padehi dosākusalamūlameva vuttaṃ. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena [Pg.215] kilesavūpasamato, sotāpattimaggādīhi kilesavūpasamato ca arahattamaggeneva kilesavūpasamo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena upasamādhiṭṭhānena samannāgato.

368. 'ආඝාත' යනාදියෙහි, වෛර කිරීමේ අර්ථයෙන් 'ආඝාත' යන්න ද, ව්‍යාපන්න වන අර්ථයෙන් 'ව්‍යාපාද' යන්න ද, සම්පූර්ණයෙන් දූෂණය වන අර්ථයෙන් 'සම්පදෝස' යන්න ද යන පද තුනෙන් ද්වේෂය නැමැති අකුසල මූලයම කියන ලදී. 'තස්මා' යනු, යම් හෙයකින් ආරම්භයේදී සමථ විපස්සනා මඟින් කෙලෙස් සන්සිඳවීමට වඩා ද, සෝවාන් මාර්ගය ආදියෙන් කෙලෙස් සන්සිඳවීමට වඩා ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම සිදුවන කෙලෙස් සන්සිඳවීම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. 'ඒවං සමන්නාගතෝ' යනු මේ උතුම් වූ උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

369. Maññitametanti taṇhāmaññitaṃ mānamaññitaṃ diṭṭhimaññitanti tividhampi vaṭṭati. Ayamahamasmīti ettha pana ayamahanti ekaṃ taṇhāmaññitameva vaṭṭati. Rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, antodosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni santo nibbutoti vuccati. Yattha ṭhitanti yasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ. Saṃkhittenāti buddhānaṃ kira sabbāpi dhammadesanā saṃkhittāva, vitthāradesanā nāma natthi, samantapaṭṭhānakathāpi saṃkhittāyeva. Iti bhagavā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Ugghāṭitaññūtiādīsu pana catūsu puggalesu pukkusāti kulaputto vipañcitaññū, iti vipañcitaññuvasena bhagavā imaṃ dhātuvibhaṅgasuttaṃ kathesi.

369. 'මඤ්ඤිතමෙතං' යනු තණ්හා මඤ්ඤිතය, මාන මඤ්ඤිතය සහ දිට්ඨි මඤ්ඤිතය යන තෙවැදෑරුම් ආකාරයටම ගැලපේ. 'අයමහමස්මි' (මම මේ වෙමි) යන්නෙහි දී 'අයමහං' යන පදයෙන් තණ්හා මඤ්ඤිතයම අදහස් වේ. 'රෝග' යනාදියෙහි පීඩා කරන අර්ථයෙන් 'රෝග' ද, ඇතුළත දූෂිත වන අර්ථයෙන් 'ගණ්ඩ' ද, ඇතුළට කිඳා බසින අර්ථයෙන් 'සල්ල' ද වේ. 'මුනි සන්තෝ' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව මුණිවරයා ශාන්ත වූයේ, නිවුණේ යැයි කියනු ලැබේ. 'යත්ථ ඨිතං' යනු යම් තැනක (අසේඛ භූමියෙහි) පිහිටියේ ද යන්නයි. 'සංඛිත්තේන' යනු බුදුවරුන්ගේ සියලුම ධර්ම දේශනා සංක්ෂිප්ත බවත්, විස්තරාත්මක දේශනා නම් නැති බවත්, සමන්ත පට්ඨාන කථාව පවා සංක්ෂිප්ත බවත් කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගැලපෙන සේ දේශනාව අවසන් කළ සේක. උග්ඝාටිතඤ්ඤූ ආදී පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතරින් පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' පුද්ගලයෙකු වූ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පුද්ගලයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙම ධාතුවිභංග සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

370. Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvaranti kasmā kulaputtassa iddhimayapattacīvaraṃ na nibbattanti. Pubbe aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ adinnattā. Kulaputto hi dinnadāno katābhinīhāro, na dinnattāti na vattabbaṃ. Iddhimayapattacīvaraṃ pana pacchimabhavikānaṃyeva nibbattati, ayañca punapaṭisandhiko, tasmā na nibbattanti. Atha bhagavā sayaṃ pariyesitvā kasmā na upasampādesīti. Okāsābhāvato. Kulaputtassa āyu parikkhīṇaṃ, suddhāvāsiko anāgāmī mahābrahmā kumbhakārasālaṃ āgantvā nisinno viya ahosi. Tasmā sayaṃ na pariyesi.

370. "ස්වාමීනි, මට පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණ නැත" යන්නෙහි දී, කුලපුත්‍රයාට ඍද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු පහළ නොවූයේ මන්ද යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. ඊට හේතුව පෙර භවයන්හි අටපිරිකර අතරින් කිසිවක් දන් නොදීමයි. පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා දන් දුන් තැනැත්තෙකු හා අභිනීහාර කළ අයෙකු බැවින්, දන් දී නැතැයි කිව නොහැක. එහෙත් ඍද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු පහළ වන්නේ පශ්චිමභවික (එම ආත්මයේදීම රහත් වන) අයට පමණි. මොහු නැවත උපතක් (ශුද්ධාවාසයෙහි) ලබන බැවින් එය පහළ නොවීය. එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම පාත්‍ර සිවුරු සොයා ඔහු මහණ නොකළේ මන්ද? ඊට අවකාශයක් නොතිබූ බැවිනි. කුලපුත්‍රයාගේ ආයුෂ අවසන් වී තිබුණි. ඔහු ශුද්ධාවාස බඹලොව උපදින අනාගාමී මහා බ්‍රහ්මයෙකු වී කුඹල් ශාලාවට පැමිණ හිඳගෙන සිටින්නාක් මෙන් විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම පාත්‍ර සිවුරු සෙවීමට කටයුතු නොකළ සේක.

Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmīti kāya velāya pakkāmi? Uṭṭhite aruṇe. Bhagavato kira dhammadesanāpariniṭṭhānañca aruṇuṭṭhānañca rasmivissajjanañca ekakkhaṇe ahosi. Bhagavā kira desanaṃ niṭṭhapetvāva chabbaṇṇarasmiyo vissajji, sakalakumbhakāranivesanaṃ ekapajjotaṃ ahosi, chabbaṇṇarasmiyo jālajālā puñjapuñjā hutvā vidhāvantiyo sabbadisābhāge suvaṇṇapaṭapariyonaddhe viya ca nānāvaṇṇakusumaratanavisarasamujjale viya ca akaṃsu. Bhagavā ‘‘nagaravāsino maṃ passantū’’ti adhiṭṭhāsi. Nagaravāsino bhagavantaṃ disvāva ‘‘satthā kira āgato, kumbhakārasālāya kira nisinno’’ti aññamaññassa ārocetvā rañño ārocesuṃ.

"පාත්‍ර සිවුරු සෙවීමට පිටත් විය" යන්නෙහි දී, ඔහු පිටත් වූයේ කිනම් වේලාවක ද? අරුණෝදය උදා වූ කල ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අවසන් වීම, අරුණ උදාවීම සහ රශ්මි මාලා විහිදුවීම යන සියල්ල එකම මොහොතක සිදු වූ බව කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් කරමින්ම සවනක් රැස් විහිදුවූ සේක. මුළු කුඹල් ශාලාවම එකම ආලෝකයක් විය. ඒ සවනක් රැස් මාලාවන් ජාලයන් මෙන් ද, රශ්මි කදම්බයන් මෙන් ද ඔබිනොබ විහිදෙමින් සෑම දිශාවක්ම රන් පටකින් වැසුවාක් මෙන් ද, නොයෙක් වර්ණ ඇති මල් හා රත්න සමූහයකින් බැබළුණාක් මෙන් ද විය. "නුවර වැසියෝ මා දකිත්වා" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. නුවර වැසියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර ඇත, කුඹල් ශාලාවෙහි වැඩ සිටින සේක" යි එකිනෙකාට පවසා රජුට ද සැළ කළහ.

Rājā [Pg.216] āgantvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, kāya velāya āgatatthā’’ti pucchi. Hiyyo sūriyatthaṅgamanavelāya mahārājāti. Kena kammena bhagavāti? Tumhākaṃ sahāyo pukkusāti rājā tumhehi pahitaṃ sāsanaṃ sutvā nikkhamitvā pabbajitvā maṃ uddissa āgacchanto sāvatthiṃ atikkamma pañcacattālīsa yojanāni āgantvā imaṃ kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisīdi, ahaṃ tassa saṅgahatthaṃ āgantvā dhammakathaṃ kathesiṃ, kulaputto tīṇi phalāni paṭivijjhi mahārājāti. Idāni kahaṃ, bhanteti? Upasampadaṃ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvarapariyesanatthaṃ gato mahārājāti. Rājā kulaputtassa gatadisābhāgena agamāsi. Bhagavāpi ākāsenāgantvā jetavanagandhakuṭimhiyeva pāturahosi.

රජු පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ, "ස්වාමීනි, කිනම් වේලාවක වැඩම කළ සේක් ද?" යි ඇසීය. "මහ රජ, ඊයේ ඉර බැස යන වේලාවෙහි වැඩම කළෙමි" යි වදාළ සේක. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිනම් කටයුත්තකට වැඩම කළ සේක් ද?" යි ඇසූ කල, "මහ රජ, ඔබගේ යහළු පුක්කුසාති රජු ඔබ එවන ලද පණිවිඩය අසා, රජගෙයින් නික්ම මහණ වී, මා සොයා එමින් සැවැත් නුවර පසු කර යොදුන් හතළිස් පහක් ගෙවා මෙම කුඹල් ශාලාවට පැමිණ සිටියේය. මම ඔහුට සංග්‍රහ පිණිස මෙහි පැමිණ දහම් දෙසුවෙමි. මහ රජ, ඒ කුලපුත්‍රයා මාර්ග ඵල තුනක් අවබෝධ කරගත්තේය" යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, දැන් ඔහු කොහේද?" යි ඇසූ කල, "මහ රජ, ඔහු මහණ වීමට අවසර ඉල්ලා, පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණ නැති බැවින් ඒවා සෙවීමට ගියේය" යි වදාළ සේක. රජතුමා කුලපුත්‍රයා ගිය දිශාවට ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අහසින් වැඩම කර ජේතවනාරාමයේ ගන්ධකුටියෙහිම පහළ වූ සේක.

Kulaputtopi pattacīvaraṃ pariyesamāno neva bimbisārarañño na takkasīlakānaṃ jaṅghavāṇijānaṃ santikaṃ agamāsi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘na kho me kukkuṭassa viya tattha tattha manāpāmanāpameva vicinitvā pattacīvaraṃ pariyesituṃ yuttaṃ, mahantaṃ nagaraṃ vajjitvā udakatitthasusānasaṅkāraṭṭhānaantaravīthīsu pariyesissāmī’’ti antaravīthiyaṃ saṅkārakūṭesu tāva pilotikaṃ pariyesituṃ āraddho.

කුලපුත්‍රයා ද පාත්‍ර සිවුරු සොයමින් බිම්බිසාර රජු වෙත හෝ තක්සලා නුවරින් පැමිණි වෙළඳුන් වෙත හෝ නොගියේය. ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "කිකිළියක මෙන් ඒ ඒ තැන මනාප අමනාප දේ සොයමින් පාත්‍ර සිවුරු සෙවීම මට සුදුසු නැත. මම මේ මහා නුවර හැර දමා, දිය තොටවල්, සොහොන්, කුණු කසළ දමන තැන් සහ වීථි අතර සොයන්නෙමි" යි සිතා, වීථි අතර වූ කුණු ගොඩවල් වල මුලින්ම රෙදි කඩක් සෙවීමට පටන් ගත්තේය.

Jīvitā voropesīti etasmiṃ saṅkārakūṭe pilotikaṃ olokentaṃ vibbhantā taruṇavacchā gāvī upadhāvitvā siṅgena vijjhitvā ghātesi. Chātakajjhatto kulaputto ākāseyeva āyukkhayaṃ patvā patito. Saṅkāraṭṭhāne adhomukhaṭṭhapitā suvaṇṇapaṭimā viya ahosi, kālaṅkato ca pana avihābrahmaloke nibbatti, nibbattamattova arahattaṃ pāpuṇi. Avihābrahmaloke kira nibbattamattāva satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vuttañhetaṃ –

"ජීවිතයෙන් තොර කළේය" යනු, ඒ කුණු ගොඩෙහි රෙදි කඩක් සොයමින් සිටි ඔහු වෙත කලබලයට පත් වූ ලාබාල වස්සෙකු සිටින දෙනක වේගයෙන් පැමිණ අඟින් ඇන මරා දැමුවාය. කුසගින්නෙන් පීඩිතව සිටි කුලපුත්‍රයා එම ස්ථානයේදීම ආයුෂ ගෙවී මිය ගොස් ඇද වැටුණි. ඔහු කුණු ගොඩ මත මුහුණ බිමට හැරී තිබුණු රන් පිළිමයක් මෙන් විය. ඔහු මිය ගොස් අවිහ බඹලොව උපන් අතර, උපන් කෙණෙහිම අර්හත් ඵලයට පත් විය. අවිහ බඹලොව උපන් කෙණෙහිම පුද්ගලයන් සත් දෙනෙකු රහත් වූ බව කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;

Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

"අවිහ බඹලොව උපන්නා වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂූන් වහන්සේලා සත්නමක් වෙති. උන්වහන්සේලා රාග ද්වේෂයන් ක්ෂය කළ සේක, ලෝකයෙහි තණ්හාව නමැති දැලෙන් එතෙර වූ සේක."

Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ;

Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccaguṃ.

"අතිශයින්ම එතෙර වීමට අපහසු වූ කෙලෙස් මඩ වගුරෙන් සහ මාරයාගේ විෂයයෙන් එතෙර වූයේ කවුරුන් ද? මිනිස් සිරුර අතහැර දිව්‍යමය වූ තත්ත්වයට පත් වූයේ කවුරුන් ද?"

Upako [Pg.217] palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.50, 105);

"උපක, පලගණ්ඩ සහ පුක්කුසාති යන ඒ තිදෙනා ද, භද්දිය, ඛණ්ඩදේව, බාහුරග්ගි සහ සිංගිය යන මොවුන් ද යන ඒ සත්දෙනා මිනිස් සිරුර අතහැර දිව්‍යමය වූ තත්ත්වයට පත් වූහ."

Bimbisāropi ‘‘mayhaṃ sahāyo mayā pesitasāsanamattaṃ vācetvā hatthagataṃ rajjaṃ pahāya ettakaṃ addhānaṃ āgato, dukkaraṃ kataṃ kulaputtena, pabbajitasakkārena taṃ sakkarissāmī’’ti ‘‘pariyesatha me sahāyaka’’nti tattha tattha pesesi. Pesitā taṃ addasaṃsu saṅkāraṭṭhāne patitaṃ, disvā āgamma rañño ārocesuṃ. Rājā gantvā kulaputtaṃ disvā – ‘‘na vata, bho, labhimhā sahāyakassa sakkāraṃ kātuṃ, anātho me jāto sahāyako’’ti. Paridevitvā kulaputtaṃ mañcakena gaṇhāpetvā yuttokāse ṭhapetvā anupasampannassa sakkāraṃ kātuṃ jānanābhāvena nhāpakakappakādayo pakkosāpetvā kulaputtaṃ sīsaṃ nhāpetvā suddhavatthāni nivāsāpetvā rājavesena alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikaṃ āropetvā sabbatāḷāvacaragandhamālādīhi pūjaṃ karonto nagarā nīharitvā bahūhi gandhakaṭṭhehi mahācitakaṃ kāretvā kulaputtassa sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ patiṭṭhapesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

බිම්බිසාර රජතුමා ද, “මාගේ මිත්‍රයා මා විසින් එවන ලද පණිවිඩය පමණක් කියවා, අතට පත් වූ රාජ්‍යය ද අත්හැර මෙපමණ දුරක් පැමිණියේය. මේ කුලපුත්‍රයා විසින් කළ නොහැකි දෙයක් කරන ලදී. මම පැවිදි උතුමෙකුට දක්වන ගෞරව සම්මානයෙන් ඔහුට සත්කාර කරන්නෙමි”යි සිතා, “මාගේ මිත්‍රයා සොයන්න”යි ඒ ඒ තැන්වලට පුරුෂයන් යැවීය. එසේ යවන ලද පුරුෂයෝ කසළ ගොඩක් අසල වැටී සිටි ඔහු දුටුවෝය. ඔහු දැක පැමිණ රජුට ඒ බව සැළ කළහ. රජතුමා එහි ගොස් කුලපුත්‍රයා දැක, “පින්වතුනි, මිත්‍රයාට සත්කාර කිරීමට අපට නොලැබුණේමය, මාගේ මිත්‍රයා අනාථ වූයේය”යි හඬා වැළපී, කුලපුත්‍රයාව ඇඳකින් ඔසවා ගෙන්වා ගෙන සුදුසු තැනක තබා, උපසම්පදා නොවූවකුට සත්කාර කරන ආකාරය පිළිබඳ දැනුමක් නොමැති බැවින් නහවන අය සහ කරණවෑමියන් කැඳවා කුලපුත්‍රයාගේ හිස නහවා, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ කරවා, රාජ වේශයෙන් සරසා, රන් සිවිගෙයක නංවා, සියලු තූර්ය වාදනයන්ගෙන් හා සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් නුවරින් බැහැරට ගෙන ගොස්, බොහෝ සුවඳ දරවලින් මහා චිතකයක් කරවා, කුලපුත්‍රයාගේ ශරීර කෘත්‍යය නිමවා ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන චෛත්‍යයක් පිහිටෙවූයේය. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ධාතුවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

11. Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā

11. සච්චවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

371. Evaṃ me sutanti saccavibhaṅgasuttaṃ. Tattha ācikkhanāti idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ nāma…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ nāmāti. Sesapadesupi eseva nayo. Apicettha paññāpanā nāma dukkhasaccādīnaṃ ṭhapanā. Āsanaṃ ṭhapento hi āsanaṃ paññapetīti vuccati. Paṭṭhapanāti paññāpanā. Vivaraṇāti vivaṭakaraṇā. Vibhajanāti vibhāgakiriyā. Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṃ.

371. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය සච්චවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘ආචික්ඛනා’ යනු ‘මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි...පෙ... මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යයයි’ කියා මුල සිට පැවසීමයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. තවද මෙහි ‘පඤ්ඤාපනා’ යනු දුක්ඛ සත්‍යය ආදිය පිහිටුවීම (පැනවීම) යි. අසුනක් පනවන්නා ‘අසුන පනවයි’ (ආසනං පඤ්ඤාපේති) යැයි ලෝකයෙහි කියනු ලැබේ. ‘පට්ඨපනා’ යනු පැනවීමයි. ‘විවරණා’ යනු විවෘත කිරීමයි. ‘විභජනා’ යනු බෙදා දැක්වීමයි. ‘උත්තානීකම්මං’ යනු ප්‍රකට කිරීමයි.

Anuggāhakāti [Pg.218] āmisasaṅgahena dhammasaṅgahenāti dvīhipi saṅgahehi anuggāhakā. Janetāti janikā mātā. Āpādetāti posetā. Posikamātā viya moggallānoti dīpeti. Janikamātā hi nava vā dasa vā māse loṇambilādīni pariharamānā kucchiyā dārakaṃ dhāretvā kucchito nikkhantaṃ posikamātaraṃ dhātiṃ paṭicchāpeti. Sā khīranavanītādīhi dārakaṃ posetvā vaḍḍheti, so vuddhimāgamma yathāsukhaṃ vicarati. Evameva sāriputto attano vā paresaṃ vā santike pabbajite dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhanto gilāne paṭijagganto kammaṭṭhāne yojetvā sotāpannabhāvaṃ ñatvā apāyabhayehi vuṭṭhitakālato paṭṭhāya – ‘‘idāni paccattapurisakārena uparimagge nibbattessantī’’ti tesu anapekkho hutvā aññe nave nave ovadati. Mahāmoggallānopi attano vā paresaṃ vā santike pabbajite tatheva saṅgaṇhitvā kammaṭṭhāne yojetvā heṭṭhā tīṇi phalāni pattesupi anapekkhataṃ na āpajjati. Kasmā? Evaṃ kirassa hoti – vuttaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti…pe… appamattakampi muttaṃ… kheḷo… pubbo… lohitaṃ duggandhaṃ hoti, evameva kho ahaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghatamattampī’’ti (a. ni. 1.320-321). Tasmā yāva arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva tesu anapekkhataṃ anāpajjitvā arahattaṃ pattesuyeva āpajjatīti. Tenāha bhagavā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā, evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti. Pahotīti sakkoti.

‘අනුග්ගාහකා’ යනු ආමිස සංග්‍රහයෙන් සහ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යන සංග්‍රහ දෙකෙන්ම අනුග්‍රහ කරන්නෝය. ‘ජනේතා’ යනු වැදූ මවයි. ‘ආපාදේතා’ යනු පෝෂණය කරන්නාය. මොග්ගල්ලාන හිමියන් ඇති දැඩි කරන මවක් වැනි බව මෙයින් දක්වයි. වැදූ මව මාස නවයක් හෝ දහයක් ලුණු ඇඹුල් ආදියෙන් වැළකී කුසින් දරුවා දරාගෙන, ප්‍රසූත වූ පසු ඇති දැඩි කරන කිරි මවට භාර දෙයි. ඇය කිරි, වෙඬරු ආදියෙන් දරුවා පෝෂණය කර හදාවඩා ගනියි. දරුවා වැඩී සුවසේ හැසිරෙයි. එමෙන්ම සැරියුත් හිමියන් තමන් සමීපයේ හෝ අන් අය සමීපයේ පැවිදි වූවන් සංග්‍රහ දෙකෙන් සංග්‍රහ කරමින්, ගිලන් වූවන්ට උපස්ථාන කරමින්, කමටහන්හි යොදවා සෝවාන් භාවය දැන, අපාය බියෙන් මිදුණු කාලයේ සිට, “දැන් මොවුන් තමන්ගේම වීර්යයෙන් මතු මඟ නිපදවා ගනිති”යි ඔවුන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව අලුත් අලුත් අයට අවවාද කරති. මහා මොග්ගල්ලාන හිමියන් ද තමන් සමීපයේ හෝ අන් අය සමීපයේ පැවිදි වූවන් එලෙසම සංග්‍රහ කර කමටහන්හි යොදවා පහළ ඵල තුනට පැමිණිය ද ඔවුන් කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව අත්නොහරිති. ඒ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙසේ සිතේ: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මහණෙනි, ස්වල්ප වූ ද අසූචි දුර්ගන්ධ වන්නා සේ...පෙ... ස්වල්ප වූ ද මුත්‍රා, කෙළ, සැරව, ලේ දුර්ගන්ධ වන්නා සේම, මහණෙනි මම ස්වල්ප වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි, අසුරු සැණක් මාත්‍ර වූ භවයක් වුව ද වර්ණනා නොකරමි”යි වදාරන ලදී. එබැවින් යම් තාක් රහත් බවට පත් නොවෙත් ද, ඒ තාක් ඔවුන් කෙරෙහි අපේක්ෂාව අත් නොහැර රහත් වූවන් කෙරෙහිම අපේක්ෂාව අත්හරිති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙමේ වැදූ මවක් වැනිය, මොග්ගල්ලාන තෙමේ පෝෂණය කරන්නෙකු වැනිය. සැරියුත් තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි විනයනය කරවයි, මොග්ගල්ලාන තෙමේ උත්තමාර්ථයෙහි යොදවයි” කියා වදාළ සේක. ‘පහෝති’ යනු සමර්ථ වෙයි යන්නයි.

Dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhañāṇaṃ, tathā dukkhasamudaye. Dukkhanirodhe savanapaṭivedhañāṇanti vaṭṭati, tathā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya. Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena, kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā, kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi cete pubbabhāge nānācittesu, maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Tatra hi micchāsaṅkappacetanāya samugghātako ekova saṅkappo labbhati, na nānā labbhati[Pg.219]. Sammāvācādayopi pubbabhāge nānācittesu, vuttanayeneva maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana saccakathā visuddhimagge ca sammādiṭṭhisutte (ma. ni. 1.89 ādayo) ca vuttāyevāti.

‘දුක්ඛේ ඤාණං’ යනු ශ්‍රැතමය, සම්මසන සහ පටිවේධ ඤාණයයි. දුක්ඛ සමුදයෙහි ද එසේමය. දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ‘ශ්‍රැත සහ පටිවේධ’ ඤාණයන් යැයි පැවසීම සුදුසුය. දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවෙහි ද එසේමය. නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදියේදී, කාමයන්ට විරුද්ධ අර්ථයෙන් හෝ, කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බවින් හෝ, කාමය මෙනෙහි කරන්නාට උපදින බැවින් හෝ, කාම ප්‍රහාරය සහ කාම සංසිඳවීම කරන බැවින් හෝ, කාමයෙන් වෙන් වූ මඟ කෙළවර උපදින බැවින් හෝ නෙක්ඛම්ම සංකල්පය නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මේ සියල්ලම පූර්ව භාගයෙහි නානාවිධ සිත්වල ලැබෙන අතර, මාර්ග ක්ෂණයේදී එක් සිතක ලැබේ. එහිදී මිච්ඡා සංකල්ප චේතනාව සහමුලින් නැති කරන බැවින් එක් සංකල්පයක්ම ලැබේ, විවිධ සංකල්ප නොලැබේ. සම්මා වාචා ආදිය ද පූර්ව භාගයෙහි විවිධ සිත්වල ද, කී ක්‍රමයෙන්ම මාර්ග ක්ෂණයේදී එක් සිතක ද ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් සත්‍ය කථාව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද සම්මා දිට්ඨි සූත්‍රයෙහි ද පවසා ඇත.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සච්චවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā

12. දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

376. Evaṃ me sutanti dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ. Tattha mahāpajāpati gotamīti gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño aggamahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā mahāpajāpatīti nāmaṃ akaṃsu. Idha pana gottena saddhiṃ saṃsanditvā mahāpajāpatigotamīti vuttaṃ. Navanti ahataṃ. Sāmaṃ vāyitanti na sahattheneva vāyitaṃ, ekadivasaṃ pana dhātigaṇaparivutā sippikānaṃ vāyanaṭṭhānaṃ āgantvā vemakoṭiṃ gahetvā vāyanākāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

376. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘මහාපජාපති ගෝතමී’ යන්නෙහි ‘ගෝතමී’ යනු ගෝත්‍ර නාමයයි. නම් තබන දිනයේදී බමුණෝ ඇයගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “සැබවින්ම මැය දියණියක ලැබුවහොත් ඕ තොමෝ සක්විති රජුගේ අග්‍ර මහේෂිකාව වන්නීය. පුතෙකු ලැබුවහොත් ඔහු සක්විති රජෙකු වන්නේය. මෙසේ දෙපරිද්දෙන්ම ඇයගේ පජාව මහා වන්නීය”යි ප්‍රකාශ කළහ. එකල්හි ඇයට ‘මහාපජාපති’ යන නම තැබූහ. මෙහිදී ගෝත්‍රය සමඟ එක් කොට ‘මහාපජාපති ගෝතමී’ යැයි පවසන ලදී. ‘නවං’ යනු අලුත් වස්ත්‍රයයි. ‘සාමං වායිතං’ යනු තමාගේම අතින් පමණක් වියන ලද්දක් නොවේ. එක් දිනක ඕ තොමෝ කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන වියන්නන් සිටින තැනට ගොස්, වෙමෙහි කෙළවර ගෙන වියන ආකාරයක් දැක්වූවාය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

Kadā pana gotamiyā bhagavato dussayugaṃ dātuṃ cittaṃ uppannanti. Abhisambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilapuraṃ āgatakāle. Tadā hi piṇḍāya paviṭṭhaṃ satthāraṃ gahetvā suddhodanamahārājā sakaṃ nivesanaṃ pavesesi, atha bhagavato rūpasobhaggaṃ disvā mahāpajāpatigotamī cintesi – ‘‘sobhati vata me puttassa attabhāvo’’ti. Athassā balavasomanassaṃ uppajji. Tato cintesi – ‘‘mama puttassa ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasantassa antamaso mocaphalamattampi mayā dinnakameva ahosi, idānipissa cīvarasāṭakaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Imasmiṃ kho pana rājagehe bahūni mahagghāni vatthāni atthi, tāni maṃ na tosenti, sahatthā katameva maṃ toseti, sahatthā katvā dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi.

