Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Majjhimanikāye

มัชฌิมนิกาย

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

อรรถกถาอุปริปัณณาสก์

1. Devadahavaggo

๑. เทวทหวรรค

1. Devadahasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาเทวทหสูตร

1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti devadahasuttaṃ. Tattha devadahaṃ nāmāti devā vuccanti rājāno, tattha ca sakyarājūnaṃ maṅgalapokkharaṇī ahosi pāsādikā ārakkhasampannā, sā devānaṃ dahattā ‘‘devadaha’’nti paññāyittha. Tadupādāya sopi nigamo devadahantveva saṅkhaṃ gato. Bhagavā taṃ nigamaṃ nissāya lumbinivane viharati. Sabbaṃ taṃ pubbekatahetūti pubbe katakammapaccayā. Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchantīti dasseti. Evaṃ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhāti iminā pubbe aniyametvā vuttaṃ niyametvā dasseti.

๑. พระสูตรชื่อว่าเทวทหสูตร เริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" ในเทวทหสูตรนั้น คำว่า "เทวทหะ" มีความว่า กษัตริย์ทั้งหลายเรียกว่า "เทวะ" และในที่นั้น มีสระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาศากยะทั้งหลาย เป็นที่น่าเลื่อมใส ถึงพร้อมด้วยการอารักขา สระนั้นเพราะเป็นสระของเทวะทั้งหลาย จึงปรากฏชื่อว่า "เทวทหะ" อาศัยสระนั้น แม้นิคมนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" เช่นกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยนิคมนั้นประทับอยู่ที่ลุมพินีวัน บทว่า "ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ" หมายความว่า เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นปัจจัย ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงว่า (พวกนิครนถ์) ปฏิเสธทั้งกรรมเวทนาและกิริยาเวทนา ยอมรับแต่วิบากเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้" พระองค์ทรงแสดงโดยระบุเจาะจงถึงสิ่งที่ตรัสไว้ก่อนโดยมิได้ระบุเจาะจง

Ahuvamheva mayanti idaṃ bhagavā tesaṃ ajānanabhāvaṃ jānantova kevalaṃ kalisāsanaṃ āropetukāmo pucchati. Ye hi ‘‘mayaṃ ahuvamhā’’tipi na jānanti, te kathaṃ kammassa katabhāvaṃ vā akatabhāvaṃ vā jānissanti. Uttaripucchāyapi eseva nayo.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามคำนี้ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ทั้งที่ทรงทราบถึงความไม่รู้ของนิครนถ์เหล่านั้น เพียงแต่ทรงมีพระประสงค์จะยกโทษขึ้นมาเท่านั้น เพราะว่า ชนเหล่าใดแม้แต่ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ก็ยังไม่รู้ ชนเหล่านั้นจักรู้ความที่กรรมได้ทำแล้วหรือยังไม่ได้ทำได้อย่างไร แม้ในคำถามต่อไปก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน

2. Evaṃ santeti cūḷadukkhakkhandhe (ma. ni. 1.179-180) mahānigaṇṭhassa vacane sacce santeti attho, idha pana ettakassa ṭhānassa tumhākaṃ ajānanabhāve santeti attho. Na kallanti na yuttaṃ.

๒. บทว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" ในจูฬทุกขักขันธสูตร (ม.นิ. ๑.๑๗๙-๑๘๐) มีความหมายว่า "เมื่อคำของมหานิครนถ์เป็นจริง" แต่ในพระสูตรนี้มีความหมายว่า "เมื่อมีความไม่รู้ของพวกท่านในฐานะเพียงเท่านี้" บทว่า "ไม่สมควร" หมายถึง ไม่ควร

3. Gāḷhūpalepanenāti [Pg.2] bahalūpalepanena, punappunaṃ visarañjitena, na pana khaliyā littena viya. Esaniyāti esanisalākāya antamaso nantakavaṭṭiyāpi. Eseyyāti gambhīraṃ vā uttānaṃ vāti vīmaṃseyya. Agadaṅgāranti jhāmaharītakassa vā āmalakassa vā cuṇṇaṃ. Odaheyyāti pakkhipeyya. Arogotiādi māgaṇḍiyasutte (ma. ni. 2.213) vuttameva.

๓. บทว่า "ด้วยการฉาบทาอย่างหนา" หมายถึง ด้วยการฉาบทาอย่างหนาแน่น อาบยาพิษไว้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ใช่เหมือนฉาบด้วยกากน้ำมัน บทว่า "ด้วยเครื่องมือควานหา" หมายถึง ด้วยไม้แหลมสำหรับควานหา อย่างน้อยที่สุดแม้ด้วยเชือกที่ใช้สานเสื่อลำแพน บทว่า "พึงสำรวจ" หมายถึง พึงพิจารณาดูว่า (ลูกศร) เข้าไปลึกหรือตื้น บทว่า "ยาถ่าน" หมายถึง ผงของสมอที่เผาไฟหรือมะขามป้อม บทว่า "พึงใส่" หมายถึง พึงใส่เข้าไป คำเป็นต้นว่า "ไม่มีโรค" กล่าวไว้แล้วในมาคัณฑิยสูตร (ม.นิ. ๒.๒๑๓) นั่นเอง

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, sallena viddhassa hi viddhakāle vedanāya pākaṭakālo viya imesaṃ ‘‘mayaṃ pubbe ahuvamhā vā no vā, pāpakammaṃ akaramhā vā no vā, evarūpaṃ vā pāpaṃ karamhā’’ti jānanakālo siyā. Vaṇamukhassa parikantanādīsu catūsu kālesu vedanāya pākaṭakālo viya ‘‘ettakaṃ vā no dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettake vā nijjiṇṇe sabbameva dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati, suddhante patiṭṭhitā nāma bhavissāmā’’ti jānanakālo siyā. Aparabhāge phāsubhāvajānanakālo viya diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya jānanakālo siyā. Evamettha ekāya upamāya tayo atthā, catūhi upamāhi eko attho paridīpito.

ในข้อนี้ คำว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" เป็นคำเชื่อมโยงอุปมา เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดแก่ผู้ถูกลูกศรยิงในขณะที่ถูกยิง เวลาที่นิครนถ์เหล่านี้จะพึงรู้ว่า "พวกเราเคยมีในกาลก่อนหรือไม่หนอ, ได้ทำบาปกรรมไว้หรือไม่หนอ, หรือได้ทำบาปเช่นนี้" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดใน ๔ ขณะ คือ ขณะกรีดปากแผล เป็นต้น เวลาที่จะพึงรู้ว่า "ทุกข์ของพวกเราหมดสิ้นไปเท่านี้แล้ว, หรือเมื่อทุกข์หมดสิ้นไปเท่านี้ ทุกข์ทั้งหมดก็จักหมดสิ้นไป, พวกเราจักชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่รู้ถึงความสบายในภายหลัง เวลาที่จะพึงรู้เพื่อละอกุศลธรรมและเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมในปัจจุบัน ก็พึงมี (ฉันนั้น) ด้วยประการฉะนี้ ในอุปมานี้ ท่านแสดงเนื้อความ ๓ อย่างด้วยอุปมาเดียว และแสดงเนื้อความอย่างเดียวด้วยอุปมา ๔ อย่าง

4. Ime pana tato ekampi na jānanti, virajjhitvā gate salle aviddhova ‘‘viddhosi mayā’’ti paccatthikassa vacanappamāṇeneva ‘‘viddhosmī’’ti saññaṃ uppādetvā dukkhappattapuriso viya kevalaṃ mahānigaṇṭhassa vacanappamāṇena sabbametaṃ saddahantā evaṃ sallopamāya bhagavatā niggahitā paccāharituṃ asakkontā yathā nāma dubbalo sunakho migaṃ uṭṭhāpetvā sāmikassa abhimukhaṃ karitvā attanā osakkati, evaṃ mahānigaṇṭhassa matthake vādaṃ pakkhipantā nigaṇṭho, āvusotiādīmāhaṃsu.

๔. แต่นิครนถ์เหล่านี้ย่อมไม่รู้แม้สักอย่างหนึ่งจากฐานะนั้น เป็นเหมือนบุรุษผู้ยังไม่ถูกยิง เมื่อลูกศรพลาดเป้าไป แต่ยังให้เกิดสัญญาว่า "เราถูกยิงแล้ว" แล้วถึงซึ่งความทุกข์ เพียงเพราะคำพูดของข้าศึกว่า "เจ้าถูกเรายิงแล้ว" ฉันใด (นิครนถ์เหล่านี้) ก็เชื่อเรื่องทั้งหมดนี้เพียงเพราะคำพูดของมหานิครนถ์ ฉันนั้น เมื่อถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าข่มแล้วด้วยอุปมาด้วยลูกศรอย่างนี้ ไม่สามารถจะโต้ตอบได้ เปรียบเหมือนสุนัขที่ผอมโซ ไล่ต้อนเนื้อไปตรงหน้านายพรานแล้วตนเองก็ถอยออกไป ฉันใด ก็ฉันนั้น (นิครนถ์เหล่านี้) โยนวาทะไปไว้บนศีรษะของมหานิครนถ์ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส นิครนถ์..."

5. Atha ne bhagavā sācariyake niggaṇhanto pañca kho imetiādimāha. Tatrāyasmantānanti tesu pañcasu dhammesu āyasmantānaṃ. Kā atītaṃse satthari saddhāti atītaṃsavādimhi satthari kā saddhā. Yā atītavādaṃ saddahantānaṃ tumhākaṃ mahānigaṇṭhassa saddhā, sā katamā? Kiṃ [Pg.3] bhūtatthā abhūtatthā, bhūtavipākā abhūtavipākāti pucchati. Sesapadesupi eseva nayo. Sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vādapaṭihāranti paccāgamanakavādaṃ. Ettāvatā tesaṃ ‘‘apanetha saddhaṃ, sabbadubbalā esā’’ti saddhāchedakavādaṃ nāma dasseti.

๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มนิครนถ์เหล่านั้นพร้อมทั้งอาจารย์ ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล" บทว่า "ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรม ๕ ประการเหล่านั้น บทว่า "ศรัทธาในศาสดาผู้กล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร" หมายถึง ศรัทธาในศาสดาผู้มีวาทะกล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร ศรัทธาในมหานิครนถ์ของพวกท่านผู้เชื่อวาทะเรื่องอดีตนั้น เป็นอย่างไร พระองค์ตรัสถามว่า มีเนื้อความเป็นจริงหรือไม่มีเนื้อความเป็นจริง มีวิบากเป็นจริงหรือไม่มีวิบากเป็นจริง แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า "ที่เป็นไปกับด้วยธรรม" หมายถึง มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า "การโต้ตอบวาทะ" หมายถึง วาทะที่สามารถโต้ตอบได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงแสดงวาทะที่ตัดศรัทธาว่า "พวกท่านจงนำศรัทธาออกไปเสีย ศรัทธานั้นอ่อนแอที่สุด"

6. Avijjā aññāṇāti avijjāya aññāṇena. Sammohāti sammohena. Vipaccethāti viparītato saddahatha, vipallāsaggāhaṃ vā gaṇhathāti attho.

๖. บทว่า "เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้" หมายถึง เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้ บทว่า "เพราะความหลง" หมายถึง เพราะความหลงใหลอย่างยิ่ง บทว่า "พวกท่านย่อมเชื่อผิด" มีความหมายว่า พวกท่านย่อมเชื่อโดยวิปลาส หรือยึดถือความเห็นที่คลาดเคลื่อน

7. Diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃyeva attabhāve vipākadāyakaṃ. Upakkamenāti payogena. Padhānenāti vīriyena. Samparāyavedanīyanti dutiye vā tatiye vā attabhāve vipākadāyakaṃ. Sukhavedanīyanti iṭṭhārammaṇavipākadāyakaṃ kusalakammaṃ. Viparītaṃ dukkhavedanīyaṃ. Paripakkavedanīyanti paripakke nipphanne attabhāve vedanīyaṃ, diṭṭhadhammavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Aparipakkavedanīyanti aparipakke attabhāve vedanīyaṃ, samparāyavedanīyassevetaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ santepi ayamettha viseso – yaṃ paṭhamavaye kataṃ paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, majjhimavaye kataṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā vipākaṃ deti, pacchimavaye kataṃ tattheva vipākaṃ deti, taṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Yaṃ pana sattadivasabbhantare vipākaṃ deti, taṃ paripakkavedanīyaṃ nāma. Taṃ kusalampi hoti akusalampi.

๗. บทว่า "ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพนี้เอง บทว่า "ด้วยอุบาย" หมายถึง ด้วยความพยายาม บทว่า "ด้วยความเพียร" หมายถึง ด้วยความเพียร บทว่า "สัมปรายเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพที่สองหรือที่สาม บทว่า "สุขเวทนียกรรม" หมายถึง กุศลกรรมที่ให้ผลเป็นอิฏฐารมณ์ ที่ตรงกันข้ามคือทุกขเวทนียกรรม บทว่า "ปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่แก่กล้าแล้ว ที่สำเร็จแล้ว นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนั่นเอง บทว่า "อปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่ยังไม่แก่กล้า นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็มีความแตกต่างดังนี้ คือ กรรมใดที่ทำในปฐมวัย ให้ผลในปฐมวัย หรือมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในมัชฌิมวัย ให้ผลในมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในปัจฉิมวัย ให้ผลในปัจฉิมวัยนั้นเอง กรรมนั้นชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม ส่วนกรรมใดที่ให้ผลภายในเจ็ดวัน กรรมนั้นชื่อว่า ปริปักกเวทนียกรรม กรรมนั้นเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล

Tatrimāni vatthūni – puṇṇo nāma kira duggatamanusso rājagahe sumanaseṭṭhiṃ nissāya vasati. Tamenaṃ ekadivasaṃ nagaramhi nakkhatte saṅghuṭṭhe seṭṭhi āha – ‘‘sace ajja kasissasi, dve ca goṇe naṅgalañca labhissasi. Kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, kasissasī’’ti. Kiṃ me nakkhattena, kasissāmīti? Tena hi ye goṇe icchasi, te gahetvā kasāhīti. So kasituṃ gato. Taṃ divasaṃ sāriputtatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti? Āvajjanto puṇṇaṃ disvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gato. Puṇṇo kasiṃ ṭhapetvā therassa dantakaṭṭhaṃ datvā mukhodakaṃ adāsi. Thero sarīraṃ paṭijaggitvā kammantassa avidūre [Pg.4] nisīdi bhattābhihāraṃ olokento. Athassa bhariyaṃ bhattaṃ āharantiṃ disvā antarāmaggeyeva attānaṃ dassesi.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้อยู่ คือ ได้ยินว่า บุรุษยากจนคนหนึ่งชื่อปุณณะ อาศัยสุมนเศรษฐีอยู่ในกรุงราชคฤห์ วันหนึ่ง เมื่อมีการประกาศนักขัตฤกษ์ในพระนคร เศรษฐีได้กล่าวกะเขาว่า "ถ้าวันนี้เจ้าจะไปไถนา เจ้าก็จะได้โค ๒ ตัวและไถด้วย เจ้าจะเล่นนักขัตฤกษ์หรือจะไปไถนา" (เขาตอบว่า) "จะมีประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยนักขัตฤกษ์ ข้าพเจ้าจะไปไถนา" (เศรษฐีจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น โคเหล่าใดที่ท่านต้องการ จงนำโคเหล่านั้นไปไถเถิด" เขาจึงไปเพื่อจะไถนา ในวันนั้น พระสารีบุตรเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นนายปุณณะแล้ว จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา นายปุณณะหยุดการไถนาไว้ แล้วถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระ พระเถระชำระสรีระแล้ว นั่งในที่ไม่ไกลจากที่ทำงาน คอยมองดูการนำภัตตาหารมา ครั้งนั้น ท่านได้เห็นภรรยาของนายปุณณะกำลังนำภัตตาหารมา จึงแสดงตนในระหว่างทางนั่นเอง

Sā sāmikassa āhaṭabhattaṃ therassa patte pakkhipitvā puna gantvā aññaṃ bhattaṃ sampādetvā divā agamāsi. Puṇṇo ekavāraṃ kasitvā nisīdi. Sāpi bhattaṃ gahetvā āgacchantī āha – ‘‘sāmi pātova te bhattaṃ āhariyittha, antarāmagge pana sāriputtattheraṃ disvā taṃ tassa datvā aññaṃ pacitvā āharantiyā me ussūro jāto, mā kujjhi sāmī’’ti. Bhaddakaṃ te bhadde kataṃ, mayā therassa pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, amhākaṃyevānena piṇḍapātopi paribhutto, ajja therena katasamaṇadhammassa mayaṃ bhāgino jātāti cittaṃ pasādesi. Ekavāraṃ kasitaṭṭhānaṃ suvaṇṇameva ahosi. So bhuñjitvā kasitaṭṭhānaṃ olokento vijjotamānaṃ disvā uṭṭhāya yaṭṭhiyā paharitvā rattasuvaṇṇabhāvaṃ jānitvā ‘‘rañño akathetvā paribhuñjituṃ na sakkā’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā taṃ sabbaṃ sakaṭehi āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kāretvā ‘‘kassimasmiṃ nagare ettakaṃ suvaṇṇaṃ atthī’’ti pucchi. Kassaci natthīti ca vutte seṭṭhiṭṭhānamassa adāsi. So puṇṇaseṭṭhi nāma jāto.

นางได้ใส่ภัตตาหารที่นำมาเพื่อสามีลงในบาตรของพระเถระ แล้วกลับไปจัดเตรียมภัตตาหารอื่นมาในเวลาสาย ฝ่ายนายปุณณะไถนาไปรอบหนึ่งแล้วก็นั่งพัก แม้นางก็นำภัตตาหารมาแล้วกล่าวว่า "นายท่าน ดิฉันนำภัตตาหารมาให้ท่านแต่เช้าแล้ว แต่ในระหว่างทางได้พบพระสารีบุตรเถระ จึงได้ถวายภัตตาหารนั้นแก่ท่าน เมื่อดิฉันหุงหาอาหารอื่นแล้วนำมาจึงได้สายไป ขอท่านอย่าโกรธเลย" (นายปุณณะ) ทำจิตของนางให้เลื่อมใสว่า "น้องหญิง สิ่งที่เธอทำนั้นดีแล้ว พี่ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระแต่เช้าแล้ว บิณฑบาตนี้ท่านก็ได้ฉันเพื่อพวกเรานั่นเอง วันนี้พวกเราได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสมณธรรมที่พระเถระได้กระทำแล้ว" ที่ที่ไถนาไปรอบหนึ่งได้กลายเป็นทองคำไปทั้งหมด เขารับประทานอาหารแล้วมองดูที่ที่ไถนา เห็นที่นั้นส่องสว่างอยู่ จึงลุกขึ้นเอาไม้ตีดู รู้ว่าเป็นทองคำสีแดง จึงคิดว่า "ไม่ทูลพระราชาแล้วจะบริโภคย่อมไม่สมควร" แล้วไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงให้ขนทองคำทั้งหมดนั้นมาด้วยเกวียน ทรงให้ทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง แล้วตรัสถามว่า "ในนครนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้บ้าง" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "ไม่มีผู้ใดมีเลย" จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีแก่เขา เขาได้มีชื่อว่าปุณณเศรษฐี

Aparampi vatthu – tasmiṃyeva rājagahe kāḷaveḷiyo nāma duggato atthi. Tassa bhariyā paṇṇambilayāguṃ paci. Mahākassapatthero nirodhā vuṭṭhāya ‘‘kassa saṅgahaṃ karomī’’ti āvajjanto taṃ disvā gantvā gehadvāre aṭṭhāsi. Sā pattaṃ gahetvā sabbaṃ tattha pakkhipitvā therassa adāsi, thero vihāraṃ gantvā satthu upanāmesi. Satthā attano yāpanamattaṃ gaṇhi, sesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pahosi. Kāḷavaḷiyopi taṃ ṭhānaṃ patto cūḷakaṃ labhi. Mahākassapo satthāraṃ kāḷavaḷiyassa vipākaṃ pucchi. Satthā ‘‘ito sattame divase seṭṭhicchattaṃ labhissatī’’ti āha. Kāḷavaḷiyo taṃ kathaṃ sutvā gantvā bhariyāya ārocesi.

ยังมีเรื่องอื่นอีก ในกรุงราชคฤห์นั้นนั่นเอง มีคนยากจนชื่อว่ากาฬเวลียะ ภรรยาของเขาต้มข้าวต้มเปรี้ยวใส่ใบไม้ พระมหากัสสปเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นเขาแล้ว จึงไปยืนอยู่ที่ประตูเรือน นางรับบาตรแล้วใส่ข้าวต้มทั้งหมดลงในบาตรนั้นถวายแก่พระเถระ พระเถระไปสู่วิหารแล้วน้อมถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงรับไว้เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป ส่วนที่เหลือพอเพียงสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป แม้กาฬเวลียะมาถึงที่นั้นก็ได้ส่วนเล็กน้อย พระมหากัสสปะทูลถามพระศาสดาถึงวิบากของกาฬเวลียะ พระศาสดาตรัสว่า "นับแต่นี้ไปในวันที่ ๗ เขาจักได้เศวตฉัตรของเศรษฐี" กาฬเวลียะได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไปบอกแก่ภรรยา

Tadā ca rājā nagaraṃ anusañcaranto bahinagare jīvasūle nisinnaṃ purisaṃ addasa. Puriso rājānaṃ disvā uccāsaddaṃ akāsi ‘‘tumhākaṃ me [Pg.5] bhuñjanabhattaṃ pahiṇatha devā’’ti. Rājā ‘‘pesessāmī’’ti vatvā sāyamāsabhatte upanīte saritvā ‘‘imaṃ harituṃ samatthaṃ jānāthā’’ti āha, nagare sahassabhaṇḍikaṃ cāresuṃ. Tatiyavāre kāḷavaḷiyassa bhariyā aggahesi. Atha naṃ rañño dassesuṃ, sā purisavesaṃ gahetvā pañcāvudhasannaddhā bhattapātiṃ gahetvā nagarā nikkhami. Bahinagare tāle adhivattho dīghatālo nāma yakkho taṃ rukkhamūlena gacchantiṃ disvā ‘‘tiṭṭha tiṭṭha bhakkhosi me’’ti āha. Nāhaṃ tava bhakkho, rājadūto ahanti. Kattha gacchasīti. Jīvasūle nisinnassa purisassa santikanti. Mamapi ekaṃ sāsanaṃ harituṃ sakkhissasīti. Āma sakkhissāmīti. ‘‘Dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti āroceyyāsi. Imasmiṃ tālamūle satta nidhikumbhiyo atthi, tā tvaṃ gaṇheyyāsīti. Sā ‘‘dīghatālassa bhariyā sumanadevarājadhītā kāḷī puttaṃ vijātā’’ti ugghosentī agamāsi.

ในครั้งนั้น พระราชาเสด็จตรวจตราพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษคนหนึ่งนั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็นนอกพระนคร บุรุษนั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเปล่งเสียงดังว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงส่งภัตตาหารที่ทรงเสวยมาให้ข้าพระองค์ด้วยเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะส่งไปให้" แล้วเมื่อพระกระยาหารเย็นถูกนำเข้ามาถวาย ทรงระลึกขึ้นได้ จึงตรัสว่า "พวกท่านจงหาผู้ที่สามารถนำอาหารนี้ไปได้" ราชบุรุษได้เที่ยวประกาศห่อทรัพย์พันหนึ่งในพระนคร ในครั้งที่สาม ภรรยาของกาฬเวลียะได้รับห่อทรัพย์นั้น ครั้งนั้น พวกเขาได้นำนางไปเฝ้าพระราชา นางแต่งกายเป็นชาย เหน็บอาวุธ ๕ อย่าง ถือถาดภัตตาหารออกจากพระนครไป ยักษ์ชื่อทีฆตาละซึ่งสิงสถิตอยู่ที่ต้นตาลนอกพระนคร เห็นนางเดินไปทางโคนต้นไม้ จึงกล่าวว่า "หยุดก่อน หยุดก่อน เจ้าเป็นอาหารของเรา" (นางตอบว่า) "เราไม่ใช่อาหารของท่าน เราเป็นราชทูต" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะไปไหน" (นางตอบว่า) "ไปสู่สำนักของบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็น" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะสามารถนำข่าวสารของเราไปสักอย่างหนึ่งได้หรือไม่" (นางตอบว่า) "ได้ ข้าสามารถ" (ยักษ์บอกว่า) "เธอจงไปบอกว่า 'นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว' ที่โคนต้นตาลนี้มีหม้อขุมทรัพย์ ๗ ใบอยู่ เธอจงเอาไปเถิด" นางจึงประกาศไปว่า "นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว"

Sumanadevo yakkhasamāgame nisinno sutvā ‘‘eko manusso amhākaṃ piyapavattiṃ āharati, pakkosatha na’’nti sāsanaṃ sutvā pasanno ‘‘imassa rukkhassa parimaṇḍalacchāyāya pharaṇaṭṭhāne nidhikumbhiyo tuyhaṃ dammī’’ti āha. Jīvasūle nisinnapuriso bhattaṃ bhuñjitvā mukhapuñchanakāle itthiphassoti ñatvā cūḷāya ḍaṃsi, sā asinā attano cūḷaṃ chinditvā rañño santikaṃyeva gatā. Rājā bhattabhojitabhāvo kathaṃ jānitabboti? Cūḷasaññāyāti vatvā rañño ācikkhitvā taṃ dhanaṃ āharāpesi. Rājā aññassa ettakaṃ dhanaṃ nāma atthīti. Natthi devāti. Rājā tassā patiṃ tasmiṃ nagare dhanaseṭṭhiṃ akāsi. Mallikāyapi deviyā vatthu kathetabbaṃ. Imāni tāva kusalakamme vatthūni.

สุมนเทวราชนั่งอยู่ในที่ประชุมของยักษ์ ได้สดับแล้วจึงกล่าวว่า 'มนุษย์ผู้หนึ่งนำข่าวอันเป็นที่รักมาให้พวกเรา จงเรียกเขามา' เมื่อได้สดับสาส์นนั้นแล้วทรงเลื่อมใส จึงตรัสว่า 'เราจะให้หม้อขุมทรัพย์ในที่ที่เงาของต้นไม้นี้แผ่ไปโดยรอบแก่ท่าน' ฝ่ายบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาว ครั้นกินภัตตาหารแล้ว ในเวลาเช็ดปาก รู้ว่าเป็นสัมผัสของสตรี จึงกัดที่มวยผมของนาง นางจึงใช้ดาบตัดมวยผมของตนแล้วไปสู่สำนักของพระราชานั่นเอง พระราชาตรัสถามว่า 'จะทราบได้อย่างไรว่าเขาได้กินภัตตาหารแล้ว' นางทูลว่า 'ทราบได้ด้วยสัญลักษณ์คือมวยผม' แล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา และให้ขนทรัพย์นั้นมา พระราชาตรัสถามว่า 'มีผู้ใดอื่นมีทรัพย์สมบัติมากเท่านี้บ้าง' (อำมาตย์ทูลว่า) 'ไม่มี พระเจ้าข้า' พระราชาจึงทรงแต่งตั้งสามีของนางให้เป็นธนเศรษฐีในพระนครนั้น เรื่องของพระนางมัลลิกาเทวีก็พึงกล่าวถึงด้วย เหล่านี้เป็นเรื่องในฝ่ายกุศลกรรมก่อน

Nandamāṇavako pana uppalavaṇṇāya theriyā vippaṭipajji, tassa mañcato uṭṭhāya nikkhamitvā gacchantassa mahāpathavī bhijjitvā okāsamadāsi, tattheva mahānarakaṃ paviṭṭho. Nandopi goghātako paṇṇāsa vassāni goghātakakammaṃ katvā ekadivasaṃ bhojanakāle maṃsaṃ alabhanto ekassa jīvamānakagoṇassa jivhaṃ chinditvā aṅgāresu pacāpetvā khādituṃ āraddho. Athassa jivhā mūle chijjitvā bhattapātiyaṃyeva patitā, so viravanto kālaṃ katvā niraye nibbatti. Nandopi yakkho aññena yakkhena [Pg.6] saddhiṃ ākāsena gacchanto sāriputtattheraṃ navoropitehi kesehi rattibhāge abbhokāse nisinnaṃ disvā sīse paharitukāmo itarassa yakkhassa ārocetvā tena vāriyamānopi pahāraṃ datvā ḍayhāmi ḍayhāmīti viravanto tasmiṃyeva ṭhāne bhūmiṃ pavisitvā mahāniraye nibbattoti imāni akusalakamme vatthūni.

ส่วนนันทมาณพได้ประพฤติผิดในพระอุบลวรรณาเถรี เมื่อมาณพนั้นลุกขึ้นจากเตียงแล้วออกไป แผ่นดินใหญ่ได้แยกออกให้ช่อง เขาได้เข้าไปสู่มหานรกในที่นั้นเอง แม้นายนันทะคนฆ่าโค ทำกรรมคือการฆ่าโคตลอด ๕๐ ปี วันหนึ่งในเวลาบริโภคอาหาร เมื่อไม่ได้เนื้อ จึงตัดลิ้นของโคตัวหนึ่งที่ยังมีชีวิตอยู่แล้วให้ย่างบนถ่านเพลิง เริ่มจะบริโภค ครั้งนั้น ลิ้นของเขาได้ขาดที่โคนแล้วตกลงในภาชนะข้าวของตนนั่นเอง เขาคร่ำครวญอยู่ ทำกาละแล้วบังเกิดในนรก แม้นันทยักษ์ไปทางอากาศพร้อมกับยักษ์อีกตนหนึ่ง เห็นพระสารีบุตรเถระผู้มีผมที่เพิ่งปลงใหม่นั่งอยู่ในที่แจ้งในเวลากลางคืน ประสงค์จะประหารที่ศีรษะ จึงบอกแก่ยักษ์อีกตนหนึ่ง แม้ถูกยักษ์นั้นห้ามอยู่ ก็ได้ประหารลงไป แล้วร้องครวญครางว่า "เราร้อน เราร้อน" ได้มุดลงแผ่นดินในที่นั้นเอง บังเกิดในมหานรก เรื่องราวเหล่านี้เป็นเรื่องของอกุศลกรรมแล

Yaṃ pana antamaso maraṇasantikepi kataṃ kammaṃ bhavantare vipākaṃ deti, taṃ sabbaṃ samparāyavedanīyaṃ nāma. Tattha yo aparihīnassa jhānassa vipāko nibbattissati, so idha nibbattitavipākoti vutto. Tassa mūlabhūtaṃ kammaṃ neva diṭṭhadhammavedanīyaṃ na samparāyavedanīyanti, na vicāritaṃ, kiñcāpi na vicāritaṃ, samparāyavedanīyameva panetanti veditabbaṃ. Yo paṭhamamaggādīnaṃ bhavantare phalasamāpattivipāko, so idha nibbattitaguṇotveva vutto. Kiñcāpi evaṃ vutto, maggakammaṃ pana paripakkavedanīyanti veditabbaṃ. Maggacetanāyeva hi sabbalahuṃ phaladāyikā anantaraphalattāti.

ก็กรรมใดที่บุคคลทำแล้ว แม้อย่างยิ่งในเวลาใกล้ตาย ย่อมให้วิบากในภพอื่น กรรมนั้นทั้งหมดชื่อว่าสัมปรายเวทนียกรรม ในบรรดากรรมนั้น วิบากแห่งฌานที่ไม่เสื่อมใดจักบังเกิด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นวิบากที่บังเกิดแล้วในภพนี้ กรรมอันเป็นมูลของวิบากนั้น ท่านมิได้พิจารณาไว้ว่า ไม่เป็นทิฏฐธัมมเวทนียกรรม ไม่เป็นสัมปรายเวทนียกรรม แม้ว่าท่านมิได้พิจารณาไว้ แต่พึงทราบว่า กรรมนี้เป็นสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง วิบากคือผลสมาบัติในภพอื่นของปฐมมรรคเป็นต้นใด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นคุณชาติที่บังเกิดแล้วในภพนี้นั่นเอง แม้ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ แต่พึงทราบว่า มรรคกรรมเป็นปริปากกเวทนียกรรม เพราะว่ามรรคเจตนานั่นเองให้ผลเร็วที่สุด เพราะให้ผลในลำดับถัดไป

8. Bahuvedanīyanti saññābhavūpagaṃ. Appavedanīyanti asaññābhavūpagaṃ. Savedanīyanti savipākaṃ kammaṃ. Avedanīyanti avipākaṃ kammaṃ. Evaṃ santeti imesaṃ diṭṭhadhammavedanīyādīnaṃ kammānaṃ upakkamena samparāyavedanīyādi bhāvakāraṇassa alābhe sati. Aphaloti nipphalo niratthakoti. Ettāvatā aniyyānikasāsane payogassa aphalataṃ dassetvā padhānacchedakavādo nāma dassitoti veditabbo. Sahadhammikā vādānuvādāti parehi vuttakāraṇena sakāraṇā hutvā nigaṇṭhānaṃ vādā ca anuvādā ca. Gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchantīti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ āgacchanti. ‘‘Vādānuppattā gārayhaṭṭhānā’’tipi pāṭho. Tassattho – parehi vuttena kāraṇena sakāraṇā nigaṇṭhānaṃ vādaṃ anuppattā taṃ vādaṃ sosentā milāpentā dukkaṭakammakārinotiādayo dasa gārayhaṭṭhānā āgacchanti.

๘. พหุเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่สัญญาภพ อัปปเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่อสัญญาภพ สเวทนียะ คือ กรรมที่มีวิบาก อเวทนียะ คือ กรรมที่ไม่มีวิบาก บทว่า "เอวํ สนฺเต" ความว่า เมื่อไม่มีการได้เหตุแห่งความเป็นสัมปรายเวทนียกรรมเป็นต้นของกรรมเหล่านี้ คือ ทิฏฐธัมมเวทนียกรรมเป็นต้น ด้วยความเพียร บทว่า "อผโล" คือ ไม่มีผล ไร้ประโยชน์ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรในศาสนาที่มิได้นำออกจากวัฏฏะแล้ว พึงทราบว่า ทรงแสดงวาทะชื่อว่า ปธานัจเฉทกวาทะ บทว่า "สหธมฺมิกา วาทานุวาทา" คือ วาทะและอนุวาทะของพวกนิครนถ์ ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว บทว่า "คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงเหตุอันวิญญูชนพึงติเตียน มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า "วาทานุปฺปตฺตา คารยฺหฏฺฐานา" อรรถแห่งบาลีนั้นว่า ฐานะอันน่าตำหนิ ๑๐ ประการ มีการเป็นผู้ทำกรรมที่ทำได้ยากเป็นต้น ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว เข้าถึงวาทะของพวกนิครนถ์ ทำให้วาทะนั้นแห้งผาก เหี่ยวแห้งไป ย่อมมาถึง

9. Saṅgatibhāvahetūti niyatibhāvakāraṇā. Pāpasaṅgatikāti pāpaniyatino. Abhijātihetūti chaḷabhijātihetu.

๙. บทว่า "สงฺคติภาวเหตุ" คือ เป็นเหตุแห่งความเป็นไปตามกฎตายตัว บทว่า "ปาปสงฺคติกา" คือ ผู้มีคติที่ชั่ว บทว่า "อภิชาติเหตุ" คือ เหตุแห่งอภิชาติ ๖

10. Evaṃ [Pg.7] nigaṇṭhānaṃ upakkamassa aphalataṃ dassetvā idāni niyyānikasāsane upakkamassa vīriyassa ca saphalataṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha anaddhabhūtanti anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, na taṃ addhabhāveti nābhibhavatīti attho. Tampi nānappakārāya dukkarakārikāya payojento dukkhena addhabhāveti nāma. Ye pana sāsane pabbajitvā āraññakā vā honti rukkhamūlikādayo vā, te dukkhena na addhabhāventi nāma. Niyyānikasāsanasmiñhi vīriyaṃ sammāvāyāmo nāma hoti.

๑๐. ครั้นทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรของพวกนิครนถ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความมีผลของความเพียรและความพยายามในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กถญฺจ ภิกฺขเว" ในบทเหล่านั้น บทว่า "อนทฺธภูตํ" คือ อนธิภูตํ (อัตภาพที่ทุกข์ครอบงำไม่ได้) อัตภาพแห่งมนุษย์ชื่อว่าอันทุกข์ครอบงำไม่ได้ อรรถว่า ทุกข์ย่อมครอบงำอัตภาพนั้นไม่ได้ ผู้ประกอบอัตภาพแม้นั้นด้วยทุกกรกิริยาประการต่างๆ ชื่อว่าย่อมครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ ส่วนชนเหล่าใดบวชในพระศาสนาแล้วเป็นผู้อยู่ป่า หรือเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่ครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ เพราะในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ ความเพียรชื่อว่าเป็นสัมมาวายามะ

Thero panāha – yo issarakule nibbatto sattavassiko hutvā alaṅkatappaṭiyatto pituaṅke nisinno ghare bhattakiccaṃ katvā nisinnena bhikkhusaṅghena anumodanāya kariyamānāya tisso sampattiyo dassetvā saccesu pakāsitesu arahattaṃ pāpuṇāti, mātāpitūhi vā ‘‘pabbajissasi tātā’’ti vutto ‘‘āma pabbajissāmī’’ti vatvā nhāpetvā alaṅkaritvā vihāraṃ nīto tacapañcakaṃ uggaṇhitvā nisinno kesesu ohāriyamānesu khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇāti, navapabbajito vā pana manosilātelamakkhitena sīsena punadivase mātāpitūhi pesitaṃ kājabhattaṃ bhuñjitvā vihāre nisinnova arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ na dukkhena attānaṃ addhabhāveti nāma. Ayaṃ pana ukkaṭṭhasakkāro. Yo dāsikucchiyaṃ nibbatto antamaso rajatamuddikampi piḷandhitvā gorakapiyaṅgumattenāpi sarīraṃ vilimpetvā ‘‘pabbājetha na’’nti nīto khuragge vā punadivase vā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi na anaddhabhūtaṃ attānaṃ dukkhena addhabhāveti nāma.

ส่วนพระเถระกล่าวว่า บุคคลใดเกิดในตระกูลอิสระ มีอายุ ๗ ปี ประดับตกแต่งแล้ว นั่งบนตักของบิดา ทำภัตกิจในเรือนแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์ที่นั่งอยู่กระทำการอนุโมทนา แสดงสมบัติ ๓ ประการ เมื่อสัจจะทั้งหลายอันท่านประกาศแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต หรือถูกมารดาบิดาถามว่า "พ่อจะบวชไหม" กล่าวว่า "ครับ ผมจะบวช" แล้วท่านให้อาบน้ำ ตกแต่งแล้ว นำไปสู่วิหาร เรียนตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วนั่งอยู่ เมื่อผมอันท่านกำลังปลงลง ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเอง หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้บวชใหม่ มีศีรษะที่ชะโลมด้วยน้ำมันผสมมโนศิลา ในวันรุ่งขึ้น บริโภคข้าวยาคูที่มารดาบิดาส่งมาให้แล้ว นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่าไม่ครอบงำตนด้วยทุกข์ ส่วนบุคคลนี้เป็นผู้มีสักการะอย่างยิ่ง บุคคลใดเกิดในครรภ์ของทาสี อย่างน้อยที่สุดสวมแม้เพียงแหวนเงิน ลูบไล้ร่างกายแม้เพียงด้วยเครื่องหอมคือกอรกะและปิยังคุ แล้วถูกนำไป (บวช) ด้วยคำว่า "จงให้เขาบวชเถิด" ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกน หรือในวันรุ่งขึ้น แม้บุคคลนี้ก็ชื่อว่าไม่ครอบงำตนผู้ไม่ถูกครอบงำด้วยทุกข์

Dhammikaṃ sukhaṃ nāma saṅghato vā gaṇato vā uppannaṃ catupaccayasukhaṃ. Anadhimucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Dhammikañhi sukhaṃ na pariccajāmīti na tattha gedho kātabbo. Saṅghato hi uppannaṃ salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā ‘‘idamatthaṃ eta’’nti paricchinditvā saṅghamajjhe bhikkhūnaṃ antare paribhuñjanto pattantare padumaṃ viya sīlasamādhivipassanāmaggaphalehi vaḍḍhati. Imassāti paccuppannānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ mūlabhūtassa. Dukkhanidānassāti taṇhāya. Sā hi pañcakkhandhadukkhassa nidānaṃ. Saṅkhāraṃ padahatoti sampayogavīriyaṃ [Pg.8] karontassa. Virāgo hotīti maggena virāgo hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘saṅkhārapadhānena me imassa dukkhanidānassa virāgo hotī’’ti evaṃ pajānātīti iminā sukhāpaṭipadā khippābhiññā kathitā. Dutiyavārena tassa sampayogavīriyassa majjhattatākāro kathito. So yassa hi khvāssāti ettha ayaṃ saṅkhepattho – so puggalo yassa dukkhanidānassa saṅkhārapadhānena virāgo hoti, saṅkhāraṃ tattha padahati, maggapadhānena padahati. Yassa pana dukkhanidānassa ajjhupekkhato upekkhaṃ bhāventassa virāgo hoti, upekkhaṃ tattha bhāveti, maggabhāvanāya bhāveti. Tassāti tassa puggalassa.

ที่ชื่อว่าธรรมิกสุข ได้แก่ จตุปัจจัยสุขที่เกิดขึ้นจากสงฆ์หรือจากคณะ. บทว่า อนธิมุจฺฉิโต คือ ไม่มัวเมาด้วยความมัวเมาคือตัณหา. ไม่พึงทำความอยากในธรรมิกสุขนั้น ด้วยคิดว่า "เราย่อมไม่สละธรรมิกสุข". เพราะว่า ผู้ที่กำหนดสลากภัตหรือผ้าจำนำพรรษาที่เกิดขึ้นจากสงฆ์ว่า "สิ่งนี้มีประโยชน์อย่างนี้" แล้วบริโภคอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ในระหว่างภิกษุทั้งหลาย ย่อมเจริญด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค และผล ดุจดอกบัวในระหว่างใบบัว. บทว่า อิมสฺส ได้แก่ แห่งขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบัน อันเป็นมูลราก. บทว่า ทุกฺขนิทานสฺส ได้แก่ แห่งตัณหา. เพราะว่าตัณหานั้นเป็นเหตุแห่งทุกข์คือขันธ์ ๕. บทว่า สงฺขารํ ปทหโต ได้แก่ ของผู้ทำสัมปโยควิริยะ. บทว่า วิราโค โหติ คือ ความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยมรรค. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้มีดังนี้ คือ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า "ความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์นี้ของเรา ย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร" ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาไว้. ในวาระที่สอง พระองค์ตรัสอาการแห่งความเป็นกลางของสัมปโยควิริยะนั้น. ในบทว่า โส ยสฺส หิ ขฺวสฺส นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้ – บุคคลนั้นย่อมตั้งความเพียรในเหตุแห่งทุกข์ใด ซึ่งความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร, ย่อมตั้งไว้ด้วยการตั้งมั่นแห่งมรรค. ส่วนความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์ใด ย่อมมีได้แก่ผู้เจริญอุเบกขาโดยการเพ่งเฉยอยู่, เขาย่อมเจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น, ย่อมเจริญด้วยการเจริญมรรค. บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งบุคคลนั้น.

11. Paṭibaddhacittoti chandarāgena baddhacitto. Tibbacchandoti bahalacchando. Tibbāpekkhoti bahalapatthano. Santiṭṭhantinti ekato tiṭṭhantiṃ. Sañjagghantinti mahāhasitaṃ hasamānaṃ. Saṃhasantinti sitaṃ kurumānaṃ.

๑๑. บทว่า ปฏิพทฺธจิตฺโต คือ ผู้มีจิตผูกพันด้วยฉันทราคะ. บทว่า ติพฺพจฺฉนฺโท คือ ผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้า. บทว่า ติพฺพาเปกฺโข คือ ผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า สนฺติฏฺฐนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้ยืนอยู่ด้วยกัน. บทว่า สญฺชฆฺฆนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังหัวเราะเสียงดัง. บทว่า สํหสนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังยิ้มแย้ม.

Evameva kho, bhikkhaveti ettha idaṃ opammavibhāvanaṃ – eko hi puriso ekissā itthiyā sāratto ghāsacchādanamālālaṅkārādīni datvā ghare vāseti. Sā taṃ aticaritvā aññaṃ sevati. So ‘‘nūna ahaṃ assā anurūpaṃ sakkāraṃ na karomī’’ti sakkāraṃ vaḍḍhesi. Sā bhiyyosomattāya aticaratiyeva. So – ‘‘ayaṃ sakkariyamānāpi aticarateva, ghare me vasamānā anatthampi kareyya, nīharāmi na’’nti parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā ‘‘mā puna gehaṃ pāvisī’’ti vissajjesi. Sā kenaci upāyena tena saddhiṃ santhavaṃ kātuṃ asakkontī naṭanaccakādīhi saddhiṃ vicarati. Tassa purisassa taṃ disvā neva uppajjati domanassaṃ, somanassaṃ pana uppajjati.

ในบทว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว นี้ เป็นการแสดงอุปมาให้แจ่มแจ้งดังนี้ – บุรุษคนหนึ่งกำหนัดยินดีในหญิงคนหนึ่ง ให้ข้าว น้ำ ผ้า พวงมาลัย เครื่องประดับ เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. หญิงนั้นประพฤตินอกใจเขา ไปคบหาชายอื่น. เขาคิดว่า "เห็นทีเราคงไม่ได้ทำสักการะที่สมควรแก่หญิงนี้" จึงเพิ่มสักการะให้. หญิงนั้นก็ยิ่งประพฤตินอกใจมากขึ้นไปอีก. เขาคิดว่า "หญิงนี้แม้เราสักการะอยู่ ก็ยังประพฤตินอกใจ, เมื่ออยู่ในเรือนของเรา ก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ได้, เราจะขับไล่นางไป" จึงทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท แล้วกล่าวว่า "เธออย่าได้กลับเข้ามาในเรือนอีก" แล้วปล่อยไป. หญิงนั้นเมื่อไม่สามารถจะทำความสนิทสนมกับบุรุษนั้นด้วยอุบายใดๆ ได้ ก็เที่ยวไปกับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้น. บุรุษนั้นเห็นนางแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้นเลย แต่กลับเกิดโสมนัสขึ้น.

Tattha purisassa itthiyā sārattakālo viya imassa bhikkhuno attabhāve ālayo. Ghāsacchādanādīni datvā ghare vasāpanakālo viya attabhāvassa paṭijagganakālo. Tassā aticaraṇakālo viya jaggiyamānasseva attabhāvassa pittapakopādīnaṃ vasena sābādhatā. ‘‘Attano anurūpaṃ sakkāraṃ alabhantī aticaratī’’ti sallakkhetvā sakkāravaḍḍhanaṃ viya ‘‘bhesajjaṃ alabhanto evaṃ hotī’’ti sallakkhetvā [Pg.9] bhesajjakaraṇakālo. Sakkāre vaḍḍhitepi puna aticaraṇaṃ viya pittādīsu ekassa bhesajje kariyamāne sesānaṃ pakopavasena puna sābādhatā. Parisamajjhe alaṃvacanīyaṃ katvā gehā nikkaḍḍhanaṃ viya ‘‘idāni te nāhaṃ dāso na kammakaro, anamatagge saṃsāre taṃyeva upaṭṭhahanto vicariṃ, ko me tayā attho, chijja vā bhijja vā’’ti tasmiṃ anapekkhataṃ āpajjitvā vīriyaṃ thiraṃ katvā maggena kilesasamugghātanaṃ. Naṭanaccakādīhi naccamānaṃ vicarantiṃ disvā yathā tassa purisassa domanassaṃ na uppajjati, somanassameva uppajjati, evameva imassa bhikkhuno arahattaṃ pattassa pittapakopādīnaṃ vasena ābādhikaṃ attabhāvaṃ disvā domanassaṃ na uppajjati, ‘‘muccissāmi vata khandhaparihāradukkhato’’ti somanassameva uppajjatīti. Ayaṃ pana upamā ‘‘paṭibaddhacittassa domanassaṃ uppajjati, appaṭibaddhacittassa natthetanti ñatvā itthiyā chandarāgaṃ pajahati, evamayaṃ bhikkhu saṅkhāraṃ vā padahantassa upekkhaṃ vā bhāventassa dukkhanidānaṃ pahīyati, no aññathāti ñatvā tadubhayaṃ sampādento dukkhanidānaṃ pajahatī’’ti etamatthaṃ vibhāvetuṃ āgatāti veditabbā.

ในอุปมานั้น ความอาลัยในอัตภาพของภิกษุนี้ เปรียบเหมือนสมัยที่บุรุษกำหนัดในหญิง. สมัยที่บำรุงรักษาอัตภาพ เปรียบเหมือนสมัยที่ให้ข้าว น้ำ ผ้า เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. ความเจ็บป่วยของอัตภาพที่กำลังได้รับการบำรุงรักษาอยู่ ด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่หญิงนั้นประพฤตินอกใจ. สมัยที่ทำการรักษาด้วยยาโดยสังเกตว่า "อัตภาพนี้เป็นเช่นนี้เพราะไม่ได้รับยา" เปรียบเหมือนการเพิ่มสักการะให้โดยสังเกตว่า "นางประพฤตินอกใจเพราะไม่ได้รับสักการะที่สมควรแก่ตน". ความเจ็บป่วยอีกครั้งด้วยอำนาจการกำเริบของโรคที่เหลือ เมื่อกำลังรักษาโรคอย่างหนึ่งในบรรดาโรคดีเป็นต้น เปรียบเหมือนการประพฤตินอกใจอีกแม้เมื่อเพิ่มสักการะให้แล้ว. การกำจัดกิเลสด้วยมรรค โดยทำความเพียรให้มั่นคง ถึงความไม่เยื่อใยในอัตภาพนั้นว่า "บัดนี้ เราไม่ใช่ทาส ไม่ใช่คนรับใช้ของท่าน, เราเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ก็ได้แต่อุปัฏฐากท่านเท่านั้น, ประโยชน์อะไรของเราด้วยท่าน, จะขาดก็ตาม จะแตกก็ตาม" เปรียบเหมือนการขับไล่ออกจากเรือนโดยทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท. บุรุษนั้นเห็นนางเที่ยวฟ้อนรำอยู่กับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้นแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้น ฉันใด, ภิกษุนี้ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว เห็นอัตภาพที่เจ็บป่วยด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น โทมนัสก็ไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้นว่า "โอหนอ เราจักพ้นจากทุกข์คือการบริหารขันธ์" ฉันนั้นเหมือนกัน. พึงทราบว่า อุปมานี้มาเพื่อแสดงให้แจ่มแจ้งซึ่งเนื้อความนี้ว่า "โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจิตผูกพัน, ย่อมไม่มีแก่ผู้มีจิตไม่ผูกพัน" ดังนี้ รู้แล้วจึงละฉันทราคะในหญิง, ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เมื่อรู้ว่า "เหตุแห่งทุกข์ย่อมถูกละได้สำหรับผู้ตั้งความเพียรหรือเจริญอุเบกขา, หาใช่โดยประการอื่นไม่" จึงบำเพ็ญธรรมทั้งสองนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมละเหตุแห่งทุกข์ได้.

12. Yathā sukhaṃ kho me viharatoti yena sukhena viharituṃ icchāmi tena, me viharato. Padahatoti pesentassa. Ettha ca yassa sukhā paṭipadā asappāyā, sukhumacīvarāni dhārentassa pāsādike senāsane vasantassa cittaṃ vikkhipati, dukkhā paṭipadā sappāyā, chinnabhinnāni thūlacīvarāni dhārentassa susānarukkhamūlādīsu vasantassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

๑๒. บทว่า ยถา สุขํ โข เม วิหรโต คือ เราปรารถนาจะอยู่ด้วยสุขใด, (เรา) ผู้อยู่ด้วยสุขนั้น. บทว่า ปทหโต ได้แก่ ของผู้มีจิตน้อมไป. และในข้อนี้ บุคคลใด สุขาปฏิปทาไม่เป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรอันละเอียดอ่อน อยู่ในเสนาสนะอันงดงาม จิตย่อมฟุ้งซ่าน, แต่ทุกขาปฏิปทาเป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรหยาบที่ขาดและปะ อยู่ในที่เช่นป่าช้าและโคนไม้เป็นต้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงบุคคลนั้น.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, usukāro viya hi jātijarāmaraṇabhīto yogī daṭṭhabbo, vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ viya vaṅkakuṭilajimhacittaṃ, dve alātā viya kāyikacetasikavīriyaṃ, tejanaṃ ujuṃ karontassa kañjikatelaṃ viya saddhā, namanadaṇḍako viya lokuttaramaggo, ussukārassa vaṅkakuṭilajimhatejanaṃ kañjikatelena sinehetvā alātesu tāpetvā namanadaṇḍakena ujukaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno vaṅkakuṭilajimhacittaṃ saddhāya sinehetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā [Pg.10] lokuttaramaggena ujukaraṇaṃ, usukārasseva evaṃ ujukatena tejanena sapattaṃ vijjhitvā sampattianubhavanaṃ viya imassa yogino tathā ujukatena cittena kilesagaṇaṃ vijjhitvā pāsādike senāsane nirodhavaratalagatassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idha tathāgato sukhāpaṭipadākhippābhiññabhikkhuno, dukkhāpaṭipadādandhābhiññabhikkhuno ca paṭipattiyo kathitā, itaresaṃ dvinnaṃ na kathitā, tā kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Imāsu vā dvīsu kathitāsu itarāpi kathitāva honti, āgamanīyapaṭipadā pana na kathitā, taṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sahāgamanīyāpi vā paṭipadā kathitāva, adassitaṃ pana ekaṃ buddhuppādaṃ dassetvā ekassa kulaputtassa nikkhamanadesanaṃ arahattena vinivaṭṭessāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ เป็นข้อความเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย พึงเห็นว่า พระโยคีผู้กลัวชาติ ชรา และมรณะ เปรียบเหมือนช่างทำลูกศร, จิตที่คด โกง งอ เปรียบเหมือนลูกศรที่คด โกง งอ, กายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ เปรียบเหมือนคบเพลิงสองอัน, ศรัทธา เปรียบเหมือนน้ำส้มและน้ำมันของช่างทำลูกศรผู้กำลังทำลูกศรให้ตรง, โลกุตตรมรรค เปรียบเหมือนไม้สำหรับดัด, การที่ช่างทำลูกศรชโลมลูกศรที่คด โกง งอ ด้วยน้ำส้มและน้ำมัน แล้วลนด้วยคบเพลิงทั้งสอง และดัดให้ตรงด้วยไม้สำหรับดัด ฉันใด การที่ภิกษุนี้ชโลมจิตที่คด โกง งอ ด้วยศรัทธา แล้วอบรมด้วยกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ และทำใหตรงด้วยโลกุตตรมรรค ก็ฉันนั้น พึงเห็นว่า การที่ช่างทำลูกศรนั้นยิงข้าศึกด้วยลูกศรที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเสวยสมบัติ ฉันใด การที่พระโยคีนี้ยิงหมู่กิเลสด้วยจิตที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเข้าถึงพื้นอันประเสริฐคือพระนิโรธในเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์ เสวยสุขจากผลสมาบัติ ก็ฉันนั้น ในข้อนี้ พระตถาคตตรัสปฏิปทาของภิกษุผู้มีสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา และของภิกษุผู้มีทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาไว้แล้ว แต่ยังมิได้ตรัสปฏิปทาของภิกษุอีกสองจำพวกที่เหลือ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อตรัสปฏิปทาสองอย่างนี้แล้ว ปฏิปทาที่เหลือก็เป็นอันตรัสแล้วด้วย แต่ยังมิได้ตรัสอาคมนียปฏิปทา จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทานั้น หรืออีกนัยหนึ่ง แม้ปฏิปทาพร้อมทั้งอาคมนียปฏิปทาก็เป็นอันตรัสแล้ว แต่ทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อทรงแสดงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งซึ่งยังมิได้ทรงแสดง และเพื่อทรงแสดงธรรมเทศนาว่าด้วยการออกบวชของกุลบุตรคนหนึ่ง ด้วยทรงดำริว่า "เราจักให้สำเร็จลงด้วยอรหัตตผล" ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเทวทหสูตร จบแล้ว

2. Pañcattayasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปัญจัตตยสูตร

21. Evaṃ me sutanti pañcattayasuttaṃ. Tattha eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti paribbajupagatabhāvena samaṇā jātiyā brāhmaṇā, lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti aparantakappikā. Aparantakappo vā etesaṃ atthītipi aparantakappikā. Ettha ca antoti ‘‘sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) viya idha koṭṭhāso adhippeto. Kappoti taṇhādiṭṭhiyo. Vuttampi cetaṃ ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti. Tasmā taṇhādiṭṭhivasena anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā ṭhitāti aparantakappikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Tesaṃ evaṃ aparantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena aparantameva anugatā diṭṭhīti aparantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ aparantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā [Pg.11] anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. Anekavihitānīti anekavidhāni. Adhivuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtamatthaṃ adhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho.

๒๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ ปัญจัตตยสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอเก" หมายถึง บางพวก บทว่า "สมณพฺราหฺมณา" หมายถึง ผู้ที่เป็นสมณะโดยความเป็นผู้บวชเป็นปริพาชก และเป็นพราหมณ์โดยชาติ หรือผู้ที่โลกสมมติว่าเป็นสมณะและพราหมณ์ ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะกำหนดหมาย คาดคะเนส่วนอนาคตแล้วยึดถือ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขามีความดำริถึงส่วนอนาคต ในบทนี้ คำว่า "อันโต" มีความหมายว่า ส่วน ดังในข้อความว่า "ดูก่อนอาวุโส สักกายะเป็นส่วนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "กัปโป" หมายถึง ตัณหาและทิฏฐิ ดังที่กล่าวไว้ว่า "โดยสรุป คำว่า กัปปะ มี 2 อย่าง คือ ตัณหากัปปะ และทิฏฐิกัปปะ" เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายในบทนี้ว่า ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขาดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ทิฏฐิที่แล่นตามไปเฉพาะส่วนอนาคตโดยการเกิดขึ้นบ่อยๆ ของผู้ที่ดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนอนาคตเช่นนั้น ชื่อว่า "อปรันตานุทิฏฐิโน" พวกเขามีทิฏฐิเช่นนั้น ปรารภ อาศัย อ้างอิงส่วนอนาคตนั้นแล้ว ทำให้คนอื่นมีความเห็นผิดไปด้วย จึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่ตั้งแห่งการพูดเกินจริงหลายอย่าง บทว่า "อเนกวิหิตานิ" หมายถึง หลายอย่าง บทว่า "อธิวุตฺติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่เป็นชื่อเรียก หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเรียกว่า "อธิวุตติโย" เพราะเป็นไปโดยครอบงำสัจธรรมและไม่ยึดถือตามความเป็นจริง, บทที่เป็นเหตุแห่งการพูดเกินจริง ชื่อว่า "อธิวุตติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ

Saññīti saññāsamaṅgī. Arogoti nicco. Ittheketi itthaṃ eke, evameketi attho. Iminā soḷasa saññīvādā kathitā, asaññīti iminā aṭṭha asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīti iminā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, sato vā pana sattassāti iminā satta ucchedavādā. Tattha satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhavavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Diṭṭhadhammanibbānaṃ vāti iminā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā kathitā. Tattha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Santaṃ vāti saññītiādivasena tīhākārehi santaṃ. Tīṇi hontīti saññī attātiādīni santaattavasena ekaṃ, itarāni dveti evaṃ tīṇi.

บทว่า "สญฺญี" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสัญญา บทว่า "อโรโค" หมายถึง เที่ยง บทว่า "อิตฺเถเก" ตัดบทเป็น "อิตฺถํ เอเก" มีความหมายว่า "เอวํ เอเก" (บางพวก...อย่างนี้) ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อย่าง, ด้วยบทว่า "อสญฺญี" ทรงแสดงอสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "เนวสญฺญีนาสญฺญี" ทรงแสดงเนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "สโต วา ปน สตฺตสฺส" ทรงแสดงอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง ในบทเหล่านั้น บทว่า "สโต" หมายถึง ของสัตว์ที่มีอยู่ บทว่า "อุจฺเฉทํ" หมายถึง การขาดสูญ บทว่า "วินาสํ" หมายถึง การไม่ปรากฏ บทว่า "วิภวํ" หมายถึง ความปราศจากภพ คำทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน ด้วยบทว่า "ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา" ทรงแสดงทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ อย่าง ในบทเหล่านั้น คำว่า "ทิฏฺฐธมฺโม" หมายถึง ธรรมที่ประจักษ์ เป็นชื่อเรียกอัตภาพที่ได้แล้วในภพนั้นๆ นิพพานในทิฏฐธรรม ชื่อว่า ทิฏฐธรรมนิพพาน มีความหมายว่า ความสงบระงับทุกข์ในอัตภาพนี้เอง บทว่า "สนฺตํ วา" หมายถึง สิ่งที่มีอยู่โดยอาการ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งสัญญีวาทะเป็นต้น บทว่า "ตีณิ โหนฺติ" หมายถึง มี ๓ อย่าง คือ วาทะว่าด้วยอัตตาที่มีอยู่ เช่น สัญญีอัตตา เป็นต้น ๑ อย่าง, วาทะอื่นอีก ๒ อย่าง รวมเป็น ๓ อย่าง

22. Rūpiṃ vāti karajarūpena vā kasiṇarūpena vā rūpiṃ. Tattha lābhī kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhāti, takkī ubhopi rūpāni gaṇhātiyeva. Arūpinti arūpasamāpattinimittaṃ vā, ṭhapetvā saññākkhandhaṃ sesaarūpadhamme vā attāti paññapentā lābhinopi takkikāpi evaṃ paññapenti. Tatiyadiṭṭhi pana missakagāhavasena pavattā, catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukke paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā, dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārena, tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā kasiṇaparikammavasena, catutthadiṭṭhi vipulakasiṇavasena kathitāti veditabbā.

๒๒. บทว่า "รูปึ วา" หมายถึง มีรูปโดยเป็นกายรูปหรือกสิณรูป ในสองอย่างนั้น ผู้ได้สมาบัติยึดถือกสิณรูปว่าเป็นอัตตา, ส่วนผู้เป็นนักตรึกตรองย่อมยึดถือรูปทั้งสองอย่าง บทว่า "อรูปึ" หมายถึง ผู้บัญญัติอรูปสมาปัตตินิมิต หรืออรูปธรรมที่เหลือ เว้นสัญญาขันธ์ ว่าเป็นอัตตา ทั้งผู้ได้สมาบัติและผู้เป็นนักตรึกตรองก็บัญญัติเช่นนั้น ส่วนทิฏฐิที่สามเป็นไปโดยอำนาจแห่งการยึดถือแบบผสมผสาน, ทิฏฐิที่สี่เป็นไปโดยการยึดถือด้วยการตรึกตรองเท่านั้น ในจตุกกะที่สอง พึงทราบว่า ทิฏฐิที่หนึ่งตรัสไว้โดยนัยของผู้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สองโดยนัยของผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สามตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณบริกรรมประมาณเท่ากระด้งหรือเท่าถ้วย, ทิฏฐิที่สี่ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณที่แผ่ไปอย่างไพบูลย์

Etaṃ vā panekesaṃ upātivattatanti saññītipadena saṅkhepato vuttaṃ saññāsattakaṃ atikkantānanti attho. Apare aṭṭhakanti vadanti. Tadubhayaṃ parato āvibhavissati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – keci hi etā satta [Pg.12] vā aṭṭha vā saññā samatikkamituṃ sakkonti, keci pana na sakkonti. Tattha ye sakkonti, teva gahitā. Tesaṃ pana ekesaṃ upātivattataṃ atikkamituṃ sakkontānaṃ yathāpi nāma gaṅgaṃ uttiṇṇesu manussesu eko dīghavāpiṃ gantvā tiṭṭheyya, eko tato paraṃ mahāgāmaṃ; evameva eke viññāṇañcāyatanaṃ appamāṇaṃ āneñjanti vatvā tiṭṭhanti, eke ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetuṃ viññāṇakasiṇameketi vuttaṃ. Parato ‘‘ākiñcaññāyatanameke’’ti vakkhati. Tayidanti taṃ idaṃ diṭṭhigatañca diṭṭhipaccayañca diṭṭhārammaṇañca. Tathāgato abhijānātīti. Iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahitanti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti.

คำว่า 'Etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ' นี้ มีความหมายว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๗ ประการ' ที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทว่า 'saññī' อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๘ ประการ' ก็มี ทั้งสองนัยนั้นจักปรากฏชัดในภายหลัง นี้เป็นความหมายโดยย่อในข้อนี้ คือ บุคคลบางพวกสามารถก้าวล่วงสัญญา ๗ หรือ ๘ ประการเหล่านี้ได้ แต่บางพวกไม่สามารถ ในบุคคลสองพวกนั้น ท่านถือเอาเฉพาะพวกที่สามารถ (ก้าวล่วงได้) ก็ในบรรดาบุคคลผู้สามารถก้าวล่วงได้เหล่านั้น การที่บุคคลบางพวกก้าวล่วงไปได้นั้น เปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ผู้ข้ามแม่น้ำคงคาไปแล้ว คนหนึ่งไปถึงทีฆวาปีแล้วหยุดอยู่ คนหนึ่งไปถึงมหาคามที่ไกลออกไปกว่านั้น ฉันใด บุคคลบางพวกก็ฉันนั้นเหมือนกัน กล่าวว่า 'วิญญาณัญจายตนะไม่มีประมาณ ไม่หวั่นไหว' แล้วก็หยุดอยู่ (แค่นั้น) บางพวก (ก้าวล่วงไปถึง) อากิญจัญญายตนะ ในสองอย่างนั้น เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณัญจายตนะก่อน จึงตรัสว่า 'viññāṇakasiṇam eke' (บางพวกยึดวิญญาณกสิณ) ต่อไป จักตรัสว่า 'ākiñcaññāyatanam eke' (บางพวกยึดอากิญจัญญายตนะ) บทว่า 'Tayidaṃ' คือ 'taṃ idaṃ' ได้แก่ ทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ด้วย, ปัจจัยแห่งทิฏฐิด้วย, อารมณ์แห่งทิฏฐิด้วย บทว่า 'Tathāgato abhijānāti' (พระตถาคตย่อมทรงรู้ยิ่ง) คือ พระองค์ทรงทราบด้วยพระญาณอันยอดเยี่ยมว่า 'ทัสสนะชื่อนี้ อันบุคคลยึดถือไว้ด้วยปัจจัยนี้'

Idāni tadeva vitthārento ye kho te bhontotiādimāha. Yā vā pana etāsaṃ saññānanti yā vā pana etāsaṃ ‘‘yadi rūpasaññāna’’nti evaṃ vuttasaññānaṃ. Parisuddhāti nirupakkilesā. Paramāti uttamā. Aggāti seṭṭhā. Anuttariyā akkhāyatīti asadisā kathīyati. Yadi rūpasaññānanti iminā catasso rūpāvacarasaññā kathitā. Yadi arūpasaññānanti iminā ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanasaññā. Itarehi pana dvīhi padehi samāpannakavāro ca asamāpannakavāro ca kathitoti evametā koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā honti. Samāpannakavāro hi purimāhi chahisaṅgahitoyeva. Tayidaṃ saṅkhatanti taṃ idaṃ sabbampi saññāgataṃ saddhiṃ diṭṭhigatena saṅkhataṃ paccayehi samāgantvā kataṃ. Oḷārikanti saṅkhatattāva oḷārikaṃ. Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodhoti etesaṃ pana saṅkhatanti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthi. Atthetanti iti viditvāti taṃ kho pana nibbānaṃ ‘‘atthi eta’’nti evaṃ jānitvā. Tassa nissaraṇadassāvīti tassa saṅkhatassa nissaraṇadassī nibbānadassī. Tathāgato tadupātivattoti taṃ saṅkhataṃ atikkanto samatikkantoti attho.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความข้อนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ye kho te bhonto' บทว่า 'Yā vā pana etāsaṃ saññānaṃ' หมายถึง สัญญาเหล่านี้ที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ว่า 'yadi rūpasaññānaṃ' เป็นต้น บทว่า 'Parisuddhā' (บริสุทธิ์) คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า 'Paramā' (ยอดเยี่ยม) คือ สูงสุด บทว่า 'Aggā' (เลิศ) คือ ประเสริฐ บทว่า 'Anuttariyā akkhāyati' (กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) คือ กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน ด้วยบทว่า 'Yadi rūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงรูปาวจรสัญญา ๔ ด้วยบทว่า 'Yadi arūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงอากาสานัญจายตนสัญญาและวิญญาณัญจายตนสัญญา ส่วนด้วยอีกสองบทที่เหลือ ทรงแสดงวาทะของผู้เข้าสมาบัติและผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาเหล่านี้จึงมี ๘ โดยส่วน แต่โดยเนื้อความแล้วมี ๗ สัญญา จริงอยู่ วาทะของผู้เข้าสมาบัตินั้น สงเคราะห์เข้ากับ ๖ วาทะแรกแล้วนั่นเอง บทว่า 'Tayidaṃ saṅkhataṃ' (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) คือ สิ่งที่เกี่ยวกับสัญญาทั้งหมดนี้พร้อมทั้งทิฏฐิ เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง คือเป็นสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า 'Oḷārikaṃ' (เป็นของหยาบ) คือ เป็นของหยาบก็เพราะเป็นสังขตะนั่นเอง บทว่า 'Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho' (ก็ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่) คือ นิพพานอันชื่อว่าความดับแห่งสังขารเหล่านี้ที่เรียกว่าสังขตะนั้น มีอยู่ บทว่า 'Atthetanti iti viditvā' (รู้ว่าสิ่งนั้นมีอยู่) คือ รู้ดังนี้ว่า 'นิพพานนั้นมีอยู่' บทว่า 'Tassa nissaraṇadassāvī' (ผู้เห็นทางสลัดออกจากสิ่งนั้น) คือ ผู้เห็นทางสลัดออกจากสังขตธรรมนั้น ได้แก่ ผู้เห็นนิพพาน บทว่า 'Tathāgato tadupātivatto' (พระตถาคตทรงก้าวล่วงสิ่งนั้น) มีความหมายว่า พระองค์ทรงก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดีซึ่งสังขตธรรมนั้น

23. Tatrāti tesu aṭṭhasu asaññīvādesu. Rūpiṃ vātiādīni saññīvāde vuttanayeneva veditabbāni. Ayañca yasmā asaññīvādo, tasmā idha dutiyacatukkaṃ na vuttaṃ. Paṭikkosantīti paṭibāhanti paṭisedhenti. Saññā [Pg.13] rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, sadosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Āgatiṃ vā gatiṃ vātiādīsu paṭisandhivasena āgatiṃ, cutivasena gatiṃ, cavanavasena cutiṃ, upapajjanavasena upapattiṃ, punappunaṃ uppajjitvā aparāparaṃ vaḍḍhanavasena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ. Kāmañca catuvokārabhave rūpaṃ vināpi viññāṇassa pavatti atthi, sese pana tayo khandhe vinā natthi. Ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena kathito. Pañcavokāre hi ettake khandhe vinā viññāṇassa pavatti nāma natthi. Vitaṇḍavādī panettha ‘‘aññatra rūpātiādivacanato arūpabhavepi rūpaṃ, asaññābhave ca viññāṇaṃ atthi, tathā nirodhasamāpannassā’’ti vadati. So vattabbo – byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasi, āgatiṃ vātiādivacanato taṃ viññāṇaṃ pakkhidvipadacatuppadā viya uppatitvāpi gacchati, padasāpi gacchati, govisāṇavalliādīni viya ca vaḍḍhatīti āpajjati. Ye ca bhagavatā anekasatesu suttesu tayo bhavā vuttā, te arūpabhavassa abhāvā dveva āpajjanti. Tasmā mā evaṃ avaca, yathā vuttamatthaṃ dhārehīti.

๒๓. บทว่า 'Tatra' หมายถึง ในอสัญญีวาทะ ๘ เหล่านั้น คำเป็นต้นว่า 'Rūpiṃ vā' พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัญญีวาทะนั่นเอง และเพราะเหตุที่วาทะนี้เป็นอสัญญีวาทะ ฉะนั้น ในที่นี้จึงมิได้ตรัสจตุกกะ (หมวด ๔) ที่สอง บทว่า 'Paṭikkosanti' (ย่อมคัดค้าน) คือ ย่อมห้าม, ย่อมปฏิเสธ ในคำเป็นต้นว่า 'Saññā rogo' (สัญญาเป็นโรค) นั้น ชื่อว่าโรค เพราะมีความหมายว่าเป็นการป่วยไข้, ชื่อว่าฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษ, ชื่อว่าลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป ในคำเป็นต้นว่า 'Āgatiṃ vā gatiṃ vā' นั้น การมา (อาคติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, การไป (คติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งจุติ, การเคลื่อน (จุติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเคลื่อน, การเข้าถึง (อุปบัติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น, ความเจริญ (วุฑฒิ) ความงอกงาม (วิรุฬหิ) ความไพบูลย์ (เวปุลละ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเจริญขึ้นสืบๆ ไปเพราะเกิดขึ้นบ่อยๆ จริงอยู่ แม้ในจตุโวการภพ ความเป็นไปแห่งวิญญาณจะมีได้แม้ปราศจากรูป แต่จะไม่มีได้หากปราศจากขันธ์ ๓ ที่เหลือ แต่ปัญหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงปัญจโวการภพ เพราะในปัญจโวการภพนั้น ความเป็นไปแห่งวิญญาณชื่อว่าจะมียกเว้นขันธ์เท่านี้ (คือ ๔ ขันธ์) ไม่ได้เลย ในข้อนี้ วิตัณฑวาที (นักพูดที่ชอบหักล้าง) กล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า 'aññatra rūpa' (เว้นจากรูป) เป็นต้น รูปจึงมีได้แม้ในอรูปภพ, และวิญญาณก็มีได้ในอสัญญีภพ, และเช่นเดียวกัน (วิญญาณก็มีได้) แก่ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ' ผู้นั้นพึงถูกตอบว่า – หากท่านจะค้านความหมายโดยอาศัยเพียงเงาของพยัญชนะ (การตีความตามตัวอักษร) แล้วไซร้ ก็จะต้องยอมรับข้อผิดพลาดนี้ว่า เพราะมีพระดำรัสว่า 'āgatiṃ vā' เป็นต้น วิญญาณนั้นย่อมไปโดยการบินได้ด้วย เหมือนนก สัตว์สองเท้า และสัตว์สี่เท้า, ย่อมไปโดยเท้าได้ด้วย, และย่อมเจริญเติบโตได้ด้วย เหมือนเขาวัวและเถาวัลย์ เป็นต้น และภพ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรหลายร้อยสูตร ก็จะกลายเป็นเพียง ๒ ภพเท่านั้น เพราะอรูปภพจะไม่มี (ตามตรรกะของท่าน) เพราะฉะนั้น ท่านอย่าได้กล่าวเช่นนั้นเลย, จงทรงจำความหมายตามที่ได้กล่าวไว้แล้วเถิด

24. Tatrāti aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesu bhummaṃ. Idhāpi rūpiṃ vātiādīni vuttanayeneva veditabbāni. Asaññā sammohoti nissaññabhāvo nāmesa sammohaṭṭhānaṃ. Yo hi kiñci na jānāti, taṃ asaññī esoti vadanti. Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattenāti diṭṭhaviññātabbamattena sutaviññātabbamattena mutaviññātabbamattena. Ettha ca vijānātīti viññātabbaṃ, diṭṭhasutamutaviññātabbamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho. Saṅkhāramattenāti oḷārikasaṅkhārapavattimattenāti attho. Etassa āyatanassāti etassa nevasaññānāsaññāyatanassa. Upasampadanti paṭilābhaṃ. Byasanaṃ hetanti vināso hesa, vuṭṭhānaṃ hetanti attho. Pañcadvārikasaññāpavattañhi oḷārikasaṅkhārapavattaṃ vā appavattaṃ katvā taṃ samāpajjitabbaṃ. Tassa pana pavattena tato vuṭṭhānaṃ hotīti dasseti. Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyatīti oḷārikasaṅkhārapavattiyā pattabbanti na akkhāyati. Saṅkhārāvasesasamāpattipattabbanti saṅkhārānaṃyeva avasesā bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā, tesaṃ pavattiyā etaṃ pattabbanti attho. Evarūpesu hi saṅkhāresu pavattesu etaṃ [Pg.14] pattabbaṃ nāma hoti. Tayidanti taṃ idaṃ etaṃ sukhumampi samānaṃ saṅkhataṃ saṅkhatattā ca oḷārikaṃ.

๒๔. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง. แม้ในวาทะนี้ พึงทราบเนื้อความมีอาทิว่า รูปึ วา โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อสญฺญา สมฺโมโห (ความไม่มีสัญญาเป็นความหลง) ความว่า ภาวะที่ไม่มีสัญญานี้ ชื่อว่าเป็นฐานะแห่งความหลง. จริงอยู่ บุคคลใดไม่รู้อะไรๆ เลย ในโลกย่อมกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "ผู้นี้เป็นผู้ไม่มีสัญญา". บทว่า ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณตพฺพสงฺขารมตฺเตน ความว่า เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่เห็น เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ได้ยิน เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ทราบ. และในบทนี้ บัณฑิตพึงทราบว่า วิญฺญาณตพฺพํ เพราะอรรถว่า วิชานาติ (ย่อมรู้แจ้ง). จริงอยู่ อรรถในบทนี้ว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร. บทว่า สงฺขารมตฺเตน อธิบายว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า เอตสฺส อายตนสฺส ได้แก่ แห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้. บทว่า อุปสมฺปทํ ได้แก่ การได้. บทว่า พฺยสนํ เหตํ อธิบายว่า นี้เป็นความพินาศ เป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. จริงอยู่ พึงเข้าสมาบัตินั้น โดยกระทำให้ความเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร หรือความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ ไม่เป็นไป. แต่ทรงแสดงว่า การออกจากสมาบัตินั้นย่อมมีได้ เพราะความเป็นไปแห่งสัญญานั้น. บทว่า สงฺขารสมาปตฺติปตฺตพฺพมกฺขายติ ความว่า ไม่กล่าวว่า พึงถึงได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า สงฺขาราวเสสสมาปตฺติปตฺตพฺพํ อธิบายว่า สังขารทั้งหลายที่เหลือจากสังขารทั้งหลายนั่นเทียว ถึงความเป็นสภาพละเอียดที่สุดด้วยอำนาจแห่งภาวนา พึงถึงสมาบัตินี้ได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. จริงอยู่ เมื่อสังขารทั้งหลายเช่นนี้เป็นไปอยู่ ชื่อว่าพึงถึงสมาบัตินี้ได้. บทว่า ตยิทํ คือ ตํ อิทํ (นั่น นี้) สมาบัตินี้ แม้จะละเอียด ก็เป็นสังขตธรรม และเพราะความเป็นสังขตธรรม จึงเป็นของหยาบ.

25. Tatrāti sattasu ucchedavādesu bhummaṃ. Uddhaṃ saranti uddhaṃ vuccati anāgatasaṃsāravādo, anāgataṃ saṃsāravādaṃ sarantīti attho. Āsattiṃyeva abhivadanti lagganakaṃyeva vadanti. ‘‘Āsatta’’ntipi pāṭho, taṇhaṃyeva vadantīti attho. Iti pecca bhavissāmāti evaṃ pecca bhavissāma. Khattiyā bhavissāma, brāhmaṇā bhavissāmāti evamettha nayo netabbo. Vāṇijūpamā maññeti vāṇijūpamā viya vāṇijapaṭibhāgā vāṇijasadisā mayhaṃ upaṭṭhahanti. Sakkāyabhayāti sakkāyassa bhayā. Te hi yatheva ‘‘cattāro kho, mahārāja, abhayassa bhāyanti. Katame cattāro? Gaṇḍuppādo kho, mahārāja, bhayā pathaviṃ na khādati ‘mā pathavī khiyī’ti, konto kho, mahārāja, ekapādena tiṭṭhati ‘mā pathavī osīdī’ti, kikī kho, mahārāja, uttānā seti ‘mā ambhā undriyī’ti, brāhmaṇadhammiko kho, mahārāja, brahmacariyaṃ na carati ‘mā loko ucchijjī’ti ime cattāro abhayassa bhāyanti, evaṃ sakkāyassa bhāyanti’’. Sakkāyaparijegucchāti tameva tebhūmakasaṅkhātaṃ sakkāyaṃ parijigucchamānā. Sā gaddulabaddhoti daṇḍake rajjuṃ pavesetvā baddhasunakho. Evamevimeti ettha daḷhatthambho viya khīlo viya ca tebhūmakadhammasaṅkhāto sakkāyo daṭṭhabbo, sā viya diṭṭhigatiko, daṇḍako viya diṭṭhi, rajju viya taṇhā, gaddulena bandhitvā thambhe vā khīle vā upanibaddhasunakhassa attano dhammatāya chinditvā gantuṃ asamatthassa anuparidhāvanaṃ viya diṭṭhigatikassa diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā bandhitvā sakkāye upanibaddhassa anuparidhāvanaṃ veditabbaṃ.