මහාපජාපතී ගෝතමියට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගලයක් පූජා කිරීමේ සිතක් ඇති වූයේ කවදාද? බුද්ධත්වයට පත්ව ප්‍රථම වතාවට කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදීය. එකල පිඬු සිඟා වැඩිය බුදුරජාණන් වහන්සේව කැඳවාගෙන සුද්ධෝදන මහාරාජයා තමන්ගේ මාලිගාවට වැඩම කරවූයේය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සෝභාව දැක මහාපජාපතී ගෝතමිය, "මාගේ පුත්‍රයාගේ ශරීරය කෙතරම් ලස්සනද!" යි සිතුවාය. එවිට ඇයට බලවත් සොම්නසක් ඇති විය. අනතුරුව ඇය මෙසේ සිතුවාය: "මාගේ පුත්‍රයා අවුරුදු විසි නවයක් මාලිගාවෙහි වෙසෙන විට, අවම වශයෙන් කෙසෙල් ගෙඩියක් තරම් දෙයක්වත් මා විසින් පූජා කර නැත. දැන් ඔහුට සිවුරු සඳහා වස්ත්‍රයක් පූජා කරමි." "මේ රජමාලිගාවෙහි ඉතා අගනා වස්ත්‍ර බොහෝ ඇතත්, ඒවායින් මගේ සිත පිනවන්නේ නැත. මාගේම දෑතින් කළ දෙයක්ම මා සතුටු කරයි. එබැවින් මාගේම දෑතින් සකස් කර පූජා කරමි" යි සිතක් උපදවා ගත්තාය.

Athantarāpaṇā [Pg.220] kappāsaṃ āharāpetvā sahattheneva pisitvā pothetvā sukhumasuttaṃ kantitvā antovatthusmiṃyeva sālaṃ kārāpetvā sippike pakkosāpetvā sippikānaṃ attano paribhogakhādanīyabhojanīyameva datvā vāyāpesi, kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṃ aggahesi. Niṭṭhitakāle sippikānaṃ mahāsakkāraṃ katvā dussayugaṃ gandhasamugge pakkhipitvā vāsaṃ gāhāpetvā – ‘‘mayhaṃ puttassa cīvarasāṭakaṃ gahetvā gamissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā maggaṃ paṭiyādāpesi, vīthiyo sammajjitvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā dhajapaṭākā ussāpetvā rājagharadvārato paṭṭhāya yāva nigrodhārāmā maggaṃ paṭiyādāpetvā pupphābhikiṇṇaṃ akaṃsu. Mahāpajāpatipi sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā dhātigaṇaparivutā samuggaṃ sīse ṭhapetvā bhagavato santikaṃ gantvā idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugantiādimāha.

ඉක්බිති ඇය වෙළඳසැලකින් පුළුන් ගෙන්වාගෙන, තම දෑතින්ම ඒවා පොඩි කර, පිරිසිදු කර, සියුම් නූල් කටින ලද්දේය. මාලිගාව තුළම වියන ශාලාවක් කරවා, වියන්නන් කැඳවා, ඔවුන්ට තමන් පරිභෝජනය කරන කැවිලි පෙවිලි හා ආහාරපානම ලබා දී වස්ත්‍ර විවීමට සැලැස්වූවාය. කලින් කලට කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන ගොස් ඇය ද ඒ කටයුතු අධීක්ෂණය කළාය. වස්ත්‍ර විවීම අවසන් වූ පසු වියන්නන්ට මහා සත්කාර කර, වස්ත්‍ර යුගලය සුවඳ කරඬුවක බහා, එය තමන්ගේ වාසස්ථානයට ගෙන්වාගෙන "මාගේ පුත්‍රයාට පූජා කිරීම සඳහා සිවුරු වස්ත්‍රය රැගෙන යන්නෙමි" යි රජුට දැන්වූවාය. රජු මාවත සකස් කළේය. වීථි අතුගා පිරිසිදු කර, පුන් කලස් තබා, කොඩි දමා, රජ මාලිගාවේ දොරටුවේ සිට නිග්‍රෝධාරාමය දක්වා මාවත පිළියෙළ කර මල් ඉස තිබුණි. මහාපජාපතී ගෝතමිය ද සියලු ආභරණවලින් සැරසී, කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන, ඒ කරඬුව හිස මත තබාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මේ අලුත් වස්ත්‍ර යුගලය මා විසින් පූජා කරනු ලැබේ" යනාදී වශයෙන් පැවසුවාය.

Dutiyampi khoti ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti vutte – ‘‘pahomahaṃ, bhante, dussakoṭṭhāgārato bhikkhusatassāpi bhikkhusahassassāpi bhikkhusatasahassassāpi cīvaradussāni dātuṃ, idaṃ pana me bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ, taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātū’’ti nimantayamānā āha. Evaṃ yāvatatiyaṃ yāci, bhagavāpi paṭikkhipiyeva.

දෙවැනි වරටත් "ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න" යි වදාළ කල්හි — "ස්වාමීනි, මට වස්ත්‍ර ගබඩාවෙන් භික්ෂූන් සිය නමකට, දහසකට හෝ ලක්ෂයකට වුව ද සිවුරු පූජා කළ හැකිය. නමුත් මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසාම මා විසින්ම නූල් කටින ලද, මා විසින්ම වියන ලද්දකි. එබැවින් ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මෙය පිළිගන්නා සේක්වා!" යි ඇය ආරාධනා කරමින් පැවසුවාය. මෙසේ තුන් වරක්ම ඉල්ලා සිටියද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

Kasmā pana bhagavā attano diyyamānaṃ bhikkhusaṅghassa dāpetīti? Mātari anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘imissā maṃ ārabbha pubbacetanā muñcacetanā paracetanāti tisso cetanā uppannā, bhikkhusaṅghampissā ārabbha uppajjantu, evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya pavattissantī’’ti. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘saṅghe dinnaṃ mahapphalanti tasmā evaṃ vutta’’nti. So vattabbo – ‘‘kiṃ tvaṃ satthu dinnato saṅghe dinnaṃ mahapphalataraṃ vadasī’’ti āma vadāmīti. Suttaṃ āharāti. Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cāti. Kiṃ panassa suttassa ayameva atthoti? Āma ayamevāti. Yadi evaṃ ‘‘tena hānanda, vighāsādānaṃ pūvaṃ dehī’’ti ca (pāci. 269) ‘‘tena hi tva, kaccāna, vighāsādānaṃ guḷaṃ dehī’’ti (mahāva. 284) ca vacanato vighāsādānaṃ dinnaṃ mahapphalatarañca bhaveyya. Evampi hi ‘‘satthā attano diyyamānaṃ [Pg.221] dāpetī’’ti. Rājarājamahāmattādayopi attano āgataṃ paṇṇākāraṃ hatthigopakādīnaṃ dāpenti, te rājādīhi mahantatarā bhaveyyuṃ. Tasmā mā evaṃ gaṇha –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට පූජා කරන ලද වස්ත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට පූජා කරවූයේ මන්ද? මව් පාර්ශවයට ඇති අනුකම්පාව නිසාය. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මැයට මා උදෙසා පූර්ව චේතනාව, මුඤ්චන චේතනාව සහ අපර චේතනාව යන චේතනා තුනම ඇති විය. භික්ෂු සංඝයා උදෙසා ද ඇයට එවැනිම චේතනාවන් ඇති වේවා! එවිට ඇයගේ චේතනා හයම එක් වී දීර්ඝ කාලයක් ඇයට හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත." එහෙත් විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ — "සංඝයාට දෙන දානය මහාඵල සහිතය, එබැවින් මෙසේ වදාළා" යනුවෙනි. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානයට වඩා සංඝයාට දෙන දානය මහාඵල සහිත යැයි පවසන්නේද?" "එසේය" යි ඔහු පවසන්නේ නම්, එවිට "පාළි පාඨයක් දක්වන්න" යැයි කිව යුතුය. "ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න, සංඝයාට පූජා කළ විට මා හට ද සංඝයා හට ද පූජා කළා වේ" යන පාඨය ඔහු ඉදිරිපත් කළහොත්, එවිට ඇසිය යුත්තේ "මේ පාළි පාඨයේ අර්ථය මෙයම ද?" යන්නයි. "එසේය" යි ඔහු පවසන්නේ නම්, "එසේ නම් 'ආනන්දයෙනි, වීඝාසාදයන්ට මේ කැවුම් දෙන්න' සහ 'කච්චානයෙනි, වීඝාසාදයන්ට මේ හකුරු දෙන්න' යන දේශනා අනුව වීඝාසාදයන්ට (ඉඳුල් අනුභව කරන්නන්ට) දෙන දානය ද මහාඵල සහිත විය යුතුය" යි පැවසිය යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන්ට ලැබුණු දේ අන් අයට පූජා කරවන්නේ මෙසේය: රජවරුන්ට හෝ මහා අමාත්‍යවරුන්ට ලැබෙන පඬුරු ඔවුන් ඇත් ගොව්වන් ආදීන්ට ලබා දෙති. එපමණකින් ඇත් ගොව්වන් රජුට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ නැත. එබැවින් එසේ වරදවා තේරුම් නොගන්න.

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso vā vijjati;

Yamāhuneyyānamaggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. –

"මේ ලෝකයෙහි වේවා, පරලොවෙහි වේවා, බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ සමාන වූ කිසිවෙක් නැත. පින් කැමති, මහාඵල සොයන අයට උන්වහන්සේ දක්ෂිණෙයයන් අතර අග්‍රප්‍රාප්ත වන සේක."

Vacanato hi satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthi. Evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissantīti sandhāya yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi.

මේ වචනය අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් දක්ෂිණෙය පුද්ගලයෙකු නැත. ඇයගේ චේතනා හයම එකතු වී දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වේවා යන අදහසින් උන්වහන්සේ තුන් වරක්ම ප්‍රතික්ෂේප කර එය සංඝයාට පූජා කරවූ සේක.

Pacchimāya janatāya saṅghe cittīkārajananatthaṃ cāpi evamāha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, mayhaṃ pana sāsanaṃ bhikkhusaṅghe patiṭṭhahissati, pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ janetū’’ti yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi. Evañhi sati – ‘‘satthā attano diyyamānampi saṅghassa dāpesi, saṅgho nāma dakkhiṇeyyo’’ti pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ uppādetvā cattāro paccaye dātabbe maññissati, saṅgho catūhi paccayehi akilamanto buddhavacanaṃ uggahetvā samaṇadhammaṃ karissati. Evaṃ mama sāsanaṃ pañca vassasahassāni ṭhassatīti. ‘‘Paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti vacanatopi cetaṃ veditabbaṃ ‘‘satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī’’ti. Na hi ānandattherassa mahāpajāpatiyā āghāto vā veraṃ vā atthi. Na thero – ‘‘tassā dakkhiṇā mā mahapphalā ahosī’’ti icchati. Paṇḍito hi thero bahussuto sekkhapaṭisambhidāpatto, so satthu dinnassa mahapphalabhāve sampassamānova paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavāti gahaṇatthaṃ yāci.

අනාගත පරපුරට සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරලීම පිණිස ද මෙසේ වදාළ සේක. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මම වැඩි කලක් නොසිටිමි. මාගේ ශාසනය භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි පිහිටනු ඇත. අනාගත ජනයා සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගනිත්වා!" එබැවින් තුන් වරක්ම වළක්වා සංඝයාට පූජා කරවූ සේක. මෙසේ වූ විට, "බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන්ට ලැබුණු දේ පවා සංඝයාට පූජා කරවූ සේක, එබැවින් සංඝයා වනාහි උතුම් දක්ෂිණෙය පිරිසකි" යි අනාගත ජනයා සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගෙන සතර පසයෙන් උපස්ථාන කිරීමට සිතනු ඇත. එවිට සංඝයා වහන්සේලා සතර පසයෙන් පීඩා නොවී බුද්ධ වචනය උගෙන ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙනු ඇත. එවිට මාගේ ශාසනය වසර පන්දහසක් පවතිනු ඇත. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යන වචනයෙන් ද පැහැදිලි වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් දක්ෂිණෙයයෙකු නොමැති බවයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මහාපජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි කිසිදු ක්‍රෝධයක් හෝ වෛරයක් නොතිබුණි. "ඇයගේ දානය මහාඵල නොවේවා" යන අදහසක් උන්වහන්සේට නොතිබුණි. පණ්ඩිත වූ ද බහුශ්‍රුත වූ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානයෙහි මහාඵල බව දකිමින්ම, ඇයගේ ඉල්ලීම ඉටු කරනු පිණිස "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යි ආරාධනා කළ සේක.

Puna vitaṇḍavādī āha – ‘‘saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vacanato satthā saṅghapariyāpanno vāti. So vattabbo – ‘‘jānāsi pana tvaṃ kati saraṇāni, kati aveccappasādā’’ti jānanto tīṇīti vakkhati, tato vattabbo – tava laddhiyā satthu saṅghapariyāpannattā dveyeva honti. Evaṃ sante ca – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi [Pg.222] tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada’’nti (mahāva. 34) evaṃ anuññātā pabbajjāpi upasampadāpi na ruhati. Tato tvaṃ neva pabbajito asi, na gihi. Sammāsambuddhe ca gandhakuṭiyaṃ nisinne bhikkhū uposathampi pavāraṇampi saṅghakammānipi karonti, tāni satthu saṅghapariyāpannattā kuppāni bhaveyyuṃ, na ca honti. Tasmā na vattabbametaṃ ‘‘satthā saṅghapariyāpanno’’ti.

නැවතත්, විතණ්ඩවාදී පුද්ගලයා මෙසේ පවසයි: "'සංඝයාට දන් දුන් කල මම ද පිදුම් ලබමි, සංඝයා ද පිදුම් ලබති' යන වචනයට අනුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ද සංඝයාටම ඇතුළත් වන සේක් නේද?" එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ සරණාගමන කීයක් ඇත්දැයි දන්නෙහිද? නොසැලෙන ප්‍රසාදය (අවෙච්චප්පසාදය) කීයක් ඇත්දැයි දන්නෙහිද?" ඔහු දන්නේ නම් "තුනකි" යි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබේ මතයට අනුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාටම ඇතුළත් වන්නේ නම්, සරණාගමන ඇත්තේ දෙකක් පමණි. එසේ වූ විට 'මහණෙනි, මේ සරණාගමන තුනෙන් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව අනුදනිමි' යි වදාළ පරිදි අනුදත් ඒ පැවිද්ද හෝ උපසම්පදාව සිදු නොවේ. එවිට ඔබ පැවිද්දෙකුත් නොවේ, ගිහියෙකුත් නොවේ. තවද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටින විට භික්ෂූහු උපෝසථය, පවාරණය හා සංඝකර්ම කරති. ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාට ඇතුළත් වූයේ නම් (මුළු සංඝයාම නොපැමිණි බැවින්) එම කර්මයන් බිඳී යන්නේය. නමුත් ඒවා එසේ බිඳී නොයයි. එබැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාට ඇතුළත්ය' යන ඒ වචනය නොපැවසිය යුතුය."

377. Āpādikāti saṃvaḍḍhikā, tumhākaṃ hatthapādesu hatthapādakiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nhāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpati attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Iti mahāpajāpatiyā bahūpakārataṃ kathetvā idāni tathāgatassa bahūpakārataṃ dassento bhagavāpi, bhantetiādimāha. Tattha bhagavantaṃ, bhante, āgammāti bhagavantaṃ paṭicca nissāya sandhāya.

377. 'ආපාදිකා' යනු වර්ධනය කළ, ඇති දැඩි කළ තැනැත්තියයි. ඔබ වහන්සේගේ අත් පා මගින් කරගත යුතු කාර්යයන් තනිව කරගත නොහැකි කාලයේ, අත් පා පෝෂණය කරමින් රැකබලා ගත් තැනැත්තිය යන අර්ථයයි. 'පෝසිකා' යනු දිනකට දෙතුන් වරක් නහවා, පෝෂණය කර, කිරි පොවා ඔබ වහන්සේව ඇති දැඩි කළ තැනැත්තියයි. 'තඤ්ඤං පායේසි' (මව්කිරි පෙව්වාය) යනු: නන්ද කුමාරයා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වඩා දින කිහිපයකින් බාලය. ඔහු උපන් පසු මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය තමාගේම පුත්‍රයා කිරිමව්වරුන්ට භාර දී, තමාම බෝධිසත්වයන් වහන්සේට කිරිමවකගේ කාර්යය කරමින් මව්කිරි පෙව්වාය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ එය අරමුණු කරගෙන මෙසේ වදාළහ. මෙසේ මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ මහත් උපකාරය පවසා, දැන් තථාගතයන් වහන්සේගේ මහත් උපකාරය පෙන්වනු පිණිස "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම" යනාදිය වදාළහ. එහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේවම අරමුණු කරගෙන, උන්වහන්සේම ඇසුරු කරගෙන යන්නයි.

378. Atha bhagavā dvīsu upakāresu atirekataraṃ anumodanto evametantiādimāha. Tattha yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgammāti yaṃ ācariyapuggalaṃ antevāsikapuggalo āgamma. Imassānanda, puggalassa iminā puggalenāti imassa ācariyapuggalassa iminā antevāsikapuggalena. Na suppaṭikāraṃ vadāmīti paccūpakāraṃ na sukaraṃ vadāmi, abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati, iriyāpathe vā kappento tadabhimukho vanditvā gacchati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ vā disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikammaṃ nāma. Cīvarādīsu cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlikampi pañcasatamūlikampi sahassamūlikampi detiyeva[Pg.223]. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Kiṃ bahunā, catūhi paṇītapaccayehi cakkavāḷantaraṃ pūretvā sinerupabbatena kūṭaṃ gahetvā dentopi ācariyassa anucchavikaṃ kiriyaṃ kātuṃ na sakkotiyeva.

378. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපකාර කළ දෙදෙනා අතුරින් වඩාත් උසස් උපකාරය අනුමෝදන් වෙමින් "ආනන්දය, එය එසේමය" යනාදිය වදාළහ. එහි "ආනන්දය, යම් පුද්ගලයෙකු තවත් පුද්ගලයෙකු නිසා" යනු යම් ආචාර්යවරයෙකු නිසා ශිෂ්‍යයා ලබන උපකාරයයි. "ප්‍රත්‍යුපකාර කිරීම පහසු යැයි මම නොකියමි" යනු කළ උපකාරයට පෙරළා උපකාර කිරීම පහසු නොවන බවයි. අභිවාදනය ආදියේදී: ආචාර්යවරයා දැක වැඳීම 'අභිවාදනය' නම් වේ. ආචාර්යවරයා වසන දිශාවකට හෝ උන්වහන්සේ වැඩසිටින දිශාවකට මුහුණ ලා වැඳගෙන යාම, වැඳගෙන හිඳීම, වැඳගෙන සැතපීම ද මීට අයත් වේ. ආචාර්යවරයා දුරදීම දැක ආසනයෙන් නැගී සිට පෙරගමන් කිරීම 'පච්චුට්ඨානය' (පෙරගමන) නම් වේ. ආචාර්යවරයා දැක දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කිරීම 'අංජලිකර්මය' නම් වේ. උන්වහන්සේ වසන දිශාවට මුහුණ ලා එලෙසම නමස්කාර කිරීම, යමින්, සිටිමින් හෝ හිඳිමින් වුවද දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම අංජලිකර්මයයි. සුදුසු වත්පිළිවෙත් කිරීම 'සාමීචිකර්මය' නම් වේ. සිවුරු පිරිකර පූජා කිරීමේදී හමු වූ ඕනෑම දෙයක් පූජා නොකර, සියයක්, පන්සියයක් හෝ දහසක් වටිනා උසස් සිවුරුම පූජා කරයි. පිණ්ඩපාත ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. වැඩිමනත් කුමකටද? ප්‍රණීත සිවුපසයෙන් මුළු සක්වළම පුරවා, මහා මේරු පර්වතය තරම් උසට ගොඩගසා පූජා කළද, ආචාර්යවරයාට කළ යුතු නිසි උපකාරය සම්පූර්ණ කළ නොහැක්කේමය.

379. Cuddasa kho panimāti kasmā ārabhi? Idaṃ suttaṃ pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ ārabbha samuṭṭhitaṃ. Ānandattheropi ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti pāṭipuggalikadakkhiṇaṃyeva samādapeti, cuddasasu ca ṭhānesu dinnadānaṃ pāṭipuggalikaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Ayaṃ paṭhamāti ayaṃ dakkhiṇā guṇavasenapi paṭhamā jeṭṭhakavasenapi. Ayañhi paṭhamā aggā jeṭṭhikā, imissā dakkhiṇāya pamāṇaṃ nāma natthi. Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva, sesā paramadakkhiṇabhāvaṃ na pāpuṇanti. Bāhirake kāmesu vītarāgeti kammavādikiriyavādimhi lokiyapañcābhiññe. Puthujjanasīlavanteti puthujjanasīlavā nāma gosīladhātuko hoti, asaṭho amāyāvī paraṃ apīḷetvā dhammena samena kasiyā vā vaṇijjāya vā jīvikaṃ kappetā. Puthujjanadussīleti puthujjanadussīlā nāma kevaṭṭamacchabandhādayo paraṃ pīḷāya jīvikaṃ kappetā.

379. "දහහතරක් වූ මේවා" යයි කුමකට ආරම්භ කළේද? මේ සූත්‍රය පෞද්ගලික (පාළිපුග්ගලික) දක්ෂිණාව අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගන්නා සේක්වා" යි පෞද්ගලික දානයක්ම පිළිගැනීමට ඇරයුම් කළහ. ස්ථාන දහහතරකදී පූජා කරන දානය පුද්ගලික දක්ෂිණාව නම් වන බව පෙන්වීමට මෙම දේශනාව ඇරඹූහ. 'පළමුවැන්න' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරන දානයයි. එය ගුණයෙන් මෙන්ම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයෙන් ද ප්‍රමුඛ වේ. මෙය අග්‍ර වූ දානයකි; මෙහි විපාකයට ප්‍රමාණයක් නැත. දෙවන හා තුන්වන (පසේබුදුන්ට දෙන) දානයන් ද උතුම් දක්ෂිණාවන්ය. සෙසු එකොළොස් වැදෑරුම් දානයන් ඒ උතුම් බවට පත් නොවේ. 'කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ බාහිර පුද්ගලයන්' යනු කර්මය හා ක්‍රියාව පිළිගන්නා, ලෞකික පංච අභිඥා ලාභීන්ය. 'සිල්වත් පෘථග්ජනයා' යනු ගවයන් රකින සේ (පරෙස්සමින්) සිල් රකින, කපටි නොවන, වංචා රහිත, අන්‍යයන් නොපෙළා දැහැමින් සෙමෙන් ගොවිතැනින් හෝ වෙළඳාමෙන් ජීවත් වන්නාය. 'දුශ්ශීල පෘථග්ජනයා' යනු ධීවරයන් හා මසුන් මරන්නන් වැනි, අන්‍යයන් පෙළීමෙන් ජීවත් වන්නන්ය.

Idāni pāṭipuggalikadakkhiṇāya vipākaṃ paricchindanto tatrānandātiādimāha. Tattha tiracchānagateti yaṃ guṇavasena upakāravasena posanatthaṃ dinnaṃ, idaṃ na gahitaṃ. Yampi ālopaaḍḍhaālopamattaṃ dinnaṃ, tampi na gahitaṃ. Yaṃ pana sunakhasūkarakukkuṭakākādīsu yassa kassaci sampattassa phalaṃ paṭikaṅkhitvā yāvadatthaṃ dinnaṃ, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā’’ti. Sataguṇāti satānisaṃsā. Pāṭikaṅkhitabbāti icchitabbā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ dakkhiṇā āyusataṃ vaṇṇasataṃ sukhasataṃ balasataṃ paṭibhānasatanti pañca ānisaṃsasatāni deti, attabhāvasate āyuṃ deti, vaṇṇaṃ, sukhaṃ, balaṃ, paṭibhānaṃ deti, nipparitasaṃ karoti. Bhavasatepi vutte ayameva attho. Iminā upāyena sabbattha nayo netabbo.

දැන් පෞද්ගලික දක්ෂිණාවේ විපාකය වෙන් කර පෙන්වමින් "ආනන්දය, එහිදී" යනාදිය වදාළහ. එහි 'තිරිසන්ගත සත්වයන්' යනු: ගුණය හෝ උපකාරය සලකා ඇති දැඩි කිරීම පිණිස යමක් දෙන්නේ නම් එය මෙහි අදහස් නොවේ. පෝෂණය කිරීම සඳහා දෙන අහරින් අඩක් වැනි වූ දෙය ද මෙහි අදහස් නොවේ. යම්කිසිවෙක් බල්ලන්, ඌරන්, කුකුළන්, කපුටන් ආදී යම් සතෙකු තමා වෙත පැමිණි විට, විපාක බලාපොරොත්තුවෙන් කැමති තාක් ආහාර දෙන්නේද, එය අරමුණු කරගෙන "තිරිසන් සතෙකුට දන් දී" යයි වදාරන ලදී. 'සිය ගුණයක්' යනු සියයක් ආනිසංස ලැබීමයි. 'ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය' යනු කැමති විය යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: මෙම දක්ෂිණාව ආත්ම භාව සියයකදී ආයුෂය, වර්ණය, සැපය, බලය සහ ප්‍රඥාව යන ආනිසංස පහම සියය බැගින් ලබා දෙන බවයි. ආත්ම භාව සියයකදී ආයුෂ, වර්ණය, සැපය, බලය හා ප්‍රඥාව ලබා දෙයි. ඒකාන්තයෙන්ම ආයුෂ මුල් කරගත් මහත් විපාක ඇති කරයි. 'භව සියයක' කීවද එහි අර්ථය මෙයම වේ. මේ ක්‍රමය අනුව සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanneti ettha heṭṭhimakoṭiyā tisaraṇaṃ gato upāsakopi sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma, tasmiṃ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ. Pañcasīle patiṭṭhitassa tato uttari mahapphalaṃ, dasasīle patiṭṭhitassa tato [Pg.224] uttari, tadahupabbajitassa sāmaṇerassa tato uttari, upasampannabhikkhuno tato uttari, upasampannasseva vattasampannassa tato uttari, vipassakassa tato uttari, āraddhavipassakassa tato uttari, uttamakoṭiyā pana maggasamaṅgī sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma. Etassa dinnadānaṃ tato uttari mahapphalameva.