๒๕. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง. บทว่า อุทฺธํ สรนฺติ (ย่อมระลึกถึงเบื้องสูง) อนาคตสังสารวาท เรียกว่า อุทฺธํ (เบื้องสูง) อธิบายว่า ย่อมระลึกถึงอนาคตสังสารวาท. บทว่า อาสตฺตึเยว อภิวทนฺติ (ย่อมกล่าวถึงความติดข้องนั่นเทียว) คือ ย่อมกล่าวถึงความเกาะเกี่ยวนั่นเทียว. มีปาฐะว่า อาสตฺตํ ก็มี, อธิบายว่า ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเทียว. บทว่า อิติ เปจฺจ ภวิสฺสาม (เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้) คือ เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้. (คือ) เราจักเป็นกษัตริย์, เราจักเป็นพราหมณ์, พึงนำนัยไปในบทนี้อย่างนี้. บทว่า วาณิชูปมา มญฺเญ (เราย่อมสำคัญว่ามีอุปมาด้วยพ่อค้า) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เปรียบเหมือนพ่อค้า มีส่วนเสมอด้วยพ่อค้า คล้ายกับพ่อค้า ย่อมปรากฏแก่เรา. บทว่า สกฺกายภยา คือ เพราะความกลัวต่อสักกายะ. จริงอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมกลัวต่อสักกายะ เหมือนดังที่ว่า "มหาบพิตร สัตว์ ๔ จำพวกแล ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว. ๔ จำพวกเป็นไฉน? มหาบพิตร ไส้เดือนแล ย่อมไม่กินดินเพราะความกลัวว่า 'แผ่นดินอย่าได้พินาศไปเลย', มหาบพิตร นกกระเรียนแล ยืนอยู่ด้วยเท้าข้างเดียว (ด้วยคิดว่า) 'แผ่นดินอย่าได้ทรุดลงไปเลย', มหาบพิตร นกกีฏีแล นอนหงาย (ด้วยคิดว่า) 'ท้องฟ้าอย่าได้พังลงมาเลย', มหาบพิตร พราหมณ์ชื่อธัมมิกะแล ย่อมไม่ประพฤติพรหมจรรย์ (ด้วยคิดว่า) 'โลกอย่าได้ขาดสูญเลย' สัตว์ ๔ จำพวกนี้ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว ฉันใด, (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ก็ย่อมกลัวต่อสักกายะ ฉันนั้น". บทว่า สกฺกายปริเชคุจฺฉา (ความรังเกียจสักกายะ) คือ สมณพราหมณ์เหล่านั้นรังเกียจสักกายะอันนับเนื่องในไตรภูมินั่นเทียว. บทว่า สา คทฺทุลพทฺโธ (สุนัขนั้นถูกผูกด้วยเชือกหนัง) คือ สุนัขที่ถูกผูกโดยสอดเชือกเข้าไปในไม้คาน. ในบทว่า เอวเมวิเม นี้ พึงเห็นสักกายะอันนับเนื่องในธรรมที่เป็นไปในไตรภูมิ ดุจเสาที่มั่นคงหรือดุจหลัก, พึงเห็นผู้มีทิฏฐิ ดุจสุนัขนั้น, พึงเห็นทิฏฐิ ดุจไม้คาน, พึงเห็นตัณหา ดุจเชือก. พึงทราบการวิ่งวนไปรอบๆ ของผู้มีทิฏฐิ ผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยเชือกคือตัณหาที่สอดเข้าไปในไม้คานคือทิฏฐิ เปรียบเหมือนการวิ่งวนไปรอบๆ ของสุนัขที่ถูกผูกไว้กับเสาหรือหลักด้วยเชือกหนัง ซึ่งไม่สามารถจะตัดแล้วหนีไปได้ตามสภาพของตน.

26. Imāneva pañcāyatanānīti imāneva pañca kāraṇāni. Iti mātikaṃ ṭhapentenapi pañceva ṭhapitāni, nigamentenapi pañceva nigamitāni, bhājentena pana cattāri bhājitāni. Diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhanti. Ekattanānattavasena dvīsu padesu paviṭṭhanti veditabbaṃ.

๒๖. บทว่า อิมาเนว ปญฺจายตนานิ คือ เหตุ ๕ ประการเหล่านี้นั่นเทียว. ดังนี้ แม้เมื่อทรงตั้งมาติกา ก็ทรงตั้งไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แม้เมื่อทรงสรุป ก็ทรงสรุปไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แต่เมื่อทรงจำแนก ทรงจำแนกไว้ ๔ ประการ. (ถามว่า) ทิฏฐธัมมนิพพานวาท เข้าไปในที่ไหน? พึงทราบว่า เข้าไปใน ๒ บท ด้วยอำนาจแห่งเอกัตตวาทและนานัตตวาท.

27. Evañca catucattālīsa aparantakappike dassetvā idāni aṭṭhārasa pubbantakappike dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo [Pg.15] vā etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāraṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato amaro nicco dhuvoti abhivadanti. Yathāha ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti vitthāro. Asassatādīsupi eseva nayo. Ettha ca paṭhamavādena cattāro sassatavādā vuttā, dutiyavādena satta ucchedavādā.

๒๗. ครั้นทรงแสดงอปรันตกัปปิกวาทะ ๔๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปุพพันตกัปปิกวาทะ ๑๘ อย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า สนฺติ ภิกฺขเว. ในวาทะเหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่ชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะยึดถือโดยกำหนด โดยกำหนดเป็นพิเศษ ซึ่งส่วนเบื้องต้นอันนับเนื่องในส่วนที่เป็นอดีต. หรือชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีการกำหนดส่วนเบื้องต้น. แม้บทที่เหลือ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในประเภทที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเทียว. บทว่า สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ (อัตตาและโลกเที่ยง) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ยึดถือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปขันธ์เป็นต้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก แล้วย่อมกล่าวอย่างยิ่งว่า เที่ยง ไม่ตาย ยั่งยืน มั่นคง. ดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า รูปเป็นทั้งอัตตาและเป็นทั้งโลก และเที่ยง". แม้ในบทมีอาทิว่า อสสฺสต (ไม่เที่ยง) ก็นัยนี้เช่นกัน. และในวาทะนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัสสตวาทะ ๔ อย่างด้วยวาทะที่หนึ่ง, ตรัสอุจเฉทวาทะ ๗ อย่างด้วยวาทะที่สอง.

Nanu cete heṭṭhā āgatā, idha kasmā puna gahitāti. Heṭṭhā tattha tattha mato tattha tattheva ucchijjatīti dassanatthaṃ āgatā. Idha pana pubbenivāsalābhī diṭṭhigatiko atītaṃ passati, na anāgataṃ, tassa evaṃ hoti ‘‘pubbantato āgato attā idheva ucchijjati, ito paraṃ na gacchatī’’ti imassatthassa dassanatthaṃ gahitā. Tatiyavādena cattāro ekaccasassatavādā vuttā, catutthavādena cattāro amarāvikkhepikā vuttā. Antavāti sapariyanto paricchinno parivaṭumo. Avaḍḍhitakasiṇassa taṃ kasiṇaṃ attāti ca lokoti ca gahetvā evaṃ hoti. Dutiyavādo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto, tatiyavādo tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa, catutthavādo takkivasena vutto. Anantaracatukkaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ถามว่า ก็ทิฏฐิเหล่านี้มาแล้วในเบื้องต้นมิใช่หรือ เหตุไรจึงทรงถือเอาอีกในที่นี้ ตอบว่า ในเบื้องต้น ทิฏฐิเหล่านั้นมาเพื่อแสดงความหมายว่า สัตว์ตายในภพนั้นๆ ก็ขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นแหละ แต่ในที่นี้ ทิฏฐิเหล่านั้นถูกถือเอาเพื่อแสดงความหมายนี้ว่า ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสติญาณ มีทิฏฐิเห็นอดีต แต่ไม่เห็นอนาคต เขาย่อมมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า 'อัตตาที่มาจากเบื้องต้น ย่อมขาดสูญในภพนี้แหละ ไม่ไปต่อจากภพนี้ไป' ด้วยวาทะที่สาม ทรงแสดงเอกัจจสัสสตวาทะ ๔ อย่าง ด้วยวาทะที่สี่ ทรงแสดงอมราวิกเขปิกวาทะ ๔ อย่าง คำว่า มีที่สุด (อันตวา) หมายถึง มีขอบเขตโดยรอบ มีขอบเขตจำกัด กลมโดยรอบ สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไป ย่อมเกิดความเห็นอย่างนี้ขึ้นโดยยึดถือกสิณนั้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก วาทะที่สอง ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไปแล้ว วาทะที่สาม ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายไปในแนวขวาง แต่ยังไม่ได้เจริญให้แผ่ขยายไปในเบื้องบนและเบื้องล่าง วาทะที่สี่ ทรงแสดงโดยนัยของนักตรรกะ จตุกกะ (หมวด ๔) ถัดไป ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

Ekantasukhīti nirantarasukhī. Ayaṃ diṭṭhi lābhījātissaratakkīnaṃ vasena uppajjati. Lābhino hi pubbenivāsañāṇena khattiyādikule ekantasukhameva attano jātiṃ anussarantassa evaṃ diṭṭhi uppajjati. Tathā jātissarassa paccuppannaṃ sukhamanubhavato atītāsu sattasu jātīsu tādisameva attabhāvaṃ anussarantassa. Takkissa pana idha sukhasamaṅgino ‘‘atītepāhaṃ evameva ahosi’’nti takkeneva uppajjati.

คำว่า มีสุขโดยส่วนเดียว (เอกนฺตสุขี) หมายถึง มีสุขเนืองนิตย์ ทิฏฐินี้เกิดขึ้นโดยอำนาจของผู้ได้อภิญญา ผู้ระลึกชาติได้ และนักตรรกะ จริงอยู่ สำหรับผู้ได้อภิญญา เมื่อระลึกถึงชาติของตนด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณว่ามีสุขโดยส่วนเดียวในตระกูลกษัตริย์เป็นต้น ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน สำหรับผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเสวยสุขในปัจจุบันแล้วระลึกถึงอัตภาพเช่นเดียวกันนั้นใน ๗ ชาติในอดีต (ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น) ส่วนสำหรับนักตรรกะผู้เพียบพร้อมด้วยสุขในภพนี้ ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต เราก็ได้เป็นเช่นนี้เหมือนกัน'

Ekantadukkhīti ayaṃ diṭṭhi lābhino nuppajjati. So hi ekanteneva idha jhānasukhena sukhī hoti. Idha dukkhena phuṭṭhassa pana jātissarassa takkisseva ca sā uppajjati. Tatiyā idha vokiṇṇasukhadukkhānaṃ sabbesampi tesaṃ uppajjati, tathā catutthā diṭṭhi. Lābhino hi idāni catutthajjhānavasena adukkhamasukhassa, pubbe catutthajjhānikameva brahmalokaṃ anussarantassa[Pg.16]. Jātissarassāpi paccuppanne majjhattassa, anussarantassāpi majjhattabhūtaṭṭhānameva anussarantassa, takkinopi paccuppanne majjhattassa, atītepi evaṃ bhavissatīti takkeneva gaṇhantassa esā diṭṭhi uppajjati. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhicca-samuppannikāti aṭṭhārasapi pubbantakappikā kathitā honti.

คำว่า มีทุกข์โดยส่วนเดียว (เอกนฺตทุกฺขี) ทิฏฐินี้ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา เพราะผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีสุขด้วยฌานสุขโดยส่วนเดียวในภพนี้ แต่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ระลึกชาติได้และนักตรรกะผู้ถูกทุกข์กระทบแล้วในภพนี้ ทิฏฐิที่สาม (มีทั้งสุขและทุกข์) ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันในภพนี้ ทิฏฐิที่สี่ (ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข) ก็เช่นกัน จริงอยู่ ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา ผู้มีอุเบกขาเวทนา (อทุกขมสุข) ในบัดนี้ด้วยอำนาจจตุตถฌาน เมื่อระลึกถึงพรหมโลกในกาลก่อนซึ่งเป็นที่อยู่ของผู้ได้จตุตถฌานเท่านั้น, แก่ผู้ระลึกชาติได้ผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน เมื่อระลึกถึงสถานที่อันเป็นกลางๆ นั่นแหละ, และแก่นักตรรกะผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน ผู้ยึดถือด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต ก็คงจักเป็นเช่นนี้' ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ปุพพันตกัปปิกทิฏฐิ ๑๘ จำพวก คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, และอธิจจสมุปปันนิกะ ๒ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

28. Idāni diṭṭhuddhāraṃ uddharanto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha paccattaṃyeva ñāṇanti paccakkhañāṇaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sabbapadehi vipassanāñāṇaṃyeva kathitaṃ. Saddhādayo hi pañca dhammā bāhirasamayasmimpi honti, vipassanāñāṇaṃ sāsanasmiṃyeva. Tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapentīti mayamidaṃ jānāmāti evaṃ tattha ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva. Upādānamakkhāyatīti na taṃ ñāṇaṃ, micchādassanaṃ nāmetaṃ, tasmā tadapi tesaṃ bhavantānaṃ diṭṭhupādānaṃ akkhāyatīti attho. Athāpi taṃ jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattameva, tathāpi tassa dassanassa anupātivattanato upādānapaccayato ca upādānameva. Tadupātivattoti taṃ diṭṭhiṃ atikkanto. Ettāvatā cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhipi diṭṭhiyo kathitā honti. Brahmajāle pana kathite idaṃ suttaṃ akathitameva hoti. Kasmā? Idha tato atirekāya sakkāyadiṭṭhiyā āgatattā. Imasmiṃ pana kathite brahmajālaṃ kathitameva hoti.

๒๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการจำแนกทิฏฐิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิเหล่านั้น... ในบทเหล่านั้น คำว่า ญาณเฉพาะตน (ปจฺจตฺตํเยว ญาณํ) หมายถึง ประจักษ์ญาณ คำว่า บริสุทธิ์ (ปริสุทฺธํ) หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส คำว่า ผ่องแผ้ว (ปริโยดาตํ) หมายถึง ประภัสสร ในทุกบท ทรงกล่าวถึงวิปัสสนาญาณเท่านั้น จริงอยู่ ธรรม ๕ ประการมีศรัทธาเป็นต้น ย่อมมีได้แม้ในลัทธิภายนอก แต่วิปัสสนาญาณมีได้เฉพาะในพระศาสนานี้เท่านั้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ย่อมทำให้บริสุทธิ์เพียงส่วนแห่งญาณ (ญาณภาคสตฺตเมว ปริโยทเปนฺติ) หมายความว่า พวกเขาย่อมหยั่งลงสู่ส่วนที่คล้ายกับญาณในทิฏฐินั้นๆ ด้วยคิดว่า 'เรารู้เรื่องนี้' คำว่า เรียกว่าเป็นอุปาทาน (อุปาทานมกฺขายติ) มีความว่า สิ่งนั้นไม่ใช่ญาณ แต่ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ เพราะฉะนั้น แม้สิ่งนั้นของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็เรียกว่าเป็นทิฏฐุปาทาน อีกอย่างหนึ่ง แม้สิ่งนั้นจะเป็นเพียงส่วนแห่งญาณเพราะมีลักษณะเป็นเพียงการรู้ แต่ถึงกระนั้น ก็เป็นอุปาทานนั่นเอง เพราะยังก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปไม่ได้ และเพราะเป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน คำว่า ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นได้ (ตทุปาติวตฺโต) หมายถึง ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการที่มาในพรหมชาลสูตร คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, และทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่เมื่อพรหมชาลสูตรถูกแสดงแล้ว สูตรนี้ (ปัญจายตนสูตร) ก็ยังชื่อว่าไม่ได้ถูกแสดง เพราะเหตุไร เพราะในสูตรนี้มีสักกายทิฏฐิที่พิสดารกว่าในพรหมชาลสูตรนั้นมาแสดงไว้ แต่เมื่อสูตรนี้ถูกแสดงแล้ว พรหมชาลสูตรก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้วด้วย

30. Idāni imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uppajjamānā sakkāyadiṭṭhipamukheneva uppajjantīti dassetuṃ idha, bhikkhave, ekaccotiādimāha. Tattha paṭinissaggāti pariccāgena. Kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānāti pañcakāmaguṇataṇhānaṃ nissaṭṭhattā. Pavivekaṃ pītinti sappītikajjhānadvayapītiṃ. Nirujjhatīti jhānanirodhena nirujjhati. Samāpattito pana vuṭṭhitassa niruddhā nāma hoti. Yatheva [Pg.17] hi ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ, nirāmisasukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā’’ti ettha na ayamattho hoti – catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti. Ayaṃ panettha attho – catutthajjhānā vuṭṭhāya tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjati, tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ jhānaṃ samāpajjatīti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Uppajjati domanassanti hīnajjhānapariyādānakadomanassaṃ. Samāpattito vuṭṭhitacittassa pana kammanīyabhāvo kathito.

๓๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยมีสักกายทิฏฐิเป็นประมุข จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในกรณีนี้... ในบทเหล่านั้น คำว่า การสละคืน (ปฏินิสฺสคฺคา) หมายถึง ด้วยการสละ คำว่า การไม่อาศัยกามสังโยชน์ (กามสํโยชนานํ อนธิฏฺฐานา) หมายถึง เพราะสลัดตัณหาในกามคุณ ๕ ได้แล้ว คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกํ ปีตึ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างที่สหรคตด้วยปีติ (คือปฐมฌานและทุติยฌาน) คำว่า ย่อมดับไป (นิรุชฺฌติ) หมายถึง ย่อมดับไปพร้อมกับการดับแห่งฌาน แต่สำหรับผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้ว ปีตินั้นชื่อว่าดับไปแล้ว จริงอยู่ เช่นเดียวกับในข้อความที่ว่า 'เพราะเวทนาที่เป็นอทุกขมสุขดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขจึงเกิดขึ้น' ในที่นี้ไม่ได้มีความหมายว่า 'เพราะจตุตถฌานดับไป เขาจึงเข้าถึงตติยฌานอยู่' แต่ในที่นี้มีความหมายดังนี้ว่า 'ออกจากจตุตถฌานแล้ว เข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌานแล้ว เข้าจตุตถฌาน' พึงทราบความต่อเนื่องกันอย่างนี้ คำว่า โทมนัสย่อมเกิดขึ้น (อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ) หมายถึง โทมนัสที่ทำให้ฌานอันทรามเสื่อมไป ส่วนภาวะที่ควรแก่การงานแห่งจิตที่ออกจากสมาบัติแล้ว ได้ถูกกล่าวไว้

Pavivekā pītīti sā eva jhānadvayapīti. Yaṃ chāyā jahatīti yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmiṃ ṭhāne chāyā atthi, tasmiṃ ātapo natthi. Yasmiṃ ātapo atthi, tasmiṃ chāyā natthīti.

คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกา ปีติ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างนั้นเอง คำว่า ที่ใดเงาละไป (ยํ ฉายา ชหติ) หมายถึง สถานที่ใดที่เงาละไป ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคืออะไร คือ ในสถานที่ใดมีเงาอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีแดด ในสถานที่ใดมีแดดอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีเงา

31. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ.

๓๑. คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขในตติยฌาน

32. Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṃ.

๓๒. คำว่า อทุกขมสุข ได้แก่ เวทนาในจตุตถฌาน

33. Anupādānohamasmīti niggahaṇo ahamasmi. Nibbānasappāyanti nibbānassa sappāyaṃ upakārabhūtaṃ. Nanu ca maggadassanaṃ nāma sabbattha nikantiyā sukkhāpitāya uppajjati, kathametaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātanti, sabbattha anupādiyanavasena aggaṇhanavasena upakārapaṭipadā nāma jātaṃ. Abhivadatīti abhimānena upavadati. Pubbantānudiṭṭhinti aṭṭhārasavidhampi pubbantānudiṭṭhiṃ. Aparantānudiṭṭhinti catucattārīsavidhampi aparantānudiṭṭhiṃ. Upādānamakkhāyatīti ahamasmīti gahaṇassa sakkāyadiṭṭhipariyāpannattā diṭṭhupādānaṃ akkhāyati.

๓๓. คำว่า อนุปาทาโนหมสฺมิ (เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน) ความว่า เราเป็นผู้ไม่ยึดมั่น คำว่า นิพฺพานสปฺปายํ (เป็นที่สบายแก่นิพพาน) ความว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแก่นิพพาน (ถามว่า) ก็การเห็นมรรคชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงเพราะความแห้งไปแห่งความใคร่มิใช่หรือ ข้อนี้ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะแก่นิพพานเกิดขึ้นได้อย่างไร (ตอบว่า) ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะเกิดขึ้นได้ เพราะความไม่ยึดมั่น เพราะความไม่ถือมั่นในธรรมทั้งปวง คำว่า อภิวทติ (ย่อมกล่าวทับ) ความว่า ย่อมกล่าวทับด้วยความถือตัว คำว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ปุพพันตานุทิฏฐิแม้มี 18 อย่าง คำว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องปลาย) ได้แก่ อปรันตานุทิฏฐิแม้มี 44 อย่าง คำว่า อุปาทานมกฺขายติ (ย่อมถูกเรียกว่าอุปาทาน) ความว่า เพราะความยึดถือว่า เรามีอยู่ จัดเข้าในสักกายทิฏฐิ จึงถูกเรียกว่า ทิฏฐุปาทาน

Santivarapadanti vūpasantakilesattā santaṃ uttamapadaṃ. Channaṃ phassāyatanānanti bhagavatā ‘‘yattha cakkhu ca nirujjhati rūpasaññā ca nirujjhati so āyatano veditabbo’’ti ettha dvinnaṃ āyatanānaṃ paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ.

คำว่า สนฺติวรปทํ (บทอันประเสริฐคือความสงบ) ได้แก่ บทอันสูงสุดคือพระนิพพานอันสงบแล้วเพราะเป็นที่สงบกิเลส คำว่า ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะ 6) ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพพานโดยการปฏิเสธอายตนะ 2 อย่างในพระบาลีนี้ว่า ‘บัณฑิตพึงทราบอายตนะใด ที่จักษุและรูปสัญญาดับไป’ ดังนี้

‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Ato sarā nivattanti, ettha vaṭṭaṃ na vattati;

Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.27) –

ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, จากที่นั้น ลูกศร (ตัณหา) ทั้งหลายย่อมกลับ, ในที่นี้ วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป, ในที่นี้ นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้

Ettha pana saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ.

แต่ในพระคาถานี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร

‘‘Kattha [Pg.18] āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. (dī. ni. 1.498);

ในที่ไหน ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, ในที่ไหน สิ่งที่ยาวและสั้น เล็กและใหญ่ งามและไม่งาม ย่อมดับไป, ในที่ไหน นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้

Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati –

ในปัญหานั้น มีคำตอบดังนี้

‘‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbato pabha’’nti –

วิญญาณ (คือนิพพาน) อันไม่สามารถชี้ให้เห็นได้ ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ดังนี้

Ettha saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ. Imasmiṃ pana sutte chaāyatanapaṭikkhepena dassitaṃ. Aññattha ca anupādāvimokkhoti nibbānameva dassitaṃ, idha pana arahattaphalasamāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในพระบาลีนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร แต่ในพระสูตรนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธอายตนะ 6 และในที่อื่น พระนิพพานนั่นเองถูกแสดงด้วยบทว่า อนุปาทาวิมอกฺข แต่ในที่นี้หมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Pañcattayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจัตตยสูตร จบ

3. Kintisuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถากินติสูตร

34. Evaṃ me sutanti kintisuttaṃ. Tattha pisinārāyanti evaṃnāmake maṇḍalapadese. Baliharaṇeti tasmiṃ vanasaṇḍe bhūtānaṃ baliṃ āharanti, tasmā so baliharaṇanti vutto. Cīvarahetūti cīvarakāraṇā, cīvaraṃ paccāsīsamānoti attho. Itibhavābhavahetūti evaṃ imaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya tasmiṃ tasmiṃ bhave sukhaṃ vedissāmīti dhammaṃ desetīti kiṃ tumhākaṃ evaṃ hotīti attho.

๓๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า กินติสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปิสินารายํ ได้แก่ ในมณฑลประเทศชื่ออย่างนี้. บทว่า พลิหรเณ ความว่า ในป่าไม้นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งเครื่องเซ่นสรวงแก่ภูตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ป่าไม้นั้นจึงถูกเรียกว่า พลิหรณะ. บทว่า จีวรเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งจีวร อธิบายว่า เป็นผู้หวังจีวร. บทว่า อิติภวาภวเหตุ ความว่า ความหมายคือ (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) พวกเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมด้วยทรงดำริว่า ‘เราอาศัยบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยเทศนานี้แล้ว จักเสวยสุขในภพนั้นๆ’ ดังนี้หรือ

35. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarāva kathitā. Tatthāti tesu sattatiṃsāya dhammesu. Siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme, imesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesūti attho. Tatra ceti idampi bodhipakkhiyadhammesveva bhummaṃ. Atthato ceva nānaṃ byañjanato cāti ettha ‘‘kāyova satipaṭṭhānaṃ vedanāva satipaṭṭhāna’’nti vutte atthato nānaṃ hoti[Pg.19], ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vutte pana byañjanato nānaṃ nāma hoti. Tadamināpīti taṃ tumhe imināpi kāraṇena jānāthāti atthañca byañjanañca samānetvā athassa ca aññathā gahitabhāvo byañjanassa ca micchā ropitabhāvo dassetabbo. Yo dhammo yo vinayoti ettha atthañca byañjanañca viññāpanakāraṇameva dhammo ca vinayo ca.

๓๕. โพธิปักขิยธรรม 37 ประการ มีสติปัฏฐาน 4 เป็นต้น อันเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรม 37 ประการเหล่านั้น. บทว่า สิยํสุ แปลว่า พึงมี. บทว่า อภิธมฺเม ความว่า ในธรรมอันยิ่ง คือในโพธิปักขิยธรรม 37 ประการเหล่านี้. แม้บทว่า ตตฺร เจ นี้ ก็เป็นภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายนั่นเอง. ในบทว่า อตฺถโต เจว นานํ พฺยญฺชนโต จ นี้ เมื่อกล่าวว่า ‘กายเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน เวทนาเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน’ ดังนี้ ย่อมแตกต่างกันโดยอรรถ แต่เมื่อกล่าวว่า ‘สติปฏฺฐานา’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแตกต่างกันโดยพยัญชนะ. บทว่า ตทมินาปิ ความว่า พวกเธอจงรู้เรื่องนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ ดังนี้แล้ว พึงแสดงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือโดยประการอื่นแห่งอรรถ และความเป็นสิ่งที่ถูกยกขึ้นไว้ผิดแห่งพยัญชนะ โดยเทียบเคียงทั้งอรรถและพยัญชนะ. ในบทว่า โย ธมฺโม โย วินโย นี้ ทั้งธรรมและวินัยเป็นเพียงเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งอรรถและพยัญชนะเท่านั้น.

37. Atthato hi kho sametīti satiyeva satipaṭṭhānanti gahitā. Byañjanato nānanti kevalaṃ byañjanameva satipaṭṭhānoti vā satipaṭṭhānāti vā micchā ropetha. Appamattakaṃ khoti suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti. Parittamattaṃ dhanitaṃ katvā ropitepi hi nibbutiṃ pattuṃ sakkā hoti.

๓๗. บทว่า อตฺถโต หิ โข สเมติ ความว่า พวกเขายึดถือว่า สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน. บทว่า พฺยญฺชนโต นานํ ความว่า พวกเธอยกขึ้นไว้ผิดเพียงแค่พยัญชนะว่า สติปฏฺฐาโน บ้าง สติปฏฺฐานา บ้าง. บทว่า อปฺปมตฺตกํ โข ความว่า เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้เมื่อยกขึ้นไว้โดยทำเป็นเสียงหนัก (ธนิต) เพียงเล็กน้อย ก็สามารถบรรลุนิพพานได้.

Tatridaṃ vatthu – vijayārāmavihāravāsī kireko khīṇāsavatthero dvinnaṃ bhikkhūnaṃ suttaṃ āharitvā kammaṭṭhānaṃ kathento – ‘‘samuddho samuddhoti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsatī’’ti dhanitaṃ katvā āha. Eko bhikkhu ‘‘samuddho nāma, bhante’’ti āha. Āvuso, samuddhoti vuttepi samuddoti vuttepi mayaṃ loṇasāgarameva jānāma, tumhe pana no atthagavesakā, byañjanagavesakā, gacchatha mahāvihāre paguṇabyañjanānaṃ bhikkhūnaṃ santike byañjanaṃ sodhāpethāti kammaṭṭhānaṃ akathetvāva uṭṭhāpesi. So aparabhāge mahāvihāre bheriṃ paharāpetvā bhikkhusaṅghassa catūsu maggesu pañhaṃ kathetvāva parinibbuto. Evaṃ suttantaṃ patvā byañjanaṃ appamattakaṃ nāma hoti.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิชัยารามวิหาร เมื่อนำพระสูตรมาบอกกรรมฐานแก่ภิกษุสองรูป ได้กล่าวโดยทำเสียงให้หนักว่า ‘สมุทฺโธ สมุทฺโธติ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า สมุทโธ สมุทโธ). ภิกษุรูปหนึ่งทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ถูกคือ สมุทฺโท’. (พระเถระกล่าวว่า) ‘อาวุโส เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโธ ก็ดี เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโท ก็ดี เราทั้งหลายย่อมหมายถึงมหาสมุทรน้ำเค็มเท่านั้น แต่พวกเธอไม่ใช่ผู้แสวงหาอรรถ เป็นผู้แสวงหาพยัญชนะ พวกเธอจงไป จงชำระพยัญชนะในสำนักของภิกษุทั้งหลายผู้มีพยัญชนะคล่องแคล่วในมหาวิหารเถิด’ ดังนี้แล้ว ไม่บอกกรรมฐาน ให้ลุกขึ้นไป. ในภายหลัง พระเถระนั้นให้ตีกลองในมหาวิหาร แล้วกล่าวแก้ปัญหาในมรรค 4 แก่ภิกษุสงฆ์แล้วจึงปรินิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย.

Vinayaṃ pana patvā no appamattakaṃ. Sāmaṇerapabbajjāpi hi ubhatosuddhito vaṭṭati, upasampadādikammānipi sithilādīnaṃ dhanitādikaraṇamatteneva kuppanti. Idha pana suttantabyañjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

แต่เมื่อถึงพระวินัย พยัญชนะไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้แต่สามเณรบรรพชาก็สมควรจากความบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย, แม้กรรมทั้งหลายมีอุปสมบทเป็นต้น ก็กำเริบ (เสียไป) เพียงด้วยการทำอักษรเสียงเบา (สิถิล) เป็นต้น ให้เป็นเสียงหนัก (ธนิต) เป็นต้น. แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงพยัญชนะในสุตตันตะ.

38. Atha catutthavāre vivādo kasmā? Saññāya vivādo. ‘‘Ahaṃ satimeva satipaṭṭhānaṃ vadāmi, ayaṃ ‘kāyo satipaṭṭhāna’nti vadatī’’ti hi nesaṃ saññā hoti. Byañjanepi eseva nayo.

๓๘. ครั้นแล้ว ในวาทะที่ 4 การวิวาทเกิดขึ้นเพราะเหตุไร? การวิวาทเกิดขึ้นเพราะสัญญา. เพราะพวกเขามีสัญญาว่า ‘เรากล่าวว่าสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน แต่ผู้นี้กล่าวว่า กายเป็นสติปัฏฐาน’. แม้ในเรื่องพยัญชนะ ก็นัยนี้เช่นกัน.

39. Na [Pg.20] codanāya taritabbanti na codanatthāya vegāyitabbaṃ. Ekacco hi puggalo ‘‘nalāṭe te sāsapamattā piḷakā’’ti vutto ‘‘mayhaṃ nalāṭe sāsapamattaṃ piḷakaṃ passasi, attano nalāṭe tālapakkamattaṃ mahāgaṇḍaṃ na passasī’’ti vadati. Tasmā puggalo upaparikkhitabbo. Adaḷhadiṭṭhīti anādānadiṭṭhī suṃsumāraṃ hadaye pakkhipanto viya daḷhaṃ na gaṇhāti.

๓๙. บทว่า “น โจทนาย ตริตพฺพํ” ความว่า ไม่พึงรีบร้อนเพื่อจะโจทนา จริงอยู่ บุคคลบางคนถูกกล่าวว่า “ที่หน้าผากของท่านมีสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด” เขาย่อมกล่าวตอบว่า “ท่านเห็นสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่หน้าผากของเรา แต่ไม่เห็นฝีใหญ่ขนาดเท่าผลตาลสุกที่หน้าผากของตน” เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาบุคคล (ก่อน) บทว่า “อทฬฺหทิฏฺฐิ” ความว่า มีทิฏฐิที่ไม่ยึดมั่น คือไม่ยึดถืออย่างมั่นคง เหมือนกับคนที่เอาจระเข้ใส่ไว้ในอก

Upaghātoti caṇḍabhāvena vaṇaghaṭṭitassa viya dukkhuppatti. Suppaṭinissaggīti ‘‘kiṃ nāma ahaṃ āpanno, kadā āpanno’’ti vā ‘‘tvaṃ āpanno, tava upajjhāyo āpanno’’ti vā ekaṃ dve vāre vatvāpi ‘‘asukaṃ nāma asukadivase nāma, bhante, āpannattha, saṇikaṃ anussarathā’’ti saritvā tāvadeva vissajjeti. Vihesāti bahuṃ atthañca kāraṇañca āharantassa kāyacittakilamatho. Sakkomīti evarūpo hi puggalo okāsaṃ kāretvā ‘‘āpattiṃ āpannattha, bhante’’ti vutto ‘‘kadā kismiṃ vatthusmi’’nti vatvā ‘‘asukadivase asukasmiṃ vatthusmi’’nti vutte ‘‘na sarāmi, āvuso’’ti vadati, tato ‘‘saṇikaṃ, bhante, sarathā’’ti bahuṃ vatvā sārito saritvā vissajjeti. Tenāha ‘‘sakkomī’’ti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

บทว่า “อุปฆาโต” ความว่า มีความทุกข์เกิดขึ้นเหมือนผู้ที่ถูกกรีดแผลด้วยความเป็นคนดุร้าย บทว่า “สุปฺปฏินิสฺสคฺคี” ความว่า เมื่อถูกถามว่า “เราต้องอาบัติชื่ออะไร ต้องเมื่อไหร่” หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติ อุปัชฌาย์ของท่านต้องอาบัติ” แม้จะกล่าวครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ก็จะสละอาบัตินั้น หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ขอท่านจงค่อยๆ ระลึก” เมื่อระลึกได้ ก็จะสละในขณะนั้นเอง บทว่า “วิเหสา” ความว่า ความลำบากกายลำบากใจของผู้นำมาซึ่งประโยชน์และเหตุผลเป็นอันมาก บทว่า “สกฺโกมิ” ความว่า บุคคลเช่นนี้แล เมื่อโจทก์ขอโอกาสแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติแล้ว” เขากล่าวว่า “เมื่อไหร่ ในวัตถุอะไร” เมื่อโจทก์กล่าวว่า “ในวันชื่อโน้น ในวัตถุชื่อโน้น” เขากล่าวว่า “อาวุโส ผมระลึกไม่ได้” ต่อจากนั้น เมื่อถูกเตือนให้ระลึก โดยกล่าวบ่อยๆ ว่า “ท่านผู้เจริญ ขอจงค่อยๆ ระลึก” เขาระลึกได้แล้วจึงสละ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สกฺโกมิ” (เราสามารถ) พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้

Upekkhā nātimaññitabbāti upekkhā na atikkamitabbā, kattabbā janetabbāti attho. Yo hi evarūpaṃ puggalaṃ ṭhitakaṃyeva passāvaṃ karontaṃ disvāpi ‘‘nanu, āvuso, nisīditabba’’nti vadati, so upekkhaṃ atimaññati nāma.

บทว่า “อุเปกฺขา นาติมญฺญิตพฺพา” ความว่า ไม่พึงล่วงเกินอุเบกขา พึงทำ พึงให้เกิด จริงอยู่ ผู้ใดแม้เห็นบุคคลเช่นนี้กำลังยืนถ่ายปัสสาวะอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “อาวุโส ไม่ควรจะนั่งหรือ” ผู้นั้นชื่อว่าล่วงเกินอุเบกขา

40. Vacīsaṃhāroti vacanasañcāro. Imehi kathitaṃ amūsaṃ antaraṃ paveseyya, tumhe imehi idañcidañca vuttāti amūhi kathitaṃ imesaṃ antaraṃ paveseyyāti attho. Diṭṭhipaḷāsotiādīhi cittassa anārādhaniyabhāvo kathito. Taṃ jānamāno samāno garaheyyāti taṃ satthā jānamāno samāno nindeyya amheti. Etaṃ panāvuso, dhammanti etaṃ kalahabhaṇḍanadhammaṃ.

๔๐. บทว่า “วจีสํหาโร” ความว่า การสัญจรแห่งวาจา คือ พึงนำคำที่พวกนี้กล่าวไปสู่ท่ามกลางของพวกโน้น และพึงนำคำที่พวกโน้นกล่าวว่า “พวกท่านถูกพวกนี้กล่าวคำนี้ๆ” ไปสู่ท่ามกลางของพวกนี้ ด้วยบทมีอาทิว่า “ทิฏฺฐิปฬาส” พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นผู้มีจิตที่ใครๆ ไม่พึงให้ยินดีได้ บทว่า “ตํ ชานมาโน สมาโน ครเหยฺย” ความว่า พระศาสดาทรงทราบเรื่องนั้นอยู่ พึงติเตียนพวกเรา บทว่า “เอตํ ปนาวุโส ธมฺมํ” ความว่า ธรรมคือการทะเลาะวิวาทนี้

Tañceti [Pg.21] taṃ saññattikārakaṃ bhikkhuṃ. Evaṃ byākareyyāti mayā ete suddhante patiṭṭhāpitāti avatvā yena kāraṇena saññatti katā, tadeva dassento evaṃ byākareyya. Tāhaṃ dhammaṃ sutvāti ettha dhammoti sāraṇīyadhammo adhippeto. Na ceva attānantiādīsu ‘‘brahmalokappamāṇo hesa aggi uṭṭhāsi, ko etamaññatra mayā nibbāpetuṃ samattho’’ti hi vadanto attānaṃ ukkaṃseti nāma. ‘‘Ettakā janā vicaranti, okāso laddhuṃ na sakkā, ekopi ettakamattaṃ nibbāpetuṃ samattho nāma natthī’’ti vadamāno paraṃ vambheti nāma. Tadubhayampesa na karoti. Dhammo panettha sammāsambuddhassa byākaraṇaṃ, tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattikaraṇaṃ anudhammo, tadeva byākaroti nāma. Na ca koci sahadhammikoti añño cassa koci sahetuko parehi vutto vādo vā anuvādo vā garahitabbabhāvaṃ āgacchanto nāma natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า “ตญฺจ” ได้แก่ ภิกษุผู้ทำญัตตินั้น บทว่า “เอวํ พฺยากเรยฺย” ความว่า ไม่กล่าวว่า “เราได้ตั้งภิกษุเหล่านี้ไว้ในธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว” แต่พึงแสดงเหตุที่ตนทำญัตตินั้นนั่นแหละ พยากรณ์อย่างนี้ ในบทว่า “ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวา” นี้ บทว่า “ธมฺโม” ทรงประสงค์สาราณิยธรรม ในบทมีอาทิว่า “น เจว อตฺตานํ” ความว่า ผู้ที่กล่าวว่า “ไฟคืออธิกรณ์นี้ลุกขึ้นมีประมาณเท่าพรหมโลก ใครอื่นนอกจากเราจะสามารถดับได้” ชื่อว่ายกตน ส่วนผู้ที่กล่าวว่า “ชนทั้งหลายมีประมาณเท่านี้เที่ยวไป ไม่สามารถจะหาโอกาส (เพื่อระงับอธิกรณ์) ได้ คนคนเดียวที่จะสามารถดับไฟคืออธิกรณ์ประมาณเท่านี้ได้นั้นไม่มี” ชื่อว่าข่มผู้อื่น เธอย่อมไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ในที่นี้ การพยากรณ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นธรรม การทำญัตติของภิกษุเหล่านั้นเป็นอนุธรรม ชื่อว่าเธอย่อมพยากรณ์ธรรมและอนุธรรมนั้นนั่นแหละ บทว่า “น จ โกจิ สหธมฺมิโก” ความว่า วาทะหรืออนุวาทะอย่างอื่นใดๆ ที่มีเหตุ ซึ่งผู้อื่นกล่าวต่อภิกษุนั้น ชื่อว่าจะถึงความเป็นสิ่งที่พึงติเตียนได้นั้น ไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Kintisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากินติสูตร จบ

4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสามคามสูตร

41. Evaṃ me sutanti sāmagāmasuttaṃ. Tattha sāmagāmeti sāmākānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāme. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṃ kato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā dvebhāgajātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaddhitaṃ kalaho, ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādikaṃ viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vitujjantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari [Pg.22] pariyesamāno cara. Nibbeṭhehi vāti atha mayā āropitavādato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva.

๔๑. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” คือ สามคามสูตร ในสามคามสูตรนั้น บทว่า “สามคาเม” ความว่า ในหมู่บ้านที่ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะมีต้นหญ้าสามะมาก บทว่า “อธุนา กาลํกโต” ความว่า บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว บทว่า “เทฺวฬิกชาตา” ความว่า เกิดเป็นสองพวก เกิดเป็นสองฝ่าย ในบรรดาการทะเลาะเป็นต้น การทะเลาะกันในเบื้องต้น ชื่อว่า ภณฺฑนํ, การทะเลาะนั้นที่เจริญขึ้นโดยการถือไม้เท้าเป็นต้นและโดยการล่วงละเมิดบัญญัติ ชื่อว่า กลโห, คำพูดที่ขัดแย้งกันมีอาทิว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้” ชื่อว่า วิวาโท บทว่า “วิตุรนฺตา” ความว่า ทิ่มแทงกันอยู่ บทว่า “สหิตํ เม” ความว่า คำพูดของเราประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า “อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ” ความว่า สิ่งใดที่ท่านสั่งสมมาจนชำนาญด้วยการเสพมานาน สิ่งนั้นอาศัยวาทะของเราแล้วกลับกลายไป บทว่า “อาโรปิโต เต วาโท” ความว่า โทษอันเรายกขึ้นเหนือท่านแล้ว บทว่า “จร วาทปฺปโมกฺขาย” ความว่า ท่านจงถือเอาห่อข้าวแล้วเข้าไปยังที่นั้นๆ เที่ยวไปเพื่อแสวงหา (อาจารย์) ยิ่งขึ้นไปเพื่อเปลื้องวาทะ บทว่า “นิพฺเพเฐหิ วา” ความว่า หรือท่านจงเปลื้องตนจากวาทะที่เรายกขึ้นแล้ว บทว่า “สเจ ปโหสิ” ความว่า ถ้าท่านสามารถ บทว่า “วโธเยว” ความว่า คือความตายเท่านั้น

Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā, abhivādanādīni na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ nipaccakiriyato nivattasabhāvā. Yathā tanti yathā ca durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattapaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamattho. Bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhena thūpo, so pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.

บทว่า “นาฏปุตฺติเยสุ” ความว่า ในหมู่ศิษย์ของนาฏบุตร บทว่า “นิพฺพินฺนรูปา” ความว่า มีสภาพเบื่อหน่าย ไม่ทำการไหว้เป็นต้น บทว่า “วิรตฺตรูปา” ความว่า มีความรักปราศไปแล้ว บทว่า “ปฏิวานรูปา” ความว่า มีสภาพหันกลับจากการทำความเคารพต่อพวกเขา บทว่า “ยถา ตํ” ความว่า พึงเป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่าย คลายความรัก และหันกลับจากการทำความเคารพในธรรมวินัยที่มีสภาพอันศาสดากล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น ฉันใด ก็เกิดเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ฉันนั้น บทว่า “ทุรกฺขาเต” ความว่า อันศาสดากล่าวไว้ไม่ดี บทว่า “ทุปฺปเวทิเต” ความว่า อันศาสดาประกาศไว้ไม่ดี บทว่า “อนุปสมสํวตฺตนิเก” ความว่า ไม่สามารถเพื่อจะทำความสงบระงับราคะเป็นต้นได้ บทว่า “ภินฺนถูเป” ความว่า มีที่พึ่งอันทำลายแล้ว ในที่นี้ นาฏบุตรนั่นแหละเป็นสถูป (ที่พึ่ง) ของศิษย์เหล่านั้นโดยเป็นที่ตั้ง แต่นาฏบุตรนั้นแตกทำลายคือตายแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภินฺนถูเป” บทว่า “อปฺปฏิสรเณ” ความว่า ปราศจากที่พึ่งเพราะไม่มีนาฏบุตรนั้นนั่นเอง

Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṃkatoti. So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca ‘‘mama laddhi aniyyānikā sārarahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajano mā apāyapūrako ahosi. Sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti. Yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti. Satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jātissantī’’ti.

ก็ นาฏบุตรผู้นี้เป็นชาวเมืองนาลันทาไม่ใช่หรือ เหตุไฉนเขาจึงทำกาละที่เมืองปาวาเล่า. ได้ยินว่า นาฏบุตรนั้นได้ฟังพุทธคุณที่อุบาลีคหบดีผู้แทงตลอดสัจจะแล้วกล่าวด้วยคาถา ๑๐ คาถาแล้ว ได้กระอักโลหิตร้อน. ลำดับนั้น พวกนิครนถ์ได้นำท่านผู้ไม่สบายไปสู่เมืองปาวา ท่านได้ทำกาละที่เมืองปาวานั้น. และเมื่อจะทำกาละ ท่านได้คิดว่า ‘ลัทธิของเราไม่นำออกจากทุกข์ ปราศจากสาระ พวกเราพินาศแล้ว ส่วนชนที่เหลืออย่าได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย. แต่ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘คำสอนของเราไม่นำออกจากทุกข์’ (พวกสาวก) ก็จักไม่เชื่อ. ทางที่ดี เราไม่พึงให้คนแม้ทั้งสองเรียนโดยนัยเดียวกัน, เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พวกเขาจักวิวาทกันและกัน. พระศาสดาจักทรงอาศัยการวิวาทนั้น ตรัสธรรมกถาเรื่องหนึ่ง, แต่นั้น พวกเขาจักรู้ความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสนา’ ดังนี้.

Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha ‘‘bhante, tumhe dubbalā, mayhaṃ imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha ācariyappamāṇa’’nti. Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsīti. Aparopi taṃ upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu ‘‘kassāvuso, ācariyo sāramācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā mayhaṃ sāraṃ ācikkhīti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose [Pg.23] ceva paribhāse ca hatthapādapahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu, ekacce gihī ahesuṃ.

ครั้งนั้น อันเตวาสิกคนหนึ่งเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายอ่อนแอ ขอจงบอกสาระในธรรมนี้อันเป็นประมาณแห่งอาจารย์แก่ข้าพเจ้าเถิด’ (นาฏบุตรกล่าวว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ท่านพึงยึดถือว่า สัสสตทิฏฐิ’ ดังนี้. แม้อันเตวาสิกอีกคนหนึ่งก็เข้าไปหาท่าน ท่านก็ให้ยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ท่านไม่ทำให้คนแม้ทั้งสองมีความเห็นอย่างเดียวกัน แต่ให้คนจำนวนมากเรียนโดยนัยต่างๆ กัน แล้วได้ทำกาละ. พวกเขาทำสรีรกิจของท่านแล้ว ประชุมกันถามกันและกันว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อาจารย์ได้บอกสาระแก่ใคร’. คนหนึ่งลุกขึ้นกล่าวว่า ‘แก่ข้าพเจ้า’. (เมื่อถูกถามว่า) ‘บอกว่าอะไร’. (ตอบว่า) ‘บอกว่า สัสสตทิฏฐิ’. อีกคนหนึ่งคัดค้านคำนั้นแล้วกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า’. ทุกคนต่างกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นผู้ใหญ่ที่สุด’ ดังนี้ แล้วเพิ่มการวิวาทกันและกัน ได้ด่าบริภาษและประหารกันด้วยมือและเท้าเป็นต้น สองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน ได้หลีกไปในทิศต่างๆ กัน บางพวกได้เป็นคฤหัสถ์.

Bhagavato pana dharamānakālepi bhikkhusaṅghe vivādo na uppajji. Satthā hi tesaṃ vivādakāraṇe uppannamatteyeva sayaṃ vā gantvā te vā bhikkhū pakkosāpetvā khanti mettā paṭisaṅkhā avihiṃsā sāraṇīyadhammesu ekaṃ kāraṇaṃ kathetvā vivādaṃ vūpasameti. Evaṃ dharamānopi saṅghassa patiṭṭhāva ahosi. Parinibbāyamānopi avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyi. Bhagavatā hi sutte desitā cattāro mahāpadesā (a. ni. 4.180; dī. ni. 2.187) yāvajjadivasā bhikkhūnaṃ patiṭṭhā ca avassayo ca. Tathā khandhake desitā cattāro mahāpadesā (mahāva. 305) sutte vuttāni cattāri pañhabyākaraṇāni (a. ni. 4.42) ca. Tenevāha – ‘‘yo vo mayā, ānanda, dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216).

ส่วนในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทมิได้เกิดขึ้นในภิกษุสงฆ์. เพราะว่า เมื่อเหตุแห่งการวิวาทเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้น พระศาสดาจะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมา แล้วตรัสเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในสาราณิยธรรม คือ ขันติ เมตตา ปฏิสังขา อวิหิงสา แล้วทรงระงับการวิวาทนั้น. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ทรงเป็นที่พึ่งพำนักของสงฆ์. แม้เมื่อจะเสด็จปรินิพพาน ก็ได้ทรงทำเหตุแห่งความไม่วิวาทไว้แล้วจึงปรินิพพาน. จริงอยู่ มหาปเทส ๔ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๑๘๐; ที. มหา. ๒.๑๘๗) เป็นทั้งที่พึ่งพำนักและที่อาศัยของภิกษุทั้งหลายตราบเท่าทุกวันนี้. เช่นเดียวกัน มหาปเทส ๔ ที่ตรัสไว้ในขันธกะ (มหาวา. ๓๐๕) และปัญหาพยากรณ์ ๔ ที่ตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๔๒) ก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใดที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา’ (ที. มหา. ๒.๒๑๖).

42. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle cundo samaṇuddesoti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṃkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu – ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālakiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto, samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭoyeva, kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā ca etaṃ atthuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamīti attho. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ sāsanaṃ [Pg.24] satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ, mūlañhi pābhatanti vuccati. Yathāha –

๔๒. คำว่า ‘ครั้งนั้นแล จุนทสมณุทเทส’ ความว่า พระเถระรูปนี้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. ภิกษุทั้งหลายเรียกท่านในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทว่า จุนทสมณุทเทส แม้ในเวลาที่เป็นพระเถระแล้วก็ยังเรียกอย่างนั้นเหมือนเดิม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘จุนทสมณุทเทส’. คำว่า ‘เข้าไปเฝ้า’ ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม. ตอบว่า ได้ยินว่า เมื่อนาฏบุตรทำกาละแล้ว มนุษย์ในชมพูทวีปได้พูดกันในที่นั้นๆ ว่า ‘นิครนถ์นาฏบุตรได้ปรากฏว่าเป็นศาสดาผู้หนึ่ง, เพราะการทำกาละของท่าน การวิวาทเช่นนี้จึงเกิดขึ้นแก่พวกสาวก, ส่วนพระสมณโคดมปรากฏในชมพูทวีปดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์, เมื่อพระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การวิวาทของพวกสาวกจักเป็นเช่นไรหนอ’. พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘เราจะนำเรื่องนี้ไปกราบทูลแด่พระทศพล, และพระศาสดาจักทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นอัตถุปปัตติแล้วทรงแสดงเทศนาเรื่องหนึ่ง’. ท่านจึงออกจากเมืองปาวาไปยังสามคามที่ซึ่งท่านพระอานนท์อยู่ แล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์. อธิบายว่า ท่านมิได้ตรงไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค แต่เข้าไปหาท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน. ได้ยินว่า ท่านมีความคิดดังนี้ว่า ‘อุปัชฌาย์ของเราเป็นผู้มีปัญญามาก, ท่านจักกราบทูลข่าวสารนี้แด่พระศาสดา, ลำดับนั้น พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เรื่องนั้น’. คำว่า ‘กถาปาภตํ’ (ของฝากคือเรื่องที่นำมาเล่า) คือ ต้นเรื่อง, เพราะคำว่า ‘มูล’ (ต้นเรื่อง) เรียกว่า ‘ปาภตํ’ (ของฝาก). ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 2.1.4);

‘ผู้มีปัญญา ผู้เห็นประจักษ์, ย่อมตั้งตนได้ด้วยต้นทุนแม้น้อย, เหมือนคนก่อไฟน้อยๆ ให้ลุกโพลง ฉะนั้น’ (ชา. ๒.๑.๔).

Dassanāyāti dassanatthāya. Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo, ayañhi āyasmā divā nava vāre rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satakkhattuṃ vā sahassakkhattuṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃdivasaṃ tena gantukāmo evamāha.

คำว่า ‘เพื่อเฝ้า’ คือ เพื่อประโยชน์แก่การเฝ้า. ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระรูปนี้ไม่เคยเห็นมาก่อนหรือ. ตอบว่า ไม่ใช่ไม่เคยเห็น, เพราะท่านผู้มีอายุนี้ไปเข้าเฝ้าวันหนึ่งถึง ๑๘ ครั้ง คือ กลางวัน ๙ ครั้ง กลางคืน ๙ ครั้ง. แต่ถึงแม้จะประสงค์จะไปวันละร้อยครั้งหรือพันครั้ง ก็จะไม่ไปโดยไม่มีเหตุ, ท่านจะนำปัญหาไปอย่างหนึ่งแล้วจึงไป. ในวันนั้น ท่านประสงค์จะไปกับท่านพระอานนท์จึงกล่าวอย่างนี้.

Ahitāya dukkhāya devamanussānanti ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake (mahāva. 451) viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo honti. Tato tāsaṃ ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti, tato yaṃ bahūhi gahitaṃ, taṃ gaṇhanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ pūretvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti.

(คำว่า) เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้อย่างไร? (ตอบว่า) เหมือนอย่างในโกสัมพิกขันธกะ เมื่อภิกษุ ๒ รูปถึงการวิวาทกัน ในวิหารนั้น อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, หมู่ภิกษุณีผู้รับโอวาทของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ต่อจากนั้น อุปัฏฐากของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ครั้งนั้น เทวดาผู้รักษาของมนุษย์ทั้งหลายก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาผู้รักษาของฝ่ายธรรมวาที ก็เป็นธรรมวาที, เทวดาผู้รักษาของฝ่ายอธรรมวาที ก็เป็นอธรรมวาที. ต่อจากนั้น ภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของเทวดาผู้รักษาเหล่านั้นก็แตกแยกกัน. โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวกเสีย เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ก็แต่ว่า ฝ่ายอธรรมวาทีย่อมมีมากกว่าฝ่ายธรรมวาที, เพราะเหตุนั้น ชนเป็นอันมากยึดถือสิ่งใด เขาก็ยึดถือสิ่งนั้น. ชนส่วนมากละธรรมแล้ว ย่อมยึดถืออธรรม. พวกเขาเมื่อบำเพ็ญอธรรมอยู่ ย่อมบังเกิดในอบาย. ด้วยประการฉะนี้ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนเป็นอันมาก.

43. Abhiññā desitāti mahābodhimūle nisinnena paccakkhaṃ katvā paveditā. Patissayamānarūpā viharantīti upanissāya viharanti. Bhagavato accayenāti etarahi bhagavantaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sagāravā viharanti, tumhākaṃ, bhante, uggatejatāya durāsadatāya vivādaṃ janetuṃ na [Pg.25] sakkonti, bhagavato pana accayena vivādaṃ janeyyunti vadati. Yattha pana taṃ vivādaṃ janeyyuṃ, taṃ dassento ajjhājīve vā adhipātimokkhe vāti āha. Tattha ajjhājīveti ājīvahetu ājīvakāraṇā – ‘‘bhikkhu uttarimanussadhammaṃ ullapati āpatti pārājikassā’’tiādinā (pari. 287) nayena parivāre paññattāni cha sikkhāpadāni, tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāma. Appamattako so ānandāti ajjhājīvaṃ adhipātimokkhañca ārabbha uppannavivādo nāma yasmā parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti, tasmā ‘‘appamattako’’ti vutto.

๔๓. (คำว่า) ทรงแสดงแล้วด้วยพระปัญญาอันยิ่ง คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ ทรงกระทำให้แจ้งแล้วประกาศไว้. (คำว่า) มีความยำเกรงอยู่ คือ อาศัยอยู่. (คำว่า) โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค คือ ในบัดนี้ (ภิกษุทั้งหลาย) กระทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นใหญ่ มีความเคารพอยู่, (พระอานนท์กราบทูลว่า) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะความเป็นผู้มีเดชกล้าและความเป็นผู้ที่ใครๆ เข้าใกล้ได้ยากของพระองค์ พวกเขาจึงไม่สามารถก่อการวิวาทได้, แต่โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค พวกเขาพึงก่อการวิวาทได้. ก็แต่ว่า (ภิกษุทั้งหลาย) พึงก่อการวิวาทนั้นในเรื่องใด เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า ในอัชฌาชีวะหรือในอธิปาติโมกข์. ในคำเหล่านั้น (คำว่า) อัชฌาชีวะ คือ สิกขาบท ๖ ที่ทรงบัญญัติไว้ในคัมภีร์บริวาร โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุอวดอุตตริมนุสสธรรม ต้องอาบัติปาราชิก" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะปัจจัยคืออาชีวะ, เว้นสิกขาบทเหล่านั้นเสีย สิกขาบทที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า อธิปาติโมกข์. (คำว่า) ดูก่อนอานนท์ เรื่องนั้นเป็นเรื่องเล็กน้อย คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นปรารภอัชฌาชีวะและอธิปาติโมกข์ เพราะเป็นเรื่องที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน ฉะนั้น จึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย".

Tatrāyaṃ nayo – idhekacco ‘‘na sakkā uttarimanussadhammaṃ anullapantena kiñci laddhu’’ntiādīni cintetvā ājīvahetu uttarimanussadhammaṃ vā ullapati sañcarittaṃ vā āpajjati, yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahātiādinā nayena sāmantajappanaṃ vā karoti, agilāno vā attano atthāya paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjati, bhikkhunī vā pana tāni viññāpetvā pāṭidesanīyaṃ āpajjati, yo koci dukkaṭavatthukaṃ yaṃkiñci sūpodanaviññattimeva vā karoti, aññataraṃ vā pana paṇṇattivītikkamaṃ karonto viharati, tamenaṃ sabrahmacārī evaṃ sañjānanti – ‘‘kiṃ imassa iminā lābhena laddhena, yo sāsane pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappeti, paṇṇattivītikkamaṃ karotī’’ti. Attano dhammatāyapissa evaṃ hoti – ‘‘kissa mayhaṃ iminā lābhena, yvāhaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappemi, paṇṇattivītikkamaṃ karomī’’ti sallakkhetvā tato oramati. Evaṃ parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti. Tena bhagavā ‘‘appamattako’’ti āha.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ คิดเป็นต้นว่า "ผู้ไม่อวดอุตตริมนุสสธรรม ไม่สามารถจะได้อะไรเลย" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ จึงอวดอุตตริมนุสสธรรมบ้าง ต้องอาบัติสัญจริตบ้าง หรือทำการพูดเลียบเคียงโดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเป็นพระอรหันต์" หรือไม่ป่วยไข้ แต่ขอโภชนะอันประณีตเพื่อตนแล้วฉัน หรือภิกษุณีขอโภชนะเหล่านั้นแล้ว ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ หรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่งทำการขอแกงและข้าวอย่างใดอย่างหนึ่งอันเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดบัญญัติอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่, เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมรู้อย่างนี้ซึ่งภิกษุนั้นว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนี้ด้วยลาภที่ได้มานี้ ผู้ซึ่งบวชในศาสนาแล้ว ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ". แม้โดยสภาพของตนเอง เธอก็คิดอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยลาภนี้ ซึ่งเราบวชในธรรมวินัยอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ" พิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากสิ่งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ (การวิวาทนั้น) เป็นสิ่งที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย".

Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vāti lokuttaramaggaṃ patvā vivādo nāma sabbaso vūpasammati, natthi adhigatamaggānaṃ vivādo. Pubbabhāgamaggaṃ pana pubbabhāgapaṭipadañca sandhāyetaṃ vuttaṃ.

(คำว่า) ดูก่อนอานนท์ ในมรรคหรือในปฏิปทา คือ เมื่อบรรลุโลกุตตรมรรคแล้ว การวิวาทชื่อว่าย่อมสงบระงับโดยสิ้นเชิง, การวิวาทของท่านผู้บรรลุมรรคแล้วย่อมไม่มี. แต่พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบุพภาคคมรรคและบุพภาคคปฏิปทา.

Tatrāyaṃ nayo – evaṃ bhikkhuṃ manussā lokuttaradhamme sambhāventi. So saddhivihārikādayo āgantvā vanditvā ṭhite pucchati ‘‘kiṃ āgatatthā’’ti. Manasikātabbakammaṭṭhānaṃ pucchituṃ, bhanteti. Nisīdatha, khaṇeneva [Pg.26] arahattaṃ pāpetuṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmīti vatvā vadati – ‘‘idha bhikkhu attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinno mūlakammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tassa taṃ manasikaroto obhāso uppajjati. Ayaṃ paṭhamamaggo nāma. So dutiyaṃ obhāsañāṇaṃ nibbatteti, dutiyamaggo adhigato hoti, evaṃ tatiyañca catutthañca. Ettāvatā maggappatto ceva phalappatto ca hotī’’ti. Atha te bhikkhū ‘‘akhīṇāsavo nāma evaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti, addhāyaṃ khīṇāsavo’’ti niṭṭhaṃ gacchanti.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: มนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุในโลกุตตรธรรมอย่างนี้. ภิกษุนั้นถามสัทธิวิหาริกเป็นต้น ผู้มาแล้ว ไหว้แล้ว ยืนอยู่ว่า "พวกท่านมาทำไม?". (พวกเขาทูลว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (พวกข้าพเจ้า) มาเพื่อทูลถามถึงกรรมฐานที่พึงมนสิการ". (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "พวกท่านจงนั่งเถิด เราจักบอกถ้อยคำอันเป็นกรรมฐานที่สามารถจะให้บรรลุพระอรหัตได้ในขณะเดียว" แล้วกล่าวว่า "ภิกษุในศาสนานี้ เข้าไปสู่ที่อยู่ของตน นั่งแล้ว ย่อมมนสิการมูลกรรมฐาน, เมื่อเธอมนสิการกรรมฐานนั้นอยู่ โอภาสย่อมเกิดขึ้น. นี้ชื่อว่า ปฐมมรรค. เธอย่อมยังโอภาสญาณที่สองให้เกิดขึ้น, ทุติยมรรคเป็นอันเธอได้บรรลุแล้ว, อย่างนี้ แม้ตติยมรรคและจตุตถมรรค (ก็เช่นกัน). ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เธอย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งมรรคและเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งผล". ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นย่อมถึงความตกลงใจว่า "ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะกล่าวถึงกรรมฐานอย่างนี้ได้, แน่นอน ภิกษุรูปนี้เป็นพระขีณาสพ".

So aparena samayena kālaṃ karoti. Samantā bhikkhācāragāmehi manussā āgantvā pucchanti ‘‘kenaci, bhante, thero pañhaṃ pucchito’’ti. Upāsakā pubbeva therena pañho kathito amhākanti. Te pupphamaṇḍapaṃ pupphakūṭāgāraṃ sajjetvā suvaṇṇena akkhipidhānamukhapidhānādiṃ karitvā gandhamālādīhi pūjetvā sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷetvā jhāpetvā aṭṭhīni ādāya cetiyaṃ karonti. Aññe āgantukā vihāraṃ āgantvā pāde dhovitvā ‘‘mahātheraṃ passissāma, kahaṃ, āvuso, mahāthero’’ti pucchanti. Parinibbuto, bhanteti. Dukkaraṃ, āvuso, therena kataṃ maggaphalāni nibbattentena, pañhaṃ pucchittha, āvusoti. Bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento iminā niyāmena kathesi, bhanteti. Na eso, āvuso, maggo, vipassanupakkileso nāmesa, na tumhe jānittha, puthujjano, āvuso, theroti. Te kalahaṃ karontā uṭṭhahitvā ‘‘sakalavihāre bhikkhū ca bhikkhācāragāmesu manussā ca na jānanti, tumheyeva jānātha. Kataramaggena tumhe āgatā, kiṃ vo vihāradvāre cetiyaṃ na diṭṭha’’nti. Evaṃvādīnaṃ pana bhikkhūnaṃ sataṃ vā, hotu sahassaṃ vā, yāva taṃ laddhiṃ nappajahanti, saggopi maggopi vāritoyeva.

สมัยต่อมา พระเถระรูปนั้นได้ทำกาละ (มรณภาพ) มนุษย์ทั้งหลายจากหมู่บ้านภิกขาจารโดยรอบมาแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระถูกใครถามปัญหาบ้างหรือไม่” (พวกศิษย์ตอบว่า) “อุบาสกทั้งหลาย ปัญหาพระเถระได้บอกแก่พวกเราไว้ก่อนแล้ว” พวกเขาจัดทำมณฑปดอกไม้และเรือนยอดดอกไม้แล้ว ทำที่ปิดตาที่ปิดหน้าเป็นต้นด้วยทองคำ บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว เล่นสาธุกีฬิกา (การเฉลิมฉลอง) ตลอด 7 วัน แล้วจึงฌาปนกิจ นำอัฐิไปสร้างพระเจดีย์ ภิกษุอาคันตุกะเหล่าอื่นมาสู่วิหาร ล้างเท้าแล้วถามว่า “พวกเราจะพบพระมหาเถระ ท่านผู้มีอายุ พระมหาเถระอยู่ที่ไหน” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านปรินิพพานแล้ว” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ พระเถระได้ทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งนัก โดยการยังมรรคผลให้บังเกิด ท่านทั้งหลายได้ถามปัญหาท่านแล้วหรือ ท่านผู้มีอายุ” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านกล่าวสอนกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลาย ท่านได้กล่าวตามนัยนี้” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ นั่นไม่ใช่มรรค นั่นชื่อว่าวิปัสสนูปกิเลส ท่านทั้งหลายไม่รู้ พระเถระเป็นปุถุชน ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นทะเลาะกันแล้วลุกขึ้นกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลายในวิหารทั้งหมดและมนุษย์ทั้งหลายในหมู่บ้านภิกขาจารไม่รู้ มีแต่พวกท่านเท่านั้นที่รู้ พวกท่านมาทางไหน พวกท่านไม่เห็นพระเจดีย์ที่ประตูวิหารหรือ” ก็แต่ว่า สำหรับภิกษุผู้มีวาทะอย่างนี้ จะมีร้อยรูปหรือพันรูปก็ตาม ตราบใดที่ยังไม่ละทิ้งลัทธินั้น สวรรค์และมรรคก็เป็นอันถูกห้ามไว้แล้วทีเดียว

Aparopi tādisova kammaṭṭhānaṃ kathento evaṃ katheti – citteneva tīsu uddhanesu tīṇi kapallāni āropetvā heṭṭhā aggiṃ katvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā kapallesu pakkhipitvā citteneva daṇḍakena parivattetvā parivattetvā bhajjitabbaṃ, yā jhāyamāne chārikā hoti, sā mukhavātena palāsetabbā. Ettakena dhūtapāpo nāmesa samaṇo hoti. Sesaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อกล่าวสอนกรรมฐานเช่นเดียวกันนั้น ก็กล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งกระทะสามใบไว้บนเตาสามเส้าด้วยใจเท่านั้น แล้วก่อไฟข้างใต้ด้วยใจเท่านั้น ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงในกระทะทั้งหลายแล้ว พึงคั่ว พลิกไปพลิกมาด้วยทัพพีด้วยใจเท่านั้น เมื่อถูกเผาอยู่ เถ้าย่อมเกิดขึ้น เถ้านั้นพึงเป่าให้กระจายไปด้วยลมปาก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สมณะย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีบาปอันขจัดแล้ว ส่วนที่เหลือพึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว

Aparo [Pg.27] evaṃ katheti – citteneva mahācāṭiṃ ṭhapetvā matthuṃ yojetvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā tattha pakkhipitvā matthuṃ otāretvā manthitabbaṃ. Mathiyamānaṃ vilīyati, vilīne upari pheṇo uggacchati. So pheṇo paribhuñjitabbo. Ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissati. Ito paraṃ ‘‘atha te bhikkhū’’tiādi sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งหม้อใหญ่ไว้ด้วยใจเท่านั้น แล้วผสมนมส้มเข้าไว้ ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงไปในหม้อนั้น แล้วเทนมส้มลงไป พึงกวน เมื่อถูกกวนอยู่ ย่อมละลายไป เมื่อละลายแล้ว ฟองย่อมลอยขึ้นข้างบน ฟองนั้นพึงบริโภค ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จักชื่อว่าอมตธรรมเป็นสิ่งที่พวกท่านบริโภคแล้ว ต่อจากนี้ไป ข้อความทั้งหมดมีอาทิว่า “อถ เต ภิกฺขู” พึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว

44. Idāni yo evaṃ vivādo uppajjeyya, tassa mūlaṃ dassento chayimānītiādimāha. Tattha agāravoti gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nhānatitthe uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, aññehi ca bhikkhūhi ‘‘kasmā evaṃ karosi, na idaṃ vaṭṭati, sammāsabuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tūṇhī hoti, kiṃ buddho buddhoti vadasī’’ti bhaṇati, ayaṃ satthari agāravo nāma.

๔๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงมูลเหตุแห่งวิวาทย่อมเกิดขึ้นได้อย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฉยิมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มูลเหตุแห่งวิวาท ๖ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า อคารโว ได้แก่ ผู้ปราศจากความเคารพ บทว่า อปฺปติสฺโส ได้แก่ ผู้ไม่เชื่อฟัง ไม่มีความประพฤติอ่อนน้อม ก็ในข้อนี้ ภิกษุใดเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ไปอุปัฏฐากในกาลทั้งสาม เมื่อพระศาสดาไม่ทรงฉลองพระบาทเสด็จจงกรม ตนกลับสวมรองเท้าเดินจงกรม เมื่อพระองค์เสด็จจงกรมในที่จงกรมต่ำ ตนกลับเดินจงกรมในที่จงกรมสูง เมื่อพระองค์ประทับอยู่เบื้องล่าง ตนกลับอยู่เบื้องบน ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น ห่มคลุมทั้งสองบ่า กั้นร่ม สวมรองเท้า ถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะที่ท่าอาบน้ำ หรือเมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ก็ไม่ไปไหว้พระเจดีย์ ในที่ที่มองเห็นพระเจดีย์ ก็กระทำทุกอย่างที่กล่าวแล้ว (ว่าไม่เคารพ) ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น และเมื่อถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า “ท่านทำอย่างนี้ทำไม การกระทำนี้ไม่สมควร ควรจะมีความละอายต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวตอบว่า “ท่านพูดว่า พุทโธ พุทโธ ทำไม” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระศาสดา

Yo pana dhammassavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, niddāyati vā sallapento vā nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti na dhāreti, ‘‘kiṃ dhamme agāravaṃ karosī’’ti vutte ‘‘tuṇhī hoti, dhammo dhammoti vadasi, kiṃ dhammo nāmā’’ti vadati, ayaṃ dhamme agāravo nāma.

ส่วนภิกษุใด เมื่อมีการประกาศให้ฟังธรรมแล้ว ไม่ไปโดยเคารพ ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ มัวหลับอยู่หรือนั่งสนทนากัน ไม่เรียนไม่ทรงจำไว้โดยเคารพ เมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านทำไมจึงไม่เคารพในธรรม” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวว่า “ท่านพูดว่า ธัมโม ธัมโม, ธรรมะชื่อว่าอะไร” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระธรรม

Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ‘‘bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttepi ‘‘tuṇhī hoti, saṅgho saṅghoti vadasi, kiṃ saṅgho, migasaṅgho ajasaṅgho’’tiādīni vadati, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe [Pg.28] katoyeva hoti. Tisso sikkhā pana aparipūrayamānova sikkhāya na paripūrakārī nāma.

ส่วนภิกษุใดที่พระเถระมิได้อาราธนา ก็แสดงธรรม นั่ง ตอบปัญหา เดิน ยืน นั่งเบียดเสียดภิกษุผู้เฒ่า นั่งรัดเข่าด้วยผ้าหรือด้วยมือ ห่มคลุมบ่าทั้งสองในท่ามกลางสงฆ์ กั้นร่มสวมรองเท้า แม้เมื่อถูกกล่าวว่า “ควรจะมีความละอายต่อภิกษุสงฆ์” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านพูดว่า สังโฆ สังโฆ, สงฆ์คืออะไร หมู่เนื้อ หมู่แพะหรือ” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระสงฆ์ เพราะเมื่อแสดงความไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปเดียว ก็ย่อมเป็นเหมือนแสดงความไม่เคารพในพระสงฆ์นั่นเอง ส่วนผู้ที่ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นแหละ ชื่อว่าไม่เป็นผู้ทำไห้บริบูรณ์ในสิกขา

Ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā. Bāhiddhāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā.

บทว่า อชฺฌตฺตํ วา ความว่า ในตนหรือในบริษัทของตน บทว่า พาหิทฺธา ความว่า ในผู้อื่นหรือในบริษัทของผู้อื่น

46. Idāni ayaṃ cha ṭhānāni nissāya uppannavivādo vaḍḍhanto yāni adhikaraṇāni pāpuṇāti, tāni dassetuṃ cattārimānītiādimāha. Tattha vūpasamanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni. Vivādova adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ. Itaresupi eseva nayo.

๔๖. บัดนี้ วิวาทนี้ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ ๖ ประการ เมื่อเจริญขึ้น ย่อมถึงซึ่งอธิกรณ์เหล่าใด เพื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์เหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จตฺตาริมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ ๔ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอธิกรณ์ เพราะเป็นเรื่องที่พึงจัดทำด้วยสมถะทั้งหลายที่ดำเนินไปเพื่อความสงบระงับ วิวาทนั่นเองเป็นอธิกรณ์ ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ แม้ในอธิกรณ์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

Idāni imānipi cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhento so vivādo yehi samathehi vūpasammati, tesaṃ dassanatthaṃ satta kho panimetiādimāha. Tattha adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti etesaṃ vivādādhikaraṇādīnaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สตฺต โข ปนิเม" เพื่อทรงแสดงสมถะทั้งหลายที่วิวาทนั้นจะพึงระงับได้ ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติที่ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับซึ่งอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ บทว่า อธิกรณานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น บทว่า สมถาย วูปสมาย ได้แก่ เพื่อความสงบและเพื่อความระงับ สัมมุขาวินัยอันสงฆ์พึงให้...ฯลฯ...ติณวัตถารกะ สมถะ ๗ ประการเหล่านี้อันสงฆ์พึงให้

Tatrāyaṃ vinicchayakathā – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vāti aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca vibhaṅge dveti satta āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น นี่เป็นคำวินิจฉัย ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลาย การโต้เถียงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กำลังวิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ ว่าเป็นธรรม หรือว่าไม่เป็นธรรม เป็นต้น นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ การกล่าวหา การโจท และการท้วงติงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวหากันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตติขันธ์ ๗ คือ ๕ ขันธ์ที่มาในมาติกา และ ๒ ขันธ์ในวิภังค์ ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์ การทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้นใด นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā gaṇena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne pana [Pg.29] tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย และเยภุยยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (อธิกรณ์) เกิดขึ้นในวิหารใด ก็ระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ หรือในระหว่างทางของภิกษุผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือไปถึงที่ใดแล้วมอบให้แก่สงฆ์ ในที่นั้น เมื่อสงฆ์หรือคณะไม่สามารถจะระงับได้ ก็ระงับได้ในที่นั้นนั่นแหละ โดยการวินิจฉัยของบุคคลที่ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี ก็เมื่อระงับอยู่อย่างนี้ในอธิกรณ์นั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย

Tattha ca kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ attapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

และในสัมมุขตาเหล่านั้น ความพร้อมหน้าโดยความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันของการกสงฆ์ ชื่อว่า สังฆสัมมุขตา ความเป็นของจริงแห่งเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่า ธัมมสัมมุขตา พึงระงับเรื่องนั้นโดยประการใด การระงับโดยประการนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วินยสัมมุขตา บุคคลใดวิวาท และวิวาทกับบุคคลใด ความพร้อมหน้าของโจทก์และจำเลยทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปุคคลสัมมุขตา ในการระงับด้วยอุพพาหิกวิธีในที่นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมบกพร่องไป (อธิกรณ์) ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวก่อน ด้วยประการฉะนี้

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikāya kammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

แต่ถ้าแม้ทำอย่างนี้แล้วก็ยังไม่ระงับ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี คิดว่า "พวกเราไม่สามารถจะระงับได้" จึงมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์นั่นแหละ ลำดับนั้น สงฆ์สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้แจกสลาก แล้วให้ภิกษุนั้นให้ถือเอาสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีการถือสลาก ๓ อย่าง คือ แบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบที่หู แล้ววินิจฉัยตามเสียงข้างมากของฝ่ายธรรมวาทีในบริษัทที่ประชุมกัน ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าอย่างใด ก็ระงับอย่างนั้น อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ส่วนการทำกรรมด้วยเยภุยยสิกาใด นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā, sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย สติวินัย อมูฬหวินัย และตัสสปาปิยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (สงฆ์) ฟังคำของทั้งผู้กล่าวหาและผู้ถูกกล่าวหาแล้ว ถ้าไม่มีอาบัติอะไร ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน (แล้วระงับ) ถ้ามีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า "นี้เป็นอาบัติชื่อนี้ในเรื่องนี้" แล้วระงับ ในสมถะเหล่านั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.

ก็ในกาลใด สงฆ์ย่อมให้สติวินัยด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกโจทด้วยสีลวิบัติอันไม่มีมูล ซึ่งกำลังขอสติวินัย ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและสติวินัย ก็เมื่อสติวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก

Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi vuccamāno – ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi [Pg.30] codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

ในกาลใด ภิกษุผู้วิกลจริต เมื่อได้ทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านจงระลึกถึงอาบัติเช่นนี้เถิด" แม้กล่าวอยู่ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรื่องนั้นข้าพเจ้าทำไปเพราะเป็นบ้า ข้าพเจ้าระลึกถึงเรื่องนั้นไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่ร่ำไป จึงขออมูฬหวินัยเพื่อมิให้ถูกโจทอีก และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่เธอด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและอมูฬหวินัย ก็เมื่ออมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ เพราะอาศัยเหตุนั้น ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก

Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenāññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa – ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassa pāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

ก็ในกาลใด สงฆ์สำคัญอยู่ว่า "ถ้าบุคคลนี้ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้พูดกลบเกลื่อนไปเรื่องอื่น ผู้เลวทรามเพราะมีความชั่วมาก ยังมีรากเหง้าไม่ขาด ก็จักประพฤติดีแล้วได้รับอพภาน ถ้ามีรากเหง้าขาดแล้ว กรรมนี้แหละจักเป็นนาสนาของเธอ" ดังนี้แล้ว ย่อมทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่บุคคลนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและตัสสปาปิยสิกา อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinayo tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ apanno’’ti ca, āma ‘‘passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.

อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย ปฏิญญาตกรณะ และติณวัตถารกะ การระงับอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวย่อมไม่มี ก็เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง หรือท่ามกลางสงฆ์และคณะ เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและปฏิญญาตกรณะ ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยก่อน ได้แก่ ความพร้อมหน้ากันของภิกษุผู้แสดงและภิกษุผู้รับแสดง ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว ในเวลาแสดง (อาบัติ) ในสำนักของบุคคลและของคณะ ความเป็นเบื้องหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี การกระทำในอาบัติที่ปฏิญญาแล้วนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมต้องอาบัติชื่อนี้" และ (ผู้รับแสดงกล่าวว่า) "ใช่ครับ ผมเห็น" (แล้วกล่าวว่า) "เธอพึงสำรวมต่อไป" นี้ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ

Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsupagatā ‘‘na me taṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti na ukkoṭenti, niddampi [Pg.31] okkantā honti, sabbesampi ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva.

ก็ภิกษุทั้งหลายผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก จึงเห็นโทษในการที่จะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติ (โดยพิจารณาว่า) "ถ้าพวกเราจะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง" เมื่อกระทำติณวัตถารกกรรม อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ จริงอยู่ ในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่เข้ามาสู่หัตถบาส ไม่ทำการเปิดเผยความเห็นอย่างนี้ว่า "กรรมนั้นไม่ชอบใจข้าพเจ้า" ไม่รื้อฟื้นว่า "กรรมทำไม่ดี กรรมพึงทำใหม่" แม้จะหลับอยู่ก็เป็นอันว่า (เห็นชอบ) อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด ยกเว้นอาบัติอย่างหยาบและอาบัติที่เกี่ยวข้องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันระงับไป อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือ สัมมุขาวินัยเท่านั้น

Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake (cūḷava. 185) āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāya vutto.

อธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ เหล่านี้ตามสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "เพื่อความสงบ เพื่อความระงับแห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย... (ละ)... ติณวัตถารกะ" นี้เป็นวินิจฉัยนัยในพระสูตรนี้ ส่วนความพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเทียว แม้วินิจฉัยแห่งความพิสดารนั้น ก็มีกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา

47. Yo panāyaṃ imasmiṃ sutte ‘‘idhānanda, bhikkhū vivadantī’’tiādiko vitthāro vutto, so etena nayena saṅkhepatova vuttoti veditabbo. Tattha dhammotiādīsu suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammo, akusalakammapathā adhammo. Tathā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti heṭṭhā āgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggo cāti, cattāro upādānā pañca nīvaraṇānītiādayo saṅkaliṭṭhadhammā cāti ayaṃ adhammo.

๔๗. ก็ความพิสดารใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรนี้ มีอาทิว่า "อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมวิวาทกัน" พึงทราบว่า ความพิสดารนั้น พระองค์ตรัสไว้โดยย่อด้วยนัยนี้ ในบทเหล่านั้น มีคำว่า "ธรรม" เป็นต้น โดยปริยายแห่งพระสูตรก่อน กุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นธรรม อกุศลกรรมบถเป็นอธรรม เช่นเดียวกัน โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการที่มาในเบื้องต่ำว่า "สติปัฏฐาน ๔" (เป็นธรรม) (แต่บางพวกกลับกล่าวว่า) สติปัฏฐานมี ๓ สัมมัปปธานมี ๓ อิทธิบาทมี ๓ อินทรีย์มี ๖ พละมี ๖ โพชฌงค์มี ๘ และมรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ ส่วนอุปาทาน ๔ นิวรณ์ ๕ เป็นต้น และสังกิลิฏฐธรรมทั้งหลาย นี้เป็นอธรรม

Tattha yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma, evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ niyyānikaṃ bhavissati, mayañca loke pākaṭā bhavissāmā’’ti taṃ adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti. Tattheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṃ gahetvā ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti.

ในอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งอธรรมหมวดใดหมวดหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม ด้วยวิธีนี้ สกุลอาจารย์ของเราจักเป็นทางนำออกจากทุกข์ และพวกเราก็จักปรากฏในโลก" แล้วกล่าวอธรรมนั้นว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม ในทำนองเดียวกัน (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งธรรมหมวดใดหมวดหนึ่งแล้วกล่าวว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม

Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbakammaṃ dhammo nāma, abhūtena pana vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya katabbakammaṃ adhammo nāma. Tesupi adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathentā dhammoti vivadanti, ‘‘adhammo aya’’nti kathentā adhammoti vivadanti.

ส่วนโดยปริยายแห่งพระวินัย กรรมที่พึงทำหลังจากโจทด้วยวัตถุที่เป็นจริง ให้ระลึกแล้ว ตามที่ปฏิญญา ชื่อว่าเป็นธรรม ส่วนกรรมที่พึงทำโดยไม่โจท ไม่ให้ระลึก ด้วยวัตถุที่ไม่เป็นจริง โดยไม่มีการปฏิญญา ชื่อว่าเป็นอธรรม แม้ในธรรมและอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอธรรมว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม (และภิกษุบางพวก) กล่าวธรรมว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม

Suttantapariyāyena pana rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma, rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaro [Pg.32] appahānaṃ appaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma. Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anusāvanasampatti sīmasampati parisasampattīti ayaṃ vinayo nāma, vatthuvipatti…pe… parisavipattīti ayaṃ avinayo nāma. Tesupi yaṃkiñci avinayaṃ ‘‘vinayo aya’’nti kathentā vinayoti vivadanti, vinayaṃ avinayoti kathentā avinayoti vivadanti.

ส่วนโดยปริยายแห่งพระสูตร การกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ ความสำรวม การละ การพิจารณา นี้ชื่อว่าวินัย การไม่กำจัดราคะเป็นต้น ความไม่สำรวม การไม่ละ การไม่พิจารณา นี้ชื่อว่าอวินัย โดยปริยายแห่งพระวินัย ความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ความถึงพร้อมแห่งญัตติ ความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา ความถึงพร้อมแห่งสีมา ความถึงพร้อมแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าวินัย ความวิบัติแห่งวัตถุ... (ละ)... ความวิบัติแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าอวินัย แม้ในวินัยและอวินัยเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอวินัยอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "นี้เป็นวินัย" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นวินัย (และภิกษุบางพวก) กล่าววินัยว่าเป็นอวินัย ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอวินัย

Dhammanetti samanumajjitabbāti dhammarajju anumajjitabbā ñāṇena ghaṃsitabbā upaparikkhitabbā. Sā panesā dhammanetti ‘‘iti kho vaccha ime dasa dhammā akusalā dasa dhammā kusalā’’ti evaṃ mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) āgatāti vuttā. Sā eva vā hotu, yo vā idha dhammoti ca vinayo ca vutto. Yathā tattha sametīti yathā tāya dhammanettiyā sameti, ‘‘dhammo dhammova hoti, adhammo adhammova, vinayo vinayova hoti, avinayo avinayova’’. Tathā tanti evaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha vivādādhikaraṇameva dassitaṃ, sammukhāvinayo pana na kismiñci adhikaraṇe na labbhati.

คำว่า "พึงสอบสวนธรรมเนตติ" คือ พึงสอบสวนเชือกคือธรรม พึงขัดเกลา พึงพิจารณาด้วยญาณ ก็ธรรมเนตตินั้น มีกล่าวไว้ในมหาวัจฉโคตตสูตรอย่างนี้ว่า "ดูก่อนวัจฉะ ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นกุศล" ธรรมเนตตินั้นเองก็ตาม หรือธรรมและวินัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้ก็ตาม คำว่า "ย่อมลงกันได้ในธรรมเนตตินั้นอย่างไร" คือ ย่อมลงกันได้กับธรรมเนตตินั้น (โดยที่) "ธรรมก็เป็นธรรมนั่นเอง อธรรมก็เป็นอธรรมนั่นเอง วินัยก็เป็นวินัยนั่นเอง อวินัยก็เป็นอวินัยนั่นเอง" คำว่า "อย่างนั้น" คือ พึงระงับอธิกรณ์นั้นอย่างนั้น ด้วยบทว่า "แห่งอธิกรณ์บางอย่าง" ในที่นี้ ทรงแสดงถึงวิวาทาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมได้ในอธิกรณ์ทุกอย่าง (ไม่มีอธิกรณ์ไหนที่ไม่ได้)

48. Taṃ panetaṃ yasmā dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, tasmā heṭṭhā mātikāya ṭhapitānukkamena idāni sativinayassa vāre pattepi taṃ avatvā vivādādhikaraṇayeva tāva dutiyasamathaṃ dassento kathañcānanda, yebhuyyasikātiādimāha. Tattha bahutarāti antamaso dvīhi tīhipi atirekatarā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

๔๘. ก็วิวาทาธิกรณ์นั้น เพราะเหตุใดย่อมระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา เพราะเหตุนั้น แม้ในบัดนี้จะถึงวาระของสติวินัยตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ในมาติกาในเบื้องต้นแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ไม่ตรัสถึงสติวินัยนั้น แต่เมื่อจะทรงแสดงสมถะอย่างที่ ๒ ในวิวาทาธิกรณ์ก่อน จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท เยภุยฺยสิกา" (ดูก่อนอานนท์ เยภุยยสิกาเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "พหุตรา" หมายถึง มากกว่าโดยที่สุดแม้ด้วยภิกษุ ๒ รูปหรือ ๓ รูป เนื้อความที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

49. Idāni heṭṭhā avitthāritaṃ sativinayaṃ ādiṃ katvā vitthāritāvasesasamathe paṭipāṭiyā vitthāretuṃ kathañcānanda, sativinayotiādimāha. Tattha pārājikasāmantena vāti dve sāmantāni khandhasāmantañca āpattisāmantañca. Tattha pārājikāpattikkhandho saṅghādisesāpattikkhandho thullaccaya-pācittiya-pāṭidesanīya-dukkaṭa-dubbhāsitāpattikkhandhoti evaṃ purimassa pacchimakhandhaṃ khandhasāmantaṃ nāma hoti. Paṭhamapārājikassa pana pubbabhāge dukkaṭaṃ, sesānaṃ thullaccayanti idaṃ āpattisāmantaṃ nāma. Tattha [Pg.33] khandhasāmante pārājikasāmantaṃ garukāpatti nāma hoti. Saratāyasmāti saratu āyasmā. Ekaccānaṃ adhikaraṇānanti idha anuvādādhikaraṇameva dassitaṃ.

๔๙. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสติวินัยที่ยังมิได้ทรงแสดงโดยพิสดารในเบื้องต้นก่อน แล้วจึงทรงแสดงสมถะที่เหลือจากที่ทรงแสดงโดยพิสดารแล้วตามลำดับ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท สติวินโย" (ดูก่อนอานนท์ สติวินัยเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปาราชิกสามนฺเตน วา" (หรือในเพราะอาบัติใกล้เคียงปาราชิก) นั้น สามันตะมี ๒ อย่าง คือ ขันธสามันตะ และอาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น อาบัติขันธ์คือปาราชิก อาบัติขันธ์คือสังฆาทิเสส อาบัติขันธ์คือถุลลัจจัย-ปาจิตตีย์-ปาฏิเทสนียะ-ทุกกฏ-ทุพภาสิต ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์หลังต่อจากขันธ์แรก ชื่อว่า ขันธสามันตะ ส่วนในเบื้องต้นแห่งปฐมปาราชิก มีอาบัติทุกกฏ ในเบื้องต้นแห่งปาราชิกที่เหลือ มีอาบัติถุลลัจจัย นี้ชื่อว่า อาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น ในขันธสามันตะ ปาราชิกสามันตะชื่อว่าครุกาบัติ บทว่า "สรตายสฺมา" คือ "สรตุ อายสฺมา" (ขอท่านผู้มีอายุจงระลึก) ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ อธิกรณานํ" (แห่งอธิกรณ์บางอย่าง) ในที่นี้ ทรงแสดงอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว

50. Bhāsitaparikkantanti vācāya bhāsitaṃ kāyena ca parikkantaṃ, parakkamitvā katanti attho. Ekaccānanti idhāpi anuvādādhikaraṇameva adhippetaṃ. Paṭiññātakaraṇe ‘‘ekaccāna’’nti āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ.

๕๐. บทว่า "ภาสิตปริกฺกนฺตํ" (คำพูดและการกระทำที่พากเพียร) หมายความว่า คำที่กล่าวด้วยวาจา และการกระทำที่พากเพียรด้วยกาย อธิบายว่า การกระทำที่พากเพียรแล้ว ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" (แห่ง...บางอย่าง) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว ในปฏิญญาตกรณะ ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" ทรงแสดงอาปัตตาธิกรณ์

52. Davāti sahasā. Ravāti aññaṃ bhaṇitukāmena aññaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hotīti tassapuggalassa pāpussannatā pāpiyasikā hoti. Iminā kammassa vatthu dassitaṃ. Evarūpassa hi puggalassa kammaṃ kāttabbaṃ. Kammena hi adhikaraṇassa vūpasamo hoti, na puggalassa pāpussannatāya. Idhāpi ca anuvādādhikaraṇameva adhikaraṇanti veditabbaṃ.

๕๒. บทว่า "ทวา" หมายถึง โดยพลการ บทว่า "รวา" หมายถึง ผู้ประสงค์จะกล่าวเรื่องหนึ่ง แต่กลับกล่าวไปอีกเรื่องหนึ่ง บทว่า "เอวํ โข อานนฺท ตสฺสปาปิยสิกา โหติ" (ดูก่อนอานนท์ ตัสสปาปิยสิกาของภิกษุนั้นย่อมมี ด้วยเหตุอย่างนี้แล) หมายความว่า ความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคลนั้น ชื่อว่า ปาปิยสิกา ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัตถุแห่งกรรม จริงอยู่ กรรมอันสงฆ์พึงกระทำแก่บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ เพราะว่า ความระงับแห่งอธิกรณ์ย่อมมีได้ด้วยกรรม มิใช่มีได้ด้วยความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคล และแม้ในที่นี้ พึงทราบว่า อนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว คืออธิกรณ์

53. Kathañcānanda, tiṇavatthārakoti ettha idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Yathā hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati, evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati, taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ vūpasantaṃ hotīti idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ. Tassa idhānanda, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānantiādivacanena ākāramattameva dassitaṃ, khandhake āgatāyeva panettha kammavācā pamāṇaṃ. Ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttanti. Ettha pana thullavajjanti thūllavajjaṃ pārājikañceva saṅghādisesañca. Gihipaṭisaṃyuttanti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannā āpatti. Adhikaraṇānanti idha āpattādhikaraṇameva veditabbaṃ. Kiccādhikaraṇassa pana vasena idha na kiñci vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, sammukhāvinayeneva panassa vūpasamo hotīti veditabbo.

๕๓. ในบทว่า "กถญฺจานนฺท ติณวตฺถารโก" (ดูก่อนอานนท์ ติณวัตถารกะเป็นอย่างไร) นั้น กรรมนี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า จริงอยู่ เปรียบเหมือนอุจจาระหรือปัสสาวะ เมื่อถูกกระทบ ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นเหม็น แต่เมื่อกลบด้วยหญ้าปิดไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ฉันใดก็ฉันนั้น อธิกรณ์ใด เมื่อสืบสาวไปถึงต้นสายปลายเหตุเพื่อระงับ ย่อมเป็นไปเพื่อความกระด้าง ความรุนแรง และความแตกแยก อธิกรณ์นั้นเมื่อระงับแล้วด้วยกรรมนี้ ย่อมเป็นเหมือนอุจจาระที่ถูกกลบด้วยหญ้าแล้วระงับ (กลิ่น) ฉันนั้น เพราะเหตุนี้ กรรมนี้จึงถูกเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า ในกรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเพียงอาการ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "อิธานนฺท ภิกฺขูนํ ภณฺฑนชาตานํ" (ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการทะเลาะวิวาทกัน) กรรมวาจาที่มาในขันธกะนั่นเทียว เป็นประมาณในกรรมนี้ คือ (กรรมวาจาที่ว่า) "ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตํ" (ยกเว้นโทษหยาบ ยกเว้นอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ถุลฺลวชฺชํ" คือ โทษหยาบ ได้แก่ ปาราชิกและสังฆาทิเสส บทว่า "คิหิปฏิสํยุตฺตํ" คือ อาบัติที่ต้องในเพราะการด่า การบริภาษ หรือการปฏิญาณตามธรรมแก่คฤหัสถ์ด้วยเรื่องเลวทราม ด้วยบทว่า "อธิกรณานํ" ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอาปัตตาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนในส่วนของกิจจาธิกรณ์นั้น ในที่นี้มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ถึงแม้จะมิได้ตรัสไว้ แต่พึงทราบว่า ความระงับแห่งกิจจาธิกรณ์นั้นย่อมมีได้ด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเทียว

54. Chayime[Pg.34], ānanda, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahavasena suttaṃ āraddhaṃ, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Iti yathānusandhināva desanā gatā hoti. Heṭṭhā kosambiyasutte (ma. ni. 1.498-500) pana sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, imasmiṃ sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā. Aṇunti appasāvajjaṃ. Thūlanti mahāsāvajjaṃ. Sesamettha uttānamevāti.

๕๔. ในบทว่า "ฉยิเม อานนฺท ธมฺมา สารณียา" (ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสารณียธรรม) นั้น ในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระสูตรโดยนัยแห่งการทะเลาะวิวาท ในเบื้องปลาย สารณียธรรมทั้งหลายมาถึง ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงดำเนินไปตามลำดับความเชื่อมโยงนั่นเทียว อนึ่ง ในโกสัมพิยสูตรในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคตรัสโสดาปัตติมรรคสัมมาทิฏฐิ พึงทราบว่า ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสโสดาปัตติผลสัมมาทิฏฐิ บทว่า "อณุํ" หมายถึง โทษน้อย บทว่า "ถูลํ" หมายถึง โทษมาก เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

(อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Sāmagāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสามคามสูตร จบ

5. Sunakkhattasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสุนักขัตตสูตร

55. Evaṃ me sutanti sunakkhattasuttaṃ. Tattha aññāti arahattaṃ. Byākatāti khīṇā jātītiādīhi catūhi padehi kathitā. Adhimānenāti appatte pattasaññino, anadhigate adhigatasaññino hutvā adhigataṃ amhehīti mānena byākariṃsu.

๕๕. พระสูตรเป็นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ สุนักขัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "อญฺญา" หมายถึง พระอรหัตตผล บทว่า "พฺยากตา" หมายถึง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยบท ๔ มีอาทิว่า "ขีณา ชาติ" (ชาติสิ้นแล้ว) บทว่า "อธิมาเนน" (ด้วยอธิมานะ) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ ยังไม่ได้ แต่มีความสำคัญว่าได้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยมานะว่า "เราบรรลุแล้ว"

56. Evañcettha sunakkhatta tathāgatassa hotīti sunakkhatta ettha etesaṃ bhikkhūnaṃ pañhabyākaraṇe – ‘‘idaṃ ṭhānaṃ etesaṃ avibhūtaṃ andhakāraṃ, tenime anadhigate adhigatasaññino, handa nesaṃ visodhetvā pākaṭaṃ katvā dhammaṃ desemī’’ti, evañca tathāgatassa hoti. Atha ca panidhekacce…pe… tassapi hoti aññathattanti bhagavā paṭipannakānaṃ dhammaṃ deseti. Yattha pana icchācāre ṭhitā ekacce moghapurisā honti, tatra bhagavā passati – ‘‘ime imaṃ pañhaṃ uggahetvā ajānitvāva jānantā viya appatte pattasaññino hutvā gāmanigamādīsu visevamānā vicarissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti evamassāyaṃ icchācāre ṭhitānaṃ kāraṇā paṭipannakānampi atthāya ‘‘dhammaṃ desissāmī’’ti uppannassa cittassa aññathābhāvo hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

๕๖. บทว่า "เอวญฺเจตฺถ สุนกฺขตฺต ตถาคตสฺส โหติ" (ดูก่อนสุนักขัตตะ ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้) หมายความว่า ดูก่อนสุนักขัตตะ ในการพยากรณ์ปัญหาของภิกษุเหล่านั้นในเรื่องนี้ ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ด้วยว่า "ฐานะนี้ไม่ปรากฏ เป็นความมืดแก่ภิกษุเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านี้จึงยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ เอาล่ะ เราจะชำระเรื่องนั้นให้บริสุทธิ์ ทำให้ปรากฏ แล้วแสดงธรรมแก่พวกเขา" บทว่า "อถ จ ปนิเธกจฺเจ…เป…ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺตํ" (แต่ในกรณีนี้...เป...ความปริวิตกนั้นของตถาคตย่อมเป็นอย่างอื่นไปได้) หมายความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ผู้ปฏิบัติ แต่ในที่ใดมีโมฆบุรุษบางพวกผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทราม ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า "ภิกษุเหล่านี้เรียนปัญหานี้แล้ว ทั้งที่ยังไม่รู้ ก็ทำเหมือนรู้ ยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ แล้วเที่ยวอวดอ้างคุณวิเศษในบ้านนิคมเป็นต้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน" ด้วยเหตุแห่งโมฆบุรุษผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทรามอย่างนี้ ความเป็นอย่างอื่นแห่งพระจิตที่เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรม" แม้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติ ย่อมมี พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงความข้อนั้น

58. Lokāmisādhimuttoti vaṭṭāmisa-kāmāmisa-lokāmisabhūtesu pañcasu kāmaguṇesu adhimutto tanninno taggaruko tappabbhāro. Tappatirūpīti [Pg.35] kāmaguṇasabhāgā. Āneñjapaṭisaṃyuttāyāti āneñjasamāpattipaṭisaṃyuttāya. Saṃseyyāti katheyya. Āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyuttoti āneñjasamāpattisaṃyojanena visaṃsaṭṭho. Lokāmisādhimuttoti evarūpo hi lūkhacīvaradharo mattikāpattaṃ ādāya attano sadisehi katipayehi saddhiṃ paccantajanapadaṃ gacchati, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakāle manussā disvā ‘‘mahāpaṃsukulikā āgatā’’ti yāgubhattādīni sampādetvā sakkaccaṃ dānaṃ denti, bhattakicce niṭṭhite anumodanaṃ sutvā – ‘‘svepi, bhante, idheva piṇḍāya pavisathā’’ti vadanti. Alaṃ upāsakā, ajjāpi vo bahūnaṃ dinnanti. Tena hi, bhante, antovassaṃ idha vaseyyāthāti adhivāsetvā vihāramaggaṃ pucchitvā vihāraṃ gacchanti. Tattha senāsanaṃ gahetvā pattacīvaraṃ paṭisāmenti. Sāyaṃ eko āvāsiko te bhikkhū pucchati ‘‘kattha piṇḍāya caritthā’’ti? Asukagāmeti. Bhikkhāsampannāti? Āma evarūpā nāma manussānaṃ saddhā hoti. ‘‘Ajjeva nu kho ete edisā, niccampi edisā’’ti? Saddhā te manussā niccampi edisā, te nissāyeva ayaṃ vihāro vaḍḍhatīti. Tato te paṃsukulikā punappunaṃ tesaṃ vaṇṇaṃ kathenti, divasāvasesaṃ kathetvā rattimpi kathenti. Ettāvatā icchācāre ṭhitassa sīsaṃ nikkhantaṃ hoti udaraṃ phālitaṃ. Evaṃ lokāmisādhimutto veditabbo.

๕๘. บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า เป็นผู้น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเป็นวัฏฏามิส กามิส และโลกามิส เป็นผู้โน้มไปในกามคุณนั้น มีกามคุณนั้นเป็นที่เคารพ มีกามคุณนั้นเป็นภาระ บทว่า ตปฺปติรูปี ความว่า มีส่วนเสมอด้วยกามคุณ บทว่า อาเนญฺชปฏิสํยุตฺตาย ความว่า (เมื่อกล่าวคำ) ที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า สํเสยฺยา ความว่า พึงกล่าว บทว่า อาเนญฺชสํโยชเนน หิ โข วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ระคนด้วยสัญโญชน์คืออาเนญชสมาบัติ บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า บุคคลผู้มีปกติเช่นนี้แล เป็นผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง ถือบาตรดิน พร้อมกับพวกของตน ๒-๓ คน ไปยังปัจจันตชนบท ในเวลาที่เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้วกล่าวว่า “พระมหาเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลมาแล้ว” ดังนี้แล้ว จัดแจงข้าวต้มและภัตตาหารเป็นต้น ถวายทานโดยเคารพ เมื่อภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ฟังอนุโมทนาแล้ว จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ในวันพรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายจงเข้ามาเพื่อบิณฑบาตในที่นี้เถิด” (ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า) “พอเถิดอุบาสกทั้งหลาย แม้วันนี้ ท่านทั้งหลายก็ได้ถวายแก่พวกเรามากแล้ว” (อุบาสกทั้งหลายกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาที่นี่เถิด” (ภิกษุเหล่านั้น) รับนิมนต์แล้ว ถามทางไปวิหารแล้ว ก็ไปยังวิหาร ในที่นั้น จัดเสนาสนะแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร ในเวลาเย็น ภิกษุเจ้าอาวาสรูปหนึ่งถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านเที่ยวบิณฑบาตที่ไหน” (ตอบว่า) “ในบ้านโน้น” (ถามว่า) “ภิกษาบริบูรณ์ดีหรือ” (ตอบว่า) “ขอรับ ศรัทธาของมนุษย์ทั้งหลายเป็นเช่นนี้” (ถามว่า) “พวกเขาเป็นเช่นนี้เฉพาะวันนี้ หรือว่าเป็นเช่นนี้เป็นนิตย์” (ตอบว่า) “มนุษย์เหล่านั้นมีศรัทธา เป็นเช่นนี้เป็นนิตย์ วิหารนี้เจริญขึ้นได้ก็เพราะอาศัยพวกเขา” ลำดับนั้น ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลเหล่านั้นก็กล่าวสรรเสริญคุณของพวกเขาบ่อยๆ กล่าวตลอดวันที่เหลือ และกล่าวแม้ในเวลากลางคืน เพียงเท่านี้ ศีรษะของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในความปรารถนาอันเลวทรามก็ยื่นออกมาแล้ว ท้องก็แตกแล้ว พึงทราบว่า บุคคลผู้น้อมไปในโลกามิสเป็นอย่างนี้

59. Idāni āneñjasamāpattilābhiṃ adhimānikaṃ dassento ṭhānaṃ kho panetantiādimāha. Āneñjādhimuttassāti kilesasiñcanavirahitāsu heṭṭhimāsu chasu samāpattīsu adhimuttassa tanninnassa taggaruno tappabbhārassa. Se pavutteti taṃ pavuttaṃ. Cha samāpattilābhino hi adhimānikassa pañcakāmaguṇāmisabandhanā patitapaṇḍupalāso viya upaṭṭhāti. Tenetaṃ vuttaṃ.

๕๙. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อาเนญชสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปเนตํ บทว่า อาเนญฺชาธิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งบุคคลผู้น้อมใจไปในสมาบัติ ๖ เบื้องต่ำ อันปราศจากความหวั่นไหวคือกิเลส เป็นผู้โน้มไปในสมาบัตินั้น มีสมาบัตินั้นเป็นที่เคารพ มีสมาบัตินั้นเป็นภาระ บทว่า เส ปวุตฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าปราศจากแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้สมาบัติ ๖ เครื่องผูกคืออามิสคือกามคุณ ๕ ย่อมปรากฏดุจใบไม้เหลืองที่หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

60. Idāni ākiñcaññāyatanasamāpatti lābhino adhimānikassa nighaṃsaṃ dassetuṃ ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha dvedhā bhinnāti majjhe bhinnā. Appaṭisandhikāti khuddakā muṭṭhipāsāṇamattā jatunā vā silesena vā allīyāpetvā paṭisandhātuṃ sakkā. Mahantaṃ pana kuṭāgārappamāṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Se bhinneti taṃ bhinnaṃ. Upari [Pg.36] samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti dvedhābhinnā selā viya hoti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

๖๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เทฺวธาภินฺนา ความว่า แตกตรงกลาง บทว่า อปฺปฏิสนฺธิกา ความว่า หินก้อนเล็กขนาดเท่ากำมือ อาจเชื่อมให้ติดกันได้ด้วยยางไม้หรือชัน แต่พระองค์ตรัสคำนี้หมายถึงหินก้อนใหญ่ขนาดเท่าเรือนยอด บทว่า เส ภินฺเน ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าแตกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมเป็นดุจศิลาที่แตกเป็นสองส่วน จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

61. Idāni nevasaññānāsaññāyatanalābhino adhimānikassa ca nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se vanteti taṃ vantaṃ. Aṭṭhasamāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpattiyo vantasadisā hutvā upaṭṭhahanti, puna samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

๖๑. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส วนฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าสำรอกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ สมาบัติทั้งหลายเบื้องต่ำย่อมปรากฏเป็นดุจของที่สำรอกแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

62. Idāni khīṇāsavassa nighaṃsaṃ dassento ṭhānaṃ kho panātiādimāha. Tattha se ucchinnamūleti so ucchinnamūlo. Upari samāpattilābhino hi heṭṭhāsamāpatti mūlacchinnatālo viya upaṭṭhāti, taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjati. Tenetaṃ vuttaṃ.

๖๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส อุจฺฉินฺนมูเล ความว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีรากอันตัดขาดแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมปรากฏดุจต้นตาลที่ถูกตัดรากแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

63. Ṭhānaṃ kho panāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā hi samāpattilābhino adhimānikassapi khīṇāsavassapi nighaṃso kathito, sukkhavipassakassa pana adhimānikassapi khīṇāsavassapi na kathito. Tesaṃ dvinnampi nighaṃsaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Taṃ pana paṭikkhittaṃ. Samāpattilābhino hi adhimānikassa nighaṃse kathite sukkhavipassakassapi adhimānikassa kathitova hoti, samāpattilābhino ca khīṇāsavassa kathite sukkhavipassakakhīṇāsavassa kathitova hoti. Etesaṃ pana dvinnaṃ bhikkhūnaṃ sappāyāsappāyaṃ kathetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

๖๓. บทว่า ฐา นํ โข ปน เป็นอนุสนธิพิเศษ เพราะว่า ในเบื้องต้น ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติ และของพระขีณาสพ (ผู้ได้สมาบัติ) ได้ตรัสไว้แล้ว แต่ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสก และของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสก ยังมิได้ตรัสไว้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงขีดขั้นของบุคคลทั้งสองนั้น แต่อาจารย์บางพวกคัดค้านความเห็นนั้น (โดยให้เหตุผลว่า) เพราะว่า เมื่อตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย และเมื่อตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย (อีกนัยหนึ่ง) แต่พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อตรัสถึงสิ่งที่เป็นสัปปายะและอสัปปายะของภิกษุสองจำพวกนั้น

Tattha siyā – puthujjanassa tāva ārammaṇaṃ asappāyaṃ hotu, khīṇāsavassa kathaṃ asappāyanti. Yadaggena puthujjanassa asappāyaṃ, tadaggena khīṇāsavassāpi asappāyameva. Visaṃ nāma jānitvā khāditampi ajānitvā khāditampi visameva. Na hi khīṇāsavenapi ‘‘ahaṃ khīṇāsavo’’ti asaṃvutena bhavitabbaṃ. Khīṇāsavenapi yuttapayutteneva bhavituṃ vaṭṭati.

ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนนั้นพอเป็นไปได้ แต่สำหรับพระขีณาสพ จะเป็นอสัปปายะได้อย่างไร (ตอบว่า) อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนโดยส่วนใด ก็เป็นอสัปปายะสำหรับพระขีณาสพโดยส่วนนั้นเหมือนกัน ยาพิษนั้น แม้รู้แล้วบริโภค หรือไม่รู้แล้วบริโภค ก็เป็นพิษอยู่นั่นเอง เพราะว่า แม้พระขีณาสพก็ไม่ควรเป็นผู้ไม่สำรวมโดยคิดว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แม้พระขีณาสพก็ควรเป็นผู้ประกอบความเพียรอยู่เสมอ

64. Tattha samaṇenāti buddhasamaṇena. Chandarāgabyāpādenāti so avijjāsaṅkhāto visadoso chandarāgena ca byāpādena ca ruppati kuppati. Asappāyānīti avaḍḍhikarāni ārammaṇāni. Anuddhaṃseyyāti soseyya [Pg.37] milāpeyya. Saupādisesanti sagahaṇasesaṃ, upāditabbaṃ gaṇhitabbaṃ idha upādīti vuttaṃ. Analañca te antarāyāyāti jīvitantarāyaṃ te kātuṃ asamatthaṃ. Rajosūkanti rajo ca vīhisukādi ca sūkaṃ. Asu ca visadosoti so ca visadoso. Tadubhayenāti yā sā asappāyakiriyā ca yo visadoso ca, tena ubhayena. Puthuttanti mahantabhāvaṃ.

๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมเณน ความว่า โดยพุทธสมณะ บทว่า ฉนฺทราคพฺยาปาเทน ความว่า โทษคือพิษนั้นที่เรียกว่าอวิชชา ย่อมกำเริบและเสื่อมไปเพราะฉันทราคะและพยาบาท บทว่า อสปฺปายานิ ความว่า อารมณ์ที่ไม่เป็นไปเพื่อความเจริญ บทว่า อนุ ทฺธํเสยฺย ความว่า พึงทำให้เหี่ยวแห้ง พึงทำให้เหี่ยวเฉา บทว่า สอุปาทิเสสํ ความว่า ทำให้เหลือส่วนที่รับเอาไว้ สิ่งที่พึงยึดถือ พึงรับเอาไว้ ในที่นี้เรียกว่า อุปาทิ บทว่า อนลญฺจ เต อนฺตรายาย ความว่า ไม่สามารถทำอันตรายแก่ชีวิตของท่านได้ บทว่า รโชสูกํ ความว่า ธุลีและหนามคือหนามข้าวเป็นต้น บทว่า อสุ จ วิสโทโส ความว่า และโทษคือพิษนั้น บทว่า ตทุภเยน ความว่า ด้วยเหตุทั้งสองนั้น คือ การกระทำที่ไม่เป็นสัปปายะนั้น และโทษคือพิษนั้น บทว่า ปุถุตฺตํ ความว่า ความเป็นอันมาก

Evameva khoti ettha saupādānasalluddhāro viya appahīno avijjāvisadoso daṭṭhabbo, asappāyakiriyāya ṭhitabhāvo viya chasu dvāresu asaṃvutakālo, tadubhayena vaṇe puthuttaṃ gate maraṇaṃ viya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ, maraṇamattaṃ dukkhaṃ viya aññatarāya garukāya saṃkiliṭṭhāya āpattiyā āpajjanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukkapakkhepi imināva nayena opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นโทษคือพิษแห่งอวิชชาที่ยังละไม่ได้ เปรียบเหมือนการถอนลูกศรที่ยังมีเชื้อเหลืออยู่, พึงเห็นกาลที่ไม่ได้สำรวมในทวารทั้ง ๖ เปรียบเหมือนความเป็นผู้ตั้งอยู่ในการกระทำอันไม่เป็นสัปปายะ, พึงเห็นการบอกคืนสิกขาแล้วเวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลวทราม เปรียบเหมือนความตายเมื่อแผลกำเริบขึ้นเพราะเหตุทั้งสองนั้น, พึงเห็นการต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างหนักอย่างใดอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทุกข์เพียงแค่ความตาย แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาด้วยนัยนี้เหมือนกัน

65. Satiyāyetaṃ adhivacananti ettha sati paññāgatikā. Lokikāya paññāya lokikā hoti, lokuttarāya lokuttarā. Ariyāyetaṃ paññāyāti parisuddhāya vipassanāpaññāya.

๖๕. ในบทว่า สติยาเยตํ อธิวจนํ นี้ สติมีความเป็นไปกับปัญญา สติเป็นโลกิยะด้วยโลกิยปัญญา เป็นโลกุตตระด้วยโลกุตตรปัญญา บทว่า อริยาเยตํ ปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญาอันบริสุทธิ์

Idāni khīṇāsavassa balaṃ dassento so vatātiādimāha. Tattha saṃvutakārīti pihitakārī. Iti viditvā nirupadhīti evaṃ jānitvā kilesupadhipahānā nirupadhi hoti, nirupādānoti attho. Upadhisaṅkhaye vimuttoti upadhīnaṃ saṅkhayabhūte nibbāne ārammaṇato vimutto. Upadhisminti kāmupadhismiṃ. Kāyaṃ upasaṃharissatīti kāyaṃ allīyāpessati. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto khīṇāsavo pañca kāmaguṇe sevituṃ, kāyaṃ vā upasaṃharissati cittaṃ vā uppādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกำลังของพระขีณาสพ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โส วต ในบทเหล่านั้น บทว่า สํวุตการี ได้แก่ ผู้กระทำการปิดกั้น บทว่า อิติ วิติทฺวา นิรุปธี ความว่า รู้อย่างนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่มีอุปธิ เพราะละกิเลสอุปธิได้ อธิบายว่า เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน บทว่า อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิทั้งหลาย บทว่า อุปธิสฺมึ ได้แก่ ในกามูปธิ บทว่า กายํ อุปสํหริสฺสติ คือ จักน้อมกายเข้าไป ความหมายที่กล่าวไว้คือ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา จักน้อมกายเข้าไปหรือจักให้จิตเกิดขึ้นเพื่อเสพกามคุณ ๕ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งดังนี้แล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Sunakkhattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุนักขัตตสูตร จบแล้ว

6. Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร

66. Evaṃ [Pg.38] me sutanti āneñjasappāyasuttaṃ. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Kāmāti vatthukāmāpi kilesakāmāpi. Tucchāti niccasāradhuvasāraattasāravirahitattā rittā, na pana natthīti gahetabbā. Na hi tucchamuṭṭhīti vutte muṭṭhi nāma natthīti vuttaṃ hoti. Yassa pana abbhantare kiñci natthi, so vuccati tuccho. Musāti nāsanakā. Mosadhammāti nassanasabhāvā, khettaṃ viya vatthu viya hiraññasuvaṇṇaṃ viya ca na paññāyittha, katipāheneva supinake diṭṭhā viya nassanti na paññāyanti. Tena vuttaṃ ‘‘mosadhammā’’ti, māyākatametanti yathā māyāya udakaṃ maṇīti katvā dassitaṃ, badaripaṇṇaṃ kahāpaṇoti katvā dassitaṃ, aññaṃ vā pana evarūpaṃ dassanūpacāre ṭhitasseva tathā paññāyati, upacārātikkamato paṭṭhāya pākatikameva paññāyati. Evaṃ kāmāpi ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena ‘‘māyākata’’nti vuttā. Yathā ca māyākāro udakādīni maṇiādīnaṃ vasena dassento vañceti, evaṃ kāmāpi aniccādīni niccādisabhāvaṃ dassentā vañcentīti vañcanakaṭṭhenapi ‘‘māyākata’’nti vuttā. Bālalāpananti mayhaṃ putto, mayhaṃ dhītā, mayhaṃ hiraññaṃ mayhaṃ suvaṇṇanti evaṃ bālānaṃ lāpanato bālalāpanaṃ. Diṭṭhadhammikā kāmāti mānusakā pañca kāmaguṇā. Samparāyikāti te ṭhapetvā avasesā. Diṭṭhadhammikā. Kāmasaññāti mānusake kāme ārabbha uppannasaññā. Ubhayametaṃ māradheyyanti ete kāmā ca kāmasaññā ca ubhayampi māradheyyaṃ. Yehi ubhayametaṃ gahitaṃ, tesañhi upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya ‘‘ubhayametaṃ māradheyya’’nti vuttaṃ.

๖๖. อาเนญชสัปปายสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า อนิจฺจา คือ ไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่ามีแล้วก็ไม่มี บทว่า กามา ได้แก่ ทั้งวัตถุกามและกิเลสกาม บทว่า ตฺจฉา คือ ว่างเปล่า เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา แต่ไม่พึงถือเอาว่าไม่มี จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า กำมือเปล่า ก็ไม่ได้หมายความว่า สิ่งที่ชื่อว่ากำมือไม่มี แต่กำมือใดที่ภายในไม่มีอะไรเลย กำมือนั้นเรียกว่า กำมือเปล่า บทว่า มุสา คือ มีความฉิบหายเป็นปกติ บทว่า โมสธมฺมา คือ มีความพินาศไปเป็นสภาวะ ไม่ปรากฏเหมือนนา เหมือนที่ดิน หรือเหมือนเงินและทอง เพียงไม่กี่วันก็พินาศไป ไม่ปรากฏ เหมือนสิ่งที่เห็นในความฝัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โมสธมฺมา" บทว่า มายากตเมตํ คือ เหมือนมายากลที่แสดงน้ำให้เห็นเป็นแก้วมณี แสดงใบพุทราให้เห็นเป็นกหาปณะ หรือสิ่งอื่นใดเช่นนี้ จะปรากฏเช่นนั้นแก่ผู้ที่อยู่ในระยะที่มองเห็นเท่านั้น พอพ้นระยะที่มองเห็นไป ก็จะปรากฏตามสภาพเดิม กามทั้งหลายก็เช่นกัน ถูกเรียกว่า "มายากตํ" เพราะมีความหมายว่าปรากฏอยู่ชั่วครู่ และเหมือนนักมายากลย่อมลวงโดยแสดงน้ำเป็นต้นให้เป็นแก้วมณีเป็นต้นฉันใด กามทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมลวงโดยแสดงสภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้นให้เป็นสภาวะที่เที่ยงเป็นต้น เพราะมีความหมายว่าลวงล่อ จึงถูกเรียกว่า "มายากตํ" บทว่า พาลลาปนํ คือ เป็นเครื่องล่อลวงคนพาล เพราะเป็นเหตุให้คนพาลพูดเพ้อว่า "ลูกของเรา ธิดาของเรา เงินของเรา ทองของเรา" บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา ได้แก่ กามคุณ ๕ ของมนุษย์ บทว่า สมฺปรายิกา ได้แก่ กามคุณที่เหลือยกเว้นกามคุณเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภกามในโลกมนุษย์ บทว่า อุภยเมตํ มารเธยฺยํ คือ ทั้งกามและกามสัญญาเหล่านี้ ทั้งสองอย่างเป็นแดนของมาร เพราะว่า มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือทั้งสองอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อุภยเมตํ มารเธยฺยํ"

Mārassesa visayotiādīsupi yathā coḷassa visayo coḷavisayo, paṇḍassa visayo paṇḍavisayo, saṃvarānaṃ visayo saṃvaravisayoti pavattanaṭṭhānaṃ visayoti vuccati, evaṃ yehi ete kāmā gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa visayoti vuttaṃ. Pañca pana kāmaguṇe nivāpabījaṃ viya vippakiranto māro gacchati. Yehi pana te gahitā, tesaṃ upari māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa nivāpoti vuttaṃ. Yathā ca yattha hatthiādayo vasaṃ vattenti, so hatthigocaro assagocaro ajagocaroti vuccati, evaṃ [Pg.39] yehi ete kāmā gahitā, tesu māro vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāya mārassesa gocaroti vuttaṃ.

แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มารสฺเสส วิสโย ก็ฉันนั้น สถานที่ที่พระราชาแคว้นโจฬะทรงปกครองเรียกว่า โจฬวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นปาณฑยะเรียกว่า ปัณฑวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นสังวระเรียกว่า สังวรวิสัย ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส วิสโย อนึ่ง มารย่อมเที่ยวไปโดยโปรยปรายกามคุณ ๕ ประดุจเมล็ดพืชสำหรับหว่าน ส่วนบุคคลใดยึดถือกามคุณเหล่านั้น มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส นิวาโป และเหมือนสถานที่ที่ช้างเป็นต้นเที่ยวไปหากิน เรียกว่า หัตถิโคจร (ที่หากินของช้าง) อัสสโคจร (ที่หากินของม้า) อชโคจร (ที่หากินของแพะ) ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจในบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส โคจโร

Etthāti etesu kāmesu. Mānasāti cittasambhūtā. Tattha siyā – duvidhe tāva kāme ārabbha abhijjhānalakkhaṇā abhijjhā, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho ca uppajjatu, byāpādo kathaṃ uppajjatīti? Mamāyite vatthusmiṃ acchinnepi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnasaṅkinopi socanti, yo evarūpo cittassa āghātoti evaṃ uppajjati. Teva ariyasāvakassāti te ariyasāvakassa. Vakāro āgamasandhimattaṃ hoti. Idha manusikkhatoti imasmiṃ sāsane sikkhantassa te tayopi kilesā antarāyakarā honti. Abhibhuyya lokanti kāmalokaṃ abhibhavitvā. Adhiṭṭhāya manasāti jhānārammaṇacittena adhiṭṭhahitvā. Aparittanti kāmāvacaracittaṃ parittaṃ nāma, tassa paṭikkhepena mahaggataṃ aparittaṃ nāma. Pamāṇantipi kāmāvacarameva, rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ appamāṇaṃ. Subhāvitanti pana etaṃ kāmāvacarādīnaṃ nāmaṃ na hoti, lokuttarassevetaṃ nāmaṃ. Tasmā etassa vasena aparittaṃ appamāṇaṃ subhāvitanti sabbaṃ lokuttarameva vaṭṭati.

บทว่า เอตฺถาติ คือ ในกามทั้งหลายเหล่านี้. บทว่า มานสาติ คือ ที่เกิดจากจิต. ในคำนั้น พึงมีคำคัดค้านว่า เมื่อปรารภกาม ๒ อย่าง (คือ วัตถุกามและกิเลสกาม) อภิชฌาอันมีลักษณะคือความเพ่งเล็ง และสารัมภะอันมีลักษณะคือการกระทำที่เกินควร จงเกิดขึ้นก่อนเถิด, แต่พยาบาทจะเกิดขึ้นได้อย่างไร? (ตอบว่า) เมื่อวัตถุอันเป็นที่รัก แม้ยังไม่ถูกแย่งชิงไป ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้เมื่อกำลังถูกทำลาย ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้ผู้ที่เพียงสงสัยว่าจะถูกแย่งชิง ก็ย่อมเศร้าโศก, ความขุ่นเคืองแห่งจิตเช่นใดมีอยู่ (พยาบาท) ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า เตว อริยสาวกสฺสาติ คือ เต อริยสาวกสฺส (กิเลสเหล่านั้น ของพระอริยสาวก). ว อักษรเป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า อิธ มนุสิกฺขโตติ คือ สำหรับผู้กำลังศึกษาอยู่ในศาสนานี้ กิเลสทั้ง ๓ ประการนั้นเป็นตัวทำอันตราย. บทว่า อภิภุยฺย โลกนฺติ คือ ครอบงำกามโลก. บทว่า อธิฏฺฐาย มนสาติ คือ ตั้งมั่นด้วยจิตอันมีฌานเป็นอารมณ์. บทว่า อปริตฺตนฺติ คือ กามาวจรจิตชื่อว่าปริตตะ (เล็กน้อย), โดยการปฏิเสธจิตนั้น มหัคคตจิตจึงชื่อว่าอปริตตะ (ไม่เล็กน้อย). แม้บทว่า ปมาณนฺติ ก็หมายถึงกามาวจรธรรมเท่านั้น, ส่วนรูปาวจรและอรูปาวจรชื่อว่าอัปปมาณะ (ไม่มีประมาณ). ส่วนบทว่า สุภาวิตนฺติ คำนี้ไม่ใช่ชื่อของธรรมมีกามาวจรเป็นต้น, แต่เป็นชื่อของโลกุตตรธรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น อาศัยคำนี้ คำว่า อปริตตะ อัปปมาณะ และสุภาวิตะ ทั้งหมดจึงควรหมายถึงโลกุตตรธรรมเท่านั้น.

Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āyatane cittaṃ pasīdatīti kāraṇe cittaṃ pasīdati. Kiṃ panettha kāraṇaṃ? Arahattaṃ vā, arahattassa vipassanaṃ vā, catutthajjhānaṃ vā, catutthajjhānassa upacāraṃ vā. Sampasāde satīti ettha duvidho sampasādo adhimokkhasampasādo ca paṭilābhasampasādo ca. Arahattassa hi vipassanaṃ paṭṭhapetvā viharato mahābhūtādīsu upaṭṭhahantesu yenime nīhārena mahābhūtā upaṭṭhahanti, upādārūpā upaṭṭhahanti nāmarūpā upaṭṭhahanti, paccayā sabbathā upaṭṭhahanti, lakkhaṇārammaṇā vipassanā upaṭṭhahati, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmīti appaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Tatiyajjhānaṃ vā pādakaṃ katvā catutthajjhānatthāya kasiṇaparikammaṃ karontassa nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato yenime nīhārena nīvaraṇā vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, sati santiṭṭhati, saṅkhāragataṃ vā vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā dibbacakkhukassa paraloko viya upaṭṭhāti[Pg.40], cittuppādo lepapiṇḍe laggamāno viya upacārena samādhiyati, ajjeva catutthajjhānaṃ nibbattessāmīti apaṭiladdheyeva āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhati. Ayaṃ adhimokkhasampasādo nāma. Tasmiṃ sampasāde sati. Yo pana arahattaṃ vā paṭilabhati catutthajjhānaṃ vā, tassa cittaṃ vippasannaṃ hotiyeva. Idha pana ‘‘āyatane cittaṃ pasīdatī’’ti vacanato arahattavipassanāya ceva catutthajjhānūpacārassa ca paṭilābho paṭilābhasampasādoti veditabbo. Vipassanā hi paññāya adhimuccanassa kāraṇaṃ, upacāraṃ āneñjasamāpattiyā.

บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโนติ คือ สำหรับผู้ที่ยับยั้งกามแล้ว กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากอยู่. บทว่า อายตเน จิตฺตํ ปสีทติ คือ จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? คือ อรหัตตผล หรือ วิปัสสนาของอรหัตตผล หรือ จตุตถฌาน หรือ อุปจารสมาธิของจตุตถฌาน. ในบทว่า สมฺปสาเท สติ นี้ สัมปสาทะมี ๒ อย่าง คือ อธิโมกขสัมปสาทะ และ ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาเพื่ออรหัตตผลอยู่ เมื่อมหาภูตรูปเป็นต้นปรากฏขึ้น (ย่อมเห็นว่า) มหาภูตรูปเหล่านี้ปรากฏขึ้นด้วยอาการอย่างนี้, อุปาทายรูปปรากฏขึ้น, นามรูปปรากฏขึ้น, ปัจจัยทั้งหลายปรากฏขึ้นโดยประการทั้งปวง, วิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์ปรากฏขึ้น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. หรือสำหรับผู้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว กระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน เมื่อพิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น (ย่อมเห็นว่า) นิวรณ์เหล่านี้ถูกข่มไว้ด้วยอาการอย่างนี้, กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับ, สติย่อมตั้งมั่น, หรือธรรมอันเป็นสังขารย่อมปรากฏชัดเจนแจ่มแจ้ง ดุจปรโลกปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุ, จิตตุปบาท (การเกิดขึ้นแห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ ดุจก้อนดินเหนียวที่ติดแน่น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักทำจตุตถฌานให้เกิดขึ้นในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. นี้ชื่อว่า อธิโมกขสัมปสาทะ. เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่. ส่วนผู้ใดย่อมได้อรหัตตผลหรือจตุตถฌาน, จิตของผู้นั้นย่อมผ่องใสเป็นพิเศษโดยแท้. แต่ในที่นี้ เพราะพระดำรัสว่า 'จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ' พึงทราบว่า การได้เฉพาะซึ่งวิปัสสนาแห่งอรหัตตผลและอุปจารสมาธิแห่งจตุตถฌาน ชื่อว่า ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งการน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา, อุปจารสมาธิเป็นเหตุแห่งอาเนญชสมาบัติ.

Etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati. Paññāya vā adhimuccatīti ettha etarahi vā paññāya adhimuccati, āneñjaṃ vā samāpajjatīti evaṃ padaparivattanaṃ katvā attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – tasmiṃ sampasāde sati etarahi vā paññāya adhimuccati, arahattaṃ sacchikarotīti attho. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati, atha vā paññāya vā adhimuccatīti arahattamaggaṃ bhāveti, taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjati. Arahattamaggaṃ bhāvetuṃ asakkonto etarahi catusaccaṃ vā sacchikaroti. Taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjatīti.

หรือว่า ในบัดนี้ ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. ในบทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยทำการสลับบทอย่างนี้ว่า "ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา หรือว่า ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ". ความจริง ท่านกล่าวหมายความว่า เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่ ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา กล่าวคือ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ คือ ย่อมเจริญอรหัตตมรรค, เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. เมื่อไม่สามารถเจริญอรหัตตมรรคได้ ในบัดนี้ ก็ย่อมทำให้แจ้งซึ่งจตุสัจจะ (ด้วยมรรคเบื้องต่ำ). เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ.

Tatrāyaṃ nayo – idha bhikkhu tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa kasiṇaparikammaṃ karoti. Tassa nīvaraṇā vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So rūpārūpaṃ parigaṇhāti, paccayaṃ pariggaṇhāti, lakkhaṇārammaṇikaṃ vipassanaṃ vavatthapeti, tassa evaṃ hoti – ‘‘upacārena me jhānaṃ visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchikaroti. Ettakenassa kiccaṃ kataṃ nāma hoti. Arahattaṃ sacchikātuṃ asakkonto pana tato osakkitamānaso antarā na tiṭṭhati, catutthajjhānaṃ samāpajjatiyeva. Yathā kiṃ? Yathā puriso ‘‘vanamahiṃsaṃ ghātessāmī’’ti sattiṃ gahetvā anubandhanto sace taṃ ghāteti, sakalagāmavāsino tosessati, asakkonto pana antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā etiyeva.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ในศาสนานี้ ภิกษุทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว ย่อมกระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน. นิวรณ์ทั้งหลายของภิกษุนั้นย่อมถูกข่มไว้, สติย่อมตั้งมั่น, จิตย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ. ภิกษุนั้นย่อมกำหนดรู้รูปและอรูป, ย่อมกำหนดรู้ปัจจัย, ย่อมกำหนดวิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์. ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "ฌานของเราพึงเป็นวิเสสภาคิยะ (ส่วนแห่งคุณวิเศษ) ด้วยอุปจารสมาธิ, วิเสสภาคิยตานั้นจงยกไว้ก่อน, เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ (ส่วนแห่งการแทงตลอด)" ดังนี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กิจของภิกษุนั้นชื่อว่าได้ทำเสร็จแล้ว. แต่เมื่อไม่สามารถทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้ มีใจถอยกลับจากอรหัตตผลนั้นแล้ว ย่อมไม่หยุดอยู่ระหว่างกลาง, ย่อมเข้าจตุตถฌานนั่นเทียว. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักฆ่ากระบือป่า" ถือหอกไล่ตามไป, ถ้าเขาฆ่ากระบือป่านั้นได้ ก็จะทำให้ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านยินดี, แต่เมื่อไม่สามารถทำได้ ระหว่างทางก็ฆ่าสัตว์เล็กๆ เช่น กระต่ายและเหี้ย เป็นต้น แล้วบรรจุหาบกลับมาเท่านั้น.

Tattha [Pg.41] purisassa sattiṃ gahetvā vanamahiṃsānubandhanaṃ viya imassa bhikkhuno tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā catutthajjhānassa parikammakaraṇaṃ, vanamahiṃsaghātanaṃ viya – ‘‘nīvaraṇavikkhambhanādīni samanupassato visesabhāgiyaṃ bhaveyya, tiṭṭhatu visesabhāgiyatā, nibbedhabhāgiyaṃ naṃ karissāmī’’ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattassa sacchikaraṇaṃ, mahiṃsaṃ ghātetuṃ asakkontassa antarāmagge sasagodhādayo khuddakamige ghātetvā kājaṃ pūretvā gamanaṃ viya arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa, tato osakkitvā catutthajjhānasamāpajjanaṃ veditabbaṃ. Maggabhāvanā catusaccasacchikiriyāyojanāsupi eseva nayo.

ในอุปมานั้น การที่ภิกษุนี้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้วกระทำบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษถือหอกแล้วติดตามกระบือป่าไป, การเจริญวิปัสสนาว่า "ฌานอันเป็นวิเสสภาคิยะพึงมีแก่ผู้พิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น, ความเป็นวิเสสภาคิยะจงงดไว้ก่อน เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ" แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต เปรียบเหมือนการฆ่ากระบือป่า, การที่ภิกษุผู้ไม่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ ถอยจากพระอรหัตนั้นแล้วเข้าจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้ไม่สามารถจะฆ่ากระบือได้ ฆ่าเนื้อเล็กๆ มีกระต่ายและเหี้ยเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วทำหาบให้เต็มแล้วไป แม้ในนัยแห่งการเจริญมรรคและการกระทำให้แจ้งซึ่งสัจจะ ๔ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Idāni arahattaṃ sacchikātuṃ asakkontassa nibbattaṭṭhānaṃ dassento kāyassa bhedātiādimāha. Tattha yanti yena kāraṇena taṃ saṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ, taṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Ettha ca taṃsaṃvattanikanti tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ. Yena vipākaviññāṇena so bhikkhu saṃvattati nibbattati, taṃ viññāṇaṃ. Āneñjūpaganti kusalāneñjasabhāvūpagataṃ assa, tādisameva bhaveyyāti attho. Keci kusalaviññāṇaṃ vadanti. Yaṃ tassa bhikkhuno saṃvattanikaṃ upapattihetubhūtaṃ kusalaviññāṇaṃ āneñjūpagataṃ assa, vipākakālepi tannāmakameva assāti attho. So panāyamattho – ‘‘puññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññūpagaṃ hoti viññāṇaṃ. Apuññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkhāroti, apuññupagaṃ hoti viññāṇaṃ. Āneñjaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, āneñjūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.51) iminā nayena veditabbo. Āneñjasappāyāti āneñjassa catutthajjhānassa sappāyā. Na kevalañca sā āneñjasseva, upari arahattassāpi sappāyāva upakārabhūtāyevāti veditabbā. Iti imasmiṃ paṭhamakaāneñje samādhivasena osakkanā kathitā.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงที่บังเกิดของภิกษุผู้ไม่สามารถกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กายสฺส เภทา (หลังจากการแตกแห่งกาย) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ มีความว่า เพราะเหตุใด วิญญาณอันเป็นไปพร้อมเพื่อภพนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะได้ เหตุนั้นมีอยู่ และในบทว่า ตํสํวตฺตนิกํ นี้ หมายถึง เป็นไปพร้อมเพื่อภพของภิกษุนั้น คือวิญญาณที่ภิกษุนั้นย่อมเป็นไป ย่อมบังเกิด ด้วยวิบากวิญญาณใด บทว่า อาเนญฺชูปคํ มีความว่า พึงเข้าถึงสภาวะแห่งกุศลอาเนญชะ คือพึงเป็นเช่นนั้นนั่นเอง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ กุศลวิญญาณ มีความว่า กุศลวิญญาณใดของภิกษุนั้นที่เป็นไปพร้อมเพื่อภพ เป็นเหตุแห่งอุบัติ พึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะ แม้ในกาลเป็นวิบาก ก็พึงมีชื่อนั้นนั่นเอง ส่วนเนื้อความนี้ พึงทราบโดยนัยนี้ว่า "ถ้าปรุงแต่งบุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอัปปุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นอัปปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอาเนญชสังขาร วิญญาณก็เป็นอาเนญชูปคะ" บทว่า อาเนญฺชสปฺปายา คือ เป็นที่สบายแก่อาเนญชะ คือจตุตถฌาน และปฏิปทานั้นมิใช่เป็นที่สบายแก่อาเนญชะอย่างเดียวเท่านั้น แต่พึงทราบว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแม้แก่พระอรหัตในเบื้องบนด้วย ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ

67. Iti paṭisañcikkhatīti catutthajjhānaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi bhikkhu heṭṭhimena bhikkhunā paññavantataro tassa ca bhikkhuno attano cāti dvinnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Tabbahulavihārinoti rūpapaṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti [Pg.42] ākāsānañcāyatānāneñjaṃ samāpajjati. Sesaṃ purimasadisameva. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha visesamattameva pana vakkhāma. Iti imasmiṃ dutiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā, ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ vipassanāmaggaṃ dassentena kathitāti attho.

๖๗. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุจตุตถฌานแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุนั้นและของตน รวมเป็นอันเดียวกันแล้วพิจารณา บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ บทที่เหลือเหมือนกับวาระก่อน และในวาระนี้เป็นฉันใด ในวาระทั้งปวงก็เป็นฉันนั้น แต่เราจักกล่าวเฉพาะส่วนที่แตกต่างเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา มีความว่า ตรัสโดยทรงแสดงวิปัสสนามรรคอย่างนี้ว่า "รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง"

Iti paṭisañcikkhatīti ākāsānañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā dvīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti tiṇṇampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Ubhayametaṃ aniccanti ettha aṭṭha ekekakoṭṭhāsā diṭṭhadhammikasamparāyikavasena pana saṅkhipitvā ubhayanti vuttaṃ. Nālaṃ abhinanditunti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tabbahulavihārinoti kāmapaṭibāhanena ca rūpapaṭibāhanena ca tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Āneñjaṃ samāpajjatīti viññāṇañcāyatanāneñjaṃ samāpajjati. Imasmiṃ tatiyaāneñje vipassanāvasena osakkanā kathitā.

บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุอากาสานัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสองรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสามแล้วพิจารณา ในบทว่า อุภยเมตํ อนิจฺจํ นี้ มีส่วนที่เป็นเอกเทศ ๘ ส่วน แต่พระผู้มีพระภาคทรงย่อแล้วตรัสว่า อุภยํ (ทั้งสอง) โดยอำนาจแห่งทิฏฐธรรมิกะและสัมปรายิกะ บทว่า นาลํ อภินนฺทิตุํ คือ ไม่ควรเพื่อจะเพลิดเพลินโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามกามและด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ ในอาเนญชะที่สามนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

68. Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā tīhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti catunnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ ākiñcaññāyatanaṃ patvā etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti etaṃ aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya ca santaṃ, atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ paṭhamākiñcaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.

๖๘. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสามรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสี่แล้วพิจารณา บทว่า ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ คือ บรรลุอากิญจัญญายตนะใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำย่อมดับไปโดยไม่เหลือ บทว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ คือ ฌานนี้สงบเพราะความสงบแห่งองค์ฌานและเพราะความสงบแห่งอารมณ์, ประณีตเพราะความที่เข้าถึงได้ยาก บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามสัญญาเหล่านั้น แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ

Iti paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā catūhi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti pañcannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Attena vā attaniyena vāti ahaṃ mamāti gahetabbena suññaṃ tucchaṃ rittaṃ. Evamettha dvikoṭikā suññatā dassitā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttapaṭipadañca imañca suññatapaṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ dutiyākiñcaññāyatane vipassanāvasena osakkanā kathitā.

บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะนั่นแหละแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสี่รูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งห้าแล้วพิจารณา บทว่า อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา คือ ว่าง เปล่า ว่างเปล่า จากสิ่งที่พึงยึดถือว่า เรา ของเรา ในวาระนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุญญตาที่มีส่วนสุดสองอย่างนี้ บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทาที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำและสุญญตปฏิปทานี้ให้มาก แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

70. Iti [Pg.43] paṭisañcikkhatīti viññāṇañcāyatanameva patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā pañcahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti channampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthīti ettha pana catukoṭikā suññatā kathitā. Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati, kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati, attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upagantvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama – saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatīti ayamattho. Idāni mama – saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanaṃ natthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati. Attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, tasmā ayaṃ suññatā catukoṭikāti veditabbā. Tabbahulavihārinoti heṭṭhā vuttappaṭipadaṃ imaṃ catukoṭisuññatañca bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ tatiyākiñcaññāyatanepi vipassanāvaseneva osakkanā kathitā.

๗๐. คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๕ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๕ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๖ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ ของใครๆ และความกังวลของเราไม่มีในที่ไหนๆ ในอะไรๆ" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสุญญตาอันมีองค์ ๔ อย่างไร? คือ ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ ในบทว่า "ของใครๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาของตนอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่นคนใดคนหนึ่ง อธิบายว่า ย่อมไม่เห็น (อัตตา) อันบุคคลพึงนำเข้าไป โดยสำคัญว่า พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร แล้วเข้าไปหา ในบทว่า "และของเราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ พึงยก "มม" ศัพท์ไว้ก่อน อธิบายว่า และย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ บัดนี้ พึงนำ "มม" ศัพท์มา (ประกอบ) ว่า "ความกังวลของเราไม่มีในอะไรๆ" คือ ภิกษุนั้นย่อมไม่เห็นว่า อัตตาของผู้อื่นมีอยู่ในความเป็นกังวลของเราในที่ไหนๆ อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ อันบุคคลพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นกังวลนี้ (โดยสำคัญว่า) พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร ด้วยเหตุนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุนี้ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ เลย, ย่อมไม่เห็นอัตตานั้นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของตน ฉะนั้น สุญญตานี้พึงทราบว่ามีองค์ ๔ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทาที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำและสุญญตาอันมีองค์ ๔ นี้ให้มากแล้วอยู่ แม้ในอากิญจัญญายตนะที่ ๓ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาเท่านั้น

Iti paṭisañcikkhatīti ākiñcaññāyatanaṃ patvā evaṃ paṭisañcikkhati. Ayañhi heṭṭhā chahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti sattannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Yatthetā aparisesā nirujjhantīti yaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ patvā ettha etā heṭṭhā vuttā sabbasaññā nirujjhanti. Tabbahulavihārinoti tāsaṃ saññānaṃ paṭibāhanena tameva paṭipadaṃ bahulaṃ katvā viharantassa. Imasmiṃ nevasaññānāsaññāyatane samādhivasena osakkanā kathitā.

คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๖ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๖ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๗ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "สัญญาเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด" คือ บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ย่อมดับไปในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากแล้วอยู่ ด้วยการยับยั้งสัญญาเหล่านั้น ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งสมาธิ

71. No cassa no ca me siyāti sace mayhaṃ pubbe pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ na āyūhitaṃ assa, yaṃ me idaṃ etarahi evaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ etaṃ me na [Pg.44] siyā nappavatteyyāti attho. Na bhavissatīti sace etarahi pañcavidhaṃ kammavaṭṭaṃ āyūhitaṃ na bhavissati. Na me bhavissatīti tasmiṃ asati anāgate me pañcavidhaṃ vipākavaṭṭaṃ na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmīti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ etarahi khandhapañcakaṃ, taṃ pajahāmi. Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhatīti so bhikkhu evaṃ vipassanupekkhaṃ labhatīti attho.

๗๑. ในบทว่า "กรรมนั้นก็ไม่มี และวิบากก็ไม่พึงมีแก่เรา" มีอธิบายว่า ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในกาลก่อน เรามิได้สั่งสมไว้แล้ว วิปากวัฏ ๕ อย่างนี้ของเราในบัดนี้อย่างนี้ วิปากวัฏนั้นก็ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นไปแก่เรา ในบทว่า "จักไม่มี" คือ ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในบัดนี้ จักมิได้ถูกสั่งสม ในบทว่า "จักไม่มีแก่เรา" คือ เมื่อกรรมวัฏนั้นไม่มี วิปากวัฏ ๕ อย่างในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา ในบทว่า "สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราย่อมละสิ่งนั้น" คือ ขันธ์ ๕ ใดมีอยู่ เป็นอยู่ในบัดนี้ เราย่อมละขันธ์ ๕ นั้น ในบทว่า "ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้" มีอธิบายว่า ภิกษุนั้นย่อมได้วิปัสสนูเปกขาอย่างนี้

Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyāti kiṃ pucchāmīti pucchati, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa arahattampi osakkanāpi paṭipadāpi paṭisandhipi kathitā, tathā catutthajjhānādīni pādakāni katvā ṭhitānaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa na kiñci kathitaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. Apetthāti api ettha. So taṃ upekkhaṃ abhinandatīti so taṃ vipassanupekkhaṃ taṇhādiṭṭhiabhinandanāhi abhinandati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tannissitaṃ hoti viññāṇanti viññāṇaṃ vipassanānissitaṃ hoti. Tadupādānanti yaṃ nikantiviññāṇaṃ, taṃ tassa upādānaṃ nāma gahaṇaṃ nāma hoti. Saupādānoti sagahaṇo. Na parinibbāyatīti vipassanāya sālayo bhikkhu mama sāsane na parinibbāyati. Yo pana vihārapariveṇaupaṭṭhākādīsu sālayo, tasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Kahaṃ panāti? Kattha pana? Upādiyamāno upādiyatīti paṭisandhiṃ gaṇhamāno gaṇhāti. Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhanteti, bhante, so kira bhikkhu gahetabbaṭṭhānaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ bhavaṃ upādiyati, seṭṭhabhave paṭisandhiṃ gaṇhātīti attho. Iminā tassa bhikkhuno paṭisandhi kathitā. Idānissa arahattaṃ kathetuṃ idhānandātiādimāha.

ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนั้นจะพึงปรินิพพาน หรือไม่พึงปรินิพพานหนอ" ท่านถามว่า ข้าพระองค์ทูลถามอะไร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ทั้งอรหัตต์ ทั้งการถอยกลับ ทั้งปฏิปทา ทั้งปฏิสนธิ ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่โดยทำจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทก็เช่นกัน แต่สำหรับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระองค์มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ข้าพระองค์ทูลถามถึงภิกษุนั้น บทว่า "อเปตฺถ" คือ "อปิ เอตฺถ" ในบทว่า "ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินอุเบกขานั้น" คือ ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินวิปัสสนูเปกขานั้นด้วยความเพลิดเพลินคือตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "วิญญาณย่อมอาศัยอุเบกขานั้น" คือ วิญญาณย่อมอาศัยวิปัสสนา ในบทว่า "วิญญาณนั้นเป็นอุปาทาน" คือ วิญญาณที่ยินดีใด วิญญาณนั้นชื่อว่าเป็นอุปาทาน คือเป็นความยึดมั่นของภิกษุนั้น บทว่า "ผู้มีอุปาทาน" คือ ผู้มีความยึดมั่น ในบทว่า "ย่อมไม่ปรินิพพาน" คือ ภิกษุผู้มีความเยื่อใยในวิปัสสนา ย่อมไม่ปรินิพพานในศาสนาของเรา ส่วนภิกษุใดมีความเยื่อใยในวิหาร บริเวณ อุปัฏฐาก เป็นต้น ในภิกษุนั้นไม่ต้องพูดถึงเลย ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง บทว่า "กหํ ปน" คือ "ที่ไหนเล่า" บทว่า "เมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่น" คือ เมื่อถือเอาปฏิสนธิ ย่อมถือเอา ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นยึดมั่นสิ่งที่ประเสริฐ" คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นย่อมยึดมั่นภพอันประเสริฐสูงสุดซึ่งเป็นที่อันพึงยึดถือ คือ ย่อมถือเอาปฏิสนธิในภพอันประเสริฐ ด้วยบทนี้ ปฏิสนธิของภิกษุนั้นเป็นอันตรัสไว้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงอรหัตต์ของภิกษุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อิธานนฺท"

73. Nissāya nissāyāti taṃ taṃ samāpattiṃ nissāya. Oghassa nittharaṇā akkhātāti oghataraṇaṃ kathitaṃ, tatiyajjhānaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitā…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitabhikkhuno oghanittharaṇā kathitāti vadati.

๗๓. ในบทว่า "อาศัยแล้วๆ" คือ อาศัยสมาบัตินั้นๆ ในบทว่า "การข้ามโอฆะอันเรากล่าวแล้ว" คือ การข้ามโอฆะอันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว...ฯลฯ...การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ พระอานนทเถระกล่าว

Katamo pana, bhante, ariyo vimokkhoti idha kiṃ pucchati? Samāpattiṃ tāva padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto bhikkhu nāvaṃ vā uḷumpādīni vā nissāya mahoghaṃ taritvā pāraṃ gacchanto viya [Pg.45] na kilamati. Sukkhavipassako pana pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā arahattaṃ gaṇhanto bāhubalena sotaṃ chinditvā pāraṃ gacchanto viya kilamati. Iti imassa sukkhavipassakassa arahattaṃ pucchāmīti pucchati. Ariyasāvakoti sukkhavipassako ariyasāvako. Ayañhi heṭṭhā aṭṭhahi bhikkhūhi paññavantataro tesañca bhikkhūnaṃ attano cāti navannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasati. Esa sakkāyo yāvatā sakkāyoti yattako tebhūmakavaṭṭasaṅkhāto sakkāyo nāma atthi, sabbopi so esa sakkāyo, na ito paraṃ sakkāyo atthīti paṭisañcikkhati.

ในบทว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อริยวิโมกข์เป็นไฉน” นี้ ท่านพระอานนท์ทูลถามอะไร? ภิกษุผู้ทำสมาบัติให้เป็นบาทฐานก่อน แล้วเจริญวิปัสสนา บรรลุอรหัตตผล ย่อมไม่ลำบาก เหมือนบุรุษอาศัยเรือหรือแพเป็นต้น ข้ามห้วงน้ำใหญ่ไปสู่ฝั่ง ส่วนพระสุกขวิปัสสกพิจารณาสังขารที่ระคนกันแล้วบรรลุอรหัตตผล ย่อมลำบาก เหมือนบุรุษตัดกระแสน้ำด้วยกำลังแขนไปสู่ฝั่ง ฉะนั้น ท่านจึงทูลถามว่า “ข้าพเจ้าทูลถามถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสกนี้” คำว่า อริยสาวก ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสก จริงอยู่ พระอริยสาวกนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๘ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๘ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๙ รูปแล้วพิจารณาว่า สักกายะที่เรียกว่าเตภูมกวัฏฏ์มีประมาณเท่าใด สักกายะทั้งหมดนั้นก็คือสักกายะนี้ สักกายะอื่นนอกจากนี้ไม่มี ดังนี้

Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti yo panesa cittassa anupādāvimokkho nāma, etaṃ amataṃ etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti paṭisañcikkhati. Aññattha ca ‘‘anupādā cittassa vimokkho’’ti nibbānaṃ vuccati. Imasmiṃ pana sutte sukkhavipassakassa arahattaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

ท่านย่อมพิจารณาว่า “วิโมกข์คือความไม่ยึดมั่นแห่งจิตนี้ใด วิโมกข์นี้เป็นอมตะ วิโมกข์นี้สงบ วิโมกข์นี้ประณีต” นี้คือความหมายของบทว่า “นี้คืออมตะ ได้แก่ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” และในที่อื่น พระนิพพานท่านเรียกว่า “ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” แต่ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

Kevalaṃ pana imasmiṃ sutte sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Tatiyaṃ jhānaṃ tāva pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ, tathā catutthajjhānaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇañcāyatanaṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā ṭhitānaṃ tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ osakkanā kathitā, paṭisandhi kathitā, arahattaṃ kathitaṃ. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa pana osakkanā natthi, paṭisandhi pana arahattañca kathitaṃ. Sukkhavipassakassa arahattameva kathitanti. Evaṃ sattasu ṭhānesu osakkanā kathitā, aṭṭhasu ṭhānesu paṭisandhi, navasu ṭhānesu arahattaṃ kathitanti veditabbaṃ. Imañca pana sattasu ṭhānesu osakkanaṃ aṭṭhasu paṭisandhiṃ navasu arahattaṃ samodhānetvā kathentena imaṃ āneñjasappāyasuttaṃ sukathitaṃ nāma hotīti.

แต่ว่าในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง อย่างไร? พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาทก่อน, เช่นเดียวกันกับจตุตถฌาน, เช่นเดียวกันกับอากาสานัญจายตนะ ส่วนภิกษุ ๓ รูปผู้ตั้งอยู่โดยทำวิญญาณัญจายตนะให้เป็นบาทฐาน พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล เช่นเดียวกันกับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำอากิญจัญญายตนะให้เป็นบาท ส่วนภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท ไม่มีการถอยกลับ แต่พระผู้มีพระภาคตรัสปฏิสนธิและอรหัตตผล (พึงทราบว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง และเมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสโดยทรงรวบรวมการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่งนี้ ปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่งนี้ และอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่งนี้ อาเนญชสัปปายสูตรนี้จึงชื่อว่าเป็นพระสูตรที่ตรัสไว้ดีแล้ว

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร จบ

7. Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร

74. Evaṃ [Pg.46] me sutanti gaṇakamoggallānasuttaṃ. Tattha yāva pacchimasopānakaḷevarāti yāva paṭhamasopānaphalakā ekadivaseneva sattabhūmiko pāsādo na sakkā kātuṃ, vatthuṃ sodhetvā thambhussāpanato paṭṭhāya pana yāva cittakammakaraṇā anupubbakiriyā cettha paññāyatīti dasseti. Yadidaṃ ajjheneti tayopi vedā na sakkā ekadivaseneva adhīyituṃ, etesaṃ ajjhenepi pana anupubbakiriyāva paññāyatīti dasseti. Issattheti āvudhavijjāyapi ekadivaseneva vālavedhi nāma na sakkā kātuṃ, ṭhānasampādanamuṭṭhikaraṇādīhi pana etthāpi anupubbakiriyā paññāyatīti dasseti. Saṅkhāneti gaṇanāya. Tattha anupubbakiriyaṃ attanāva dassento evaṃ gaṇāpemātiādimāha.

๗๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า “เอวมฺเม สุตํ” คือ คณกโมคคัลลานสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า “ย่อมถึงซึ่งโครงบันไดขั้นสุดท้าย” ท่านแสดงว่า ปราสาท ๗ ชั้นไม่สามารถสร้างให้เสร็จได้ในวันเดียวจนถึงแผ่นกระดานบันไดขั้นแรก แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏในปราสาทนี้ ตั้งแต่การปรับพื้นที่ไปจนถึงการเขียนภาพจิตรกรรม บทว่า “คือการเล่าเรียน” ท่านแสดงว่า แม้พระเวททั้งสามก็ไม่สามารถศึกษาได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในการเล่าเรียนพระเวทเหล่านั้น บทว่า “ในศิลปะการยิงธนู” ท่านแสดงว่า แม้ในวิชาอาวุธ ก็ไม่สามารถทำการยิงถูกปลายขนทรายได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในศิลปะการยิงธนูนี้ ด้วยการจัดท่าทาง การกำมือ เป็นต้น บทว่า “ในการคำนวณ” หมายถึง ด้วยการนับ ในข้อนั้น คณกโมคคัลลานพราหมณ์เมื่อจะแสดงการกระทำโดยลำดับด้วยตนเอง จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าพเจ้าให้คำนวณอย่างนี้”

75. Seyyathāpi brāhmaṇāti idha bhagavā yasmā bāhirasamaye yathā yathā sippaṃ uggaṇhanti, tathā tathā kerāṭikā honti, tasmā attano sāsanaṃ bāhirasamayena anupametvā bhadraassājānīyena upamento seyyathāpītiādimāha. Bhadro hi assājānīyo yasmiṃ kāraṇe damito hoti, taṃ jīvitahetupi nātikkamati. Evameva sāsane sammāpaṭipanno kulaputto sīlavelaṃ nātikkamati. Mukhādhāneti mukhaṭṭhapane.

๗๕. ในบทว่า “ดูกรพราหมณ์ เปรียบเหมือน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า “เสยฺยถาปิ” เพราะเหตุที่ในลัทธินอกพระศาสนา ชนทั้งหลายเรียนศิลปะอย่างใดๆ ย่อมเป็นคนเจ้าเล่ห์อย่างนั้นๆ ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงเปรียบเทียบพระศาสนาของพระองค์กับลัทธินอกพระศาสนา แต่ทรงอุปมาด้วยม้าอาชาไนยตัวเจริญ จริงอยู่ ม้าอาชาไนยตัวเจริญอันเขาฝึกแล้วในเหตุใด ย่อมไม่ล่วงละเมิดเหตุนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ฉันใดก็ฉันนั้น กุลบุตรผู้ปฏิบัติดีในพระศาสนา ย่อมไม่ล่วงละเมิดขอบเขตคือศีล บทว่า “ในการสวมบังเหียน” หมายถึง ในการใส่บังเหียนไว้ในปาก

76. Satisampajaññāya cāti satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya. Dve hi khīṇāsavā satatavihārī ca nosatatavihārī ca. Tattha satatavihārī yaṃkiñci kammaṃ katvāpi phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkoti, no satatavihārī pana appamattakepi kicce kiccappasuto hutvā phalasamāpattiṃ appetuṃ na sakkoti.

๗๖. บทว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ” หมายถึง เพื่อความพรั่งพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ จริงอยู่ พระขีณาสพมี ๒ ประเภท คือ สตตวิหารี (ผู้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) และ อสตตวิหารี (ผู้มิได้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) ในสองประเภทนั้น พระขีณาสพผู้เป็นสตตวิหารี แม้ทำกรรมอะไรๆ อยู่ ก็สามารถเข้าผลสมาบัติได้ ส่วนพระขีณาสพผู้เป็นอสตตวิหารี เมื่อขวนขวายในกิจแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้

Tatridaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero khīṇāsavasāmaṇeraṃ gahetvā araññavāsaṃ gato, tattha mahātherassa senāsanaṃ pattaṃ, sāmaṇerassa na pāpuṇāti, taṃ vitakkento thero ekadivasampi phalasamāpattiṃ appetuṃ nāsakkhi. Sāmaṇero pana temāsaṃ phalasamāpattiratiyā vītināmetvā ‘‘sappāyo, bhante, araññavāso jāto’’ti [Pg.47] theraṃ pucchi. Thero ‘‘na jāto, āvuso’’ti āha. Iti yo evarūpo khīṇāsavo, so ime dhamme ādito paṭṭhāya āvajjitvāva samāpajjituṃ sakkhissatīti dassento ‘‘satisampajaññāya cā’’ti āha.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง พาพระสามเณรขีณาสพไปอยู่ป่า ในที่นั้น พระมหาเถระได้เสนาสนะ แต่สามเณรไม่ได้ พระเถระเมื่อคิดถึงเรื่องนั้น ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้แม้แต่วันเดียว ส่วนสามเณรใช้เวลา ๓ เดือนด้วยความยินดีในผลสมาบัติ แล้วถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การอยู่ป่าเป็นที่สบายดีหรือ” พระเถระตอบว่า “ผู้มีอายุ ไม่สบายเลย” ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า พระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนี้ จะสามารถเข้าสมาบัติได้ก็ต่อเมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ตั้งแต่ต้นไป จึงตรัสว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ”

78. Yeme, bho gotamāti tathāgate kira kathayanteva brāhmaṇassa ‘‘ime puggalā na ārādhenti, ime ārādhentī’’ti nayo udapādi, taṃ dassento evaṃ vattumāraddho.

๗๘. ได้ยินว่า เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอยู่นั่นเอง นัยว่า “บุคคลเหล่านี้ย่อมไม่บรรลุ, บุคคลเหล่านี้ย่อมบรรลุ” ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ พราหมณ์เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงเริ่มกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ”

Paramajjadhammesūti ajjadhammā nāma chasatthāradhammā, tesu gotamavādova, paramo uttamoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า ปรมชฺชธมฺเมสุ ความว่า ธรรมของวันนี้ (อัชชธรรม) ได้แก่ ธรรมของครูทั้ง ๖, ในธรรมเหล่านั้น วาทะของพระโคดมเท่านั้นเป็นธรรมอย่างยิ่ง คือสูงสุด. เนื้อความมีเท่านี้. บทที่เหลือมีความตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร จบ.

8. Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร

79. Evaṃ me sutanti gopakamoggallānasuttaṃ. Tattha aciraparinibbute bhagavatīti bhagavati aciraparinibbute, dhātubhājanīyaṃ katvā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ rājagahaṃ āgatakāle. Rañño pajjotassa āsaṅkamānoti caṇḍapajjoto nāmesa rājā bimbisāramahārājassa sahāyo ahosi, jīvakaṃ pesetvā bhesajjakāritakālato paṭṭhāya pana daḷhamittova jāto, so ‘‘ajātasattunā devadattassa vacanaṃ gahetvā pitā ghātito’’ti sutvā ‘‘mama piyamittaṃ ghātetvā esa rajjaṃ karissāmīti maññati, mayhaṃ sahāyassa sahāyānaṃ atthikabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti parisati vācaṃ abhāsi. Taṃ sutvā tassa āsaṅkā uppannā. Tena vuttaṃ ‘‘rañño pajjotassa āsaṅkamāno’’ti. Kammantoti bahinagare nagarapaṭisaṅkhārāpanatthāya kammantaṭṭhānaṃ.

๗๙. โคปกโมคคัลลานสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในโคปกโมคคัลลานสูตรนั้น บทว่า อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ไม่นาน คือในคราวที่ท่านมาสู่กรุงราชคฤห์เพื่อทำธรรมสังคายนาหลังจากที่ได้แจกพระธาตุแล้ว. และบทว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน ความว่า พระราชาพระนามว่าจัณฑปัชโชต เป็นพระสหายของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช และได้เป็นมิตรสนิทกันตั้งแต่คราวที่ส่งหมอชีวกไปรักษาโรค. พระราชาพระองค์นั้นได้ทรงสดับว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเชื่อคำของพระเทวทัตแล้วปลงพระชนม์พระบิดา" จึงตรัสในที่ประชุมว่า "คนผู้นี้ฆ่ามิตรที่รักของเราแล้วยังคิดจะครองราชสมบัติอยู่ เราจะทำให้เขารู้ว่าสหายของเราก็มีสหายอยู่" เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงสดับคำนั้น ความหวาดระแวงจึงเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน. บทว่า กมฺมนฺโต ได้แก่ สถานที่ทำงานนอกพระนครเพื่อซ่อมแซมพระนคร.

Upasaṅkamīti mayaṃ dhammavinayasaṅgītiṃ kāressāmāti vicarāma, ayañca mahesakkho rājavallabho saṅgahe kate veḷuvanassa ārakkhaṃ kareyyāti maññamāno upasaṅkami. Tehi dhammehīti tehi sabbaññutaññāṇadhammehi. Sabbena sabbanti sabbākārena sabbaṃ. Sabbathā sabbanti sabbakoṭṭhāsehi [Pg.48] sabbaṃ. Kiṃ pucchāmīti pucchati? Cha hi satthāro paṭhamataraṃ appaññātakulehi nikkhamitvā pabbajitā, te tathāgate dharamāneyeva kālaṃkatā, sāvakāpi nesaṃ appaññātakuleheva pabbajitā. Te tesaṃ accayena mahāvivādaṃ akaṃsu. Samaṇo pana gotamo mahākulā pabbajito, tassa accayena sāvakānaṃ mahāvivādo bhavissatīti ayaṃ kathā sakalajambudīpaṃ pattharamānā udapādi. Sammāsambuddhe ca dharante bhikkhūnaṃ vivādo nāhosi. Yopi ahosi, sopi tattheva vūpasamito. Parinibbutakāle panassa – ‘‘aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ apavāhituṃ samatthassa vātassa purato purāṇapaṇṇaṃ kiṃ ṭhassati, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ pattassa satthu alajjamāno maccurājā kassa lajjissatī’’ti mahāsaṃvegaṃ janetvā bhiyyosomattāya bhikkhū samaggā jātā ativiya upasantupasantā, kiṃ nu kho etanti idaṃ pucchāmīti pucchati. Anusaññāyamānoti anusañjāyamāno, katākataṃ janantoti attho. Anuvicaramāno vā.

บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เข้าไปหาด้วยคิดว่า "พวกเราเที่ยวไปโดยคิดว่า 'จักทำสังคายนาพระธรรมวินัย' และพราหมณ์ผู้นี้ก็มีศักดิ์ใหญ่ เป็นที่โปรดปรานของพระราชา หากเราสงเคราะห์เขาแล้ว เขาก็จะจัดหาการอารักขาแก่วัดเวฬุวันได้". บทว่า เตหิ ธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณเหล่านั้น. บทว่า สพฺเพน สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกประการ. บทว่า สพฺพถา สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกส่วน. เขาถามว่า "ข้าพเจ้าจะถามอะไรดี?". คือ มีเรื่องเกิดขึ้นว่า ครูทั้ง ๖ คน ออกบวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเป็นเบื้องต้น พวกเขาได้เสียชีวิตในขณะที่พระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ แม้สาวกของพวกเขาก็บวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเช่นกัน. เมื่อครูเหล่านั้นล่วงลับไป พวกเขาก็เกิดการวิวาทกันใหญ่. ส่วนพระสมณโคดมทรงออกผนวชจากมหาตระกูล คำพูดนี้จึงแพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีปว่า "เมื่อพระองค์ล่วงลับไปแล้ว จะเกิดการวิวาทใหญ่ในหมู่สาวก". แต่เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทของภิกษุทั้งหลายก็มิได้มี. แม้การวิวาทที่เกิดขึ้น ก็สงบระงับลง ณ ที่นั้นเอง. แต่ในกาลปรินิพพานของพระองค์ ภิกษุทั้งหลายได้ทำให้เกิดความสังเวชอย่างใหญ่หลวงว่า "ใบไม้เก่าจะตั้งอยู่ได้อย่างไรต่อหน้าลมที่สามารถพัดภูเขาสิเนรุสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์ให้ปลิวไปได้, มัจจุราชผู้ไม่ละอายต่อพระศาสดาผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จะละอายต่อใครเล่า" จึงได้สามัคคีกันและสงบเสงี่ยมอย่างยิ่งโดยประมาณมิได้. เขาจึงถามว่า "ข้าพเจ้าขอถามเรื่องนี้ว่า อะไรหนอเป็นเหตุให้เป็นเช่นนั้น". บทว่า อนุสญฺญายมาโน ความว่า รู้ตามอยู่ คือ รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำ. หรืออีกนัยหนึ่งคือ พิจารณาตามอยู่.

80. Atthi nu khoti ayampi heṭṭhimapucchameva pucchati. Appaṭisaraṇeti appaṭisaraṇe dhammavinaye. Ko hetu sāmaggiyāti tumhākaṃ samaggabhāvassa ko hetu ko paccayo. Dhammappaṭisaraṇāti dhammo amhākaṃ paṭisaraṇaṃ, dhammo avassayoti dīpeti.

๘๐. ด้วยบทว่า อตฺถิ นุ โข แม้พราหมณ์ผู้นี้ก็ถามปัญหาเดียวกับที่ถามไว้ในเบื้องต้น. บทว่า อปฺปฏิสรเณ ได้แก่ ในพระธรรมวินัยที่ไม่มีที่พึ่งอื่น. บทว่า โก เหตุ สามคฺคิยา ความว่า อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งความสามัคคีของพวกท่าน. บทว่า ธมฺมปฺปฏิสรณา ท่านแสดงว่า ธรรมเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย ธรรมเป็นที่อาศัย.

81. Pavattatīti paguṇaṃ hutvā āgacchati. Āpatti hoti vītikkamoti ubhayametaṃ buddhassa āṇātikkamanameva. Yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kāremāti yathā dhammo ca anusiṭṭhi ca ṭhitā, evaṃ kāremāti attho.

๘๑. บทว่า ปวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไป คือคล่องแคล่วแล้วย่อมมา (สู่คลองปาก). บทว่า อาปตฺติ โหติ วีติกฺกโม ความว่า ทั้งสองอย่างนี้คือการต้องอาบัติและการล่วงละเมิด ล้วนเป็นการล่วงละเมิดพระบัญญัติของพระพุทธเจ้า. บทว่า ยถาธมฺมํ ยถานุสิฏฺฐํ กาเรม ความว่า ธรรมและอนุศาสน์ตั้งอยู่อย่างไร เราย่อมกระทำอย่างนั้น.

Na kira no bhavanto kārenti dhammo no kāretīti padadvayepi no kāro nipātamattaṃ. Evaṃ sante na kira bhavanto kārenti, dhammova kāretīti ayamettha attho.

ในสองบทว่า น กิร โน ภวนฺโต กาเรนฺติ ธมฺโม โน กาเรติ นี้ โน ศัพท์เป็นเพียงนิบาต. เมื่อเป็นเช่นนั้น เนื้อความในที่นี้คือ "ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายมิได้เป็นผู้กระทำให้เป็นไป แต่ธรรมเท่านั้นย่อมกระทำให้เป็นไป".

83. Tagghāti ekaṃse nipāto. Kahaṃ pana bhavaṃ ānandoti kiṃ therassa veḷuvane vasanabhāvaṃ na jānātīti? Jānāti. Veḷuvanassa pana [Pg.49] anena ārakkhā dinnā, tasmā attānaṃ ukkaṃsāpetukāmo pucchati. Kasmā pana tena tattha ārakkhā dinnā? So kira ekadivasaṃ mahākaccāyanattheraṃ gijjhakūṭā otarantaṃ disvā – ‘‘makkaṭo viya eso’’ti āha. Bhagavā taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘sace khamāpeti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce khamāpeti, imasmiṃ veḷuvane gonaṅgalamakkaṭo bhavissatī’’ti āha. So taṃ kathaṃ sutvā – ‘‘samaṇassa gotamassa kathāya dvedhābhāvo nāma natthi, pacchā me makkaṭabhūtakāle gocaraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti veḷuvane nānāvidhe rukkhe ropetvā ārakkhaṃ adāsi. Aparabhāge kālaṃ katvā makkaṭo hutvā nibbatti. ‘‘Vassakārā’’ti vutte āgantvā samīpe aṭṭhāsi. Tagghāti sabbavāresu ekaṃsavacaneyeva nipāto. Taggha, bho ānandāti evaṃ therena parisamajjhe attano ukkaṃsitabhāvaṃ ñatvā ahampi theraṃ ukkaṃsissāmīti evamāha.

๘๓. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้". บทว่า กหํ ปน ภวํ อานนฺโท ความว่า เขาไม่รู้หรือว่าพระเถระอยู่ที่วัดเวฬุวัน? เขารู้. แต่เพราะเขาเป็นผู้จัดการอารักขาวัดเวฬุวันไว้ ดังนั้นเขาจึงถามเพื่อต้องการจะยกย่องตนเอง. ก็เหตุใดเล่า เขาจึงจัดการอารักขาไว้ที่นั่น? เล่ากันว่า วันหนึ่งเขาเห็นท่านพระมหากัจจายนเถระลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ จึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้เหมือนลิง". พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้วตรัสว่า "ถ้าเขาขอขมา ก็เป็นการดี. ถ้าไม่ขอขมา เขาจักเกิดเป็นลิงหางเหมือนวัวในวัดเวฬุวันนี้". เขาได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "คำของพระสมณโคดมไม่มีเป็นสอง" และ "ในภายหลัง เมื่อเราเกิดเป็นลิงแล้ว ที่นี่จักเป็นที่หาอาหารของเรา" จึงได้ปลูกต้นไม้ต่างๆ ในวัดเวฬุวันและจัดการอารักขาไว้. ในเวลาต่อมา เขาทำกาลกิริยาแล้วได้เกิดเป็นลิงในที่นั้น. เมื่อมีคนเรียก "วัสสการะ" มันก็จะมาหยุดยืนอยู่ใกล้ๆ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้" ในทุกกรณี. บทว่า ตคฺฆ โภ อานนฺท ความว่า เมื่อเขาทราบว่าตนได้รับการยกย่องจากพระเถระในท่ามกลางบริษัทแล้ว จึงกล่าวเช่นนี้ด้วยคิดว่า "เราก็จะยกย่องพระเถระบ้าง".

84. Na ca kho, brāhmaṇāti thero kira cintesi ‘‘sammāsambuddhena vaṇṇitajjhānampi atthi, avaṇṇitajjhānampi atthi, ayaṃ pana brāhmaṇo sabbameva vaṇṇetīti pañhaṃ visaṃvādeti, na kho pana sakkā imassa mukhaṃ ulloketuṃ na piṇḍapātaṃ rakkhituṃ, pañhaṃ ujuṃ katvā kathessāmī’’ti idaṃ vattuṃ āraddhaṃ. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ karitvā. Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesīti idha sabbasaṅgāhakajjhānaṃ nāma kathitaṃ.

๘๔. บทว่า น จ โข พฺราหฺมณ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระดำริว่า "ฌานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญก็มี ที่มิได้ทรงสรรเสริญก็มี แต่พราหมณ์ผู้นี้กลับสรรเสริญไปทั้งหมด เป็นการทำให้ปัญหาคลาดเคลื่อนไป. แต่ก็ไม่สามารถจะมองหน้าผู้นี้ได้ ทั้งไม่สามารถจะรักษาบิณฑบาตของเขาไว้ได้ (คือช่วยให้พ้นจากอบายไม่ได้) เราจะทำปัญหาให้ตรงแล้วจักกล่าว" จึงได้เริ่มกล่าวคำนี้. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน คือจำแนก. ด้วยบทว่า เอวรูปํ โข พฺราหฺมณ โส ภควา ฌานํ วณฺเณสิ ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงฌานที่ชื่อว่า สัพพสังคาหกฌาน (ฌานที่รวบรวมทั้งหมด).

Yaṃ no mayanti ayaṃ kira brāhmaṇo vassakārabrāhmaṇaṃ usūyati, tena pucchitapañhassa akathanaṃ paccāsīsamāno kathitabhāvaṃ ñatvā ‘‘vassakārena pucchitaṃ pañhaṃ punappunaṃ tassa nāmaṃ gaṇhanto vitthāretvā kathesi, mayā pucchitapañhaṃ pana yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva kathesī’’ti anattamano ahosi, tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า `ยํ โน มยํ` ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นี้ (คือโคปกโมคคัลลานพราหมณ์) ริษยาวัสสการพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เมื่อหวังอยู่ว่าจะไม่ตอบปัญหาที่ตนถาม ครั้นทราบความที่ท่านพระอานนท์ตอบแล้ว จึงไม่พอใจว่า "ท่านพระอานนท์ตอบปัญหาที่วัสสการพราหมณ์ถาม โดยเอ่ยชื่อของเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างพิสดาร แต่ปัญหาที่เราถามกลับตอบเพียงบางส่วน เหมือนเอาปลายไม้เท้ากดไว้" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร จบ.

9. Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามหาปุณณมสูตร

85. Evaṃ [Pg.50] me sutanti mahāpuṇṇamasuttaṃ. Tattha tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāma, āvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.53) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti. Māsapuṇṇatāya puṇṇā saṃpuṇṇāti puṇṇā. Mā-iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye attho veditabbo.

๘๕. มหาปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า `เอวํ เม สุตํ`. ในสูตรนั้น บทว่า `ตทหุ` แปลว่า ในวันนั้น. ศัพท์ว่า `อุโปสโถ` มาจากการวิเคราะห์ว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ` (สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าจำในวันนี้). บทว่า `อุปวสนฺติ` แปลว่า ย่อมอยู่ คือ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีลหรือด้วยการงดอาหารแล้วอยู่. นี้เป็นการแสดงความหมายในที่นี้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า `อายาม อาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสาม` (มาเถิด ท่านกัปปินะ พวกเราจักไปอุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการแสดงปาฏิโมกข์. ในบาลีเป็นต้นว่า `อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ` (ดูก่อนวิสาขา อุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ อันเธอเข้าจำแล้ว) คำว่า อุโบสถ หมายถึงศีล. ในบาลีเป็นต้นว่า `สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา` (วันฟัคคุณฤกษ์ย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ อุโบสถย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการอยู่จำ. ในบาลีเป็นต้นว่า `อุโปสโถ นาม นาคราชา` (พญานาคชื่ออุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงบัญญัติ. ในบาลีเป็นต้นว่า `น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น ไม่พึงมีอาวาสที่มีภิกษุอยู่) คำว่า อุโบสถ หมายถึงวันที่พึงเข้าจำ. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์ถึงวันนั้นนั่นเอง. ก็วันอุโบสถนั้นมี ๓ อย่าง คือ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะห้ามสองวันที่เหลือ จึงตรัสว่า `ปนฺนรเส`. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ`. เพราะความเต็มแห่งเดือน จึงชื่อว่า `ปุณฺณา` แปลว่า เต็ม บริบูรณ์. คำว่า `มา` หมายถึงพระจันทร์ พระจันทร์นั้นเต็มในราตรีนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปุณฺณมา`. พึงทราบความหมายในบททั้งสองคือ `ปุณฺณาย ปุณฺณมาย` อย่างนี้.

Desanti kāraṇaṃ. Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchāti kasmā bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpesīti. Ayaṃ kira bhikkhu saṭṭhimattānaṃ padhāniyabhikkhūnaṃ saṅghatthero saṭṭhi bhikkhū gahetvā araññe vasati, te tassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭenti vāyamanti. Mahābhūtāni pariggaṇhanti upādārūpāni, nāmarūpapaccayalakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ pariggaṇhanti. Atha ne ācariyupaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinne thero mahābhūtapariggahādīni pucchati. Te sabbaṃ kathenti, maggaphalapañhaṃ pucchitā pana kathetuṃ na sakkonti. Atha thero cintesi – ‘‘mama santike etesaṃ ovādassa parihāni natthi, ime ca āraddhavīriyā viharanti. Kukkuṭassa pānīyapivanakālamattampi nesaṃ pamādakiriyā natthi. Evaṃ santepi maggaphalāni nibbattetuṃ na sakkonti. Ahaṃ imesaṃ ajjhāsayaṃ na jānāmi, buddhaveneyyā ete bhavissanti, gahetvā ne satthu santikaṃ gacchāmi, atha nesaṃ satthā cariyavasena dhammaṃ desessatī’’ti, te bhikkhū gahetvā satthu santikaṃ āgato.

บทว่า `เทสํ` คือ เหตุ. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่กลับรับสั่งให้เธอนั่งลงก่อนแล้วจึงถามว่า `เตนหิ ตฺวํ ภิกฺขุ สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ` (ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามเถิด). ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นพระสังฆเถระของหมู่ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรประมาณ ๖๐ รูป ท่านพาภิกษุ ๖๐ รูปไปอยู่ในป่า ภิกษุเหล่านั้นรับกัมมัฏฐานในสำนักของท่านแล้ว ก็พากันพยายามบากบั่น. ท่านเหล่านั้นกำหนดมหาภูตรูป อุปาทายรูป และกำหนดวิปัสสนาอันมีลักษณะแห่งปัจจัยของนามรูปเป็นอารมณ์. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นมาอุปัฏฐากพระอาจารย์ ไหว้แล้วนั่งอยู่ พระเถระได้ถามถึงการกำหนดมหาภูตรูปเป็นต้น. ภิกษุเหล่านั้นก็ตอบได้ทั้งหมด แต่เมื่อถูกถามถึงปัญหามรรคผล กลับไม่สามารถตอบได้. ลำดับนั้น พระเถระจึงคิดว่า "ในสำนักของเรา โอวาทสำหรับภิกษุเหล่านี้ไม่มีความบกพร่องเลย และภิกษุเหล่านี้ก็อยู่ด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว. การกระทำโดยประมาทแม้เพียงชั่วเวลาที่ไก่ดื่มน้ำก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้. ถึงเป็นเช่นนี้ ก็ยังไม่สามารถทำให้มรรคผลเกิดขึ้นได้. เราไม่รู้อัธยาศัยของภิกษุเหล่านี้ ภิกษุเหล่านี้คงจะเป็นพุทธเวไนย เราจะพาภิกษุเหล่านี้ไปเฝ้าพระศาสดา แล้วพระศาสดาจักทรงแสดงธรรมแก่พวกเขาตามจริต" ดังนี้แล้ว จึงพาภิกษุเหล่านั้นมาเฝ้าพระศาสดา.

Satthāpi [Pg.51] sāyanhasamaye ānandattherena upanītaṃ udakaṃ ādāya sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā migāramātupāsādapariveṇe paññattavarabuddhāsane nisīdi, bhikkhusaṅghopi naṃ parivāretvā nisīdi.

แม้พระศาสดา ในเวลาเย็น ทรงรับน้ำที่ท่านพระอานนท์นำมาถวาย ทรงให้พระวรกายได้รับไออุ่น (สรงน้ำอุ่น) แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ บริเวณมิคารมาตุปราสาท แม้หมู่ภิกษุก็แวดล้อมพระองค์แล้วนั่งลง.

Tasmiṃ samaye sūriyo atthaṅgameti, cando uggacchati, majjhaṭṭhāne ca bhagavā nisinno. Candassa pabhā natthi, sūriyassa pabhā natthi, candimasūriyānaṃ pabhaṃ makkhetvā chabbaṇṇā yamakabuddharasmiyo vijjotamānā puñjā puñjā hutvā disāvidisāsu dhāvantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vitthāretabbaṃ. Vaṇṇabhūmi nāmesā, dhammakathikassevettha thāmo pamāṇaṃ, yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ kathetabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Evaṃ sannisinnāya parisāya thero uṭṭhahitvā satthāraṃ pañhassa okāsaṃ kāresi. Tato bhagavā – ‘‘sace imasmiṃ ṭhitake pucchante ‘ācariyo no uṭṭhito’ti sesabhikkhū uṭṭhahissanti, evaṃ tathāgate agāravo kato bhavissati. Atha nisinnāva pucchissanti, ācariye agāravo kato bhavissati, ekaggā hutvā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ na sakkuṇissanti. Ācariye pana nisinne tepi nisīdissanti. Tato ekaggā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ sakkuṇissantī’’ti iminā kāraṇena bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpetīti.

ในสมัยนั้น ดวงอาทิตย์กำลังอัสดง ดวงจันทร์กำลังขึ้น และพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ท่ามกลาง. รัศมีของดวงจันทร์ไม่มี รัศมีของดวงอาทิตย์ไม่มี พระพุทธรัศมีคู่มี ๖ สี ฉายแสงเจิดจ้าครอบงำรัศมีของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เป็นกลุ่มๆ แล่นไปในทิศน้อยใหญ่ พึงขยายความทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. นี้ชื่อว่า วรรณภูมิ (เรื่องที่ควรพรรณนา) กำลังของพระธรรมกถิกเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ ท่านสามารถกล่าวได้เพียงใด ก็พึงกล่าวเพียงนั้น ไม่ควรกล่าวว่า "กล่าวไม่ดี". เมื่อบริษัทนั่งประชุมกันอย่างนี้แล้ว พระเถระได้ลุกขึ้นทูลขอโอกาสเพื่อทูลถามปัญหาต่อพระศาสดา. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "ถ้าภิกษุรูปนี้ยืนถามอยู่ ภิกษุที่เหลือพากันคิดว่า 'อาจารย์ของเราลุกขึ้นแล้ว' ก็จะพากันลุกขึ้น อย่างนี้ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในตถาคต. หรือถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่งถาม ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในอาจารย์ จะไม่สามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้. แต่ถ้าอาจารย์นั่ง ภิกษุเหล่านั้นก็จะนั่งด้วย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จะสามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้" ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่รับสั่งให้เธอนั่งลง.

Ime nu kho, bhanteti vimatipucchā viya kathitā. Thero pana pañcakkhandhānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhitvā arahattaṃ patto mahākhīṇāsavo, natthi etassa vimati. Jānantenapi pana ajānantena viya hutvā pucchituṃ vaṭṭati. Sace hi jānanto viya pucchati, ‘‘jānāti aya’’nti tassa tassa vissajjento ekadesameva katheti. Ajānantena viya pucchite pana kathento ito ca etto ca kāraṇaṃ āharitvā pākaṭaṃ katvā katheti. Koci pana ajānantopi jānanto viya pucchati. Thero evarūpaṃ vacanaṃ kiṃ karissati, jānantoyeva pana ajānanto viya pucchatīti veditabbo.

บทว่า `อิเม นุ โข ภนฺเต` เป็นคำกล่าวเหมือนเป็นวิมติปุจฉา (คำถามด้วยความสงสัย). แต่พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเพราะกำหนดความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ ความสงสัยของท่านจึงไม่มี. แต่ถึงผู้ที่รู้ ก็ควรจะถามเหมือนผู้ไม่รู้. จริงอยู่ ถ้าถามเหมือนผู้รู้ ผู้ตอบเมื่อคิดว่า "ผู้นี้รู้" ก็จะตอบเพียงบางส่วน. แต่เมื่อถูกถามเหมือนผู้ไม่รู้ ผู้ตอบก็จะนำเหตุผลจากที่นั้นๆ มาทำให้แจ่มแจ้งแล้วจึงตอบ. แต่บางคนไม่รู้ก็ถามเหมือนผู้รู้. พระเถระจะกระทำคำพูดเช่นนี้ได้อย่างไร พึงทราบว่า ท่านเป็นผู้รู้แต่ถามเหมือนผู้ไม่รู้.

Chandamūlakāti taṇhāmūlakā. Evaṃrūpo siyanti sace odāto hotukāmo, haritālavaṇṇo vā manosilāvaṇṇo vā siyanti pattheti[Pg.52]. Sace kāḷo hotukāmo, nīluppalavaṇṇo vā añjanavaṇṇo vā atasīpupphavaṇṇo vā siyanti pattheti. Evaṃvedanoti kusalavedano vā sukhavedano vā siyanti pattheti. Saññādīsupi eseva nayo. Yasmā pana atīte patthanā nāma natthi, patthentenāpi ca na sakkā taṃ laddhuṃ, paccuppannepi na hoti, na hi odāto kāḷabhāvaṃ patthetvā paccuppanne kāḷo hoti, na kāḷo vā odāto, dīgho vā rasso, rasso vā dīgho, dānaṃ pana datvā sīlaṃ vā samādiyitvā ‘‘anāgate khattiyo vā homi brāhmaṇo vā’’ti patthentassa patthanā samijjhati. Tasmā anāgatameva gahitaṃ.

บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีตัณหาเป็นมูล. บทว่า เอวํรูโป สิยํ ความว่า ถ้าเป็นคนมีผิวขาว มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนสีหรดาล หรือเหมือนสีมโนศิลา. ถ้าเป็นคนมีผิวดำ มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนดอกอุบลเขียว หรือเหมือนสีนิล หรือเหมือนดอกป่าน. บทว่า เอวํเวทโน ความว่า ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงเป็นผู้มีกุศลเวทนา หรือสุขเวทนา. แม้ในสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็เพราะว่า ความปรารถนาในอดีตย่อมไม่มี และแม้ผู้ปรารถนาก็ไม่สามารถจะได้สิ่งนั้น แม้ในปัจจุบันก็ไม่มี เพราะว่าคนผิวขาวปรารถนาความเป็นคนผิวดำแล้ว ก็ไม่เป็นคนผิวดำในปัจจุบันได้ หรือคนผิวดำก็ไม่เป็นคนผิวขาว คนสูงก็ไม่เป็นคนเตี้ย คนเตี้ยก็ไม่เป็นคนสูงได้. แต่ว่า ความปรารถนาของผู้ที่ให้ทานแล้ว หรือสมาทานศีลแล้ว ปรารถนาว่า "ในอนาคต ขอเราพึงเป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์" ย่อมสำเร็จได้. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาแต่อนาคตเท่านั้น.

Khandhādhivacananti khandhānaṃ khandhapaṇṇatti kittakena hotīti pucchati.

บทว่า ขันธาธิวจนํ ความว่า พระเถระทูลถามว่า บัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีได้ด้วยประมาณเท่าไร.

Mahābhūtā hetūti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1441) hi hetuhetu vutto. Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇattā sādhāraṇahetu. Kusalākusalaṃ attano attano vipākadāne uttamahetu. Idha paccayahetu adhippeto. Tattha pathavīdhātu mahābhūtaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ bhūtānaṃ upādārūpassa ca paññāpanāya dassanatthāya hetu ceva paccayo ca. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā.

บทว่า มหาภูตา เหตุ ความว่า ในบาลีเป็นต้นว่า "ตโย กุสลเหตุ" (กุศลเหตุ ๓) ท่านกล่าวถึงเหตุที่เป็นเหตุ. อวิชชาเป็นสาธารณเหตุ เพราะเป็นสาธารณะแก่ปุญญาภิสังขารเป็นต้น. กุศลและอกุศลเป็นอุตตมเหตุในการให้วิบากของตนๆ. ในที่นี้ ประสงค์เอาปัจจัยเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น ปฐวีธาตุมหาภูตรูป เป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติ เพื่อเห็นภูตรูป ๓ ที่เหลือและอุปาทายรูป. พึงทราบการประกอบความแม้ในบทที่เหลืออย่างนี้.

Phassoti ‘‘phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato phasso tiṇṇaṃ khandhānaṃ paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Viññāṇakkhandhassāti ettha paṭisandhiviññāṇena tāva saddhiṃ gabbhaseyyakānaṃ uparimaparicchedena samatiṃsa rūpāni sampayuttā ca tayo khandhā uppajjanti, taṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Cakkhudvāre cakkhupasādo ceva rūpārammaṇañca rūpaṃ, sampayuttā tayo khandhā nāmaṃ. Taṃ nāmarūpaṃ cakkhuviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca. Eseva nayo sesaviññāṇesu.

บทว่า ผสฺโส ความว่า เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมเสวยเวทนา ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมจำได้หมายรู้ ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมคิด" ดังนี้ ผัสสะจึงเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติขันธ์ ๓. ในบทว่า วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส นี้ สำหรับสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ รูป ๓๐ และขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกัน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณโดยส่วนเบื้องสูงก่อน, นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติปฏิสนธิวิญญาณ. ในจักขุทวาร จักขุปสาทและรูปารมณ์เป็นรูป, ขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกันเป็นนาม. นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติจักขุวิญญาณ. แม้ในวิญญาณที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

87. Kathaṃ pana, bhanteti idaṃ kittakena nu khoti vaṭṭaṃ pucchanto evamāha. Sakkāyadiṭṭhi na hotīti idaṃ vivaṭṭaṃ pucchanto evamāha.

๘๗. บทว่า กถํ ปน ภนฺเต ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวัฏฏะว่า มีด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงได้กราบทูลอย่างนี้. บทว่า สกฺกายทิฏฺฐิ น โหติ ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวิวัฏฏะ จึงได้กราบทูลอย่างนี้.

88. Ayaṃ [Pg.53] rūpe assādoti iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathitaṃ. Ayaṃ rūpe ādīnavoti iminā pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañca. Idaṃ rūpe nissaraṇanti iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañca. Ye imesu tīsu ṭhānesu sammādiṭṭhiādayo dhammā, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.

๘๘. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อสฺสาโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปริญญาปฏิเวธและทุกขสัจ. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อาทีนโว ตรัสถึงปหานปฏิเวธและสมุทัยสัจ. ด้วยบทว่า อิทํ รูเป นิสฺสรณํ ตรัสถึงสัจฉิกิริยาปฏิเวธและนิโรธสัจ. ธรรมเหล่าใด มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ในฐานะ ๓ เหล่านี้, ธรรมนี้คือภาวนาปฏิเวธ ได้แก่มรรคสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

89. Bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye. Sabbanimittesūti iminā pana anindriyabaddhampi saṅgaṇhāti. ‘‘Saviññāṇake kāye’’ti vacanena vā attano ca parassa ca kāyo gahitova, bahiddhā ca sabbanimittaggahaṇena anindriyabaddhaṃ gaṇhāti.

๘๙. บทว่า พหิทฺธา ได้แก่ ในกายที่มีวิญญาณของผู้อื่น. แต่ด้วยบทว่า สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ย่อมสงเคราะห์แม้รูปที่ไม่มีอินทรีย์. หรือด้วยคำว่า "สวิญฺญาณเก กาเย" ก็ทรงถือเอากายของตนและของผู้อื่นแล้ว, และด้วยการถือเอาบทว่า พหิทฺธา และ สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ก็ทรงถือเอารูปที่ไม่มีอินทรีย์.

90. Anattakatānīti anattani ṭhatvā katāni. Kamattānaṃ phusissantīti katarasmiṃ attani ṭhatvā vipākaṃ dassentīti sassatadassanaṃ okkamanto evamāha. Taṇhādhipateyyenāti taṇhājeṭṭhakena. Tatra tatrāti tesu tesu dhammesu. Saṭṭhimattānanti ime bhikkhū pakatikammaṭṭhānaṃ jahitvā aññaṃ navakammaṭṭhānaṃ sammasantā pallaṅkaṃ abhinditvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๙๐. บทว่า อนตฺตานิ กตานิ ความว่า กรรมที่ทำโดยตั้งอยู่ในอนัตตา. บทว่า กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺติ ความว่า ผู้ก้าวลงสู่สัสสตทิฏฐิกล่าวอย่างนี้ว่า (กรรมเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในอัตตาไหน จักให้วิบาก. บทว่า ตณฺหาธิปเตยฺเยน ความว่า มีตัณหาเป็นใหญ่. บทว่า ตตฺร ตตฺร ความว่า ในธรรมนั้นๆ. บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ความว่า ภิกษุ ๖๐ รูปเหล่านี้ ละกรรมฐานเดิมแล้ว พิจารณากรรมฐานใหม่อย่างอื่น ไม่ทำลายบัลลังก์ ได้บรรลุพระอรหัตผล ณ อาสนะนั้นนั่นเอง. บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาปุณณมสูตร จบ.

10. Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร

91. Evaṃ me sutanti cūḷapuṇṇamasuttaṃ. Tattha tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti pañcapasādapaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā tato tato viloketvā antamaso hatthakukkuccapādakukkuccānampi abhāvaṃ disvā. Asappurisoti pāpapuriso. No hetaṃ, bhanteti yasmā andho andhaṃ viya so taṃ jānituṃ na sakkoti, tasmā evamāhaṃsu. Eteneva nayena ito paresupi vāresu attho veditabbo. Assaddhasamannāgatoti pāpadhammasamannāgato. Asappurisabhattīti asappurisasevano. Asappurisacintīti [Pg.54] asappurisacintāya cintako. Asappurisamantīti asappurisamantanaṃ mantetā. Asappurisavācoti asappurisavācaṃ bhāsitā. Asappurisakammantoti asappurisakammānaṃ kattā. Asappurisadiṭṭhīti asappurisadiṭṭhiyā samannāgato. Asappurisadānanti asappurisehi dātabbaṃ dānaṃ. Tyāssa mittāti te assa mittā. Attabyābādhāyapi cetetīti pāṇaṃ hanissāmi, adinnaṃ ādiyissāmi, micchā carissāmi, dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ attano dukkhatthāya cinteti. Parabyābādhāyāti yathā asuko asukaṃ pāṇaṃ hanti, asukassa santakaṃ adinnaṃ ādiyati, dasa akusalakammapathe samādāya vattati, evaṃ naṃ āṇāpessāmīti evaṃ parassa dukkhatthāya cinteti. Ubhayabyābādhāyāti ahaṃ asukañca asukañca gahetvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti evaṃ ubhayadukkhatthāya cintetīti.

๙๑. พระสูตรชื่อว่าจูฬปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในจูฬปุณณมสูตรนั้น บทว่า ตุุณฺหีภูตํ ตุุณฺหีภูตํ ความว่า พระองค์ทรงตรวจดู ณ ทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ก็มีแต่ผู้นิ่งอยู่นั่นเทียว. บทว่า อนุวิโลเกตฺวา ความว่า ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ แล้ว ทรงตรวจดูในที่นั้นๆ ทรงเห็นความไม่มีแม้ซึ่งการคะนองมือคะนองเท้าเป็นที่สุด. บทว่า อสปฺปุริโส คือ บุรุษผู้เลวทราม. บทว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า เพราะเหตุที่คนพาลนั้นไม่สามารถจะรู้จักคนพาลนั้นได้ เหมือนคนบอดไม่สามารถจะรู้จักคนบอดได้ ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลอย่างนั้น. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหลายแม้อื่นจากนี้ไปโดยนัยนี้แหละ. บทว่า อสฺสทฺธสมนฺนาคโต คือ ประกอบด้วยธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสปฺปุริสภตฺตี คือ เป็นผู้คบหาอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสจินฺตี คือ เป็นผู้คิดความดำริของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสมนฺตี คือ เป็นผู้ปรึกษาการปรึกษาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสวาโจ คือ เป็นผู้กล่าววาจาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสกมฺมนฺโต คือ เป็นผู้ทำการงานของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทิฏฺฐี คือ เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทานํ คือ ทานที่อสัตบุรุษพึงให้. บทว่า ตฺยาสฺส มิตฺตา คือ เต อสฺส มิตฺตา (เหล่าอสัตบุรุษเหล่านั้นเป็นมิตรของเขา). บทว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตน คือคิดว่า ‘เราจักฆ่าสัตว์ จักลักทรัพย์ จักประพฤติผิดในกาม จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น คือคิดว่า ‘คนโน้นฆ่าสัตว์ชื่อโน้น ลักทรัพย์ของคนโน้น สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่างไร เราจักสั่งเขาอย่างนั้น’ ดังนี้. บทว่า อุภยพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย คือคิดว่า ‘เรากับคนโน้นและคนโน้น จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้.

Attabyābādhāyapi mantetītiādīsu ahaṃ dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmīti mantento attabyābādhāya manteti nāma. Asukaṃ dasa akusalakammapathe samādapessāmīti mantento parabyābādhāya manteti nāma. Aññena saddhiṃ – ‘‘mayaṃ ubhopi ekato hutvā dasa akusalakammapathe samādāya vattissāmā’’ti mantento ubhayabyābādhāya manteti nāma.

ในบทเป็นต้นว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ มนฺเตติ ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนตน. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักให้คนโน้นสมาทานในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราทั้งสองคนร่วมกับผู้อื่น จักเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย.

Asakkaccaṃ dānaṃ detīti deyyadhammampi puggalampi na sakkaroti. Deyyadhammaṃ na sakkaroti nāma uttaṇḍulādidosasamannāgataṃ āhāraṃ deti, na pasannaṃ karoti. Puggalaṃ na sakkaroti nāma nisīdanaṭṭhānaṃ asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti attano hatthena, na deti, dāsakammakārādīhi dāpeti. Acittikatvāti heṭṭhā vuttanayena deyyadhammepi puggalepi na cittīkāraṃ katvā deti. Apaviddhanti chaḍḍetukāmo hutvā vammike uragaṃ pakkhipanto viya deti. Anāgamanadiṭṭhikoti no phalapāṭikaṅkhī hutvā deti.

บทว่า อสกฺกจฺจํ ทานํ เทติ คือ ไม่เคารพทั้งไทยธรรมและบุคคล. ชื่อว่าไม่เคารพไทยธรรม คือ ให้อาหารที่ประกอบด้วยโทษมีข้าวสารเป็นต้น ไม่ทำจิตให้เลื่อมใส. ชื่อว่าไม่เคารพบุคคล คือ ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่งในที่ใดที่หนึ่ง แล้ววางภาชนะรองรับใดๆ ก็ตาม แล้วให้ทาน. บทว่า อสหตฺถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตน แต่ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. บทว่า อจิตฺติกตฺวา คือ ไม่กระทำการเคารพทั้งในไทยธรรมและในบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้วจึงให้. บทว่า อปวิทฺธํ คือ เป็นผู้ประสงค์จะทิ้งให้ เหมือนคนทิ้งงูลงในจอมปลวก. บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก คือ ไม่เป็นผู้หวังผลแล้วจึงให้.

Tattha [Pg.55] upapajjatīti na dānaṃ datvā niraye upapajjati. Yaṃ pana tena pāpaladdhikāya micchādassanaṃ gahitaṃ, tāya micchādiṭṭhiyā niraye upapajjati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Devamahattatāti chakāmāvacaradevā. Manussamahattatāti tiṇṇaṃ kulānaṃ sampatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Idaṃ pana suttaṃ suddhavaṭṭavaseneva kathitanti.

บทว่า ตตฺถ อุปปชฺชติ คือ เขาไม่ได้ให้ทานแล้วไปเกิดในนรก. แต่ว่า มิจฉาทิฏฐิใดที่เขาผู้มีลัทธิเลวทรามยึดถือไว้ เขาไปเกิดในนรกด้วยมิจฉาทิฏฐินั้น. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. บทว่า เทวมหตฺตตา คือ เทพในกามภพ ๖ ชั้น. บทว่า มนุสฺสมหตฺตตา คือ สมบัติของตระกูล ๓. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอำนาจแห่งวัฏฏะล้วนๆ.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร จบ.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมวรรค จบ.

2. Anupadavaggo

๒. อนุปทวรรค

1. Anupadasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอนุปทสูตร

93. Evaṃ [Pg.56] me sutanti anupadasuttaṃ. Tattha etadavocāti etaṃ (paṭi. ma. 3.4) ‘‘paṇḍito’’tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca. Kasmā? Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, mahākassapassa dhutavādoti, anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, upālittherassa vinayadharoti, revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, ānandattherassa bahussutoti. Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā, sāriputtattherassa pana apākaṭā. Kasmā? Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ. Iti bhagavā ‘‘sāriputtassa guṇe kathessāmī’’ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi. Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti. Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi.

๙๓. พระสูตรชื่อว่าอนุปทสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอนุปทสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสสรรเสริญคุณของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ โดยนัยเป็นต้นว่า "บัณฑิต". เพราะเหตุไร? เพราะว่าในบรรดาพระเถระที่เหลือ คุณของพระมหาโมคคัลลานเถระปรากฏว่า "เป็นผู้มีฤทธิ์", ของพระมหากัสสปะว่า "เป็นผู้กล่าวธุดงค์", ของพระอนุรุทธเถระว่า "เป็นผู้มีทิพยจักษุ", ของพระอุบาลีเถระว่า "เป็นผู้ทรงวินัย", ของพระเรวตเถระว่า "เป็นผู้มีฌาน ยินดีในฌาน", ของพระอานนทเถระว่า "เป็นพหูสูต". คุณเหล่านั้นๆ ของพระเถระเหล่านั้นๆ ปรากฏอย่างนี้ แต่คุณของพระสารีบุตรเถระไม่ปรากฏ. เพราะเหตุไร? เพราะว่าคุณของผู้มีปัญญา เมื่อไม่กล่าว ก็ไม่สามารถจะรู้ได้. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงรอการประชุมของบริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกัน ด้วยทรงดำริว่า "เราจักกล่าวคุณของสารีบุตร". เพราะว่า ไม่ควรกล่าวสรรเสริญในสำนักของบุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกัน เมื่อกล่าวสรรเสริญอยู่ พวกเขาก็จะกล่าวติเตียนนั่นเทียว. แต่ในวันนี้ บริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกันของพระเถระได้ประชุมกัน พระศาสดาทรงเห็นความที่บริษัทนั้นประชุมกันแล้ว เมื่อจะทรงกล่าวสรรเสริญ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้.

Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปณฺฑิโต คือ เป็นบัณฑิตด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ความฉลาดในธาตุ ความฉลาดในอายตนะ ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และความฉลาดในฐานะและอฐานะ. ในบทเป็นต้นว่า มหาปญฺโญ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีปัญญามากเป็นต้น.

Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น ความแตกต่างแห่งมหาปัญญาเป็นต้นดังนี้ – ในปัญญาเหล่านั้น มหาปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ศีลขันธ์อันยิ่งใหญ่, ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันยิ่งใหญ่, ย่อมกำหนดรู้ฐานาฐานะ (เหตุที่เป็นไปได้และเป็นไปไม่ได้) อันยิ่งใหญ่, วิหารสมาบัติอันยิ่งใหญ่, อริยสัจอันยิ่งใหญ่, สติปัฏฐานอันยิ่งใหญ่, สัมมัปปธานอันยิ่งใหญ่, อิทธิบาทอันยิ่งใหญ่, อินทรีย์อันยิ่งใหญ่, พละอันยิ่งใหญ่, โพชฌงค์อันยิ่งใหญ่, อริยมรรคอันยิ่งใหญ่, สามัญผลอันยิ่งใหญ่, อภิญญาอันยิ่งใหญ่, และย่อมกำหนดรู้นิพพานอันเป็นปรมัตถ์อันยิ่งใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามหาปัญญา

Katamā [Pg.57] puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāatthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

ปุถุปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ มากมาย, ญาณย่อมเป็นไปในธาตุต่างๆ มากมาย, ในอายตนะต่างๆ มากมาย, ในอัตถะ (เนื้อความ) ต่างๆ มากมาย, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ มากมาย, ในสุญญตธรรมและอนุปาลัพภธรรมต่างๆ มากมาย, ในอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทาต่างๆ มากมาย, ในศีลขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในฐานาฐานะต่างๆ มากมาย, ในวิหารสมาบัติต่างๆ มากมาย, ในอริยสัจต่างๆ มากมาย, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ มากมาย, ในอริยมรรคต่างๆ มากมาย, ในสามัญผลต่างๆ มากมาย, ในอภิญญาต่างๆ มากมาย, ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณก้าวล่วงธรรมต่างๆ อันทั่วไปแก่ชน แล้วย่อมเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์

Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

หาสปัญญาเป็นไฉน? ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบานมาก มีความยินดีมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, การประกอบความเพียรเครื่องตื่น, ย่อมบำเพ็ญศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมแทงตลอดฐานาฐานะ, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมแทงตลอดอริยสัจ. ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผล, ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบาน ความยินดี และความปราโมทย์มาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา

Katamā javanapaññā, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ[Pg.58], cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

ชวนปัญญาเป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... รูปใดที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงได้อย่างรวดเร็ว. ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นทุกข์ได้อย่างรวดเร็ว... ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งวิญญาณทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้วว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีสาระ' ดังนี้แล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูปได้อย่างรวดเร็ว. เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป...ฯลฯ... ครั้นทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... วิญญาณ, จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว

Katamā tikkhapaññā, khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā.

ติกขปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะย่อมตัดกิเลสได้โดยฉับพลัน. ย่อมไม่ทนอยู่กับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นเนืองๆ, ไม่ทนอยู่กับราคะ โทสะ โมหะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ที่เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมไม่ทนอยู่กับกิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง, ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าติกขปัญญา. ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะอริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ อันบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญา ในอาสนะเดียว

Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.

นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน? ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความเบื่อหน่ายมาก มีความสะดุ้งกลัวมาก มีความกระสับกระส่ายมาก มีความไม่ยินดีมาก มีความไม่เพลิดเพลินอย่างยิ่งในสังขารทั้งปวง เป็นผู้มีหน้ามุ่งออกไปภายนอก ไม่รื่นรมย์ในสังขารทั้งปวง, ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโลภะที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน. ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโทสะ กองโมหะ โกธะ อุปนาหะ...ฯลฯ... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน

Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati, evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto. Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi. Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi. Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Arahattañca kira patvā aññāsi – ‘‘ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya [Pg.59] mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī’’ti. Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī’’ti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya. Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ.

คำว่า อนุปทธัมมวิปัสสนา หมายถึง การพิจารณาเห็นธรรมวิปัสสนาโดยลำดับด้วยอำนาจสมาบัติหรือด้วยอำนาจองค์ฌาน เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ จึงบรรลุพระอรหัตตผลในกึ่งเดือน ส่วนพระมหาโมคคัลลานเถระ (บรรลุ) ใน ๗ วัน แม้เป็นเช่นนั้น พระสารีบุตรเถระก็เป็นผู้มีปัญญามากกว่า จริงอยู่ พระมหาโมคคัลลานเถระพิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายเพียงส่วนเดียว ราวกับบีบคั้นด้วยปลายไม้เท้า พากเพียรอยู่ ๗ วัน จึงบรรลุพระอรหัตตผล ส่วนพระสารีบุตรเถระยกเว้นจริยาคือการพิจารณาของพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้พิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือ เมื่อพิจารณาอยู่อย่างนี้ ได้พากเพียรอยู่กึ่งเดือน ได้ยินว่า ครั้นบรรลุพระอรหัตตผลแล้ว ได้ทราบว่า "ยกเว้นพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สาวกอื่นชื่อว่าสามารถเพื่อจะบรรลุ (ปัญญา) ที่เราพึงบรรลุด้วยปัญญา จักไม่มี" เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักถือเอาไม้ไผ่" เห็นกอไผ่ที่มีกิ่งก้านสาขาพันกันหนาแน่น คิดว่า "เมื่อเราตัดกิ่งก้านที่พันกันอยู่ ก็จะเนิ่นช้า" จึงสอดมือเข้าไปในระหว่าง ตัดลำไผ่ที่พอจะเอื้อมถึงได้ทั้งที่โคนและที่ปลายแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนั้นจะไปได้เร็วกว่า แต่ก็ไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่งเห็นกอไผ่เช่นนั้นเหมือนกัน คิดว่า "ถ้าเราจะถือเอาลำไผ่ที่พอเอื้อมถึง ก็จะไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง" จึงนุ่งผ้าให้กระชับ ใช้มีดเล่มใหญ่ตัดกิ่งก้านที่พันกันของกอไผ่ เลือกเก็บเอาลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรงแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนี้จะไปทีหลัง แต่ก็ได้ลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรง พึงทราบความเพียรของพระเถระทั้งสองนี้ว่ามีความสมบูรณ์อย่างนี้

Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto.

ส่วนพระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม พากเพียรอยู่อย่างนี้ตลอดกึ่งเดือน ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้ยืนถวายงานพัดแด่พระทศพล ส่งญาณไปตามลำดับแห่งเทศนา ในวันที่ ๑๕ นับแต่วันที่บวช ได้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณ แทงตลอดญาณ ๖๗ ประการ บรรลุถึงปัญญา ๑๖ อย่างโดยลำดับ

Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti. Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คือ อนุปทธัมมวิปัสสนาใดที่กล่าวว่า "ย่อมพิจารณาเห็นอนุปทธัมมวิปัสสนา" ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงส่วนแห่งวิปัสสนานั้นๆ ที่จะกล่าวต่อไป

94. Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā. Tyāssāti te assa. Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti. Kathaṃ? Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti. Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ [Pg.60] upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti. Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti…pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti. Tena vuttaṃ ‘‘tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī’’ti.

๙๔. คำว่า ในปฐมฌาน คือ ธรรมเหล่าใดมีอยู่ในภายในสมาบัติในปฐมฌาน บทว่า ตฺยาสฺส คือ เต อสฺส (ธรรมเหล่านั้น ของท่าน) บทว่า อนุปทววตฺถิตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ กำหนดรู้แล้ว รู้แล้ว ปรากฏชัดแล้ว อย่างไร? จริงอยู่ พระเถระเมื่อพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้น ย่อมรู้ว่า วิตกมีลักษณะน้อมจิตไปในอารมณ์ ย่อมเป็นไป, เช่นเดียวกัน วิจารมีลักษณะประคองอารมณ์, ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน, สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ, จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน, ผัสสะมีลักษณะกระทบ, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์, สัญญามีลักษณะจำอารมณ์, เจตนามีลักษณะจงใจ, วิญญาณมีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์, ฉันทะมีลักษณะใคร่จะทำ, อธิโมกข์มีลักษณะตัดสินอารมณ์, วิริยะมีลักษณะประคองไว้, สติมีลักษณะระลึก, อุเบกขามีลักษณะเป็นกลาง, มนสิการมีลักษณะกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมเป็นไป ดังนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ ย่อมกำหนดวิตกโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติน้อมจิตไปในอารมณ์...ฯลฯ... ย่อมกำหนดมนสิการโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ธรรมเหล่านั้นของท่าน เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ"

Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti. Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā. Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā. Evaṃ sante kathaṃ? Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti. Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī’’ti. Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati.

บทว่า "วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น) คือ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น บทว่า "วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่) คือ แม้เมื่อตั้งอยู่ ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ บทว่า "วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ) คือ แม้เมื่อดับไป ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงดับไป แต่ในที่นี้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) และความเป็นผู้มีญาณมาก (ในขณะจิตเดียวกัน) เปรียบเหมือนไม่สามารถจะสัมผัสปลายนิ้วนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นเองได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น ไม่สามารถจะรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) ก่อนอย่างนี้ แต่ถ้าจิตสองดวงจะพึงเกิดขึ้นพร้อมกัน ก็พึงจะสามารถรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตดวงหนึ่งด้วยจิตอีกดวงหนึ่งได้ แต่ผัสสะ ๒ เวทนา ๒ สัญญา ๒ เจตนา ๒ หรือจิต ๒ ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นทีละอย่างๆ เท่านั้น พึงเว้นความเป็นผู้มีญาณมากอย่างนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมธรรม ๑๖ อย่างในภายในสมาบัติของพระมหาเถระจึงปรากฏชัดเล่า? (ตอบว่า) เพราะได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว จริงอยู่ พระเถระได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อท่านพิจารณาความเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ความเกิดขึ้นจึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่จึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความแตกดับ ความแตกดับจึงปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ" ด้วยบทว่า "อหุตฺวา สมฺโภนฺติ" (จากที่ไม่มีก็มีขึ้น) นี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้น ด้วยบทว่า "หุตฺวา ปฏิเวนฺติ" (มีแล้วก็กลับไม่มี) นี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไป

Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā. Anapāyoti paṭighavasena anapagato. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho. Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto. Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati.

บทว่า อนุปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่เข้าไปใกล้ด้วยอำนาจแห่งราคะ บทว่า อนปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่หลีกไปด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะ บทว่า อนิสฺสิโต ความว่า เป็นผู้ไม่อาศัยตัณหานิสัยและทิฏฐินิสัย บทว่า อปฺปฏิพทฺโธ ความว่า เป็นผู้ไม่ถูกฉันทราคะผูกไว้ บทว่า วิปฺปมุตฺโต ความว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากกามราคะ บทว่า วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะ ๔ หรือไม่ประกอบด้วยกิเลสทั้งปวง บทว่า วิมริยาทีกเตน ความว่า ไม่มีขอบเขต บทว่า เจตสา ความว่า ย่อมอยู่ด้วยจิตเห็นปานนี้

Tattha [Pg.61] dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ. Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ. Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi.

ในบทนั้น ขอบเขตมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมริยาทา (ขอบเขตแห่งกิเลส) และอารัมมณมริยาทา (ขอบเขตแห่งอารมณ์) จริงอยู่ หากว่าราคะเป็นต้นจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระสารีบุตรนั้น เพราะปรารภธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ด้วยเหตุนั้น กิเลสมริยาทาก็จะพึงมีได้ แต่ว่าในธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น แม้ธรรมอย่างหนึ่งก็มิได้เกิดขึ้นแก่ท่าน เพราะฉะนั้น กิเลสมริยาทาจึงไม่มี อนึ่ง หากว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ธรรมบางอย่างจะไม่พึงปรากฏขึ้น อย่างนี้ อารัมมณมริยาทาก็จะพึงมีแก่ท่าน แต่ว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น ธรรมที่ไม่ปรากฏขึ้นย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น แม้อารัมมณมริยาทาก็ไม่มี

Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca. Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā. Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati.

ขอบเขตอีก ๒ อย่างก็มี คือ วิกขัมภนมริยาทา (ขอบเขตด้วยการข่มไว้) และสมุจเฉทมริยาทา (ขอบเขตด้วยการตัดขาด) ในขอบเขต ๒ อย่างนั้น สมุจเฉทมริยาทาจักมีมาในเบื้องหน้า แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวิกขัมภนมริยาทา เพราะธรรมที่เป็นข้าศึกอันท่านข่มไว้แล้วจึงไม่มี (ขอบเขต) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงอยู่ด้วยจิตที่ไม่มีขอบเขต

Uttari nissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṃ. Aññesu ca suttesu ‘‘uttari nissaraṇa’’nti nibbānaṃ vuttaṃ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo. Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena. Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.

บทว่า อุตฺตรินิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่านี้ และในสูตรอื่น ๆ นิพพาน ท่านเรียกว่า "อุตตรินิสสรณะ" แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปโดยลำดับ บทว่า ตพฺพหุลการา ความว่า เพราะการกระทำให้มากซึ่งการรู้นั้น บทว่า อตฺถิเตฺววสฺส โหติ ความว่า ความรู้ว่า "มีอยู่" เท่านั้น ย่อมมั่นคงยิ่งขึ้นแก่พระเถระนั้น พึงทราบเนื้อความในวาระที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้

Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo. Sabhāvato vavatthapeti.

ส่วนในวาระที่ ๒ ชื่อว่า สัมปสาทะ เพราะมีความหมายว่าความผ่องใส (แห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นโดยสภาวะ

Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva. Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘yadeva tattha sukha’’nti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho. Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva. Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā.

ในวาระที่ ๔ บทว่า อุเปกฺขา ในตำแหน่งของสุข ได้แก่ เวทนุเบกขา (อุเบกขาเวทนา) นั่นเอง บทว่า ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโค ความว่า การน้อมใจไปว่า "สุขใดมีในที่นั้น" การน้อมใจนั้น ท่านกล่าวว่าเป็นของหยาบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการไม่น้อมใจไปแห่งจิตเพราะความสงบระงับนั้น ความหมายคือ เพราะไม่มีการน้อมใจนั้น บทว่า สติปาริสุทฺธิ ได้แก่ สติที่บริสุทธิ์นั่นเอง แม้อุเบกขาก็เป็นปาริสุทธิอุเบกขา (อุเบกขาคือความบริสุทธิ์)

95. Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti. Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha.

๙๕. บทว่า สโต วุฏฺฐหติ ความว่า เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะด้วยญาณแล้วจึงออกจากสมาบัติ บทว่า เต ธมฺเม สมนุปสฺสติ ความว่า เพราะว่าในเนวสัญญานาสัญญายตนะ การพิจารณาธรรมทีละบทเป็นวิปัสสนา (อนุปทธรรมวิปัสสนา) ย่อมมีได้เฉพาะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่มีแก่พระสาวกทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงกลาปวิปัสสนา (การพิจารณาเป็นกลุ่ม) ในที่นี้ จึงตรัสอย่างนี้

Paññāya [Pg.62] cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti. Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā arahattaṃ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi. Arahattaṃ pattavāro idha gahito, nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti.

บทว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ ความว่า อาสวะ ๔ สิ้นไป เพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา สำหรับท่านพระสารีบุตรเถระ มีทั้งวาระที่ท่านเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไปจนบรรลุพระอรหัต และวาระที่ท่านเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ในที่นี้ ท่านถือเอาวาระที่บรรลุพระอรหัต ส่วนนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวว่า ท่านจะเข้าอีกบ่อย ๆ เพราะความชำนาญ

Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti. Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti. Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto’’ti. Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā. Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในวาระทั้งสองนั้น ในกาลใด นิโรธสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งนิโรธสมาบัติย่อมมาถึง ผลสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ ในกาลใด ผลสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งผลสมาบัติย่อมมาถึง นิโรธสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ แต่พระเถระทั้งหลายผู้พำนักในชมพูทวีปกล่าวว่า "ท่านพระสารีบุตรเถระเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว จึงเข้านิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงบรรลุพระอรหัต" บทว่า เต ธมฺเม หมายถึง รูปธรรมอันมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ หรือธรรมที่เกิดขึ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเบื้องต่ำ เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นธรรมที่พึงพิจารณาด้วยวิปัสสนาในวาระนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้เพื่อแสดงว่า ท่านพิจารณาธรรมเหล่านั้นด้วยวิปัสสนา

97. Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto. Pāramippattoti nipphattiṃ patto. Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๙๗. บทว่า วสิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความชำนาญ บทว่า ปารมิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความสำเร็จ ในบทว่า โอรโส เป็นต้น มีความว่า พระเถระชื่อว่า โอรส เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เกิดขึ้นจากพระอุระของพระผู้มีพระภาค ชื่อว่า มุขโตชาโต เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เปล่งออกจากพระโอษฐ์ แต่ชื่อว่า ธรรมโช และ ธรรมนิมฺมิโต เพราะเกิดและถูกเนรมิตโดยธรรม ชื่อว่า ธรรมทายาโท เพราะรับเอามรดกคือธรรม ชื่อว่า โน อามิสทายาโท เพราะไม่รับเอามรดกคืออามิส พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

(อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุปทสูตร จบ

2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร

98. Evaṃ me sutanti chabbisodhanasuttaṃ. Tattha khīṇā jātītiādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi. Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṃ āgataṃ. Diṭṭhe diṭṭhavāditātiādīsu yāya [Pg.63] cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṃ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Abhinanditabbanti na kevalaṃ abhinanditabbaṃ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo. Uttariṃ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṃ pañho pucchitabboti dasseti. Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo.

๙๘. ฉัพพิโสธนสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในบทว่า ขีณา ชาติ เป็นต้นนั้น การพยากรณ์อรหัตผลย่อมมีได้แม้ด้วยบทเดียว หรือด้วยสองบท แต่ในที่นี้ การพยากรณ์อรหัตผลมาด้วยสี่บท ในบทว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา เป็นต้น เจตนาใดที่บุคคลกล่าวว่า "สิ่งที่เห็น เราเห็นแล้ว" เจตนานั้นชื่อว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยเดียวกันนี้ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี่เป็นสภาวะ บทว่า อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ควรชื่นชมเท่านั้น แต่ควรทำสักการะทั้งปวงแก่พระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วนั้นด้วย บทว่า อุตฺตรึ ปญฺโห ความว่า หากท่านทั้งหลายไม่พอใจด้วยคำพยากรณ์ของท่าน ก็พึงถามปัญหานี้ให้ยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ แม้ในสามวาระที่เหลือจากนี้ไป ก็มีนัยเดียวกันนี้

99. Abalanti dubbalaṃ. Virāgunanti vigacchanasabhāvaṃ. Anassāsikanti assāsavirahitaṃ. Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā. Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṃyeva nāmaṃ. Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṃ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṃ anusetīti anusayāti vuccanti. Khayā virāgātiādīsu khayena virāgenāti attho. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva.

๙๙. บทว่า อพลํ ความว่า ไม่มีกำลัง. บทว่า วิราคุํ ความว่า มีสภาวะปราศจากไป. บทว่า อนสฺสาสิกํ ความว่า ปราศจากความเบาใจ. บทว่า อุปายูปาทานา นี้เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ ตัณหาและทิฏฐิย่อมเข้าไปสู่ธรรมในภูมิ 3 เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปายะ, ย่อมยึดมั่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปาทาน. แม้บทว่า เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา ก็เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง. จริงอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น คือตั้งมั่นอยู่ในสักกายธรรมทั้งหลายด้วยตัณหาและทิฏฐิ เหตุนั้นตัณหาและทิฏฐิจึงชื่อว่า อธิฏฐานะแห่งจิต, จิตย่อมยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภินิเวส, จิตย่อมนอนเนื่องอยู่ด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง เหตุนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย. ในบทเป็นต้นว่า ขยา วิราคา มีความหมายว่า เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง.

100. Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Na anattato upagacchinti ahaṃ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṃ. Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca. Tepi hi nissitavatthurūpānaṃ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva. Tasmā ‘‘na ca pathavīdhātunissita’’nti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati. Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma, tathā taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā. Evaṃ idhāpi rūpārūpaṃ gahitameva hoti. Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṃ gahitameva hoti.

๑๐๐. บทว่า ปฐวีธาตุ ความว่า ธาตุคือที่ตั้ง. บทว่า อาโปธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องผูกพัน. บทว่า เตโชธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องย่อย. บทว่า วาโยธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องค้ำจุน. บทว่า อากาสธาตุ ความว่า ธาตุคือสิ่งที่ไม่ถูกสัมผัส. บทว่า วิญฺญาณธาตุ ความว่า ธาตุคือการรู้แจ้ง. บทว่า น อนตฺตโต อุปคจฺฉึ ความว่า เรามิได้เข้าถึงโดยส่วนแห่งอัตตาว่า "เราคืออัตตา". บทว่า น จ ปฐวีธาตุนิสฺสิตํ ความว่า ธาตุที่เหลือ อุปาทายรูป และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ล้วนอาศัยปฐวีธาตุ. จริงอยู่ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่าอาศัยปฐวีธาตุโดยปริยายหนึ่ง เพราะอาศัยปฐวีธาตุซึ่งเป็นวัตถุที่รูปอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น ผู้ที่กล่าวว่า "และไม่อาศัยปฐวีธาตุ" ชื่อว่ากล่าวว่า "เรามิได้เข้าถึงแม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เหลือโดยความเป็นอัตตา". ส่วนในบทว่า อากาสธาตุนิสฺสิตํ โดยนัยแห่งความไม่แยกจากกัน แม้ภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมดก็ชื่อว่าอาศัยอากาสธาตุ, อรูปขันธ์ทั้งหลายซึ่งมีรูปที่อาศัยอากาสธาตุนั้นเป็นวัตถุก็เช่นกัน. ด้วยเหตุนี้ แม้ในที่นี้ รูปและอรูปก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. ส่วนในบทว่า วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตํ ขันธ์ ๓ ที่เกิดร่วมกันและจิตตสมุฏฐานรูป ชื่อว่าอาศัยวิญญาณธาตุ ดังนั้น รูปและอรูปจึงเป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง.

101. Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṃ atīte cakkhudvārassa āpāthaṃ āgantvā niruddhaṃ, yañca anāgate āpāthaṃ [Pg.64] āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṃ, taṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Yaṃ pana atītepi āpāthaṃ anāgantvā niruddhaṃ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘imasmiṃ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṃ labbhatī’’ti. Tasmā tīsu kālesu āpāthaṃ āgataṃ vā anāgataṃ vā sabbampi taṃ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesu dhammesū’’ti. Chandoti taṇhāchando. Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo. Nandīti sveva abhinandanavasena nandī. Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā. Sesadvāresupi eseva nayo.

๑๐๑. ในบทว่า รูเป จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาณตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นี้ พึงทราบว่า รูปใดในอดีตที่มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปใดในอนาคตที่จะมาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, และรูปใดในบัดนี้ที่มาแล้วดับไป, รูปทั้งหมดนั้นชื่อว่า รูป. ส่วนรูปใดแม้ในอดีตที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, แม้ในอนาคตที่จะมิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, แม้ในบัดนี้ที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปนั้นสงเคราะห์เข้าในธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. เมื่อกล่าวเช่นนี้ พระติปิฏกจูฬาภยเถระได้กล่าวว่า "ในที่นี้ ท่านทั้งหลายทำเป็นสองอย่าง, ข้างบนในฉันทวาร จักทำอย่างไร, อย่างนี้ใช้ไม่ได้". เพราะฉะนั้น รูปทั้งหมดนั้นไม่ว่าจะมาสู่คลองจักษุหรือไม่มาในกาลทั้งสาม ก็เป็นรูปนั่นเอง. ส่วนขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าเป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. ความหมายในที่นี้คือ "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้พร้อมกับจักขุวิญญาณ". บทว่า ฉนฺโท คือ ตัณหาฉันทะ. บทว่า ราโค คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความกำหนัด ชื่อว่า ราคะ. บทว่า นนฺที คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความเพลิดเพลิน ชื่อว่า นันทิ. บทว่า ตณฺหา คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความทะยานอยาก ชื่อว่า ตัณหา. แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

102. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti idaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṃ? Bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṃyeva kathento evamāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ, chabbisodhanantipissa nāmaṃ. Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṃ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā ‘‘chabbisodhaniya’’nti vuttaṃ. Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṃ ekameva katvā catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti.

๑๐๒. ในบทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา นี้ อหังการคือมานะ, มมังการคือตัณหา, มานะนั้นเองคือมานานุสัย. เหตุใดจึงตรัสบทว่า อาสวานํ ขยญาณาย นี้ โดยมิได้ตรัสถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ? เพราะภิกษุทั้งหลายไม่ทูลถามถึงโลกิยธรรม, ทูลถามถึงแต่โลกุตรธรรมเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เมื่อทรงตอบเฉพาะปัญหาที่ถูกทูลถาม จึงตรัสเช่นนั้น. สูตรนี้ชื่อว่า เอกวิสัชชิตสูตร, และยังมีชื่อว่า ฉัพพิโสธนิยสูตร. จริงอยู่ ในสูตรนี้ ส่วน ๖ ประการเหล่านี้คือ โวหาร ๔, ขันธ์ ๕, ธาตุ ๖, อายตนะภายในและภายนอก ๖, สวิญญาณกายของตน, สวิญญาณกายของผู้อื่น ได้รับการชำระให้บริสุทธิ์แล้ว, เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ฉัพพิโสธนิยสูตร". ส่วนพระเถระผู้อยู่ต่างสมุทรกล่าวว่ามี ๖ ส่วน โดยรวมสวิญญาณกายของตนและของผู้อื่นเป็นส่วนเดียวกัน แล้วนับรวมกับอาหาร ๔.

Ime pana cha koṭṭhāsā ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti (pārā. 198) evaṃ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā.

ส่วน ๖ หมวดเหล่านี้ พึงชำระสะสางโดยนัยแห่งวินัยนิทเทสอย่างนี้ว่า "ท่านบรรลุอะไร, ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร, ท่านบรรลุเมื่อไร, ท่านบรรลุที่ไหน, กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว, ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน".

Ettha hi kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigataṃ. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā, kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā[Pg.65], udāhu vipassanāvasena, tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti. Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti.

จริงอยู่ ในคำถามเหล่านั้น คำว่า "ท่านบรรลุอะไร" เป็นคำถามถึงสิ่งที่บรรลุ คือ ท่านบรรลุอะไรในบรรดาฌาน วิโมกข์ เป็นต้น หรือในบรรดาโสดาปัตติมรรค เป็นต้น. คำว่า "ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร" เป็นคำถามถึงอุบาย. อธิบายในข้อนี้มีอยู่ว่า ท่านบรรลุโดยทำอนิจจลักษณะให้เป็นธงชัย หรือทำทุกขลักษณะหรืออนัตตลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นธงชัย, หรือว่าท่านน้อมใจไปโดยอำนาจสมาธิ หรือโดยอำนาจวิปัสสนา, อีกนัยหนึ่ง ท่านน้อมใจไปในรูป หรือในอรูป, หรือว่าท่านน้อมใจไปในภายใน หรือในภายนอก. คำว่า "ท่านบรรลุเมื่อไร" เป็นคำถามถึงกาลเวลา หมายความว่า ท่านบรรลุในกาลไหน ในบรรดากาลเวลาเช้า เที่ยง เป็นต้น.

Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti.

คำว่า "ท่านบรรลุที่ไหน" เป็นคำถามถึงสถานที่ หมายความว่า ท่านบรรลุในสถานที่ไหน, ในที่พักกลางคืน, ที่พักกลางวัน, โคนต้นไม้, มณฑป หรือในวิหารไหน. คำว่า "กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว" เป็นการถามถึงกิเลสที่ละได้แล้ว หมายความว่า กิเลสของท่านที่พึงถูกประหารโดยมรรคไหน ได้ถูกละแล้ว.

Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.

คำว่า "ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน" เป็นคำถามถึงธรรมที่ได้รับแล้ว หมายความว่า ในบรรดาธรรมทั้งหลายมีปฐมมรรคเป็นต้น ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน.

Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo. Aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti? Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti.

เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้ หากภิกษุรูปใดพึงพยากรณ์การบรรลุอุตตริมนุสสธรรม ไม่ควรสักการะภิกษุนั้นเพียงเท่านั้น แต่พึงสอบสวนเพื่อชำระให้บริสุทธิ์ในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ว่า “ท่านบรรลุอะไร บรรลุฌาน หรือว่าบรรลุธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิโมกข์เป็นต้น” เพราะว่าธรรมใดที่บุคคลใดบรรลุแล้ว ธรรมนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น ถ้าเธอกล่าวว่า “ธรรมชื่อนี้อันเราบรรลุแล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุอย่างไร” คือ ทำอะไรให้เป็นธงชัยในบรรดาอนิจจลักษณะเป็นต้น หรือว่าในบรรดาอารมณ์ ๓๘ ประการ หรือในบรรดาธรรมทั้งหลายมีรูปธรรม อรูปธรรม อัชฌัตตธรรม พหิทธธรรมเป็นต้นเป็นประเภท ท่านน้อมใจเข้าไปพิจารณาโดยมุขไหน เพราะว่าการน้อมใจเข้าไปพิจารณาธรรมใดมีอยู่แก่บุคคลใด การน้อมใจนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น

Sace pana ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso, evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me kāle adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti.

ก็ถ้าเธอกล่าวว่า “การน้อมใจของเราชื่อนี้ เราบรรลุแล้วอย่างนี้” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุเมื่อไร” คือ “ในเวลาเช้า หรือว่าในกาลไหนกาลหนึ่งในบรรดาเวลาเที่ยงเป็นต้น” เพราะว่ากาลที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในกาลชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุที่ไหน” คือ “ในที่พักกลางวัน หรือว่าในโอกาสไหนโอกาสหนึ่งในบรรดาที่พักกลางคืนเป็นต้น” เพราะว่าสถานที่ที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในโอกาสชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “กิเลสเหล่าไหนอันท่านละได้แล้ว” คือ “กิเลสที่พึงละด้วยปฐมมรรค หรือว่ากิเลสที่พึงละด้วยทุติยมรรคเป็นต้น” เพราะว่ากิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน

Sace [Pg.66] ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ. Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti. Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī’’ti apanetabbo.

ถ้าเธอกล่าวว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้อันเราละได้แล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน” คือ “แห่งโสดาปัตติมรรค หรือว่าแห่งมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสกทาคามิมรรคเป็นต้น” เพราะว่าธรรมที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราเป็นผู้ได้ธรรมชื่อเหล่านี้” แม้เพียงเท่านั้น ก็ยังไม่ควรเชื่อคำของเธอ เพราะว่าภิกษุผู้เป็นพหูสูต ฉลาดในการเรียนและสอบถาม ย่อมสามารถเพื่อจะชำระฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ได้ พึงชำระอาคมนปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ของภิกษุนี้ ถ้าอาคมนปฏิปทาไม่บริสุทธิ์ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “โลกุตตรธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นอันบุคคลได้แล้วด้วยปฏิปทานี้”

Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati sameti. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.

ก็ถ้าอาคมนปฏิปทาของภิกษุนั้นบริสุทธิ์ ปรากฏว่า “เธอเป็นผู้ไม่ประมาทในสิกขา ๓ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่สิ้นกาลนาน ไม่ติดในปัจจัย ๔ มีใจเสมอด้วยอากาศ (คือไม่มีอะไรขัดขวาง) อยู่” คำพยากรณ์ของภิกษุนั้นย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับปฏิปทา ย่อมเป็นเช่นกับคำที่ตรัสไว้ว่า “เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคาย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับน้ำในแม่น้ำยมุนา ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้ ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็เทียบเคียงเข้ากันได้ ฉันนั้นเหมือนกัน” (ที. นิ. ๒.๒๙๖)

Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti. Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti.

อีกอย่างหนึ่ง สักการะไม่พึงทำแม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร เพราะว่าปฏิปทาที่เสมอด้วยปฏิปทาของพระขีณาสพย่อมมีได้แม้แก่ปุถุชนบางคนผู้มีสติ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นพึงถูกทำให้หวาดเสียวด้วยอุบายนั้นๆ ชื่อว่าพระขีณาสพนั้น แม้อสนีบาตตกต้องกระหม่อม ความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้าย่อมไม่มี แต่สำหรับปุถุชน แม้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยก็ย่อมมีได้

Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nhāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṃ puthujjanoti sañjāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi. Rājā theraṃ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha[Pg.67]? Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti? Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthīti.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้: ได้ยินว่า พระทีฆภาณกอภัยเถระ เมื่อไม่สามารถจะหยั่งรู้พระปิณฑปาติกะรูปหนึ่งได้ จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุหนุ่ม ภิกษุหนุ่มนั้นดำลงไปที่ปากแม่น้ำกัลยาณี จับเท้าของพระเถระนั้นผู้กำลังอาบน้ำอยู่ พระปิณฑปาติกะมีความสำคัญว่า “จระเข้” จึงร้องเสียงดัง ในกาลนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้ว่าท่านเป็นปุถุชน ก็ในสมัยพระเจ้าจันทมุขติสสะ พระสังฆเถระในมหาวิหารเป็นพระขีณาสพ มีจักษุอ่อนแอ อยู่แต่ในวิหารเท่านั้น พระราชาทรงดำริว่า “เราจักหยั่งรู้พระเถระ” เมื่อภิกษุทั้งหลายไปบิณฑบาตแล้ว จึงเสด็จเข้าไปโดยไม่มีเสียง แล้วจับเท้าเหมือนงู พระเถระเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาหินแล้วกล่าวว่า “ใครอยู่ที่นี่” (พระราชาตรัสตอบว่า) “ข้าพระองค์ ติสสะ พระเจ้าข้า” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ติสสะ กลิ่นหอมฟุ้งไปหรือ” ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าความกลัวย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ

Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo. So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṃ arahāti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṃ na janeti. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.