‘සෝතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්න’ (සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා) යන මෙහි, පහළම මට්ටමෙන් ගත් කල තිසරණ ගත වූ උපාසකයා ද සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි පුද්ගලයෙකුට දෙනු ලබන දානය ද අසංඛ්‍ය වූත්, අප්‍රමාණ වූත් අනුසස් සහිත වේ. පංචශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට දෙන දානය ඊට වඩා මහත්ඵල වේ. දසශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. එදිනම පැවිදි වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. උපසම්පදා භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. වත්පිළිවෙත් පුරන උපසම්පදා භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. වීර්යයෙන් විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. උසස්ම මට්ටමෙන් ගත් කල, මාර්ග චිත්තයෙන් යුක්ත වූ ‘මඟසමඟි’ පුද්ගලයා සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නා නම් වේ. එවැනි උත්තමයෙකුට දෙනු ලබන දානය ඊටත් වඩා අතිශයින්ම මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

Kiṃ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṃ dātunti? Āma sakkā. Āraddhavipassako hi pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati, tassa gehadvāre ṭhitassa hatthato pattaṃ gahetvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti. Tasmiṃ khaṇe bhikkhuno maggavuṭṭhānaṃ hoti, idaṃ dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma hoti. Atha vā panesa āsanasālāya nisinno hoti, manussā gantvā patte khādanīyabhojanīyaṃ ṭhapenti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Atha vā panassa vihāre vā āsanasālāya vā nisinnassa upāsakā pattaṃ ādāya attano gharaṃ gantvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Tattha soṇḍiyaṃ udakassa viya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dinnadānassa asaṅkhyeyyatā veditabbā. Tāsu tāsu mahānadīsu mahāsamudde ca udakassa viya sotāpannādīsu dinnadānassa uttaritaravasena asaṅkhyeyyatā veditabbā. Pathaviyā khayamaṇḍalamatte padese paṃsuṃ ādiṃ katvā yāva mahāpathaviyā paṃsuno appameyyatāyapi ayamattho dīpetabbo.

මාර්ග චිත්තය පහළ වූ මොහොතේ පසුවන ‘මඟසමඟි’ පුද්ගලයාට දානයක් දිය හැකි ද? ඔව්, දිය හැකිය. වීර්යයෙන් විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවක් පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩින විට, නිවසක දොරකඩ වැඩසිටින උන්වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන ජනයා කෑ යුතු හා බොජුන් පූජා කරති. එම පූජාව සිදුකරන මොහොතේම භික්ෂුවට මාර්ග ඥානය පහළ වී මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම්, එම දානය මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේ දාන ශාලාවක අසුන්ගෙන සිටින විට, මිනිසුන් පැමිණ පාත්‍රයට දන් පූජා කරද්දී එම මොහොතේ මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම්, එය ද මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එසේත් නැතිනම් විහාරයේ හෝ දාන ශාලාවේ වැඩසිටින උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන උපාසකවරු තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගොස් දන් පූජා කරද්දී, එම මොහොතේ මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම් එය ද මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක්ම වේ. යම් පොකුණක ජලය මැනිය නොහැකි සේම, සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන් තැනැත්තාට දෙන දානයේ අනුසස් ද අසංඛ්‍ය බව දැනගත යුතුය. විවිධ මහා ගංගාවන්හි සහ මහා සමුද්‍රයේ ජලය මැනිය නොහැකි සේම, සෝවාන් ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට දෙන දානයේ අනුසස් ද අනුපිළිවෙළින් අතිශයින්ම අසංඛ්‍ය බව දැනගත යුතුය. මහපොළොවේ කමතක පමණ ප්‍රමාණයේ ඇති පස් පටන් මුළු මහපොළොවේම පස් ප්‍රමාණය මැනිය නොහැකි සේම මෙම කරුණේ අර්ථය ද තේරුම් ගත යුතුය.

380. Satta kho panimāti kasmā ārabhi? ‘‘Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti hi vuttaṃ, tattha sattasu ṭhānesu dinnadānaṃ saṅghe dinnaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha buddhappamukhe ubhatosaṅgheti ekato bhikkhusaṅgho, ekato bhikkhunisaṅgho, satthā majjhe nisinno hotīti ayaṃ buddhappamukho ubhatosaṅgho nāma. Ayaṃ paṭhamāti imāya dakkhiṇāya samappamāṇā dakkhiṇā nāma natthi. Dutiyadakkhiṇādayo pana etaṃ paramadakkhiṇaṃ na pāpuṇanti.

380. ‘සත්ත ඛො පනිමා’ යන මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ ඇයි? ‘ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න, සංඝයාට පූජා කළ විට මට ද පූජා කළා වෙයි, සංඝයාට ද පූජා කළා වෙයි’ යනුවෙන් වදාළ බැවින්, කරුණු හතක් යටතේ සංඝයාට පූජා කරන දානය සංඝික දානයක් වන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘බුද්ධප්පමුඛ උභතෝසංඝ’ යනු එක් පසෙක භික්ෂු සංඝයා ද, අනෙක් පසෙක භික්ෂුණී සංඝයා ද වැඩසිටින අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ මැද වැඩසිටින සංඝ සමූහයයි. මෙය පළමු සංඝික දානය වන අතර මෙම දක්ෂිණාවට සමාන වූ වෙනත් දක්ෂිණාවක් නම් නැත. දෙවන සංඝික දානය ආදිය මෙම ශ්‍රේෂ්ඨතම දානයට සම කළ නොහැකිය.

Kiṃ [Pg.225] pana tathāgate parinibbute buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dātuṃ sakkāti? Sakkā. Kathaṃ? Ubhatosaṅghassa hi pamukhe sadhātukaṃ paṭimaṃ āsane ṭhapetvā ādhārakaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ satthu paṭhamaṃ datvā ubhatosaṅghassa dātabbaṃ, evaṃ buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dinnaṃ nāma hoti. Tattha yaṃ satthu dinnaṃ, taṃ kiṃ kātabbanti? Yo satthāraṃ paṭijaggati vattasampanno bhikkhu, tassa dātabbaṃ. Pitusantakañhi puttassa pāpuṇāti, bhikkhusaṅghassa dātumpi vaṭṭati, sappitelāni pana gahetvā dīpā jalitabbā, sāṭakaṃ gahetvā paṭākā āropetabbāti. Bhikkhusaṅgheti aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe. Bhikkhunisaṅghepi eseva nayo.

තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උභතෝ සංඝයාට දානයක් පූජා කළ හැකි ද? ඔව්, කළ හැකිය. ඒ කෙසේ ද? උභතෝ සංඝයා ඉදිරියේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් පනවන ලද අසුනක ධාතූන් වහන්සේලා සහිත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් වඩා හිඳුවා, පාත්‍රය තබන ආධාරකය තබා, පැන් පූජා කිරීමෙන් පටන් ගෙන සියලු දාන වස්තූන් පළමුව බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පූජා කොට පසුව උභතෝ සංඝයාට පූජා කළ යුතුය. එවිට එය බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උභතෝ සංඝයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පූජා කළ දෙයට කුමක් කළ යුතු ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ඇප උපස්ථාන කරන, වත්සම්පන්න භික්ෂුවට එය දිය යුතුය. පියා සතු දේ පුත්‍රයාට අයිති වන්නා සේමය. එසේත් නැතිනම් භික්ෂු සංඝයාට පූජා කිරීම ද සුදුසුය. ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ගෙන පහන් දැල්විය යුතුය. වස්ත්‍ර ගෙන ධජ පතාක ආදිය ඔසවා පූජා කළ යුතුය. ‘භික්ෂුසංඝේ’ යනු සීමා නොකළ මහා භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි යන්නයි. භික්ෂුණී සංඝයා කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Gotrabhunoti gottamattakameva anubhavamānā, nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvakaṇṭhāti kāsāvakaṇṭhanāmakā. Te kira ekaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāya vā bandhitvā vicarissanti. Gharadvāraṃ pana tesaṃ puttabhariyā kasivaṇijjādikammāni ca pākatikāneva bhavissanti. Tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassantīti ettha dussīlasaṅghanti na vuttaṃ. Saṅgho hi dussīlo nāma natthi. Dussīlā pana upāsakā tesu dussīlesu bhikkhusaṅghaṃ uddissa saṅghassa demāti dānaṃ dassanti. Iti bhagavatā buddhappamukhe saṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāya asaṅkhyeyyāti vuttaṃ. Kāsāvakaṇṭhasaṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāyeva asaṅkhyeyyāti vuttā. Saṅghagatā dakkhiṇā hi saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hoti, saṅghe pana cittīkāro dukkaro hoti.

‘ගෝත්‍රභූ’ යනු පැවිදි බවේ නාමය පමණක් දරන, සංඝ යන නාම මාත්‍රයෙන් පමණක් පෙනී සිටින දුස්සීල පුද්ගලයන් ය. ‘කාසාවකණ්ඨ’ යනු ගෙලෙහි සිවුරු කඩක් බැඳගෙන සිටින පුද්ගලයන් ය. ඔවුන් අතෙහි හෝ ගෙලෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් බැඳගෙන සැරිසරන බව කියනු ලැබේ. ඔවුන්ට නිවාස, අඹුදරුවන් සහ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු සාමාන්‍ය ගිහියන්ගේ මෙන් පවතී. එවැනි දුස්සීලයන් කෙරෙහි වුව ද ‘සංඝයා උදෙසා’ දානය දෙන විට, එහිදී ඔවුන් ‘දුස්සීල සංඝයා’ ලෙස හඳුන්වා නැත. මන්දයත් සංඝයා යන නාමය දුස්සීල විය නොහැකි බැවිනි. දුස්සීල වන්නේ පුද්ගලයන් ය. උපාසකවරු එවැනි දුස්සීල පුද්ගලයන් හමුවේ වුව ද භික්ෂු සංඝයා උදෙසා ‘සංඝයාට පූජා කරමු’ යන සිතින් දන් දෙති. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සංඝයා කෙරෙහි දෙන දානය මෙන්ම, කාසාවකණ්ඨ සංඝයා කෙරෙහි දෙන දානය ද ගුණානුසස් වශයෙන් ගත් කල අසංඛ්‍ය බව භගවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සංඝගත දක්ෂිණාවක් වනුයේ සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කළ හැකි තැනැත්තාට පමණි. එහෙත් සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කර ගැනීම දුෂ්කර කාර්යයකි.

Yo hi saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmīti deyyadhammaṃ paṭiyādetvā vihāraṃ gantvā, – ‘‘bhante, saṅghaṃ uddissa ekaṃ theraṃ dethā’’ti vadati, atha saṅghato sāmaṇeraṃ labhitvā ‘‘sāmaṇero me laddho’’ti aññathattaṃ āpajjati, tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hoti. Mahātheraṃ labhitvāpi ‘‘mahāthero me laddho’’ti somanassaṃ uppādentassāpi na hotiyeva. Yo pana sāmaṇeraṃ vā upasampannaṃ vā daharaṃ vā theraṃ vā bālaṃ vā paṇḍitaṃ vā yaṃkiñci saṅghato labhitvā nibbematiko hutvā saṅghassa demīti saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkoti, tassa dakkhiṇā saṅghagatā nāma hoti. Parasamuddavāsino kira evaṃ karonti.

යමෙක් ‘මම සංඝික දක්ෂිණාවක් දෙන්නෙමි’ යි සිතා දාන වස්තූන් පිළියෙළ කොට විහාරයට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, සංඝයා උදෙසා එක් ස්ථවිර නමක ලබා දෙන්න’ යැයි පවසයි. එවිට සංඝයා වෙනුවෙන් සාමණේර නමක ලැබුණු විට ‘මට ලැබුණේ සාමණේර නමකි’ යි සිතා වෙනස් වූ ආකාරයක් (අසතුටක්) පෙන්වයි නම්, ඔහුගේ එම දක්ෂිණාව සංඝික දානයක් නොවේ. මහා ස්ථවිර නමක ලැබුණු විට ‘මට මහා ස්ථවිර නමක ලැබුණේය’ යි සිතා සතුටක් ඇති කර ගන්නා තැනැත්තාගේ දානය ද සංඝික දානයක් නොවේ. යමෙක් සාමණේර නමක වුව ද, උපසම්පදා භික්ෂුවක වුව ද, තරුණ භික්ෂුවක වුව ද, ස්ථවිර නමක වුව ද, නුවණ නැති හෝ නුවණ ඇති භික්ෂුවක වුව ද, සංඝයාගෙන් ලැබෙන ඕනෑම නමක කෙරෙහි සැකයක් නැතිව ‘සංඝයාට පූජා කරමි’ යන සිතින් යුක්තව සංඝ ගෞරවය ඇති කරයි ද, ඔහුගේ එම දක්ෂිණාව ‘සංඝගත දක්ෂිණාව’ (සංඝික දානය) නම් වේ. මුහුදෙන් එතෙර වසන්නෝ (ලක්වැසියෝ) මෙසේ ක්‍රියා කරන බව කියනු ලැබේ.

Tattha [Pg.226] hi eko vihārasāmi kuṭumbiko ‘‘saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmī’’ti saṅghato uddisitvā ekaṃ bhikkhuṃ dethāti yāci. So ekaṃ dussīlabhikkhuṃ labhitvā nisinnaṭṭhānaṃ opuñjāpetvā āsanaṃ paññāpetvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmapupphehi pūjetvā pāde dhovitvā telena makkhetvā buddhassa nipaccakāraṃ karonto viya saṅghe cittīkārena deyyadhammaṃ adāsi. So bhikkhu pacchābhattaṃ vihārajagganatthāya kudālakaṃ dethāti gharadvāraṃ āgato, upāsako nisinnova kudālaṃ pādena khipitvā ‘‘gaṇhā’’ti adāsi. Tamenaṃ manussā āhaṃsu – ‘‘tumhehi pātova etassa katasakkāro vattuṃ na sakkā, idāni upacāramattakampi natthi, kiṃ nāmeta’’nti. Upāsako – ‘‘saṅghassa so ayyā cittīkāro, na etassā’’ti āha. Kāsāvakaṇṭhasaṅghassa dinnadakkhiṇaṃ pana ko sodhetīti? Sāriputtamoggallānādayo asīti mahātherā sodhentīti. Apica therā ciraparinibbutā, there ādiṃ katvā yāvajja dharamānā khīṇāsavā sodhentiyeva.

එහි එක් විහාරස්වාමී වූ ගෘහපතියෙක්, "මම සංඝයා උදෙසා දක්ෂිණාවක් දෙන්නෙමි" යි සිතා සංඝයා කෙරෙන් එක් භික්ෂුවක නියම කර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. ඔහුට එක් දුශ්ශීල භික්ෂුවක ලැබුණු අතර, ඔහු වැඩසිටින තැන පිරිසිදු කර, අසුන් පනවා, උඩින් වියන් බැඳ, සුවඳ දුම් මලින් පුදා, පා දෝවනය කර තෙල් ගල්වා බුදුරජාණන් වහන්සේට දක්වන ගෞරවය මෙන් සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව දානය පිරිනැමුවේය. එම භික්ෂුව පසුව විහාරයේ කටයුත්තක් සඳහා උදැල්ලක් ඉල්ලා ගෙදර දොරකඩට පැමිණි විට, ගෘහපතියා අසුනේ සිටම උදැල්ල පයින් තල්ලු කර "මෙය ගන්න" යැයි කියා දුන්නේය. එවිට මිනිස්සු, "ඔබ උදෑසන මොහුට දැක්වූ සත්කාරය දැන් අංශුවකුදු නැත, මෙය කුමක්ද?" යි ඇසූහ. ගෘහපතියා, "ස්වාමීනි, ඒ ගෞරවය සංඝයාට මිස මොහුට නොවෙයි" යි පැවසීය. කාසාවකණ්ඨ (සිවුර ගෙලෙහි බැඳගත් දුශ්ශීල) සංඝයාට දෙන දක්ෂිණාව කවුරුන් පිරිසිදු කරයිද? සැරියුත් මුගලන් ආදී අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා පිරිසිදු කරති. තවද ඒ තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ පසු, එතැන් පටන් අද දක්වා වැඩසිටින රහතන් වහන්සේලාම එය පිරිසිදු කරති.

Na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāyāti ettha atthi buddhappamukho saṅgho, atthi etarahi saṅgho, atthi anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅgho. Buddhappamukho saṅgho etarahi saṅghena na upanetabbo, etarahi saṅgho anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅghena saddhiṃ na upanetabbo. Tena teneva samayena kathetabbaṃ. Saṅghato uddisitvā gahitasamaṇaputhujjano hi pāṭipuggaliko sotāpanno, saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa puthujjanasamaṇe dinnaṃ mahapphalataraṃ. Uddisitvā gahito sotāpanno pāṭipuggaliko sakadāgāmītiādīsupi eseva nayo. Saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hi khīṇāsave dinnadānato uddisitvā gahite dussīlepi dinnaṃ mahapphalatarameva. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sīlavato kho, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle’’ti, taṃ imaṃ nayaṃ pahāya ‘‘catasso kho imānanda, dakkhiṇā visuddhiyo’’ti imasmiṃ catukke daṭṭhabbaṃ.

"ආනන්දයෙනි, කිසිදු ආකාරයකින් සංඝගත දක්ෂිණාවකට වඩා පුද්ගලික දානය උතුම් යැයි මම නොකියමි" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටිති, දැනට ද මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටිති, අනාගතයෙහි ද කාසාවකණ්ඨ සංඝයා වහන්සේ පහළ වන්නාහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සංඝයා වහන්සේ වර්තමාන සංඝයා හා සැසඳිය යුතු නොවේ; වර්තමාන සංඝයා අනාගත කාසාවකණ්ඨ සංඝයා සමඟ ද සැසඳිය යුතු නොවේ. ඒ ඒ කාලයට අනුකූලව එය ප්‍රකාශ කළ යුතුය. සංඝයා උදෙසා යැයි නියම කර පිළිගනු ලැබූ පෘථග්ජන පැවිද්දෙකුට වුවද, සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිව දෙනු ලබන දානය පුද්ගලිකව සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට දෙන දානයට වඩා මහත්ඵල වේ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී ආදීන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මන්ද යත්, සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව දිය හැකි උපාසකයාට රහතන් වහන්සේට දෙන පුද්ගලික දානයට වඩා සංඝයා උදෙසා යැයි නියම කර පිළිගත් දුශ්ශීල භික්ෂුවකට වුවද දෙන දානය මහත්ඵලම වන බැවිනි. "මහා රාජය, සිල්වතුන්ට දෙන දානය මහත්ඵල වේ, දුශ්ශීලයන්ට දෙන දානය එසේ නොවේ" යැයි වදාළ වචනය මෙම ක්‍රමය හැර "ආනන්දයෙනි, දක්ෂිණා විශුද්ධි සතරකි" යන මෙම සතර අවස්ථාවෙහි දත යුතුය.

381. Dāyakato visujjhatīti mahapphalabhāvena visujjhati, mahapphalā hotīti attho. Kalyāṇadhammoti sucidhammo, na pāpadhammo. Dāyakato visujjhatīti cettha vessantaramahārājā kathetabbo. So hi jūjakabrāhmaṇassa dārake datvā pathaviṃ kampesi.

381. 'දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යනු මහත්ඵල වන බැවින් පිරිසිදු වේ, මහත්ඵල වේ යන්නයි. 'කල්‍යාණධර්ම' යනු පිරිසිදු ස්වභාවයයි, පාපී ස්වභාවය නොවේ. 'දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යන මෙහි වෙස්සන්තර මහා රජු ගැන පැවසිය යුතුය. උන්වහන්සේ ජූජක බමුණාට දරුවන් දන් දී පොළොව කම්පා කරවූ සේක.

Paṭiggāhakato [Pg.227] visujjhatīti ettha kalyāṇīnadīmukhadvāravāsikevaṭṭo kathetabbo. So kira dīghasomattherassa tikkhattumpi piṇḍapātaṃ datvā maraṇamañce nipanno ‘‘ayyassa maṃ dīghasomattherassa dinnapiṇḍapāto uddharatī’’ti āha.

'ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යන මෙහි කැලණි ගඟ මෝය අසල විසූ ධීවරයෙකු ගැන පැවසිය යුතුය. ඔහු දීඝසෝම තෙරුන්ට තුන් වරක් පිණ්ඩපාතය දී මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටියදී, "දීඝසෝම ස්වාමීන් වහන්සේට දුන් පිණ්ඩපාතය මා නිරයෙන් මුදවන්නේය" යි පැවසීය.

Neva dāyakatoti ettha vaḍḍhamānavāsiluddako kathetabbo. So kira petadakkhiṇaṃ dento ekassa dussīlasseva tayo vāre adāsi, tatiyavāre ‘‘amanusso dussīlo maṃ vilumpatī’’ti viravi, ekassa sīlavantabhikkhuno datvā pāpitakāleyevassa pāpuṇi.

'දායකයාගෙන්වත් ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන්වත් පිරිසිදු නොවේ' යන මෙහි වඩ්ඪමාන වැසි වැද්දෙකු ගැන පැවසිය යුතුය. ඔහු මියගිය නෑයන් උදෙසා දක්ෂිණා දෙමින් එක් දුශ්ශීලයෙකුටම තුන් වරක් දන් දුන්නේය. තුන්වන වර මියගිය ප්‍රේතයා, "මේ දුශ්ශීලයා මාව කොල්ලකයි" කියා මොරගෑවේය. පසුව එක් සිල්වත් භික්ෂුවකට දන් දුන් විගසම ඔහුට එහි පලය ලැබුණි.

Dāyakato ceva visujjhatīti ettha asadisadānaṃ kathetabbaṃ.

'දායකයාගෙන් මෙන්ම ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන් ද පිරිසිදු වේ' යන මෙහි අසදෘශ දානය ගැන පැවසිය යුතුය.

Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhatīti ettha yathā nāma cheko kassako asārampi khettaṃ labhitvā samaye kasitvā paṃsuṃ apanetvā sārabījāni patiṭṭhapetvā rattindivaṃ ārakkhe pamādaṃ anāpajjanto aññassa sārakhettato adhikataraṃ dhaññaṃ labhati, evaṃ sīlavā dussīlassa datvāpi phalaṃ mahantaṃ adhigacchatīti. Iminā upāyena sabbapadesu visujjhanaṃ veditabbaṃ.

"ඒ දක්ෂිණාව දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ" යන මෙහි උපමාවක් දැක්විය යුතුය: යම් සේ දක්ෂ ගොවියෙක් සාරවත් නොවන කුඹුරක් ලැබුවද, නියමිත කාලයෙහි සීසා, පස් පිරිසිදු කර, සාරවත් බීජ වපුරා, රෑ දවල් නොපමාව රැකවල් කරමින් අනෙක් සාරවත් කුඹුරකට වඩා වැඩි අස්වැන්නක් ලබයිද, එමෙන්ම සිල්වත් දායකයා දුශ්ශීලයෙකුට දුන්නද මහත්ඵල ලබන්නේය. මෙසේ සියලු පදයන්හි පිරිසිදු බව දත යුතුය.

Vītarāgo vītarāgesūti ettha vītarāgo nāma anāgāmī, arahā pana ekantavītarāgova, tasmā arahatā arahato dinnadānameva aggaṃ. Kasmā? Bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato. Nanu khīṇāsavo dānaphalaṃ na saddahatīti? Dānaphalaṃ saddahantā khīṇāsavasadisā na honti. Khīṇāsavena katakammaṃ pana nicchandarāgattā kusalaṃ vā akusalaṃ vā na hoti, kiriyaṭṭhāne tiṭṭhati, tenevassa dānaṃ aggaṃ hotīti vadanti.

'වීතරාගී තැනැත්තා වීතරාගීන්ට' යන මෙහි වීතරාගී නම් අනාගාමී උත්තමයායි. රහතන් වහන්සේ වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී වන බැවින්, රහතන් වහන්සේ විසින් රහතන් වහන්සේට දෙන දානයම අග්‍ර වේ. ඒ මන්ද? භවයෙහි ඇල්මක් හෝ භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමක් නැති බැවිනි. රහතන් වහන්සේ දන් පල අදහා නොගන්නේද? දන් පල අදහන්නෝ රහතන් වහන්සේ හා සමාන නොවෙති. රහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද කර්මය ඡන්ද රාගයෙන් තොර බැවින් කුසල් හෝ අකුසල් නොවේ, එය ක්‍රියා මාත්‍රයක් පමණි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ දානය අග්‍ර වේ යැයි පවසති.

Kiṃ pana sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalaṃ, udāhu sāriputtattherena sammāsambuddhassa dinnanti. Sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalanti vadanti. Sammāsambuddhañhi ṭhapetvā añño dānassa vipākaṃ jānituṃ samattho nāma natthi. Dānañhi catūhi sampadāhi dātuṃ sakkontassa tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tatrimā sampadā – deyyadhammassa dhammena [Pg.228] samena paraṃ apīḷetvā uppannatā, pubbacetanādivasena cetanāya mahattatā, khīṇāsavabhāvena guṇātirekatā, taṃdivasaṃ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatāti.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සැරියුත් තෙරුන්ට දෙන ලද දානය මහත්ඵලද? නැතහොත් සැරියුත් තෙරුන් විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන ලද දානය මහත්ඵලද? බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සැරියුත් තෙරුන්ට දෙන ලද දානය මහත්ඵල බව පවසති. මක්නිසාද යත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර දානයක විපාකය දැන ගැනීමට සමර්ථ අන් කිසිවෙකු නැති බැවිනි. දානය සම්පත් සතරකින් යුක්තව දීමට හැකිනම් එම ආත්මයෙහිම විපාක දෙයි. එහි මෙම සම්පත් සතර මෙසේය: දෙය්‍යධර්මය දැහැමිව සෙස්සන් නොපෙළා උපයාගත් බව, පූර්ව චේතනා ආදියෙන් චේතනාවේ මහත් බව, රහත් භාවය නිසා ඇති වන ගුණාතිරේක බව සහ එදිනම නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම නිසා ඇති වන වස්තු සම්පත්තියයි.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

හතරවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. Saḷāyatanavaggo

5. සළායතන වර්ගය

1. Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā

1. අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

383. Evaṃ [Pg.229] me sutanti anāthapiṇḍikovādasuttaṃ. Tattha bāḷhagilānoti adhimattagilāno maraṇaseyyaṃ upagato. Āmantesīti gahapatissa kira yāva pādā vahiṃsu, tāva divase sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā buddhupaṭṭhānaṃ akhaṇḍaṃ akāsi. Yattakañcassa satthu upaṭṭhānaṃ ahosi, tattakaṃyeva mahātherānaṃ. So ajja gamanapādassa pacchinnattā anuṭṭhānaseyyaṃ upagato sāsanaṃ pesetukāmo aññataraṃ purisaṃ āmantesi. Tenupasaṅkamīti bhagavantaṃ āpucchitvā sūriyatthaṅgamanavelāya upasaṅkami.