ก็ปุถุชนบางคนเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง ไม่มีความกลัว ผู้นั้นพึงถูกหยั่งรู้ด้วยอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด แม้พระเจ้าวสภะ เมื่อจะทรงหยั่งรู้พระเถระรูปหนึ่ง ได้โปรดให้นั่งในพระราชวังแล้ว ประทับนั่งขยำขนมพุทราในสำนักของท่าน น้ำลายของพระมหาเถระไหล ลำดับนั้น ความเป็นปุถุชนของพระเถระก็ปรากฏ เพราะว่า ชื่อว่ารสชาติตัณหา อันพระขีณาสพละได้ดีแล้ว ชื่อว่าความใคร่ในรสแม้ที่เป็นทิพย์ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ครั้นหยั่งรู้ด้วยอุบายเหล่านี้แล้ว ถ้าความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้า หรือรสชาติตัณหาเกิดขึ้นแก่เธอ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “ท่านไม่ใช่อรหันต์” ก็ถ้าเธอนั่งอยู่อย่างราชสีห์ คือเป็นผู้ไม่กลัว ไม่ตะลึง ไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ยังความใคร่ให้เกิดแม้ในอารมณ์อันเป็นทิพย์ (พึงทราบว่า) “ภิกษุนี้เป็นผู้มีไวยากรณ์สมบูรณ์ ย่อมควรแก่สักการะที่พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นส่งมาจากทุกทิศ”

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร จบ

3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร

105. Evaṃ me sutanti sappurisadhammasuttaṃ. Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṃ dhammaṃ. Asappurisadhammanti pāpapurisānaṃ dhammaṃ. Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāti. Paṭhamaṃ muñcitabbaṃ katheti, evaṃ pahātabbaṃ dhammaṃ paṭhamaṃ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammotiādimāha. Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccākula’’nti vuccati. So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ katvā.

๑๐๕. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าสัปปุริสธรรมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของคนชั่ว. แม้ทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง ละทางซ้ายแล้วถือเอาทางขวาฉันใด ย่อมบอกทางที่ควรละก่อน ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรละก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กตโม จ ภิกฺขเว อสปฺปุริสธมฺโม (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัปปุริสธรรมเป็นไฉน). ในบทเหล่านั้น บทว่า อุจฺจากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสองนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลสูง". บทว่า โส ตตฺถ ปุชฺโช ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ควรบูชาในภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน.

Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā vessakulā vā. Idameva hi kulattayaṃ ‘‘mahākula’’nti vuccati. Mahābhogakulāti mahantehi [Pg.68] bhogehi samannāgatā kulā. Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā. Imasmiṃ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti. Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva.

บทว่า มหากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์ หรือตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสามนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลใหญ่". บทว่า มหาโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่พรั่งพร้อมด้วยโภคะเป็นอันมาก. บทว่า อุฬารโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยโภคะอันโอฬารและประณีต. ในสองบทนี้ ย่อมได้ตระกูลทั้งสี่. เพราะว่า ผู้ที่เกิดในตระกูลไหนๆ ก็ตาม ด้วยกำลังแห่งบุญ ย่อมเป็นผู้มีโภคะมากหรือมีโภคะโอฬารได้เหมือนกัน.

106. Yasassīti parivārasampanno. Appaññātāti rattiṃ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti. Appesakkhāti appaparivārā.

๑๐๖. บทว่า ยสสฺสี ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร. บทว่า อปฺปญฺญาตา ความว่า ย่อมไม่ปรากฏในท่ามกลางสงฆ์เป็นต้น เปรียบเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน. บทว่า อปฺเปสกฺขา ได้แก่ ผู้มีบริวารน้อย.

107. Āraññikoti samādinnaāraññikadhutaṅgo. Sesadhutaṅgesupi eseva nayo. Imasmiñca sutte pāḷiyaṃ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva.

๑๐๗. บทว่า อารญฺญิโก ได้แก่ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. แม้ในธุดงค์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. และในพระสูตรนี้ ในพระบาลี ธุดงค์มาเพียง ๙ ข้อเท่านั้น แต่โดยพิสดาร ธุดงค์เหล่านี้มี ๑๓ ข้อ. สิ่งที่ควรกล่าวในธุดงค์เหล่านั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในธุดงคนิเทศ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

108. Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho. Atammayataññeva antaraṃ karitvāti nittaṇhataṃyeva kāraṇaṃ katvā abbhantaraṃ vā katvā, citte uppādetvāti attho.

๑๐๘. ในบทว่า อตมฺมยตา, คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, ความหมายคือ ความไม่มีตัณหา. บทว่า อตมฺมยตญฺเญว อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำความไม่มีตัณหานั่นแหละให้เป็นเหตุ หรือกระทำไว้ในภายใน คือให้เกิดขึ้นในจิต.

Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṃ samāpattiṃ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno. Na kañci maññatīti kañci puggalaṃ tīhi maññanāhi na maññati. Na kuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati. Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṃ puggalaṃ na maññati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในนิโรธวาร เพราะว่าพระอนาคามีและพระขีณาสพเท่านั้นย่อมเข้าสมาบัตินั้นได้ สมาบัตินั้นไม่มีแก่ปุถุชน เพราะเหตุนั้น อสัปปุริสวารจึงไม่มี (ในที่นี้). บทว่า น กญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลใดบุคคลหนึ่งด้วยมัญญนะ (ความสำคัญตน) ๓ อย่าง. บทว่า น กุหิญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญในโอกาสใดโอกาสหนึ่ง. บทว่า น เกนจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลนั้นแม้ด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร จบ.

4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร

109. Evaṃ me sutanti sevitabbāsevitabbasuttaṃ. Tattha tañca aññamaññaṃ kāyasamācāranti aññaṃ sevitabbaṃ kāyasamācāraṃ, aññaṃ asevitabbaṃ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṃ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho. Vacīsamācārādīsu eseva nayo. Iti [Pg.69] bhagavā sattahi padehi mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṃ.

๑๐๙. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ตญฺจ อญฺญมญฺญํ กายสมาจารํ ความว่า เรากล่าวถึงกายสมาจารที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง, ความหมายคือ เราไม่ได้กล่าวว่า กายสมาจารที่ควรเสพโดยปริยายใดปริยายหนึ่ง ไม่ควรเสพ หรือกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ ควรเสพ. ในวจีสมาจารเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมาติกาไว้ด้วยบท ๗ บทแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมิได้ทรงจำแนกโดยพิสดาร. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อทรงกระทำโอกาสแก่พระสารีบุตรเถระ.

113. Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṃ aṅgaṃ hutvā ṭhitāti na gahitā.

๑๑๓. ในมโนสมาจาร ท่านไม่ถือเอามิจฉาทิฏฐิและสัมมาทิฏฐิ เพราะตั้งอยู่เป็นองค์ธรรมต่างหาก โดยอำนาจแห่งทิฏฐิปฏิลาภวาร.

114. Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā.

๑๑๔. ในจิตตุปปาทวาร พึงทราบอภิชฌาเป็นต้นที่ไม่ถึงกรรมบถ.

115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyātiādīni kāmasaññādīnaṃ dassanatthaṃ vuttāni.

๑๑๕. ในสัญญาปฏิลาภวาร บททั้งหลายมีอาทิว่า อภิชฺฌาสหคตาย สญฺญาย ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงกามสัญญาเป็นต้น.

117. Sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṃ apariniṭṭhitabhāvāya. Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti. Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti nāma. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṃ sabyābajjhaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti. Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti udānaṃ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo.

๑๑๗. บทว่า สพฺยาปชฺฌํ ได้แก่ เป็นไปกับด้วยทุกข์. บทว่า อปรินิฏฺฐิตภาวาย ได้แก่ เพื่อความที่ภพทั้งหลายยังไม่สิ้นสุด. และในที่นี้ อัตภาพที่ชื่อว่าสัพยาปัชฌะมี ๔ อย่าง. จริงอยู่ ปุถุชนใดไม่สามารถทำภพให้สิ้นสุดได้ด้วยอัตภาพนั้น, จำเดิมแต่ปฏิสนธิของปุถุชนนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ และกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อม, ชื่อว่าย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น. พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็เช่นกัน. ปุถุชนเป็นต้นจงยกไว้ก่อน, พระอนาคามีย่อมยังอัตภาพที่สัพยาปัชฌะให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? และอกุศลธรรมของพระอนาคามีนั้นย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมไปได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ แม้พระอนาคามีบังเกิดในสุทธาวาส แลดูอุทยาน วิมาน และกัลปพฤกษ์แล้ว ย่อมเปล่งอุทานว่า "โอ้ สุขจริงหนอ โอ้ สุขจริงหนอ", ภวโลภะ ภวตัณหาของพระอนาคามียังละไม่ได้เด็ดขาด, เพราะความที่ตัณหายังละไม่ได้เด็ดขาดของพระอนาคามีนั้น ชื่อว่าอกุศลธรรมย่อมเจริญ ชื่อว่ากุศลธรรมย่อมเสื่อม, ย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น, พึงทราบว่า เป็นผู้มีภพยังไม่สิ้นสุดนั่นเอง.

Abyābajjhanti adukkhaṃ. Ayampi catunnaṃ janānaṃ vasena veditabbo. Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ sakkoti, puna paṭisandhiṃ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṃ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṃ abyābajjhaattabhāvaṃ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāniādīni hontīti. Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ samattho hoti. Tassa [Pg.70] aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṃ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṃ pariniṭṭhāpetiyeva nāma. Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti nāma.

อัพยาปัชฌัง คือ ไม่มีความทุกข์ แม้วาระนี้ก็พึงทราบโดยจำแนกเป็นบุคคล ๔ จำพวก ด้วยว่า แม้ปุถุชนใดสามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น ไม่ถือเอาปฏิสนธิอีก สำหรับปุถุชนนั้น จำเดิมแต่การถือปฏิสนธิ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเจริญขึ้น ย่อมยังอัตภาพที่ไม่มีทุกข์นั่นแหละให้บังเกิด ชื่อว่าเป็นผู้มีภพสิ้นสุดลงแล้วนั่นเทียว แม้พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็ฉันนั้น พระโสดาบันเป็นต้นจงยกไว้ก่อน ปุถุชนจะยังอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนให้เกิดขึ้นได้อย่างไร และความเสื่อมไปแห่งอกุศลเป็นต้นของปุถุชนนั้นจะมีได้อย่างไร แม้ปุถุชนผู้เป็นปัจฉิมภวิกะ ก็สามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น อัตภาพของท่าน แม้ผู้ฆ่าสัตว์พันหนึ่งหย่อนหนึ่ง เหมือนของพระองคุลิมาล ก็ชื่อว่าเป็นอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนนั่นเทียว ชื่อว่าย่อมทำภพให้สิ้นสุดลงได้นั่นเทียว อกุศลเท่านั้นย่อมเสื่อมไป วิปัสสนาเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาปฏิสนธิ

119. Cakkhuviññeyyantiādīsu yasmā ekaccassa tasmiṃyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto assādento anayabyasanaṃ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘tañca aññamañña’’nti na vuttaṃ. Esa nayo sabbattha.

๑๑๙. ในบทว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยํ เป็นต้น เพราะว่า สำหรับบุคคลบางคน ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นในรูปนั้นนั่นเอง เขาย่อมเพลิดเพลิน ย่อมยินดี เมื่อเพลิดเพลิน เมื่อยินดี ย่อมถึงความพินาศและหายนะ สำหรับบุคคลบางคน (ราคะเป็นต้น) ย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเบื่อหน่าย เมื่อคลายกำหนัด ย่อมถึงนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "สิ่งนั้นและสิ่งอื่น" นัยนี้พึงทราบในทุกบท

Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyunti ettha ke bhagavato imassa bhāsitassa atthaṃ ājānanti, ke na ājānantīti? Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma. Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ paṭipajjanti, te ājānanti nāma. Evaṃ santepi sapaṭisandhikānaṃ tāva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṃ kathaṃ hotīti. Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṃ puna dukkhaṃ nāma natthi. Iti ekaṃsena tesaṃyeva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในบทว่า เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยุํ นี้ ใครชื่อว่าย่อมรู้อรรถแห่งพระภาษิตนี้ของพระผู้มีพระภาค ใครชื่อว่าย่อมไม่รู้? บุคคลเหล่าใด เรียนพระบาลีและอรรถกถาของพระสูตรนี้แล้ว ไม่เป็นผู้ทำตามนั้น ไม่ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่าไม่รู้ ส่วนบุคคลเหล่าใด เป็นผู้ทำตามนั้น ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่ารู้ เมื่อเป็นเช่นนั้น (การปฏิบัตินั้น) จงเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลผู้ยังมีปฏิสนธิก่อนเถิด แต่จะเป็นไป (เพื่อประโยชน์และความสุข) แก่บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิได้อย่างไร? บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิ ย่อมปรินิพพานเหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ แม้กาลผ่านไปแสนกัปป์ ทุกข์ก็มิได้มีอีกแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะฉะนั้น (การปฏิบัตินั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลเหล่านั้นโดยส่วนเดียวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร จบ

5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาพหุธาตุกสูตร

124. Evaṃ me sutanti bahudhātukasuttaṃ. Tattha bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro. Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Taṃ pavattiṃ sutakālato [Pg.71] paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti, ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ taṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti, atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpetvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.

๑๒๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ คือ พหุธาตุกสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ภยานิ เป็นต้น (มีความหมายดังนี้) ภยะ คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต อุปัทวะ คือ อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น อุปสรรค คือ อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้องในสิ่งนั้นๆ พึงทราบความแตกต่างของภัยเหล่านั้นดังนี้ – โจรทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอเช่นภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปยังชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจะปล้นหมู่บ้านของท่าน" จำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น (ชาวบ้าน) ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (พวกเขาคิดว่า) "ในที่นี้ พวกโจรโกรธแล้วอาจจะนำความพินาศมาให้แก่เรา" ดังนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สมบัติ พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนอยู่บนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบและยุงเป็นต้นกัด ก็เข้าไปในพุ่มไม้ เหยียบย่ำตอและหนาม สภาพที่จิตฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น ต่อจากนั้น เมื่อพวกโจรไม่มาในวันที่บอกไว้ (พวกเขาคิดว่า) "นั่นคงเป็นข่าวที่ว่างเปล่า พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้าน" ดังนี้แล้ว จึงพร้อมด้วยข้าวของเครื่องใช้เข้าไปในหมู่บ้าน ครั้งนั้น พวกโจรทราบว่าพวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมหมู่บ้าน จุดไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ ปล้นทรัพย์สมบัติทั้งหมดแล้วก็ไป ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ที่รอดตายก็ดับไฟแล้ว นั่งติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงากำแพงเป็นต้น พลางเศร้าโศกถึงสิ่งที่สูญเสียไป นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้อง

Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā uparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni.

บทว่า นฬาคารา คือ เรือนที่มุงด้วยไม้อ้อ ส่วนประกอบอื่นๆ ในเรือนนี้ทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้า ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยคนพาลนั่นเอง ด้วยว่า คนพาลผู้ไม่มีปัญญา ปรารถนาราชสมบัติ หรือตำแหน่งอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็รวบรวมบุตรของหญิงม่ายและนักเลงใหญ่สองสามคนซึ่งเหมือนกับตน แล้วกล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" อาศัยป่าทึบและภูเขาเป็นต้น ปล้นหมู่บ้านชายแดน ประกาศความเป็นโจรแล้ว โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบทด้วย มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งบ้านเรือน ปรารถนาที่เกษมแล้วก็หลีกหนีไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกหนีไป ในสถานที่ที่ไปแล้วๆ ทั้งภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน แม้ในหมู่บรรพชิต ภิกษุพาลสองรูป ก่อการวิวาทกันและกัน เริ่มการโจทนา การทะเลาะวิวาทครั้งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นเหมือนของภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเกิดขึ้นจากคนพาล

Etadavocāti bhagavatā dhammadesanā matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitā. Yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṃ kareyyanti [Pg.72] cintetvā etaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

คำว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระธรรมเทศนาให้จบลง โดยยังมิได้ทรงนำไปสู่ที่สุด. (พระอานนท์) คิดว่า "ไฉนหนอ เราทูลถามพระทศพลแล้ว พึงทำความบริบูรณ์แห่งพระเทศนานี้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์นั้นเถิด" แล้วจึงได้กล่าวคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ" ดังนี้.

125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito. Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā dukkhasaccaṃ, tesaṃ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Iti catusaccakammaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo visuddhimagge kathitāva. Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto.

๑๒๕. ในบรรดาธาตุ ๑๘ นั้น ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป ธาตุ ๗ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยอรูป ด้วยประการฉะนี้ จึงตรัสว่าเป็นการกำหนดรู้ด้วยรูปและอรูปเท่านั้น. ธาตุทั้งหมด โดยนัยแห่งขันธ์ ก็คือขันธ์ ๕. แม้ขันธ์ ๕ ก็เป็นทุกขสัจ ตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดขันธ์เหล่านั้นเป็นสมุทัยสัจ ความไม่เป็นไปแห่งสัจจะทั้งสองนั้นเป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธเป็นมรรคสัจ. ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานคือสัจจะ ๔ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ธาตุเหล่านี้ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา.

Pathavīdhātuādayo saviññāṇakakāyaṃ suññato nissattato dassetuṃ vuttā. Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā. Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā. Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti. Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṃ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Esa nayo sabbattha. Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

ปฐวีธาตุเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อทรงแสดงสวิญญาณกายโดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความไม่ใช่สัตว์. แม้ธาตุเหล่านั้น ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากวิญญาณธาตุแล้วทำให้เต็ม. จริงอยู่ วิญญาณธาตุนั้นมี ๖ อย่าง โดยนัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในวิญญาณธาตุ ๖ อย่างนั้น เมื่อกำหนดรู้จักขุวิญญาณธาตุ วัตถุของจักขุวิญญาณธาตุนั้นคือจักขุธาตุ อารมณ์คือรูปธาตุ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. ส่วนเมื่อกำหนดรู้มโนวิญญาณธาตุ มโนธาตุโดยนัยแห่งจิตที่เกิดก่อนและหลังมโนวิญญาณธาตุนั้น และธัมมธาตุโดยนัยแห่งอารมณ์ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

Sukhadhātūtiādīsu sukhañca taṃ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena. Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā. Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti [Pg.73] purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

ในคำว่า สุขธาตุ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า สุขด้วย และเป็นธาตุด้วย เพราะมีอรรถว่าไม่ใช่สัตว์ ว่างเปล่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขธาตุ. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. และในที่นี้ ธาตุ ๔ อย่างแรก ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเป็นปฏิปักษ์กัน, ธาตุ ๒ อย่างหลัง ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเสมอกัน. จริงอยู่ อุเบกขาธาตุย่อมเสมอด้วยอวิชชาธาตุโดยความไม่ปรากฏชัด. และในที่นี้ เมื่อกำหนดรู้สุขธาตุและทุกขธาตุ กายวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว, เมื่อกำหนดรู้ธาตุที่เหลือ มโนวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากอุเบกขาธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

Kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke (ma. ni. 1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Abhidhammepi ‘‘tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko’’tiādinā (vibha. 182) nayeneva etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

พึงทราบอรรถแห่งกามธาตุเป็นต้น โดยนัยที่ตรัสไว้ในกามวิตกเป็นต้น ในเทวธาวิตักกสูตร. แม้ในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ตักกะ วิตักกะ ที่ประกอบด้วยกาม". แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

Kāmadhātuādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma. Abhidhamme pana ‘‘tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (vibha. 182) nayena etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

ในกามธาตุเป็นต้น กามาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า กามธาตุ, รูปาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า รูปธาตุ, อรูปาวจรขันธ์ ๔ ชื่อว่า อรูปธาตุ. ส่วนในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? คือที่ทรงกระทำอเวจีนรกในเบื้องต่ำให้เป็นที่สุด". แม้ธาตุ ๓ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Na saṅkhatā asaṅkhatā. Nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

คำว่า สังขตะ คือ สภาพที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งขึ้น, นี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕. สภาพที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่า อสังขตะ. นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. แม้ธาตุ ๒ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากสังขตธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

126. Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca. Ettha hi cakkhuādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha. Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito.

๑๒๖. คำว่า อัชฌัตติกะและพาหิระ คือ ทั้งที่เป็นอัชฌัตติกะและทั้งที่เป็นพาหิระ. จริงอยู่ ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ ๖ มีจักขุเป็นต้น เป็นอัชฌัตติกะ, อายตนะ ๖ มีรูปเป็นต้น เป็นพาหิระ. แม้ในวาระนี้ คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา.

Imasmiṃ sati idantiādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva.

ข้อความมีอาทิว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในมหาตัณหาสังขยสูตรนั่นเอง.

127. Aṭṭhānanti [Pg.74] hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo.

๑๒๗. คำว่า อฏฺฐานํ เป็นการปฏิเสธเหตุ (ที่เป็นอุปถัมภกปัจจัย) คำว่า อนวกาโส เป็นการปฏิเสธปัจจัย (ที่เป็นชนกปัจจัย) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธเหตุเท่านั้นด้วยบททั้งสองนั้น จริงอยู่ เหตุนั้น เพราะความเป็นที่อาศัยของผลนั้น จึงถูกเรียกว่า ฐานะ และ อวกาสะ ของผลของตน บทว่า ยํ ได้แก่ เยน การเณน (เพราะเหตุใด) บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ผู้สมบูรณ์ด้วยมรรคทิฏฐิ บทว่า กญฺจิ สงฺขารํ ได้แก่ แม้สังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในภูมิ ๔ บทว่า นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย ได้แก่ พึงยึดถือว่าเป็นของเที่ยง บทว่า เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า ยํ ปุถุชฺชโน ได้แก่ เพราะเหตุใด ปุถุชน บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นมีอยู่ อธิบายว่า จริงอยู่ ปุถุชนนั้นพึงยึดถือสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในไตรภูมิว่าเป็นของเที่ยงด้วยสัสสตทิฏฐิ ส่วนสังขารที่เป็นจตุตถภูมิ (โลกุตตรภูมิ) เพราะมีความเป็นเดชกล้า จึงไม่เป็นอารมณ์ของทิฏฐิหรือของอกุศลธรรมอื่นๆ เหมือนก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวันไม่เป็นที่อาศัยของแมลงวัน ฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในบทเป็นต้นว่า กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต แม้โดยนัยนี้

Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiṃ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yañhi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti.

บทว่า สุขโต อุปคจฺเฉยฺย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงการยึดถือว่าเป็นสุขด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิอย่างนี้ว่า "อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว ไม่มีโรคหลังจากตาย" (ม.นิ. ๓.๒๑, ๒๒) ส่วนพระอริยสาวกมีจิตไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ถูกความเร่าร้อนครอบงำแล้ว ย่อมเข้าถึงสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสุข เพื่อระงับความเร่าร้อนนั้น เหมือนบุรุษผู้มีเครื่องป้องกันเข้าหาช้างตกมัน หรือเหมือนพราหมณ์ผู้ต้องการความสะอาดเข้าหาอุจจาระ ฉะนั้น ในอัตตวาร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสว่า สังขาร แต่ตรัสว่า ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อทรงสงเคราะห์บัญญัติต่างๆ มีกสิณเป็นต้น แม้ในที่นี้ พึงทราบสำหรับพระอริยสาวกว่าโดยนัยแห่งจตุตถภูมิ สำหรับปุถุชนว่าโดยนัยแห่งไตรภูมิ ในวารทั้งหมด แม้สำหรับพระอริยสาวก การกำหนดขอบเขตย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งไตรภูมิเท่านั้น จริงอยู่ ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ พระอริยสาวกย่อมคลายความยึดถือจากสิ่งนั้นๆ เพราะว่า ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ ว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา พระอริยสาวกเมื่อยึดถือสิ่งนั้นๆ ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมคลายความยึดถือนั้นเสีย

128. Mātarantiādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi hi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ [Pg.75] attano ariyabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyya ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.

๑๒๘. ในบทเป็นต้นว่า มาตรํ ทรงประสงค์ว่า มารดาคือผู้ให้กำเนิด บิดาคือผู้ให้กำเนิด พระอรหันต์คือพระขีณาสพผู้เป็นมนุษย์เท่านั้น ก็พระอริยสาวกจะพึงปลงสัตว์อื่นจากชีวิตหรือไม่? แม้ข้อนี้ก็เป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ถึงแม้จะมีใครกล่าวกับพระอริยสาวกผู้ไปสู่ภพอื่น แม้ไม่รู้ถึงความเป็นอริยะของตนอย่างนี้ว่า "ท่านจงปลงมดตัวนี้จากชีวิตแล้วจงเข้าถึงราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิในทั่วทั้งจักรวาลเถิด" พระอริยสาวกนั้นก็ไม่พึงปลงสัตว์นั้นจากชีวิตเลย อนึ่ง หากมีใครกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า "ถ้าท่านไม่ฆ่าสัตว์ตัวนี้ เราจะตัดศีรษะของท่าน" ศีรษะของท่านพึงถูกตัดไป แต่ท่านก็ไม่พึงฆ่าสัตว์นั้นเลย แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีโทษมากแห่งภาวะของปุถุชน และเพื่อทรงประกาศกำลังของพระอริยสาวก นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ คือ ภาวะของปุถุชนเป็นสิ่งมีโทษ ซึ่งปุถุชนจะพึงกระทำแม้ซึ่งอนันตริยกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น และพระอริยสาวกเป็นผู้มีกำลังมาก ผู้ซึ่งไม่กระทำกรรมเหล่านี้

Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati. Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).

บทว่า ทุฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตประทุษร้ายด้วยจิตคิดจะฆ่า บทว่า โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย คือ พึงยังโลหิตแม้เพียงประมาณที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระที่ยังทรงพระชนม์อยู่ บทว่า สงฺฆํ ภินฺเทยฺย คือ พึงทำลายสงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกันให้แตกกันด้วยเหตุ ๕ ประการ และพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยกรรม ด้วยอุเทศ ด้วยการกล่าว ด้วยการประกาศให้ทราบ ด้วยการให้จับสลาก" (ปริ. ๔๕๘)

Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmītiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺเมน ได้แก่ ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ มีอปโลกนกรรมเป็นต้น บทว่า อุทฺเทเสน ได้แก่ ด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาฏิโมกขุทเทศ ๕ บทว่า โวหรนฺโต คือ กล่าวอยู่, แสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มี "อธรรมว่าเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุผลนั้นๆ บทว่า อนุสฺสาวเนน ได้แก่ ด้วยการประกาศให้ทราบ โดยกระทำการเปล่งวาจาที่ข้างหูด้วยนัยเป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้ถึงความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงและความเป็นพหูสูตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ, คนเช่นข้าพเจ้าหรือจะพึงยึดถืออธรรม อวินัย ว่าเป็นศาสนาของพระศาสดา, การที่ท่านทั้งหลายจะยังจิตให้เกิดขึ้น (ว่าข้าพเจ้าทำถูก) ก็สมควรอยู่, อเวจีมหานรกจะเย็นสำหรับข้าพเจ้าเหมือนดงอุบลเขียวหรือ, ไฉนข้าพเจ้าจะไม่กลัวจากอบายเล่า" บทว่า สลากคฺคาเหน ได้แก่ ด้วยการให้จับสลาก คือ ครั้นประกาศให้ทราบอย่างนี้แล้ว ประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น ทำให้เป็นผู้ไม่กลับกลอกแล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงจับสลากนี้"

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ [Pg.76] kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṃ āvibhāvatthaṃ –

และในเหตุ ๕ ประการนั้น กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ ส่วนการกล่าว การประกาศให้ทราบ และการให้จับสลาก เป็นเพียงบุพภาค จริงอยู่ เมื่อภิกษุผู้กล่าวแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ ได้ประกาศให้เกิดความพอใจในเรื่องนั้นแล้ว แม้เมื่อสลากถูกจับแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน แต่เมื่อใด ภิกษุ ๔ รูปหรือมากกว่านั้น ครั้นให้จับสลากแล้ว กระทำกรรมหรืออุเทศต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกันแล้ว การที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิจะพึงทำลายสงฆ์ให้แตกกันอย่างนี้ ข้อนี้เป็นไปไม่ได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ อนันตริยกรรม ๕ ประการ มีมาตุฆาตเป็นต้น อันเป็นกรรมที่ปุถุชนกระทำ แต่พระอริยสาวกไม่กระทำ ย่อมเป็นอันทรงแสดงแล้ว เพื่อทำให้กรรมเหล่านั้นปรากฏชัดเจน –

Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā;

Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบการวินิจฉัยโดยทางกรรม โดยทางทวาร โดยความเป็นกรรมที่ให้ผลตลอดกัป และโดยความเป็นกรรมที่มีวิบากทั่วไป (แก่ผู้ทำ) เป็นต้น ฉะนี้แล

Tattha kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito.

บรรดากรรมเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมก่อน ในข้อนี้แล กรรมของผู้ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น ปลงมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ แม้จะมีเพศแปรไปแล้ว จากชีวิต ชื่อว่าเป็นอนันตริยกรรม ผู้นั้นแม้จะคิดว่า "เราจักป้องกันวิบากของกรรมนั้น" แล้วสร้างพระสถูปทองคำขนาดเท่ามหาเจดีย์จนเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี ถวายมหาทานแก่หมู่ภิกษุผู้นั่งเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี หรือเที่ยวไปโดยไม่ปล่อยชายสังฆาฏิของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ดี เมื่อกายแตก ย่อมเข้าถึงนรกเท่านั้น ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นมนุษย์ ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน กรรมของผู้นั้นไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เป็นกรรมหนัก ย่อมตั้งอยู่เฉียดอนันตริยกรรมทีเดียว ก็ปัญหานี้ ท่านกล่าวแล้วโดยอ้างอิงถึงเหล่าผู้มีชาติเป็นมนุษย์

Tattha eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitāabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati. Mātāpitāabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni.

ในข้อนั้น พึงกล่าวถึงเอฬกจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยแพะ) สังคามจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยสงคราม) และโจรจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยโจร) จริงอยู่ มนุษย์แม้มีความจงใจว่า "เราจะฆ่าแพะ" แต่เมื่อฆ่ามารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ซึ่งยืนอยู่ในที่ของแพะ ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม แต่เมื่อมีความจงใจจะฆ่าแพะ หรือมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แต่ไปฆ่าแพะ ย่อมไม่ถูกต้องอนันตริยกรรม เมื่อมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แล้วฆ่ามารดาบิดา ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรมแน่นอน นัยนี้พึงทราบแม้ในจตุกกะอีก ๒ หมวดที่เหลือ และจตุกกะเหล่านี้พึงทราบในมารดาบิดาฉันใด พึงทราบจตุกกะเหล่านี้ในพระอรหันต์ฉันนั้นเหมือนกัน

Manussaarahantameva māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale [Pg.77] mārentassa ānantariyaṃ natthi. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva.

บุคคลฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์เท่านั้นจึงจะถูกต้องอนันตริยกรรม ไม่ใช่ฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นยักษ์ แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว และสำหรับพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์ แม้เมื่อถูกประหารด้วยศัสตราหรือถูกให้ยาพิษในสมัยที่ยังเป็นปุถุชน ถ้าท่านบรรลุอรหัตแล้วมรณภาพด้วยเหตุนั้น ก็ย่อมเป็นการฆ่าพระอรหันต์แน่นอน ส่วนทานใดที่บุคคลถวายในสมัยที่ท่านยังเป็นปุถุชน แล้วท่านบรรลุอรหัตแล้วจึงบริโภค ทานนั้นย่อมชื่อว่าถวายแก่ปุถุชนเท่านั้น สำหรับผู้ฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือ อนันตริยกรรมไม่มี แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว

Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi. Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃyeva ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti.

ในการทำพระโลหิตให้ห้อขึ้น เพราะพระตถาคตมีพระกายที่ใครทำลายไม่ได้ การที่ผู้อื่นพยายามกรีดพระฉวีแล้วทำให้พระโลหิตไหลออกนั้นย่อมไม่มี แต่พระโลหิตย่อมรวมตัวกันอยู่ภายในพระสรีระ ณ ที่แห่งหนึ่งเท่านั้น แม้สะเก็ดหินที่แตกออกจากศิลาที่พระเทวทัตผลักไป ก็ได้กระทบปลายพระบาทของพระตถาคต พระบาทประหนึ่งถูกประหารด้วยขวาน ได้มีเพียงพระโลหิตคั่งอยู่ภายในเท่านั้น ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม ส่วนหมอชีวกได้ใช้ศัสตราน้อยกรีดพระฉวีตามความพอพระทัยของพระตถาคต นำพระโลหิตเสียออกจากที่นั้นแล้วทำให้ทรงสำราญ ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นบุญกรรมเท่านั้น

Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati, bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.

อนึ่ง ชนเหล่าใด เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ทำลายพระเจดีย์ ตัดต้นโพธิ์ พยายาม (เพื่อทำลาย) ในพระธาตุ ผลของชนเหล่านั้นเป็นอย่างไร? ตอบว่า เป็นกรรมหนักเสมอด้วยอนันตริยกรรม แต่กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนพระสถูปหรือพระปฏิมาอันมีพระธาตุบรรจุอยู่ ย่อมควรตัด แม้ถ้านกทั้งหลายที่เกาะอยู่บนกิ่งนั้นถ่ายอุจจาระลงบนพระเจดีย์ ก็ควรตัดได้ทีเดียว เพราะว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ แม้รากโพธิ์ที่ชอนไชทำลายพื้นที่พระเจดีย์ ก็ควรตัดแล้วนำออกไป ส่วนกิ่งโพธิ์ใดที่เบียดเบียนโพธิฆระ (เรือนต้นโพธิ์) ไม่ควรตัดกิ่งนั้นเพื่อรักษาเรือน เพราะว่าเรือนสร้างขึ้นเพื่อต้นโพธิ์ ต้นโพธิ์ไม่ได้มีอยู่เพื่อเรือน แม้ในอาสนฆระ (โรงฉัน) ก็นัยนี้เช่นกัน แต่ในอาสนฆระใดมีพระธาตุบรรจุไว้ ควรตัดกิ่งโพธิ์เพื่อรักษาอาสนฆระนั้น เพื่อบำรุงรักษาต้นโพธิ์ ควรตัดกิ่งที่แห้งหรือส่วนที่ผุได้ทีเดียว ย่อมเป็นบุญเหมือนการบำรุงรักษาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค

Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṃ vā karontassa, uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṃ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ, tathā navato ūnaparisāyaṃ. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati[Pg.78], tassa ānantariyakammaṃ hoti. Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ. Dhammavādino pana anavajjā.

ในเรื่องสังฆเภท เมื่อสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมายังไม่ประชุมกัน ผู้ใดถือเอาบริษัทต่างหาก แล้วทำโวหารให้สงฆ์ฟัง ให้ถือสลาก หรือทำสังฆกรรม หรือสวดอุเทศ (ปาฏิโมกข์) การกระทำนั้นย่อมเป็นทั้งเภทะ (ความแตกแยก) และเป็นอนันตริยกรรมด้วย แต่ผู้ทำกรรมโดยมีความสำคัญว่าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน (โดยเข้าใจผิด) ว่า "ควรอยู่" การกระทำนั้นย่อมเป็นเพียงเภทะ ไม่เป็นอนันตริยกรรม เช่นเดียวกับในบริษัทที่หย่อนกว่า ๙ รูป โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ผู้ใดทำสงฆ์ ๙ รูปให้แตกกัน ผู้นั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม กรรมของพวกอธรรมวาทีผู้ประพฤติตามเป็นกรรมมีโทษมาก ส่วนพวกธรรมวาทีไม่มีโทษ

Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsanaṃ, idaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti. Evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo.

ในข้อนั้น มีพระสูตรนี้ในเรื่องสังฆเภทของภิกษุ ๙ รูปว่า "ดูก่อนอุบาลี ฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป อีกฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป รูปที่ ๙ ประกาศให้ฟัง ให้ถือสลากว่า 'นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา ท่านทั้งหลายจงถือเอานี้ จงชอบใจสิ่งนี้' ดูก่อนอุบาลี ด้วยอาการอย่างนี้แล ย่อมเป็นทั้งสังฆราชี (ความร้าวรานแห่งสงฆ์) และสังฆเภท (ความแตกแห่งสงฆ์) ด้วย ดูก่อนอุบาลี (เมื่อมีภิกษุ) ๙ รูป หรือเกินกว่า ๙ รูป ย่อมเป็นทั้งสังฆราชีและสังฆเภทด้วย" (จุลลวรรค ๓๕๑) ก็ในอนันตริยกรรม ๕ อย่างเหล่านี้ สังฆเภทเป็นวจีกรรม กรรมที่เหลือเป็นกายกรรม พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมอย่างนี้

Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti. Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยทวาร ความว่า อนันตริยกรรมทั้งหมดเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งทางกายทวารและวจีทวาร ในอนันตริยกรรมเหล่านั้น กรรม 4 อย่างแรก แม้เกิดขึ้นทางวจีทวารด้วยอำนาจแห่งอาณัตติกประโยคและวิชชามัยประโยค ก็ย่อมยังกายทวารให้บริบูรณ์ ส่วนสังฆเภทกรรมของผู้ทำความแตกแยกด้วยหัตถมุทรา แม้เกิดขึ้นทางกายทวาร ก็ย่อมยังวจีทวารให้บริบูรณ์ พึงทราบวินิจฉัยโดยทวารในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมตั้งอยู่ตลอดกัป ความว่า ในอนันตริยกรรมเหล่านี้ มีเพียงสังฆเภทกรรมเท่านั้นที่ตั้งอยู่ตลอดกัป จริงอยู่ บุคคลทำสังฆเภทในระหว่างที่กัปยังตั้งอยู่หรือในท่ามกลางกัป ย่อมพ้น (จากนรก) ต่อเมื่อกัปพินาศเท่านั้น และถ้าหากบุคคลทำสังฆเภทในวันนี้โดยรู้ว่า "พรุ่งนี้กัปจักพินาศ" เขาก็ย่อมพ้นในวันพรุ่งนี้ทีเดียว ย่อมไหม้ในนรกเพียงวันเดียวเท่านั้น แต่การกระทำเช่นนั้นไม่มี กรรมที่เหลือ 4 อย่าง เป็นอนันตริยกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัป พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัปในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti. Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati[Pg.79]. Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยการให้ผล ความว่า บุคคลใดทำอนันตริยกรรมทั้ง 5 ประการเหล่านี้ สังฆเภทกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิแก่บุคคลนั้น กรรมที่เหลือย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "อโหสิกรรม, วิบากของกรรมไม่มี" เป็นต้น เมื่อไม่มีสังฆเภทกรรม โลหิตุปบาทกรรมย่อมให้ผล เมื่อไม่มีโลหิตุปบาทกรรมนั้น อรหันตฆาตกรรมย่อมให้ผล และเมื่อไม่มีอรหันตฆาตกรรมนั้น ถ้าบิดามีศีล มารดาไม่มีศีล หรือมีศีลไม่เสมอกัน ปิตุฆาตกรรมย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ ถ้ามีการฆ่าทั้งมารดาและบิดา ในเมื่อทั้งสองท่านมีศีลหรือไม่มีศีลเสมอกัน มาตุฆาตกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ เพราะว่ามารดาเป็นผู้ทำกิจที่ทำได้ยากและมีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย พึงทราบวินิจฉัยโดยการให้ผลในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้น ความว่า อนันตริยกรรม 4 อย่างแรก เป็นกรรมทั่วไปแก่คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งปวง ส่วนสังฆเภทกรรมนั้น ตามพระบาลีว่า "ดูก่อนอุบาลี ภิกษุณีหาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ สิกขมานาก็หาไม่ สามเณรก็หาไม่ สามเณรีก็หาไม่ อุบาสกก็หาไม่ อุบาสิกาก็หาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้เป็นปกติ มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสีมาเดียวกันเท่านั้น ย่อมทำสงฆ์ให้แตกกัน" (จูฬ. 351) ดังนี้ จึงเป็นของภิกษุผู้มีลักษณะดังกล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น เพราะฉะนั้นจึงเป็นกรรมที่ไม่ทั่วไป โดยอาทิศัพท์ (พึงทราบว่า) อนันตริยกรรมทั้งหมดนั้น ประกอบด้วยทุกขเวทนา และสัมปยุตด้วยโทสะและโมหะ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้นในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.

บทว่า Aññaṃ satthāraṃ มีความว่า การที่พระอริยบุคคล แม้ในภพอื่น จะพึงยึดถือศาสดาของลัทธิอื่นว่า "ผู้นี้เป็นศาสดาของเรา" ด้วยคิดว่า "ศาสดาของเราพระองค์นี้ไม่สามารถทำกิจของศาสดาได้" ดังนี้ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี

129. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ neyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi.

๑๒๙. บทว่า Ekissā lokadhātuyā ได้แก่ ในหมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ เขตมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต ในเขตเหล่านั้น ที่ชื่อว่าชาติเขต ได้แก่ หมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ หมื่นโลกธาตุนั้นย่อมหวั่นไหวในกาลที่พระตถาคตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในกาลที่ประสูติ ในกาลที่ตรัสรู้ ในกาลที่ทรงประกาศธรรมจักร ในกาลที่ทรงปลงอายุสังขาร และในกาลที่เสด็จปรินิพพาน ส่วนที่ชื่อว่าอาณาเขต ได้แก่ แสนโกฏิจักรวาล จริงอยู่ อานุภาพแห่งอาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ธชัคคปริตร รตนปริตร เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอาณาเขตนี้ แต่ว่าวิสัยเขตนั้นไม่มีประมาณ จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ที่ชื่อว่า อวิสัย ย่อมไม่มี ตามพระบาลีว่า "พระญาณมีประมาณเท่าใด สิ่งที่พึงรู้ก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณมีสิ่งที่พึงรู้เป็นที่สุด" (ปฏิ. ม. 3.5) ดังนี้

Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ [Pg.80] cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.

แต่ว่า ในเขตทั้ง 3 เหล่านี้ เว้นจักรวาลนี้เสีย พระสูตรที่กล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในจักรวาลอื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ ปิฎกมี 3 คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สังคายนามี 3 คือ สังคายนาของพระมหากัสสปเถระ สังคายนาของพระยสเถระ สังคายนาของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกที่ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้ง 3 เหล่านี้ พระสูตรที่กล่าวว่า "เว้นจักรวาลนี้เสีย พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในที่อื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā. Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

บทว่า Apubbaṃ acarimanti ได้แก่ ไม่ก่อนไม่หลัง ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติพร้อมกัน แต่ย่อมอุบัติก่อนหรือหลังกัน ในข้อนั้น จริงอยู่ พึงทราบว่า ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลที่พระโพธิสัตว์ประทับนั่ง (ที่โพธิบัลลังก์) ด้วยทรงตั้งพระทัยว่า "เรายังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ลุกขึ้น" จนถึงการถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลก่อน" จริงอยู่ การกำหนดเขตย่อมสำเร็จด้วยการหวั่นไหวของหมื่นจักรวาลเพราะการถือปฏิสนธิของพระโพธิสัตว์นั่นเอง การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลปรินิพพาน จนตราบเท่าที่พระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังดำรงอยู่ ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลหลัง" จริงอยู่ เมื่อพระธาตุทั้งหลายยังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังดำรงอยู่ เพราะฉะนั้น ในระหว่างกาลนี้ การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ แต่เมื่อธาตุปรินิพพานเกิดขึ้นแล้ว การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้าม

Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ.

จริงอยู่ ความอันตรธานมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติอันตรธาน ปฏิเวธอันตรธาน และปฏิบัติอันตรธาน. ใน ๓ อย่างนั้น คำว่าปริยัติ ได้แก่ พระไตรปิฎก. คำว่าปฏิเวธ ได้แก่ การแทงตลอดสัจจะ. คำว่าปฏิบัติ ได้แก่ ข้อปฏิบัติ. ใน ๓ อย่างนั้น ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี. เพราะในบางคราว ภิกษุผู้ทรงไว้ซึ่งปฏิเวธมีอยู่มาก ถึงกับต้องชี้นิ้วให้ดูกันว่า "ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน". ในเกาะนี้เอง ในคราวหนึ่ง ภิกษุชื่อว่าปุถุชนไม่มีเลย. แม้ภิกษุผู้บำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ บางครั้งก็มีมาก บางครั้งก็มีน้อย. ด้วยเหตุนี้ ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี แต่ว่าปริยัติเป็นประมาณเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระศาสนา.

Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigataṃ visesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti.

เพราะว่าบัณฑิต ครั้นฟังพระไตรปิฎกแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เหมือนอย่างพระโพธิสัตว์ของเรา ทรงยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ให้บังเกิดในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ท่านตอบว่า "เราไม่รู้". จากนั้น จึงเสด็จไปยังสำนักของอุทกดาบส ทรงสอบทานคุณวิเศษที่ทรงบรรลุแล้ว ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ท่านได้บอกแล้ว ในลำดับแห่งคำพูดของท่านนั่นเอง พระมหาสัตว์ก็ได้ทรงทำให้สำเร็จซึ่งสมาบัตินั้น ฉันใด ภิกษุผู้มีปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นฟังปริยัติแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุนั้น เมื่อปริยัติดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่.

Yadā [Pg.81] pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti. Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā (su. ni. sabhiyasuttaṃ) viya āḷavakapucchā (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.246) viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.

แต่เมื่อใด ปริยัตินั้นอันตรธานไป เมื่อนั้น พระอภิธรรมปิฎกย่อมเสื่อมไปก่อน. ในพระอภิธรรมปิฎกนั้น คัมภีร์ปัฏฐานย่อมอันตรธานไปก่อนกว่าทั้งหมด โดยลำดับ คัมภีร์ธัมมสังคณี (อันตรธาน) ในภายหลัง เมื่อคัมภีร์นั้นอันตรธานไปแล้ว เมื่อปิฎกอีก ๒ ที่เหลือยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. ในปิฎกเหล่านั้น เมื่อพระสุตตันตปิฎกกำลังอันตรธานไป อังคุตตรนิกายย่อมอันตรธานไปก่อน เริ่มตั้งแต่อกาทสกนิบาตจนถึงเอกกนิบาต ลำดับต่อจากนั้น สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่จักกเปยยาลจนถึงโอฆตรณสูตร ลำดับต่อจากนั้น มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่อินทริยภาวนาสูตรจนถึงมูลปริยายสูตร ลำดับต่อจากนั้น ทีฆนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่ทสุตตรสูตรจนถึงพรหมชาลสูตร. ปัญหาแม้แห่งคาถาเดียวหรือสองคาถาก็ยังดำเนินไปได้นาน แต่ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้ เหมือนสภิยปัญหาและอาฬวกปัญหา. ได้ยินว่า คาถาเหล่านั้นเป็นของมีในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า แต่ในระหว่าง (พุทธันดร) ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้.

Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjaupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgamaddhānaṃ gacchati, setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritāti.

ก็แม้เมื่อปิฎก ๒ อันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อพระวินัยปิฎกยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เมื่อปริวารและขันธกะทั้งหลายอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่ออุภโตวิภังค์ยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่ออุภโตวิภังค์อันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อมาติกาทั้งสองยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่อมาติกาทั้งสองอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อปาฏิโมกข์ บรรพชา และอุปสมบท ยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เพศ (ของภิกษุ) ยังดำเนินไปได้นาน แต่ว่าวงศ์สมณะผู้นุ่งห่มผ้าขาว เริ่มตั้งแต่สมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้. ก็จำเดิมแต่การแทงตลอดสัจจะของภิกษุรูปสุดท้าย และจำเดิมแต่การทำลายศีลของภิกษุรูปสุดท้าย พระศาสนาชื่อว่าเสื่อมถอยแล้ว. จำเดิมแต่นั้น การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้ามไว้.

Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti.

ชื่อว่าปรินิพพานมี ๓ อย่าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน. ใน ๓ อย่างนั้น กิเลสปรินิพพานได้มีแล้ว ณ โพธิบัลลังก์, ขันธปรินิพพาน (ได้มีแล้ว) ณ เมืองกุสินารา, ธาตุปรินิพพานจักมีในอนาคต. ได้ยินว่า ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย พระธาตุทั้งหลายในเกาะตัมพปัณณินี้จะประชุมกันแล้วไปยังมหาเจดีย์, จากมหาเจดีย์ไปยังราชายตนเจดีย์ที่นาคทีป, จากนั้นจะไปยังมหาโพธิบัลลังก์. พระธาตุทั้งหลายจากนาคภพก็ดี จากเทวโลกก็ดี จากพรหมโลกก็ดี จะไปยังมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง. แม้พระธาตุขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดก็จะไม่สูญหายในระหว่างทาง. พระธาตุทั้งปวงจะรวมกันเป็นกอง ณ มหาโพธิบัลลังก์ เป็นกลุ่มก้อนเดียวกันดุจกองทอง แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นจักแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ.

Tato [Pg.82] dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na anantaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

จากนั้น เทวดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาลจะประชุมกันแล้ว จักกระทำการคร่ำครวญอันยิ่งใหญ่กว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า "วันนี้ พระศาสดาปรินิพพาน, วันนี้ พระศาสนาเสื่อมถอย, บัดนี้ การเห็นนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเรา". ยกเว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพ เทวดาที่เหลือจักไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน. เตโชธาตุจะเกิดขึ้นในพระธาตุทั้งหลาย ลุกโพลงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก. เมื่อพระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังมีอยู่ ก็จักเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน เมื่อพระธาตุทั้งหลายสิ้นไปแล้ว เปลวเพลิงก็จะดับ. ครั้นทรงแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้ว เมื่อพระธาตุทั้งหลายอันตรธานไป พระศาสนาจึงชื่อว่าอันตรธานไปแล้ว. ตราบใดที่ยังไม่อันตรธานไปเช่นนี้ ตราบนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าเป็นที่สุด. การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะพึงอุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน) เช่นนี้ ฐานะนี้ย่อมไม่มี.

Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti. Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.171-174).

ก็เพราะเหตุไร พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน)? เพราะไม่เป็นสิ่งอัศจรรย์. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นมนุษย์อัศจรรย์. เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่ง เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเป็นมนุษย์อัศจรรย์, บุคคลผู้หนึ่งนั้นคือใคร? คือ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า".

Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, na acchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti.

อนึ่ง หากพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์บ้าง ๔ พระองค์บ้าง ๘ พระองค์บ้าง ๑๖ พระองค์บ้าง พึงอุบัติขึ้นพร้อมกัน ก็จะไม่น่าอัศจรรย์ เพราะในวิหารแห่งหนึ่ง แม้ลาภสักการะของพระเจดีย์ ๒ องค์ก็ไม่ไพบูลย์ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่น่าอัศจรรย์เพราะมีจำนวนมาก ฉันใด แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะเป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้น (พร้อมกัน)

Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā. Tato na acchariyo siyā, ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti.

อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพราะพระธรรมเทศนาไม่มีความแตกต่างกัน จริงอยู่ พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งทรงแสดงธรรมอันมีประเภทต่างๆ มีสติปัฏฐานเป็นต้นอย่างใด แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นอุบัติขึ้นแล้ว ก็พึงทรงแสดงธรรมนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงแสดงธรรม แม้พระธรรมเทศนาก็น่าอัศจรรย์

Vivādābhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppajjantesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti. Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi (mi. pa. 5.1.1) –

อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพื่อไม่ให้เกิดการวิวาทกัน และเมื่อพระพุทธเจ้าหลายพระองค์อุบัติขึ้น (สาวกทั้งหลาย) ก็จะพึงวิวาทกันเหมือนอันเตวาสิกของอาจารย์หลายคนว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกเราทรงน่าเลื่อมใส พระพุทธเจ้าของพวกเรามีพระสุรเสียงไพเราะ ทรงมีลาภ ทรงมีบุญ’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นเช่นนั้น อนึ่ง เหตุผลนี้พระนาคเสนเถระผู้อันพระยามิลินท์ตรัสถาม ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้ว จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า (ในมิลินทปัญหา ๕.๑.๑) –

‘‘Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā [Pg.83] apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti? Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto. Yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ brūhi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti.

‘ในเรื่องนั้น ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ก็เมื่อทรงแสดงธรรม พระตถาคตเจ้าทั้งปวงก็ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เมื่อตรัส ก็ตรัสอริยสัจ ๔ เมื่อทรงให้ศึกษา ก็ทรงให้ศึกษาในสิกขา ๓ เมื่อทรงพร่ำสอน ก็ทรงพร่ำสอนในความปฏิบัติคือความไม่ประมาท ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ หากว่าพระตถาคตเจ้าทั้งปวงมีเทศนาอย่างเดียวกัน มีถ้อยคำอย่างเดียวกัน มีสิกขาอย่างเดียวกัน มีคำพร่ำสอนอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุผลอะไร พระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์จึงไม่อุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน? เพียงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์เดียว โลกนี้ก็สว่างไสวแล้ว หากมีพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงบังเกิด โลกนี้ก็จะพึงสว่างไสวยิ่งขึ้นไปอีกด้วยพระรัศมีของทั้งสองพระองค์ และพระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์เมื่อทรงโอวาท ก็จะพึงทรงโอวาทได้โดยง่าย เมื่อทรงพร่ำสอน ก็จะพึงทรงพร่ำสอนได้โดยง่าย ในเรื่องนั้น ขอท่านจงบอกเหตุผลแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้หมดความสงสัย’

Ayaṃ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้

Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya. Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือลำหนึ่งพึงรับน้ำหนักคนได้เพียงคนเดียว เมื่อบุรุษคนหนึ่งขึ้นไปแล้ว เรือลำนั้นก็จะพึงทรงตัวอยู่ได้พอดี ครั้งนั้น บุรุษคนที่สองผู้เหมือนกัน (กับคนแรก) ทั้งโดยอายุ วรรณะ วัย ประมาณ ความผอมความอ้วน และอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง พึงมาถึง เขาพึงขึ้นเรือลำนั้นไป มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เรือลำนั้นจะพึงรับน้ำหนักคนทั้งสองไว้ได้หรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้ พระเจ้าข้า มันจะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้ จะพึงจมลงในน้ำ’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’

Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ [Pg.84] bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃ bhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

อีกอย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษพึงบริโภคโภชนะที่น่าพอใจตามความต้องการจนเต็มถึงลำคอ เขาผู้อิ่มหนำสำราญ เต็มเปี่ยม ไม่มีช่องว่าง แข็งทื่อ เป็นเหมือนท่อนไม้ที่งอไม่ได้ แล้วพึงบริโภคโภชนะเท่านั้นอีก มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงมีความสุขหรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่มีเลย พระเจ้าข้า เขาบริโภคเพียงครั้งเดียวก็คงจะตาย’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’

Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, apinu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.

(พระราชาตรัสถามว่า) ‘ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่หรือ?’ (พระเถระทูลว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเกวียน ๒ เล่มในโลกนี้พึงเต็มเปี่ยมด้วยรัตนะเสมอขอบปากเกวียน (คนทั้งหลาย) พึงนำรัตนะจากเกวียนเล่มหนึ่งไปเทใส่ในเกวียนอีกเล่มหนึ่ง มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนเล่มนั้นจะพึงรับน้ำหนักรัตนะของเกวียนทั้งสองเล่มไว้ได้หรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า แม้ดุมของเกวียนนั้นก็จะพึงแตก แม้กำของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก แม้กงของเกวียนนั้นก็จะพึงหลุดไป แม้เพลาของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก’ (พระเถระทูลถามว่า) ‘มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนย่อมแตกหักเพราะภาระคือรัตนะที่หนักเกินไปหรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ใช่ พระเจ้าข้า’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่’

Apica mahārāja imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ, aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya – ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร เหตุผลนี้อาตมาภาพได้นำมาแสดงเพื่อประกาศพระพุทธานุภาพ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่สมควรในเรื่องนั้นเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร เปรียบเหมือนการวิวาทพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของอำมาตย์ผู้มีกำลังสองคนว่า ‘อำมาตย์ของพวกท่าน อำมาตย์ของพวกเรา’ ย่อมเกิดเป็นสองฝ่าย ฉันใด มหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร นี้เป็นเหตุผลประการหนึ่งก่อน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Idampi kho tvaṃ, mahārāja[Pg.85], kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปอีก อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศ’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เจริญที่สุด’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้พิเศษที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้สูงสุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เสมอด้วยผู้ที่ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีส่วนเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นบุคคลหาผู้เปรียบมิได้’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงยอมรับเหตุผลแม้ข้อนี้ตามเนื้อความเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

Apica kho mahārāja buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi mahārāja yaṃ loke mahantaṃ, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṃ uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร นี้เป็นสภาพปกติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้นเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เพราะเหตุไร? เพราะความยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสัพพัญญู อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร สิ่งใดในโลกที่ยิ่งใหญ่ สิ่งนั้นย่อมมีเพียงหนึ่งเดียว มหาบพิตร แผ่นดินยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว มหาสมุทรยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ภูเขาสิเนรุราชายิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว อากาศยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ท้าวสักกะยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว มารยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงตนเดียว พรหมยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงพระองค์เดียวในโลก ในโลกธาตุใดที่พระองค์เสด็จอุบัติขึ้น ในโลกธาตุน้ันย่อมไม่มีโอกาสสำหรับพระองค์อื่น เพราะเหตุนั้น มหาบพิตร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกเพียงพระองค์เดียว พระเจ้าข้า” “ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ปัญหาที่ท่านกล่าวดีแล้วด้วยอุปมาและเหตุผลทั้งหลาย”

Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti.

คำว่า ‘ในโลกธาตุหนึ่ง’ หมายถึง ในจักรวาลหนึ่ง ในเบื้องต่ำ โดยบทนี้นั่นเอง หมายเอาหมื่นจักรวาล แม้หมื่นจักรวาลเหล่านั้น ก็ย่อมควรกำหนดด้วยจักรวาลเดียวเท่านั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อเสด็จอุบัติขึ้น ย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลนี้เท่านั้น แต่เมื่อสถานที่อุบัติถูกห้ามไว้ ว่าไม่เสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลอื่นจากจักรวาลนี้ ก็ชื่อว่าเป็นอันห้ามไว้แล้วนั่นเอง

Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti, cakkavattino kālaṃkiriyato vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālaṃkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito.

ในบทว่า ‘อปุพฺพํ อจริมํ’ (ไม่ก่อนไม่หลัง) นี้ ก่อนการปรากฏขึ้นแห่งจักรแก้ว ชื่อว่า 'ก่อน' ภายหลังจากการอันตรธานไปแห่งจักรแก้วนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'หลัง' ในเรื่องนั้น การอันตรธานแห่งจักรแก้วย่อมมีได้สองประการ คือ เพราะการสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ หรือเพราะการเสด็จออกผนวช อนึ่ง จักรแก้วนั้นเมื่อจะอันตรธานไป ย่อมอันตรธานไปในวันที่เจ็ดนับแต่การสวรรคตหรือการเสด็จออกผนวช หลังจากนั้น การปรากฏขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (องค์อื่น) ก็ไม่ถูกห้าม

Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti. Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya. Ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṃ[Pg.86]. Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.

ก็เพราะเหตุไร พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน? เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว จริงอยู่ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์ทรงอุบัติขึ้น การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นว่า ‘พระราชาของเรายิ่งใหญ่ พระราชาของเรายิ่งใหญ่’ และการมีพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง และพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง ก็จะพึงไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ อานุภาพอันยิ่งใหญ่นี้ใดของจักรแก้ว ซึ่งสามารถให้เกิดความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้งสี่พร้อมด้วยทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร อานุภาพนั้นก็จะพึงเสื่อมไป เพราะเหตุนี้ คือ เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน

130. Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.

๑๓๐. ในคำว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ นี้ ความเป็นพระพุทธเจ้าซึ่งสามารถช่วยชาวโลกให้ข้ามพ้นได้ โดยการยังคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูให้บังเกิด จงยกไว้ก่อน แม้เพียงการตั้งความปรารถนาก็ไม่สำเร็จแก่สตรี

Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti. (bu. vaṃ. 2.59) –

ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุ การได้เห็นพระศาสดา การบวช ความถึงพร้อมแห่งคุณ การกระทำยิ่ง และความมีฉันทะ เมื่อธรรมแปดประการนี้ประชุมพร้อมกัน การตั้งความปรารถนาอย่างยิ่งย่อมสำเร็จ

Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho.

จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุแห่งความสำเร็จในการตั้งความปรารถนา เพราะเหตุนี้ สำหรับสตรีผู้ไม่สามารถแม้จะทำให้การตั้งความปรารถนาสำเร็จได้ ความเป็นพระพุทธเจ้าจะมีมาแต่ที่ไหน ดังนั้นจึงมีพระดำรัสว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้’ และกองบุญที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ย่อมยังอัตภาพที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงนั่นเองให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น บุรุษเท่านั้นจึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้

Yaṃ itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.

แม้ในข้อว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ" เป็นต้น พึงทราบความดังนี้ เพราะเหตุที่สำหรับสตรี ลักษณะมหาบุรุษย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะไม่มีลักษณะมีคุยหฐานเร้นอยู่ในฝักเป็นต้น, ความเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่มีอิตถีรัตนะ, และอัตภาพที่ยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งปวงย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" และเพราะเหตุที่ฐานะ ๓ อย่าง มีความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น เป็นตำแหน่งสูงสุด ส่วนอิตถีเพศเป็นเพศที่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น แม้ความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น ก็เป็นสิ่งต้องห้ามสำหรับสตรีนั้น

Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi? Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṃ.

ก็ถามว่า ในพรหมโลกไม่มีปุริสลิงค์เหมือนไม่มีอิตถีลิงค์มิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้น แม้คำว่า "ข้อที่บุรุษพึงกระทำความเป็นพรหม นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้" ก็ไม่ควรกล่าว ใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว (คือควรกล่าวนั่นเอง) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะบุรุษในโลกนี้ย่อมบังเกิดในพรหมโลกนั้นได้ จริงอยู่ โดยคำว่า "ความเป็นพรหม" ท่านประสงค์เอาความเป็นมหาพรหม และสตรีในโลกนี้ เจริญฌานแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมปาริสัชชาพรหมได้ แต่เข้าถึงความเป็นสหายแห่งมหาพรหมไม่ได้ ส่วนบุรุษจะบังเกิดในพรหมโลกนั้นไม่ได้ ดังนี้ เป็นคำที่กล่าวไม่ได้ และในพรหมโลกนั้น แม้การไม่มีอุภยลิงค์จะเสมอกัน แต่พรหมทั้งหลายมีสัณฐานเป็นบุรุษเท่านั้น ไม่มีสัณฐานเป็นสตรี เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว

131. Kāyaduccaritassātiādīsu [Pg.87] yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṃ nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ, evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –

๑๓๑. ในข้อว่า "แห่งกายทุจริต" เป็นต้น มีนัยดังนี้: เปรียบเหมือนเมล็ดสะเดา เมล็ดบวบขมเป็นต้น ย่อมไม่ให้เกิดผลหวาน ให้เกิดแต่ผลที่ไม่น่าพอใจ ไม่หวาน ฉันใด กายทุจริตเป็นต้น ก็ย่อมไม่ให้เกิดวิบากที่น่าพอใจ ให้เกิดแต่วิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนเมล็ดอ้อย เมล็ดข้าวสาลีเป็นต้น ย่อมให้เกิดผลที่หวาน มีรสอร่อยเท่านั้น ไม่ให้เกิดผลที่ไม่น่าพอใจ มีรสขม ฉันใด กายสุจริตเป็นต้น ก็ย่อมให้เกิดวิบากที่น่าพอใจเท่านั้น ไม่ให้เกิดวิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);

บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ส่วนผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว

Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้อที่กายทุจริต... นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้"

Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva nesaṃ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ uppattinimittaṃ upaṭṭhāti, iti nesaṃ iminā uppattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.

ในข้อว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" เป็นต้น คำว่า "สมังคี" นั้น พึงทราบว่า ความเป็นผู้พร้อม (สมังคิตา) มี ๕ อย่าง คือ อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา และอุปัฏฐานสมังคิตา ใน ๕ อย่างนั้น ในขณะที่สั่งสมกุศลกรรมและอกุศลกรรม เรียกว่า อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา ก็เช่นเดียวกัน ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น สัตว์ทั้งปวงอาศัยกรรมที่ควรให้ผลซึ่งตนสั่งสมไว้ในกาลก่อน จึงถูกเรียกว่า "ผู้พร้อมด้วยกรรม" (กัมมสมังคี) นี้คือ กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา พึงทราบในขณะที่วิบากเกิดขึ้นเท่านั้น ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น เมื่อพวกเขาจุติจากภพนั้นๆ แล้ว อุปปัตตินิมิตย่อมปรากฏขึ้น คือ สำหรับผู้ที่จะเกิดในนรก นรกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีเปลวไฟและหม้อเหล็กเป็นต้น, สำหรับผู้ที่จะเข้าถึงการนอนในครรภ์ ครรภ์ของมารดาย่อมปรากฏ, สำหรับผู้ที่จะเกิดในเทวโลก เทวโลกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีต้นกัลปพฤกษ์และวิมานเป็นต้น, ด้วยประการฉะนี้ ดังนั้น ความที่สัตว์เหล่านั้นยังไม่พ้นไปจากการปรากฏแห่งอุปปัตตินิมิตนี้ ชื่อว่า อุปัฏฐานสมังคิตา สมังคิตานั้นย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ส่วนที่เหลือย่อมไม่เปลี่ยนแปลง จริงอยู่ แม้เมื่อนรกปรากฏแล้ว เทวโลกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อเทวโลกปรากฏแล้ว นรกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อมนุษยโลกปรากฏแล้ว กำเนิดดิรัจฉานก็ปรากฏได้, และแม้เมื่อกำเนิดดิรัจฉานปรากฏแล้ว มนุษยโลกก็ย่อมปรากฏได้เหมือนกัน

Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi. Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi jarako’’ti [Pg.88] mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto – ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti. Na passasi tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero – ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ āharitvā mañce nisīdāpetvā – ‘‘ayaṃ mahāthera-pūjā tumhākaṃ atthāya katā ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. So mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha apetha soṇā’’ti āha. Kimidaṃ therāti? Etā te, tāta, mātaro āgacchantīti. Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgītiādi vuttaṃ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้: ได้ยินว่า ที่อเจลวิหาร ณ เชิงเขาโสณคิรี มีพระธรรมกถึกรูปหนึ่งชื่อว่าพระโสณเถระ บิดาของท่านเป็นพรานเลี้ยงชีพด้วยสุนัข พระเถระแม้จะพยายามห้ามปรามท่าน ก็ไม่สามารถจะตั้งท่านไว้ในความสำรวมได้ จึงคิดว่า "ขอคนแก่คนนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วให้ท่านบวชทั้งที่ไม่เต็มใจในวัยชรา เมื่อท่านนอนป่วยอยู่บนเตียง นรกได้ปรากฏขึ้น สุนัขตัวใหญ่ๆ มาจากเชิงเขาโสณคิรีเข้ารุมล้อมประหนึ่งจะกัดกิน ท่านผู้หวาดกลัวภัยใหญ่หลวงจึงร้องว่า "โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที" พระเถระถามว่า "อะไรหรือขอรับ พระมหาเถระ?" ท่านตอบว่า "ลูกไม่เห็นหรือ?" แล้วเล่าเรื่องนั้นให้ฟัง พระโสณเถระคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ บิดาของคนเช่นเราจึงจักบังเกิดในนรกได้ เราจักเป็นที่พึ่งของท่าน" แล้วจึงให้สามเณรทั้งหลายนำดอกไม้นานาชนิดมา จัดให้มีการบูชาด้วยการปูลาดพื้นและการบูชาอาสนะที่ลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์ แล้วนำบิดามาที่ลานพระเจดีย์ด้วยเตียง ให้ท่านนั่งบนเตียงแล้วกล่าวว่า "พระมหาเถระ การบูชานี้ข้าพเจ้าทำเพื่อประโยชน์ของท่าน ขอท่านจงกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี้เป็นบรรณาการของคนยากจน' แล้วจงไหว้พระผู้มีพระภาค ทำจิตให้เลื่อมใสเถิด" พระมหาเถระนั้นเห็นการบูชาแล้ว กระทำตามนั้น ก็ทำจิตให้เลื่อมใส ในทันใดนั้นเอง เทวโลกก็ปรากฏแก่ท่าน ป่านันทวัน ป่าจิตตลดา ป่ามิสสกวัน ป่าผารุสกวัน วิมานทั้งหลาย และเหล่านางฟ้อน ได้ปรากฏประหนึ่งยืนแวดล้อมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า "พวกนางแพศยา จงหลีกไป จงหลีกไป" พระเถระถามว่า "นี่อะไรหรือขอรับ?" ท่านตอบว่า "ลูกเอ๋ย นั่นมารดาของเจ้าทั้งหลายกำลังมา" พระเถระจึงคิดว่า "สวรรค์ปรากฏแก่พระมหาเถระแล้ว" พึงทราบว่า อุปัฏฐานสมังคิตา ย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาสมังคิตาเหล่านั้น ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" โดยนัยแห่งอายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา และกัมมสมังคิตา

132. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti ‘‘evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṃ samannāharitvā evaṃ sassirikaṃ katvā desitasuttassa nāma bhagavatā nāmaṃ na gahitaṃ. Handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

๑๓๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล้ว พระเถระ (พระอานนท์) ใคร่ครวญพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นแล้ว คิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงตั้งชื่อพระสูตรที่ทรงแสดงไว้พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะอย่างนี้ เอาเถิด เราจะทูลขอให้ทรงตั้งชื่อ’ ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค

Tasmā tiha tvantiādīsu ayaṃ atthayojanā –

ในบทว่า ตสฺมา ติห ตฺวํ เป็นต้น มีการประกอบความดังนี้

Ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye ‘‘aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo, cha imā, ānanda, dhātuyo’’ti evaṃ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ bahudhātukotipi naṃ dhārehi. Yasmā panettha dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā[Pg.89], tasmā catuparivaṭṭotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca ādāsaṃ olokentassa mukhanimittaṃ viya imaṃ dhammapariyāyaṃ olokentassa ete dhātuādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṃ paggahetvā parasenaṃ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṃ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṃ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṃ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā pañcāvudhaṃ gahetvā parasenaṃ viddhaṃsetvā jayaṃ gaṇhanti, evaṃ yoginopi idha vuttaṃ vipassanāvudhaṃ gahetvā kilesasenaṃ viddhaṃsetvā arahattajayaṃ gaṇhanti. Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehīti.

อานนท์ เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ธาตุเป็นอันมาก คือ ‘อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๑๘ อย่าง, อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๖ อย่าง’ ดังนี้ อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า พหุธาตุกะ. เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ปริวัฏฏ์ ๔ คือ ธาตุ อายตนะ ปฏิจจสมุปบาท ฐานาฐานะ เราได้กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า จตุปริวัฏฏะ. และเพราะเหตุที่เมื่อบุคคลพิจารณาธรรมบรรยายนี้ อรรถเหล่านี้คือธาตุเป็นต้น ย่อมปรากฏชัด เหมือนนิมิตแห่งใบหน้าของผู้ส่องดูคันฉ่อง เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า ธรรมาทาสะ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนเหล่านักรบผู้บดขยี้กองทัพข้าศึก ประโคมกลองศึกแล้วเข้าไปสู่กองทัพข้าศึก บดขยี้ศัตรูแล้วยึดเอาชัยชนะของตนไว้ได้ ฉันใด โยคีบุคคลผู้บดขยี้เสนาคือกิเลส ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยกวิปัสสนาขึ้นตามนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว บดขยี้กิเลสทั้งหลายแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยของตนไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อมตทุนทุภิ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนนักรบในสนามรบ ถืออาวุธ ๕ อย่าง ทำลายกองทัพข้าศึกแล้วยึดเอาชัยชนะไว้ได้ ฉันใด แม้โยคีบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถือเอาวิปัสสนาวุธที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว ทำลายเสนาคือกิเลสแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อนุตตรสังคามวิชัย ดังนี้

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพหุธาตุกสูตร จบ

6. Isigilisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอิสิคิลิสูตร

133. Evaṃ me sutanti isigilisuttaṃ. Tattha aññāva samaññā ahosīti isigilissa isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi. Aññā paññattīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.

๑๓๓. อิสิคิลิสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาว สมญฺญา อโหสิ ความว่า ในกาลที่ชื่อว่า อิสิคิลิ ของภูเขาอิสิคิลิเกิดขึ้น ภูเขาเวภาระก็ไม่ปรากฏชื่อว่า เวภาระ แต่มีชื่ออย่างอื่น. บทว่า อญฺญา ปญฺญตฺติ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน

Tadā kira bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi. Tattha na bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti. Tasmiṃ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti bhagavā imaṃ pañca pabbatapaṭipāṭiṃ ācikkhi.

ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาบัติในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งในที่ที่เมื่อนั่งแล้วจะมองเห็นภูเขา ๕ ลูก โดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม แล้วได้ตรัสบอกชื่อภูเขา ๕ ลูกนี้ตามลำดับ. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่มีพระประสงค์จะตรัสถึงภูเขา (ลูกอื่น) แต่เมื่อตรัสถึงภูเขาเหล่านี้ตามลำดับ ก็จำต้องตรัสถึงความเป็นอิสิคิลิของภูเขาอิสิคิลิ. เมื่อตรัสถึงเรื่องนั้น ก็จะต้องตรัสถึงชื่อของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ผู้เป็นโอรสของพระนางปทุมวดี และความปรารถนาของพระนางปทุมวดีด้วย ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบอกลำดับภูเขา ๕ ลูกนี้

Pavisantā [Pg.90] dissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvedhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṃsu, tasmā evamāha. Ime isīti ime paccekabuddhaisī.

บทว่า ปวิสนฺตา ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺติ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่ที่สบาย ๆ แล้ว ทำภัตกิจเสร็จแล้ว กลับมา ทำภูเขานั้นให้แยกเป็นสองส่วนประดุจเปิดบานประตูใหญ่ที่เป็นคู่ในเจดียสถาน เข้าไปภายใน เนรมิตที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันแล้ว อยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม อิสี ความว่า พระฤาษีคือพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้

Kadā pana te tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā naṃ āharāpetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissā nibbattā. Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –

ก็พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นอยู่ในที่นั้นเมื่อไร? ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระตถาคตยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น กุลธิดาคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้กรุงพาราณสี กำลังเฝ้านา ได้ถวายข้าวตอก ๕๐๐ กับดอกบัว ๑ ดอกแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง แล้วปรารถนาบุตร ๕๐๐ คน. และในขณะนั้นเอง นายพรานเนื้อ ๕๐๐ คน ได้ถวายเนื้ออันมีรสอร่อยแล้วปรารถนาว่า ‘ขอให้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้เป็นบุตรของนาง’. นางดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้วบังเกิดในครรภ์ปทุมในสระชาตัสระ. ดาบสองค์หนึ่งพบแล้วเลี้ยงดูนาง. เมื่อนางเดินไป ๆ ดอกบัวก็ผุดขึ้นจากแผ่นดินทุก ๆ ย่างก้าว. พรานป่าคนหนึ่งเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี. พระราชาทรงให้นำนางมาแล้วทรงแต่งตั้งเป็นอัครมเหสี. ครรภ์ได้ตั้งขึ้นแก่นาง. มหาปทุมกุมารอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา ส่วนที่เหลืออาศัยมลทินแห่งครรภ์บังเกิดขึ้น. เมื่อเจริญวัยแล้ว ขณะกำลังเล่นอยู่ในสระบัวในอุทยาน นั่งอยู่บนดอกบัวแต่ละดอกแล้ว ตั้งความสิ้นและความเสื่อมขึ้น บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. คาถาพยากรณ์ของท่านเหล่านั้นได้มีดังนี้

‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapattajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;

Aniccatāyupagataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

บุคคลรู้แจ้งดอกบัวซึ่งเกิดในสระ เกิดพร้อมกับกลีบและใบบัว บานสะพรั่ง หมู่ภมรเคล้าคลึง ว่าเป็นของถึงแล้วซึ่งความไม่เที่ยง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้แล

Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi.

ในกาลนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นได้อยู่ในที่นั้น และในครั้งนั้นเอง ชื่อว่า อิสิคิลิ ก็ได้เกิดขึ้นแก่ภูเขาลูกนั้น

135. Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārātiādimāha[Pg.91]. Tattha sattasārāti sattānaṃ sārabhūtā. Anīghāti niddukkhā. Nirāsāti nittaṇhā.

๑๓๕. ในบทว่า เย สตฺตสารา เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๑๓ องค์ คือ อริฏฐะ อุปริฏฐะ ตครสิขี ยสัสสี สุทัสสนะ ปิยทัสสี คันธาระ ปิณโฑละ อุปาสภะ นีตะ ตถะ สุตวา ภาวิตัตตะ แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสบอกพระนามของท่านเหล่านั้นและท่านอื่น ๆ ด้วยคาถาประพันธ์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เย สตฺตสารา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตสารา ความว่า ผู้เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า อนีฆา ความว่า ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า นิราสา ความว่า ผู้ไม่มีตัณหา

Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā. Santacittoti idampi ekassa nāmameva. Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṃ upadhiṃ jahīti ayamassa thuti. Aparājitotipi ekassa nāmameva.

ในบทว่า ทฺเว ชาลีโน ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีพระนามว่าชาลี ๒ องค์ คือ จูฬชาลี และมหาชาลี. แม้ในบทว่า สนฺตจิตฺโต นี้ ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. ในบทว่า ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลํ นี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงพระนามว่า ปัสสิ ส่วนคำว่า ทรงละอุปธิอันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ นี้เป็นคำสรรเสริญพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น. แม้บทว่า อปราชิโต ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว.

Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyoti ime pañca janā. Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā. Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto. Tadādhimuttotipi nāmameva.

ในบทว่า สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโย ความว่า ชน ๕ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕ องค์). ในบทว่า อสิโต อนาสโว มโนมโย ความว่า แม้ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า มานจฺฉิโท จ พนฺธุมา ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พันธุมา ส่วนเพราะทรงตัดมานะได้ จึงถูกเรียกว่า มานัจฉิทะ. แม้บทว่า ตทาธิมุตฺโต ก็เป็นพระนามนั่นเทียว.

Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā. Athaccutoti atha accuto. Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā. Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva.

ในบทว่า เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโย ความว่า ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า อถจฺจุโต ความว่า อถะ และ อัจจุตะ. ในบทว่า อจฺจุตคามพฺยามงฺโก ความว่า ชน ๒ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๒ องค์). ในบทว่า เขมาภิรโต จ โสรโต ความว่า ๒ ท่านเหล่านี้เท่านั้น.

Sayho anomanikkamoti sayho nāma so buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto. Ānando nando upanando dvādasāti cattāro ānandā, cattāro nandā cattāro upanandāti evaṃ dvādasa. Bhāradvājo antimadehadhārīti bhāradvājo nāma so buddho. Antimadehadhārīti thuti.

ในบทว่า สยฺโห อโนมนิกฺกโม ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า สัยหะ ส่วนเพราะทรงมีความเพียรไม่ทราม จึงถูกเรียกว่า อโนมนิกกมะ. ในบทว่า อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทส ความว่า พระอานันทะ ๔ องค์, พระนันทะ ๔ องค์, พระอุปนันทะ ๔ องค์ รวมเป็น ๑๒ องค์อย่างนี้. ในบทว่า ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารี ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า ภารทวาชะ. คำว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย เป็นคำสรรเสริญ.

Taṇhacchidoti sikharissāyaṃ thuti. Vītarāgoti maṅgalassa thuti. Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlanti usabho nāma so buddho dukkhamūlabhūtaṃ jāliniṃ acchidāti attho. Santaṃ padaṃ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so buddho santaṃ padaṃ ajjhagamā. Vītarāgotipi ekassa nāmameva. Suvimuttacittoti ayaṃ kaṇhassa thuti.

บทว่า ตณฺหจฺฉิโท เป็นคำสรรเสริญพระสิขรี. บทว่า วีตราโค เป็นคำสรรเสริญพระมังคละ. ในบทว่า อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลํ ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุสภะ ทรงตัดตาข่าย (คือตัณหา) อันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์. ในบทว่า สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโต ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุปนีตะ ได้บรรลุบทอันสงบ (คือนิพพาน). แม้บทว่า วีตราโค ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. บทว่า สุวิมุตฺตจิตฺโต นี้เป็นคำสรรเสริญพระกัณหะ.

Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṃ āgatā ca pāḷiyaṃ anāgatā aññe ca etesaṃ ekanāmakāyeva. Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi ānandādayo viya ekanāmakā ahesuṃ. Iti pāḷiyaṃ āgatanāmeheva sabbesaṃ nāmāni vuttāni [Pg.92] hontīti ito paraṃ visuṃ visuṃ avatvā ‘‘ete ca aññe cā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในบทว่า เอเต จ อญฺเญ จ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ที่มาในบาลี และพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ที่ไม่มาในบาลี ล้วนมีพระนามเหมือนกับพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นนั่นเทียว. จริงอยู่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เหล่านี้ แม้ ๒ องค์, แม้ ๓ องค์, แม้ ๑๐ องค์, แม้ ๑๒ องค์ ก็ได้มีพระนามเดียวกันเหมือนพระอานันทะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมดจึงถูกกล่าวไว้ด้วยพระนามที่มาในบาลีเท่านั้น ดังนั้น ต่อจากนี้ไป จึงไม่ตรัสแยกเป็นองค์ๆ แต่ตรัสว่า "เอเต จ อญฺเญ จ" (เหล่านี้และองค์อื่นๆ). ส่วนที่เหลือในทุกแห่งก็มีความหมายที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอิสิคิลิสูตร จบ.

7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถามหาจัตตารีสกสูตร

136. Evaṃ me sutanti mahācattārīsakasuttaṃ. Tattha ariyanti niddosaṃ lokuttaraṃ, niddosañhi ‘‘ariya’’nti vuccati. Sammāsamādhinti maggasamādhiṃ. Saupanisanti sapaccayaṃ. Saparikkhāranti saparivāraṃ.

๑๓๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาจัตตารีสกสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อริยํ คือ โลกุตตรธรรมอันไม่มีโทษ, จริงอยู่ ธรรมที่ไม่มีโทษเรียกว่า "อริยะ". บทว่า สมฺมาสมาธึ คือ มรรคสมาธิ. บทว่า สอุปนิสํ คือ มีปัจจัย. บทว่า สปริกฺขารํ คือ มีบริวาร.

Parikkhatāti parivāritā. Sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca. Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṃsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṃsanapariyosāne bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṃ matthake āsiñcamānā viya uppajjati. Yathā hi khettaṃ kurumāno kassako paṭhamaṃ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṃ deti, so aggi paṭhamaṃ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṃ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṃsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṃsanatthaṃ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā.

บทว่า ปริกฺขตา คือ อันแวดล้อมแล้ว. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ความว่า สัมมาทิฏฐิ ๒ อย่างเป็นประธาน เป็นตัวนำ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ และ มรรคสัมมาทิฏฐิ. วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิพิจารณาเตภูมิกสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น; ส่วนมรรคสัมมาทิฏฐิ ในตอนท้ายของการพิจารณา ขณะที่ถอนวัฏฏะที่ได้ภูมิแล้ว ให้สงบระงับ ย่อมเกิดขึ้นประดุจบุคคลรดน้ำเย็นพันหม้อลงบนศีรษะ. เปรียบเหมือนชาวนาผู้ทำนา ย่อมตัดต้นไม้ในป่าก่อน ภายหลังจึงจุดไฟ ไฟนั้นย่อมเผาต้นไม้ที่ตัดไว้ก่อนแล้วจนหมดสิ้น ฉันใดก็ฉันนั้น วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นก่อน มรรคสัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นขณะที่ถอนสังขารที่วิปัสสนานั้นพิจารณาแล้วอีกโดยความไม่เป็นไป, สัมมาทิฏฐิทั้ง ๒ อย่างนั้น ท่านประสงค์เอาในที่นี้.

Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṃ kiccato asammohato pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṃ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti.

ในบทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาทิฏฐิโดยกิจและโดยความไม่หลง. ในบทว่า สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ ความว่า การรู้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ.

Dvāyaṃ vadāmīti dvayaṃ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmīti attho. Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā. Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā.

ในบทว่า ทฺวยํ วทามิ ความว่า เรากล่าวธรรม ๒ อย่าง, อธิบายว่า เรากล่าวธรรมมีส่วน ๒ อย่าง (คือ โลกิยะและโลกุตตระ). บทว่า ปุญฺญภาคิยา คือ เป็นส่วนแห่งบุญ. บทว่า อุปธิเวปักกา คือ เป็นผู้ให้วิบากอันเรียกว่าอุปธิ (คือขันธ์).

Paññā paññindriyantiādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṃ paññapeti dassetīti paññā. Tasmiṃ atthe indattaṃ karotīti paññindriyaṃ. Avijjāya na [Pg.93] kampatīti paññābalaṃ. Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṃ. Soti so bhikkhu. Pahānāyāti pajahanatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo. Satoti satiyā samannāgato hutvā. Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti. Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṃ sahajātā parivārenti rājānaṃ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā. Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya. Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṃ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā.

ในบทว่า ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ เป็นต้น (ธรรมชาติ) ที่จำแนกแล้วๆ จำแนกอีก ย่อมทำให้แจ้ง แสดงประตูแห่งอมตะ (คืออริยมรรค) ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญา. (ธรรมชาติ) ที่ทำความเป็นใหญ่ในกิจนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์. (ธรรมชาติ) ที่ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญาพละ. (ธรรมชาติ) ที่ถึงความเป็นโพชฌงค์แล้ว ย่อมเลือกเฟ้นธรรมคือสัจจะ ๔ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. ความเห็นอันประเสริฐ งดงาม ด้วยการถึงพร้อมแห่งมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. เป็นองค์แห่งอริยมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า มัคคังคะ. บทว่า โส คือ ภิกษุนั้น. บทว่า ปหานาย คือ เพื่อละ. บทว่า อุปสมฺปทาย คือ เพื่อให้ได้. บทว่า สมฺมาวายาโม คือ กุศลวายามะอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ. บทว่า สโต คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสติ. ในบทว่า อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺติ คือ ย่อมแวดล้อมโดยเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ. ในที่นี้ สัมมาวายามะและสัมมาสติย่อมแวดล้อมโลกุตตรสัมมาทิฏฐิโดยเป็นสหชาตะ เหมือนคนถือดาบและคนถือฉัตรที่ยืนอยู่ในราชรถคันเดียวกันแวดล้อมพระราชา. ส่วนวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมแวดล้อมโดยเป็นปุเรชาตะ เหมือนทหารราบเป็นต้น (ที่เดินนำหน้า) อยู่หน้ารถพระที่นั่ง. แต่จำเริ่มแต่บรรพะที่ ๒ เป็นต้นไป พึงทราบว่า ธรรม ๓ อย่าง (สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ) เป็นสหชาตบริวารของสัมมาสังกัปปะเป็นต้นเท่านั้น.

137. Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṃ kiccato asammohato pajānāti. Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā. Kāmasaṅkappādayo dvedhāvitakkasutte (ma. ni. 1.206) vuttāyeva.

๑๓๗. ในบทว่า มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาสังกัปปะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาสังกัปปะโดยกิจและโดยความไม่หลง. แม้ในสัมมาวาจาเป็นต้นในลำดับถัดไป พึงทราบการประกอบความอย่างนี้เหมือนกัน. กามสังกัปปะเป็นต้น เราได้กล่าวไว้แล้วในเทวธาวิตักกสูตรนั่นเทียว.

Takkotiādīsu takkanavasena takko. Sveva ca upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo. Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti appanā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṃ. Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā. Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṃ. Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṃ jātisampannaṃ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Ettha ca lokiyavitakko vācaṃ saṅkharoti, na lokuttaro. Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṃ hoti. Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārenti. Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo [Pg.94] pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṃ samugghātaṃ karonto maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati. Parato sammāvācādīsupi eseva nayo.

ในบทว่า ตกฺโก เป็นต้น ชื่อว่า ตักกะ เพราะอรรถว่าตรึก วิตกนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า วิตักกะ โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค วิตกนั้นนั่นแล ชื่อว่า สังกัปปะ เพราะอรรถว่าดำริ ชื่อว่า อัปปนา เพราะเป็นธรรมแน่วแน่แล้วแนบสนิทในอารมณ์ ส่วนพระผู้มีพระภาคตรัสว่า พยัปปนา โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค บทว่า เจตโส อภินิโรปนา คือ การน้อมจิตไป จริงอยู่ เมื่อวิตกมีอยู่ วิตกย่อมน้อมจิตไปในอารมณ์ แต่เมื่อวิตกไม่มีอยู่ จิตย่อมขึ้นสู่อารมณ์ได้โดยธรรมดาของตนเอง เหมือนบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยชาติที่คุ้นเคย (ของพระราชา) เข้าสู่พระราชวัง เพราะว่า บุรุษผู้ไม่คุ้นเคยย่อมต้องอาศัยคนนำทางหรือนายประตู (ส่วน) บุรุษผู้คุ้นเคยและสมบูรณ์ด้วยชาติ พระราชาและราชมหาอำมาตย์ทั้งปวงย่อมรู้จัก ฉะนั้น เขาจึงออกและเข้าได้โดยธรรมดาของตนเอง พึงทราบอุปมาสัมปทานี้อย่างนี้ ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะปรุงแต่งวาจา ในวจีสังขารนั้น โลกิยวิตกย่อมปรุงแต่งวาจา โลกุตตรวิตกหาไม่ แต่ถึงแม้จะไม่ปรุงแต่ง ก็ยังมีชื่อว่าวจีสังขารนั่นเอง บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺติ คือ แวดล้อมโลกุตตรสัมมาสังกัปปะ ในข้อนั้น เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น แม้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมมีได้ในจิตต่าง ๆ กันในส่วนเบื้องต้น แต่ในมรรคขณะ สัมมาสังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้นเกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดกามสังกัปปะเป็นต้นแม้ทั้ง ๓ อย่างให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ แล้วย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ในสัมมาวาจาเป็นต้นต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน

138. Musāvādā veramaṇītiādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati. Āratītiādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ, sabbamidaṃ oramanabhāvasseva adhivacanaṃ. Veraṃ maṇati vināsetīti veramaṇi. Idampi oramanasseva vevacanaṃ.

๑๓๘. ในบทว่า มุสาวาทา เวรมณี เป็นต้น ทั้งวิรตีเจตสิกและเจตนาเจตสิก ย่อมควร ในบทว่า อารติ เป็นต้น ชื่อว่า อารติ เพราะงดเว้นอยู่ไกลจากวจีทุจริตทั้งหลาย ชื่อว่า วิรติ เพราะงดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น ชื่อว่า ปฏิวิรติ เพราะกลับจากวจีทุจริตนั้น ๆ แล้ว งดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง บท (วิรติ) ถูกเพิ่มด้วยอำนาจแห่งอุปสรรค (คือ ปฏิ) บททั้งหมดนี้เป็นชื่อที่ใช้เรียกสภาวะแห่งการงดเว้นนั่นเอง ชื่อว่า เวรมณี เพราะย่ำยี คือ ทำลายเวร แม้บทนี้ก็เป็นไวพจน์ของการงดเว้นนั่นเอง

139. Pāṇātipātā veramaṇītiādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva.

๑๓๙. แม้ในบทว่า ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น ทั้งเจตนาและวิรตี ธรรมทั้งสองอย่างย่อมควรทั้งนั้น

140. Kuhanātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā. Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā, tesaṃ bhāvo nemittikatā. Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṃ bhāvo nippesikatā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsanā, tesaṃ bhāvo lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā. Micchāājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatova micchāājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchāājīvova. Tāsaṃyeva sattannaṃ cetanānaṃ padapacchedaṃ samugghātaṃ kurumānaṃ maggaṅgaṃ pūrayamānā uppannā virati sammāājīvo nāma.

๑๔๐. ในบทว่า กุหนา เป็นต้น ชื่อว่า กุหนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมหลอกลวง คือ ทำให้ชาวโลกประหลาดใจด้วยเจตนานี้ ด้วยกุหนาวัตถุ ๓ อย่าง ชื่อว่า ลปนา เพราะบุคคลทั้งหลายเป็นผู้ปรารถนาลาภและสักการะแล้ว ย่อมพูดด้วยเจตนานี้ ชื่อว่า เนมิตฺติกา เพราะการทำนิมิตเป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า เนมิตฺติกตา ชื่อว่า นิปฺเปสิกา เพราะการบดขยี้เป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า นิปฺเปสิกตา ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมปรารถนา คือ แสวงหาลาภด้วยลาภ, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนกุหนาเป็นต้นเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้นำทั้งบาลีและอรรถกถามาแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในสีลนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว ในบทว่า มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานาย นี้ มิใช่เพียงมิจฉาอาชีวะที่มาในบาลีเท่านั้น แต่เจตนาในกรรมบถ ๗ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เป็นไปเพราะเหตุแห่งอาชีวะ ก็เป็นมิจฉาอาชีวะเหมือนกัน วิรตีที่เกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดเจตนาทั้ง ๗ เหล่านั้นให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ

141. Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa puggalassa. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Sammāñāṇassa [Pg.95] sammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti. Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho. Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā sammāvimuttiṃ phalaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.

๑๔๑. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส คือ แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาทิฏฐิ บทว่า สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ คือ มรรคสัมมาสังกัปปะย่อมเกิด แม้แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาสังกัปปะก็ย่อมเกิด พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ ส่วนในบทว่า สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติ นี้ สัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาสมาธิ สัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาสมาธิ และมรรคสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ผลสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ นี้คือเนื้อความ ในข้อนี้ ท่านกล่าวว่า ยกเว้นองค์แห่งผล ๘ อย่างแล้ว ควรทำปัจจเวกขณญาณให้เป็นสัมมาญาณ และทำผลให้เป็นสัมมาวิมุตติ

142. Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotītiādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṃ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṃ nijjaravatthūnaṃ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti. Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṃ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti.

๑๔๒. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหติ เป็นต้น พระเถระผู้ทรงนิกายที่เหลือ (จากมัชฌิมนิกาย) กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงผล ส่วนพระเถระผู้ทรงมัชฌิมนิกายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงมรรคในที่ที่นิชชรวัตถุ ๑๐ มาถึง ในข้อนั้น พึงทราบว่า สัมมาทิฏฐิ โดยอรรถว่าเห็น, สัมมาญาณ โดยอรรถว่าทำให้แจ้ง, สัมมาวิมุตติ โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อในธรรมนั้น

Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā’’tiādinā nayena vuttā dasāti evaṃ vīsati kusalapakkhā honti. Vīsati akusalapakkhāti ‘‘micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādinā nayena vuttā micchādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā’’tiādinā vuttā dasa cāti evaṃ vīsati akusalapakkhā veditabbā. Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṃ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṃ pakāsitattā mahācattārīsakoti.

บทว่า วีสติ กุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง กุศลธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย" รวมเป็นกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ บทว่า วีสติ อกุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันบุคคลขจัดได้" และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง บาปธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย" พึงทราบว่าเป็นอกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ เพราะทรงแสดงธรรม ๔๐ ประการ ทั้งที่เป็นฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศลอันยิ่งใหญ่ โดยการให้ผลอันยิ่งใหญ่ (จึง) ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ

Imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti. Tattha ‘‘micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’tiādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Atthi dinna’’ntiādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā. ‘‘Sammāñāṇaṃ pahotī’’ti. Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā.

อนึ่ง ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัมมาทิฏฐิไว้ ๕ ประการ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาทิฏฐิ และปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ. ในบรรดาสัมมาทิฏฐิเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้ชัดซึ่งมิจฉาทิฏฐิว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ" ชื่อว่า วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ. สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" ชื่อว่า กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะย่อมมีแก่ผู้มีสัมมาทิฏฐิ" นี้ พระองค์ตรัสสัมมาทิฏฐิไว้แม้ทั้งสอง คือ มัคคสัมมาทิฏฐิและผลสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "สัมมาญาณะย่อมมี" นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ.

143. Sammādiṭṭhiṃ [Pg.96] ce bhavaṃ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṃ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāma. Okkalāti okkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā. Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyāti evamādivādino. Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. Natthikavādāti natthi dinnantiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ panetesu niyāmo hotīti. Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinnaṃ, kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti.

๑๔๓. บทว่า "ถ้าท่านติเตียนสัมมาทิฏฐิ" ความว่า แม้ผู้กล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐินี้ดีงาม" หรือผู้กล่าวว่า "สัมมาทิฏฐินี้ไม่ดีงาม" ก็ชื่อว่า ย่อมติเตียนสัมมาทิฏฐิ. บทว่า "อุกกลา" คือ ชาวอุกกลชนบท. บทว่า "วัสสะและภัญญะ" คือ คนสองคน ได้แก่ วัสสะและภัญญะ. บทว่า "อเหตุกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า "อกิริยวาทะ" คือ ผู้มีวาทะปฏิเสธการกระทำอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า "นัตถิกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่นิยามะในทัสสนะทั้งสามเหล่านี้. (ถามว่า) ก็ความเป็นนิยามะในทัสสนะเหล่านี้มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเห็นปานนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี, เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ, ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, เพราะกายแตก สัตว์ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในปฐมชวนะ ยังเป็นสเตกิจฉะ (พอเยียวยาได้), ในทุติยชวนะเป็นต้นก็เช่นนั้น. ในสัตตมชวนะ เป็นอเตกิจฉะ (เยียวยาไม่ได้) แม้สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอนิวัตติ (ไม่กลับกลาย) เปรียบเหมือนอริฏฐสามเณรผู้เป็นดังหนาม.

Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca. Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. Nindābyārosaupārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทัสสนะหนึ่ง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) สอง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) แม้ทั้งสาม, ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงแล้วซึ่งเครื่องกั้นสวรรคมรรคและเครื่องกั้นโมกขมรรค. เขาไม่ควรแม้เพื่อจะไปสู่สวรรค์ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงโมกขะเลย. สัตว์นี้ชื่อว่าเป็นตอในวัฏฏะ, เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน. โดยมาก การออกจากภพของบุคคลเห็นปานนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า "เพราะกลัวการนินทา การกระทบกระทั่ง และการว่าร้าย" อธิบายว่า เพราะกลัวการนินทาตน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, และเพราะกลัวการว่าร้าย. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสัตตารีสกสูตร จบ.

8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอานาปานสติสูตร

144. Evaṃ me sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi [Pg.97] sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.

๑๔๔. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานาปานสติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "กับด้วยพระสาวกเหล่าอื่น" ความว่า เว้นพระเถระ ๑๐ รูปผู้มาในบาลีแล้ว (ทรงอยู่) พร้อมกับพระสาวกเหล่าอื่นอีกมาก ผู้มีชื่อเสียง. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้มีแล้ว มีจำนวนนับไม่ได้.

Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho.

บทว่า "ย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์" ความว่า สงเคราะห์แล้วด้วยสังคหะ ๒ ประการ คือ อามิสสังคหะและธรรมสังคหะ แล้วย่อมโอวาทและย่อมอนุศาสน์ด้วยการให้กรรมฐาน การโอวาท และการอนุศาสน์. ในบทว่า "เต จ" นั้น จ ศัพท์ เป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า "ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่นที่ยิ่งกว่าคุณวิเศษเบื้องต้น" อธิบายว่า ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่น คือ กสิณบริกรรมเป็นต้น ที่ยิ่งใหญ่กว่าคุณวิเศษเบื้องต้น มีการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น.

145. Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha.

๑๔๕. บทว่า "อารัทโธ" คือ ยินดีแล้ว. บทว่า "เพื่อบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ" คือ เพื่อบรรลุพระอรหัตที่ยังไม่บรรลุ. แม้ในบทที่เหลืออีกสองบท ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า "โกมุทีจาตุมาสินี" คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง อันเป็นวันสิ้นสุดแห่ง ๔ เดือน (แห่งฤดูฝน). ด้วยว่า วันเพ็ญนั้น ชื่อว่า "โกมุที" เพราะเป็นเวลาที่ดอกโกมุทบาน, และชื่อว่า "จาตุมาสินี" เพราะเป็นวันสิ้นสุดแห่งเดือนทั้ง ๔ ในฤดูฝน. บทว่า "เราจักมา" อธิบายว่า เราจักรอ, วันนี้ปวารณาแล้ว จักไม่ไปที่ไหนๆ จักอยู่ที่นี่แหละ จนกว่าวันเพ็ญนั้นจะมาถึง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสอย่างนี้.

Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ [Pg.98] anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti.

การสงเคราะห์ด้วยปวารณา (ปวารณาสังคหะ) อันสงฆ์พึงให้ด้วยญัตติทุติยกรรม ก็ปวารณาสังคหะนี้ อันสงฆ์พึงให้แก่ใคร ไม่พึงให้แก่ใคร? เบื้องต้น ไม่พึงให้แก่พาลปุถุชนผู้ไม่ประกอบความเพียร และไม่พึงให้แก่ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วและพระอริยสาวกฉันนั้นเหมือนกัน ก็สมถะหรือวิปัสสนาของภิกษุใด ยังอ่อนอยู่ พึงให้แก่ภิกษุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคในครั้งนั้น เมื่อทรงพิจารณาความเป็นไปแห่งจิตของภิกษุทั้งหลาย ทรงทราบความที่สมถะและวิปัสสนายังอ่อนอยู่ จึงทรงพระดำริว่า "ถ้าเราปวารณาในวันนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในทิศต่างๆ จักหลั่งไหลมาที่นี่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุเหล่านี้ เมื่อเสนาสนะถูกภิกษุผู้เถระกว่ายึดไปแล้ว ก็จักไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ แม้ถ้าเราจะหลีกจาริกไป ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้ก็จักหาได้โดยยาก แต่เมื่อเราไม่ปวารณา แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักไม่หลั่งไหลมายังกรุงสาวัตถีนี้ แม้เราก็จักไม่หลีกจาริกไป เมื่อเป็นเช่นนี้ ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้จักไม่มีความกังวล ภิกษุเหล่านั้น เมื่ออยู่ในที่อยู่ของตนๆ อย่างผาสุก กระทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว จักสามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้" พระองค์จึงไม่ทรงปวารณาในวันนั้น ทรงดำริว่า "เราจักปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ" แล้วทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จริงอยู่ เมื่อได้รับปวารณาสังคหะแล้ว ภิกษุใดเป็นผู้ถือนิสัยอยู่ แต่อาจารย์อุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมมีสิทธิ์อยู่ได้จนถึงเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู ด้วยคิดว่า "ถ้าพระผู้ให้นิสัยที่สมควรจักมา เราจักถือนิสัยในสำนักของท่าน" แม้หากภิกษุผู้มีพรรษา ๖๐ มา ก็ไม่มีสิทธิ์ยึดเอาเสนาสนะของภิกษุนั้นได้ และปวารณาสังคหะนี้ แม้ให้แก่ภิกษุรูปเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอันให้แล้วแก่ภิกษุทั้งปวงนั่นเทียว

Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma.

คำว่า "ย่อมหลั่งไหลมาสู่กรุงสาวัตถี" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงภิกษุทั้งหลายที่ได้ฟังในที่นั้นๆ ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงประทานปวารณาสังคหะแล้ว" จึงได้อยู่ตามสมควรเป็นเวลาหนึ่งเดือน แล้วทำอุโบสถในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ แล้วจึงพากันเดินทางมา ในคำว่า "Pubbenāparaṃ" (คุณวิเศษอย่างหนึ่งเกิดก่อน คุณวิเศษอีกอย่างหนึ่งเกิดตามมา) ในที่นี้หมายความว่า ภิกษุทั้งหลายทำความเพียรในสมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อนอยู่ ได้ทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว นี้ชื่อว่าคุณวิเศษเบื้องต้น ต่อจากนั้น ท่านเหล่านั้นพิจารณาสังขารทั้งหลายด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้ว บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ...บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล นี้ชื่อว่าคุณวิเศษอย่างยิ่งในภายหลัง

146. Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

๑๔๖. คำว่า "อลํ" แปลว่า สมควร คำว่า "โยชนคณนานิ" (การนับโยชน์ทั้งหลาย) คือ หนึ่งโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ สิบโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ (เหมือนกัน) ที่เกินกว่านั้นไปเรียกว่า "โยชนคณนานิ" แต่ในที่นี้ประสงค์เอาร้อยโยชน์หรือพันโยชน์ คำว่า "ปุโฏเสนาปิ" (แม้ด้วยเสบียง) คือ เสบียงเรียกว่า "ปุโฏสะ" อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงนั้นเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว ก็มีอีกปาฐะหนึ่งว่า "ปุฏํเสนา" อรรถของปาฐะนั้นคือ บุรุษมีห่อที่บ่า เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปุฏํโส" (ผู้มีห่อที่บ่า) ด้วยบุรุษผู้มีห่อที่บ่านั้น หมายความว่า แม้ผู้ที่แบกห่อเสบียงไว้ที่บ่า (ก็สมควรเข้าไปหา)

147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā. Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva [Pg.99] bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.

๑๔๗. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้ประกอบด้วยจรณะเห็นปานนี้ มีอยู่ในศาสนานี้" พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "สนฺติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอยู่) ในคำนั้น คำมีอาทิว่า "จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ" (แห่งสติปัฏฐาน ๔) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงกรรมฐานที่ภิกษุเหล่านั้นน้อมใจไป ในกรรมฐานเหล่านั้น โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จริงอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดเจริญมรรคอยู่ในขณะนั้น โพธิปักขิยธรรมของภิกษุเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ ส่วนของภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วเป็นโลกิยะ ในคำว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคํ" (การหมั่นประกอบในภาวนาคืออนิจจสัญญา) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาโดยยกสัญญาขึ้นเป็นประธาน เพราะว่าในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุจำนวนมากที่น้อมใจไปโดยนัยแห่งอานาปานกรรมฐาน ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสกรรมฐานที่เหลือโดยสังเขป แล้วเมื่อจะตรัสอานาปานกรรมฐานโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อานาปานสฺสติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติ) ก็อานาปานกรรมฐานนี้ ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆสาจารย์) ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถแห่งบาลีและนัยแห่งภาวนาของอานาปานกรรมฐานนั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว

149. Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.

๑๔๙. คำว่า กายญฺญตรํ (กายอย่างใดอย่างหนึ่ง) มีความหมายว่า เรากล่าวถึงกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ อย่าง มีปฐวีกายเป็นต้น เรากล่าวถึงวาโยกาย อีกนัยหนึ่ง ส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง มีรูปายตนะเป็นต้น...ฯลฯ... มีกวฬิงการาหารเป็นที่สุด ชื่อว่า รูปกาย ในบรรดาส่วนแห่งรูปเหล่านั้น ลมอานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ชื่อว่า กายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะนับสงเคราะห์เข้าในโผฏฐัพพายตนะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้ คำว่า ตสฺมาติ มีความหมายว่า เพราะเหตุที่ภิกษุพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งวาโยกาย อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ หรือพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งลมอานาปานะ อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปกายที่มีส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้พิจารณาเห็นกายในกาย พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้ คำว่า เวทนาญฺญตรํ (เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง) คือ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนา ๓ อย่าง พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงสุขเวทนา คำว่า สาธุกํ มนสิการํ (การทำไว้ในใจโดยแยบคาย) คือ การทำไว้ในใจอันดีงามที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการรู้ชัดซึ่งปีติเป็นต้น ก็ มนสิการ (การทำไว้ในใจ) เป็นสุขเวทนาหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ แต่คำนี้เป็นหัวข้อเทศนา เปรียบเหมือนในข้อความว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคมนุยุตฺตา" (ผู้ประกอบความเพียรในการเจริญอนิจจสัญญา) พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปัญญาโดยใช้ชื่อว่าสัญญาฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบว่า พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่ามนสิการฉันนั้น ในจตุกกะ (หมวด ๔) นี้ ในบทแรก พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยมีปีติเป็นประธาน ในบทที่สอง พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยสภาวะของมันเองว่า สุข ในสองบทที่เกี่ยวกับจิตตสังขาร พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่าจิตตสังขาร เพราะมีพระดำรัสว่า "สัญญาก็ดี เวทนาก็ดี เจตสิกก็ดี ธรรมเหล่านี้เนื่องกับจิต เป็นจิตตสังขาร" และเพราะมีพระดำรัสว่า "ยกเว้นวิตกและวิจาร ธรรมทั้งปวงที่สัมปยุตด้วยจิต ก็นับสงเคราะห์เข้าในจิตตสังขาร" พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมทั้งหมดนั้นเข้าไว้โดยใช้ชื่อว่ามนสิการ แล้วจึงตรัสในที่นี้ว่า "สาธุกํ มนสิการํ"

Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ[Pg.100]. Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –

(อาจมีผู้ค้านว่า) ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่เวทนานี้ (ที่ตรัสโดยชื่อว่ามนสิการ) ไม่ใช่อารมณ์ (ของภาวนา) เพราะเหตุนั้น เวทนานุปัสสนาจึงเป็นไปไม่ได้ (ตอบว่า) ไม่ใช่ว่าจะเป็นไปไม่ได้ (แต่เป็นไปได้) เพราะแม้ในอรรถกถาแห่งสติปัฏฐาน ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า "เวทนานั่นแหละเสวยอารมณ์ โดยกระทำวัตถุแห่งสุขเป็นต้นนั้นๆ ให้เป็นอารมณ์ แต่คำพูดที่ว่า 'เราเสวยอารมณ์' นั้น เป็นเพียงโวหารที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นไปของเวทนานั้น" อีกประการหนึ่ง คำตอบสำหรับปัญหานี้ ข้าพเจ้า (พระอรรถกถาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายความแห่งบทว่า ปีติปฏิสํเวที เป็นต้น และท่านก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า –

‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.

"ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้โดย ๒ อาการ คือ โดยทางอารมณ์ และโดยทางความไม่หลง ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบ ในขณะที่เข้าสมาบัติ ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลนั้นรู้ชัดโดยทางอารมณ์ ด้วยการได้ฌาน เพราะรู้ชัดซึ่งอารมณ์ (ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัด) โดยทางความไม่หลงได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบแล้วออกจากฌาน พิจารณาเห็นปีติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป ในขณะแห่งวิปัสสนาของบุคคลนั้น ปีติย่อมเป็นสิ่งที่รู้ชัดโดยทางความไม่หลง เพราะการแทงตลอดซึ่งลักษณะ และท่านพระสารีบุตรก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า 'เมื่อบุคคลรู้ชัดซึ่งเอกัคคตาและความไม่ฟุ้งซ่านของจิตด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว สติย่อมปรากฏตั้งมั่น ปีตินั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้ด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น' พึงทราบความหมายของบทที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้เช่นกัน"

Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti.

ดังนั้น ปีติ สุข และจิตตสังขาร ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้ฌานฉันใด เวทนาก็ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้มนสิการอันชื่อว่าเวทนาซึ่งสัมปยุตด้วยฌานนี้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น คำที่ว่า "ในสมัยนั้น ภิกษุย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่" จึงเป็นคำที่ตรัสไว้ดีแล้ว

Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ [Pg.101] dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo.

ในบทว่า "นาหํ ภิกฺขเว มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส" นี้ มีอธิบายดังนี้ เพราะว่าภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต หายใจเข้า" เป็นต้น แม้จะทำอัสสาสปัสสาสนิมิตให้เป็นอารมณ์ แต่เพราะดำเนินไปโดยตั้งสติและสัมปชัญญะไว้ในอารมณ์แห่งจิตนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตโดยแท้ ด้วยว่า อานาปานสติภาวนา ย่อมไม่มีแก่ผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้น (จึงตรัสว่า) ภิกษุชื่อว่าย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ในสมัยนั้น ด้วยสามารถแห่งการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตเป็นต้นโดยทางอารมณ์ ในบทว่า "โส ยํ ตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปหานํ, ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" นั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกามฉันทนิวรณ์ด้วยอภิชฌา ทรงแสดงพยาปาทนิวรณ์ด้วยสามารถแห่งโทมนัส จริงอยู่ จตุกกะ (หมวด ๔) นี้ พระองค์ตรัสด้วยสามารถแห่งวิปัสสนาเท่านั้น และธัมมานุปัสสนามี ๖ อย่าง ด้วยสามารถแห่งนิวรณบรรพเป็นต้น ในบรรพเหล่านั้น นิวรณบรรพเป็นเบื้องต้น แม้ในนิวรณบรรพนั้น นิวรณ์ ๒ อย่างนี้ก็เป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนี้ เพื่อจะทรงแสดงเบื้องต้นแห่งธัมมานุปัสสนา จึงตรัสว่า "อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ" บทว่า "ปหานํ" ทรงประสงค์ถึงญาณอันเป็นเหตุแห่งการละ คือ ย่อมละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา ดังนี้ บทว่า "ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา" ทรงแสดงลำดับแห่งวิปัสสนาว่า (เห็น) ปหานญาณอันมีชื่อว่าอนิจจญาณ วิราคญาณ นิโรธญาณ และปฏินิสสัคคญาณนั้น ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดภายหลัง (และเห็น) แม้วิปัสสนาปัญญานั้นด้วย (วิปัสสนาปัญญา) ที่เกิดภายหลังอีก ดังนี้ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" ชื่อว่าย่อมวางเฉยได้ ๒ อย่าง คือ ย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ดำเนินไปด้วยสมถะ และย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ปรากฏโดยส่วนเดียว (คือปราศจากนิวรณ์) ในการวางเฉย ๒ อย่างนั้น มีการวางเฉยแม้ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลาย และมีการวางเฉยแม้ซึ่งอารมณ์ ในที่นี้ทรงประสงค์ถึงการวางเฉยในอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า "ตสฺมาติห ภิกฺขเว" นี้ พึงทราบว่า เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง หายใจเข้า" เป็นต้น มิใช่เพียงแต่เห็นธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นด้วยปัญญาแล้ววางเฉยเท่านั้น แต่ยังเห็นแม้ซึ่งปหานญาณของธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยมีอภิชฌาและโทมนัสเป็นประธานด้วยปัญญาแล้ววางเฉยอยู่ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า "ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ในสมัยนั้น"

150. Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.

๑๕๐. บทว่า "ปวิจินติ" คือ ย่อมเลือกเฟ้นด้วยสามารถแห่งความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น บทอีก ๒ บท (คือ ปวิจยํ อาปชฺชติ, ปริวีมํสํ อาปชฺชติ) เป็นไวพจน์ของบทนี้ (ปวิจินติ) นั่นเอง บทว่า "นิรามิสา" คือ ไม่มีกิเลส บทว่า "ปสฺสมฺภติ" คือ กายและจิตย่อมระงับ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนทางกายและทางใจ บทว่า "สมาธิยติ" คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือ เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" คือ ย่อมเป็นผู้วางเฉยได้ด้วยการวางเฉยในสหชาตธรรม

Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.

สติที่เกิดขึ้นในกายนั้นของภิกษุผู้กำหนดกายด้วยอาการ ๑๔ อย่างนี้ เป็นสติสัมโพชฌงค์, ญาณที่สัมปยุตด้วยสติ เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, วิริยะทางกายและทางใจที่สัมปยุตด้วยสตินั้นนั่นแหละ เป็นวิริยสัมโพชฌงค์, ปีติ, ปัสสัทธิ, จิตเตกัคคตา เป็นสมาธิสัมโพชฌงค์, อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์. เปรียบเหมือนนายสารถีผู้ขับม้าที่วิ่งไปสม่ำเสมอกัน ย่อมไม่มีการแทงม้าว่า "ตัวนี้หย่อนไป" หรือไม่มีการดึงบังเหียนว่า "ตัวนี้วิ่งเร็วไป" มีแต่เพียงอาการที่ตั้งมั่นของผู้ที่มองดูอยู่อย่างนั้นเท่านั้น ฉันใด อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสอะไรไว้? (ตรัสว่า) วิปัสสนาที่มีกิจและลักษณะต่างๆ กัน ซึ่งมีในขณะจิตเดียว ชื่อว่า สัมโพชฌงค์.

152. Vivekanissitantiādīni [Pg.102] vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti.

๑๕๒. บทว่า "วิเวกนิสฺสิตํ" เป็นต้น มีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง แต่ในที่นี้ สติที่กำหนดอานาปานะเป็นโลกิยะ, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกุตตรโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกุตตรโพชฌงค์ ย่อมทำวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในที่ที่โลกิยธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกิยธรรม ในที่ที่โลกุตตรธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกุตตรธรรม. ส่วนพระเถระ (พระมหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ในสูตรอื่นเป็นอย่างนั้น แต่ในสูตรนี้ โลกุตตรธรรมมาในเบื้องบน, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกิยโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกิยโพชฌงค์ ย่อมทำโลกุตตรวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์, เพราะว่าในสูตรนี้ พระองค์ทรงประสงค์วิชชาวิมุตติผลนิพพานด้วยบทว่า 'วิชฺชาวิมุตฺติ'".

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอานาปานสติสูตร จบ.

9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากายคตาสติสูตร

153-4. Evaṃ me sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.

พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ กายคตาสติสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "เคหสิตา" คือ อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า "สรสังกัปปา" คือ สังกัปที่แล่นไป. จริงอยู่ ชื่อว่า "สรา" เพราะย่อมแล่นไป อธิบายว่า ย่อมวิ่งไป. บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" คือ ในภายในโคจรนั่นเอง. บทว่า "กายคตาสติ" คือ สติที่กำหนดกายและสติที่มีกายเป็นอารมณ์. เมื่อกล่าวว่า "กายปริคคาหิกา" ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะ, เมื่อกล่าวว่า "กายารัมมณา" ชื่อว่ากล่าวถึงวิปัสสนา. ด้วยบททั้งสอง ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะและวิปัสสนา.

Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.

ในบทว่า "ปุน จปรํ…เป… เอวมฺปิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กายคตาสตึ ภาเวติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้) หมายถึง กายานุปัสสนาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสติปัฏฐานสูตรด้วยอาการ ๑๔ อย่าง.

156. Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha [Pg.103] vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.

๑๕๖. บทว่า อันโตคธาวาสฺสาติ ความว่า ย่อมเป็นธรรมอันเข้าไปภายในแห่งภาวนาของภิกษุนั้นนั่นเทียว. บทว่า วิชฺชาภาคิยาติ ในบทนี้ พึงทราบวิเคราะห์โดยสัมปโยควะว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมเสพวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใดย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนแห่งวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. ในวิชชาภาคิยธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ, มโนมยิทธิ, อภิญญา 6 ชื่อว่า วิชชา 8. โดยอรรถแรก แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้น ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง ในวิชชาเหล่านั้น วิชชาอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชา, วิชชาที่เหลือชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. พึงทราบว่า แม้วิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะอย่างนี้. ในบทว่า เจตสา ผุโฏ การแผ่ไปมี 2 อย่าง คือ อาโปผรณะ และ ทิพพจักขุผรณะ. ใน 2 อย่างนั้น การเข้าอาโปกสิณแล้วแผ่ไปด้วยอาโปกสิณ ชื่อว่า อาโปผรณะ. แม้เมื่อแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว. ส่วนการทำอาโลกกสิณให้เจริญแล้วเห็นมหาสมุทรทั้งสิ้นด้วยทิพพจักขุ ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ. แม้ในการแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว.

Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ.

บทว่า โอตารนฺติ ได้แก่ ช่อง, รู. บทว่า อารมฺมณนฺติ ได้แก่ ปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. บทว่า ลเภถ โอตารนฺติ ความว่า พึงได้การเข้าไป, พึงเจาะทะลุไปจนถึงที่สุด. บทว่า นิกฺเขปนนฺติ ได้แก่ ที่สำหรับวาง.

157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ.

๑๕๗. พระผู้มีพระภาคทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันมิได้อบรมแล้วด้วยกองดินเปียกเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้วด้วยแผ่นกระดานมีแก่นเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺคฬผลกนฺติ ได้แก่ บานประตู.

158. Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃ pāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā.

๑๕๘. บทว่า กากเปยฺโยติ (น้ำ) ที่กาจับอยู่บนขอบปากภาชนะแล้วพึงดื่มได้โดยไม่ต้องยืดคอเลย. บทว่า อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺสาติ ได้แก่ แก่ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. บทว่า สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ ความว่า ย่อมถึงความเป็นประจักษ์. บทว่า สติ สติ อายตเนติ ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่. ถามว่า อะไรเป็นเหตุในที่นี้? ตอบว่า อภิญญานั่นแหละเป็นเหตุ. บทว่า อาฬิพนฺธาติ ได้แก่ มีคันนาอันสร้างไว้แล้ว.

Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า ยานีกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว. บทว่า วตฺถุกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นที่ตั้ง. บทว่า อนุฏฺฐิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันให้เป็นไปเนืองๆ. บทว่า ปริจิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันสั่งสมแล้ว. บทว่า สุสมารทฺธายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันปรารภดีแล้ว ประคองไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากายคตาสติสูตร จบ.

10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร

160. Evaṃ [Pg.104] me sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ.

๑๖๐. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สังขารูปปัตติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สงฺขารูปปตฺตึ ความว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายนั่นเทียว, (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสัตว์ก็หาไม่ แห่งบุคคลก็หาไม่, หรือว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่เข้าถึงภพด้วยปุญญาภิสังขาร.

161. Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati.

๑๖๑. บทว่า สทฺธาย สมนฺนาคโตติ ความว่า ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น ที่เป็นโลกิยะ ย่อมเป็นไป. บทว่า ทหตีติ คือ ตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาตีติ คือ ตั้งมั่นไว้. บทว่า สงฺขารา จ วิหารา จาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น พร้อมด้วยความปรารถนา. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยาติ ได้แก่ เพื่อบังเกิดในที่นั้น. บทว่า อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ พร้อมด้วยความปรารถนานั่นเอง. จริงอยู่ บุคคลใดมีธรรม 5 ประการ แต่ไม่มีความปรารถนา คติของผู้นั้นไม่แน่นอน. บุคคลใดมีความปรารถนา แต่ไม่มีธรรม 5 ประการ แม้คติของผู้นั้นก็ไม่แน่นอน. บุคคลเหล่าใดมีทั้งสองอย่าง คติของบุคคลเหล่านั้นแน่นอน. เหมือนอย่างว่า ท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ จะตกลงด้วยปลาย ด้วยท่ามกลาง หรือด้วยโคน ดังนี้ ไม่มีความแน่นอน, การถือปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่แน่นอน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลทำกรรมที่เป็นกุศลแล้ว ควรจะตั้งความปรารถนาไว้ในที่แห่งหนึ่ง.

165. Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha.

๑๖๕. บทว่า อามณฺฑนฺติ ได้แก่ ผลมะขามป้อม. เหมือนอย่างว่า ผลมะขามป้อมนั้นย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวงฉันใด, โลกธาตุหนึ่งพันก็ย่อมปรากฏแก่พรหมนั้น พร้อมด้วยสัตว์ทั้งหลายที่บังเกิดในที่นั้น ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

167. Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.

๑๖๗. บทว่า สุโภติ ได้แก่ งาม. บทว่า ชาติมาติ ได้แก่ ถึงพร้อมด้วยลักษณะ. บทว่า สุปริกมฺมกโตติ ได้แก่ มีการตกแต่งอันทำดีแล้วด้วยการล้างเป็นต้น. บทว่า ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ ได้แก่ วางไว้บนผ้ากัมพลแดง.

168. Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā [Pg.105] anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ.

๑๖๘. บทว่า สตสหสฺโสติ ได้แก่ พรหมผู้แผ่รัศมีไปในโลกธาตุแสนหนึ่ง. บทว่า นิกฺขนฺติ ได้แก่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะ, ทองนิกขะหนึ่ง ชื่อว่า ทอง 5 สุวัณณะ. จริงอยู่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะที่หย่อนไป ย่อมไม่ทนทานต่อการกระทบและการขัดสี, ที่ทำเกินไป ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสี แต่ไม่มีวรรณะ ปรากฏเป็นธาตุที่หยาบ. ที่ทำด้วยทองนิกขะพอดี ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสีด้วย และมีวรรณะด้วย. บทว่า ชมฺโพนทนฺติ ได้แก่ ทองที่เกิดในแม่น้ำชมพู. อธิบายว่า ต้นหว้าใหญ่มีกิ่งแต่ละกิ่งยาว 50 โยชน์ๆ แม่น้ำใหญ่ๆ ไหลไปในกิ่งเหล่านั้น ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำเหล่านั้น หน่อทองเกิดขึ้นในที่ที่ผลหว้าสุกหล่นลง หน่อทองเหล่านั้นถูกน้ำในแม่น้ำพัดพาไป เข้าสู่มหาสมุทรโดยลำดับ. หมายถึงทองนั้น จึงเรียกว่า ชมฺโพนทํ. บทว่า ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดเชี่ยวชาญเผาในเบ้าหลอมแล้วขัดสีดีแล้ว. บทว่า อุกฺกามุเขติ ได้แก่ ในเตาหลอม. บทว่า สมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ ล้างแล้ว กระทบแล้ว ขัดสีแล้ว. ในวัตถูปมสูตรและธาตุวิภังคสูตร ตรัสถึงการชำระวัตถุดิบ. ในพระสูตรนี้ ตรัสถึงการชำระเครื่องประดับที่สำเร็จรูปแล้ว.

Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.

อนึ่ง คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวาระทั้งปวงว่า "แผ่ไปแล้ว น้อมใจไปแล้ว" นั้น ในคำนั้น การแผ่ไปมี ๕ อย่าง คือ เจโตผรณะ (การแผ่ไปทางจิต) กสิณผรณะ (การแผ่ไปแห่งกสิณ) ทิพพจักขุผรณะ (การแผ่ไปแห่งทิพพจักขุ) อาโลกผรณะ (การแผ่ไปแห่งแสงสว่าง) และสรีรผรณะ (การแผ่ไปแห่งสรีระ) ในบรรดาการแผ่ไป ๕ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า เจโตผรณะ คือ การรู้จิตของสัตว์ทั้งหลายในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า กสิณผรณะ คือ การแผ่กสิณไปในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ คือ การทำแสงสว่างให้เจริญแล้วเห็นพันโลกธาตุด้วยทิพพจักขุ แม้อาโลกผรณะก็คืออย่างนี้เหมือนกัน ที่ชื่อว่า สรีรผรณะ คือ การแผ่ไปแห่งรัศมีกายในพันโลกธาตุ ในที่ทุกแห่ง พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๕ อย่างเหล่านี้

Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti.

ส่วนพระติปิฏกจูฬาภยเถระกล่าวว่า "ในอุปมาด้วยแก้วมณี ย่อมปรากฏประดุจกสิณผรณะ ในอุปมาด้วยแท่งทอง ย่อมปรากฏประดุจสรีรผรณะ" (อรรถกถาจารย์) ได้ค้านวาทะนั้นว่า อรรถกถาที่เห็นคล้อยตามวาทะของท่านนั้นไม่มี แล้วกล่าวว่า สรีรผรณะมิได้เป็นไปตลอดกาลทุกเมื่อ พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๔ อย่างเหล่านี้ บทว่า "อธิมุจฺจติ" เป็นไวพจน์ของบทว่า "ผรณ" นั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ว่า "ผรติ" (ย่อมแผ่ไป) คือ แผ่ซ่านไป ที่ว่า "อธิมุจฺจติ" (ย่อมน้อมใจไป) คือ ย่อมรู้

169. Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.

๑๖๙. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "อาภา" นั้น เทวดาจำพวกอื่นชื่อว่าอาภาเป็นต้นไม่มีอยู่ เทวดา ๓ จำพวกคือปริตตาภาเป็นต้น ชื่อว่า อาภา และปริตตสุภาเป็นต้น และสุภกิณหาเป็นต้น ชื่อว่า สุภา ส่วนวาระแห่งเวหัปผลาเป็นต้นก็ปรากฏชัดแล้วเทียว

Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā [Pg.106] arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti.

ก่อนอื่น บุคคลเจริญธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงบังเกิดในกามาวจรภูมิเถิด (คำถามมีว่า) ก็จะบรรลุการบังเกิดในพรหมโลกและความสิ้นอาสวะได้อย่างไร (คำตอบคือ) ธรรม ๕ ประการเหล่านี้คือศีล ภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในศีลนี้แล้ว ทำกสิณบริกรรม เจริญสมาบัติเหล่านั้นๆ ย่อมบังเกิดในรูปพรหมโลก ยังอรูปฌานให้บังเกิดแล้ว (ย่อมบังเกิด) ในอรูปพรหมโลก เจริญวิปัสสนาอันมีสมาบัติเป็นปทัฏฐาน กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ ชั้น เจริญมรรคเบื้องสูงขึ้นไป ย่อมบรรลุความสิ้นอาสวะ

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร จบ

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๒ จบ

3. Suññatavaggo

๓. สุญญตวรรค

1. Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร

176. Evaṃ [Pg.107] me sutanti cūḷasuññatasuttaṃ. Tattha ekamidanti thero kira bhagavato vattaṃ katvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā kālaparicchedaṃ katvā nibbānārammaṇaṃ suññatāphalasamāpattiṃ appetvā nisinno yathāparicchedena vuṭṭhāsi. Athassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So suññatākathaṃ sotukāmo jāto. Athassa etadahosi – ‘‘na kho pana sakkā dhurena dhuraṃ paharantena viya gantvā ‘suññatākathaṃ me, bhante, kathethā’ti bhagavantaṃ vattuṃ, handāhaṃ yaṃ me bhagavā nagarakaṃ upanissāya viharanto ekaṃ kathaṃ kathesi, taṃ sāremi, evaṃ me bhagavā suññatākathaṃ kathessatī’’ti dasabalaṃ sārento ekamidantiādimāha.

๑๗๖. พระสูตรว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ จูฬสุญญตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอกมิทํ" มีความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระอานนท์) ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน กำหนดเวลาแล้ว เข้าสุญญตผลสมาบัติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่ แล้วได้ออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ ครั้งนั้น สังขารทั้งหลายได้ปรากฏแก่ท่านโดยความเป็นของว่างเปล่า ท่านจึงเกิดความปรารถนาจะฟังสุญญตากถา ครั้งนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า "ก็การที่จะเข้าไปเฝ้าแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคตรงๆ ราวกับเอาแอกต่อแอกชนกันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดตรัสสุญญตากถาแก่ข้าพระองค์เถิด' นั้น ทำไม่ได้เลย เอาล่ะ เราจะทูลปรารภถึงพระดำรัสเรื่องหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้เมื่อประทับอาศัยนิคมของเจ้าศากยะชื่อนครกะ ด้วยอาการอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสสุญญตากถาแก่เรา" พระเถระเมื่อจะทูลปรารภถึงพระทศพล จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "เอกมิทํ"

Tattha idanti nipātamattameva. Kaccimetaṃ, bhanteti thero ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni uggahetvā dhāretuṃ samattho, kiṃ so ‘‘suññatāvihārenā’’ti ekaṃ padaṃ dhāretuṃ na sakkhissati, sotukāmena pana jānantena viya pucchituṃ na vaṭṭati, pākaṭaṃ katvā vitthāriyamānaṃ suññatākathaṃ sotukāmo ajānanto viya evamāha. Eko ajānantopi jānanto viya hoti, thero evarūpaṃ kohaññaṃ kiṃ karissati, attano jānanaṭṭhānepi bhagavato apacitiṃ dassetvā ‘‘kaccimeta’’ntiādimāha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "อิทํ" เป็นเพียงนิบาต (ที่พระเถระทูลถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้..." นั้น พระเถระเป็นผู้สามารถยืนอยู่ในบทเดียวแล้วเรียนและทรงจำบทได้ถึงหกหมื่นบท ไฉนท่านจักไม่สามารถทรงจำบทเดียวว่า "สุญญตาวิหาร" เล่า แต่ว่า อันผู้ประสงค์จะฟัง ไม่ควรจะถามราวกับเป็นผู้รู้ พระเถระผู้ปรารถนาจะฟังสุญญตากถาที่ทรงแสดงโดยพิสดารและทำให้แจ่มแจ้ง จึงกราบทูลอย่างนี้ราวกับเป็นผู้ไม่รู้ บางคนแม้ไม่รู้ก็ทำเป็นเหมือนรู้ แต่พระเถระจะทำการโอ้อวดเช่นนี้ไปทำไม ท่านแสดงความเคารพต่อพระผู้มีพระภาคแม้ในเรื่องที่ตนรู้ จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "กจฺจิเมตํ"

Pubbepīti paṭhamabodhiyaṃ nagarakaṃ upanissāya viharaṇakālepi. Etarahipīti idānipi. Evaṃ pana vatvā cintesi – ‘‘ānando suññatākathaṃ sotukāmo, eko pana sotuṃ sakkoti, na uggahetuṃ, eko sotumpi uggahetumpi sakkoti, na kathetuṃ, ānando pana sotumpi sakkoti uggahetumpi kathetumpi, (kathemissa) suññatākatha’’nti. Iti taṃ kathento seyyathāpītiādimāha. Tattha suñño hatthigavāssavaḷavenāti tattha kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katā hatthiādayo atthi, vessavaṇamandhātādīnaṃ ṭhitaṭṭhāne cittakammavasena katampi, ratanaparikkhatānaṃ vātapānadvārabandhamañcapīṭhādīnaṃ vasena saṇṭhitampi, jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthaṃ [Pg.108] ṭhapitampi jātarūparajataṃ atthi, kaṭṭharūpādivasena katā dhammasavanapañhapucchanādivasena āgacchantā ca itthipurisāpi atthi, tasmā na so tehi suñño. Indriyabaddhānaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiādīnaṃ, icchiticchitakkhaṇe paribhuñjitabbassa jātarūparajatassa, nibaddhavāsaṃ vasantānaṃ itthipurisānañca abhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

บทว่า "ปุพฺเพปิ" คือ แม้ในกาลที่ประทับอาศัยนิคมชื่อนครกะ ในปฐมโพธิกาล บทว่า "เอตรหิปิ" คือ แม้ในบัดนี้ ก็แล ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า "อานนท์ปรารถนาจะฟังสุญญตากถา แต่บางคนสามารถฟังได้ แต่เรียนไม่ได้ บางคนสามารถทั้งฟังทั้งเรียนได้ แต่กล่าวไม่ได้ ส่วนอานนท์สามารถทั้งฟัง ทั้งเรียน ทั้งกล่าวได้ (เราจักแสดง) สุญญตากถา" ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เสยฺยถาปิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ว่างจากช้าง โค ม้า และแม่ม้า" มีความว่า ในปราสาทนั้น มีรูปช้างเป็นต้นที่ทำขึ้นด้วยรูปไม้ รูปปูนปั้น รูปเขียน มีที่ที่ทำขึ้นด้วยจิตรกรรมในที่ตั้งรูปท้าวเวสสุวรรณ พระเจ้ามันธาตุ เป็นต้น มีทองและเงินที่ประดับไว้ด้วยหน้าต่าง กรอบประตู เตียง ตั่ง เป็นต้น อันประดับด้วยรัตนะ มีทองและเงินที่เก็บไว้เพื่อซ่อมแซมของที่ชำรุด มีแม้รูปหญิงรูปชายที่ทำด้วยไม้เป็นต้น และมีแม้หญิงชายที่มาเพื่อฟังธรรม ถามปัญหา เป็นต้น เพราะฉะนั้น ปราสาทนั้นจึงไม่ว่างจากสิ่งเหล่านั้น พระดำรัสนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงความไม่มีแห่งช้างเป็นต้นที่มีวิญญาณและประกอบด้วยอินทรีย์ แห่งทองและเงินที่จะพึงใช้สอยได้ในขณะที่ต้องการ และแห่งหญิงชายที่อยู่ประจำ

Bhikkhusaṅghaṃ paṭiccāti bhikkhūsu hi piṇḍāya paviṭṭhesupi vihārabhattaṃ sādiyantehi bhikkhūhi ceva gilānagilānupaṭṭhākauddesacīvarakammapasutādīhi ca bhikkhūhi so asuññova hoti, iti niccampi bhikkhūnaṃ atthitāya evamāha. Ekattanti ekabhāvaṃ, ekaṃ asuññataṃ atthīti attho. Eko asuññabhāvo atthīti vuttaṃ hoti. Amanasikaritvāti citte akatvā anāvajjitvā apaccavekkhitvā. Gāmasaññanti gāmoti pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṃ gāmasaññaṃ. Manussasaññāyapi eseva nayo. Araññasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍoti evaṃ ekaṃ araññaṃyeva paṭicca araññasaññaṃ manasi karoti. Pakkhandatīti otarati. Adhimuccatīti evanti adhimuccati. Ye assu darathāti ye ca pavattadarathā vā kilesadarathā vā gāmasaññaṃ paṭicca bhaveyyuṃ, te idha araññasaññāya na santi. Dutiyapadepi eseva nayo. Atthi cevāyanti ayaṃ pana ekaṃ araññasaññaṃ paṭicca uppajjamānā pavattadarathamattā atthi.

ในบทว่า ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจ ความว่า เพราะแม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตแล้ว ปราสาทนั้นก็ยังไม่ว่างเปล่าจากภิกษุทั้งหลายผู้ยินดีภัตที่ถวายไว้ประจำวิหาร และจากภิกษุทั้งหลายผู้ป่วยไข้ ผู้พยาบาลภิกษุไข้ ผู้เรียนอุเทศ ผู้ขวนขวายในจีวรกรรม เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้เพราะความมีอยู่ของภิกษุทั้งหลายเป็นนิตย์ บทว่า เอกตฺตํ ได้แก่ ความเป็นหนึ่ง อธิบายว่า มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวคือความไม่ว่างเปล่าอยู่ ชื่อว่าตรัสว่า มีภาวะที่ไม่ว่างเปล่าอันหนึ่งอยู่ บทว่า อมนสิกริตฺวา ได้แก่ ไม่ทำไว้ในใจ ไม่คำนึงถึง ไม่พิจารณา บทว่า คามสญฺญํ ได้แก่ คามสัญญาที่เกิดขึ้นว่า "บ้าน" โดยอำนาจแห่งความสืบต่อ (แห่งอุปาทินนกขันธ์) หรือโดยอำนาจแห่งกิเลส (คือความยินดียินร้ายในบ้านนั้น) แม้ในบทว่า มนุสฺสสญฺญา ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญา อาศัยป่าอย่างเดียวเท่านั้น อย่างนี้ว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" บทว่า ปกฺขนฺทติ ได้แก่ หยั่งลง บทว่า อธิมุจฺจติ ได้แก่ ย่อมน้อมใจเชื่ออย่างนี้ บทว่า เย อสฺสุ ทรถา ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อ หรือความเดือดร้อนคือกิเลสเหล่าใด ที่พึงมีเพราะอาศัยคามสัญญา ความเดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีในอรัญญสัญญานี้ แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อตฺถิ เจวายํ ความว่า ส่วนว่าความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยนี้ ที่กำลังเกิดขึ้นเพราะอาศัยอรัญญสัญญาอย่างเดียว ย่อมมีอยู่

Yañhi kho tattha na hotīti yaṃ migāramātupāsāde hatthiādayo viya imissā araññasaññāya gāmasaññāmanussasaññāvasena uppajjamānaṃ pavattadarathakilesadarathajātaṃ, taṃ na hoti. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhanti yaṃ migāramātupāsāde bhikkhusaṅgho viya tattha araññasaññāya pavattadarathamattaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. Taṃ santamidaṃ atthīti pajānātīti taṃ vijjamānameva ‘‘atthi ida’’nti pajānāti, suññatāvakkantīti suññatānibbatti.

บทว่า ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหติ ความว่า หมู่แห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อและกิเลสอันเป็นความเดือดร้อนใด ที่กำลังเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งคามสัญญาและมนุสสสัญญาในอรัญญสัญญานี้ เปรียบเหมือนช้างเป็นต้น (ไม่มี) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา หมู่แห่งความเดือดร้อนนั้นย่อมไม่มี บทว่า ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยใด ยังเหลืออยู่ในอรัญญสัญญานั้น เปรียบเหมือนหมู่ภิกษุ (ยังเหลืออยู่) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา บทว่า ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้นที่มีอยู่จริงนั่นแหละว่า "สิ่งนี้มีอยู่" บทว่า สุญฺญตาวกฺกนฺติ ได้แก่ การบังเกิดขึ้นแห่งสุญญตา

177. Amanasikaritvā manussasaññanti idha gāmasaññaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā, araññasaññāya manussasaññaṃ, pathavīsaññāya araññasaññaṃ, ākāsānañcāyatanasaññāya pathavīsaññaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ[Pg.109], vipassanāya nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññataṃ nāma dassessāmī’’ti. Tasmā evaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha pathavīsaññanti kasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti? Araññasaññāya visesānadhigamanato. Yathā hi purisassa ramaṇīyaṃ khettaṭṭhānaṃ disvā – ‘‘idha vuttā sāliādayo suṭṭhu sampajjissanti, mahālābhaṃ labhissāmī’’ti sattakkhattumpi khettaṭṭhānaṃ olokentassa sāliādayo na sampajjanteva, sace pana taṃ ṭhānaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā kasitvā vapati, evaṃ sante sampajjanti, evameva – ‘‘idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍo’’ti sacepi sattakkhattuṃ araññasaññaṃ manasi karoti, nevūpacāraṃ na samādhiṃ pāpuṇāti, pathavīsaññāya panassa dhuvasevanaṃ kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇaṃ parikammaṃ katvā jhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānampi vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakkā arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti. Paṭiccāti paṭicca sambhūtaṃ.

๑๗๗. ในบทว่า อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญํ นี้ พระองค์ไม่ทรงถือเอาคามสัญญา เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า "เราจักยังคามสัญญาให้ถอยกลับด้วยมนุสสสัญญา ยังมนุสสสัญญาให้ถอยกลับด้วยอรัญญสัญญา ยังอรัญญสัญญาให้ถอยกลับด้วยปฐวีสัญญา ยังปฐวีสัญญาให้ถอยกลับด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา...ฯลฯ... ยังอากิญจัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ยังเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยวิปัสสนา ยังวิปัสสนาให้ถอยกลับด้วยมรรค แล้วจักแสดงธรรมชื่อว่าอัจจันตสุญญตา (คืออรหัตตผล) โดยลำดับ" เพราะเหตุนั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้อย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฐวีสญฺญํ ความว่า เพราะเหตุไรจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย? เพราะไม่บรรลุคุณวิเศษด้วยอรัญญสัญญา เปรียบเหมือนว่า บุรุษคนหนึ่งเห็นพื้นที่นาอันน่ารื่นรมย์แล้วคิดว่า "ข้าวสาลีเป็นต้นที่หว่านในที่นี้จักสำเร็จผลอย่างดี เราจักได้ลาภมาก" แต่ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมไม่สำเร็จผลเลยแก่เขาผู้มองดูพื้นที่นานั้นถึงเจ็ดครั้ง แต่ถ้าเขาทำที่นั้นให้ปราศจากตอและหนาม ไถแล้วจึงหว่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมสำเร็จผล ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ถ้าภิกษุทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญาถึงเจ็ดครั้งว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" เธอก็ย่อมไม่บรรลุทั้งอุปจารสมาธิและสมาธิ แต่ว่า เธออาจบรรลุพระอรหัตได้ โดยทำบริกรรมในปฐวีกสิณอันเป็นกรรมฐานที่ต้องเสพเนืองๆ ด้วยปฐวีสัญญา ยังฌานทั้งหลายให้บังเกิด แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน เพราะเหตุนั้น เธอจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย บทว่า ปฏิจฺจ ได้แก่ อาศัยเกิดขึ้น

Idāni yasmiṃ pathavīkasiṇe so pathavīsaññī hoti, tassa opammadassanatthaṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha usabhassa etanti āsabhaṃ. Aññesaṃ pana gunnaṃ gaṇḍāpi honti pahārāpi. Tesañhi cammaṃ pasāriyamānaṃ nibbalikaṃ na hoti, usabhassa lakkhaṇasampannatāya te dosā natthi. Tasmā tassa cammaṃ gahitaṃ. Saṅkusatenāti khilasatena. Suvihatanti pasāretvā suṭṭhu vihataṃ. Ūnakasatasaṅkuvihatañhi nibbalikaṃ na hoti, saṅkusatena vihataṃ bheritalaṃ viya nibbalikaṃ hoti. Tasmā evamāha. Ukkūlavikkūlanti uccanīcaṃ thalaṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyo ceva duggamaṭṭhānañca. Pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti kasiṇapathaviyaṃyeva paṭicca sambhūtaṃ ekaṃ saññaṃ manasi karoti. Darathamattāti ito paṭṭhāya sabbavāresu pavattadarathavasena darathamattā veditabbā.

บัดนี้ เพื่อแสดงอุปมาแก่ปฐวีกสิณที่ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปฐวีสัญญา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อาสภะ เพราะเป็นของโคอุสภะ ส่วนว่าของโคเหล่าอื่น แม้ฝีก็มี แม้รอยถูกตีก็มี เพราะหนังของโคเหล่านั้นเมื่อถูกขึง ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น แต่ของโคอุสภะ โทษเหล่านั้นไม่มี เพราะความถึงพร้อมด้วยลักษณะ เพราะเหตุนั้น หนังของโคอุสภะนั้นจึงถูกทรงนำมา (เป็นอุปมา) บทว่า สงฺกุสเตน ได้แก่ ด้วยหลักร้อยเล่ม บทว่า สุวิหตํ ได้แก่ ขึงแล้ว ตรึงไว้ดีแล้ว เพราะหนังที่ตรึงด้วยหลักไม่ถึงร้อยเล่ม ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น หนังที่ตรึงด้วยหลักร้อยเล่ม ย่อมปราศจากรอยย่นเหมือนหน้ากลอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อุกฺกูลวิกฺกูลํ ได้แก่ ที่สูงและที่ต่ำ ที่ดอนและที่ลุ่ม บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ แม่น้ำและที่ที่ไปได้ยาก บทว่า ปฐวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งสัญญาอันหนึ่งที่เกิดขึ้นอาศัยปฐวีกสิณเท่านั้น บทว่า ทรถมตฺตา ความว่า จำเเต่นี้ไปในวาระทั้งปวง พึงทราบว่า ความเดือดร้อนเพียงเล็กน้อย โดยนัยแห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อ

182. Animittaṃ cetosamādhinti vipassanācittasamādhiṃ. So hi niccanimittādivirahito animittoti vuccati. Imameva kāyanti vipassanāya vatthuṃ dasseti. Tattha imamevāti imaṃ eva catumahābhūtikaṃ. Saḷāyatanikanti [Pg.110] saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ. Jīvitapaccayāti yāva jīvitindriyānaṃ pavatti, tāva jīvitapaccayā pavattadarathamattā atthīti vuttaṃ hoti.

๑๘๒. บทว่า อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ ได้แก่ สมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต เพราะสมาธินั้นชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิจจนิมิตเป็นต้น ด้วยบทว่า อิเมมว กายํ ทรงแสดงวัตถุแห่งวิปัสสนา ในบทนั้น บทว่า อิเมมว ได้แก่ กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น บทว่า สฬายตนิกํ ได้แก่ กายที่เนื่องด้วยอายตนะ ๖ บทว่า ชีวิตปจฺจยา ความว่า ชื่อว่าตรัสว่า ตราบเท่าที่ความสืบต่อแห่งชีวิตินทรีย์ยังมีอยู่ ตราบนั้น ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยก็ยังมีอยู่

183. Puna animittanti vipassanāya paṭivipassanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kāmāsavaṃ paṭiccāti kāmāsavaṃ paṭicca uppajjanapavattadarathā idha na santi, ariyamagge ceva ariyaphale ca natthīti vuttaṃ hoti. Imameva kāyanti imaṃ upādisesadarathadassanatthaṃ vuttaṃ. Iti manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā…pe… maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññatā nāma dassitā hoti.

๑๘๓. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนิมิตฺตํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา (ที่เกิดก่อนๆ) ความว่า กามสวํ ปฏิจฺจ คือ ความเดือดร้อนที่จะพึงเกิดขึ้นและเป็นไปเพราะอาศัยกามาสวะ ย่อมไม่มีในอริยมรรคและอริยผลนี้ คือ ไม่มีทั้งในอริยมรรคและในอริยผล ดังนี้ ชื่อว่าอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า อิมเมว กายํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเดือดร้อนเพราะมีอุปาทิเสสเป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังคามสัญญาให้กลับจากมนุสสสัญญา...ฯลฯ... ทรงยังวิปัสสนาให้กลับด้วยมรรคแล้ว ชื่อว่าทรงแสดงอรหัตตผลอันชื่อว่าอัจจันตสุญญตาโดยลำดับ

184. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tasmāti yasmā atītepi, buddhapaccekabuddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā. Anāgatepi, etarahipi buddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā imaṃyeva parisuddhaṃ paramaṃ anuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu viharissanti viharanti ca, tasmā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๑๘๔. คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส คำว่า อนุตฺตรํ คือ ปราศจากธรรมที่ยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด คำว่า สุญฺญตํ คือ สุญญตผลสมาบัติ ความว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุใด แม้ในอดีต สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก แม้ในอนาคต แม้ในปัจจุบัน สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก เข้าถึงสุญญตผลสมาบัติอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่านี้แหละ อยู่แล้ว จักอยู่ และย่อมอยู่ เพราะเหตุนั้น บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร จบ

2. Mahāsuññatasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถามหาสุญญตสูตร

185. Evaṃ me sutanti mahāsuññatasuttaṃ. Tattha kāḷakhemakassāti chavivaṇṇena so kāḷo, khemakoti panassa nāmaṃ. Vihāroti tasmiṃyeva nigrodhārāme ekasmiṃ padese pākārena parikkhipitvā dvārakoṭṭhakaṃ māpetvā haṃsavaṭṭakādisenāsanāni ceva maṇḍalamāḷabhojanasālādīni ca patiṭṭhapetvā kato vihāro. Sambahulāni senāsanānīti mañco pīṭhaṃ bhisibimbohanaṃ taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthārotiādīni paññattāni honti, mañcena mañcaṃ…pe… palālasanthāreneva palālasanthāraṃ āhacca ṭhapitāni, gaṇabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānasadisaṃ ahosi.

๑๘๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสุญญตสูตร ในมหาสุญญตสูตรนั้น บทว่า กาฬเขมกสฺส คือ เจ้าศากยะนั้นมีผิวพรรณดำ ส่วนคำว่า เขมโก เป็นชื่อของท่าน บทว่า วิหาโร คือ วิหารที่สร้างขึ้นในนิโครธารามนั้นเอง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยล้อมด้วยกำแพง สร้างซุ้มประตู และจัดตั้งเสนาสนะมีหลังคารูปหงส์เป็นต้น ทั้งมณฑป ศาลาฉัน เป็นต้น บทว่า สมฺพหุลานิ เสนาสนานิ คือ เสนาสนะมีเตียง ตั่ง ฟูก หมอน ตั่งสี่เหลี่ยมเล็ก แผ่นหนัง เครื่องปูลาดด้วยหญ้า เครื่องปูลาดด้วยใบไม้ เครื่องปูลาดด้วยฟาง เป็นต้น อันเขาปูลาดไว้ เตียงต่อเตียง...ฯลฯ... เครื่องปูลาดด้วยฟางต่อด้วยเครื่องปูลาดด้วยฟาง ได้เป็นเหมือนสถานที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นหมู่คณะ

Sambahulā [Pg.111] nu khoti bhagavato bodhipallaṅkeyeva sabbakilesānaṃ samugghāṭitattā saṃsayo nāma natthi, vitakkapubbabhāgā pucchā, vitakkapubbabhāge cāyaṃ nukāro nipātamatto. Pāṭimatthakaṃ gacchante avinicchito nāma na hoti. Ito kira pubbe bhagavatā dasa dvādasa bhikkhū ekaṭṭhāne vasantā na diṭṭhapubbā.

ความว่า สมฺพหุลา นุ โข คือ พระผู้มีพระภาคทรงถอนกิเลสทั้งปวงได้แล้วที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว ความสงสัยจึงไม่มีเลย (นี่) เป็นคำถามที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า และ นุ อักษรนี้เป็นเพียงนิบาตในส่วนที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า เมื่อพระองค์ทรงดำเนินไปสู่จุดสูงสุดแห่งเทศนา สิ่งที่ยังมิได้ทรงวินิจฉัยย่อมไม่มี ได้ยินว่า ก่อนแต่นี้ พระผู้มีพระภาคไม่เคยทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๑๐ รูป ๑๒ รูป อยู่ในที่แห่งเดียวกันมาก่อน

Athassa etadahosi – gaṇavāso nāmāyaṃ vaṭṭe āciṇṇasamāciṇṇo nadīotiṇṇaudakasadiso, nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyesupi, manussaloka-devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova āciṇṇo. Dasayojanasahasso hi nirayo tipucuṇṇabharitā nāḷi viya sattehi nirantaro, pañcavidhabandhanakammakāraṇakaraṇaṭṭhāne sattānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā vāsīhi tacchanādiṭhānesu, iti gaṇabhūtāva paccanti. Tiracchānayoniyaṃ ekasmiṃ vammike upasikānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā ekekabilādīsupi kipillikādīnaṃ. Tiracchānayoniyampi gaṇavāsova. Petanagarāni ca gāvutikāni aḍḍhayojanikānipi petabharitāni honti. Evaṃ pettivisayepi gaṇavāsova. Asurabhavanaṃ dasayojanasahassaṃ kaṇṇe pakkhittasūciyā kaṇṇabilaṃ viya hoti. Iti asurakāyepi gaṇavāsova. Manussaloke sāvatthiyaṃ sattapaṇṇāsa kulasatasahassāni, rājagahe anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasiṃsu. Evaṃ aññesupi ṭhānesūti manussalokepi gaṇavāsova. Bhummadevatā ādiṃ katvā devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova. Ekekassa hi devaputtassa aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo honti, navapi koṭiyo honti, ekaṭṭhāne dasasahassāpi brahmāno vasanti.

ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริดังนี้ว่า การอยู่เป็นหมู่นี้ เป็นสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายประพฤติมาเนืองๆ ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำ การอยู่เป็นหมู่เป็นสิ่งที่ประพฤติมาแล้ว แม้ในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย แม้ในมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก ด้วยว่า นรกมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ แน่นขนัดไปด้วยสัตว์ทั้งหลาย เหมือนทะนานที่เต็มด้วยผงดีบุก ในสถานที่จองจำ ๕ ประการและสถานที่กระทำกรรมกรณ์ ประมาณหรือขอบเขตของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี, ในสถานที่ไสด้วยสิ่วเป็นต้นก็เช่นกัน, ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมไหม้อยู่เป็นหมู่ๆ นั่นเทียว ในกำเนิดเดรัจฉาน ในจอมปลวกแห่งหนึ่ง ประมาณหรือขอบเขตของปลวกย่อมไม่มี, ในรูแต่ละรูเป็นต้น ของมดเป็นต้นก็เช่นกัน แม้ในกำเนิดเดรัจฉาน ก็มีการอยู่เป็นหมู่ และเมืองเปรตทั้งหลายที่ประมาณ ๑ คาวุตบ้าง ๒ โยชน์ครึ่งบ้าง ก็เต็มไปด้วยเปรต แม้ในเปรตวิสัย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ภพอสูรมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ (แน่นขนัด) เหมือนช่องหูที่เต็มด้วยเข็มที่ใส่เข้าไป แม้ในอสูรกาย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ในมนุษยโลก ที่กรุงสาวัตถี มี ๕๗ แสนตระกูล, ที่กรุงราชคฤห์ ทั้งภายในและภายนอก มีมนุษย์ ๑๘ โกฏิอาศัยอยู่ ในที่อื่นๆ ก็เป็นเช่นนี้, แม้ในมนุษยโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ตั้งแต่ภุมมเทวดาเป็นต้นไป แม้ในเทวโลกและพรหมโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ด้วยว่า เทพบุตรแต่ละองค์มีนางฟ้อน ๒ โกฏิครึ่งบ้าง ๙ โกฏิบ้าง, ในที่แห่งเดียว พรหมถึงหนึ่งหมื่นก็อาศัยอยู่

Tato cintesi – ‘‘mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni gaṇavāsaviddhaṃsanatthaṃ dasa pāramiyo pūritā, ime ca bhikkhū ito paṭṭhāyeva gaṇaṃ bandhitvā gaṇābhiratā jātā ananucchavikaṃ karontī’’ti. So dhammasaṃvegaṃ uppādetvā puna cintesi – ‘‘sace ‘ekaṭṭhāne dvīhi bhikkhūhi na vasitabba’nti sakkā bhaveyya sikkhāpadaṃ paññapetuṃ, sikkhāpadaṃ paññāpeyyaṃ, na kho panetaṃ sakkā. Handāhaṃ mahāsuññatāpaṭipattiṃ nāma suttantaṃ [Pg.112] desemi, yaṃ sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya nagaradvāre nikkhittasabbakāyikaādāso viya ca bhavissati. Tato yathā nāmekasmiṃ ādāse khattiyādayo attano vajjaṃ disvā taṃ pahāya anavajjā honti, evamevaṃ mayi parinibbutepi pañcavassasahassāni imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā kulaputtā vaṭṭadukkhassa antaṃ karissantī’’ti. Bhagavato ca manorathaṃ pūrentā viya imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā vaṭṭadukkhaṃ khepetvā parinibbutā kulaputtā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vālikapiṭṭhivihārepi hi ābhidhammikaabhayatthero nāma vassūpanāyikasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ imaṃ suttaṃ sañjhāyitvā ‘‘sammāsambuddho evaṃ kāreti, mayaṃ kiṃ karomā’’ti āha. Te sabbepi antovasse gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Gaṇabhedanaṃ nāma idaṃ suttanti.

ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า "เราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป เพื่อทำลายการอยู่เป็นหมู่, แต่ภิกษุเหล่านี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป กลับตั้งคณะ ยินดีในการอยู่เป็นหมู่ กระทำสิ่งที่ไม่สมควร" พระองค์ทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นแล้ว ทรงพระดำริอีกว่า "ถ้าหากจะพึงบัญญัติสิกขาบทว่า 'ภิกษุ ๒ รูปไม่พึงอยู่ในที่เดียวกัน' ได้ เราก็จะพึงบัญญัติสิกขาบท, แต่การทำเช่นนั้นไม่สามารถทำได้ เอาล่ะ เราจะแสดงพระสูตรชื่อมหาสุญญตปฏิปทา ซึ่งจักเป็นเหมือนการบัญญัติสิกขาบท และเป็นเหมือนกระจกเงาสำหรับส่องดูทั้งตัวที่ตั้งไว้ที่ประตูเมือง สำหรับกุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา จากนั้น เปรียบเหมือนกษัตริย์เป็นต้น เห็นโทษของตนในกระจกเงาแล้ว ละโทษนั้นเสีย เป็นผู้ไม่มีโทษ ฉันใด, แม้เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วตลอด ๕,๐๐๐ ปี กุลบุตรทั้งหลายผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว พิจารณาสูตรนี้แล้ว บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะได้ ฉันนั้น" และกุลบุตรทั้งหลายผู้ปรินิพพานแล้ว เพราะพิจารณาสูตรนี้ บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ ยังทุกข์ในวัฏฏะให้สิ้นไป ราวกับว่าจะยังความปรารถนาในพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้เต็มเปี่ยม ได้ล่วงเลยวิถีแห่งการนับไปแล้ว ด้วยว่า แม้ในวาลิกปิฏฐิวิหาร พระเถระชื่ออภิธรรมิกอภัย ในเวลาเข้าพรรษา ได้สาธยายสูตรนี้พร้อมกับภิกษุจำนวนมากแล้วกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงให้กระทำอย่างนี้ พวกเราจะทำอะไรกัน" ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ในพรรษา เป็นผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระสูตรนี้ชื่อว่า คณเภทนสูตร (สูตรทำลายคณะ)

186. Ghaṭāyāti evaṃnāmakassa sakkassa. Vihāreti ayampi vihāro nigrodhārāmasseva ekadese kāḷakhemakassa vihāro viya katoti veditabbo. Cīvarakammanti jiṇṇamalinānaṃ aggaḷaṭṭhānuppādanadhovanādīhi kataparibhaṇḍampi, cīvaratthāya uppannavatthānaṃ vicāraṇasibbanādīhi akataṃ saṃvidhānampi vaṭṭati, idha pana akataṃ saṃvidhānaṃ adhippetaṃ. Manussā hi ānandattherassa cīvarasāṭake adaṃsu. Tasmā thero sambahule bhikkhū gahetvā tattha cīvarakammaṃ akāsi. Tepi bhikkhū pātova sūcipāsakassa paññāyanakālato paṭṭhāya nisinnā apaññāyanakāle uṭṭhahanti. Sūcikamme niṭṭhiteyeva senāsanāni saṃvidahissāmāti na saṃvidahiṃsu. Cīvarakārasamayo noti thero kira cintesi – ‘‘addhā etehi bhikkhūhi na paṭisāmitāni senāsanāni, bhagavatā ca diṭṭhāni bhavissanti. Iti anattamano satthā suṭṭhu niggahetukāmo, imesaṃ bhikkhūnaṃ upatthambho bhavissāmī’’ti; tasmā evamāha. Ayaṃ panettha adhippāyo – ‘‘na, bhante, ime bhikkhū kammārāmā eva, cīvarakiccavasena pana evaṃ vasantī’’ti.