383. 'ඒවං මේ සුතං' යනු අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍රයයි. එහි 'බාළ්හගිලානෝ' යනු දැඩි ලෙස රෝගාතුරව මරණ මංචකයට පත්වීමයි. 'ආමන්තේසි' යන්නෙහි අර්ථය: ඒ ගෘහපතියාට පයින් ඇවිද යා හැකිව තිබූ තාක් දිනකට එක් වරක් හෝ දෙවරක් හෝ තෙවරක් නොකඩවා බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේට යම් සේ උපස්ථාන කළේද, මහා තෙරුන් වහන්සේලාට ද එලෙසම උපස්ථාන කළේය. ඔහු අද ඇවිද යා නොහැකි බැවින් මරණාසන්නව සිට පණිවුඩයක් යැවීමට අදහස් කර එක්තරා පුරුෂයෙකු කැඳවීය. 'තේනුපසංකමී' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන ඉර බැස යන වේලාවේදී සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළහ.

384. Paṭikkamantīti osakkanti, tanukā bhavanti. Abhikkamantīti abhivaḍḍhanti ottharanti, balavatiyo honti.

384. 'පටික්කමන්ති' යනු පසු බසින්නේය, අඩු වන්නේය යන්නයි. 'අභික්කමන්ති' යනු වැඩි වන්නේය, මැඩපවත්වන්නේය, ප්‍රබල වන්නේය යන්නයි.

Abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamoti yasmiñhi samaye māraṇantikā vedanā uppajjati, uparivāte jalitaggi viya hoti, yāva usmā na pariyādiyati, tāva mahatāpi upakkamena na sakkā vūpasametuṃ, usmāya pana pariyādinnāya vūpasammati.

"ඉදිරියට පැමිණීම (වැඩිවීම) පමණක් පෙනේ, ආපසු හැරීමක් (අඩුවීමක්) නොපෙනේ" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් කලෙක මරණාසන්න වේදනාවන් හටගන්නේද, එවිට එය ඉහළින් එන සුළඟින් ඇවිලෙන ගින්නක් වැනිය. යම්තාක් කර්මජ තේජෝ ධාතුව (ශරීර උෂ්ණත්වය) ක්ෂය නොවේද, ඒ තාක් මහත් වූ උත්සාහයකින් වුවද එම දුක්ඛ වේදනාව සංසිඳුවිය නොහැකිය. ශරීර උෂ්ණත්වය ක්ෂය වූ කල්හිම එම දුක්ඛ වේදනාව සංසිඳේ.

385. Athāyasmā sāriputto cintesi – ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhissa vedanā māraṇantikā, na sakkā paṭibāhituṃ, avasesā kathā niratthakā, dhammakathamassa kathessāmī’’ti. Atha naṃ taṃ kathento tasmātihātiādimāha. Tattha tasmāti yasmā cakkhuṃ tīhi gāhehi gaṇhanto uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ paṭibāhituṃ samattho nāma natthi, tasmā. Na cakkhuṃ upādiyissāmīti cakkhuṃ tīhi gāhehi na gaṇhissāmi. Na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇanti viññāṇañcāpi me cakkhunissitaṃ na bhavissati. Na rūpanti heṭṭhā āyatanarūpaṃ kathitaṃ, imasmiṃ ṭhāne sabbampi kāmabhavarūpaṃ kathento evamāha.

385. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මාහිමියන් මෙසේ සිතූහ: "මහා සිටුතුමාගේ මෙම වේදනාව මරණාසන්නය, මෙය වළක්වාලිය නොහැකිය. සෙසු කතාවන් නිරර්ථකය, එබැවින් මොහුට දහම් කතාවක් දේශනා කරන්නෙමි" යි සිතා, ඉක්බිති දහම් දෙසනු කැමති උන්වහන්සේ "තස්මාතිහ" යනාදිය වදාළහ. එහි "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් ඇස කෙරෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන තෙවැදෑරුම් දැඩිව අල්ලා ගැනීම් පවතින්නේ නම්, හටගත් මරණාසන්න වේදනාව වැළැක්වීමට සමත් කිසිවෙකු නැත, එබැවිනි. "ඇස උපාදානය නොකරන්නෙමි" යනු තෙවැදෑරුම් ග්‍රහණයන්ගෙන් ඇස දැඩිව නොගන්නෙමි යන්නයි. "මාගේ ඇස ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයද නොවන්නේය" යනු මාගේ චක්ඛු විඤ්ඤාණයද චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කර නොපවතින්නේය යන්නයි. "රූපය නොවන්නේය" යන්නෙන් මින් පෙර ආයතන රූපය ගැන කියැවුණු අතර, මෙහිදී සියලු කාමභව රූපයන් ගැන පවසමින් උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

386. Na idhalokanti vasanaṭṭhānaṃ vā ghāsacchādanaṃ vā na upādiyissāmīti attho. Idañhi paccayesu aparitassanatthaṃ kathitaṃ. Na paralokanti [Pg.230] ettha pana manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāma. Idaṃ – ‘‘asukadevaloke nibbattitvā asukaṭṭhāne bhavissāmi, idaṃ nāma khādissāmi bhuñjissāmi nivāsessāmi pārupissāmī’’ti evarūpāya paritassanāya pahānatthaṃ vuttaṃ. Tampi na upādiyissāmi, na ca me tannissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatīti evaṃ tīhi gāhehi parimocetvā thero desanaṃ arahattanikūṭena niṭṭhapesi.

386. "මේ ලෝකය නොවන්නේය" යන්නෙන් වාසස්ථාන හෝ ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර කෙරෙහි දැඩිව නොගන්නෙමි යන්න අදහස් වේ. මෙය ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව ඇති නොවනු පිණිස දේශනා කරන ලද්දකි. "පරලොව නොවන්නේය" යන්නෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකය හැර සෙසු රූපාවචර හා අරූපාවචර ලෝක පරලොව නම් වේ. මෙය "අසවල් දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලබා අසවල් ස්ථානයක වසන්නෙමි, අසවල් දෑ අනුභව කරන්නෙමි, අසවල් දිව්‍ය වස්ත්‍ර අබරණ පළඳින්නෙමි" යන මෙබඳු වූ තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. "එයද උපාදානය නොකරන්නෙමි, ඒ ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයද මට නොවන්නේය" යි මෙසේ තෙවැදෑරුම් ග්‍රහණයන්ගෙන් මිදුවූ සාරිපුත්ත මාහිමියන් අරිහත් ඵලය අග්‍ර කොට දේශනාව අවසන් කළහ.

387. Olīyasīti attano sampattiṃ disvā ārammaṇesu bajjhasi allīyasīti. Iti āyasmā ānando – ‘‘ayampi nāma gahapati evaṃ saddho pasanno maraṇabhayassa bhāyati, añño ko na bhāyissatī’’ti maññamāno tassa gāḷhaṃ katvā ovādaṃ dento evamāha. Na ca me evarūpī dhammīkathā sutapubbāti ayaṃ upāsako – ‘‘satthu santikāpi me evarūpī dhammakathā na sutapubbā’’ti vadati, kiṃ satthā evarūpi sukhumaṃ gambhīrakathaṃ na kathetīti? No na katheti. Evaṃ pana cha ajjhattikāni āyatanāni cha bāhirāni cha viññāṇakāye cha phassakāye cha vedanākāye cha dhātuyo pañcakkhandhe cattāro arūpe idhalokañca paralokañca dassetvā diṭṭhasutamutaviññātavasena arahatte pakkhipitvā kathitakathā etena na sutapubbā, tasmā evaṃ vadati.

387. "ගිලෙන්නෙහිද (පසුබසින්නෙහිද)" යනු තමාගේ සම්පත්තිය දැක අරමුණු කෙරෙහි බැඳෙන්නෙහිද, ඇලෙන්නෙහිද යන්නයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද මාහිමියන් මෙසේ සිතූහ: "මෙසේ ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ පැහැදුණු මෙම අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා පවා මරණ බියට පත්වේ නම්, අන් කවරෙක් නම් බිය නොවන්නේද?" යි සිතා සිටුතුමාට තදින් අවවාද කරමින් මෙසේ වදාළහ. "මා විසින් මෙබඳු වූ දහම් කතාවක් මින් පෙර අසන ලද්දේ නැත" යි මේ උපාසක තෙමේ "බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවෙන් පවා මට මෙබඳු දහම් කතාවක් අසන්නට ලැබී නැත" යි පවසයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙබඳු සියුම් වූ ගැඹුරු දහමක් දේශනා නොකරන සේක්ද? එසේ නොවේ, දේශනා කරන සේක. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය, බාහිර ආයතන සය, විඤ්ඤාණ කාය සය, ඵස්ස කාය සය, වේදනා කාය සය, ධාතු හය, පංචස්කන්ධය, අරූප ධර්ම හතර සහ මෙලොව පරලොව දක්වා, දුටු ඇසූ ස්පර්ශ කළ හා දැනගත් දේ ඇසුරින් අරිහත් ඵලයට ඇතුළත් කරමින් දේශනා කළ මෙබඳු දේශනාවක් මින් පෙර මොහු විසින් අසන ලද්දේ නැත. එබැවින් ඔහු මෙසේ පවසයි.

Apicāyaṃ upāsako dānādhimutto dānābhirato buddhānaṃ santikaṃ gacchanto tucchahattho na gatapubbo. Purebhattaṃ gacchanto yāgukhajjakādīni gāhāpetvā gacchati, pacchābhattaṃ sappimadhuphāṇitādīni. Tasmiṃ asati vālikaṃ gāhāpetvā gandhakuṭipariveṇe okirāpeti, dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā gehaṃ gato. Bodhisattagatiko kiresa upāsako, tasmā bhagavā catuvīsati saṃvaccharāni upāsakassa yebhuyyena dānakathameva kathesi – ‘‘upāsaka, idaṃ dānaṃ nāma bodhisattānaṃ gatamaggo, mayhampi gatamaggo, mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dānaṃ dinnaṃ, tvaṃ mayā gatamaggameva anugacchasī’’ti. Dhammasenāpatiādayo mahāsāvakāpi attano attano santikaṃ āgatakāle dānakathamevassa kathenti. Tenevāha na kho gahapati gihīnaṃ odātavasanānaṃ evarūpī dhammīkathā paṭibhātīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – gahapati gihīnaṃ nāma khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsīdāsaputtabhariyādīsu tibbo ālayo tibbaṃ nikantipariyuṭṭhānaṃ[Pg.231], tesaṃ – ‘‘ettha ālayo na kātabbo, nikanti na kātabbā’’ti kathā na paṭibhāti na ruccatīti.

තවද මෙම උපාසක තෙමේ දානයෙහි ඇලුනු, දානයෙහි නිරත වූවෙකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවට යන කිසිදු කලෙක හිස් අතින් නොගියේය. දහවල් කාලයේ යනවිට කැඳ, කැවිලි ආදිය රැගෙන යයි. සවස් කාලයේ යනවිට ගිතෙල්, මී පැණි, සකුරු ආදිය රැගෙන යයි. ඒවා නොමැති විට වැලි ගෙන්වා ගඳකිළි මිදුලේ ඉසවයි. දානය දී, සිල් රැක නැවත නිවසට යයි. මේ උපාසක තෙමේ බෝධිසත්ත්ව ගුණ ඇත්තෙකැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර විසි හතරක් මුළුල්ලෙහි මෙම උපාසකයාට බොහෝ සෙයින් දාන කතාවම දේශනා කළ සේක: "උපාසකය, මෙම දානය නම් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ගිය මගයි, මාගේද මගයි. මා විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි දානය දෙන ලදී. ඔබද මා ගිය මගෙහිම අනුගමනය කරන්න" යි වදාළ සේක. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන් ඇතුළු මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාද තමන් හමුවට පැමිණි කල්හි ඔහුට දාන කතාවම පවසති. එබැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, "ගෘහපතිය, සුදු වස්ත්‍ර හැඳි ගිහියන්ට මෙබඳු වූ දහම් කතාවක් වැටහෙන්නේ නැත" යි වදාළහ. මෙහි අදහස නම්: "ගෘහපතිය, ගිහියන්ට කුඹුරු, ඉඩම්, රන්, රිදී, දැසි දසයන් සහ අඹුදරුවන් කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් හා ආසාවක් පවතී. ඔවුන්ට 'මෙහි ඇල්මක් නොකළ යුතුය, ආසාවක් නොකළ යුතුය' යි වදාරන දේශනාවන් නොවැටහේ, රුචි නොවේ" යන්නයි.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Tusitabhavane kirassa nibbattamattasseva tigāvutappamāṇaṃ suvaṇṇakkhandhaṃ viya vijjotamānaṃ attabhāvaṃ uyyānavimānādisampattiñca disvā – ‘‘mahatī ayaṃ mayhaṃ sampatti, kiṃ nu kho me manussapathe kammaṃ kata’’nti olokento tīsu ratanesu adhikāraṃ disvā cintesi ‘‘pamādaṭṭhānamidaṃ devattaṃ nāma, imāya hi me sampattiyā modamānassa satisammosopi siyā, handāhaṃ gantvā mama jetavanassa ceva bhikkhusaṅghassa ca tathāgatassa ca ariyamaggassa ca sāriputtattherassa ca vaṇṇaṃ kathetvā tato āgantvā sampattiṃ anubhavissāmī’’ti. So tathā akāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho anāthapiṇḍikotiādi vuttaṃ.

"බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක්ද, එතැනට පැමිණියේය" යන්නෙහි, ඔහු කුමකට පැමිණියේද? තුසිත භවනයෙහි උපන් සැණින්, ගාවුත් තුනක් පමණ උසැති රන් කුලක් මෙන් බැබළෙන තම ආත්මභාවය හා උද්‍යාන විමානාදී සම්පත් දැක, "මට මේ මහත් වූ සම්පත්තිය ලැබුණේ මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර පින්කමක් කළ නිසාද?" යි බලන්නේ, තෙරුවන් කෙරෙහි කළ පින්කම් දැක මෙසේ සිතිණි: "මේ දිව්‍ය ලෝකය යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි. මෙම සම්පත්වලින් සතුටු වන මට සිහිය මුළා වීමක්ද විය හැකිය. එබැවින් මම දැන්ම ගොස් මාගේ ජේතවනය ගැනද, භික්ෂු සංඝයා ගැනද, තථාගතයන් වහන්සේ ගැනද, ආර්ය මාර්ගය ගැනද, සාරිපුත්ත මාහිමියන් ගැනද ගුණ පවසා, ඉන්පසු මෙහි පැමිණ සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි" යි සිතීය. ඔහු එලෙසම කළේය. එය දැක්වීමට "ඉක්බිති අනාථපිණ්ඩික දිව්‍ය පුත්‍ර තෙමේ" යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanisevitaṃ. Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṃ kathento kammaṃ vijjā cātiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhipakkhiko dhammo. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappo. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamaṃ. Etena maccā sujjhantīti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti.

එහි "ඉසිසංඝනිසේවිතං" යනු භික්ෂු සංඝයා විසින් සේවනය කරන ලද (ජේතවනය) යන්නයි. මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් ජේතවනයේ ගුණ පවසා, දැන් ආර්ය මාර්ගයේ ගුණ පවසමින් "කම්මං විජ්ජා ච" යනාදිය වදාළේය. එහි "කම්මං" යනු මාර්ග චේතනාවයි. "විජ්ජා" යනු මාර්ග ප්‍රඥාවයි. "ධම්මෝ" යනු සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන්ය. "සීලං ජීවිතමුත්තමං" යන්නෙන් සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ජීවිතය උතුම් බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, "විජ්ජා" යනු සම්මා දිට්ඨි හා සම්මා සංකප්පයන්ය. "ධම්මෝ" යනු සම්මා වායාම, සම්මා සති හා සම්මා සමාධි යන මොහුය. "සීලං" යනු සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීව යන මොහුය. "ජීවිතමුත්තමං" යනු මේ මාර්ග සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ජීවිතය උතුම් බවයි. "එතේන මච්චා සුජ්ඣන්ති" යනු අෂ්ටාංගික වූ මේ ආර්ය මාර්ගය හේතුවෙන් සත්ත්වයෝ (කෙලෙසුන්ගෙන්) පිරිසිදු වෙති.

Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena samādhipakkhiyaṃ dhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena pañcakkhandhadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati.

"තස්මා" යනු යම් හෙයකින් මාර්ගය මගින්ම පිරිසිදු වෙත්ද, කුලය හෝ ධනය නිසා පිරිසිදු නොවෙත්ද, එබැවිනි. "යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං" යනු උපායශීලීව සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් විමසා බැලිය යුතුය. "ඒවං තත්ථ විසුජ්ඣති" යනු මෙසේ එම ආර්ය මාර්ගයෙහි පිරිසිදු වේ. එසේත් නැතහොත්, "යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං" යනු උපායශීලීව පංචස්කන්ධ ධර්මයන් විමසා බැලිය යුතුය. "ඒවං තත්ථ විසුජ්ඣති" යනු මෙසේ එම සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කරගැනීමෙන් පිරිසිදු වේ යන්නයි.

Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento sāriputto vātiādimāha. Tattha sāriputto vāti avadhāraṇavacanaṃ. Etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesaupasamena. Pāraṅgatoti [Pg.232] nibbānaṃ gato. Yo koci nibbānaṃ patto bhikkhu, so etāvaparamo siyā, na therena uttaritaro nāma atthīti vadati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

දැන් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසමින් (අනාථපිණ්ඩික දිව්‍යපුත්‍රයා) "සාරිපුත්තෝ ව" යනාදිය පැවසීය. එහි "සාරිපුත්තෝ ව" යනු ඒකාන්තකොට දැක්වීමකි (අවධාරණයකි). මේ ප්‍රඥා ආදියෙන් සාරිපුත්තයන් වහන්සේම ශ්‍රේෂ්ඨ බව පවසයි. "උපසමේන" යනු කෙලෙස් සංසිඳුවීමෙනි. "පාරංගතෝ" යනු නිවනට පැමිණි තැනැත්තායි. නිවනට පැමිණි යම් කිසි භික්ෂුවක් වේ නම්, ඔහු එපමණකින්ම උතුම් වෙයි, එහෙත් තේරණන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැතැයි පවසයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Channovādasuttavaṇṇanā

2. ඡන්නෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

389. Evaṃ me sutanti channovādasuttaṃ. Tattha channoti evaṃnāmako thero, na abhinikkhamanaṃ nikkhantatthero. Paṭisallānāti phalasamāpattito. Gilānapucchakāti gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhavaṇṇitaṃ, tasmā evamāha. Satthanti jīvitahārakasatthaṃ. Nāvakaṅkhāmīti icchāmi.

389. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය ඡන්නෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "ඡන්නෝ" යනු ඒ නම ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකි, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි එක්ව නික්මුණු ඡන්න ස්ථවිරයන් නොවේ. "පටිසල්ලාණා" යනු ඵලසමාපත්තියෙනි. "ගිලානපුච්ඡකා" (ගිලනුන්ගෙන් විමසීම) යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ගිලන් උපස්ථානය වර්ණනා කරන ලද බැවින් එසේ කීහ. "සත්ථං" යනු ජීවිතය තොර කරන ආයුධයයි. "නාවකංඛාමි" යනු කැමති නොවෙමි (දිවි රැකගැනීමට ආශා නොකරමි) යන්නයි.

390. Anupavajjanti anuppattikaṃ appaṭisandhikaṃ.

390. "අනුපවජ්ජං" යනු නැවත උප්පත්තියක් නැති, නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් නැති (පිරිනිවීමයි).

391. Etaṃ mamātiādīni taṇhāmānadiṭṭhigāhavasena vuttāni. Nirodhaṃ disvāti khayavayaṃ ñatvā. Netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti samanupassāmi.

391. "ඒතං මම" යනාදිය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදි. "නිරෝධං දිස්වා" යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම දැනගැනීමයි. "න ඒතං මම, න ඒසෝහමස්මි, න මේසෝ අත්තා" යයි දක්නා ලද්දේ, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් දක්නෙමි යන්නයි.

393. Tasmāti yasmā māraṇantikavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthaṃ āharāmīti vadati, tasmā. Puthujjano āyasmā, tena idampi manasi karohīti dīpeti. Niccakappanti niccakālaṃ. Nissitassāti taṇhādiṭṭhīhi nissitassa. Calitanti vipphanditaṃ hoti. Passaddhīti kāyacittapassaddhi, kilesapassaddhi nāma hotīti attho. Natīti taṇhānati. Natiyā asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhānesu asati. Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena āgati nāma na hoti, cutivasena gamanaṃ nāma na hoti. Cutūpapātoti cavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto. Nevidha na huraṃ na ubhayamantarenāti nayidha loke, na paraloke, na ubhayattha hoti. Esevanto dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa ayameva anto ayaṃ paricchedo [Pg.233] parivaṭumabhāvo hoti. Ayameva hi ettha attho. Ye pana ‘‘na ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ heṭṭhā vuttameva.

393. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් මාරාන්තික වේදනාව ඉවසාගත නොහැකිව ආයුධය ගනිමි (දිවි නසාගනිමි) යයි පවසන බැවින් "එබැවින්" යනුයි. ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකි, එබැවින් මෙයද මෙනෙහි කරන්නැයි දක්වයි. "නිච්චකප්පං" යනු නිරන්තරයෙනි. "නිස්සිතස්ස" යනු තණ්හා දිට්ඨි නිශ්‍රය කරගත් තැනැත්තාටයි. "චලිතං" යනු සැලීමයි. "පස්සද්ධි" යනු කය හා සිතේ සන්සුන් බවයි, එනම් කෙලෙස් සංසිඳීමයි. "නති" යනු තණ්හා නැමීමයි. "නතියා අසති" යනු භවය පිණිස පවතින ආලය, ඇල්ම හා පරියුට්ඨාන නැති කල්හිය. "ආගතිගති න හෝති" යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණීමක් නැත, චුති වශයෙන් යාමක් නැත යන්නයි. "චුතූපපාතෝ" යනු චුත වීම හා උපත ලැබීමයි. "නේවීධ න හුරං න උභයමන්තරේන" යනු මේ ලෝකයෙහි ද නැත, පරලොව ද නැත, දෙලොවම නැත යන්නයි. "ඒසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස" යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ හා කෙලෙස් දුක්ඛයාගේ කෙළවර මෙයම වේ, මෙය සීමාවයි, සහමුලින් සිඳීයාමයි. මෙහි අර්ථය මෙයමය. යම් කෙනෙක් "න උභයමන්තරේන" යන වචනය ගෙන අතරමැදි භවයක් (අන්තරාභවයක්) අනුමත කරද්ද, ඔවුන්ට පිළිතුරු පෙර සඳහන් කරන ලද්දේමය.

394. Satthaṃ āharesīti jīvitahārakaṃ satthaṃ āhari, kaṇṭhanāḷiṃ chindi. Athassa tasmiṃ khaṇe maraṇabhayaṃ okkami, gatinimittaṃ upaṭṭhāsi. So attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā saṃviggo vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Sammukhāyeva anupavajjatā byākatāti kiñcāpi idaṃ therassa puthujjanakāle byākaraṇaṃ hoti, etena pana byākaraṇena anantarāyamassa parinibbānaṃ ahosi. Tasmā bhagavā tameva byākaraṇaṃ gahetvā kathesi. Upavajjakulānīti upasaṅkamitabbakulāni. Iminā thero, – ‘‘bhante, evaṃ upaṭṭhākesu ca upaṭṭhāyikāsu ca vijjamānāsu so bhikkhu tumhākaṃ sāsane parinibbāyissatī’’ti pucchati. Athassa bhagavā kulesu saṃsaggābhāvaṃ dīpento honti hete sāriputtātiādimāha. Imasmiṃ kira ṭhāne therassa kulesu asaṃsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

394. "සත්ථං ආහරේසි" යනු ජීවිතය නැති කරන ආයුධය ගත්තේය, ගෙල නහර සිඳගත්තේය. එකල්හි ඒ මොහොතේ ඔහුට මරණ බිය පැමිණියේය, ගති නිමිත්ත පහළ විය. ඔහු තමාගේ පෘථග්ජන භාවය දැන සංවේගයට පත්ව විදර්ශනා වඩා සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැන රහත් බවට පැමිණ "සමසීසී" (ආයුෂ හා කෙලෙස් එකවිට නිම කළ තැනැත්තා) වී පිරිනිවන් පෑවේය. "සම්මුඛා යේව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතා" යනු මේ ප්‍රකාශය ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පෘථග්ජන කාලයේ වූවක් වුවද, එම ප්‍රකාශය (සත්‍යය) නිසාම ඔහුට බාධාවකින් තොරව පිරිනිවීම සිදු විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රකාශයම ගෙන වදාළ සේක. "උපවජ්ජකුලානි" යනු උපස්ථායක කුලයන්ය. මෙයින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ "ස්වාමීනි, මෙසේ උපස්ථායක උපාසක උපාසිකාවන් සිටියදී ඒ භික්ෂුව ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කෙසේ පිරිනිවන් පාන්නේද?" යි විචාරයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුලයන් කෙරෙහි ඔහුගේ නොඇලීම දක්වමින් "හොන්ති හේතේ සාරිපුත්ත" යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුලයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවී වාසය කිරීම ප්‍රකට විය. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

Channovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡන්නෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Puṇṇovādasuttavaṇṇanā

3. පුණ්ණෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

395. Evaṃ me sutanti puṇṇovādasuttaṃ. Tattha paṭisallānāti ekībhāvā. Taṃ ceti taṃ cakkhuñceva rūpañca. Nandīsamudayā dukkhasamudayoti nandiyā taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ hoti. Iti chasu dvāresu dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Iminā ca tvaṃ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi. Evaṃ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ arahatte pakkhipitvā idāni puṇṇattheraṃ sattasu ṭhānesu sīhanādaṃ nadāpetuṃ iminā ca tvantiādimāha.

395. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය පුණ්ණෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "පටිසල්ලාණා" යනු හුදෙකලා වීමෙනි. "තං චේ" යනු ඒ ඇසත් රූපයත්ය. "නන්දීසමුදයා දුක්ඛසමුදයෝ" යනු නන්දි නම් වූ තණ්හාවේ එක්වීමෙන් පංචස්කන්ධ දුක්ඛයාගේ එක්වීම (හටගැනීම) සිදුවේ යන්නයි. මෙසේ ද්වාර හයෙහි දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍යයන් දෙකේ වශයෙන් වෘත්තය (සංසාරය) මතුකොට දැක්වීය. දෙවන ක්‍රමයේදී නිරෝධ හා මාර්ග සත්‍යයන් දෙකේ වශයෙන් විවෘත්තය (නිවන) මතුකොට දැක්වීය. "ඉමිනා ච ත්වං පුණ්ණ" යනු වෙනමම අනුසන්ධියකි. මෙසේ වෘත්ත සහ විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අර්හත්වය දක්වා පමුණුවා, දැන් පුණ්ණ ස්ථවිරයන් ලවා කරුණු සතක් ඔස්සේ සීහනාද පවත්වනු පිණිස "ඉමිනා ච ත්වං" යනාදිය වදාළ සේක.

396. Caṇḍāti [Pg.234] duṭṭhā kibbisā. Pharusāti kakkhaḷā. Akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti. Paribhāsissantīti kiṃ samaṇo nāma tvaṃ, idañca idañca te karissāmāti tajjessanti. Evametthāti evaṃ mayhaṃ ettha bhavissati.

396. "චණ්ඩා" යනු නපුරු තැනැත්තන්ය. "ඵරුසා" යනු රළු තැනැත්තන්ය. "අක්කෝසිස්සන්ති" යනු දස අක්කෝස වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කරනු ඇත යන්නයි. "පරිභාසිස්සන්ති" යනු "නුඹ මොන මහණෙක්ද? නුඹට මෙය මෙය කරන්නෙමු" යි කියමින් තර්ජනය කරනු ඇත යන්නයි. "ඒවමෙත්ථ" යනු මෙහිදී මට මෙසේ (සිතිවිලි) ඇති වනු ඇත යන්නයි.

Daṇḍenāti catuhatthena daṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā. Satthenāti ekatodhārādinā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitahārakaṃ satthaṃ pariyesanti. Idaṃ thero tatiyapārājikavatthusmiṃ asubhakathaṃ sutvā attabhāvena jigucchantānaṃ bhikkhūnaṃ satthahārakapariyesanaṃ sandhāyāha. Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damoti vutto. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti (dī. ni. 1.166; ma. ni. 2.226) ettha uposathakammaṃ damoti vuttaṃ. Imasmiṃ pana sutte khanti damoti veditabbā. Upasamoti tasseva vevacanaṃ.

"දණ්ඩේන" යනු රියන් හතරක් පමණ වූ දණ්ඩෙන් හෝ මුගුරෙනි. "සත්ථේන" යනු එක පැත්තක් මුවහත් ආයුධ ආදියෙනි. "සත්ථහාරකං පරියේසන්ති" යනු ජීවිතය තොර කරන ආයුධයක් සොයති යන්නයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙය පැවසුවේ තෙවන පාරාජිකා වස්තුවේදී අසුභ කථාව අසා තමාගේ ආත්මභාවය පිළිකුල් කරමින් ජීවිතය නසාගැනීමට ආයුධ සෙවූ භික්ෂූන් අරභයාය. "දමූපසමේන" යන්නෙහි "දම" යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියට නමකි. "සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ..." යන තැන ඉන්ද්‍රිය සංවරය "දම" ලෙස දැක්වේ. "යදි සච්චා දමා චාගා..." යන තැන ප්‍රඥාව "දම" ලෙස දැක්වේ. "දානේන දමේන සංයමේන..." යන තැන උපෝසථ කර්මය "දම" ලෙස දැක්වේ. එහෙත් මෙම සූත්‍රයෙහි "දම" යනු ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) බව දත යුතුය. "උපසම" යනු ද ඒ සඳහාම යෙදෙන තවත් නමකි.

397. Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo, kasmā panettha gantukāmo ahosīti. Sunāparantavāsiko eva eso, sāvatthiyaṃ pana asappāyavihāraṃ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi.

397. "අථ ඛෝ ආයස්මා පුණ්ණෝ" යනු, කවුද මේ පුණ්ණ? ඔහු කුමකට එහි යන්නට කැමති වූයේද? මොහු සුනාපරන්තවාසී අයෙකි, ශ්‍රාවස්තියෙහි වාසය තමාට අසප්පාය (අනුචිත) බව දැක එහි (සුනාපරන්තයට) යාමට කැමති විය.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṃ vāṇijakagāme ete dve bhātaro. Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṃ gantvā bhaṇḍaṃ āharati, kadāci kaniṭṭho. Imasmiṃ pana samaye kaniṭṭhaṃ ghare ṭhapetvā jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadacārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṃ nivāsetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi.

එහි මේ අනුපිළිවෙළ කතාවයි – සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි එක්තරා වෙළෙඳ ගමක මේ සොහොයුරන් දෙදෙනෙක් වාසය කළහ. ඔවුන් අතරින් සමහර විට වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ගෙන ජනපදයට ගොස් වෙළෙඳ බඩු රැගෙන එයි. සමහර විට බාල සොහොයුරා එසේ කරයි. මේ අවස්ථාවෙහි බාල සොහොයුරා නිවසේ නවතා, වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ගෙන ජනපද චාරිකාවේ හැසිරෙමින් අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණියේය. ඔහු ජේතවනාරාමයට නුදුරු ස්ථානයක ගැල් කණ්ඩායම නතර කරවා, උදෑසන ආහාරය ගෙන පිරිවර පිරිවරා පහසු ස්ථානයක වාඩි විය.

Tena ca samayena sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena buddho yena dhammo yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappābbhārā hutvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavanaṃ [Pg.235] gacchanti. So te disvā ‘‘kahaṃ ime gacchanti’’ti ekamanussaṃ pucchi. Kiṃ tvaṃ ayyo na jānāsi, loke buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni, iccesa mahājano satthu santike dhammakathaṃ sotuṃ gacchatīti. Tassa buddhoti vacanaṃ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Atha attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu madhurassarena dhammaṃ desentassa parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi. Atha tathāgatena kālaṃ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase maṇḍapaṃ kāretvā āsanāni paññapetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṃ pakkosāpetvā, ettakaṃ bhaṇḍaṃ vissajjitaṃ, ettakaṃ na vissajjitanti sabbaṃ ācikkhitvā – ‘‘imaṃ sāpateyyaṃ mayhaṃ kaniṭṭhassa dehī’’ti sabbaṃ niyyātetvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi.

ඒ අවස්ථාවෙහි සැවැත් නුවර වැසියෝ උදෑසන ආහාර අනුභව කොට, පෙහෙවස් සමාදන් වී, පිරිසිදු උතුරු සළු හැඳ, සුවඳ මල් ආදිය දෑතින් ගෙන බුදුන් වහන්සේ යම් තැනක ද, දහම් සඟුන් යම් තැනක ද, ඒ දෙසට ම නැඹුරු වූ සිත් ඇතිව දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම ජේතවනයට යති. ඔහු ඔවුන් දැක "මොවුන් කොහේ යන්නේදැයි" එක් මිනිසෙකුගෙන් ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඔබ නොදන්නේද? ලොව බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය පහළ වී ඇත. එබැවින් මේ මහා ජනයා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමට යති" යි ඔහු කීවේය. ඔහුට "බුදු රජාණන් වහන්සේ" යන වචනය ඇසීමෙන් එය සම, මස් ආදිය සිඳගෙන ඇටමිදුලු දක්වා කා වැදී ගියේය. ඉක්බිති තම පිරිවර සමග ඒ පිරිස සමග ම විහාරයට ගොස්, ශාස්තෘන් වහන්සේ මිහිරි හඬින් දහම් දෙසද්දී පිරිස කෙළවර සිට දහම් අසා පැවිදි වීමට සිතක් උපදවා ගත්තේය. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ කාලය දැන පිරිස පිටත් කර හැරි කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, පසු දිනට ආරාධනා කළේය. දෙවන දිනයෙහි මණ්ඩප කරවා, අසුන් පනවා බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් දී, ආහාරයෙන් පසු පෙහෙවස් සමාදන් විය. ඔහු භාණ්ඩාගාරිකයා කැඳවා, "මෙපමණ බඩු විකුණන ලදී, මෙපමණක් ඉතිරි විය" යනාදී සියල්ල පවසා, "මේ වස්තුව මගේ බාල සොහොයුරාට දෙන්න" යයි සියල්ල පවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී කර්මස්ථානයෙහි නිරත විය.

Athassa kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ janapado mayhaṃ asappāyo, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gaccheyya’’nti. Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhahitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā satta sīhanāde naditvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā puṇṇo…pe… viharatī’’ti.

ඉක්බිති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන ඔහුට කර්මස්ථානය මනා කොට නොවැටහුණි. එවිට ඔහු "මේ ජනපදය මට අසප්පාය ය, මම ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථානය ලබාගෙන මගේ උපන් ගමට ම යන්නෙමි" යි සිතුවේය. පසුව පෙරවරු කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී, සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන් නැගී සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, කර්මස්ථානය විමසා සිංහ නාද හතක් පවත්වා නික්ම ගියේය. ඒ පිළිබඳව "ඉක්බිති ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ... පෙ... වාසය කරති" යි වදාරන ලදී.

Kattha panāyaṃ vihāsīti? Catūsu ṭhānesu vihāsi, sunāparantaraṭṭhaṃ tāva pavisitvā ajjuhatthapabbate nāma pavisitvā vāṇijagāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṃ datvā, ‘‘bhante, aññattha agantvā idheva vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā tattheva vasāpesi.

උන්වහන්සේ කොහේ වාසය කළේ ද? ස්ථාන හතරක වාසය කළහ. පළමුව සුනාපරන්ත ජනපදයට ඇතුළු වී අජ්ජුහත්ථ පර්වතයෙහි වෙසෙමින් වෙළෙඳ ගමට පිඬු පිණිස වැඩියහ. එවිට බාල සොහොයුරා උන්වහන්සේව හඳුනාගෙන දන් පිළිගන්වා, "ස්වාමීනි, වෙනත් තැනක නොවැඩ මෙහි ම වාසය කරනු මැනවැ" යි පොරොන්දු කරවා එහි ම වැඩ විසුවාහ.

Tato samuddagirivihāraṃ nāma agamāsi. Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi, taṃ koci caṅkamituṃ samattho nāma natthi. Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṃ karonti. Theronaṃ – ‘‘kammaṭṭhānaṃ manasikarontānaṃ phāsuvihāro hotū’’ti samuddaṃ nissaddaṃ katvā adhiṭṭhāsi.

ඉන්පසු උන්වහන්සේ සමුද්‍රගිරි විහාරයට වැඩම කළහ. එහි අයකාන්ත පාෂාණයෙන් වට කර සාදන ලද සක්මන් මළුවක් විය. එහි සක්මන් කිරීමට කිසිවෙකුටත් නොහැකි විය. එහිදී මුහුදු රළ පැමිණ අයකාන්ත පාෂාණවල වැදී මහත් ශබ්දයක් ඇති කළහ. "කර්මස්ථාන වඩන භික්ෂූන්ට පහසු විහරණයක් වේවා" යි සිතූ තෙරණුවෝ මුහුද නිශ්ශබ්ද කොට අධිෂ්ඨාන කළහ.

Tato [Pg.236] mātulagiriṃ nāma agamāsi. Tattha sakuṇasaṅgho ussanno, rattiñca divā ca saddo ekābaddhova hoti, thero imaṃ ṭhānaṃ aphāsukanti tato makulakārāmavihāraṃ nāma gato. So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo. Thero imaṃ ṭhānaṃ phāsukanti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṃ upagacchi. Evaṃ catūsu ṭhānesu vihāsi.

ඉන්පසු මාතුලගිරි නම් ස්ථානයට වැඩම කළහ. එහි පක්ෂි සමූහයා බොහෝ වූහ, රෑ දවල් දෙකෙහි ම ඔවුන්ගේ ශබ්දය නිරන්තරයෙන් පැවතුණි. "මේ ස්ථානය අපහසු ය" යි සිතූ තෙරණුවෝ එතැනින් මකුලකාරාම විහාරයට වැඩම කළහ. එය වෙළෙඳ ගමට ඉතා දුරත් නොවන ඉතා ළඟත් නොවන, ගමනාගමනයට පහසු, විවේකී වූ, අල්ප ශබ්ද ඇති ස්ථානයකි. "මේ ස්ථානය පහසු ය" යි සිතූ තෙරණුවෝ එහි රාත්‍රී ස්ථාන, දහවල් ස්ථාන හා සක්මන් මළු ආදිය කරවා වස් සමාදන් වූහ. මෙසේ ස්ථාන හතරක වාසය කළහ.

Athekadivasaṃ tasmiṃyeva antovasse pañca vāṇijasatāni parasamuddaṃ gacchāmāti nāvāya bhaṇḍaṃ pakkhipiṃsu. Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṃ bhojetvā therassa santike sikkhāpadāni gahetvā vanditvā gacchanto, – ‘‘bhante, mahāsamuddo nāma appameyyo anekantarāyo, amhe āvajjeyyāthā’’ti vatvā nāvaṃ āruhi. Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi. Manussā pātarāsaṃ karissāmāti dīpake otiṇṇā. Tasmiṃ dīpe aññaṃ kiñci natthi, candanavanameva ahosi.

එක් දිනක් ඒ වස් කාලය තුළ ම වෙළෙඳුන් පන්සියයක් "අපි එතෙර මුහුදට යන්නෙමු" යි සිතා නැවට බඩු පැටවූහ. නැවට නගින දිනයෙහි තෙරුන්ගේ බාල සොහොයුරා තෙරුන්ට දන් පිරිනමා උන්වහන්සේගෙන් සිල් සමාදන් වී වැඳ යමින්, "ස්වාමීනි, මහා සමුද්‍රය යනු අප්‍රමාණ වූ අනේකවිධ අන්තරායන් සහිත තැනකි, අප ගැන සිහිපත් කරනු මැනවැ" යි පවසා නැවට නැග්ගේය. නැව ඉතා වේගයෙන් ගොස් එක්තරා දූපතකට පැමිණියේය. එහි මිනිසුන් උදෑසන ආහාරය පිළියෙළ කරගනු පිණිස දූපතට බැස්සහ. ඒ දූපතෙහි වෙනත් කිසිවක් නොවූ අතර රත් සඳුන් වනයක් ම විය.

Atheko vāsiyā rukkhaṃ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bho mayaṃ lābhatthāya parasamuddaṃ gacchāma, ito ca uttari lābho nāma natthi, caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṃ agghati, hāretabbakayuttaṃ bhaṇḍaṃ hāretvā candanassa pūremā’’ti. Te tathā kariṃsu. Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā – ‘‘imehi amhākaṃ candanavanaṃ nāsitaṃ, ghātessāma ne’’ti cintetvā – ‘‘idheva ghātitesu sabbaṃ vanaṃ ekaṃ kuṇapaṃ bhavissati, samuddamajjhe nesaṃ nāvaṃ osīdessāmā’’ti āhaṃsu. Atha tesaṃ nāvaṃ āruyha muhuttaṃ gatakāleyeva uppādikaṃ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṃsu. Bhītā manussā attano attano devatā namassanti. Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko – ‘‘mayhaṃ bhātā avassayo hotū’’ti therassa namassamāno aṭṭhāsi.

එවිට එක් අයෙක් වෑයකින් ගසකට කොටා එය රත් සඳුන් බව දැනගෙන මෙසේ කීවේය: "පින්වත්නි, අපි ලාභ ප්‍රයෝජනය සඳහා එතෙර මුහුදට යන්නෙමු. මීට වඩා වැඩි ලාභයක් තවත් නැත. සතර අඟලක් පමණ වූ සඳුන් කැබැල්ලක් ලක්ෂයක් වටී. එබැවින් ඉවත් කළ යුතු පැරණි බඩු ඉවත් කර නැව සඳුන්වලින් පුරවමු." ඔවුහු එසේ කළහ. රත් සඳුන් වනයෙහි වාසය කරන අමනුෂ්‍යයෝ කිපී, "මොවුන් අපේ සඳුන් වනය විනාශ කළහ, මුන්ව මරා දමමු" යි සිතා, "මෙහිදීම මැරුවහොත් මුළු දූපත ම කුණුප ගඳින් පිරෙනු ඇත, සමුද්‍ර මධ්‍යයේදී මොවුන්ගේ නැව ගිල්වමු" යි කතා කර ගත්හ. ඉන්පසු ඔවුන් නැවට නැගී මොහොතක් යන විට මහත් රළ පහරක් නංවා ඒ අමනුෂ්‍යයෝ ද බියකරු රූප මවා පෑහ. බියට පත් මිනිස්සු තමන් අදහන දෙවිවරුන් නමදින්නට වූහ. තෙරුන්ගේ බාල සොහොයුරු වූ චූළපුණ්ණ කුටුම්බිකයා "මගේ සොහොයුරා මට පිහිට වේවා" යි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් සිටියේය.

Theropi kira tasmiṃyeva khaṇe āvajjitvā tesaṃ byasanuppattiṃ ñatvā vehāsaṃ uppatitvā sammukhe aṭṭhāsi. Amanussā theraṃ disvā ‘‘ayyo puṇṇatthero etī’’ti pakkamiṃsu, uppādikaṃ sannisīdi. Thero mā bhāyathāti te [Pg.237] assāsetvā ‘‘kahaṃ gantukāmatthā’’ti pucchi. Bhante, amhākaṃ sakaṭṭhānameva gacchāmāti. Thero nāvaṃ phale akkamitvā ‘‘etesaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Vāṇijā sakaṭṭhānaṃ gantvā taṃ pavattiṃ puttadārassa ārocetvā ‘‘etha theraṃ saraṇaṃ gacchāmā’’ti pañcasatā attano pañcamātugāmasatehi saddhiṃ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ paṭivedesuṃ. Tato nāvāya bhaṇḍaṃ otāretvā therassa ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā – ‘‘ayaṃ, bhante, tumhākaṃ koṭṭhāso’’ti āhaṃsu. Thero – ‘‘mayhaṃ visuṃ koṭṭhāsakiccaṃ natthi, satthā pana tumhehi diṭṭhapubbo’’ti. Na diṭṭhapubbo, bhanteti. Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṃ karotha, evaṃ satthāraṃ passissathāti. Te sādhu, bhanteti tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

මහා පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ මොහොතේම ආවර්ජනා කොට ඒ නාවිකයන්ගේ විපත්තිය දැක අහසට පැන නැගී නැව ඉදිරියෙහි වැඩ සිටි සේක. අමනුෂ්‍යයෝ තෙරුන් වහන්සේ දැක "ආර්ය වූ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වඩින සේකැ" යි සිතා පලා ගියහ. රළ ගෙඩි ද සංසිඳී ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ "බිය නොවන්න" යැයි ඔවුන් අස්වසා "කොහි යාමට කැමති දැ" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, අපේම වාසස්ථානය වන සුනාපරන්තයට යාමට කැමැත්තෙමු" යි ඔවුහු කීහ. තෙරුන් වහන්සේ නැවෙහි ලෑල්ලක් මත පය තබා "මොවුන් කැමති තැනට නැව යේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. වෙළෙන්දෝ තමන්ගේ වාසභූමියට ගොස් ඒ පුවත අඹුදරුවන්ට දන්වා "එන්න, තෙරුන් වහන්සේ සරණ යමු" යැයි පවසා, පන්සියයක් වෙළෙන්දෝ තමන්ගේ පන්සියයක් භාර්යාවන් ද සමග තිසරණෙහි පිහිටා උපාසක භාවයට පත් වූහ. ඉක්බිති නැවෙහි තිබූ බඩු බාහිරාදිය ගොඩබා තෙරුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් එක් කොටසක් වෙන් කර, "ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේගේ කොටසය" යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ "මට වෙන් වූ කොටසකින් වැඩක් නැත, නුඹලා ශාස්තෘන් වහන්සේව දැක තිබේද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, දැක නැත" යි කී කල, "එසේ නම් මේ කොටසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙනුවෙන් මණ්ඩල මාලයක් කරවන්න, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගත හැකි වනු ඇතැ" යි වදාළ සේක. ඔවුහු "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසා ඒ කොටසින් ද තමන්ගේ කොටස්වලින් ද මණ්ඩල මාලයක් තැනීම ආරම්භ කළහ.

Satthāpi kira āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṃ akāsi. Ārakkhamanussā rattiṃ obhāsaṃ disvā ‘‘mahesakkhā devatā atthī’’ti saññaṃ kariṃsu. Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassa ca senāsanāni niṭṭhapetvā dānasambhāraṃ sajjetvā – ‘‘kataṃ, bhante, amhehi attano kiccaṃ, satthāraṃ pakkosathā’’ti therassa ārocesuṃ. Thero sāyanhasamaye iddhiyā sāvatthiṃ patvā, ‘‘bhante, vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmā, tesaṃ anukampaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāci. Bhagavā adhivāsesi. Thero bhagavato adhivāsanaṃ viditvā sakaṭṭhānameva paccāgato.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එය ආරම්භ කළ කාලයේ සිටම පරිභෝජනය කළ සේක. මුරකරුවෝ රාත්‍රියෙහි ආලෝකය දැක "මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවෝ මෙහි වෙසෙති" යි සලකා ගත්හ. උපාසකවරු මණ්ඩල මාලය ද භික්ෂු සංඝයා වෙනුවෙන් සේනාසන ද නිමවා දාන වස්තූන් පිළියෙළ කොට, "ස්වාමීනි, අපගේ කටයුත්ත නිම කළෙමු, ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කරනු මැනවැ" යි තෙරුන් වහන්සේට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි සෘද්ධියෙන් සැවැත් නුවරට වැඩම කොට, "ස්වාමීනි, වාණිජග්‍රාම වැසියෝ ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමති වෙති, ඔවුන්ට අනුකම්පා කළ මැනවැ" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිළිගැනීම දැන තම වාසස්ථානයටම පෙරළා වැඩම කළ සේක.

Bhagavāpi ānandatheraṃ āmantesi, – ‘‘ānanda, sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma, tvaṃ ekūnapañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ dehī’’ti. Thero sādhu, bhanteti bhikkhusaṅghassa tamatthaṃ ārocetvā nabhacārikā bhikkhū salākaṃ gaṇhantūti āha. Taṃdivasaṃ kuṇḍadhānatthero paṭhamaṃ salākaṃ aggahesi. Vāṇijagāmavāsinopi ‘‘sve kira satthā āgamissatī’’ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaggaṃ sajjayiṃsu. Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdi. Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So kiṃ idanti āvajjetvā [Pg.238] satthu sunāparantagamanaṃ disvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta ajja bhagavā timattāni yojanasatāni piṇḍācāraṃ karissati, pañca kūṭāgārasatāni māpetvā jetavanadvārakoṭṭhamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī’’ti. So tathā akāsi. Bhagavato kūṭāgāraṃ catumukhaṃ ahosi, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ dvimukhāni, sesāni ekamukhāni. Satthā gandhakuṭito nikkhamma paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṃ pāvisi. Dve aggasāvake ādiṃ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāraṃ gantvā nisinnā ahesuṃ. Ekaṃ tucchakūṭāgāraṃ ahosi, pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppatiṃsu.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඇමතූ සේක, "ආනන්ද, හෙට සුනාපරන්තයේ වාණිජග්‍රාමයට පිඬුසිඟා වඩින්නෙමු, නුඹ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට සලාක පත් දෙන්න" යැයි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ "යහපති ස්වාමීනි" යි පිළිගෙන භික්ෂු සංඝයාට ඒ බව දන්වා "අහසින් ගමන් කළ හැකි භික්ෂූන් වහන්සේලා සලාක පත් ගනිත්වා" යි කීහ. එදින කුණ්ඩධාන තෙරුන් වහන්සේ පළමුවෙන්ම සලාක පත ගත් සේක. වාණිජග්‍රාම වැසියෝ ද "හෙට ශාස්තෘන් වහන්සේ වඩින සේකැ" යි අසා ගම් මැද මණ්ඩපයක් තනවා මහා දානයක් පිළියෙළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ගන්ධකුටියට වැඩම කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක. සක්දෙවිඳුගේ පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය උණු විය. ඒ කුමක්දැයි ආවර්ජනා කළ ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සුනාපරන්ත ගමන දැක විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, "පින්වත, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුන් තුන්සියයක් පමණ දුර පිඬුසිඟා වඩින සේක. පන්සියයක් කූටාගාර මවා ජේතවන ද්වාර මණ්ඩපය මතුපිට ගමනට සූදානම් කර තබව" යි කීවේය. ඔහු එසේම කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කූටාගාරය සතර මුව සහිත විය, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමගේ කූටාගාර ද්වි-මුඛ විය, ඉතිරි ඒවා ඒක-මුඛ විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙන් නික්ම පිළිවෙළින් තබා තිබූ කූටාගාර අතරින් ප්‍රධාන කූටාගාරයට වැඩම කළ සේක. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම ප්‍රමුඛ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද කූටාගාරවලට වැඩම කොට වැඩ සිටියහ. එක් කූටාගාරයක් හිස්ව තිබුණි. ඒ පන්සියයක්ම කූටාගාර අහසට පැන නැගුණි.

Satthā saccabandhapabbataṃ nāma patvā kūṭāgāraṃ ākāse ṭhapesi. Tasmiṃ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṃ micchādiṭṭhiṃ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappatto hutvā vasati. Abbhantare cassa antocāṭiyaṃ padīpo viya arahattassa upanissayo jalati. Taṃ disvā dhammamassa kathessāmīti gantvā dhammaṃ desesi. Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi, maggenevāssa abhiññā āgatā. Ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo hutvā kūṭāgāraṃ pāvisi.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සච්චබද්ධ නම් පර්වතයට වැඩම කොට කූටාගාරය අහසෙහි නැවැත්වූ සේක. ඒ පර්වතයෙහි සච්චබද්ධ නම් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික තාපසයෙක් මහා ජනයාට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය උගන්වමින් මහා ලාභ සත්කාර ලබමින් වාසය කළේය. ඔහුගේ සන්තානයෙහි කළයක් ඇතුළත දැල්වෙන පහනක් මෙන් අර්හත් ඵලයට උපනිශ්‍රය දැල්වෙමින් පවතින බව දැක, "මොහුට ධර්මය දේශනා කරමි" යි සිතා වැඩම කොට ධර්මය දේශනා කළ සේක. තාපසයා දේශනාව කෙළවර අර්හත් ඵලයට පත් විය. මාර්ගය සමගම ඔහුට අභිඥාවෝ පහළ වූහ. ඔහු "ඒහි භික්ෂු" භාවයෙන් පැවිදි වී සෘද්ධියෙන් මවන ලද පාසිවුරු දරා හිස්ව තිබූ කූටාගාරයට ඇතුළු විය.