๑๘๖. บทว่า ฆฏาย ได้แก่ ของพระศากยะพระนามอย่างนี้. บทว่า วิหาเร พึงทราบว่า แม้วิหารนี้ ก็สร้างไว้ ณ ส่วนหนึ่งแห่งนิโครธาราม เหมือนวิหารของกาฬเขมกะ. บทว่า จีวรกมฺมํ ได้แก่ แม้การตกแต่งผ้าเก่าผ้าเปื้อนด้วยการชุน การซัก เป็นต้น ก็ควร, แม้การจัดแจงผ้าที่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่จีวรที่ยังไม่ได้ทำ ด้วยการตระเตรียม การเย็บ เป็นต้น ก็ควร, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาการจัดแจงผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. จริงอยู่ พวกมนุษย์ได้ถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่พระอานนทเถระ. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงพาภิกษุจำนวนมากไปทำจีวรกันในที่นั้น. แม้ภิกษุเหล่านั้นก็นั่งตั้งแต่เวลาเช้าตรู่ พอที่จะมองเห็นรูเข็มได้ ลุกขึ้นในเวลาที่มองไม่เห็น. พวกเธอไม่ได้จัดแจงเสนาสนะ ด้วยคิดว่า "เมื่องานเย็บผ้าเสร็จแล้วนั่นแหละ เราจักจัดแจงเสนาสนะ". บทว่า จีวรการสมโย โน (เป็นสมัยทำจีวรของพวกเรา) ความว่า ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "แน่นอน ภิกษุเหล่านี้ไม่ได้เก็บงำเสนาสนะ และพระผู้มีพระภาคจักทอดพระเนตรเห็น" ด้วยเหตุนี้ จึงไม่พอใจ (คิดว่า) "พระศาสดาทรงประสงค์จะขนาบอย่างยิ่ง เราจักเป็นที่พึ่งพิงของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น จึงกราบทูลอย่างนี้. อธิบายในคำนั้นมีดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ยินดีในการงานโดยแท้ แต่พวกเธออยู่กันอย่างนี้ ก็เพราะมีกิจเนื่องด้วยจีวร".

Na kho, ānandāti, ānanda, kammasamayo vā hotu akammasamayo vā, cīvarakārasamayo vā hotu acīvarakārasamayo vā, atha kho saṅgaṇikārāmo bhikkhu na sobhatiyeva. Mā tvaṃ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosīti. Tattha saṅgaṇikāti sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Iti saṅgaṇikārāmo vā hotu gaṇārāmo [Pg.113] vā, sabbathāpi gaṇabāhullābhirato gaṇabandhanabaddho bhikkhu na sobhati. Pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā sudhotahatthapādo mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā ekārāmatamanuyutto bhikkhu buddhasāsane sobhati. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantassa sukhaṃ. Pavivekasukhampi kāmapavivekasukhameva. Rāgādīnaṃ pana vūpasamatthāya saṃvattatīti upasamasukhaṃ. Maggasambodhatthāya saṃvattatīti sambodhisukhaṃ. Nikāmalābhīti kāmalābhī icchitalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

บทว่า น โข อานนฺท ความว่า ดูก่อนอานนท์ จะเป็นสมัยมีงานหรือไม่มีงานก็ตาม จะเป็นสมัยทำจีวรหรือไม่ทำจีวรก็ตาม แต่ว่าภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะย่อมไม่งามเลย เธออย่าได้เป็นผู้สนับสนุนในฐานะที่ไม่ควรสนับสนุนเลย. ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺคณิกา ได้แก่ การสมาคมกับบริษัทของตน. บทว่า คโณ ได้แก่ การสมาคมกับคนต่าง ๆ. ดังนั้น จะเป็นผู้ยินดีในบริษัทของตนก็ตาม หรือยินดีในหมู่คณะก็ตาม โดยประการทั้งปวง ภิกษุผู้ยินดีในความเป็นหมู่มาก ผู้ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่งาม. แต่ในเวลาหลังภัต ภิกษุผู้กวาดสถานที่พักกลางวัน ล้างมือและเท้าดีแล้ว ถือเอามูลกรรมฐาน ประกอบความยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมงดงามในพระพุทธศาสนา. บทว่า เนกฺขมฺมสุขํ ได้แก่ สุขของผู้ที่ออกจากกาม. แม้ ปวิเวกสุข ก็คือสุขเกิดจากความสงัดจากกามนั่นเอง. แต่เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อุปสมสุข. เพราะย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค จึงชื่อว่า สมฺโพธิสุข. บทว่า นิกามลาภี ได้แก่ ผู้ได้ตามความปรารถนา. บทว่า อกิจฺฉลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไพบูลย์.

Sāmāyikanti appitappitasamaye kilesehi vimuttaṃ. Kantanti manāpaṃ. Cetovimuttinti rūpārūpāvacaracittavimuttiṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāri ca jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo, ayaṃ sāmāyiko vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213). Asāmāyikanti na samayavasena kilesehi vimuttaṃ, atha kho accantavimuttaṃ lokuttaraṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, ayaṃ asāmāyiko vimokkho’’ti. Akuppanti kilesehi akopetabbaṃ.

บทว่า สามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสในสมัยที่เข้าสมาบัติ. บทว่า กนฺตํ ได้แก่ ที่น่าพอใจ. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จิตตวิมุตติอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้เรียกว่า สามายิกวิโมกข์". บทว่า อสามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสที่ไม่ใช่โดยอาศัยสมัย แต่หมายถึงโลกุตรธรรมที่หลุดพ้นโดยเด็ดขาด. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "อริยมรรค ๔ และสามัญผล ๔ นี้เรียกว่า อสามายิกวิโมกข์". บทว่า อกุปฺปํ ได้แก่ ที่กิเลสทั้งหลายไม่อาจทำให้กำเริบได้.

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Saṅgaṇikārāmo bhikkhu gaṇabandhanabaddho neva lokiyaguṇaṃ, na ca lokuttaraguṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti, gaṇaṃ vinodetvā pana ekābhirato sakkoti. Tathā hi vipassī bodhisatto caturāsītiyā pabbajitasahassehi parivuto satta vassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, gaṇaṃ vinodetvā sattadivase ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi. Amhākaṃ bodhisatto pañcavaggiyehi saddhiṃ chabbassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, tesu pakkantesu ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi.

ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันตรัสอะไรไว้? ภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะ ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่สามารถทำให้คุณอันเป็นโลกิยะและคุณอันเป็นโลกุตตระเกิดขึ้นได้, แต่เมื่อขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมสามารถทำได้. จริงอย่างนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสี มีผู้บวชแล้วแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ท่องเที่ยวอยู่เจ็ดปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, ครั้นขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียวเจ็ดวัน เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น. พระโพธิสัตว์ของเรา ทรงเที่ยวไปกับพวกปัญจวัคคีย์หกปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น.

Evaṃ saṅgaṇikārāmassa guṇādhigamābhāvaṃ dassetvā idāni dosuppattiṃ dassento nāhaṃ ānandātiādimāha. Tattha rūpanti sarīraṃ. Yattha rattassāti yasmiṃ rūpe rāgavasena rattassa. Na uppajjeyyunti yasmiṃ rūpe rattassa na uppajjeyyuṃ, taṃ rūpaṃ na samanupassāmi, atha kho sāriputtamoggallānānaṃ dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātena aññathābhāvena sañcayassa [Pg.114] viya, upāligahapatino aññathābhāvena nāṭaputtassa viya, piyajātikasutte seṭṭhiādīnaṃ viya ca uppajjantiyeva.

ครั้นทรงแสดงความไม่มีแห่งการบรรลุคุณวิเศษของภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า นาหํ อานนฺท. ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปํ ได้แก่ สรีระ. บทว่า ยตฺถ รตฺตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้กำหนัดแล้วด้วยอำนาจแห่งราคะในรูปใด. บทว่า น อุปฺปชฺเชยฺยุํ ความว่า เราไม่เล็งเห็นรูปนั้น ที่เมื่อบุคคลกำหนัดแล้ว (โสกะเป็นต้น) จะไม่พึงเกิดขึ้น, แต่ว่า (โสกะเป็นต้น) ย่อมเกิดขึ้นนั่นเอง เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่สัญชัย เพราะความแปรปรวนอันได้ชื่อว่าการเข้าถึงความเป็นสาวกของพระทศพลของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ, เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่นาฏบุตร เพราะความแปรปรวนของอุบาลีคหบดี, และเหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่เศรษฐีเป็นต้นในปิยชาติกสูตร.

187. Ayaṃ kho panānandāti ko anusandhi? Sace hi koci dubbuddhī navapabbajito vadeyya – ‘‘sammāsambuddho khettaṃ paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ – ‘‘cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhanimittānaṃ. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tatra ceti upayogatthe bhummaṃ, taṃ ceti vuttaṃ hoti. Puna tatrāti tasmiṃ parisamajjhe ṭhito. Vivekaninnenāti nibbānaninnena. Byantībhūtenāti āsavaṭṭhānīyadhammehi vigatantena nissaṭena visaṃyuttena. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti gacchatha tumheti evaṃ uyyojanikena vacanena paṭisaṃyuttaṃ.

๑๘๗. บทว่า อยํ โข ปนานนฺท มีความเชื่อมโยงกันอย่างไร? คือว่า หากภิกษุบวชใหม่ผู้มีปัญญาทรามบางรูปพึงกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่แต่พวกเราออกจากหมู่คณะ เหมือนโคที่เข้าไปในนา ทรงชักนำในความเป็นผู้เดียว แต่พระองค์เองกลับประทับอยู่โดยมีพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นแวดล้อม" เพื่อตัดโอกาสแห่งคำพูดของภิกษุนั้น และเพื่อทรงแสดงว่า "แม้ประทับนั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล พระตถาคตก็ทรงเป็นผู้เดียวเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพานิมิตฺตานํ ได้แก่ แห่งสังขตานิมิตทั้งหลายมีรูปเป็นต้น. บทว่า อชฺฌตฺตํ ได้แก่ อัชฌัตตะในทางวิสัย (คือผลสมาบัติ). บทว่า สุญฺญตํ ได้แก่ สุญญตผลสมาบัติ. บทว่า ตตฺร เจ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หมายความว่า ตํ เจ (ถ้าเข้าเฝ้าพระองค์). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตตฺร ได้แก่ ผู้ประทับยืนอยู่ท่ามกลางบริษัทนั้น. บทว่า วิเวกนินฺเนน ได้แก่ ด้วยจิตที่น้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า พฺยนฺตีภูเตน ได้แก่ ด้วยจิตที่ปราศจากที่สุด สลัดออกแล้ว ไม่ประกอบแล้วจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ. บทว่า อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตํ ได้แก่ ประกอบด้วยคำพูดที่เป็นการส่งกลับ คือคำว่า "พวกท่านจงไป".

Kāya pana velāya bhagavā evaṃ katheti? Pacchābhattakiccavelāya, vā purimayāmakiccavelāya vā. Bhagavā hi pacchābhatte gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Tasmiṃ samaye dhammassavanatthāya parisā sannipatanti. Atha bhagavā kālaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsanavaragato dhammaṃ desetvā bhesajjatelapākaṃ gaṇhanto viya kālaṃ anatikkamitvā vivekaninnena cittena parisaṃ uyyojeti. Purimayāmepi ‘‘abhikkantā kho vāseṭṭhā ratti, yassa dāni kālaṃ maññathā’’ti (dī. ni. 3.299) evaṃ uyyojeti. Buddhānañhi bodhipattito paṭṭhāya dve pañcaviññāṇānipi nibbānaninnāneva. Tasmātihānandāti yasmā suññatāvihāro santo paṇīto, tasmā.

ก็ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ในกาลไหน? ตรัสในเวลาทำกิจภายหลังภัต หรือในเวลาทำกิจในปฐมยาม. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในกาลภายหลังภัต ทรงสำเร็จสีหไสยาในพระคันธกุฎี ทรงลุกขึ้นแล้ว ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง. ในสมัยนั้น บริษัทประชุมกันเพื่อฟังธรรม. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จสู่พุทธอาสน์อันประเสริฐ ทรงแสดงธรรมแล้ว ราวกับทรงรับเอาน้ำมันยาที่เคี่ยวไว้ ไม่ให้กาลล่วงไป ทรงส่งบริษัทไปด้วยพระจิตที่น้อมไปในวิเวก. แม้ในปฐมยาม ก็ทรงส่งไปอย่างนี้ว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายย่อมสำคัญกาลอันควรแก่การใด (ก็จงทำกาลนั้นเถิด)”. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จำเดิมแต่การบรรลุพระโพธิญาณ แม้ทวิปัญจวิญญาณทั้งหลายก็ย่อมน้อมไปสู่นิพพานนั่นเทียว. บทว่า ตสฺมาติหานนฺท (ดังนั้นแหละ อานนท์) ความว่า เพราะเหตุใด สุญญตาวิหารเป็นธรรมสงบ เป็นธรรมประณีต, เพราะเหตุนั้น.

188. Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Ajjhattaṃ suññatanti idha niyakajjhattaṃ, attano pañcasu khandhesu nissitanti attho. Sampajāno hotīti kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvajānanena sampajāno. Bahiddhāti parassa pañcasu khandhesu. Ajjhattabahiddhāti kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā[Pg.115]. Āneñjanti ubhatobhāgavimutto bhavissāmāti āneñjaṃ arūpasamāpattiṃ manasi karoti.

๑๘๘. บทว่า อชฺฌตฺตเมว (ในภายในนั่นเทียว) คือ โคจรัชฌัตต์ (อารมณ์ภายใน) นั่นเอง. ในบทว่า อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ (สุญญตาภายใน) นี้ ได้แก่ นิยกัชฌัตต์ (ภายในของตน) อธิบายว่า อาศัยในขันธ์ 5 ของตนนั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน โหติ (เป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. บทว่า พหิทฺธา (ในภายนอก) คือ ในขันธ์ 5 ของผู้อื่น. บทว่า อชฺฌตฺตพหิทฺธา (ในภายในและภายนอก) คือ บางคราวก็ภายใน บางคราวก็ภายนอก. บทว่า อาเนญฺชํ (สมาบัติอันไม่หวั่นไหว) คือ (ด้วยคิดว่า) เราจักเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ คือ อรูปสมาบัติ.

Tasmiṃyeva purimasminti pādakajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato – ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Idāni – ‘‘na me cittaṃ pakkhandatīti vissaṭṭhavīriyena upaṭṭhākādīnaṃ pacchato na caritabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasikātabbaṃ. Evamassa rukkhe chindato pharasumhi avahante puna nisitaṃ kāretvā chindantassa chijjesu pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatī’’ti dassetuṃ tasmiṃyevātiādimāha. Idānissa evaṃ paṭipannassa yaṃ yaṃ manasi karoti, tattha tattha manasikāro sampajjatīti dassento pakkhandatīti āha.

บทว่า ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ (ในสมาธินิมิตอันเป็นเบื้องต้นนั้นแหละ) ตรัสหมายถึงปาทกฌาน. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากปาทกฌานที่ยังไม่คล่องแคล่ว เมื่อมนสิการสุญญตาภายใน จิตย่อมไม่แล่นไปในสุญญตานั้น. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายนอก (ด้วยคิดว่า) “ในสันดานของผู้อื่นจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายในและภายนอก (ด้วยคิดว่า) “บางคราวในสันดานของตน บางคราวในสันดานของผู้อื่น จะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายในและภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น ผู้ปรารถนาจะเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ (ด้วยคิดว่า) “ในอรูปสมาบัติจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในอาเนญชสมาบัตินั้นอีก. บัดนี้ (เมื่อคิดว่า) “จิตของเราไม่แล่นไป” ไม่พึงเป็นผู้คลายความเพียรแล้วเที่ยวไปตามหลังอุปัฏฐากเป็นต้น แต่พึงมนสิการปาทกฌานนั่นแหละให้ดีๆ บ่อยๆ. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมึเยว เพื่อทรงแสดงว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ การมนสิการในกรรมฐานของภิกษุนั้น ย่อมนำ (มรรคผล) มาให้ เหมือนขวานในมือของผู้ที่ตัดต้นไม้ เมื่อมันไม่คม ก็ให้เขาลับใหม่แล้วตัดอีก ขวานนั้นย่อมตัดเข้าเนื้อไม้ได้ ฉันใด”. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงว่า สำหรับผู้ปฏิบัตอย่างนี้ เมื่อมนสิการสิ่งใดๆ การมนสิการในสิ่งนั้นๆ ย่อมสำเร็จ จึงตรัสว่า ปกฺขนฺทติ (ย่อมแล่นไป).

189. Iminā vihārenāti iminā samathavipassanāvihārena. Itiha tattha sampajānoti iti caṅkamantopi tasmiṃ kammaṭṭhāne sampajjamāne ‘‘sampajjati me kammaṭṭhāna’’nti jānanena sampajāno hoti. Sayatīti nipajjati. Ettha kañci kālaṃ caṅkamitvā – ‘‘idāni ettakaṃ kālaṃ caṅkamituṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā iriyāpathaṃ ahāpetvā ṭhātabbaṃ. Esa nayo sabbavāresu. Na kathessāmīti, itiha tatthāti evaṃ na kathessāmīti jānanena tattha sampajānakārī hoti.

๑๘๙. บทว่า อิมินา วิหาเรน (ด้วยวิหารธรรมนี้) คือ ด้วยสมถวิปัสสนาวิหารธรรมนี้. บทว่า อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน (ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ แม้เมื่อจงกรมอยู่ดังนี้ เมื่อกรรมฐานนั้นสำเร็จอยู่ ย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ว่า “กรรมฐานของเราสำเร็จ”. บทว่า สยติ (ย่อมนอน) คือ ย่อมนอน. ในวาระนี้ พึงจงกรมอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย แล้วรู้ว่า “บัดนี้ เราจักไม่อาจจงกรมได้นานเท่านี้” ไม่พึงลดอิริยาบถลง พึงยืนอยู่. นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง. บทว่า น กเถสฺสามิ, อิติห ตตฺถ (เราจักไม่พูด, ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในเรื่องนั้น ด้วยการรู้ว่า “เราจักไม่พูดอย่างนี้”.

Puna dutiyavāre evarūpiṃ kathaṃ kathessāmīti jānanena sampajānakārī hoti, imassa bhikkhuno samathavipassanā taruṇāva, tāsaṃ anurakkhaṇatthaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง ในวาระที่สอง ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวด้วยการรู้ว่า “เราจักกล่าวถ้อยคำเช่นนี้” สมถะและวิปัสสนาของภิกษุนี้ยังอ่อนอยู่ เพื่ออนุรักษ์สมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น –

‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo atha bhojanaṃ;

Utu iriyāpatho ceva, sappāyo sevitabbako’’ti.

“อาวาส โคจร การพูดคุย บุคคล และโภชนะ อุตุ และอิริยาบถ อันเป็นสัปปายะ พึงเสพ” ดังนี้.

Satta sappāyāni icchitabbāni. Tesaṃ dassanatthamidaṃ vuttaṃ. Vitakkavāresu avitakkanassa ca vitakkanassa ca jānanena sampajānatā veditabbā.

สัปปายะ 7 อย่างเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสคำนี้เพื่อแสดงสัปปายะเหล่านั้น. ในวาระว่าด้วยวิตก พึงทราบความเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ด้วยการรู้วิตกที่ไม่พึงตรึกและวิตกที่พึงตรึก.

190. Iti [Pg.116] vitakkapahānena dve magge kathetvā idāni tatiyamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇātiādimāha. Āyataneti tesuyeva kāmaguṇesu kismiñcideva kilesuppattikāraṇe. Samudācāroti samudācaraṇato appahīnakileso. Evaṃ santanti evaṃ vijjamānameva. Sampajānoti kammaṭṭhānassa asampattijānanena sampajāno. Dutiyavāre evaṃ santametanti evaṃ sante etaṃ. Sampajānoti kammaṭṭhānasampattijānanena sampajāno. Ayañhi ‘‘pahīno nu kho me pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo no’’ti paccavekkhamāno apahīnabhāvaṃ ñatvā vīriyaṃ paggahetvā taṃ anāgāmimaggena samugghāṭeti, tato maggānantaraṃ phalaṃ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṃ jānāti, tassa jānanena ‘‘sampajāno hotī’’ti vuttaṃ.

๑๙๐. ครั้นตรัส 2 มรรคด้วยการละวิตกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของมรรคที่ 3 จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท กามคุณา (อานนท์ กามคุณ 5 เหล่านี้แล). บทว่า อายตเน (ในอายตนะ) คือ ในเหตุแห่งการเกิดกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งในกามคุณเหล่านั้นนั่นเอง. บทว่า สมุทาจาโร (กิเลสที่เกิดขึ้น) คือ กิเลสที่ยังละไม่ได้เพราะการเกิดขึ้นเนืองๆ. บทว่า เอวํ สนฺตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ (กิเลส) ที่มีอยู่อย่างนี้นั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. ในวาระที่สอง บทว่า เอวํ สนฺตเมตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ เมื่อเป็นอย่างนี้ นี้คือ... บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความสำเร็จแห่งกรรมฐาน. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “ฉันทราคะในกามคุณ 5 เราละได้แล้วหรือยังหนอ” รู้ถึงความที่ยังละไม่ได้แล้ว จึงประคองความเพียรขึ้น ย่อมถอนฉันทราคะนั้นด้วยอนาคามิมรรค ลำดับนั้น ผลย่อมเกิดในลำดับแห่งมรรค เมื่อออกจากผลแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ถึงความที่ละได้แล้ว ด้วยการรู้นั้น จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสัมปชัญญะ”.

191. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha so pahīyatīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo pahīyati. Tathā vedanādīsu sampajānatā vuttanāyeneva veditabbā.

๑๙๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของอรหัตตมรรค จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท อุปาทานกฺขนฺธา (อานนท์ อุปาทานขันธ์ 5 เหล่านี้แล). ในบทเหล่านั้น บทว่า โส ปหียติ (อนุสัยนั้นอันเธอละได้แล้ว) คือ มานะว่า “เรามี” ฉันทะว่า “เรามี” อนุสัยว่า “เรามี” ในรูป ย่อมถูกละ. ในเวทนาเป็นต้นก็ฉันนั้น ความเป็นผู้มีสัมปชัญญะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Ime kho te, ānanda, dhammāti heṭṭhā kathite samathavipassanāmaggaphaladhamme sandhāyāha. Kusalāyatikāti kusalato āgatā. Kusalā hi kusalāpi honti kusalāyatikāpi, seyyathidaṃ, paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, dutiyajjhānaṃ kusalañceva kusalāyatikañca…pe… ākiñcaññāyatanaṃ kusalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalañceva kusalāyatikañca, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ, sotāpattimaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca…pe… anāgāmimaggo kusalo, arahattamaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca. Tathā paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca…pe… arahattamaggo kusalo, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca.

บทว่า อิเม โข เต อานนฺท ธมฺมา (ดูก่อนอานนท์ ธรรมเหล่านี้แล) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงธรรมคือสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กุสลายติกา แปลว่า ธรรมที่มาจากกุศล จริงอยู่ ธรรมที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นกุสลายติกะก็มี ได้แก่ ปฐมฌานเป็นกุศล, ทุติยฌานเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อากิญจัญญายตนะเป็นกุศล, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นกุศล, โสดาปัตติมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อนาคามิมรรคเป็นกุศล, อรหัตตมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปฐมฌานเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยปฐมฌานนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อรหัตตมรรคเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ

Ariyāti nikkilesā visuddhā. Lokuttarāti loke uttarā visiṭṭhā. Anavakkantā pāpimatāti pāpimantena mārena anokkantā. Vipassanāpādakā [Pg.117] aṭṭha samāpattiyo appetvā nisinnassa hi bhikkhuno cittaṃ māro na passati, ‘‘idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya saṃvattatī’’ti jātituṃ na sakkoti. Tasmā ‘‘anavakkantā’’ti vuttaṃ.

บทว่า อริยา คือ ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์วิเศษ บทว่า โลกุตฺตรา คือ ประเสริฐ วิเศษในโลก บทว่า อนวกฺกนฺตา ปาปิมตา คือ อันมารผู้มีบาปมิได้ย่ำยี จริงอยู่ มารย่อมไม่เห็นจิตของภิกษุผู้นั่งเข้าสมาบัติ ๘ อันเป็นบาทของวิปัสสนา ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "จิตนี้อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อนวกฺกนฺตา"

Taṃ kiṃ maññasīti idaṃ kasmā āha? Gaṇepi eko ānisaṃso atthi, taṃ dassetuṃ idamāha. Anubandhitunti anugacchituṃ paricarituṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า ตํ กึ มญฺญสิ นี้ เพราะเหตุไร? เพราะมีอานิสงส์อย่างหนึ่งแม้ในคณะ พระองค์จึงตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงอานิสงส์นั้น บทว่า อนุพนฺธิตุํ คือ เพื่อติดตาม เพื่อเข้าไปอยู่ใกล้

Na kho, ānandāti ettha kiñcāpi bhagavatā – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67) bahussuto pañcāvudhasampanno yodho viya kato. Yasmā pana so sutapariyattiṃ uggahetvāpi tadanucchavikaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjati, na tassa taṃ āvudhaṃ hoti. Yo paṭipajjati, tasseva hoti. Tasmā etadatthaṃ anubandhituṃ nārahatīti dassento na kho, ānandāti āha.

ในบทว่า น โข อานนฺท นี้ แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงกระทำผู้เป็นพหูสูตให้เป็นดุจนักรบผู้สมบูรณ์ด้วยอาวุธ ๕ อย่าง ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้มีสุตะเป็นอาวุธ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละสิ่งที่มีโทษ เจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์" ก็ตาม แต่เพราะเหตุว่า ภิกษุนั้นแม้เรียนสุตปริยัติแล้ว ก็ไม่ปฏิบัติตามอนุโลมปฏิปทาอันสมควรแก่สุตปริยัตินั้น สุตปริยัตินั้นจึงไม่เป็นอาวุธของเธอ ส่วนผู้ใดปฏิบัติ สุตปริยัตินั้นย่อมเป็นอาวุธของผู้นั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า ไม่ควรติดตามเพื่อประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า น โข อานนฺท

Idāni yadatthaṃ anubandhitabbo, taṃ dassetuṃ yā ca khotiādimāha. Iti imasmiṃ sutte tīsu ṭhānesu dasa kathāvatthūni āgatāni. ‘‘Iti evarūpaṃ kathaṃ kathessāmī’’ti sappāyāsappāyavasena āgatāni, ‘‘yadidaṃ suttaṃ geyya’’nti ettha sutapariyattivasena āgatāni, imasmiṃ ṭhāne paripūraṇavasena āgatāni. Tasmā imasmiṃ sutte dasa kathāvatthūni kathentena imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงประโยชน์อันเป็นเหตุที่ควรติดตาม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ โข ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ กถาวัตถุ ๑๐ ประการ มาใน ๓ แห่ง คือ ในข้อว่า "อิติ เอวรูปํ กถํ กเถสฺสามิ" มาโดยนัยแห่งความเป็นสัปปายะและอสัปปายะ, ในข้อว่า "ยทิทํ สุตฺตํ เคยฺยํ" มาโดยนัยแห่งสุตปริยัติ, และในที่นี้ มาโดยนัยแห่งการทำให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น ผู้จะกล่าวถึงกถาวัตถุ ๑๐ ในพระสูตรนี้ พึงยืนอยู่ในที่นี้แล้วกล่าว

Idāni yasmā ekaccassa ekakassa viharatopi attho na sampajjati, tasmā taṃ sandhāya ekībhāve ādīnavaṃ dassento evaṃ sante kho, ānandātiādimāha. Tattha evaṃ santeti evaṃ ekībhāve sante.

บัดนี้ เพราะเหตุว่า ประโยชน์ย่อมไม่สำเร็จแม้แก่ภิกษุบางรูปผู้อยู่ผู้เดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงหมายถึงภิกษุนั้น และจะทรงแสดงโทษในการอยู่ผู้เดียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สนฺเต โข อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ สนฺเต คือ เมื่อความเป็นอยู่อย่างนั้น คือการอยู่ผู้เดียว มีอยู่

193. Satthāti bāhirako titthakarasatthā. Anvāvattantīti anuāvattanti upasaṅkamanti. Mucchaṃ kāmayatīti mucchanataṇhaṃ pattheti, pavattetīti attho. Ācariyūpaddavenāti abbhantare uppannena kilesūpaddavena ācariyassupaddavo. Sesupaddavesupi eseva nayo. Avadhiṃsu nanti mārayiṃsu naṃ. Etena hi guṇamaraṇaṃ kathitaṃ.

๑๙๓. บทว่า สตฺถา คือ ศาสดาเจ้าลัทธิภายนอก บทว่า อนฺวาวตฺตนฺติ คือ ย่อมติดตาม ย่อมเข้าไปหา บทว่า มุจฺฉํ กามยติ ความว่า ย่อมปรารถนา ย่อมให้เกิดตัณหาในความมัวเมา บทว่า อาจริยูปทฺทเวน คือ อุปัทวะแก่อาจารย์ด้วยกิเลสอุปัทวะที่เกิดขึ้นภายใน แม้ในอุปัทวะที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อวธึสุ นํ คือ ได้ฆ่าเขาเสียแล้ว ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความตายแห่งคุณธรรม

Vinipātāyāti [Pg.118] suṭṭhu nipatanāya. Kasmā pana brahmacārupaddavova – ‘‘dukkhavipākataro ca kaṭukavipākataro ca vinipātāya ca saṃvattatī’’ti vuttoti. Bāhirapabbajjā hi appalābhā, tattha mahanto nibbattetabbaguṇo natthi, aṭṭhasamāpattipañcābhiññāmattakameva hoti. Iti yathā gadrabhapiṭṭhito patitassa mahantaṃ dukkhaṃ na hoti, sarīrassa paṃsumakkhanamattameva hoti, evaṃ bāhirasamaye lokiyaguṇamattatova parihāyati, tena purimaṃ upaddavadvayaṃ na evaṃ vuttaṃ. Sāsane pana pabbajjā mahālābhā, tattha cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti mahantā adhigantabbaguṇā. Iti yathā ubhato sujāto khattiyakumāro hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto hatthikkhandhato patito mahādukkhaṃ nigacchati, evaṃ sāsanato parihāyamāno navahi lokuttaraguṇehi parihāyati. Tenāyaṃ brahmacārupaddavo evaṃ vutto.

บทว่า วินิปาตาย คือ เพื่อการตกไปโดยแท้ ก็เพราะเหตุไรเล่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์เท่านั้น จึงถูกตรัสว่า "มีวิบากเป็นทุกข์กว่า มีวิบากเผ็ดร้อนกว่า และย่อมเป็นไปเพื่อวินิบาต"? จริงอยู่ บรรพชาภายนอกมีลาภน้อย ในบรรพชานั้นไม่มีคุณที่ควรให้บังเกิดอันยิ่งใหญ่ มีเพียงสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ เท่านั้น เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนผู้ที่ตกจากหลังลา ไม่มีความทุกข์ใหญ่หลวง มีเพียงการเปรอะเปื้อนฝุ่นที่ร่างกายเท่านั้น ฉันใด ในลัทธิภายนอก ก็เสื่อมจากเพียงโลกิยคุณเท่านั้น ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะ ๒ อย่างก่อน จึงไม่ถูกตรัสไว้อย่างนี้ ส่วนบรรพชาในพระศาสนามีลาภมาก ในพระศาสนานั้นมีคุณที่พึงบรรลุอันยิ่งใหญ่ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนขัตติยกุมารผู้เกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ประทับบนคอช้างตัวประเสริฐ เสด็จเที่ยวไปในพระนคร เมื่อตกจากคอช้าง ย่อมถึงความทุกข์ใหญ่หลวง ฉันใด ผู้ที่เสื่อมจากพระศาสนา ก็เสื่อมจากโลกุตรคุณ ๙ ประการ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์นี้ จึงถูกตรัสไว้อย่างนี้

196. Tasmāti yasmā sesupaddavehi brahmacārupaddavo dukkhavipākataro, yasmā vā sapattapaṭipattiṃ vītikkamanto dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, mittapaṭipatti hitāya, tasmā. Evaṃ uparimenapi heṭṭhimenapi atthena yojetabbaṃ. Mittavatāyāti mittapaṭipattiyā. Sapattavatāyāti verapaṭipattiyā.

๑๙๖. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุว่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์มีวิบากเป็นทุกข์กว่าอุปัทวะที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุว่า ผู้ล่วงละเมิดการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ตลอดกาลนาน ส่วนการปฏิบัติเยี่ยงมิตรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) พึงประกอบความเข้ากับเนื้อความทั้งเบื้องบนและเบื้องล่างอย่างนี้ บทว่า มิตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงมิตร บทว่า สปตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู

Vokkamma ca satthusāsanāti dukkaṭadubbhāsitamattampi hi sañcicca vītikkamanto vokkamma vattati nāma. Tadeva avītikkamanto na vokkamma vattati nāma.

บทว่า โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา (และย่ำยีซึ่งคำสอนของพระศาสดา) คือ จริงอยู่ ผู้จงใจล่วงละเมิดแม้เพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต ชื่อว่าย่ำยีประพฤติ ส่วนผู้ไม่ล่วงละเมิดอาบัตินั้นแล ชื่อว่าไม่ย่ำยีประพฤติ

Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmīti ahaṃ tumhesu tathā na paṭipajjissāmi. Āmaketi apakke. Āmakamatteti āmake nātisukkhe bhājane. Kumbhakāro hi āmakaṃ nātisukkhaṃ apakkaṃ ubhohi hatthehi saṇhikaṃ gaṇhāti ‘‘mā bhijjatū’’ti. Iti yathā kumbhakāro tattha paṭipajjati, nāhaṃ tumhesu tathā paṭipajjissāmi. Niggayha niggayhāti sakiṃ ovaditvā tuṇhī na bhavissāmi, niggaṇhitvā niggaṇhitvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Pavayha pavayhāti dose pavāhetvā pavāhetvā. Yathā pakkabhājanesu kumbhakāro bhinnachinnajajjarāni pavāhetvā [Pg.119] ekato katvā supakkāneva ākoṭetvā ākoṭetvā gaṇhāti, evameva ahampi pavāhetvā pavāhetvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Yo sāro so ṭhassatīti evaṃ vo mayā ovadiyamānānaṃ yo maggaphalasāro, so ṭhassati. Apica lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า "ดูก่อนอานนท์ เราจักไม่พากเพียรอย่างนั้นแก่เธอทั้งหลาย" ความว่า เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายอย่างนั้น. บทว่า "อามเก" ได้แก่ ที่ยังดิบ (ยังไม่ได้เผา). บทว่า "อามกมตฺเต" ได้แก่ ในภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิท. จริงอยู่ ช่างหม้อย่อมประคองภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิทที่ยังไม่ได้เผาด้วยมือทั้งสองอย่างแผ่วเบา ด้วยคิดว่า "อย่าแตกเลย". ช่างหม้อปฏิบัติต่อภาชนะนั้นฉันใด เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายฉันนั้น. บทว่า "นิคฺคยฺห นิคฺคยฺห" ความว่า เราจักไม่เป็นผู้นิ่งเฉยหลังจากว่ากล่าวครั้งเดียว แต่เราจักข่มแล้วข่มเล่า ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "ปวยฺห ปวยฺห" ความว่า คัดโทษออกแล้วๆ. เปรียบเหมือนในบรรดาภาชนะที่สุกแล้ว ช่างหม้อย่อมคัดภาชนะที่แตก ที่มีรอยร้าว ที่ชำรุดออกไป รวมไว้แห่งหนึ่ง แล้วเคาะๆ เอาแต่ภาชนะที่สุกดีแล้วเท่านั้น ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักคัดออกแล้วๆ ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "โย สาโร โส ฐสฺสติ" ความว่า เมื่อเราว่ากล่าวเธอทั้งหลายอยู่อย่างนี้ สาระคือมรรคผลของผู้ใดมีอยู่ สาระนั้นจักตั้งอยู่ได้. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยคุณทั้งหลาย ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเป็นสาระเหมือนกัน. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahāsuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสุญญตสูตร จบ.

3. Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอัจฉริยัพภูตธัมมสูตร

197. Evaṃ me sutanti acchariyaabbhutasuttaṃ. Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto. Yo nāma tathāgatoti attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccati. Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṃ. Sabbadukkhavītivatteti sabbaṃ vipākavaṭṭasaṅkhātaṃ dukkhaṃ vītivatte. Anussarissatīti idaṃ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṃ, attho panettha atītavasena veditabbo. Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissati. Evaṃjaccāti vipassīādayo khattiyajaccā, kakusandhādayo brāhmaṇajaccāti. Evaṃgottāti vipassīādayo koṇḍaññagottā, kakusandhādayo kassapagottāti. Evaṃsīlāti lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā. Lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhinoti attho. Evaṃpaññāti lokiyalokuttarapaññāya evaṃpaññā. Evaṃvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce, na idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ, tasmā evaṃnirodhasamāpattivihārīti ayamettha attho.

๑๙๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "ยตฺร หิ นาม" เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์. อธิบายว่า "พระตถาคตพระองค์ใดหนอ". ในบทว่า "ฉินฺนปปญฺเจ" นี้ ที่ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ กิเลส ๓ อย่างนี้ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ. ในบทว่า "ฉินฺนวฏุเม" นี้ ท่านเรียกว่า กุศลากุศลกรรมวัฏฏ์ ด้วยบทว่า "วฏุมํ". บทว่า "ปริยาทินฺนวฏฺเฏ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า "สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต" คือ ทรงล่วงพ้นทุกข์อันได้แก่วิปากวัฏฏ์ทั้งปวง. บทว่า "อนุสฺสริสฺสติ" นี้ เป็นอนาคตกาลกริยา ด้วยอำนาจของนิบาตคือ "ยตฺร" แต่พึงทราบเนื้อความในบทนี้โดยความเป็นอดีตกาล. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้ว, มิใช่จักทรงระลึกถึงในบัดนี้. บทว่า "เอวํชาจฺจา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นกษัตริย์, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นพราหมณ์. บทว่า "เอวํโคตฺตา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นโกณฑัญญะ, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นกัสสปะ. บทว่า "เอวํสีลา" คือ มีศีลอย่างนี้ ด้วยโลกิยศีลและโลกุตตรศีล. ในบทว่า "เอวํธมฺมา" นี้ ประสงค์เอาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ. อธิบายว่า มีสมาธิอย่างนี้ ด้วยโลกิยสมาธิและโลกุตตรสมาธิ. บทว่า "เอวํปญฺญา" คือ มีปัญญาอย่างนี้ ด้วยโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา. ส่วนในบทว่า "เอวํวิหารี" นี้ เพราะธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ ท่านถือเอาแล้วในเบื้องต้น วิหารจึงเป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน, หากมีคำถามว่า ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงทรงถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้วอีกเล่า? ตอบว่า บทนี้มิใช่สิ่งที่ถือเอาแล้ว. จริงอยู่ บทนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงนิโรธสมาบัติ, เพราะฉะนั้น เนื้อความในบทนี้คือ "มีปกติอยู่ด้วยนิโรธสมาบัติอย่างนี้".

Evaṃvimuttāti [Pg.120] ettha vikkhambhanavimutti tadaṅgavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimuttiyo. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkaṅgavasena paricattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃvimuttāti evamettha attho veditabbo.

ในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้ วิมุตติมี ๕ อย่าง คือ วิกขัมภนวิมุตติ ตทังควิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ. ในวิมุตติ ๕ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ ชื่อว่า วิกขัมภนวิมุตติ เพราะพ้นจากนิวรณ์เป็นต้นที่ตนข่มไว้ได้. อนุสสนา ๗ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า ตทังควิมุตติ เพราะพ้นจากนิจจสัญญาเป็นต้นที่ตนละได้ด้วยองค์ที่เป็นข้าศึกของสัญญานั้นๆ. อริยมรรค ๔ ชื่อว่า สมุจเฉทวิมุตติ เพราะพ้นจากกิเลสที่ตนตัดขาดได้. สามัญผล ๔ ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ เพราะเกิดขึ้นในเวลาที่กิเลสสงบระงับด้วยอานุภาพแห่งมรรค. พระนิพพาน ชื่อว่า นิสสรณวิมุตติ เพราะสลัดออกจากกิเลสทั้งปวง เพราะปราศจากไป เพราะตั้งอยู่ไกล. พึงทราบเนื้อความในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้อย่างนี้ว่า มีวิมุตติอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งวิมุตติ ๕ ประการเหล่านี้.

199. Tasmātihāti yasmā tvaṃ ‘‘tathāgatā acchariyā’’ti vadasi, tasmā taṃ bhiyyoso mattāya paṭibhantu tathāgatassa acchariyā abbhutadhammāti. Sato sampajānoti ettha dvesampajaññāni manussaloke devaloke ca. Tattha vessantarajātake brāhmaṇassa dve putte datvā punadivase sakkassa deviṃ datvā sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto –

๑๙๙. บทว่า "ตสฺมาติห" ความว่า เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า "พระตถาคตทั้งหลายน่าอัศจรรย์" เพราะเหตุนั้น ขอธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระตถาคต จงปรากฏแก่ท่านโดยประมาณยิ่งขึ้นไป. ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นี้ สัมปชัญญะมี ๒ อย่าง คือ ในมนุสสโลก และในเทวโลก. ในสัมปชัญญะ ๒ อย่างนั้น ในเวสสันดรชาดก เมื่อพระเวสสันดรประทานพระโอรสสองพระองค์แก่พราหมณ์แล้ว ในวันรุ่งขึ้นก็ประทานพระเทวีแก่ท้าวสักกะ แล้วทรงรับพร ๘ ประการที่ท้าวสักกะผู้เลื่อมใสแล้วประทานให้ –

‘‘Ito vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū;

Anivattī tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti. (jā. 2.22.2300) –

"ข้าพระองค์ผู้พ้นไปจากอัตภาพนี้แล้ว พึงเป็นผู้ไปสู่สวรรค์ ถึงวิเศษ, พึงเป็นผู้ไม่กลับมาจากสวรรค์นั้น, ข้าพระองค์ขอพรข้อที่ ๘ นี้" ดังนี้. (ชา. ๒/๒๒/๒๓๐๐) –

Evaṃ tusitabhavane me paṭisandhi hotūti varaṃ aggahesi, tato paṭṭhāya tusitabhavane uppajjissāmīti jānāti, idaṃ manussaloke sampajaññaṃ. Vessantarattabhāvato pana cuto puna tusitabhavane nibbattitvā nibbattosmīti aññāsi, idaṃ devaloke sampajaññaṃ.

ทรงรับพรว่า "ขอปฏิสนธิของเราจงมีในดุสิตภพอย่างนี้" จำเดิมแต่นั้นมา ก็ทรงทราบว่า "เราจักบังเกิดในดุสิตภพ" นี้เป็นสัมปชัญญะในมนุสสโลก. ส่วนเมื่อจุติจากอัตภาพพระเวสสันดรแล้ว บังเกิดในดุสิตภพอีก ก็ทรงทราบว่า "เราบังเกิดแล้ว" นี้เป็นสัมปชัญญะในเทวโลก.

Kiṃ pana sesadevatā na jānantīti? No na jānanti. Tā pana uyyānavimānakapparukkhe oloketvā devanāṭakehi tūriyasaddena pabodhitā ‘‘mārisa ayaṃ devaloko tumhe idha nibbattā’’ti sāritā jānanti. Bodhisatto paṭhamajavanavāre na jānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānāti. Iccassa aññehi asādhāraṇajānanaṃ hoti.

ก็เทวดาที่เหลือไม่รู้หรือ? มิใช่ไม่รู้. แต่เทวดาเหล่านั้น เมื่อมองดูอุทยาน วิมาน และต้นกัลปพฤกษ์แล้ว หรือเมื่อนางฟ้อนทั้งหลายปลุกให้ตื่นด้วยเสียงดนตรีทิพย์แล้ว และเมื่อมีผู้เตือนว่า "ท่านผู้เจริญ นี้คือเทวโลก ท่านทั้งหลายบังเกิดในที่นี้" จึงรู้. พระโพธิสัตว์ยังไม่ทรงทราบในชวนวาระแรก ทรงทราบจำเดิมแต่ชวนะที่สองเป็นต้นไป. ด้วยเหตุนี้ การรู้ของพระองค์จึงเป็นการรู้ที่ไม่ทั่วไปกับเทวดาเหล่าอื่น.

Aṭṭhāsīti [Pg.121] ettha kiñcāpi aññepi devā tattha ṭhitā ṭhitamhāti jānanti, te pana chasu dvāresu balavatā iṭṭhārammaṇena abhibhuyyamānā satiṃ vissajjetvā attano bhuttapītabhāvampi ajānantā āhārūpacchedena kālaṃ karonti. Bodhisattassa kiṃ tathārūpaṃ ārammaṇaṃ natthīti? No natthi. So hi sesadeve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti, ārammaṇena pana attānaṃ maddituṃ na deti, taṃ ārammaṇaṃ abhibhavitvā tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’’ti.

ในบทว่า อฏฺฐาสิ (สถิตอยู่แล้ว) นั้น แม้เทวดาเหล่าอื่นที่สถิตอยู่ในวิมานนั้นจะรู้ว่า "เราดำรงอยู่" ก็จริง แต่เทวดาเหล่านั้นถูกอิฏฐารมณ์อันมีกำลังครอบงำอยู่ในทวารทั้ง ๖ จึงปล่อยสติ ไม่รู้แม้กระทั่งความเป็นผู้บริโภคแล้วดื่มแล้วของตน ย่อมทำกาละ (ตาย) เพราะการขาดอาหาร (ถามว่า) อารมณ์เช่นนั้นของพระโพธิสัตว์ไม่มีหรือ (ตอบว่า) มิใช่ไม่มี มีอยู่ทีเดียว จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นย่อมครอบงำเทวดาที่เหลือด้วยฐานะ ๑๐ ประการ แต่ว่า พระองค์ไม่ทรงยอมให้อารมณ์มาย่ำยีตน ทรงครอบงำอารมณ์นั้นแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ สถิตอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิต"

200. Yāvatāyukanti sesattabhāvesu kiṃ yāvatāyukaṃ na tiṭṭhattīti? Āma na tiṭṭhati. Aññadā hi dīghāyukadevaloke nibbatto tattha pāramiyo na sakkā pūretunti akkhīni nimīletvā adhimuttikālaṃkiriyaṃ nāma katvā manussaloke nibbattati. Ayaṃ kālaṅkiriyā aññesaṃ na hoti. Tadā pana adinnadānaṃ nāma natthi, arakkhitasīlaṃ nāma natthi, sabbapāramīnaṃ pūritattā yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi.

๒๐๐. (ถามว่า) ในบทว่า ยาวตายุกํ (ตลอดอายุขัย) นั้น ในอัตภาพอื่นๆ พระองค์ไม่ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยหรือ (ตอบว่า) ใช่แล้ว ไม่ดำรงอยู่ จริงอยู่ ในกาลอื่น พระโพธิสัตว์ผู้บังเกิดในเทวโลกที่มีอายุยืน ทรงดำริว่า "ไม่อาจบำเพ็ญบารมีในที่นั้นได้" ดังนี้แล้ว จึงทรงทำสิ่งที่เรียกว่าอธิมุตตกาลกิริยา (การจงใจทำกาละ) บังเกิดในมนุสสโลก กาลกิริยาเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น แต่ในกาลนั้น ทานที่ยังมิได้ให้ย่อมไม่มี ศีลที่ยังมิได้รักษาย่อมไม่มี เพราะความเป็นผู้มีบารมีทั้งปวงอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้ว จึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย

Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatīti evaṃ tāva sabbapāramiyo pūretvā tadā bodhisatto yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi. Devatānaṃ pana – ‘‘manussagaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti.

ในบทว่า "มีสติสัมปชัญญะ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว หยั่งลงสู่พระครรภ์พระมารดา" นั้น ความว่า เบื้องต้น พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งปวงให้บริบูรณ์แล้ว ในกาลนั้นจึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย ส่วนเทวดาทั้งหลาย เมื่อจะจุติในอีก ๗ วันโดยการนับของมนุษย์ บุพพนิมิต ๕ ประการย่อมเกิดขึ้น คือ ดอกไม้ทิพย์ย่อมเหี่ยวแห้ง ผ้าทิพย์ย่อมเศร้าหมอง เหงื่อย่อมไหลออกจากรักแร้ ความมีผิวพรรณทรามย่อมปรากฏในกาย เทวดาย่อมไม่อาจดำรงอยู่บนทิพยอาสน์ของตนได้

Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā. Tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa-vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrato bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti. Maraṇakāle pana nesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca nesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā [Pg.122] nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.

ในบรรดานิมิตเหล่านั้น บทว่า "ดอกไม้ทิพย์" คือพวงมาลาที่ประดับในวันถือปฏิสนธิ ได้ยินว่า พวงมาลาเหล่านั้นไม่เหี่ยวแห้งตลอด ๕๗ โกฏิ ๖ แสนปี แต่ย่อมเหี่ยวแห้งในกาลนั้น แม้ในเรื่องผ้าทิพย์ก็นัยนี้เช่นกัน อนึ่ง ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความหนาวหรือความร้อนย่อมไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย แต่ในกาลนั้น เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกายเป็นหยดๆ และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความมีผิวพรรณแปลกไปโดยอาการมีฟันหักและผมหงอกเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏในร่างกายของเทวดาเหล่านั้น เทพธิดาย่อมปรากฏประดุจนางสาววัย ๑๖ ปี เทพบุตรย่อมปรากฏประดุจชายหนุ่มวัย ๒๐ ปี แต่ในเวลาจะตาย อัตภาพของเทวดาเหล่านั้นย่อมมีสภาวะที่เหนื่อยล้า และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความเบื่อหน่ายในเทวโลกย่อมไม่มีแก่เทวดาเหล่านั้น แต่ในเวลาจะตาย ย่อมถอนหายใจ ย่อมบิดกาย และไม่ยินดีในอาสน์ของตน

Imāni pana pubbanimittāni, yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ, evameva mahesakkhānaṃ devatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe, evameva tānipi sabbe devā na jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye ca mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, kuhiṃ nibbattissāmā’’ti bhāyanti. Ye mahāpuññā, te – ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ rakkhitaṃ sīlaṃ bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma uparidevalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyi. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo idāni kālo mārisa buddhattāya, samayo mārisa buddhattāyā’’ti yācanti.

ส่วนบุพพนิมิตเหล่านี้ เปรียบเหมือนในโลกมนุษย์ นิมิตทั้งหลายมีอุกกาบาตตก แผ่นดินไหว และจันทรคราสเป็นต้น ย่อมปรากฏแก่ผู้มีบุญใหญ่มีพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ปรากฏแก่คนทั่วไป ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เท่านั้น ไม่ปรากฏแก่เทวดาทั้งปวง และเปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ พวกโหรเป็นต้นเท่านั้นที่รู้บุพพนิมิต ไม่ใช่ทุกคนรู้ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เทวดาทั้งปวงย่อมไม่รู้นิมิตเหล่านั้น แต่บัณฑิตเท่านั้นย่อมรู้ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรเหล่าใดที่บังเกิดด้วยกุศลกรรมอันมีกำลังน้อย เมื่อนิมิตเหล่านั้นเกิดขึ้น ก็ย่อมหวาดกลัวว่า "บัดนี้ ใครจะรู้ เราจักบังเกิด ณ ที่ไหน" ส่วนผู้มีบุญใหญ่ย่อมไม่หวาดกลัว โดยคิดว่า "เราอาศัยทานที่ให้แล้ว ศีลที่รักษาแล้ว และภาวนาที่เจริญแล้ว จักเสวยสมบัติในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป" แม้พระโพธิสัตว์ ทรงเห็นบุพพนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็มิได้ทรงหวาดกลัว โดยทรงดำริว่า "บัดนี้ ในอัตภาพถัดไป เราจักเป็นพระพุทธเจ้า" ครั้งนั้น เมื่อนิมิตเหล่านั้นปรากฏแก่พระองค์ เทวดาจากหมื่นจักรวาลก็ประชุมกันทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ มิได้ปรารถนาสมบัติของพระอินทร์ สมบัติของมาร พรหม หรือพระเจ้าจักรพรรดิ แต่ท่านบำเพ็ญบารมีเพื่อปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อรื้อขนสัตว์โลก บัดนี้เป็นกาลอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า เป็นสมัยอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า"

Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ na saddhātuṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati. Udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Satasahassato [Pg.123] pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatakālo hoti. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.

ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ยังมิได้ประทานปฏิญญาแก่เทวดาทั้งหลาย ได้ทรงตรวจดูสิ่งที่เรียกว่าปัญจมหาวิโลกนะ คือการกำหนด กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และอายุของพระมารดา ในการตรวจดูนั้น ทรงตรวจดูกาลก่อนว่า "เป็นกาลสมควร หรือยังไม่เป็นกาลสมควรหนอ" ในเรื่องนั้น กาลที่อายุขัยของมนุษย์เจริญเกินกว่าแสนปีขึ้นไป ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น ชาติ ชรา และมรณะ ย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลาย และธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่พ้นไปจากไตรลักษณ์ เมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นตรัสว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่สำคัญว่าจะฟังหรือจะเชื่อ โดยคิดว่า "พระองค์ตรัสเรื่องอะไรกัน" เพราะเหตุนั้น การตรัสรู้ย่อมไม่มี เมื่อการตรัสรู้ไม่มี พระศาสนาก็ไม่เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์ เพราะฉะนั้น กาลนั้นจึงเป็นอกาล แม้กาลที่อายุขัยของมนุษย์ต่ำกว่าร้อยปี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลายมีกิเลสหนาแน่น และโอวาทที่ประทานแก่ผู้มีกิเลสหนาแน่นย่อมไม่ตั้งอยู่ในฐานะแห่งโอวาท ย่อมเลือนหายไปอย่างรวดเร็วเหมือนรอยไม้ที่ขีดลงในน้ำ เพราะฉะนั้น แม้กาลนั้นก็เป็นอกาล ส่วนกาลที่อายุขัยของมนุษย์ตั้งแต่แสนปีลงมา และตั้งแต่ร้อยปีขึ้นไป ชื่อว่าเป็นกาลสมควร และในกาลนั้น เป็นช่วงอายุขัยร้อยปี ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงเห็นกาลว่า "เป็นกาลที่ควรบังเกิดแล้ว"

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูทวีป ทรงตรวจดูทวีปทั้ง ๔ พร้อมทั้งบริวารแล้ว ได้ทรงเห็นทวีป (ที่ควรบังเกิด) ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่บังเกิดในทวีปทั้ง ๓ ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปเท่านั้น"

Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā nayena vinaye (mahāva. 259) vuttova. So pana āyāmato tīṇi yojanasatāni. Vitthārato aḍḍhatiyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā uppajjanti. Dve asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakacakkavattirājāno uppajjanti, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูประเทศ (ทวีป) ว่า "ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในประเทศไหนหนอ" ดังนี้ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นมัชฌิมประเทศ ก็มัชฌิมประเทศนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วในพระวินัย (มหาวรรค ๒๕๙) โดยนัยเป็นต้นว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ" ก็มัชฌิมประเทศนั้น โดยยาว ๓๐๐ โยชน์ โดยกว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์ จริงอยู่ ในประเทศนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๒ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงบำเพ็ญบารมี ๑ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมเกิดขึ้น พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงเป็นอิสริยาธิบดีแห่งมหาทวีปทั้ง ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ย่อมเกิดขึ้น และขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ผู้มีศักดิ์ใหญ่อื่นๆ ก็ย่อมเกิดขึ้น และในมัชฌิมประเทศนี้ มีนครชื่อกบิลพัสดุ์ เราพึงบังเกิดในนครนั้น ดังนี้ ได้ทรงถึงซึ่งการตัดสินพระทัย

Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูตระกูล ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นตระกูลว่า "โดยปกติ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมบังเกิดในตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง และบัดนี้ ตระกูลกษัตริย์ก็เป็นตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง เราจักบังเกิดในตระกูลนั้น พระเจ้าสุทโธทนะจักเป็นพระบิดาของเรา" ดังนี้

Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca mahāmāyā nāma devī edisā. Ayaṃ me mātā bhavissati. Kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto – ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูพระมารดา ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "โดยปกติ พระพุทธมารดาย่อมไม่เป็นสตรีโลเล ไม่เป็นนักเลงสุรา เป็นผู้มีบารมีอันบำเพ็ญมาตลอดแสนกัปป์ มีศีล ๕ ไม่ขาดตั้งแต่ประสูติ และพระเทวีพระนามว่ามหามายานี้ก็เป็นเช่นนั้น พระนางผู้นี้จักเป็นพระมารดาของเรา ก็พระนางจะมีพระชนมายุเท่าไรหนอ" ดังนี้ เมื่อทรงคำนึงอยู่ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "จะมีพระชนมายุเกินสิบเดือนไปอีกเจ็ดวัน"

Iti [Pg.124] imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me mārisā buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantova cavi.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะนี้แล้ว ทรงกระทำการสงเคราะห์แก่เหล่าเทวดา (ผู้ทูลอาราธนา) ว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ กาลนี้เป็นกาลแห่งความเป็นพระพุทธเจ้าของเรา" ดังนี้แล้ว จึงประทานปฏิญญาณ ส่งเทวดาเหล่านั้นกลับไปว่า "ท่านทั้งหลายจงไปเถิด" แล้วอันทวยเทพชาวดุสิตแวดล้อม เสด็จเข้าไปยังนันทวันอุทยานในดุสิตบุรี จริงอยู่ ในเทวโลกทั้งปวงมีนันทวันอุทยานอยู่ทั้งนั้น ในนันทวันอุทยานนั้น เหล่าเทวดาพากันเที่ยวไปพลาง เตือนพระโพธิสัตว์ให้ทรงระลึกถึงโอกาสแห่งกุศลกรรมที่ได้ทรงกระทำไว้ในกาลก่อนว่า "ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด" พระโพธิสัตว์นั้น อันเหล่าเทวดาผู้เตือนให้ทรงระลึกถึงกุศลอย่างนี้แวดล้อมแล้ว ขณะที่กำลังเสด็จเที่ยวไปในนันทวันอุทยานนั้นเอง ก็ได้จุติ

Evaṃ cuto cavāmīti pajānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi cavāmīti pajānāti, paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, asukasmiṃ ṭhāne paṭisandhi gahitāti pajānāti, tasmiṃ kāle dasasahassī kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassa-sahagata-ñāṇasampayutta-asaṅkhārika-kusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘upekkhāsahagatenā’’ti āha.

เมื่อจุติอย่างนี้ ย่อมทรงทราบว่า "เรากำลังจุติ" แต่ไม่ทรงทราบจุติจิต แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบอย่างนี้ว่า "เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อนี้" แต่พระเถระบางพวกกล่าวว่า "ควรที่จะได้วาระแห่งการอาวัชชนะ ท่านจักทราบในวาระจิตที่สองที่สามนั่นเทียว" ส่วนพระติปิฏกมหาสีวเถระกล่าวว่า "ปฏิสนธิของพระมหาสัตว์ทั้งหลายไม่เหมือนกับปฏิสนธิของชนเหล่าอื่น สติสัมปชัญญะของท่านเหล่านั้นถึงซึ่งที่สุดยอด แต่เพราะไม่อาจรู้จิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ ฉะนั้นจึงไม่ทรงทราบจุติจิต แม้ในขณะจุติ ก็ทรงทราบว่า 'เรากำลังจุติ' แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบว่า 'เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อโน้น' ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหว" ก็เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาอย่างนี้ ได้ทรงถือปฏิสนธิด้วยมหาวิปากจิตอันเสมอด้วยโสมนัสสสหคตญาณสัมปยุตตอสังขาริกกุศลจิตซึ่งมีเมตตาเป็นบุพภาค ในบรรดาปฏิสนธิจิต ๑๙ ดวง ส่วนพระมหาสีวเถระกล่าวว่า "ทรงถือปฏิสนธิด้วยจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา"

Paṭisandhiṃ gaṇhanto pana āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhattena aggahesi. Tadā kira mahāmāyā pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūsanasampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirīgabbhaṃ pavisitvā sirīsayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā gandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato [Pg.125] sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi.

ก็เมื่อทรงถือปฏิสนธิ ได้ทรงถือปฏิสนธิในวันอาสาฬหปุรณมี ด้วยอุตตราสาฬหนักษัตร ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระนางมหามายาเทวีทรงงดเว้นจากการดื่มสุรา ทรงสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับคือระเบียบดอกไม้และของหอม ทรงเพลิดเพลินกับการนักขัตฤกษ์ ตั้งแต่วันที่ ๗ ก่อนวันเพ็ญ ในวันที่ ๗ (คือวันเพ็ญ) ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงสรงสนานด้วยน้ำหอม ทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เสวยพระกระยาหารอันประณีต ทรงสมาทานองค์อุโบสถ เสด็จเข้าสู่สิริคัพภ์ (ห้องบรรทม) บรรทมเหนือสิริไสยาสน์ ขณะกำลังจะบรรทมหลับ ได้ทรงพระสุบินดังนี้ "ได้ยินว่า ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงยกพระนางขึ้นพร้อมทั้งพระแท่นบรรทม นำไปยังสระอโนดาต แล้วประดิษฐานไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ลำดับนั้น พระเทวีของท้าวมหาราชเหล่านั้นได้มาทูลเชิญให้สรงสนานเพื่อชำระมลทินของมนุษย์ ทรงให้ครองผ้าทิพย์ ทรงลูบไล้ด้วยของหอม ทรงประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ ในที่ไม่ไกลจากสระนั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทอง ในวิมานทองนั้น ได้ทูลเชิญให้บรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออก ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้ทรงเป็นพญาช้างเผือก ในที่ไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาทองลูกหนึ่ง เที่ยวไปในภูเขาทองนั้นแล้ว ลงจากภูเขาทองนั้น ขึ้นสู่ภูเขาเงิน มาจากทิศเหนือ เข้าไปสู่วิมานทอง กระทำประทักษิณพระมารดาแล้ว ได้เป็นประดุจทำลายพระปรัศว์เบื้องขวาเสด็จเข้าไปสู่พระครรภ์"

Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā pabhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhārassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātītiheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ supinaṃ ārocāpetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Evaṃ sato sampajāno bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati.

ลำดับนั้น พระเทวีผู้ทรงตื่นบรรทมแล้ว ได้กราบทูลพระสุบินนั้นแด่พระราชา. พระราชาครั้นราตรีสว่างแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพราหมณ์ผู้เป็นประมุข ๖๔ คนมา แล้วรับสั่งให้ปูลาดอาสนะอันมีค่ามากบนพื้นดินที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด และได้กระทำการบูชาอันเป็นมงคลด้วยข้าวตอกเป็นต้น แล้วได้พระราชทานข้าวมธุปายาสอย่างดีที่ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล โดยทรงบรรจุเต็มภาชนะทองและภาชนะเงิน แล้วทรงปิดด้วยภาชนะทองและภาชนะเงินนั่นเทียว และทรงยังพราหมณ์เหล่านั้นให้อิ่มหนำสำราญด้วยทานอื่นๆ มีผ้าใหม่และแม่โคสีดังหมอกเป็นต้น. ลำดับนั้น ครั้นทรงเล่าพระสุบินให้พราหมณ์เหล่านั้นผู้ได้รับความพอใจด้วยกามคุณทุกอย่างแล้วฟัง จึงตรัสถามว่า “ผลจักเป็นอย่างไร”. พราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลว่า “ขอเดชะมหาราชเจ้า อย่าทรงวิตกเลย พระครรภ์ได้ตั้งขึ้นแล้วในพระอุทรของพระเทวีของพระองค์ และพระครรภ์นั้นเป็นบุรุษ มิใช่สตรี พระองค์จักได้พระโอรส. หากพระโอรสนั้นจักครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. หากเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้มีกิเลสดุจหลังคาอันเปิดแล้วในโลก”. พระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะอย่างนี้ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา.

Tattha sato sampajānoti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamatīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo.

ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นั้น ท่านแสดงว่า (พระโพธิสัตว์) เสด็จลง (สู่พระครรภ์) ด้วยครรภาวักกันติ (การก้าวลงสู่ครรภ์) อย่างที่สี่. จริงอยู่ ครรภาวักกันติมี ๔ อย่าง.

‘‘Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo. Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครรภาวักกันติเหล่านี้มี ๔ อย่าง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่หนึ่ง.

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สอง.

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สาม.

Puna [Pg.126] caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ catutthā gabbhāvakkantī’’ti (dī. ni. 3.147).

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สี่” (ที. นิ. ๓.๑๔๗).

Etāsu paṭhamā lokiyamanussānaṃ hoti, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe tāḷacchiggalena hatthī viya ativiya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajānatā na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ. Te hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti. Nikkhamanakālepi nesaṃ kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti.

ในบรรดาครรภาวักกันติเหล่านั้น อย่างที่หนึ่งมีแก่มนุษย์ปุถุชน, อย่างที่สองมีแก่พระมหาสาวก ๘๐ องค์, อย่างที่สามมีแก่อัครสาวกทั้งสองและพระปัจเจกโพธิสัตว์. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถูกลมกัมมัชวาตพัดให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ประหนึ่งตกลงไปในเหวที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษที่ช่องคลอด เมื่อออกจากช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่ง ประหนึ่งช้างออกจากช่องตาฬัจฉิคคละ (ช่องบานกุญแจ) ย่อมถึงทุกข์หาที่สุดมิได้. เพราะเหตุนั้น ความรู้ตัวว่า “เรากำลังออก” จึงไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อย่างที่สี่มีแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้น แม้เมื่อถือปฏิสนธิในพระครรภ์มารดา ก็ทรงทราบ แม้เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์นั้น ก็ทรงทราบ. แม้ในเวลาที่ออกจากพระครรภ์ ลมกัมมัชวาตก็ไม่สามารถพัดให้ท่านมีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่างได้ ท่านเหยียดพระหัตถ์ทั้งสองออก ลืมพระเนตร และประทับยืนนั่นเทียวแล้วจึงประสูติ.

201. Mātukucchiṃ okkamatīti ettha mātukucchiṃ okkanto hotīti attho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti buddhappamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho.

๒๐๑. ในบทว่า "มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ" นี้ มีความหมายว่า "ได้ก้าวลงสู่พระครรภ์มารดาแล้ว". จริงอยู่ เมื่อพระองค์ก้าวลงแล้วจึงเป็นเช่นนั้น ไม่ใช่ในขณะที่กำลังก้าวลง. บทว่า "อปฺปมาโณ" หมายถึง มีประมาณเท่าพระพุทธเจ้า อธิบายว่า ไพบูลย์. บทว่า "อุฬาโร" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "เทวานุภาวํ" นี้ อานุภาพของเทวดาเป็นดังนี้ คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงครองแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งเครื่องประดับก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, ความหมายคือ (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงอานุภาพของเทวดานั้นไป.

Lokantarikāti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantarikā hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃmahiddhikā. Ekekāya disāya navanavayojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃ mahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano [Pg.127] pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayo, tasmā te tattha ābhāya nappahonti.

บทว่า "โลกนฺตริกา" หมายความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกันตริกนรกอยู่แห่งหนึ่งๆ เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งล้อเกวียน ๓ วง หรือบาตร ๓ ใบ ที่วางชิดติดกัน. ก็โลกันตริกนรกนั้น โดยประมาณมีขนาด ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า "อฆา" หมายถึง เปิดโล่งอยู่เป็นนิตย์. บทว่า "อสํวุตา" หมายถึง แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า "อนฺธการา" หมายถึง เป็นความมืดทึบ. บทว่า "อนฺธการติมิสา" หมายถึง ประกอบด้วยความมืดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า "เอวํมหิทฺธิกา" หมายความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีปทั้งสามได้ในคราวเดียวกัน มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. ในแต่ละทิศ ย่อมกำจัดความมืดได้ถึง ๙๐๐,๐๐๐ โยชน์ และแสดงแสงสว่างได้ มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า "อาภาย นานุโภนฺติ" หมายความว่า ไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ได้ด้วยรัศมีของตน. ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางของภูเขาจักรวาล และโลกันตริกนรกตั้งอยู่เลยภูเขาจักรวาลไป เพราะฉะนั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถส่องสว่างในที่นั้นได้ด้วยรัศมีของตน.

Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantaramahāniraye sattā upapannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā te tattha uppajjantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti. Yadā pana saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti. Vāte paharante madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattā ca accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.

บทว่า Yepi tattha sattā ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกันตมหานรกนั้น. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? ตอบว่า พวกเขาบังเกิดเพราะทำความผิดอันหนักและร้ายกาจต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้ทรงธรรม และทำกรรมหยาบช้าอื่นๆ มีการฆ่าสัตว์เป็นต้น ทุกๆ วัน เหมือนพวกโจรชื่ออภัยและโจรชื่อนาคะเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต มีเล็บยาวเหมือนค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล เหมือนค้างคาวเกาะอยู่ที่ต้นไม้. แต่เมื่อใดที่เลื้อยคลานไปถึงระยะที่มือของกันและกันจะจับถึง ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงพยายามจะจับกินกันและกัน แล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก. พวกเขาขาดตกลงไปในน้ำ เหมือนผลมะพลับที่หลุดร่วงเมื่อลมพัด. และพอตกลงไป ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัด เหมือนก้อนแป้ง.

Aññepi kira bho santi sattāti – ‘‘yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññepi kira sattā idaṃ dukkhaṃ anubhavantā idhūpapannā’’ti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṃ vibhāveti, tattakaṃ kālaṃ hoti. Dīghabhāṇakā pana ‘‘accharāsaṅghāṭamattameva vijjubhāso viya niccharitvā kiṃ idanti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyatī’’ti vadanti. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ.

บทว่า Aññepi kira bho santi sattā ความว่า ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นจะมองเห็นกัน (และคิดว่า) "ได้ยินว่า สัตว์อื่นก็มีอยู่เหมือนกัน พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่ฉันใด ได้ยินว่าสัตว์อื่นก็เสวยทุกข์นี้ บังเกิดในที่นี้ฉันนั้น". แต่แสงสว่างนี้ดำรงอยู่ไม่นาน แม้เพียงชั่วเวลาดื่มข้าวต้มหม้อหนึ่ง คือมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่บุรุษหลับแล้วตื่นขึ้นกำหนดอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์กล่าวว่า "แสงสว่างนั้นปรากฏขึ้นชั่วขณะดีดนิ้วมือเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วหายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดว่า 'นี่อะไรกัน'". บทว่า Saṅkampati คือ หวั่นไหวโดยรอบ. สองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทหน้านั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสบทมีอาทิว่า appamāṇo ca เพื่อเป็นบทสรุป.

202. Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena vuttaṃ, dasasahassacakkavāḷe pana cattāro cattāro katvā cattālīsadasasahassā honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā āgantvā bodhisattassa ārakkhaṇatthāya upagantvā sirīgabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhapaṃsupisācakādiyakkhagaṇe [Pg.128] paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

๒๐๒. ในบทว่า Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti นี้ คำว่า cattāro พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงท้าวมหาราช ๔ พระองค์. แต่ในหมื่นจักรวาล มี (ท้าวมหาราช) จักรวาลละ ๔ องค์ รวมเป็น ๔ หมื่นองค์. ในบรรดาท้าวมหาราชเหล่านั้น ท้าวมหาราชในจักรวาลนี้ ทรงถือพระขรรค์ เสด็จมาเพื่ออารักขาพระโพธิสัตว์ แล้วเข้าไปสู่พระสิริครรภ์. ส่วนท้าวมหาราชที่เหลือได้ให้หมู่ยักษ์มีปังสุปิสาจเป็นต้นที่ถูกกักกันไว้ถอยออกไปตั้งแต่ประตูห้องบรรทมเป็นต้นไป แล้วถวายอารักขาไปจนถึงขอบจักรวาล.

Kimatthaṃ panāyaṃ rakkhā āgatā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassā mārā koṭisatasahassaṃ sineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha tumhe, bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave, tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evametaṃ, na parūpakkamena tesaṃ jīvitantarāyo atthi. Santi kho pana amanussā virūpā duddasikā, bheravarupā pakkhino, yesaṃ rūpaṃ disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica kho bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu.

ถามว่า ก็การอารักขานี้มาเพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า ก็ในขณะปฏิสนธิ ตั้งแต่กาลที่เป็นกลละ แม้หากมารแสนโกฏิยกภูเขาสิเนรุแสนโกฏิลูกมาเพื่อทำอันตรายแก่พระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ มารทั้งหมดก็จะอันตรธานไปในระหว่างทางนั่นเองมิใช่หรือ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ในโลหิตุปปาทวัตถุว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลจะปลงพระชนม์ตถาคตด้วยความพยายามของผู้อื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายย่อมปรินิพพานโดยไม่มีใครพยายามปลงพระชนม์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปอยู่ตามสบายเถิด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายไม่ต้องมีใครอารักขา". ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น อันตรายแก่ชีวิตของท่านทั้งสองด้วยความพยายามของผู้อื่นย่อมไม่มี. แต่ก็ยังมีอมนุษย์ที่มีรูปร่างวิกลวิการ น่าเกลียด และมีนกที่มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ซึ่งเมื่อพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เห็นรูปหรือได้ฟังเสียงแล้ว ความกลัวหรือความหวาดสะดุ้งพึงเกิดขึ้น, (ท้าวมหาราช) ได้ถวายอารักขาเพื่อป้องกันอมนุษย์และนกเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เทพเหล่านั้นมีความเคารพเกิดขึ้นด้วยบุญเตชานุภาพของพระโพธิสัตว์ และถูกความเคารพของตนเองกระตุ้นเตือน จึงได้กระทำเช่นนั้น.

Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattamātuyā attānaṃ dassenti na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirīgabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattamātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā tesu cittaṃ uppajjati.

ถามว่า ก็ท้าวมหาราช ๔ พระองค์ที่เข้าไปประทับยืนอยู่ในห้องบรรทมนั้น แสดงตนให้พระมารดาของพระโพธิสัตว์เห็นหรือไม่? ตอบว่า ในเวลาที่ทรงทำสรีรกิจ มีการสรงน้ำ ประดับพระองค์ และเสวยพระกระยาหาร เป็นต้น จะไม่แสดงตน, แต่ในเวลาที่เสด็จเข้าสู่พระสิริครรภ์แล้วบรรทมบนพระแท่นอันประเสริฐ จะแสดงตน. ในการแสดงตนนั้น แม้ว่าการเห็นอมนุษย์จะเป็นสิ่งที่น่าหวาดกลัวสำหรับมนุษย์ แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์เองและของพระโอรส ทอดพระเนตรเห็นท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงหวาดกลัว, พระทัยของพระนางเกิดขึ้นต่อท้าวมหาราชเหล่านั้น เหมือนกับที่เกิดขึ้นต่อผู้รักษาพระราชฐานชั้นในตามปกติ.

203. Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti, bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samāsane nisīditvā gahitasīlampi avaññā kāraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti.

๒๐๓. บทว่า Pakatiyā sīlavatī คือ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลโดยสภาวะนั่นเอง. ได้ยินว่า ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ มนุษย์ทั้งหลายไหว้แล้วนั่งกระโหย่งในสำนักของดาบสและปริพาชกแล้วสมาทานศีล, แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงสมาทานศีลในสำนักของกาฬเทวิลดาบส. แต่เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่ในพระครรภ์แล้ว การที่จะนั่ง ณ เบื้องบาทของผู้อื่นนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้, แม้ศีลที่สมาทานโดยนั่งบนอาสนะเสมอกัน ก็เป็นเพียงเหตุแห่งการดูหมิ่น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า พระนางทรงสมาทานศีลด้วยพระองค์เอง.

Purisesūti [Pg.129] bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Tañca kho bodhisatte gāravena, na pahīnakilesatāya. Bodhisattamātu rūpaṃ pana sukusalāpi sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti, taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ. Sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า Purisesu คือ จิตที่มีความประสงค์ในบุรุษ ไม่เกิดขึ้นในบุรุษคนใดคนหนึ่ง มีพระบิดาของพระโพธิสัตว์เป็นต้น. และการไม่เกิดขึ้นนั้น ก็เพราะความเคารพในพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว. ส่วนรูปของพระมารดาของพระโพธิสัตว์นั้น แม้ช่างผู้ชำนาญอย่างยิ่งก็ไม่สามารถทำเลียนแบบในงานปั้นเป็นต้นได้, ไม่สามารถกล่าวได้ว่า เมื่อบุรุษเห็นพระนางแล้ว ราคะจะไม่เกิดขึ้น. แต่ถ้าบุรุษผู้มีจิตกำหนัดต้องการจะเข้าไปใกล้พระนาง เท้าทั้งสองก็จะไม่ก้าวไป ถูกพันธนาการไว้เหมือนด้วยโซ่ทิพย์. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นอาทิว่า "เป็นผู้ที่ใครๆ ล่วงเกินไม่ได้".

Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhita’’nti purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira ‘‘deviyā evarūpo putto kucchismiṃ uppanno’’ti, sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti, bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi.

บทว่า `ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ` ความว่า ในกาลก่อน คำว่า `กามคุณูปสํหิตํ` พระผู้มีพระภาคตรัสการปฏิเสธวัตถุ (คือบุรุษ) โดยความประสงค์ในบุรุษ ในบทนี้ทรงแสดงการได้อารมณ์. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เหล่าพระราชาจากทั่วทุกทิศทรงสดับว่า "พระโอรสเช่นนี้บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวีแล้ว" จึงทรงส่งเครื่องบรรณาการอันเป็นวัตถุแห่งอารมณ์ทางทวารทั้ง ๕ มีเครื่องประดับและเครื่องดนตรีอันมีค่ามากเป็นต้นไปถวาย และเพราะกรรมที่พระโพธิสัตว์และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้ทรงกระทำไว้มีกำลังมาก ลาภและสักการะจึงไม่มีประมาณหรือขอบเขตเลย.

204. Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti, hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṃ tassā koci kilamatho ahosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃ. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nisinnā vā nipannā vā ‘‘hatthaṃ vā pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, atthi nu kho me taṃ puttassāti sukhavāsatthaṃ bodhisattaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ ajjhottharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇṭakaṃ nissāya ukkuṭikā dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana piṭṭhikaṇṭakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbe katakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati[Pg.130]. Atha naṃ kucchigataṃ taco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati.