Bhagavā kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vāṇijagāmaṃ gantvā kūṭāgārāni adissamānāni katvā vāṇijagāmaṃ pāvisi. Vāṇijā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthāraṃ makulakārāmaṃ nayiṃsu. Satthā maṇḍalamāḷaṃ pāvisi. Mahājano yāva satthā bhattadarathaṃ paṭipassambheti, tāva pātarāsaṃ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṃ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṃ paccāgamāsi. Satthā dhammaṃ desesi. Mahājanassa bandhanamokkho jāto, mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කූටාගාරවල වැඩ සිටි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමග වාණිජග්‍රාමයට වැඩම කොට, කූටාගාර නොපෙනෙන සේ සලස්වා ගමට ඇතුළු වූ සේක. වෙළෙන්දෝ බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහා දානයක් පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේව මකුළකාරාමයට වැඩම කරවූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මණ්ඩල මාලයට වැඩම කළ සේක. මහා ජනයා ශාස්තෘන් වහන්සේ දන් වැළඳීමේ විඩාව සංසිඳුවා ගන්නා තෙක් උදෑසන ආහාරය ගෙන, පෙහෙවස් සමාදන් වී, බොහෝ සුවඳ විලවුන් හා මල් රැගෙන බණ ඇසීම පිණිස ආරාමයට පැමිණියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මහා ජනයාට කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදීම උදා විය. මහා බුද්ධ කෝලාහලයක් ඇති විය.

Satthā mahājanassa saṅgahatthaṃ katipāhaṃ tattheva vasi, aruṇaṃ pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi. Tattha katipāhaṃ vasitvā vāṇijagāme piṇḍāya caritvā ‘‘tvaṃ idheva vasāhī’’ti puṇṇattheraṃ nivattetvā antare nammadānadī [Pg.239] nāma atthi, tassā tīraṃ agamāsi. Nammadānāgarājā satthu paccuggamanaṃ katvā nāgabhavanaṃ pavesetvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ akāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathetvā nāgabhavanā nikkhami. So – ‘‘mayhaṃ, bhante, paricaritabbaṃ dethā’’ti yāci, bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṃ dassesi. Taṃ vīcīsu āgatāsu pidhīyati, gatāsu vivarīyati, mahāsakkārappattaṃ ahosi. Satthā tato nikkhamma saccabandhapabbataṃ gantvā saccabandhaṃ āha – ‘‘tayā mahājano apāyamagge otārito, tvaṃ idheva vasitvā etesaṃ laddhiṃ vissajjāpetvā nibbānamagge patiṭṭhāpehī’’ti. Sopi paricaritabbaṃ yāci. Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṃ viya padacetiyaṃ dassesi, tato jetavanameva gato. Etamatthaṃ sandhāya tenevantaravassenātiādi vuttaṃ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා ජනයාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස කිහිප දිනක් එහිම වැඩ සිටි සේක. එහෙත් අලුයම කාලය මහා ගන්ධකුටියෙහිම ගත කළ සේක. එහි කිහිප දිනක් වැඩ සිට වාණිජග්‍රාමයේ පිඬුසිඟා වැඩ, "නුඹ මෙහිම වසව" යි පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව නතර කරවා මඟ අතරතුර තිබූ නර්මදා නම් නදිය අසලට වැඩම කළ සේක. නර්මදා නාග රාජයා ශාස්තෘන් වහන්සේට පෙරගමන් කොට පිළිගෙන නාග භවනයට වැඩම කරවා තෙරුවන් උදෙසා සත්කාර කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කොට නාග භවනයෙන් නික්මුණු සේක. ඔහු, "ස්වාමීනි, මට පුදපූජා පැවැත්වීම පිණිස වස්තුවක් ලබා දුන මැනවැ" යි අයැද සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නර්මදා නදී තීරයෙහි ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් දැක්වූ සේක. එය රළ පහර එන විට වැසී යන අතර රළ පහර පහව ගිය විට දක්නට ලැබුණි. එය මහා සත්කාරයට පාත්‍ර විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනින් නික්ම සච්චබද්ධ පර්වතයට වැඩම කොට සච්චබද්ධ තෙරුන්ට මෙසේ වදාළ සේක: "නුඹ විසින් මහා ජනයා අපාය මාර්ගයට යොමු කරන ලදී. නුඹ මෙහිම නැවතී ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා මත දුරු කරවා නිවන් මගෙහි පිහිටුවව" යි වදාළ සේක. ඔහු ද වන්දනාමාන කිරීමට යමක් ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ තද ගල් පර්වතය මතුපිට තෙත මැටි පිඩක් මත තැබූ මුද්‍රාවක් මෙන් ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් දැක්වූ සේක. ඉන්පසු ජේතවනයටම වැඩම කළ සේක. මේ කරුණ අරභයා "තේනේවන්තරවස්සේනා" යනාදිය වදාරන ලදී.

Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṃ katvā bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ akāsi. Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhane ṭhitabhikkhū. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"පරිනිබ්බායී" යනු අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය යන්නයි. මහා ජනයා තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරයට සත් දිනක් පුරා සරීර පූජා පවත්වා, බොහෝ සුවඳ දර එක්රැස් කොට ශරීරය ආදාහනය කර, ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන චෛත්‍යයක් කරවූහ. "සම්බහුලා භික්ඛූ" යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ආදාහන භූමියෙහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Puṇṇovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පුණ්ණෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Nandakovādasuttavaṇṇanā

4. නන්දකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

398. Evaṃ me sutanti nandakovādasuttaṃ. Tattha tena kho pana samayenāti bhagavā mahāpajāpatiyā yācito bhikkhunisaṅghaṃ uyyojetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā – ‘‘therā bhikkhū vārena bhikkhuniyo ovadantū’’ti saṅghassa bhāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha pariyāyenāti vārena. Na icchatīti attano vāre sampatte dūraṃ gāmaṃ vā gantvā sūcikammādīni vā ārabhitvā ‘‘ayaṃ nāmassa papañco’’ti vadāpesi. Imaṃ pana pariyāyena ovādaṃ bhagavā nandakattherasseva kāraṇā akāsi. Kasmā? Imāsañhi bhikkhunīnaṃ theraṃ disvā cittaṃ ekaggaṃ hoti [Pg.240] pasīdati. Tena tā tassa ovādaṃ sampaṭicchitukāmā, dhammakathaṃ sotukāmā. Tasmā bhagavā – ‘‘nandako attano vāre sampatte ovādaṃ dassati, dhammakathaṃ kathessatī’’ti vārena ovādaṃ akāsi. Thero pana attano vāraṃ na karoti, kasmāti ce? Tā kira bhikkhuniyo pubbe therassa jambudīpe rajjaṃ kārentassa orodhā ahesuṃ. Thero pubbenivāsañāṇena taṃ kāraṇaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ imassa bhikkhunisaṅghassa majjhe nisinnaṃ upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā dhammaṃ kathayamānaṃ disvā añño pubbenivāsañāṇalābhī bhikkhu imaṃ kāraṇaṃ oloketvā ‘āyasmā nandako yāvajjadivasā orodhe na vissajjeti, sobhatāyamāyasmā orodhaparivuto’ti vattabbaṃ maññeyyā’’ti. Etamatthaṃ sampassamāno thero attano vāraṃ na karoti. Imāsañca kira bhikkhunīnaṃ therasseva desanā sappāyā bhavissatīti ñatvā atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ āmantesi.

398. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය නන්දකෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "තේන ඛෝ පන සමයේන" යනු, මහාපජාපතී ගෝතමිය කළ ආරාධනයෙන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂුණී සංඝයා පිටත් කර යවා, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා "ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා වාරය අනුව භික්ෂුණීන් හට අවවාද කරත්වා" යි සංඝයාට ඒ වගකීම පැවරූ සේක. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. එහි "පරියායේන" යනු වාරය අනුව යන්නයි. "න ඉච්ඡති" යනු තමන්ගේ වාරය පැමිණි කල්හි දුර බැහැර ගමකට වැඩම කිරීම හෝ මහණකම් ආදී වැඩකටයුතුවල නිරත වෙමින් "මොහුගේ මේ කටයුත්ත ප්‍රමාදයකි" යි පවසන්නට සැලැස්වීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහිම වූ කරුණක් නිසා වාරය අනුව අවවාද දීමට නියම කළ සේක. ඒ මක්නිසාද යත්? මෙම භික්ෂුණීන් හට තෙරුන් වහන්සේ දුටු විට සිත එකඟ වේ, පැහැදීම ඇති වේ. ඒ නිසා ඔවුහු තෙරුන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිගැනීමට හා ධර්ම කථාව ඇසීමට කැමැත්තෙන් සිටිති. එම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "නන්දක තෙරුන් තමන්ගේ වාරය පැමිණි විට අවවාද දෙනු ඇත, ධර්මය දේශනා කරනු ඇත" යනුවෙන් සලකා වාර ක්‍රමයට අවවාද කිරීම නියම කළ සේක. එසේ වුවද තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ වාරය පැමිණි විටත් එය නොකළහ. ඒ මක්නිසාද යත්? ඒ භික්ෂුණීන් අතීතයේ දඹදිව රජකම් කළ කාලයේ තෙරුන් වහන්සේගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ව සිටි බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් ඒ හේතුව දැන මෙසේ සිතූහ: "මම මේ භික්ෂුණී සංඝයා මැද හිඳ උපමා හා කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් ධර්මය දේශනා කරනු දැක, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ලත් වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ කරුණ දෙස බලා 'ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරුන් අද දක්වාත් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් අත්නොහරියි, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් පිරිවරාගත් මේ ආයුෂ්මතුන් බැබළෙයි' යනුවෙන් පැවසිය යුතු යැයි සිතනු ඇත." තෙරුන් වහන්සේ මේ කාරණය සලකා තමන්ගේ වාරයේදී අවවාද කිරීමට නොගියහ. එහෙත් මෙම භික්ෂුණීන්ට තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාවම සප්පාය වන බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරුන් ඇමතූ සේක.

Tāsaṃ bhikkhunīnaṃ pubbe tassa orodhabhāvajānanatthaṃ idaṃ vatthuṃ – pubbe kira bārāṇasiyaṃ pañca dāsasatāni pañca dāsisatāni cāti jaṅghasahassaṃ ekatova kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne vasi. Ayaṃ nandakatthero tasmiṃ kāle jeṭṭhakadāso hoti, gotamī jeṭṭhakadāsī. Sā jeṭṭhakadāsassa pādaparicārikā ahosi paṇḍitā byattā. Jaṅghasahassampi puññakammaṃ karontaṃ ekato karoti. Atha vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhā nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā – ‘‘vassūpanāyikakuṭiyā atthāya hatthakammaṃ yācissāmā’’ti cīvaraṃ pārupitvā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisitvā seṭṭhissa gharadvāre aṭṭhaṃsu. Jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī paccekabuddhe nagaraṃ pavisante addasa. Seṭṭhi tesaṃ āgatakāraṇaṃ sutvā ‘‘amhākaṃ okāso natthi, gacchantū’’ti āha.

ඒ භික්ෂුණීන් පෙර කාලයේ තෙරුන් වහන්සේගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ව සිටි බව දැක්වීමට මේ කථාවයි. පෙර බරණැස පන්සියයක් දාසයන් හා පන්සියයක් දාසියන් වශයෙන් දහසක් පිරිස එක්ව වැඩ කරමින් එකම ස්ථානයක විසූහ. ඒ කාලයෙහි මේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රධාන දාසයා වූහ, මහාපජාපතී ගෝතමිය ප්‍රධාන දාසිය වූවාය. ඇය ප්‍රධාන දාසයාගේ පාදපරිචාරිකාව වූ අතර ප්‍රඥාවන්ත, දක්ෂ තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය දහසක් පමණ වූ පිරිස ලවා එක්ව පින්කම් කරවයි. ඉක්බිති වස් එළඹෙන සමයෙහි පසේබුදුන් වහන්සේලා පස්නමක් නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට ඉසිපතනයට වැඩම කොට, නගරයේ පිඬුසිඟා වැඩ, "වස් කාලයෙහි වැඩසිටීම සඳහා කුටි තැනීමට මිනිසුන්ගෙන් ශ්‍රම දායකත්වය ඉල්ලන්නෙමු" යි සිතා, සිවුරු පෙරවාගෙන සවස් කාලයේ නගරයට පිවිස සිටුවරයාගේ ගෙදොර නතර වූහ. ප්‍රධාන දාසිය පැන් කළයක් ගෙන තොටුපළට යන අතරතුර පසේබුදුන් වහන්සේලා නගරයට පිවිසෙනු දුටුවාය. සිටුවරයා උන්වහන්සේලා වැඩම කළ හේතුව අසා "අපට විවේකයක් නැත, වැඩම කරනු මැනවි" යි පැවසීය.

Atha te nagarā nikkhamante jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā pavisantī disvā kuṭaṃ otāretvā vanditvā onamitvā mukhaṃ pidhāya – ‘‘ayyā nagaraṃ paviṭṭhamattāva nikkhantā, kiṃ nu kho’’ti pucchi. Vassūpanāyikakuṭiyā hatthakammaṃ yācituṃ āgamimhāti. Laddhaṃ, bhanteti. Na laddhaṃ upāsiketi? Kiṃ panesā kuṭi issareheva kātabbā, duggatehipi sakkā kātunti. Yena kenaci sakkāti? Sādhu, bhante, mayaṃ karissāma. Sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathāti nimantetvā [Pg.241] udakaṃ netvā puna kuṭaṃ gahetvā āgamma titthamagge ṭhatvā āgatā avasesadāsiyo ‘‘ettheva hothā’’ti vatvā sabbāsaṃ āgatakāle āha – ‘‘amma kiṃ niccameva parassa dāsakammaṃ karissatha, udāhu dāsabhāvato muccituṃ icchathā’’ti? Ajjeva muccitumicchāma ayyeti. Yadi evaṃ mayā pañca paccekabuddhā hatthakammaṃ alabhantā svātanāya nimantitā, tumhākaṃ sāmikehi ekadivasaṃ hatthakammaṃ dāpethāti. Tā sādhūti sampaṭicchitvā sāyaṃ aṭavito āgatakāle sāmikānaṃ ārocesuṃ. Te sādhūti jeṭṭhakadāsassa gehadvāre sannipatiṃsu.

ඉක්බිති උන්වහන්සේලා නගරයෙන් පිටත්ව යන විට, ප්‍රධාන දාසිය කළය රැගෙන එන අතරතුර දැක, කළය බිම තබා වැඳ නමස්කාර කොට මුඛය වසාගෙන "ස්වාමීනි, නගරයට පිවිසියා පමණින් නික්ම යන්නේ මක්නිසාද?" යි ඇසුවාය. "වස් කුටි සඳහා ශ්‍රම දායකත්වය පතා ආවෙමු" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, එය ලැබුණේද?" "උපාසිකාවනි, නොලැබුණි." "කුටි තැනිය හැක්කේ අධිපතියන්ට පමණක්ද? දිළිඳු අයටත් කළ නොහැකිද?" "ඕනෑම කෙනෙකුට කළ හැකියි." "ස්වාමීනි ඉතා යහපති, අපි එය කරන්නෙමු. හෙට මාගේ දානය පිළිගනු මැනවි" යි ආරාධනා කොට, ජලය රැගෙන ගොස් නැවත පැමිණ තොටුපළ අසල සිට සෙසු දාසියන් එනතුරු බලා සිටියාය. සියල්ලන් පැමිණි කල ඇය මෙසේ ඇසුවාය: "අම්මලා නිරන්තරයෙන්ම අනුන්ගේ දාසකම් කරන්නෙහිද, නැතහොත් දාසභාවයෙන් මිදීමට කැමතිද?" "ආර්යාවනි, අදම මිදීමට කැමැත්තෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම් මා විසින් ශ්‍රම දායකත්වය නොලැබූ පසේබුදුන් වහන්සේලා පස්නමකට හෙට දිනට ආරාධනා කරන ලදී. ඔබලාගේ ස්වාමිපුරුෂයන් ලවා එක් දිනක් ශ්‍රම දායකත්වය ලබා දෙන්න" යි කීවාය. ඔවුහු "යහපති" යි පිළිගෙන සවස් කාලයේ වනයෙන් පැමිණි තම ස්වාමිපුරුෂයන්ට ඒ බව දැන්වූහ. ඔවුහුද "යහපති" යි පවසා ප්‍රධාන දාසයාගේ ගෙදර දොරකඩ රැස් වූහ.

Atha ne jeṭṭhakadāsī sve tātā paccekabuddhānaṃ hatthakammaṃ dethāti ānisaṃsaṃ ācikkhitvā yepi na kātukāmā, te gāḷhena ovādena tajjetvā paṭicchāpesi. Sā punadivase paccekabuddhānaṃ bhattaṃ datvā sabbesaṃ dāsaputtānaṃ saññaṃ adāsi. Te tāvadeva araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre samodhānetvā sataṃ sataṃ hutvā ekekakuṭiṃ ekekacaṅkamanādiparivāraṃ katvā mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyabhājanādīni ṭhapetvā paccekabuddhe temāsaṃ tattha vasanatthāya paṭiññaṃ kāretvā vārabhikkhaṃ paṭṭhapesuṃ. Yo attano vāradivase na sakkoti. Tassa jeṭṭhakadāsī sakagehato āharitvā deti. Evaṃ temāsaṃ jaggitvā jeṭṭhakadāsī ekekaṃ dāsaṃ ekekaṃ sāṭakaṃ vissajjāpesi. Pañca thūlasāṭakasatāni ahesuṃ. Tāni parivattāpetvā pañcannaṃ paccekabuddhānaṃ ticīvarāni katvā adāsi. Paccekabuddhā yathāphāsukaṃ agamaṃsu. Tampi jaṅghasahassaṃ ekato kusalaṃ katvā kāyassa bhedā devaloke nibbatti. Tāni pañca mātugāmasatāni kālena kālaṃ tesaṃ pañcannaṃ purisasatānaṃ gehe honti, kālena kālaṃ sabbāpi jeṭṭhakadāsaputtasseva gehe honti. Atha ekasmiṃ kāle jeṭṭhakadāsaputto devalokato cavitvā rājakule nibbatto. Tāpi pañcasatā devakaññā mahābhogakulesu nibbattitvā tassa rajje ṭhitassa gehaṃ agamaṃsu. Etena niyāmena saṃsarantiyo amhākaṃ bhagavato kāle koliyanagare devadahanagare ca khattiyakulesu nibbattā.

ඉන්පසුව එම ප්‍රධාන දාසිය, "පින්වත්නි, හෙට දින පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා උදෙසා අත්පතේ මෙහෙවර ඉටුකරන්න" යැයි පවසමින් එහි ආනිශංස දේශනා කොට, අකමැති වූවන් පවා දැඩි අවවාදයෙන් දමනය කර එම කටයුත්තට එකඟ කරවා ගත්තාය. ඈ පසුදින පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට දන් පිළිගන්වා සියලු දාස පුත්‍රයන්ට ඒ බව දැනුම් දුන්නාය. ඔවුහු එකෙණෙහිම වනයට පිවිස, දැව දඬු ආදිය රැස්කර, සියයකින් යුත් කණ්ඩායම් පහක් වී එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට එක් කුටිය බැගින්, සක්මන් මළු ආදී පිරිවර සහිතව කුටි පහක් කරවා, ඇඳ පුටු පැන් කළ හා පරිභෝජන භාජන ආදිය තබා, තෙමසක් එහි වැඩවසන ලෙස පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට වාර දානය පැවැත්වූහ. යමෙකුට තමාගේ වාරයේදී දානය දීමට නොහැකි වුවහොත්, එම ප්‍රධාන දාසිය තමාගේ නිවසින් සහල් ආදිය ගෙනවුත් දෙන්නීය. මෙසේ තෙමසක් උපස්ථාන කොට ප්‍රධාන දාසිය එක් එක් දාසයෙකු ලවා එක් එක් සළුව බැගින් පූජා කරවා සළු පන්සියයක් එක්රැස් කළාය. ඒවා මාරුකර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පස්නමට තුන් සිවුරු පිළියෙළ කර පූජා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සුවසේ වැඩි සේක. එම දාස පිරිසද එකතුව කුසල් කොට කලුරිය කර දෙව්ලොව උපන්හ. එම කාන්තාවන් පන්සියය කලින් කලට එම පුරුෂයන් පන්සිය දෙනාගේ නිවෙස්වලද, කලින් කලට ප්‍රධාන දාස පුත්‍රයාගේ නිවසේද උපත ලැබූහ. එක් කලෙක ප්‍රධාන දාස පුත්‍රයා දෙව්ලොවින් චුතව රජකුලයක උපන්නේය. එම දේවකන්‍යාවන් පන්සියයද දෙව්ලොවින් චුතව මහාභෝග කුලවල උපත ලබා රජ බවට පත් වූ ඔහුගේ නිවසට පැමිණියහ. මේ නියාමයෙන් සංසාරයේ සැරිසරන්නා වූ ඔවුහු අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේ කෝලිය නගරයෙහි හා දේවදහ නගරයෙහි ක්ෂත්‍රිය කුලවල උපත ලැබූහ.

Nandakattheropi pabbajitvā arahattaṃ patto, jeṭṭhakadāsidhītā vayaṃ āgamma suddhodanamahārājassa aggamahesiṭṭhāne ṭhitā, itarāpi tesaṃ tesaṃ [Pg.242] rājaputtānaṃyeva gharaṃ gatā. Tāsaṃ sāmikā pañcasatā rājakumārā udakacumbaṭakalahe satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitā, rājadhītaro tesaṃ ukkaṇṭhanatthaṃ sāsanaṃ pesesuṃ. Te ukkaṇṭhite bhagavā kuṇāladahaṃ netvā sotāpattiphale patiṭṭhapetvā mahāsamayadivase arahatte patiṭṭhāpesi. Tāpi pañcasatā rājadhītaro nikkhamitvā mahāpajāpatiyā santike pabbajiṃsu. Ayamāyasmā nandako ettāva tā bhikkhuniyoti evametaṃ vatthu dīpetabbaṃ.

නන්දක තෙරණුවෝද පැවිදිව අර්හත්වයට පත් වූහ. ප්‍රධාන දාසියගේ දියණිය වූ කුමරිය වැඩිවියට පත්ව ශුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ අග්‍ර මහේෂිකා තනතුරෙහි පිහිටියාය. සෙසු රාජකුමාරියෝ ද ඒ ඒ රාජකුමාරවරුන්ගේම නිවෙස්වලට බිසවුන් ලෙස ගියහ. ඔවුන්ගේ ස්වාමිවරුන් වූ පන්සියයක් රාජකුමාරවරු දිය බෙදාගැනීමේ කලහයේදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර පැවිදි වූහ. රාජකුමාරියෝ ඔවුන් උකටලී කරවීම (පැවිදි ජීවිතය කෙරෙහි කලකිරවීම) සඳහා පණිවිඩ යැවූහ. ඔවුන් උකටලී වූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් කුණාල විල වෙත කැඳවාගෙන ගොස් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා, මහාසමය සූත්‍රය දේශනා කළ දිනයේ අර්හත්වයෙහි පිහිටුවූහ. එම පන්සියයක් රාජකුමාරියෝ ද ගිහිගෙයින් නික්ම මහාපජාපතී ගෝතමිය සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරණුවන් සහ මේ සියලු භික්ෂුණීන් වහන්සේලා පිළිබඳ පුවත මෙසේ දත යුතුය.

Rājakārāmoti pasenadinā kārito nagarassa dakkhiṇadisābhāge thūpārāmasadise ṭhāne vihāro.

'රාජකාරාම' යනු පසේනදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද, නගරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි ථූපාරාමයට සමාන ස්ථානයක පිහිටි විහාරයකි.

399. Sammappaññāya sudiṭṭhanti hetunā kāraṇena vipassanāpaññāya yāthāvasarasato diṭṭhaṃ.

399. 'සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං' යනු නිවැරදි හේතු සාධක සහිතව විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් (ලක්ෂණත්‍රය) දැකීමයි.

401. Tajjaṃ tajjanti taṃsabhāvaṃ taṃsabhāvaṃ, atthato pana taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca tā tā vedanā uppajjantīti vuttaṃ hoti.

401. 'තජ්ජං තජ්ජං' යනු ඒ ඒ ස්වභාවයයි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඒ ඒ වේදනාවන් උපදී යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

402. Pagevassa chāyāti mūlādīni nissāya nibbattā chāyā paṭhamataraṃyeva aniccā.

402. 'පගේවස්ස ඡායා' යනු මුල් ආදිය නිශ්‍රය කොට හටගත් සෙවණැල්ල මුලින්ම අනිත්‍ය වන බව දත යුතුය.

413. Anupahaccāti anupahanitvā. Tattha maṃsaṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā cammaṃ alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Cammaṃ baddhaṃ baddhaṃ katvā maṃse alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Evaṃ akatvā. Vilimaṃsaṃ nhārubandhananti sabbacamme laggavilīpanamaṃsameva. Antarākilesasaṃyojanabandhananti sabbaṃ antarakilesameva sandhāya vuttaṃ.

413. 'අනුපහච්ච' යනු විනාශ නොකර යන්නයි. එහිදී මස් ලේ වැදැල්ල ගුළි කරමින් සම් ඇලවීමට උත්සාහ කරන්නා මස් වැදැල්ල විනාශ කරයි. සම් තැන් තැන්වල ගැටගසමින් මස්වල ඇලවීමට උත්සාහ කරන්නාද මස් වැදැල්ල විනාශ කරයි. එසේ නොකර (මස් වැදැල්ලට හානි නොකර) සම ඉවත් කිරීම මෙහි අදහසයි. 'විලිමංසං නහාරුබන්ධනං' යනු මුළු සම් කොටසෙහිම තැවරී ඇති මස් ස්වල්පයයි. 'අන්තරාකිලේසසංයෝජනබන්ධනං' යනු සියලු අභ්‍යන්තර ක්ලේශයන්ම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

414. Satta kho panimeti kasmā āhāti? Yā hi esā paññā kilese chindatīti vuttā, sā na ekikāva attano dhammatāya chindituṃ sakkoti. Yathā pana kuṭhārī na attano dhammatāya chejjaṃ chindati, purisassa tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicceva chindati, evaṃ na vinā chahi bojjhaṅgehi paññā kilese chindituṃ sakkoti. Tasmā evamāha. Tena hīti yena kāraṇena tayā cha ajjhattikāni āyatanāni, cha bāhirāni[Pg.243], cha viññāṇakāye, dīpopamaṃ, rukkhopamaṃ, gāvūpamañca dassetvā sattahi bojjhaṅgehi āsavakkhayena desanā niṭṭhapitā, tena kāraṇena tvaṃ svepi tā bhikkhuniyo teneva ovādena ovadeyyāsīti.

414. 'සත්ත ඛො පනිමේ' (මේ සතක් වූ...) යැයි කුමක් හෙයින් වදාළේ ද? ක්ලේශයන් සිඳලන බවට වදාළ එම ප්‍රඥාව, තනිවම තම ස්වභාවයෙන්ම ක්ලේශයන් සිඳීමට අසමත්ය. පොරවක් තනිවම තමාගේ ස්වභාවයෙන් කැපිය යුතු දෑ කැපීමට අසමත් වුවද, පුරුෂයෙකුගේ උත්සාහය නිසා කැපීම සිදුකරයිද, එසේම සෙසු බොජ්ඣංග ධර්ම හය නොමැතිව ප්‍රඥාවට ක්ලේශයන් සිඳලිය නොහැක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. 'තේන හි' යනු යම් හෙයකින් ඔබ (නන්දක තෙරණුවන්) විසින් ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය, බාහිර ආයතන හය, විඤ්ඤාණ කාය හය, පහන් උපමාව, වෘක්ෂ උපමාව හා ගව උපමාව දක්වා සප්ත බොජ්ඣංගයන් මගින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම දක්වා දේශනාව අවසන් කරන ලද්දේද, එම කරුණ නිසා ඔබ හෙටත් එම භික්ෂුණීන්ට එම අවවාදයෙන්ම අවවාද කළ යුතුය යන්නයි.

415. Sā sotāpannāti yā sā guṇehi sabbapacchimikā, sā sotāpannā. Sesā pana sakadāgāmianāgāminiyo ca khīṇāsavā ca. Yadi evaṃ kathaṃ paripuṇṇasaṅkappāti. Ajjhāsayapāripūriyā. Yassā hi bhikkhuniyā evamahosi – ‘‘kadā nu kho ahaṃ ayyassa nandakassa dhammadesanaṃ suṇantī tasmiṃyeva āsane sotāpattiphalaṃ sacchikareyya’’nti, sā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Yassā ahosi ‘‘sakadāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ arahatta’’nti, sā arahattaṃ sacchākāsi. Tenāha bhagavā ‘‘attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā’’ti.

415. 'සා සෝතාපන්නා' යනු ගුණයෙන් ඉතාම අන්තිම තැන සිටි තැනැත්තියයි. ඕ තොමෝ සෝවාන් වූවාය. සෙසු භික්ෂුණීහු සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා රහත් වූහ. එසේ නම් 'පරිපුණ්ණ සංකප්පා' (පිරිපුන් අදහස් ඇත්තී) යැයි කීවේ කෙසේද? අධ්‍යාශය පූර්ණ වූ බැවිනි. යම් භික්ෂුණියකට "මම කවදා නම් ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරණුවන්ගෙන් ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් එම අසුනේදීම සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙම්ද" යන අදහස වූයේද, ඕ තොමෝ සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළාය. යම් තැනැත්තියකට සකෘදාගාමී, අනාගාමී හෝ අර්හත් ඵලය පිළිබඳ අදහසක් වූයේද, ඕ තොමෝ එය සාක්ෂාත් කළාය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සතුටු සිත් ඇත්තාහු හා පිරිපුන් අදහස් ඇත්තාහු" යැයි වදාළ සේක.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Nandakovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

නන්දකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Rāhulovādasuttavaṇṇanā

5. රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

416. Evaṃ me sutanti rāhulovādasuttaṃ. Tattha vimuttiparipācanīyāti vimuttiṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Dhammāti pannarasa dhammā. Te saddhindriyādīnaṃ visuddhikāraṇavasena veditabbā. Vuttañhetaṃ –

416. 'ඒවං මෙ සුතං' යනාදී සූත්‍රය රාහුලෝවාද සූත්‍රයයි. එහි 'විමුත්තිපරිපාචනීයා' යනු විමුක්තිය මුහුකුරුවන්නා වූ යන්නයි. ධර්මයෝ යනු (විමුක්තිය මුහුකුරුවන) ධර්ම පසළොසකි. ඒවා ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය ආදිය පිරිසිදු වීමේ හේතූන් වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati. Kusīte puggale parivajjayato āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati. Muṭṭhassatī puggale parivajjayato upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati[Pg.244]. Asamāhite puggale parivajjayato samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati. Duppaññe puggale parivajjayato paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati. Iti ime pañca puggale parivajjayato pañca puggale sevato bhajato payirupāsato pañca suttantakkhandhe paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

‘‘ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ප්‍රසාදය දනවන සුළු සූත්‍රයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. අලස පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් වීර්යින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සතිපට්ඨානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සතින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. සමාහිත නොවූ (චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක් නැති) පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, සමාහිත වූ පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සමාධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. ප්‍රඥාව නැති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ගැඹුරු ඥානයන්ට විෂය වූ (ඛන්ධ, ආයතන, ධාතු, සච්ච, පටිච්චසමුප්පාද ආදී) ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ප්‍රඥින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මෙසේ පස් වැදෑරුම් පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, පස් වැදෑරුම් පුද්ගලයන් සේවනය, ඇසුරු හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, පස් වැදෑරුම් සූත්‍ර සමූහයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම පහළොස් ආකාරයකින් මෙම පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝ පිරිසිදු වෙති’’ (පටි. ම. 1.185).

Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā – saddhādīni pañcimāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti, imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañcadhammāti. Kāya pana velāya bhagavato etadahosīti. Paccūsasamaye lokaṃ volokentassa.

විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන්නා වූ තවත් ධර්ම පහළොවක් ද වෙති. එනම්: ශ්‍රද්ධා ආදී වූ මෙම ඉන්ද්‍රිය පහ ද, අනිත්‍ය සංඥාව, අනිත්‍යයෙහි දුක්ඛ සංඥාව, දුකෙහි අනාත්ම සංඥාව, ප්‍රහාණ සංඥාව, විරාග සංඥාව යන විනිවිද දැකීමට (විදර්ශනාවට) පසක් වූ මෙම සංඥා පහ ද, මේඝිය තෙරුන් හට වදාරන ලද කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය ආදී වූ ධර්ම පහ ද වශයෙනි. කවර වේලාවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති වූයේ ද? අලුයම් කාලයෙහි ලෝකය දෙස බලා වදාරන කල්හි ඇති විය.

419. Anekānaṃ devatāsahassānanti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṃ paṭṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ paṭṭhapitadevatāyeva. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā. Imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā. Dhammacakkhunti upāliovāda- (ma. ni. 2.69) dīghanakhasuttesu (ma. ni. 2.206) paṭhamamaggo dhammacakkhunti vutto, brahmāyusutte (ma. ni. 2.395) tīṇi phalāni, imasmiṃ sutte cattāro maggā, cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni. Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṃ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā. Tāsañca pana devatānaṃ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

419. ‘අනේකානං දේවතා සහස්සානං’ යනු ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරුන් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුල, පාලිත නාග රාජව සිටි කාලයෙහි ශ්‍රාවක සම්පත්තිය පතා කළ ප්‍රාර්ථනාවත් සමඟම එකට ප්‍රාර්ථනා කළා වූ ම දෙවියෝ ය. ඒ දෙවියන් අතර ඇතැම් කෙනෙක් භූමස්ථ දේවතාවෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් (ඉහළ) දිව්‍ය ලෝකවල ද, ඇතැම් කෙනෙක් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ද උපන් අය වෙති. එදින සියලු දෙනා ම අන්ධවනයෙහි එක් තැනකට රැස් වූහ. ‘ධම්මචක්ඛුං’ යනු උපාලි ඕවාද සහ දීඝනඛ සූත්‍රයන්හි පළමු මාර්ගය (සෝතාපත්ති මග්ග) ධර්ම චක්ෂුස ලෙස දක්වා ඇත. බ්‍රහ්මායු සූත්‍රයෙහි යටත් ඵල තුන ද, මෙම සූත්‍රයෙහි මාර්ග සතර සහ ඵල සතර ම ධර්ම චක්ෂුස ලෙස දත යුතු ය. එහි දී ඇතැම් දේවතාවෝ සෝවාන් වූහ, ඇතැම් කෙනෙක් සකෘදාගාමී, අනාගාමී හෝ රහත් වූහ. ඒ දෙවියන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ගණනය කර ප්‍රමාණ කළ නොහැක. සෙසු පද සියලු තැන ම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි -

Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Chachakkasuttavaṇṇanā

6. ඡඡක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

420. Evaṃ [Pg.245] me sutanti chachakkasuttaṃ. Tattha ādikalyāṇantiādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ niddosaṃ katvā desessāmi. Majjhapariyosānesupi eseva nayo. Iti bhagavā ariyavaṃsaṃ navahi, mahāsatipaṭṭhānaṃ sattahi, mahāassapuraṃ sattahiyeva padehi thomesi. Idaṃ pana suttaṃ navahi padehi thomesi.

420. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ඡඡක්ක සූත්‍රයයි. එහි ‘ආදිකල්‍යාණං’ යනු ආරම්භයෙහි යහපත් වූ, සිත්කලු වූ සහ දොස් රහිත වූ ධර්මයක් දේශනා කරමි යන්නයි. මධ්‍ය සහ පර්යසානය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරියවංස ධර්මය පද නවයකින් ද, මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය පද හතකින් ද, මහා අස්සපුර සූත්‍රය පද හතකින් ම ද වර්ණනා කළ සේක. මෙම සූත්‍රය ද පද නවයකින් වර්ණනා කළ සේක.

Veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manāyatanena tebhūmakacittameva kathitaṃ, dhammāyatanena bahiddhā tebhūmakadhammā ca, manoviññāṇena ṭhapetvā dve pañcaviññāṇāni sesaṃ bāvīsatividhaṃ lokiyavipākacittaṃ. Phassavedanā yathāvuttavipākaviññāṇasampayuttāva. Taṇhāti vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā.

‘වේදිතබ්බානි’ යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ග ඥානයෙන් දත යුතු දේ යන්නයි. ‘මනායතනය’ තුළින් තෛභූමික සිත් ම පවසන ලදී. ‘ධම්මායතනය’ තුළින් බාහිර වූ තෛභූමික ධර්මයන් ද පවසන ලදී. ‘මනෝ විඤ්ඤාණය’ යන්නෙන් ද්විපඤ්ච විඤ්ඤාණ දසය හැර සෙසු විසි දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් පවසන ලදී. එසේම ඵස්ස හා වේදනා යනු ඉහත කී විපාක විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඒවා ම ය. ‘තණ්හා’ යනු විපාක වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් ජවන ක්ෂණයේ උපදින තණ්හාවයි.

422. Cakkhu attāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā kathitānañhi dvinnaṃ saccānaṃ anattabhāvadassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Tattha na upapajjatīti na yujjati. Vetīti vigacchati nirujjhati.

422. ‘චක්ඛු අත්තා’ යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. පහතින් පවසන ලද දුක්ඛ සත්‍යය සහ සමුදය සත්‍යය යන සත්‍ය දෙකෙහි අනාත්ම බව පෙන්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘න උපපජ්ජති’ යනු නොගැලපේ යන්නයි. ‘වේති’ යනු පහව යයි, නිරුද්ධ වෙයි යන්නයි.

424. Ayaṃ kho pana, bhikkhaveti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Ayañhi desanā tiṇṇaṃ gāhānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuṃ āraddhā. Dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuntipi vadantiyeva. Etaṃ mamātiādīsu taṇhāmānadiṭṭhigāhāva veditabbā. Samanupassatīti gāhattayavasena passati.

424. ‘අයං ඛෝ පන භික්ඛවේ’ යනු ද තවත් වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. මෙම දේශනාව තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන් (උපාදාන) තුන අනුව වට්ටය (සංසාරය) පෙන්වනු පිණිස ආරම්භ කරන ලදී. මෙය දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍ය දෙකෙහි බලයෙන් වට්ටය පෙන්වීමක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. ‘ඒතං මම’ ආදී පදවලින් තෘෂ්ණා, මාන සහ දිට්ඨි ග්‍රහණයන් ම දත යුතු ය. ‘සමනුපස්සති’ යනු ඒ ග්‍රහණයන් තුන මගින් බලයි යන්නයි.

Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ gāhānaṃ paṭipakkhavasena, nirodho maggoti imesaṃ vā dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ dassetuṃ ayaṃ kho panātiādimāha. Netaṃ mamātiādīni taṇhādīnaṃ paṭisedhavacanāni. Samanupassatīti aniccaṃ dukkhamanattāti passati.

මෙසේ වට්ටය පෙන්වා, දැන් ඒ ග්‍රහණයන් තුනට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් නිරෝධ සත්‍යය සහ මාර්ග සත්‍යය යන සත්‍ය දෙක මගින් විවට්ටය (නිවන) පෙන්වීමට ‘අයං ඛෝ පන’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නේතං මම’ ආදී පද තෘෂ්ණා ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කරන වචන වේ. ‘සමනුපස්සති’ යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි යන්නයි.

425. Evaṃ vivaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena puna vaṭṭaṃ dassetuṃ cakkhuñca, bhikkhavetiādimāha. Tattha abhinandatītiādīni taṇhādiṭṭhivaseneva vuttāni. Anusetīti appahīno hoti. Dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa.

425. මෙසේ විවට්ටය පෙන්වා, දැන් අනුසය තුනෙහි බලයෙන් නැවත වට්ටය පෙන්වීම පිණිස ‘චක්ඛුඤ්ච භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අභිනන්දති’ ආදී පද තෘෂ්ණා හා දිට්ඨි බලයෙන් ම පවසන ලදී. ‘අනුසේති’ යනු ප්‍රහීණ නොවුණු බවයි. ‘දුක්ඛස්ස’ යනු වට්ට දුක්ඛය සහ කිලෙස දුක්ඛය පිළිබඳවයි.

426. Evaṃ [Pg.246] tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena vaṭṭaṃ kathetvā idāni tesaṃ paṭikkhepavasena vivaṭṭaṃ dassento puna cakkhuñcātiādimāha. Avijjaṃ pahāyāti vaṭṭamūlikaṃ avijjaṃ pajahitvā. Vijjanti arahattamaggavijjaṃ uppādetvā.

426. මෙසේ අනුසය තුන මගින් වට්ටය පවසා, දැන් ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විවට්ටය පෙන්වමින් නැවත ‘චක්ඛුඤ්ච’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘අවිජ්ජං පහාය’ යනු වට්ටයට මූලික වූ අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කර යන්නයි. ‘විජ්ජං’ යනු අරහත් මාර්ග විද්‍යාව උපදවාගෙන යන්නයි.

427. Ṭhānametaṃ vijjatīti ettakeneva kathāmaggena vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpetvā puna tadeva sampiṇḍetvā dassento evaṃ passaṃ, bhikkhavetiādimāha. Saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnanti ettha anacchariyametaṃ, yaṃ sayameva tathāgate desente saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Imañhi suttaṃ dhammasenāpatimhi kathentepi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā, mahāmoggallāne kathentepi, asītimahātheresu kathentesupi pattā eva. Etampi anacchariyaṃ. Mahābhiññappattā hi te sāvakā.

427. ‘ඨානමේතං විජ්ජති’ යනු මෙපමණ වූ කථා මාර්ගයකින් වට්ට-විවට්ට වශයෙන් දේශනාව අග්‍රප්‍රාප්ත කර (නිමවා), නැවත එය ම එක්කොට පෙන්වමින් ‘ඒවං පස්සං භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ ය: තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ම මෙය දේශනා කරද්දී භික්ෂූන් සැට නමක් රහත් වීම පුදුමයක් නොවේ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි ද භික්ෂූන් සැට නමක් රහත් වූහ. මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ දේශනා කරන කල්හි ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දේශනා කරන කල්හි ද සැට නම බැගින් රහත් වූහ. එය ද පුදුමයක් නොවේ, මන්ද ඒ ශ්‍රාවකයන් මහා අභිඥාලාභී බැවිනි.

Aparabhāge pana tambapaṇṇidīpe māleyyadevatthero nāma heṭṭhā lohapāsāde idaṃ suttaṃ kathesi. Tadāpi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Yathā ca lohapāsāde, evaṃ thero mahāmaṇḍapepi idaṃ suttaṃ kathesi. Mahāvihārā nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gato, tatthāpi kathesi. Tato sākiyavaṃsavihāre, kūṭālivihāre, antarasobbhe, muttaṅgaṇe, vātakapabbate, pācinagharake, dīghavāpiyaṃ, lokandare, nomaṇḍalatale kathesi. Tesupi ṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Tato nikkhamitvā pana thero cittalapabbataṃ gato. Tadā ca cittalapabbatavihāre atirekasaṭṭhivasso mahāthero, pokkharaṇiyaṃ kuruvakatitthaṃ nāma paṭicchannaṭṭhānaṃ atthi, tattha thero nhāyissāmīti otiṇṇo. Devatthero tassa santikaṃ gantvā nhāpemi, bhanteti āha. Thero paṭisanthāreneva – ‘‘māleyyadevo nāma atthīti vadanti, so ayaṃ bhavissatī’’ti ñatvā tvaṃ devoti āha. Āma, bhanteti. Saṭṭhivassaddhānaṃ me, āvuso, koci sarīraṃ hatthena phusituṃ nāma na labhi, tvaṃ pana nhāpehīti uttaritvā tīre nisīdi.

මීට අමතරව, මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවන් නමින් හඳුන්වන ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් පසුකාලීනව ලක්දිව ලෝවාමහාපායෙහි පහළ මාලයේදී මෙම ඡඡක්ක සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. එකල්හිද භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ලෝවාමහාපායේදී මෙන්ම තෙරණුවෝ මහා මණ්ඩපයේදී ද මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මහා විහාරයෙන් පිටත්ව සෑගිරියට වැඩම කළ තෙරණුවෝ එහිදී ද මෙම සූත්‍රය දේශනා කළහ. ඉන්පසු සාකියවංස විහාරය, කූටාලි විහාරය, අන්තරසොබ්භය, මුත්තංගණය, වාතක පබ්බතය, පාසීනඝරක, දීඝවාපිය, ලෝකන්තරය සහ නෝමණ්ඩලතලය යන ස්ථානයන්හිදී ද දේශනා කළහ. ඒ සෑම ස්ථානයකදීම භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නම බැගින් අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ඉන්පසු තෙරණුවෝ එතැනින් පිටත්ව චිත්තල පබ්බතයට වැඩම කළහ. එකල්හි චිත්තල පබ්බත විහාරයෙහි සැට වස් ඉක්මවූ එක් මහ තෙරනමක් වැඩ සිටි අතර, එහි පොකුණෙහි කුරුවක තොට නම් වූ ආවරණය වූ ස්ථානයක් විය. එහිදී අර මහ තෙරණුවෝ ‘මම ස්නානය කරන්නෙමි’යි සිතා දියට බැස සිටියහ. මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝ උන්වහන්සේ සමීපයට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේ නාවන්නෙමි’යි පැවසූහ. එවිට මහ තෙරණුවෝ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින්ම, ‘මාලෙය්‍ය දේව නමින් තෙරනමකගේ ගුණ පවසති, මේ ඒ තෙරණුවෝ විය යුතුය’යි දැනගෙන ‘ඔබ මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝද?’යි ඇසූහ. ‘එසේය ස්වාමීනි’යි පැවසූ කල්හි, ‘ඇවැත්නි, සැට වසක් මුළුල්ලේ කිසිවෙකුට මගේ ශරීරය අතින් ස්පර්ශ කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි, එහෙත් ඔබ මාව නාවන්න’යි පවසා දියෙන් ගොඩට අවුත් ඉවුරෙහි වාඩි වූහ.

Thero sabbampi hatthapādādiparikammaṃ katvā mahātheraṃ nhāpesi. Taṃ divasañca dhammassavanadivaso hoti. Atha mahāthero – ‘‘deva amhākaṃ dhammadānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Thero sādhu, bhanteti sampaṭicchi. Atthaṅgate sūriye [Pg.247] dhammassavanaṃ ghosesuṃ. Atikkantasaṭṭhivassāva saṭṭhi mahātherā dhammassavanatthaṃ agamaṃsu. Devatthero sarabhāṇāvasāne imaṃ suttaṃ ārabhi, suttantapariyosāne ca saṭṭhi mahātherā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tato tissamahāvihāraṃ gantvā kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato nāgamahāvihāre kāḷakacchagāme kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato kalyāṇiṃ gantvā tattha cātuddase heṭṭhāpāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Uposathadivase uparipāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therāti evaṃ devatthereyeva idaṃ suttaṃ kathente saṭṭhiṭṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi janā arahattaṃ pattā.

තෙරණුවෝ අත් පා පිරිමැදීම් ආදී සියලු වත් පිළිවෙත් කර මහ තෙරණුවන් නාවනු ලැබූහ. එදින ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයක් විය. ඉක්බිති මහ තෙරණුවෝ ‘දේවයෙනි, අපට ධර්ම දානයක් දීම සුදුසුය’යි පැවසූහ. තෙරණුවෝ ‘යහපති ස්වාමීනි’යි පවසා එය පිළිගත්හ. හිරු බැස ගිය කල්හි ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ඝෝෂා කළහ. සැට වස් ඉක්මවූ මහ තෙරණුවෝ හැට නමක් ධර්මය ඇසීමට පැමිණි සේක. මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝ සරභඤ්ඤ දේශනාව අවසානයේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළහ. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ මහ තෙරණුවෝ හැට නමම අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ඉන්පසු තිස්ස මහා විහාරයට වැඩම කර දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. ඉන්පසු නාග මහා විහාරයෙහි කාලකච්ඡ ගමෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. ඉන්පසු කැලණියට වැඩම කර එහි දහහතරවන දින පහළ ප්‍රාසාදයෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. උපෝසථ දිනයෙහි ඉහළ ප්‍රාසාදයෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. මෙසේ මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවන්ම මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි ස්ථාන සැටකදී භික්ෂූන් හැට බැගින් රහත් භාවයට පැමිණි සේක.

Ambilakāḷakavihāre pana tipiṭakacūḷanāgatthere imaṃ suttaṃ kathente manussaparisā gāvutaṃ ahosi, devaparisā yojanikā. Suttapariyosāne sahassabhikkhū arahattaṃ pattā, devesu pana tato tato ekekova puthujjano ahosīti.

අම්බිලකාලක විහාරයෙහිදී ත්‍රිපිටක චූළනාග තෙරණුවන් මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි මිනිස් පිරිස ගාවුතයක් පමණ විය, දේව පිරිස යොදුනක් පමණ විය. සූත්‍රය අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් අරහත් ඵලයට පැමිණියහ. දෙවියන් අතරින් ද එතැන මෙතැන සිටි පෘථග්ජනයන් පමණක් ඉතිරි විය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

Chachakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡඡක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā

7. මහා සළායතනික සූත්‍ර වර්ණනාව

428. Evaṃ me sutanti mahāsaḷāyatanikasuttaṃ. Tattha mahāsaḷāyatanikanti mahantānaṃ channaṃ āyatanānaṃ jotakaṃ dhammapariyāyaṃ.

428. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය මහා සළායතනික සූත්‍රයයි. එහි ‘මහාසළායතනික’ යනු විශාල වූ ආයතන සය පිළිබඳව කරුණු පැහැදිලි කරන ධර්ම දේශනාවයි.

429. Ajānanti sahavipassanena maggena ajānanto. Upacayaṃ gacchantīti vuḍḍhiṃ gacchanti, vasibhāvaṃ gacchantīti attho. Kāyikāti pañcadvārikadarathā. Cetasikāti manodvārikadarathā. Santāpādīsupi eseva nayo.

429. ‘අජානන්ති’ යනු විදර්ශනාව හා මාර්ගය සමඟින් නොදන්නා වූ පෘථග්ජනයායි. ‘උපචයං ගච්ඡන්ති’ යනු වෘද්ධියට පත්වීම හෝ වසඟ භාවයට පත්වීම යන අර්ථයයි. ‘කායිකා’ යනු පඤ්ච ද්වාරයන්හි හටගන්නා පීඩාවන් (දරථ) වැඩේ යන්නයි. ‘චේතසිකා’ යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හටගන්නා පීඩාවන් වැඩේ යන්නයි. සන්තාප ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

430. Kāyasukhanti pañcadvārikasukhaṃ. Cetosukhanti manodvārikasukhaṃ. Ettha ca pañcadvārikajavanena samāpajjanaṃ vā vuṭṭhānaṃ vā natthi, uppannamattakameva hoti. Manodvārikena sabbaṃ hoti. Ayañca maggavuṭṭhānassa paccayabhūtā balavavipassanā, sāpi manodvārikeneva hoti.

430. ‘කායසුඛං’ යනු පඤ්ච ද්වාරික ජවනයෙහි හටගන්නා සැපයයි. ‘චේතෝසුඛං’ යනු මනෝ ද්වාරික සැපයයි. මෙහිදී පඤ්ච ද්වාරික ජවනයෙන් සමාපත්තියට සමවැදීමක් හෝ එයින් නැගී සිටීමක් නැත, එය හුදෙක් සිතෙහි ඉපදීමක් පමණක්ම වේ. මනෝ ද්වාරය මගින් සියල්ල සිදු වේ. මෙය වෘත්තයෙන් (සංසාරයෙන්) මිදෙන මාර්ගයට හේතු වන බලවත් විදර්ශනාවයි, එය ද මනෝ ද්වාරික ජවනයෙන් ම සිදු වේ.

431. Tathābhūtassāti [Pg.248] kusalacittasampayuttacetosukhasamaṅgībhūtassa. Pubbeva kho panassāti assa bhikkhuno vācākammantājīvā pubbasuddhikā nāma ādito paṭṭhāya parisuddhāva honti. Diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhisaṅkhātāni pana pañcaṅgāni sabbatthakakārāpakaṅgāni nāma. Evaṃ lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko vā sattaṅgiko vā hoti.

431. ‘තථාභූතස්ස’ යනු කුසල් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මානසික සැපයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාටයි. ‘පුබ්බේව ඛෝ පනස්ස’ යනු එම භික්ෂුවගේ වාචා, කම්මන්ත හා ආජීව යන මොවුන් විදර්ශනාවට පෙර සිටම පිරිසිදු වූ බැවින් ඒවා පූර්ව ශුද්ධිය නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංග පහ සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කරන (සබ්බත්ථකකාරාපක) අංග නම් වේ. මෙසේ ලෝකෝත්තර මාර්ගය අෂ්ටාංගික හෝ සප්තාංගික වේ.

Vitaṇḍavādī pana ‘‘yā yathābhūtassa diṭṭhī’’ti imameva suttapadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaramaggo pañcaṅgiko’’ti vadati. So – ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti iminā anantaravacaneneva paṭisedhitabbo. Uttari ca evaṃ saññāpetabbo – lokuttaramaggo pañcaṅgiko nāma natthi, imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni maggakkhaṇe virativasena pūrenti. ‘‘Yā catūhi vacīduccaritehi ārati viratī’’ti evaṃ vuttaviratīsu hi micchāvācaṃ pajahati, sammāvācaṃ bhāveti, evaṃ sammāvācaṃ bhāventassa imāni pañcaṅgikāni na vinā, saheva viratiyā pūrenti. Sammākammantājīvesupi eseva nayo. Iti vacīkammādīni ādito paṭṭhāya parisuddhāneva vaṭṭanti. Imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni virativasena paripūrentīti pañcaṅgiko maggo nāma natthi. Subhaddasuttepi (dī. ni. 2.214) cetaṃ vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Aññesu ca anekesu suttasatesu aṭṭhaṅgikova maggo āgatoti.

විටණ්ඩවාදියා ‘යම් තථාභූත දෘෂ්ටියක් වේද’ යන මෙම සූත්‍ර පාඨය පමණක් ගෙන ‘ලෝකෝත්තර මාර්ගය පඤ්චාංගිකය’යි පවසයි. ‘මෙසේ ඔහුට මෙම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනාවෙන් පිරිපුන් බවට පැමිණේ’ යන මීළඟ වචනයෙන්ම ඔහු නිහඬ කළ යුතුය. තවදුරටත් මෙසේ කරුණු අවබෝධ කරවිය යුතුය. එනම්, පඤ්චාංගික වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් නම් නැත. මෙම සබ්බත්ථකකාරාපක අංග පහ මාර්ගක්ෂණයේදී විරති (වැළකීම්) වශයෙන් සම්පූර්ණ වේ. ‘යම් සතරක් වූ වාග් දුශ්චරිතයන්ගෙන් වැළකීමක් වේද’ යනාදී වශයෙන් වදාළ විරතීන්හිදී මිච්ඡා වාචාව ප්‍රහීණ කරයි, සම්මා වාචාව වඩයි. මෙසේ සම්මා වාචාව වඩන්නාට මෙම පඤ්චාංගික මාර්ගය විරතියෙන් තොරව නොව, විරතිය සමඟම සම්පූර්ණ වේ. සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීවයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ වාග් කර්ම ආදිය ආරම්භයේ සිටම පිරිසිදුව පවතී. මෙම අංග පහ විරති වශයෙන් සම්පූර්ණ වන බැවින් හුදෙක් පඤ්චාංගික මාර්ගයක් කියා දෙයක් නැත. සුභද්ද සූත්‍රයේ ද ‘යම් ධර්ම විනයක ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඇද්ද’යි මෙය වදාරා ඇත. අනෙකුත් බොහෝ සූත්‍ර සිය ගණනකදීම දක්වා ඇත්තේ අෂ්ටාංගික මාර්ගයම පමණි.

433. Cattāropi satipaṭṭhānāti maggasampayuttāva cattāro satipaṭṭhānā. Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Yuganandhāti ekakkhaṇikayuganandhā. Etehi aññasmiṃ khaṇe samāpatti, aññasmiṃ vipassanāti. Evaṃ nānākhaṇikāpi honti, ariyamagge pana ekakkhaṇikā.

433. ‘සතර සතිපට්ඨානයන්’ යනු මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සතිපට්ඨාන සතරයි. සම්මප්පධාන ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘යුගනද්ධ’ යනු එක් සිතක උපදින සමථ හා විදර්ශනාවයි. මින් පරිබාහිර අවස්ථාවලදී එක් මොහොතක සමාපත්තිය ද තවත් මොහොතක විදර්ශනාව ද වශයෙන් නානා ක්ෂණික විය හැකිය. එහෙත් ආර්ය මාර්ගයේදී මෙය ඒක ක්ෂණික වේ.

Vijjā ca vimutti cāti arahattamaggavijjā ca phalavimutti ca. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘විජ්ජා ච විමුත්ති ච’ යනු අරහත් මාර්ග ප්‍රඥාව සහ ඵල විමුක්තියයි. ඉතිරි කොටස් සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා සළායතනික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā

8. නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

435. Evaṃ [Pg.249] me sutanti nagaravindeyyasuttaṃ. Tattha samavisamaṃ carantīti kālena samaṃ caranti, kālena visamaṃ. Samacariyampi hetanti samacariyampi hi etaṃ.

435. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍රයයි. එහි ‘සමවිසමං චරන්ති’ යනු ඇතැම් විට ධාර්මිකව හැසිරෙති, ඇතැම් විට අධාර්මිකව හැසිරෙති යන්නයි. ‘සමචරියම්පි හේතං’ යනු ‘සමචරියම්පි හි ඒතං’ යන්නෙහි පද සම්බන්ධයයි.

437. Ke ākārāti kāni kāraṇāni? Ke anvayāti kā anubuddhiyo? Natthi kho pana tatthāti kasmā āha, nanu araññe haritatiṇacampakavanādivasena atimanuññā rūpādayo pañca kāmaguṇā atthīti? No natthi. Na panetaṃ vanasaṇḍena kathitaṃ, itthirūpādīni pana sandhāyetaṃ kathitaṃ. Tāni hi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. Itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (a. ni. 1.1) vitthāretabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

437. ‘කේ ආකාරා’ යනු කුමන කරුණු ද? ‘කේ අන්වයා’ යනු කුමන අනුමාන ඥානයන් ද? ‘එහි කිසිවක් නැත’ යැයි කුමන හේතුවක් නිසා වදාළ සේක් ද? ආරණ්‍යයෙහි නිල් තණකොළ, සපු වනාන්තර ආදියෙහි ඇති අතිශය මනෝඥ වූ රූප ආදී පංච කාමගුණයන් ඇත්තේ නොවේ ද? එසේ නොවේ, ඒවා එහි පවතී. එහෙත් එම වචනය (එහි කිසිවක් නැත යන්න) වනාන්තරය පිළිබඳව නොව, ස්ත්‍රී රූප ආදිය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. මන්දයත්, එම ස්ත්‍රී රූපයන් පුරුෂයාගේ සිත මුළුමනින්ම මැඬගෙන පවතින බැවිනි. එය මෙසේ විස්තර කළ යුතුය: ‘මහණෙනි, යම් රූපයක් පුරුෂයාගේ සිත මෙසේ මුළුමනින්ම මැඬගෙන පවතිනවා ද, එවැනි ස්ත්‍රී රූපය බඳු වෙනත් එකම රූපයක්වත් මම නොදකිමි. මහණෙනි, ස්ත්‍රී රූපය පුරුෂයාගේ සිත මැඬගෙන පවතී’ (අංගුත්තර නිකාය 1.1). ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි එන,

Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā

9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව

438. Evaṃ me sutanti piṇḍapātapārisuddhisuttaṃ. Tattha paṭisallānāti phalasamāpattito.

438. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වූයේ පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍රයයි. එහි ‘පටිසල්ලානා’ යනු ඵල සමපත්තියෙන් (විවේකීව සිටීමයි).

Vippasannānīti okāsavasenetaṃ vuttaṃ. Phalasamāpattito hi vuṭṭhitassa pañcahi pasādehi patiṭṭhitokāso vippasanno hoti, chavivaṇṇo parisuddho. Tasmā evamāha. Suññatavihārenāti suññataphalasamāpattivihārena. Mahāpurisavihāroti buddhapaccekabuddhatathāgatamahāsāvakānaṃ mahāpurisānaṃ vihāro. Yena cāhaṃ maggenātiādīsu vihārato paṭṭhāya yāva gāmassa indakhīlā esa paviṭṭhamaggo nāma, antogāmaṃ pavisitvā gehapaṭipāṭiyā caritvā yāva nagaradvārena nikkhamanā esa caritabbapadeso nāma, bahi indakhīlato paṭṭhāya yāva vihārā esa paṭikkantamaggo nāma. Paṭighaṃ vāpi cetasoti citte paṭihaññanakilesajātaṃ [Pg.250] kiñci atthi natthīti. Ahorattānusikkhināti divasañca rattiñca anusikkhantena.

‘විප්පසන්නානි’ යනු ආයතනයන් පිහිටි ස්ථාන (ඉන්ද්‍රියයන්) අනුව පවසන ලද්දකි. ඵල සමපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ පසිඳුරන් පිහිටි ස්ථානය ඉතා ප්‍රසන්න වේ, ශරීර වර්ණය පිරිසිදු වේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘සුඤ්ඤත විහාරේනා’ යනු ශුන්‍යතා ඵල සමපත්ති විහරණයෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘මහාපුරිසවිහාරෝ’ යනු බුදු, පසේබුදු සහ තථාගත මහා ශ්‍රාවකයන් වන මහා පුරුෂයන්ගේ විහරණයයි. ‘යේන චාහං මග්ගේනා’ යනාදී තැන්හි, විහාරයේ (ආරාමයේ) සිට ගමේ ඉන්ද්‍රඛීලය (දොරටුව) දක්වා ඇති මාවත ‘පිවිසෙන මාවත’ (පවිට්ඨ මග්ග) නම් වේ. ගම ඇතුළට පිවිස, නිවාස පේළි අනුපිළිවෙළින් පිඬුසිඟා වැඩ, නගර ද්වාරයෙන් නික්මෙන තෙක් වූ ප්‍රදේශය ‘හැසිරිය යුතු ප්‍රදේශය’ (චරිතබ්බ පදේස) නම් වේ. ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටත සිට විහාරය දක්වා ඇති මාවත ‘ආපසු එන මාවත’ (පටික්කන්ත මග්ග) නම් වේ. ‘පටිඝං වාපි චේතසෝ’ යනු සිතෙහි ගැටෙන ස්වභාවය ඇති කිසියම් කෙලෙස් සමූහයක් ඇද්ද නැද්ද යන්නයි. ‘අහෝරත්තානුසික්ඛිනා’ යනු දිවා රෑ දෙක්හිම නොකඩවා හික්මෙන (අනුගමනය කරන) මහණහු විසිනි.

440. Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇātiādīsu ekabhikkhussa paccavekkhaṇā nānā, nānābhikkhūnaṃ paccavekkhaṇā nānāti. Kathaṃ? Eko hi bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pattacīvaraṃ paṭisāmetvā vivittokāse nisinno paccavekkhati ‘‘pahīnā nu kho me pañcakāmaguṇā’’ti. So ‘‘appahīnā’’ti ñatvā vīriyaṃ paggayha anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṃ samugghāṭetvā maggānantaraṃ phalaṃ phalānantaraṃ maggaṃ tato vuṭṭhāya paccavekkhanto ‘‘pahīnā’’ti pajānāti. Nīvaraṇādīsupi eseva nayo. Etesaṃ pana arahattamaggena pahānādīni honti, evaṃ ekabhikkhussa nānāpaccavekkhaṇā hoti. Etāsu pana paccavekkhaṇāsu añño bhikkhu ekaṃ paccavekkhaṇaṃ paccavekkhati, añño ekanti evaṃ nānābhikkhūnaṃ nānāpaccavekkhaṇā hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

440. ‘පහීනා නු ඛෝ මේ පඤ්ච කාමගුණා’ යනාදී තැන්හි එක් භික්ෂුවකගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව විවිධ වේ, නානා භික්ෂූන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ද විවිධ වේ. ඒ කෙසේද යත්? එක් භික්ෂුවක් දහවල් ආහාරයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් ආපසු වැඩම කර, පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කොට, විවේකී ස්ථානයක වාඩි වී ‘මාගේ පඤ්ච කාමගුණයන් ප්‍රහීණ වී ඇද්ද?’ යි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. එම භික්ෂුව ඒවා ‘ප්‍රහීණ වී නැතැයි’ දැන, වීර්යය වඩා අනාගාමි මාර්ගයෙන් පඤ්ච කාමගුණික රාගය සහමුලින්ම උදුරා දමා, මාර්ගයට අනතුරුව ඵලයටත්, ඵලයට අනතුරුව මාර්ගයටත් පැමිණ, ඉන් නැගී සිට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල ‘ප්‍රහීණ වී ඇතැයි’ මැනවින් දැනගනී. නීවරණ ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රහත් මගින් මේවායේ සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වීම සිදු වේ. මෙලෙස එක් භික්ෂුවකගේ නානා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පැවතිය හැකිය. තවද, මෙම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් අතරින් එක් භික්ෂුවක් එක් දෙයක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන අතර තවත් භික්ෂුවක් වෙනත් දෙයක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. මෙලෙස නානා භික්ෂූන්ගේ නානා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පැවතිය හැකිය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි එන,

Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā

10. ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

453. Evaṃ me sutanti indriyabhāvanāsuttaṃ. Tattha gajaṅgalāyanti evaṃnāmake nigame. Suveḷuvaneti suveḷu nāma ekā rukkhajāti, tehi sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharati. Cakkhunā rūpaṃ na passati, sotena saddaṃ na suṇātīti cakkhunā rūpaṃ na passitabbaṃ, sotena saddo na sotabboti evaṃ desetīti adhippāyena vadati.

453. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍රයයි. එහි ‘ගජංගලායං’ යනු එම නම ඇති නිගමයෙහිය. ‘සුවේළුවනේ’ යනු සුවේළ නම් වූ එක්තරා වෘක්ෂ වර්ගයකි, එම ගස්වලින් වැසුණු මහා වනාන්තරයෙහි උන්වහන්සේ වැඩ වසන සේක. ‘ඇසින් රූප නොදකියි, කනින් ශබ්ද නොඅසයි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඇසින් රූප නොබැලිය යුතුය, කනින් ශබ්ද නොඇසිය යුතුය යන අදහසින් යුතුව උත්තර මානවකයා පවසන බවයි.

Aññathā ariyassa vinayeti iminā bhagavā attano sāsane asadisāya indriyabhāvanāya kathanatthaṃ ālayaṃ akāsi. Athāyasmā ānando – ‘‘satthā ālayaṃ dasseti, handāhaṃ imissaṃ parisati bhikkhusaṅghassa indriyabhāvanākathaṃ kāremī’’ti satthāraṃ yācanto etassa [Pg.251] bhagavātiādimāha. Athassa bhagavā indriyabhāvanaṃ kathento tena hānandātiādimāha.

‘අඤ්ඤථා අරියස්ස විනයේ’ යන මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ශාසනයෙහි අසදෘශ වූ ඉන්ද්‍රිය භාවනාව වදාළ අතර, ඒ කෙරෙහි උනන්දුවක් දැක්වූ සේක. එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තේරණුවන්— ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහිලා උනන්දුව දක්වන සේක, එබැවින් මම මෙම පිරිස මැද භික්ෂු සංඝයාට ඉන්ද්‍රිය භාවනා කථාවක් කරවන්නෙමි’ යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටිමින් ‘ඒතස්ස භගවා’ යනාදිය පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන්ද්‍රිය භාවනාව දේශනා කරමින් ‘තේන හානන්ද’ යනාදිය වදාළ සේක.

454. Tatha yadidaṃ upekkhāti yā esā vipassanupekkhā nāma, esā santā esā paṇītā, atappikāti attho. Iti ayaṃ bhikkhu cakkhudvāre rūpārammaṇampi iṭṭhe ārammaṇe manāpaṃ, aniṭṭhe amanāpaṃ, majjhatte manāpāmanāpañca cittaṃ, tassa rajjituṃ vā dussituṃ vā muyhituṃ vā adatvāva pariggahetvā vipassanaṃ majjhatte ṭhapeti. Cakkhumāti sampannacakkhuvisuddhanetto. Cakkhābādhikassa hi uddhaṃ ummīlananimmīlanaṃ na hoti, tasmā so na gahito.

454. එහි ‘යදිදං උපෙක්ඛා’ යනු යම් විදර්ශනා උපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය, එය නොඇලුණකි යන අර්ථයයි. මෙලෙස මෙම භික්ෂුව චක්ඛු ද්වාරයට රූප අරමුණක් පැමිණි විට, ඉෂ්ට අරමුණෙහි මනාප වූ හෝ අනිෂ්ට අරමුණෙහි අමනාප වූ හෝ මධ්‍යස්ථ අරමුණෙහි මනාප-අමනාප වූ හෝ සිතට, ඇලීමට, ගැටීමට හෝ මුළා වීමට ඉඩ නොදී, එය විදර්ශනා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක උපේක්ෂාවෙහි පිහිටුවයි. ‘චක්ඛුමා’ යනු පිරිපුන් ඇස් ඇති, පිරිසිදු දෙනෙත් ඇති තැනැත්තාය. ඇස් ලෙඩ ඇති අයෙකුට දෙනෙත් පියවීම හෝ ඇරීම කළ නොහැකි බැවින්, එවැනි අයෙකු මෙහි උදාහරණයට ගෙන නැත.

456. Īsakaṃpoṇeti rathīsā viya uṭṭhahitvā ṭhite.

456. ‘ඊසකංපෝණේ’ යනු රියක වියගහක් මෙන් ඉහළට එසවී තිබෙන පියුම් පතක් වැනි යන්නයි.

461. Paṭikūle appaṭikūlasaññītiādīsu paṭikūle mettāpharaṇena vā dhātuso upasaṃhārena vā appaṭikūlasaññī viharati. Appaṭikūle asubhapharaṇena vā aniccato upasaṃhārena vā paṭikūlasaññī viharati. Sesapadesupi eseva nayo. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti majjhatto hutvā viharitukāmo kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthagatesu neva somanassiko na domanassiko hoti. Vuttañhetaṃ –

461. ‘පටිකූලේ අප්පටිකූලසඤ්ඤී’ යනාදී තැන්හි පටික්කුල (අමනාප) අරමුණෙහි මෙත්තා විහරණයෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අප්පටිකූල (මනාප) හැඟීමෙන් යුතුව වාසය කරයි. අප්පටිකූල (මනාප) අරමුණෙහි අසුභ වශයෙන් හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් පටිකූල (අමනාප) හැඟීමෙන් යුතුව වාසය කරයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘තදුභයං අභිනිවජ්ජේත්වා’ යනු ඒ දෙකම බැහැර කොට මධ්‍යස්ථව වාසය කිරීමට කැමති මහණෙක් කුමක් කරයි ද? මෙය ප්‍රශ්නයකි. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ ඔහු සෝමනස්සයට හෝ දෝමනස්සයට පත් නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී—

‘‘Kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati, evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiñca iṭṭhasmiñca vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiñca aniṭṭhasmiñca vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati[Pg.252]. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno’’ti.

‘‘කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත අරමුණක පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? අනිෂ්ට වූ (අකමැති) වස්තුව කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරුවයි, නොහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත අරමුණක පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් නොවන අරමුණක පිළිකුල් සහගත සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? ඉෂ්ට වූ (කැමති) වස්තුව කෙරෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නොහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් නොවන අරමුණක පිළිකුල් සහගත සංඥාව ඇතිව වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත වූද පිළිකුල් නොවන වූද යන දෙකෙහිම පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? අනිෂ්ට වූද ඉෂ්ට වූද වස්තූන් කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරුවයි, නොහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන අරමුණුවල පිළිකුල් නොවන සංඥාවෙන් වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත අරමුණුවල පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් වාසය කරයිද? ඉෂ්ට වූ හා අනිෂ්ට වූ වස්තූන් කෙරෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නොහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත අරමුණුවල පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන යන දෙකම බැහැර කොට සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයිද? මෙහි මහණ තෙමේ ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේද නැත, මනෝ දුක්ඛයට පත් වන්නේද නැත, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි...පෙ... මනසින් ධර්මයක් දැන සතුටු වන්නේද නැත, මනෝ දුක්ඛයට පත් වන්නේද නැත, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන යන දෙකම බැහැර කොට සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි.’’

Imesu ca tīsu nayesu paṭhamanaye manāpaṃ amanāpaṃ manāpāmanāpanti saṃkilesaṃ vaṭṭati, nikkilesaṃ vaṭṭati. Dutiyanaye saṃkilesaṃ, tatiyanaye saṃkilesanikkilesaṃ vaṭṭati. Puna vuttaṃ – ‘‘paṭhamaṃ saṃkilesaṃ vaṭṭati, dutiyaṃ saṃkilesampi nikkilesampi, tatiyaṃ nikkilesameva vaṭṭatī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

මෙම ක්‍රම තුන අතුරින් පළමු ක්‍රමයේදී මනාප, අමනාප සහ මනාපාමනාප යන කරුණු අනුව සංකිලෙස ධර්මයන්ද නික්කිලෙස ධර්මයන්ද අදාළ වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී සංකිලෙස ධර්මයන්ද, තුන්වන ක්‍රමයේදී සංකිලෙස හා නික්කිලෙස ධර්මයන්ද අදාළ වේ. නැවතත් මෙසේ පවසන ලදී – ‘‘පළමු ක්‍රමයෙන් සංකිලෙස ධර්මයන් අදාළ වේ, දෙවන ක්‍රමයෙන් සංකිලෙස හා නික්කිලෙස ධර්මයන්ද, තුන්වන ක්‍රමයෙන් නික්කිලෙස ධර්මයන්ම පමණක් අදාළ වේ’’ යනුවෙනි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඉන්ද්‍රිය භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

පස්වන වග්ග වර්ණනාව නිමවන ලදී.

Uparipaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථාව නිමවන ලදී.

Yo cāyaṃ ‘‘sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desissāmī’’ti āraddhattā ādikalyāṇo, majjhe ‘‘suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedalla’’nti vacanato majjhekalyāṇo, sanniṭṭhāne ‘‘ariyo bhāvitindriyo’’ti vacanato pariyosānakalyāṇoti tividhakalyāṇo majjhimanikāyo ‘‘mahāvipassanā nāmāya’’nti vutto, so vaṇṇanāvasena samatto hoti.

යම් මේ මජ්ඣිම නිකායෙක් ‘‘මහණෙනි, මම තොපට සියලු ධර්මයන්ගේ මූලපරියාය දේශනා කරන්නෙමි’’ යි ආරම්භ කළ බැවින් ආදිකල්‍යාණ වූයේද, මධ්‍යයෙහි ‘‘සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල’’ යන දේශනා පවතින බැවින් මධ්‍යකල්‍යාණ වූයේද, අවසානයෙහි ‘‘ආර්ය වූ භාවනා කළ ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙක්’’ යන වචනය පවතින බැවින් පර්යොසාන කල්‍යාණ වූයේද, එසේ තිවිධ කල්‍යාණ වූ මෙම මජ්ඣිම නිකාය ‘‘මහා විපස්සනා’’ නමින්ද හඳුන්වනු ලබන අතර, එය මෙම වර්ණනාවෙන් යුක්තව සමාප්ත වේ.

Nigamanakathā

නිගමන කථා

Ettāvatā [Pg.253] ca –

මෙතෙක් ප්‍රකාශ කරන ලද පරිදි –

Āyācito sumatinā therena bhadantabuddhamittena,Pubbe mayūradūtapaṭṭanamhi saddhiṃ nivasantena.

පෙර මයුරදූතපට්ටනයෙහි මා සමඟ වාසය කළ, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් භදන්ත බුද්ධමිත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනය පිළිගනිමින්,

Paravādavidhaṃsanassa majjhimanikāyaseṭṭhassa,Yamahaṃ papañcasūdanimaṭṭhakathaṃ kātumārabhiṃ.

පරවාද මර්දනය කරන්නා වූ උතුම් මජ්ඣිම නිකාය සඳහා මෙම පපඤ්චසූදනී නම් අට්ඨකථාව කිරීමට මම ආරම්භ කළෙමි.

Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā,Sattuttarasatamattāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

එම අට්ඨකථාව මහා අට්ඨකථාවෙහි සාරය ගෙන භාණවාර එකසිය හතකින් යුත් පාලි පාඨයන්ට අනුකූලව නිමවන ලදී.

Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi,Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

භාණවාර පනස් නවයකින් යුත් විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථයද අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මූලාශ්‍ර කොටගත් බැවින්,

Tasmā tena sahā’yaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā,Samadhikachasaṭṭhisatamiti viññeyyā bhāṇavārānaṃ.

එම ග්‍රන්ථයත් සමඟ ගාථා ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව මෙම අට්ඨකථාව භාණවාර එකසිය හැට හයකින් යුක්ත බව දත යුතුය.

Samadhikachasaṭṭhisatapamāṇamiti bhāṇavārato esā,Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.

භාණවාර එකසිය හැට හයක ප්‍රමාණයෙන් යුත් මෙය, මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සම්ප්‍රදාය ප්‍රකාශ කරන්නකි.

Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena,Yaṃ paññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.

මූල අට්ඨකථාවන්හි සාරය ගෙන මා විසින් මෙය සිදු කිරීමෙන් රැස් කරගත් යම් පින් බලයක් වේද, එයින් ලෝකයා සැමදා සුවපත් වෙත්වා!

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ papañcasūdanī nāma majjhimanikāyaṭṭhakathā –

පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව හා වීර්යයෙන් අලංකෘත වූ, ශීල-ආචාර-ඍජුබව-මෘදුබව ආදී ගුණ සමූහයෙන් පිරිපුන් වූ, ස්වසම්‍යය හා පරසම්‍යය යන දහම් ගැඹුරු ලෙස අවබෝධ කිරීමට සමත් වූ, ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අට්ඨකථා සහිත ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයක් ඇති, මහා වෛයාකරණික වූ, සුපිරිසිදු මිහිරි හා උදාර වචන ලාවණ්‍යයෙන් යුක්ත වූ, යෝග්‍ය වූ දේ පවසන්නා වූ, වාදීන් අතර උත්තම වූ, මහා කවියෙකු වූ, ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාවන් පිරිවර කොට ඇති ෂඩභිඥා ආදී ගුණයන්ගෙන් බැබළෙන උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනාව පිහිටි ප්‍රඥාව ඇති ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ, මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ, විපුල වූත් නිර්මල වූත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, ගුරු දේවයන් විසින් ‘බුද්ධඝෝෂ’ යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් විසින් කරන ලද මෙම පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව –

Tāva [Pg.254] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā.

සංසාරයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට දෘෂ්ටි විශුද්ධිය සඳහා මඟ පෙන්වමින් ලෝකයෙහි පවතිත්වා!

Buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදී ගුණයෙන් යුත්, ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නාමය ලෝකයෙහි පවතින තාක් කල් මෙයද පවතිත්වා!

Papañcasūdanī nāma

පපඤ්චසූදනී නම් වූ

Majjhimanikāyaṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව සියලු ආකාරයෙන් නිමවන ලදී.