๒๐๔. บทว่า `อกิลนฺตกาายา` ความว่า สตรีเหล่าอื่นย่อมลำบากเพราะภาระคือครรภ์ มือและเท้าจะบวมเป็นต้นฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็มิได้มีความลำบากใดๆ เลยฉันนั้น. บทว่า `ติโรกุจฺฉิคตํ` หมายถึง ผู้ไปแล้วในภายในพระครรภ์. พระนางทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ผู้ล่วงพ้นกาลแห่งกลละเป็นต้นไปแล้ว ถึงความเป็นผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง. ถามว่า ทอดพระเนตรเห็นเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อการประทับอยู่อย่างเป็นสุข. อธิบายว่า มารดาผู้นั่งหรือนอนอยู่กับบุตร ย่อมมองดูบุตรเพื่อความอยู่เป็นสุขของบุตรนั้น ด้วยคิดว่า "เราจะยกมือหรือเท้าที่ห้อยอยู่ขึ้นจัดให้เข้าที่" ฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ฉันนั้น เมื่อทรงพิจารณาว่า "ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกในครรภ์ในเวลาที่มารดายืน เดิน กลับตัว นั่ง เป็นต้น และในเวลาที่บริโภคอาหารร้อน เย็น เค็ม ขม เผ็ด ทุกข์นั้นมีแก่บุตรของเราบ้างหรือไม่หนอ" จึงทอดพระเนตรดูพระโพธิสัตว์เพื่อความประทับอยู่อย่างเป็นสุขของพระองค์ และทรงเห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งขัดสมาธิ. จริงอยู่ สัตว์เหล่าอื่นที่อยู่ในครรภ์ ย่อมเอาหลังพิงกระดูกสันหลัง เอาคางเกยไว้บนหมัดทั้งสอง นั่งขดอยู่โดยครอบงำกระเพาะอาหารเก่า ยกกระเพาะอาหารใหม่ขึ้น เอาผนังท้องไว้เบื้องหลัง เหมือนลิงในโพรงไม้เมื่อฝนตก ฉันใด พระโพธิสัตว์มิได้เป็นฉันนั้น. ส่วนพระโพธิสัตว์ทรงเอาพระปฤษฎางค์ (หลัง) พิงกระดูกสันหลัง ประทับนั่งขัดสมาธิ ผินพระพักตร์ไปเบื้องหน้า ดุจพระธรรมกถึกบนธรรมาสน์. อนึ่ง กรรมที่ทรงทำไว้ในปางก่อนย่อมชำระพระครรภ์ของพระนาง เมื่อพระครรภ์บริสุทธิ์ ลักษณะแห่งผิวพรรณที่ละเอียดอ่อนก็บังเกิด. ครั้งนั้น พระฉวี (ผิว) ไม่อาจปิดบังพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ได้ เมื่อพระมารดาทอดพระเนตร ย่อมปรากฏประดุจประทับยืนอยู่ภายนอก. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า `เสยฺยถาปิ`. ส่วนพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ ย่อมไม่เห็นพระมารดา. จริงอยู่ จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในครรภ์.

205. Kālaṃ karotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti aññesaṃ aparibhogaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karoti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī taṃ gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiyakoṭṭhāse vatthuṃ visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattā dārakā arogā honti. Tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karoti.

๒๐๕. บทว่า `กาลํ กโรติ` ความว่า พระนางมิได้สิ้นพระชนม์เพราะเหตุแห่งการประสูติ แต่สิ้นพระชนม์เพราะสิ้นพระชนมายุเท่านั้น. จริงอยู่ สถานที่ที่พระโพธิสัตว์เคยประทับอยู่ ย่อมเป็นดุจพระเจดียสถาน ไม่เป็นที่บริโภคของผู้อื่น และไม่สามารถจะถอดพระมารดาของพระโพธิสัตว์ออกแล้วสถาปนาสตรีอื่นไว้ในตำแหน่งพระอัครมเหสีได้ ด้วยเหตุนั้น พระชนมายุของพระมารดาของพระโพธิสัตว์จึงมีประมาณเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระนางจึงสิ้นพระชนม์ในกาลนั้น. ถามว่า แต่พระนางสิ้นพระชนม์ในวัยไหน? ตอบว่า ในมัชฌิมวัย. จริงอยู่ ในปฐมวัย ฉันทราคะในอัตภาพของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังกล้า ด้วยเหตุนั้น สตรีผู้มีครรภ์ในวัยนั้นจึงไม่สามารถจะรักษาครรภ์นั้นไว้ได้ ทารกในครรภ์จึงมีอาพาธมาก. แต่ในมัชฌิมวัย เมื่อล่วงไปสองส่วนแล้ว ในส่วนที่สาม ครรภ์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อครรภ์บริสุทธิ์ ทารกที่เกิดมาย่อมไม่มีโรค. เพราะฉะนั้น แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงเสวยสมบัติในปฐมวัยแล้ว ประสูติในส่วนที่สามแห่งมัชฌิมวัยแล้วจึงสิ้นพระชนม์.

Nava vā dasa vāti ettha vā-saddena vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnampi saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, sesā jīvanti.

ในบทว่า `นว วา ทส วา` นี้ พึงทราบการสงเคราะห์แม้เดือนมีอาทิว่า เจ็ดเดือนบ้าง แปดเดือนบ้าง สิบเอ็ดเดือนบ้าง หรือสิบสองเดือนบ้าง โดยอำนาจแห่งวิกัปปะ ด้วย วา ศัพท์. ในบรรดาเดือนเหล่านั้น ทารกที่คลอดเมื่อครบเจ็ดเดือนย่อมมีชีวิตอยู่ แต่ว่าจะทนหนาวทนร้อนไม่ได้. ทารกที่คลอดเมื่อครบแปดเดือนย่อมไม่มีชีวิตอยู่. ส่วนทารกที่คลอดในเดือนที่เหลือย่อมมีชีวิตอยู่.

Ṭhitāvāti ṭhitāva hutvā. Mahāmāyāpi devī upavijaññā ñātikulagharaṃ gamissāmīti rañño ārocesi. Rājā kapilavatthuto devadahanagaragāmimaggaṃ alaṅkārāpetvā deviṃ suvaṇṇasivikāya nisīdāpesi. Sakalanagaravāsino sakyā parivāretvā gandhamālādīhi pūjayamānā deviṃ gahetvā pāyiṃsu. Sā devadahanagarassa avidūre lumbinisālavanuyyānaṃ disvā uyyānavicaraṇatthāya cittaṃ uppādetvā rañño saññaṃ adāsi. Rājā uyyānaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ saṃvidahāpesi. Deviyā uyyānaṃ paviṭṭhamattāya kāyadubbalyaṃ ahosi, athassā maṅgalasālamūle sirīsayanaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā [Pg.131] antosāṇiṃ pavisitvā sālasākhaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi. Athassā tāvadeva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi.

บทว่า `ฐิตาวา` ความว่า ประทับยืนอยู่นั่นเอง. แม้พระนางมหามายาเทวี เมื่อใกล้จะประสูติ ได้กราบทูลพระราชาว่า "หม่อมฉันจะไปยังบ้านแห่งตระกูลญาติ". พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทางจากกรุงกบิลพัสดุ์ถึงกรุงเทวทหะ แล้วรับสั่งให้พระเทวีประทับนั่งในวอทอง. เหล่าศากยะชาวเมืองทั้งสิ้นแวดล้อมแล้ว บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เชิญเสด็จพระเทวีไป. พระนางทอดพระเนตรเห็นสวนสาลวันชื่อลุมพินีในที่ไม่ไกลจากกรุงเทวทหะ ทรงบังเกิดพระประสงค์จะเที่ยวชมอุทยาน จึงได้ประทานสัญญาณแก่พระราชา. พระราชาทรงรับสั่งให้ตระเตรียมอุทยานและจัดแจงการอารักขา. พอพระเทวีเสด็จเข้าสู่สวนอุทยานเท่านั้น ก็ทรงรู้สึกพระวรกายอ่อนเพลีย. ครั้งนั้น พวกเจ้าหน้าที่ได้จัดเตรียมพระที่บรรทม ณ โคนต้นสาละมงคล แล้วกั้นเป็นม่านล้อมไว้. พระนางเสด็จเข้าไปภายในม่าน ทรงเหนี่ยวกิ่งสาละด้วยพระหัตถ์แล้วประทับยืน. ในขณะนั้นเอง การเคลื่อนออกจากพระครรภ์ก็ได้มีแก่พระนาง.

Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ? Sūtivesaṃ gaṇhitvāti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantāva pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukaṃ gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi dhammakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti pacchā manussā’’ti.

บทว่า `เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ` ความว่า เหล่าพรหมชั้นสุทธาวาสผู้สิ้นอาสวะแล้วทรงรับไว้. ถามว่า ทรงรับไว้อย่างไร? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "โดยทรงแปลงเพศเป็นนางผดุงครรภ์". แต่อาจารย์ทั้งหลายปฏิเสธคำนั้นแล้วกล่าวคำนี้ว่า – ในกาลนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงนุ่งผ้าที่ขจิตด้วยทองคำ ทรงห่มผ้าทุกุลพัสตร์เนื้อดีดุจตาปลาจรดปลายพระบาทแล้วประทับยืน. ครั้งนั้น การเคลื่อนออกจากพระครรภ์อันแสนเบาได้มีแก่พระนาง ดุจน้ำไหลออกจากธรรมกรก (หม้อกรองน้ำ). ครั้งนั้น ท้าวพรหมเหล่านั้นเสด็จเข้าไปในเพศพรหมตามปกติ ทรงรับไว้ด้วยข่ายทองคำก่อน. มนุษย์ทั้งหลายได้รับจากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้นด้วยผ้าทุกุลพัสตร์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เทวดารับก่อน มนุษย์รับทีหลัง".

206. Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampannoti attho.

๒๐๖. บทว่า `Cattāro naṃ devaputtā` คือ ท้าวมหาราช ๔ องค์. บทว่า `Paṭiggahetvā` คือ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำ. บทว่า `Mahesakkho` อธิบายว่า ผู้มีเดชมาก มียศมาก สมบูรณ์ด้วยลักษณะ.

Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho. Udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṃ patantā viya tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.

บทว่า `Visadova nikkhamati` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ เมื่อคลอดออกจากช่องคลอด ย่อมติดขัด มีร่างกายบอบช้ำ แต่พระโพธิสัตว์มิได้ประสูติอย่างนั้น พระองค์ประสูติโดยมิได้ติดขัด. บทว่า `Udena` คือ ด้วยน้ำ. บทว่า `Kenaci asucinā` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ ถูกลมกัมมัชวาตผลักดันให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ถูกทิ้งลงในช่องคลอด เสวยทุกข์ใหญ่หลวง ดุจตกลงจากเหวลึกร้อยชั่วบุรุษ หรือดุจช้างที่ถูกลากออกมาทางรูกุญแจ ย่อมคลอดออกมาในสภาพที่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดต่าง ๆ แต่พระโพธิสัตว์มิได้เป็นเช่นนั้น. จริงอยู่ ลมกัมมัชวาตไม่สามารถทำให้พระโพธิสัตว์มีพระบาทอยู่เบื้องบน มีพระเศียรอยู่เบื้องล่างได้. พระองค์ประสูติโดยไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดอย่างใดอย่างหนึ่งอันเกิดในพระครรภ์ของพระมารดา ประทับยืนเหยียดพระหัตถ์และพระบาททั้งสองออก ดุจพระธรรมกถึกลงจากธรรมาสน์ หรือดุจบุรุษลงจากบันได.

Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati, uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavītale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷanaudakañca dassetuṃ vuttaṃ. Aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavaṭṭakādipokkharaṇigatassa ca udakassa paricchedo natthi.

บทว่า `Udakassa dhārā` คือ สายน้ำ. ในสองสายน้ำนั้น สายน้ำเย็นตกลงในอ่างทอง สายน้ำร้อนตกลงในอ่างเงิน. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงน้ำดื่มและน้ำสรงสำหรับพระองค์ทั้งสอง ซึ่งไม่เจือปนด้วยของไม่สะอาดใด ๆ บนพื้นดิน และน้ำสำหรับทรงพระสำราญซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ส่วนน้ำอื่นที่นำมาด้วยหม้อทองและหม้อเงิน และน้ำในสระโบกขรณีมีสระหังสวัฏฏกะเป็นต้นนั้น ไม่มีขอบเขตจำกัด.

207. Sampatijātoti [Pg.132] muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na pana evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi taṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito.

๒๐๗. บทว่า `Sampatijāto` คือ ประสูติในขณะนั้น. แต่ในพระบาลี แสดงไว้ประหนึ่งว่าเพิ่งประสูติจากพระครรภ์พระมารดา แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว เมื่อพระองค์ประสูติออกมาเท่านั้น เบื้องแรก ท้าวพรหมทั้งหลายทรงรับไว้ด้วยข่ายทอง, จากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำอันสมมติกันว่าเป็นมงคลและมีสัมผัสอันเป็นสุข, จากพระหัตถ์ของท้าวมหาราชเหล่านั้น มนุษย์ทั้งหลายรับไว้ด้วยผ้าเนื้อดีที่ขดไว้, จากมือของมนุษย์เหล่านั้น พระองค์ทรงหลุดพ้นแล้วประดิษฐานบนพื้นปฐพี.

Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamāne. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhakā. Tathā khagga-tālavaṇṭa-morahatthaka-vāḷabījani-uṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า `Setamhi chatte anudhāriyamāne` คือ เมื่อเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ถูกกั้นถวายอยู่. ในที่นี้ แม้เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ มีพระขรรค์เป็นต้น ซึ่งเป็นบริวารของฉัตร ก็มาปรากฏด้วย. แต่ในพระบาลี กล่าวถึงเฉพาะฉัตรเท่านั้น เหมือนเมื่อพระราชาเสด็จ ก็กล่าวถึงแต่พระราชา. ในบรรดาเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้น ปรากฏเฉพาะฉัตรเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือฉัตร. ฉันใดก็ดี ปรากฏเฉพาะพระขรรค์ พัดใบตาล พัดขนยูง วาลวิชนี และพระมหามงกุฎเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือเครื่องเหล่านั้น. ได้ยินว่า เทวดาทั้งหลายผู้มีรูปอันมองไม่เห็น ได้ถือเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้นทั้งหมด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

“เหล่าทวยเทพได้ทรงกั้นฉัตรซึ่งมีก้านซี่มากมาย มีวงเป็นพันไว้ในอากาศ; แส้จามรีด้ามทองคำโบกสะบัดไปมา, แต่ไม่ปรากฏผู้ถือแส้จามรีและฉัตรเหล่านั้นเลย”

Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, anekacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā ayaṃ uttarā disāti sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

บทว่า `Sabbā ca disā` นี้ กล่าวถึงการทอดพระเนตรไปในทิศทั้งปวง ประหนึ่งว่าทรงประทับยืนอยู่ภายหลังการย่างพระบาท ๗ ก้าว แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว พระมหาสัตว์ทรงหลุดพ้นจากมือของมนุษย์แล้ว ทรงทอดพระเนตรไปยังทิศตะวันออก, จักรวาลหลายพันแห่งได้กลายเป็นลานเดียวกัน. ในที่นั้น เหล่าเทวดาและมนุษย์พากันบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น กล่าวว่า “ข้าแต่มหาบุรุษ ในโลกนี้ แม้ผู้ที่เสมอกับพระองค์ก็ไม่มี, ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า”. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงทอดพระเนตรไปในทิศทั้ง ๑๐ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศเฉียง ๔ ทิศเบื้องล่าง และทิศเบื้องบน เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดเสมอกับพระองค์ จึงทรงดำริว่า “นี่คือทิศเหนือ” แล้วเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว. พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้. บทว่า `Āsabhim` คือ สูงสุด. บทว่า `Aggo` คือ เป็นที่หนึ่งกว่าใครทั้งหมดด้วยคุณธรรม. อีกสองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนี้เอง. ด้วยบทสองบทว่า `Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo` พระองค์ทรงพยากรณ์ถึงพระอรหัตผลที่พึงบรรลุในอัตภาพนี้.

Ettha [Pg.133] ca samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhānaṃ catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ, sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimutticchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, disānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ. Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana āgato, āharitvā dīpetabbo.

ในเรื่องนี้ การประดิษฐานบนพื้นปฐพีด้วยพระบาทที่เสมอกัน เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔, การผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เป็นบุพพนิมิตแห่งการเสด็จไปโดยครอบงำและข่มมหาชน, การเสด็จดำเนิน ๗ ก้าว เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้โพชฌงครัตนะ ๗ ประการ, การกั้นเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้วิมุตติฉัตร, เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ เป็นบุพพนิมิตแห่งการหลุดพ้นด้วยวิมุตติ ๕, การทอดพระเนตรไปในทิศทั้งหลาย เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อนาวรณญาณ, การเปล่งอาสภิวาจา เป็นบุพพนิมิตแห่งการหมุนธรรมจักรอันไม่หมุนกลับ. การบันลือสีหนาทว่า “นี่เป็นการเกิดครั้งสุดท้าย” เป็นบุพพนิมิตแห่งการปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พึงทราบดังนี้. วาระเหล่านี้มาในพระบาลี, ส่วนวาระที่มีรายละเอียดมากนั้นไม่มา (ในที่นี้), พึงนำมาแสดง.

Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggahiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu, manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ bhijjiṃsu. Sabbarogā ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu, pīṭhasappī javanasampannā ahesuṃ, jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi, videse pakkhandanāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu, ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ, verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantare āloko udapādi, nadīsu jalaṃ na pavatti, mahāsamuddesu madhurasadisaṃ udakaṃ ahosi, vāto na vāyi, ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavīgatā ahesuṃ, cando atiroci, sūriyo na uṇho na sītalo nimmalo utusampanno ahosi, devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷaṃ kīḷiṃsu, cātuddīpikamahāmegho vassi, mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi, dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu, pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu, dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosīti.

ก็ในวันประสูติของมหาบุรุษ หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหว เทวดาในหมื่นโลกธาตุมาประชุมกันในจักรวาลเดียว ในเบื้องต้น เทวดารับไว้ ภายหลังมนุษย์จึงรับ พิณที่ขึงด้วยสายและกลองที่หุ้มด้วยหนัง แม้มิได้มีใครดีดสีตีเป่า ก็บันลือเสียงขึ้นเอง เครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลายได้แตกทำลายเป็นท่อนๆ โรคทั้งปวงหายไปเหมือนสนิมทองแดงที่ถูกขัดด้วยน้ำส้มสายชู คนตาบอดแต่กำเนิดมองเห็นรูปได้ คนหูหนวกแต่กำเนิดได้ยินเสียง คนง่อยเปลี้ยก็สมบูรณ์ด้วยความเร็ว แม้สติของคนปัญญาอ่อนและคนใบ้แต่กำเนิดก็ตั้งมั่น เรือที่แล่นไปยังต่างแดนก็ถึงท่าเรืออันดี รัตนะทั้งที่อยู่ในอากาศและบนพื้นดินก็ส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเอง เหล่าศัตรูได้เมตตาจิต ไฟในอเวจีนรกก็ดับ แสงสว่างบังเกิดในโลกันตริกนรก น้ำในแม่น้ำหยุดไหล น้ำในมหาสมุทรมีรสหวานดุจน้ำผึ้ง ลมหยุดพัด หมู่สกุณาที่อยู่ในอากาศ ภูเขา และต้นไม้ ก็ร่วงหล่นลงมาสู่พื้นดิน พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนัก พระอาทิตย์ไม่ร้อนไม่เย็น ปราศจากมลทิน สมบูรณ์ด้วยฤดูอันสบาย เหล่าเทวดายืนอยู่ที่ประตูวิมานของตนๆ เล่นมหกรรมรื่นเริงด้วยการปรบมือ ดีดนิ้ว และโยนผ้าเป็นต้น มหาเมฆทั่วสี่ทวีปได้ตกลงมา ความหิวและความกระหายมิได้เบียดเบียนมหาชน บานประตูเปิดออกเอง ต้นไม้ที่ออกดอกออกผลก็ผลิดอกออกผล หมื่นโลกธาตุประดับประดาด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

Tatrāpissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahārena sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ [Pg.134] paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ, andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ, sabbarogavigamo sabbakilesavigamassa pubbanimittaṃ, jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, jaccabadhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pīṭhasappīnaṃ javanasampadā catuiddhipādādhigamassa pubbanimittaṃ, jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ, ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati tassa pubbanimittaṃ.

ในบรรดาเหตุการณ์เหล่านั้น การหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, การประชุมของเหล่าเทวดาในจักรวาลเดียวเป็นบุพพนิมิตแห่งการประชุมพร้อมกันในคราวเดียวเพื่อรับพระธรรมในกาลแห่งการหมุนวงล้อพระธรรม, การที่เทวดารับไว้ก่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งรูปาวจรฌาน ๔, การที่มนุษย์รับไว้ภายหลังเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอรูปฌาน ๔, การที่พิณซึ่งขึงด้วยสายบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอนุปุพพวิหาร, การที่กลองซึ่งหุ้มด้วยหนังบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการประกาศด้วยธรรมเภรีอันยิ่งใหญ่, การตัดขาดเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นเป็นบุพพนิมิตแห่งการตัดขาดอัสมิมานะ, การหายไปของโรคทั้งปวงเป็นบุพพนิมิตแห่งการหายไปของกิเลสทั้งปวง, การเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพจักขุ, การได้ยินเสียงของคนหูหนวกแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพโสตธาตุ, ความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของคนง่อยเปลี้ยเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุอิทธิบาท ๔, การตั้งมั่นแห่งสติของคนปัญญาอ่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งสติปัฏฐาน ๔, การที่เรือซึ่งแล่นไปยังต่างแดนถึงท่าเรืออันดีเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุปฏิสัมภิทา ๔, การที่รัตนะทั้งหลายส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเองเป็นบุพพนิมิตแห่งแสงสว่างแห่งธรรมที่พระองค์จะทรงแสดงแก่โลก

Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, avīcimhi agginibbānaṃ ekādasaagginibbānassa pubbanimittaṃ, lokantarāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ, mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ, vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ, sakuṇānaṃ pathavīgamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ, sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhuppattiyā pubbanimittaṃ, devatānaṃ vimānadvāresu apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ, cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ, khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ, dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ, rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ, dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālatā ariyaddhajamālāmālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma.

การที่เหล่าศัตรูได้เมตตาจิตเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพรหมวิหาร ๔, การที่ไฟในอเวจีนรกดับเป็นบุพพนิมิตแห่งการดับไฟ ๑๑ กอง, แสงสว่างในโลกันตริกนรกเป็นบุพพนิมิตแห่งการแสดงแสงสว่างแห่งญาณโดยกำจัดความมืดคืออวิชชา, ความมีรสหวานของมหาสมุทรเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นรสเดียวด้วยรสแห่งนิพพาน, การที่ลมหยุดพัดเป็นบุพพนิมิตแห่งการทำลายทิฏฐิ ๖๒ ประการ, การที่หมู่สกุณาลงมาสู่พื้นดินเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่มหาชนได้ฟังโอวาทแล้วถึงสรณะด้วยชีวิต, การที่พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนักเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นที่รักของมหาชน, การที่พระอาทิตย์ปราศจากความร้อนและความเย็นมีอากาศธาตุอันสบายเป็นบุพพนิมิตแห่งการเกิดกายิกสุขและเจตสิกสุข, การที่เหล่าเทวดาเล่นรื่นเริงด้วยการปรบมือเป็นต้นที่ประตูวิมานของตนเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปล่งอุทานเมื่อได้บรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า, การที่มหาเมฆทั่วสี่ทวีปตกลงมาเป็นบุพพนิมิตแห่งการตกลงมาของมหาธรรมเมฆ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความหิวเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอมตะคือกายคตาสติ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความกระหายเป็นบุพพนิมิตแห่งความสุขด้วยวิมุตติสุข, การที่บานประตูเปิดออกเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปิดประตูคืออริยมรรคมีองค์ ๘, การที่ต้นไม้ผลิดอกออกผลเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่พระศาสนาจะเบ่งบานด้วยดอกไม้คือวิมุตติและเต็มเปี่ยมด้วยภาระคือสามัญผล, การที่หมื่นโลกธาตุประดับด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน พึงทราบว่าเป็นบุพพนิมิตแห่งการประดับด้วยธงและพวงมาลัยของพระอริยเจ้า นี้ชื่อว่า สัมพหุลวาร

Ettha pañhe pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho gantvā āsabhiṃ vācaṃ bhāsati, tadā kiṃ pathaviyā gato[Pg.135], udāhu ākāsena? Dissamāno gato, udāhu adissamāno? Acelako gato, udāhu alaṅkatappaṭiyatto? Daharo hutvā gato, udāhu mahallako? Pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhā lohapāsāde saṅghasannipāte tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kirettha niyati pubbekatakamma-issaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākāsi – ‘‘mahāpuriso pathaviyaṃ gato, mahājanassa pana ākāse gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatappaṭiyattova upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Evaṃ vutte parisā cassa ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva.

ในปัญหานี้ มีผู้ถามว่า "ในกาลที่มหาบุรุษประทับยืนบนแผ่นดินแล้ว เสด็จไปโดยมีพระพักตร์มุ่งไปทางทิศเหนือ ตรัสอาสภิวาจา ในกาลนั้น เสด็จไปบนแผ่นดิน หรือว่าเสด็จไปทางอากาศ? เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ หรือว่าโดยไม่ปรากฏพระองค์? เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม หรือว่าทรงประดับตกแต่งแล้ว? เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็ก หรือว่าทรงเป็นผู้ใหญ่? แม้ภายหลัง ได้เป็นเช่นนั้น หรือว่ากลับเป็นทารกน้อยอีก?" ก็ปัญหานี้ พระติปิฎกจูฬาภยเถระได้วิสัชนาไว้แล้วในที่ประชุมสงฆ์ ณ โลหะปราสาทเบื้องต่ำ ได้ยินว่า พระเถระในเรื่องนั้น ครั้นกล่าวเรื่องนั้นๆ เป็นอันมาก โดยนัยแห่งลัทธิว่าด้วยความเที่ยง กรรมเก่า และการสร้างของพระอิศวรแล้ว ในที่สุดได้พยากรณ์อย่างนี้ว่า "มหาบุรุษเสด็จไปบนแผ่นดิน แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจเสด็จไปในอากาศ เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจไม่ปรากฏพระองค์ เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม แต่สำหรับมหาชนแล้ว ปรากฏพระองค์ประดับตกแต่งแล้วทีเดียว เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็กนั่นเทียว แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจมีพระชนมายุประมาณ ๑๖ พรรษา แต่ภายหลัง ได้เป็นทารกน้อยนั่นเทียว ไม่ได้เป็นเช่นนั้น" เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว แม้บริษัทก็มีใจยินดีต่อพระเถระนั้น (คิดว่า) "ท่านผู้เจริญ ปัญหาพระเถระกล่าวแล้วประดุจพระพุทธเจ้า (ตรัสเอง)" วาระที่เกี่ยวกับโลกุตตระ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Viditāti pākaṭā hutvā. Yathā hi sāvakā nahānamukhadhovanakhādanapivanādikāle anokāsagate atītasaṅkhāre nippadese sammasituṃ na sakkonti, okāsapattayeva sammasanti, na evaṃ buddhā. Buddhā hi sattadivasabbhantare vavatthitasaṅkhāre ādito paṭṭhāya sammasitvā tilakkhaṇaṃ āropetvāva vissajjenti, tesaṃ avipassitadhammo nāma natthi, tasmā ‘‘viditā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า วิทิตา คือ เป็นสิ่งที่ปรากฏแล้ว จริงอยู่ เปรียบเหมือนพระสาวกทั้งหลาย ในเวลาอาบน้ำ ล้างหน้า เคี้ยวฉัน ดื่ม เป็นต้น เมื่อยังไม่ถึงโอกาส ย่อมไม่สามารถพิจารณาสังขารในอดีตโดยไม่มีส่วนเหลือได้ ย่อมพิจารณาได้ต่อเมื่อถึงโอกาสเท่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงพิจารณาสังขารที่เกิดขึ้นภายใน ๗ วัน ตั้งแต่ต้นไป แล้วยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์จึงทรงวิสัชนา สำหรับพระองค์ทั้งหลาย ธรรมที่มิได้ทรงพิจารณาเห็นแจ้ง ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิทิตา" ส่วนที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัจฉริยัพภูตสูตร จบ

4. Bākulasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาพากุลสูตร

209. Evaṃ me sutanti bākulasuttaṃ. Tattha bākuloti yathā dvāvīsati dvattiṃsātiādimhi vattabbe bāvīsati bāttiṃsātiādīni vuccanti, evameva dvikuloti vattabbe bākuloti vuttaṃ. Tassa hi therassa dve kulāni ahesuṃ. So kira devaloko cavitvā kosambinagare nāma [Pg.136] mahāseṭṭhikule nibbatto, tamenaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā gaṅgākīḷaṃ akaṃsu. Dhātiyā dārakaṃ udake nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Maccho taṃ gili. Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi, sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi. Maccho dārakassa tejena tattakapallaṃ gilitvā dayhamāno viya vegena tiṃsayojanamaggaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi, mahāmacchā nāma jālabaddhā pahariyamānā maranti. Ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā ca mahantaṃ macchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti. Taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā sahassena demāti vadantā nagare vicariṃsu. Koci na gaṇhāti.

๒๐๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า พากุลสูตร ในพากุลสูตรนั้น บทว่า พากุโล ความว่า เปรียบเหมือนในคำเป็นต้นว่า ทวาวีสติ ทวัตตึสะ ที่พึงกล่าว กลับกล่าวกันว่า พาวีสติ พัตตึสะ เป็นต้น ฉันใด ในคำว่า ทวิกุโล ที่พึงกล่าว ก็กล่าวว่า พากุโล ฉันนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ พระเถระนั้นได้มี ๒ ตระกูล ได้ยินว่า ท่านจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลมหาเศรษฐีในกรุงโกสัมพี ในวันที่ ๕ ชนทั้งหลายให้ท่านอาบน้ำที่ศีรษะแล้ว ได้ทำพิธีเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา เมื่อแม่นมให้เด็กเล่นในน้ำโดยอาการผลุบๆ โผล่ๆ ปลาตัวหนึ่งเห็นเด็กแล้ว สำคัญว่า "นี่อาหารของเรา" จึงอ้าปากเข้าไปใกล้ แม่นมทิ้งเด็กแล้วหนีไป ปลากลืนเด็กนั้น สัตว์ผู้มีบุญหาได้ถึงความทุกข์ไม่ ได้เป็นประดุจนอนเข้าไปในห้องนอน ปลาตัวนั้น ด้วยเดชของเด็ก เป็นประดุจถูกเผาไหม้เพราะกลืนแผ่นเหล็กร้อน ได้ไปอย่างรวดเร็วสิ้นหนทาง ๓๐ โยชน์ แล้วเข้าไปสู่ข่ายของชาวประมงผู้หนึ่ง ผู้อาศัยอยู่ในกรุงพาราณสี โดยปกติ ปลาใหญ่ทั้งหลายที่ติดข่าย ย่อมตายเมื่อถูกทุบ แต่ปลาตัวนี้ ด้วยเดชของเด็ก พอถูกนำออกจากข่ายเท่านั้นก็ตาย และชาวประมงทั้งหลาย เมื่อได้ปลาใหญ่แล้ว ย่อมผ่าขาย แต่ปลาตัวนั้น ด้วยอานุภาพของเด็ก พวกเขาไม่ผ่า แต่หาบไปทั้งตัวด้วยคาน แล้วเที่ยวไปในเมือง กล่าวว่า "เราจะให้ด้วยราคาหนึ่งพัน" ไม่มีใครรับซื้อ

Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi, tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘kiṃ gahetvā dethā’’ti vuttā kahāpaṇanti āhaṃsu. Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito. Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na kelāyati, taṃ divasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi. Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me deva dārako laddho, kiṃ karomī’’ti āha. Puññavā esa, yo macchakucchiyaṃ arogo vasi, posehi nanti.

ก็ในเมืองนั้น มีตระกูลเศรษฐีผู้มีทรัพย์ ๘๐ โกฏิ ซึ่งไม่มีบุตร ครั้นชาวประมงไปถึงประตูบ้านของเศรษฐีนั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านจะรับอะไรแล้วจึงจะให้" พวกเขากล่าวว่า "กหาปณะ" ปลาตัวนั้นถูกซื้อไว้โดยที่พวกเขาให้กหาปณะไป แม้ภรรยาเศรษฐี ในวันอื่นๆ ก็ไม่ยินดีในปลา แต่ในวันนั้น นางวางปลาไว้บนเขียงแล้วผ่าเอง และโดยปกติ ปลาทั้งหลาย เขาจะผ่าจากท้อง แต่ส่วนนาง เมื่อผ่าจากด้านหลัง ได้เห็นเด็กทารกมีผิวพรรณดุจทองคำในท้องปลา นางร้องตะโกนว่า "เราได้บุตรในท้องปลา" แล้วอุ้มเด็กไปหาสามี เศรษฐีในขณะนั้นเอง ให้ตีกลองประกาศ แล้วอุ้มเด็กไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ได้เด็กทารกในท้องปลา จะพึงทำอย่างไร" พระราชาตรัสว่า "ผู้นี้เป็นผู้มีบุญ ที่อยู่ในท้องปลาโดยไม่มีโรค จงเลี้ยงดูเขาเถิด"

Assosi kho itaraṃ kulaṃ – ‘‘bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhatī’’ti, te tattha agamaṃsu. Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvāva ‘‘manāpo vatāyaṃ dārako’’ti gantvā pavatiṃ ācikkhi. Itarā mayhaṃ puttotiādimāha. Kahaṃ te laddhoti? Macchakucchiyanti. No tuyhaṃ putto, mayhaṃ puttoti. Kahaṃ te laddhoti? Mayā dasamāse kucchiyā dhārito, atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ [Pg.137] maccho gilīti. Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti, ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā āha – ‘‘ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā, macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotu, ubhopi naṃ jaggathā’’ti ubhopi jaggiṃsu.

ฝ่ายตระกูลเดิมได้ยินข่าวว่า "ได้ยินว่า ตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่งในกรุงพาราณสี ได้เด็กทารกในท้องปลา" พวกเขาจึงได้ไปที่นั่น ครั้งนั้น มารดาของเด็กนั้น พอเห็นเด็กที่ถูกประดับตกแต่งและกำลังมีคนเล่นด้วย ก็กล่าวว่า "โอ เด็กคนนี้น่ารักจริงหนอ" แล้วเข้าไปเล่าเรื่องราว ฝ่ายหญิงอีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เป็นบุตรของฉัน" เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" นางตอบว่า "ในท้องปลา" (มารดาคนเดิม) กล่าวว่า "ไม่ใช่บุตรของท่าน เป็นบุตรของฉัน" เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" (นางตอบว่า) "ฉันอุ้มท้องเขามา ๑๐ เดือน แล้วเมื่อกำลังให้เขาเล่นน้ำในแม่น้ำ ปลาก็กลืนไป" (มารดาคนที่สองกล่าวว่า) "บุตรของท่านคงถูกปลาตัวอื่นกลืนไปแล้ว แต่เด็กคนนี้ฉันได้มาในท้องปลา" ทั้งสองคนจึงไปสู่ราชสำนัก พระราชาตรัสว่า "หญิงผู้นี้ เพราะเหตุที่อุ้มท้องมา ๑๐ เดือน จึงไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ และแม้ผู้ที่ซื้อปลา โดยปกติก็ไม่มีใครรับซื้อโดยไม่เอาไส้พุงออกก่อน เพราะฉะนั้น เพราะเหตุที่ได้มาในท้องปลา แม้หญิงผู้นี้ก็ไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ ให้เด็กเป็นทายาทของทั้งสองตระกูลเถิด ท่านทั้งสองจงเลี้ยงดูเขา" ทั้งสองคนจึงได้เลี้ยงดูเขา

Viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu pāsādaṃ kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhāpesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati, ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāya maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakāhi āropenti. So sampattiṃ anubhavamāno itaraṃ nagaraṃ gacchati. Taṃnagaravāsino nāṭakāni upaḍḍhamaggaṃ agamaṃsu. Te paccuggantvā taṃ parivāretvā attano pāsādaṃ nayanti. Itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

ในเมืองทั้งสอง (เศรษฐี) ได้ให้สร้างปราสาทเพื่อ (พากุลกุมาร) ผู้ถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว และได้จัดหานางฟ้อนไว้ให้ (พากุลกุมารนั้น) ย่อมอยู่ในเมืองแต่ละแห่งเป็นเวลา ๔ เดือน เมื่ออยู่ครบ ๔ เดือนในเมืองหนึ่งแล้ว (ชนทั้งหลาย) ก็ให้สร้างมณฑปบนเรือแพแล้วเชิญท่านขึ้นสู่เรือนั้นพร้อมกับเหล่านางฟ้อน ท่านเสวยสมบัติอยู่ ย่อมไปยังเมืองอื่น เหล่านางฟ้อนชาวเมืองนั้นได้พากันมา (ต้อนรับ) ถึงกึ่งทาง ชนเหล่านั้นต้อนรับแล้ว แวดล้อมท่านแล้ว ย่อมนำไปสู่ปราสาทของตน เหล่านางฟ้อนพวกอื่นก็กลับไปยังเมืองของตนนั่นเทียว ท่านอยู่ในที่นั้น ๔ เดือนแล้ว ก็ไปยังเมืองอื่นอีกโดยนัยนั้นนั่นเทียว เมื่อท่านเสวยสมบัติอยู่อย่างนี้ ๘๐ ปีก็บริบูรณ์

Atha bhagavā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patto. So bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajito. Pabbajitvā sattāhameva puthujjano ahosi, aṭṭhame pana so saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti evamassa dve kulāni ahesuṃ. Tasmā bākuloti saṅkhaṃ agamāsīti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ได้เสด็จถึงเมืองพาราณสี ท่านพากุละนั้นได้ฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดศรัทธาจึงได้บวช เมื่อบวชแล้ว ได้เป็นปุถุชนอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น แต่ในวันที่ ๘ ท่านได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลทั้งสองได้มีแล้วแก่ท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงซึ่งการนับว่า "พากุละ"

Purāṇagihisahāyoti pubbe gihikāle sahāyo. Ayampi dīghāyukova theraṃ pabbajitaṃ passituṃ gacchanto asītime vasse gato. Methuno dhammoti bālo naggasamaṇako bālapucchaṃ pucchati, na sāsanavacanaṃ, idāni therena dinnanaye ṭhito imehi pana teti pucchi.

บทว่า "ปุราณคิหิสหาโย" (สหายเก่าครั้งเป็นคฤหัสถ์) คือ สหายในกาลก่อนเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ อเจลกัสสปะแม้นี้ก็เป็นผู้มีอายุยืนนั่นเทียว ไปเพื่อจะพบพระเถระผู้บวชแล้ว ในปีที่ ๘๐ (ของตน) ด้วยบทว่า "เมถุนธัมโม" อเจลกะผู้เปลือยผู้เขลา ย่อมถามปัญหาของคนพาล ไม่ถามคำที่เกี่ยวกับพระศาสนา บัดนี้ (อเจลกัสสปะ) ตั้งอยู่ในนัยที่พระเถระให้แล้ว จึงได้ถามว่า "อิเมหิ ปน เต" (ก็ด้วยเหตุเหล่านี้ ท่าน...)

210. Yaṃpāyasmātiādīni padāni sabbavāresu dhammasaṅgāhakattherehi niyametvā ṭhapitāni. Tattha saññā uppannamattāva, vitakko kammapathabhedakoti[Pg.138]. Thero panāha – ‘‘kasmā visuṃ karotha, ubhayampetaṃ kammapathabhedakamevā’’ti.

๒๑๐. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ยํปายสฺมา" (ดูก่อนท่านผู้มีอายุ...) อันพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมทั้งหลายได้กำหนดตั้งไว้แล้วในวาระทั้งปวง ในบทเหล่านั้น (มีความเห็นว่า) สัญญาเป็นเพียงเกิดขึ้นเท่านั้น วิตกเป็นตัวทำลายกรรมบถ แต่พระเถระ (มหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายทำให้ต่างกันทำไม ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นตัวทำลายกรรมบถเหมือนกันนั่นเทียว"

211. Gahapaticīvaranti vassāvāsikaṃ cīvaraṃ. Satthenāti pipphalakena. Sūciyāti sūciṃ gahetvā sibbitabhāvaṃ na sarāmīti attho. Kathine cīvaranti kathinacīvaraṃ, kathinacīvarampi hi vassāvāsikagatikameva. Tasmā tattha ‘‘sibbitā nābhijānāmī’’ti āha.

๒๑๑. บทว่า "คหปติจีวรํ" (ผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย) คือ ผ้าจำนำพรรษา บทว่า "สตฺเถน" (ด้วยศัสตรา) คือ ด้วยมีดตัดเล็บ บทว่า "สูจิยา" (ด้วยเข็ม) ความว่า ข้าพเจ้าจำไม่ได้ว่าเคยถือเข็มเย็บผ้า บทว่า "กฐิเน จีวรํ" (ผ้าในกาลกฐิน) คือ ผ้ากฐิน จริงอยู่ แม้ผ้ากฐินก็มีคติอย่างผ้าจำนำพรรษานั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในวาระว่าด้วยกฐินนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิพฺพิตา นาภิชานามิ" (เราไม่รู้จักการเย็บ)

Ettakaṃ panassa kālaṃ gahapaticīvaraṃ asādiyantassa chindanasibbanādīni akarontassa kuto cīvaraṃ uppajjatīti. Dvīhi nagarehi. Thero hi mahāyasassī, tassa puttadhītaro nattapanattakā sukhumasāṭakehi cīvarāni kāretvā rajāpetvā samugge pakkhipitvā pahiṇanti. Therassa nhānakāle nhānakoṭṭhake ṭhapenti. Thero tāni nivāseti ceva pārupati ca, purāṇacīvarāni sampattapabbajitānaṃ deti. Thero tāni nivāsetvā ca pārupitvā ca navakammaṃ na karoti, kiñci āyūhanakammaṃ natthi. Phalasamāpattiṃ appetvā appetvā nisīdati. Catūsu māsesu pattesu lomakiliṭṭhāni honti, athassa puna teneva niyāmena pahiṇitvā denti. Aḍḍhamāse aḍḍhamāse parivattatītipi vadantiyeva.

ก็เมื่อท่านไม่ยินดีผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย ไม่กระทำการตัดการเย็บเป็นต้น ตลอดกาลเพียงเท่านี้ จีวรย่อมเกิดขึ้นแต่ที่ไหน (ตอบว่า) จากเมืองทั้งสอง จริงอยู่ พระเถระเป็นผู้มีบริวารมาก บุตรธิดา หลานเหลนของท่าน ให้ทำจีวรด้วยผ้าเนื้อละเอียด ให้ย้อมแล้ว ใส่ไว้ในผอบ ย่อมส่งไปถวาย ในเวลาสรงน้ำของพระเถระ (ชนทั้งหลาย) ย่อมวางผ้าเหล่านั้นไว้ในที่สรงน้ำ พระเถระย่อมนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้น ส่วนจีวรเก่าก็ถวายแก่บรรพชิตผู้มาถึง พระเถระนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้นแล้ว ย่อมไม่กระทำนวกรรม กิจที่ต้องขวนขวายอะไรๆ ย่อมไม่มี ท่านเข้าผลสมาบัติแล้วๆ นั่งอยู่ เมื่อ ๔ เดือนล่วงไปแล้ว ผ้าทั้งหลายย่อมเปรอะเปื้อนด้วยขน ลำดับนั้น ชนทั้งหลายก็ส่งไปถวายแก่ท่านโดยนัยนั้นนั่นเทียวอีก บางพวกก็กล่าวว่า ท่านย่อมผลัดเปลี่ยนทุกๆ กึ่งเดือน

Anacchariyañcetaṃ therassa mahāpuññassa mahābhiññassa satasahassakappe pūritapāramissa, asokadhammarañño kulūpako nigrodhatthero divasassa nikkhattuṃ cīvaraṃ parivattesi. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āhariyittha, tathā divā ceva sāyañca. Rājā kira divasassa nikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivattesi. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi.

และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์สำหรับพระเถระผู้มีบุญมาก มีอภิญญาใหญ่ ผู้บำเพ็ญบารมีมาแล้วตลอดแสนกัป (เช่น) พระนิโครธเถระผู้เป็นกุลูปกะของพระเจ้าอโศกธรรมราช ได้ผลัดเปลี่ยนจีวรวันละ ๓ ครั้ง จริงอยู่ ไตรจีวรของท่าน เขาจัดวางไว้บนคอช้าง พร้อมด้วยผอบเครื่องหอม ๕๐๐ และผอบดอกไม้ ๕๐๐ ถูกนำมาแล้วในเวลาเช้าตรู่ เช่นนั้นเหมือนกัน ทั้งในเวลากลางวันและเวลาเย็น ได้ยินว่า พระราชาเมื่อทรงผลัดเปลี่ยนผ้าสาฎกวันละ ๓ ครั้ง ทรงตรัสถามว่า "เขาได้นำจีวรไปถวายพระเถระแล้วหรือ" ครั้นทรงสดับว่า "พระเจ้าข้า นำไปแล้ว" จึงทรงผลัดเปลี่ยน แม้พระเถระก็มิได้ห่อเก็บไว้ ได้ถวายแก่เพื่อนพรหมจารีผู้มาถึง ได้ยินว่า ในกาลนั้น ในชมพูทวีป จีวรสำหรับภิกษุสงฆ์โดยส่วนมากเป็นของของพระนิโครธนั่นเทียว

Aho vata maṃ koci nimanteyyāti kiṃ pana cittassa anuppādanaṃ bhāriyaṃ, uppannassa pahānanti. Cittaṃ nāma lahukaparivattaṃ, tasmā anuppādanaṃ bhāriyaṃ[Pg.139], uppannassa pahānampi bhāriyameva. Antaraghareti mahāsakuludāyisutte (ma. ni. 2.237) indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ nāma idha nimbodakapatanaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Kuto panassa bhikkhā uppajjitthāti. Thero dvīsu nagaresu abhiññāto, gehadvāraṃ āgatassevassa pattaṃ gahetvā nānārasabhojanassa pūretvā denti. So laddhaṭṭhānato nivattati, bhattakiccakaraṇaṭṭhānaṃ panassa nibaddhameva ahosi. Anubyañjanasoti therena kira rūpe nimittaṃ gahetvā mātugāmo na olokitapubbo. Mātugāmassa dhammanti mātugāmassa chappañcavācāhi dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati, pañhaṃ puṭṭhena gāthāsahassampi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Thero pana kappiyameva na akāsi. Yebhuyyena hi kulūpakatherānametaṃ kammaṃ hoti. Bhikkhunupassayanti bhikkhuniupassayaṃ. Taṃ pana gilānapucchakena gantuṃ vaṭṭati, thero pana kappiyameva na akāsi. Esa nayo sabbattha. Cuṇṇenāti kosambacuṇṇādinā. Gattaparikammeti sarīrasambāhanakamme. Vicāritāti payojayitā. Gaddūhanamattanti gāviṃ thane gahetvā ekaṃ khīrabinduṃ dūhanakālamattampi.

(ในบทว่า) "โอหนอ ถ้าใครสักคนพึงนิมนต์เรา" ก็การไม่ให้จิตเกิดขึ้นเป็นภาระหนัก หรือการละจิตที่เกิดขึ้นแล้ว (เป็นภาระหนัก) ชื่อว่าจิต ย่อมผันแปรเร็ว เพราะเหตุนั้น การไม่ให้เกิดขึ้นจึงเป็นภาระหนัก แม้การละจิตที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นภาระหนักเช่นกัน ในบทว่า "อนฺตรฆเร" (ในภายในบ้าน) ในมหาสกุลุทายิสูตร ชื่อว่าภายในบ้าน เริ่มตั้งแต่เสาเขื่อน ในที่นี้ ประสงค์เอาสถานที่ที่ชายคาตก ก็ภิกษาเกิดขึ้นแก่ท่านแต่ที่ไหน พระเถระเป็นที่รู้จักดีในเมืองทั้งสอง พอท่านมาถึงประตูเรือนเท่านั้น เขาก็รับบาตรของท่าน ใส่ภัตตาหารมีรสต่างๆ จนเต็มแล้วถวาย ท่านย่อมกลับจากที่ที่ได้รับแล้ว ส่วนสถานที่ทำภัตกิจของท่านมีเป็นประจำทีเดียว ในบทว่า "อนุพฺยญฺชนโส" (โดยอนุพยัญชนะ) ได้ยินว่า พระเถระไม่เคยแลดูมาตุคามโดยถือเอานิมิตในรูป ในบทว่า "มาตุคามสฺส ธมฺมํ" (ธรรมแก่มาตุคาม) สมควรที่จะแสดงธรรมแก่มาตุคามด้วยคำ ๕-๖ คำ เมื่อถูกถามปัญหาก็สมควรที่จะกล่าวแม้ตั้งพันคาถา แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร จริงอยู่ โดยมากกรรมนี้เป็นของพระเถระผู้เป็นกุลูปกะ ในบทว่า "ภิกฺขุนูปสฺสยํ" คือ สำนักของภิกษุณี แต่สมควรที่จะไปที่นั้นเพื่อเยี่ยมไข้ แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร นี้เป็นนัยในทุกที่ ในบทว่า "จุณฺเณน" (ด้วยของหอม) คือ ด้วยจุณคือผลมะขามป้อมเป็นต้น ในบทว่า "คตฺตปริกมฺเม" (ในการประทินผิว) คือ ในการนวดฟั้นร่างกาย ในบทว่า "วิจาริตา" (ถูกใช้ไป) คือ ถูกประกอบแล้ว ในบทว่า "คทฺทูหนมตฺตํ" (ชั่วขณะรีดนมโค) คือ แม้เพียงชั่วเวลาที่จับนมแม่โคแล้วรีดหยาดน้ำนมหยาดหนึ่ง

Kena pana kāraṇena thero nirābādho ahosi. Padumuttare kira bhagavati satasahassabhikkhuparivāre cārikaṃ caramāne himavati visarukkhā pupphiṃsu. Bhikkhusatasahassānampi tiṇapupphakarogo uppajjati. Thero tasmiṃ samaye iddhimā tāpaso hoti, so ākāsena gacchanto bhikkhusaṅghaṃ disvā otaritvā rogaṃ pucchitvā himavantato osadhaṃ āharitvā adāsi. Upasiṅghanamatteneva rogo vūpasami. Kassapasammāsambuddhakālepi paṭhamavappadivase vappaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa paribhogaṃ aggisālañceva vaccakuṭiñca kāretvā bhikkhusaṅghassa bhesajjavattaṃ nibandhi, iminā kammena nirābādho ahosi. Ukkaṭṭhanesajjiko panesa ukkaṭṭhāraññako ca tasmā ‘‘nābhijānāmi apassenakaṃ apassayitā’’tiādimāha.

ก็ด้วยเหตุอะไร พระเถระจึงไม่มีอาพาธ. ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ในป่าหิมพานต์ ต้นไม้พิษทั้งหลายได้ผลิดอก. โรคไข้ละอองดอกไม้เกิดขึ้นแม้แก่ภิกษุแสนรูป. ในสมัยนั้น พระเถระเป็นดาบสผู้มีฤทธิ์ ท่านเหาะไปในอากาศ เห็นหมู่ภิกษุแล้วจึงลงมา ถามถึงอาการป่วยแล้ว นำยามาจากป่าหิมพานต์ถวาย. เพียงแค่สูดดมเท่านั้น โรคก็สงบระงับไป. แม้ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ในวันแรกแห่งการหว่านพืช ท่านงดการหว่านพืชไว้ ให้สร้างโรงไฟและวัจจกุฎีอันเป็นเครื่องใช้สอยของหมู่ภิกษุ แล้วได้ถวายเภสัชวัตรแก่หมู่ภิกษุเป็นนิตย์ ด้วยกรรมนี้ ท่านจึงไม่มีอาพาธ. ก็พระเถระนี้เป็นผู้ถือเนสัชชิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ และเป็นผู้ถืออรัญญิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เราไม่รู้สึกตัวว่าเคยนอนพิง".

Saraṇoti sakileso. Aññā udapādīti anupasampannassa aññaṃ byākātuṃ na vaṭṭati. Thero kasmā byākāsi? Na thero ahaṃ arahāti āha, aññā udapādīti panāha. Apica thero arahāti pākaṭo, tasmā evamāha.

บทว่า สรโณ คือ ยังมีกิเลส. บทว่า อัญญา อุทปาทิ ความว่า การพยากรณ์พระอรหัตผลแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ย่อมไม่ควร. เพราะเหตุไร พระเถระจึงพยากรณ์? พระเถระไม่ได้กล่าวว่า "เราเป็นพระอรหันต์" แต่ท่านกล่าวเพียงว่า "อัญญาเกิดขึ้นแล้ว". อีกอย่างหนึ่ง พระเถระก็ปรากฏว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้.

212. Pabbajjanti [Pg.140] thero sayaṃ neva pabbājesi, na upasampādesi aññehi pana bhikkhūhi evaṃ kārāpesi. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā.

๒๑๒. บทว่า ปัพพัชชันติ ความว่า พระเถระไม่ได้ให้บรรพชาเอง ไม่ได้ให้อุปสมบทเอง แต่ให้ภิกษุรูปอื่นทำอย่างนั้น. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย คือ ถือกุญแจ.

Nisinnakova parinibbāyīti ahaṃ dharamānopi na aññassa bhikkhussa bhāro ahosiṃ, parinibbutassāpi me sarīraṃ bhikkhusaṅghassa palibodho mā ahosīti tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Sarīrato jālā uṭṭhahi, chavimaṃsalohitaṃ sappi viya jhāyamānaṃ parikkhayaṃ gataṃ, sumanamakulasadisā dhātuyova avasesiṃsu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Idaṃ pana suttaṃ dutiyasaṅgahe saṅgītanti.

บทว่า นิสินฺนโกว ปรินิพฺพายิ ความว่า ท่านดำริว่า "เราแม้ยังมีชีวิตอยู่ ก็ไม่เคยเป็นภาระของภิกษุอื่น แม้เมื่อเราปรินิพพานแล้ว สรีระของเราอย่าได้เป็นกังวลแก่หมู่ภิกษุเลย" ดังนี้แล้ว จึงเข้าเตโชธาตุปรินิพพาน. เปลวไฟลุกขึ้นจากสรีระ หนัง เนื้อ และเลือด ถูกเผาไหม้สิ้นไปดุจเนยใส เหลืออยู่แต่พระธาตุทั้งหลายที่มีลักษณะคล้ายดอกมะลิตูม. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว. ก็พระสูตรนี้ ท่านสังคายนาไว้ในการสังคายนาครั้งที่สอง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Bākulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพากุลสูตร จบ.

5. Dantabhūmisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทันตภูมิสูตร

213. Evaṃ me sutanti dantabhūmisuttaṃ. Tattha araññakuṭikāyanti tasseva veḷuvanassa ekasmiṃ vivittaṭṭhāne padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya katasenāsane. Rājakumāroti bimbisārassa putto orasako.

๒๑๓. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า ทันตภูมิสูตร. ในทันตภูมิสูตรนั้น บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ คือ ในเสนาสนะที่สร้างไว้เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร ในสถานที่สงัดแห่งหนึ่งในพระเวฬุวันนั้นนั่นเอง. บทว่า ราชกุมาโร คือ พระโอรสในอุระของพระเจ้าพิมพิสาร.

Phuseyyāti labheyya. Ekaggatanti evaṃ paṭipanno samāpattiṃ nāma labhati, jhānaṃ nāma labhatīti idaṃ mayā sutanti vadati. Kilamathoti kāyakilamatho. Vihesāti sveva kilamatho vutto. Yathāsake tiṭṭheyyāsīti attano ajānanakoṭṭhāseyeva tiṭṭheyyāsīti.

บทว่า ผุเสยฺย คือ พึงได้. บทว่า เอกคฺคตํ ความว่า (ราชกุมาร) ตรัสว่า "ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้สมาบัติ ย่อมได้ฌาน คำนี้ ข้าพระองค์เคยได้ฟังมาแล้ว". บทว่า กิลมโถ คือ ความลำบากทางกาย. บทว่า วิเหสา ท่านกล่าวถึงความลำบากทางกายนั้นนั่นเอง. บทว่า ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสิ ความว่า ท่านจงอยู่ในส่วนที่ตนไม่รู้นั่นเทียว.

214. Desesīti cittekaggataṃ nāma evaṃ labhati, samāpattiṃ evaṃ nibbattetīti appanāupacāraṃ pāpetvā ekakasiṇaparikammaṃ kathesi. Pavedetvāti pakāsetvā.

๒๑๔. บทว่า เทเสสิ ความว่า (สามเณร) แสดงกสิณบริกรรมอย่างหนึ่ง โดยให้ถึงอัปปนาและอุปจาระว่า "ย่อมได้ความเป็นหนึ่งแห่งจิตอย่างนี้, ย่อมยังสมาบัติให้เกิดอย่างนี้". บทว่า ปเวเทตฺวา คือ ประกาศแล้ว.

Nekkhammena ñātabbanti kāmato nissaṭaguṇena ñātabbaṃ. Kāmato nissaṭaguṇe ṭhitena puggalena ekaggaṃ nāma jānitabbanti adhippāyenetaṃ vuttaṃ[Pg.141]. Sesāni tasseva vevacanāni. Kāme paribhuñjantoti duvidhepi kāme bhuñjamāno.

บทว่า เนกฺขมฺเมน ญาณตพฺพํ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยคุณคือการออกจากกาม. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ด้วยอธิบายว่า "บุคคลผู้ตั้งอยู่ในคุณคือการออกจากกาม พึงรู้สภาวะที่ชื่อว่าเอกัคคตา". บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า กาเม ปริภุญฺชนฺโต คือ ผู้บริโภคกามทั้งสองอย่าง.

215. Hatthidammā vā assadammā vā godammā vāti ettha adantahatthidammādayo viya cittekaggarahitā puggalā daṭṭhabbā. Dantahatthiādayo viya cittekaggasampannā. Yathā adantahatthidammādayo kūṭākāraṃ akatvā dhuraṃ achaḍḍetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ, dantehi vā pattabbaṃ bhūmiṃ pāpuṇituṃ na sakkonti, evameva cittekaggarahitā sampannacittekaggehi nibbattitaguṇaṃ vā nibbattetuṃ pattabhūmiṃ vā pāpuṇituṃ na sakkonti.

๒๑๕. ในบทว่า หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา นี้ พึงเห็นบุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้าง ม้า โค ที่ยังไม่ได้ฝึก และพึงเห็นบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้างเป็นต้นที่ฝึกแล้ว. เหมือนช้างเป็นต้นที่ยังไม่ได้ฝึก ไม่ทำอาการคดโกง ไม่สลัดแอก ไม่สามารถจะไปสู่ทางที่สัตว์ฝึกแล้วไป หรือไปถึงภูมิที่สัตว์ฝึกแล้วพึงถึงได้ ฉันใด บุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ก็ไม่สามารถจะยังคุณที่บุคคลผู้มีจิตเป็นหนึ่งอันถึงพร้อมแล้วพึงให้เกิด ให้เกิดขึ้น หรือไปถึงภูมิที่พึงถึงได้ ฉันนั้น.

216. Hatthavilaṅghakenāti hatthena hatthaṃ gahetvā.

๒๑๖. บทว่า หตฺถวิลงฺฆเกน คือ จับมือต่อมือกัน.

Daṭṭheyyanti passitabbayuttakaṃ. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho.

บทว่า ทฏฺเฐยฺยํ คือ สิ่งที่ควรเห็น. บทว่า อาวุโฏ คือ อันอะไรๆ ปิดบังไว้. บทว่า นิวุโฏ คือ อันอะไรๆ ห้ามไว้. บทว่า โอผุโฏ คือ อันอะไรๆ ผูกรัดไว้.

217. Nāgavanikanti hatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo) nāgavanacarako puriso ‘‘nāgavaniko’’ti vutto, idha hatthisikkhāya kusalo hatthiṃ gahetuṃ samattho. Atipassitvāti disvā. Etthagedhāti etasmiṃ pavattagedhā. Sarasaṅkappānanti dhāvanasaṅkappānaṃ. Manussakantesu sīlesu samādapanāyāti ettha yadā nāgo itthipurisehi kumārakumārikāhi soṇḍādīsu gahetvā upakeḷayamāno vikāraṃ na karoti sukhāyati, tadānena manussakantāni sīlāni samādinnāni nāma honti.

๒๑๗. บทว่า นาควนิโก ความว่า ในหัตถิปโทปมสูตร บุรุษผู้เที่ยวไปในป่าช้าง ท่านเรียกว่า "นาควนิโก" แต่ในสูตรนี้หมายถึง บุรุษผู้ฉลาดในศาสตร์การฝึกช้าง สามารถจับช้างได้. บทว่า อติปสฺสิตฺวา คือ เห็นแล้ว. บทว่า เอตฺถเคธา คือ มีความอยากเกิดขึ้นในป่านั้น. บทว่า สรสํกปฺปานํ คือ มีความดำริที่จะวิ่งไป. ในบทว่า มนุสฺสากนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนาย นี้ ความว่า เมื่อใด ช้างถูกหญิงชาย เด็กชายเด็กหญิงจับที่งวงเป็นต้นเล่นอยู่ ไม่แสดงอาการผิดปกติ รู้สึกเป็นสุข เมื่อนั้น ช้างนั้นชื่อว่าสมาทานศีลอันเป็นที่พอใจของมนุษย์.

Pemanīyāti tāta rājā te pasanno maṅgalahatthiṭṭhāneva ṭhapessati, rājārahāni bhojanādīni labhissasīti evarūpī nāgehi piyāpitabbā kathā. Sussūsatīti taṃ pemanīyakathaṃ sotukāmo hoti. Tiṇaghāsodakanti tiṇaghāsañceva udakañca, tiṇaghāsanti ghāsitabbaṃ tiṇaṃ, khāditabbanti attho.

บทว่า เปมนียา คือ ถ้อยคำที่ช้างทั้งหลายพึงรักใคร่ มีลักษณะอย่างนี้ว่า "พ่อคุณ พระราชาทรงพอพระทัยในท่าน จักทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งช้างมงคล ท่านจักได้โภชนะเป็นต้นอันสมควรแก่พระราชา". บทว่า สุสฺสูสติ คือ ย่อมเป็นผู้ใคร่จะฟังถ้อยคำอันน่ารักนั้น. บทว่า ติณฆาโสทกํ คือ ทั้งหญ้าที่เป็นอาหารและน้ำ. บทว่า ติณฆาสํ คือ หญ้าที่พึงกิน อธิบายว่า ที่พึงเคี้ยวกิน.

Paṇavoti ḍiṇḍimo. Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvoti nihitasabbavaṅkadoso ceva apanītakasāvo ca. Aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti aṅgasamo hoti.

บทว่า ปณโว คือ บัณเฑาะว์. บทว่า สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโว คือ เป็นผู้มีโทษคือความคดทุกอย่างอันละได้แล้ว และมีกิเลสดุจยางฝาดอันนำออกแล้วด้วย. บทว่า องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ คือ ย่อมเป็นเสมือนอวัยวะ (ของพระราชา).

219. Gehasitasīlānanti [Pg.142] pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ. Ñāyassāti aṭṭhaṅgikamaggassa.

๒๑๙. บทว่า เคหสิตสีลานํ คือ แห่งศีลที่อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า ญายสฺส คือ แห่งอัฏฐังคิกมรรค.

222. Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkatoti rañño mahallako nāgo adantamaraṇaṃ mato kālaṃ kato hoti, adantamaraṇaṃ kālaṃkiriyaṃ nāma kariyatīti ayamettha attho. Esa nayo sabbattha. Sesaṃ uttānamevāti.

๒๒๒. บทว่า อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโต ความว่า ช้างหลวงของพระราชา ตายอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก คือทำกาละไปแล้ว ชื่อว่าทำกาละอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก นี้เป็นความหมายในบทนี้. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Dantabhūmisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทันตภูมิสูตร จบแล้ว

6. Bhūmijasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาภูมิชสูตร

223. Evaṃ me sutanti bhūmijasuttaṃ. Tattha bhūmijoti ayaṃ thero jayasenarājakumārassa mātulo. Āsañca anāsañcāti kālena āsaṃ kālena anāsaṃ. Sakena thālipākenāti pakatipavattāya bhikkhāya attano niṭṭhitabhattatopi bhattena parivisi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๒๓. ภูมิชสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในภูมิชสูตรนั้น บทว่า ภูมิโช หมายถึง พระเถระรูปนี้เป็นพระมาตุละของชยเสนะราชกุมาร. บทว่า อาสญฺจ อนาสญฺจ ความว่า บางคราวก็มีความหวัง บางคราวก็ไม่มีความหวัง. บทว่า สเกน ถาลิปาเกน ความว่า ได้ถวายภัตตาหาร แม้จากภัตตาหารที่สำเร็จเพื่อตน นอกเหนือจากภิกษาที่ได้ตามปกติ. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภูมิชสูตร จบแล้ว

7. Anuruddhasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอนุรุทธสูตร

230. Evaṃ me sutanti anuruddhasuttaṃ. Tattha evamāhaṃsūti tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosi, tadā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu. Apaṇṇakanti avirādhitaṃ. Ekatthāti appamāṇāti vā mahaggatāti vā jhānameva cittekaggatāyeva evaṃ vuccatīti imaṃ sandhāya evamāha.

๒๓๐. อนุรุทธสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในอนุรุทธสูตรนั้น บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า สมัยที่อุบาสกนั้นไม่สบายเกิดขึ้น, (ภิกษุทั้งหลาย) เข้าไปหาแล้วได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า อปณฺณกํ คือ ไม่ผิดพลาด. บทว่า เอกตฺถา ความว่า ฌานหรือจิตเตกัคคตาเท่านั้น ถูกเรียกว่า อัปปมาณ หรือ มหัคคตะ ดังนี้ (อุบาสก) หมายถึงเนื้อความนี้จึงกล่าวอย่างนี้.

231. Yāvatā [Pg.143] ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharatīti ekarukkhamūlapamāṇaṭṭhānaṃ kasiṇanimittena ottharitvā tasmiṃ kasiṇanimitte mahaggatajjhānaṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Mahaggatanti panassa ābhogo natthi, kevalaṃ mahaggatajjhānapavattivasena panetaṃ vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyenāti iminā kāraṇena. Ettha hi appamāṇāti vuttānaṃ brahmavihārānaṃ nimittaṃ na vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ na jāyati, tāni jhānāni abhiññānaṃ vā nirodhassa vā pādakāni na honti, vipassanāpādakāni pana vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. ‘‘Mahaggatā’’ti vuttānaṃ pana kasiṇajjhānānaṃ nimittaṃ vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ jāyati, samatikkamā honti, abhiññāpādakāni nirodhapādakāni vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. Evamime dhammā nānatthā, appamāṇā mahaggatāti evaṃ nānābyañjanā ca.

๒๓๑. บทว่า ยาวตา เอกํ รุกฺขมูลํ มหคฺคตนฺติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรติ ความว่า แผ่ไปครอบงำสถานที่ประมาณเท่าโคนต้นไม้ต้นหนึ่งด้วยกสิณนิมิต แล้วแผ่มหัคคตฌานไปในกสิณนิมิตนั้น น้อมใจเชื่ออยู่. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มหคฺคตํ นี้ ท่านกล่าวเพียงเพราะเป็นไปแห่งมหัคคตฌานเท่านั้น ไม่มีการน้อมใจของบุคคลนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บทว่า อิมินา โข เอตํ คหปติ ปริยาเยน ความว่า ด้วยเหตุนี้. จริงอยู่ ในธรรม ๒ อย่างนั้น พรหมวิหารที่เรียกว่า อัปปมาณา นิมิตย่อมไม่เจริญ การเพิกถอนย่อมไม่เกิด ฌานเหล่านั้นไม่เป็นบาทแห่งอภิญญาหรือนิโรธ แต่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ส่วนกสิณฌานที่เรียกว่า มหัคคตา นิมิตย่อมเจริญ การเพิกถอนย่อมเกิด การก้าวล่วงย่อมมี เป็นบาทแห่งอภิญญา เป็นบาทแห่งนิโรธ เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน คือ อัปปมาณา และ มหัคคตา.

232. Idāni mahaggatasamāpattito nīharitvā bhavūpapattikāraṇaṃ dassento catasso kho imātiādimāha. Parittābhāti pharitvā jānantassa ayamābhogo atthi, parittābhesu pana devesu nibbattikāraṇaṃ jhānaṃ bhāvento evaṃ vutto. Esa nayo sabbattha. Parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā, appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kathaṃ? Suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu aparisodhitattā dubbalameva samāpattiṃ vaḷañjitvā appaguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti saṃkiliṭṭho ca. Pañcahi panākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu parisodhitattā suvisuddhaṃ samāpattiṃ vaḷañjitvā paguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti parisuddho ca. Evaṃ parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kasiṇe pana vipulaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvoti sabbaṃ purimasadisameva veditabbaṃ. Evaṃ appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhāti.

๒๓๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเข้าถึงภพ โดยทรงนำออกจากมหัคคตสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า จตสฺโส โข อิมา. บทว่า ปริตฺตาภา ความว่า บุคคลผู้รู้เมื่อแผ่ไป ย่อมมีการน้อมใจอย่างนี้ แต่เมื่อเจริญฌานอันเป็นเหตุให้บังเกิดในพวกปริตตาภเทพ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์, บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. เป็นอย่างไร? คือ บุคคลทำบริกรรมในกสิณประมาณเท่าถาดหรือเท่าชาม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ แต่เพราะไม่ได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดี จึงใช้สมาบัติที่อ่อนกำลัง ตั้งอยู่ในฌานที่ยังไม่ชำนาญ ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและเศร้าหมอง. ส่วนบุคคลผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ เพราะได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดีแล้ว จึงใช้สมาบัติที่บริสุทธิ์ยิ่ง ตั้งอยู่ในฌานที่ชำนาญแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและบริสุทธิ์. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. ส่วนข้อว่า ทำบริกรรมให้ไพบูลย์ในกสิณ ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ ทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์.

Vaṇṇanānattanti [Pg.144] sarīravaṇṇassa nānattaṃ. No ca ābhānānattanti āloke nānattaṃ na paññāyati. Accinānattanti dīgharassaaṇuthūlavasena acciyā nānattaṃ.

บทว่า วณฺณนานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งสีผิวของร่างกาย. บทว่า โน จ อาภานานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งแสงสว่างย่อมไม่ปรากฏ. บทว่า อจฺจินานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งเปลวไฟโดยความเป็นของยาว-สั้น, ละเอียด-หยาบ.

Yattha yatthāti uyyānavimānakapparukkhanadītīrapokkharaṇītīresu yattha yattha. Abhinivisantīti vasanti. Abhiramantīti ramanti na ukkaṇṭhanti. Kājenāti yāgubhattatelaphāṇitamacchamaṃsakājesu yena kenaci kājena. ‘‘Kācenāti’’pi pāṭho, ayameva attho. Piṭakenāti pacchiyā. Tattha tatthevāti sappimadhuphāṇitādīnaṃ sulabhaṭṭhānato loṇapūtimacchādīnaṃ ussannaṭṭhānaṃ nītā ‘‘pubbe amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsukaṃ, tattha sukhaṃ vasimhā, idha loṇaṃ vā no bādhati pūtimacchagandho vā sīsarogaṃ uppādetī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā tattha tattheva ramanti.

บทว่า ยตฺถ ยตฺถ คือ ในที่ใดๆ ในบรรดาสวน วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ฝั่งแม่น้ำ ฝั่งสระโบกขรณี. บทว่า อภินิวิสนฺติ คือ ย่อมอยู่. บทว่า อภิรมนฺติ คือ ย่อมยินดี ไม่เบื่อหน่าย. บทว่า กาเชน คือ ด้วยคานหามใดๆ ในบรรดาคานหามข้าวต้ม ข้าวสวย น้ำมัน น้ำอ้อย ปลา และเนื้อ. มีบทอ่านว่า กาเจนาติ ก็มี แต่ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. บทว่า ปิฏเกน คือ ด้วยตะกร้า. บทว่า ตตฺถ ตตฺเถว คือ (แมลงวัน) ที่ถูกนำไปจากสถานที่ที่หาเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อยได้ง่าย ไปยังสถานที่ที่มีเกลือและปลาเน่ามาก ก็ไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เมื่อก่อนที่อยู่ของเราผาสุก เราอยู่ที่นั่นสบายดี แต่ที่นี่เกลือเบียดเบียนเรา หรือกลิ่นปลาเน่าทำให้ปวดศีรษะ" แต่ย่อมยินดีในที่นั้นๆ นั่นเอง.

234. Ābhāti ābhāsampannā. Tadaṅgenāti tassā bhavūpapattiyā aṅgena, bhavūpapattikāraṇenāti attho. Idāni taṃ kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho, bhantetiādimāha.

๒๓๔. บทว่า อาภา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยรัศมี. บทว่า ตทงฺเคน คือ ด้วยองค์แห่งการเข้าถึงภพนั้น อธิบายว่า ด้วยเหตุแห่งการเข้าถึงภพ. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า โก นุ โข ภนฺเต.

Kāyaduṭṭhullanti kāyālasiyabhāvo. Jhāyatoti jalato.

บทว่า กายทุฏฺฐุลฺลํ คือ ความเกียจคร้านทางกาย. บทว่า ฌายโต คือ แห่ง (ประทีป) ที่ลุกโพลงอยู่.

235. Dīgharattaṃ kho meti thero kira pāramiyo pūrento isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiṃ nibbattetvā nirantaraṃ tīṇi attabhāvasatāni brahmaloke paṭilabhi, taṃ sandhāyetaṃ āha. Vuttampi cetaṃ –

๒๓๕. บทว่า ทีฆรตฺตํ โข เม ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเมื่อบำเพ็ญบารมี ได้บวชเป็นฤาษี ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกตลอด ๓๐๐ อัตภาพติดต่อกัน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Avokiṇṇaṃ tīṇi sataṃ, yaṃ pabbajiṃ isipabbajjaṃ;

Asaṅkhataṃ gavesanto, pubbe sañcaritaṃ mama’’nti.

"เราได้บวชเป็นฤาษีตลอดสามร้อยชาติไม่ระคน (ด้วยภพอื่น) เพื่อแสวงหาพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ, นี้เป็นการประพฤติมาในกาลก่อนของเรา."

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุรุทธสูตร จบแล้ว

8. Upakkilesasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร

236. Evaṃ me sutanti upakkilesasuttaṃ. Tattha etadavocāti neva bhedādhippāyena na piyakamyatāya, atha khvāssa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū [Pg.145] mama vacanaṃ gahetvā na oramissanti, buddhā ca nāma hitānukampakā, addhā nesaṃ bhagavā ekaṃ kāraṇaṃ kathessati, taṃ sutvā ete oramissanti, tato tesaṃ phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Tasmā etaṃ ‘‘idha, bhante’’tiādivacanamavoca. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Aññataroti so kira bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo – ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamī’’ti, tasmā evamāha.

๒๓๖. อุปักกิเลสสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอุปักกิเลสสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า (ภิกษุรูปนั้น) ไม่ได้กราบทูลด้วยความประสงค์จะให้แตกแยกกัน ทั้งไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก แต่ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เธอว่า “ภิกษุเหล่านี้รับคำของเราแล้ว จักไม่เลิกรากัน ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระอนุเคราะห์เกื้อกูลโดยแท้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสเหตุอย่างหนึ่งแก่ภิกษุเหล่านั้นแน่นอน ภิกษุเหล่านั้นฟังเหตุนั้นแล้วจักเลิกรากัน แต่นั้นไป การอยู่ผาสุกจักมีแก่ภิกษุเหล่านั้น” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า อิท ภนฺเต นี้. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มา ภณฺฑนํ พึงถือเอาบทที่เหลือว่า อกตฺถ แล้วพึงเห็นความอย่างนี้ว่า “มา ภณฺฑนํ อกตฺถ (ท่านทั้งหลายอย่าได้ทะเลาะกันเลย)”. บทว่า อญฺญตโร ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้หวังประโยชน์ต่อพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของเธอ คือ “ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รับเอาพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลอย่างนี้.

Piṇḍāya pāvisīti na kevalaṃ pāvisi, yenapi janena na diṭṭho, so maṃ passatūtipi adhiṭṭhāsi. Kimatthaṃ adhiṭṭhāsīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ damanatthaṃ. Bhagavā hi tadā piṇḍapātappaṭikkanto ‘‘puthusaddo samajano’’tiādigāthā bhāsitvā kosambito bālakaloṇakāragāmaṃ gato. Tato pācīnavaṃsadāyaṃ, tato pālileyyakavanasaṇḍaṃ gantvā pālileyyahatthināgena upaṭṭhahiyamāno temāsaṃ vasi. Nagaravāsinopi – ‘‘satthā vihāraṃ gato, gacchāma dhammassavanāyā’’ti gandhapupphahatthā vihāraṃ gantvā ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kahaṃ tumhe satthāraṃ dakkhatha, satthā ‘ime bhikkhū samagge karissāmī’ti āgato, samagge kātuṃ asakkonto nikkhamitvā gato’’ti. ‘‘Mayaṃ satampi sahassampi datvā satthāraṃ ānetuṃ na sakkoma, so no ayācito sayameva āgato, mayaṃ ime bhikkhū nissāya satthu sammukhā dhammakathaṃ sotuṃ na labhimhā. Ime satthāraṃ uddissa pabbajitā, tasmimpi sāmaggiṃ karonte samaggā na jātā, kassāññassa vacanaṃ karissanti. Alaṃ na imesaṃ bhikkhā dātabbā’’ti sakalanagare daṇḍaṃ ṭhapayiṃsu. Te punadivase sakalanagaraṃ piṇḍāya caritvā kaṭacchumattampi bhikkhaṃ alabhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Upāsakāpi te puna āhaṃsu – ‘‘yāva satthāraṃ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamma’’nti. Te ‘‘satthāraṃ khamāpessāmā’’ti bhagavati sāvatthiyaṃ anuppatte tattha agamaṃsu. Satthā tesaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni desesīti ayamettha pāḷimuttakakathā.

บทว่า ปิณฺฑาย ปาวิสิ ความว่า มิใช่เพียงเสด็จเข้าไปเท่านั้น แต่ยังทรงอธิษฐานด้วยว่า “ชนใดยังไม่เห็นเรา ขอให้ชนนั้นจงเห็นเรา”. ถามว่า ทรงอธิษฐานเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อทรงทรมานภิกษุเหล่านั้น. จริงอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสคาถามีอาทิว่า ปุถุสทฺโท สมชโน แล้วเสด็จจากกรุงโกสัมพีไปยังหมู่บ้านพาลกโลณการะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาลิเลยยกะ ได้รับการอุปัฏฐากจากพญาช้างปาลิเลยยกะ ประทับอยู่ตลอด 3 เดือน. แม้ชาวเมืองก็ปรึกษากันว่า “พระศาสดาเสด็จไปพระวิหารแล้ว พวกเราไปฟังธรรมกันเถิด” ดังนี้แล้ว ถือของหอมและดอกไม้ไปที่พระวิหารแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน?”. (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “พวกท่านจะเห็นพระศาสดาที่ไหนได้ พระศาสดาเสด็จมาด้วยพระดำริว่า ‘เราจักทำให้ภิกษุเหล่านี้สามัคคีกัน’ แต่เมื่อไม่สามารถทำให้สามัคคีกันได้ จึงเสด็จออกจากที่นี่ไปแล้ว”. (ชาวเมืองกล่าวว่า) “พวกเราแม้ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง ก็ไม่สามารถจะนำพระศาสดามาได้ พระองค์นั้นเราทั้งหลายมิได้ทูลอาราธนา ก็เสด็จมาด้วยพระองค์เอง พวกเราอาศัยภิกษุเหล่านี้ จึงไม่ได้ฟังธรรมกถาเฉพาะพระพักตร์ของพระศาสดา ภิกษุเหล่านี้อุทิศพระศาสดาจึงบวช แม้เมื่อพระองค์ทรงกระทำความสามัคคี ก็ไม่สามัคคีกัน จักทำตามคำของใครอื่นได้เล่า พอทีเถิด ไม่ควรให้บิณฑบาตแก่ภิกษุเหล่านี้” ดังนี้แล้ว ได้ลงทัณฑ์ไว้ทั่วทั้งเมือง. ในวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตไปทั่วทั้งเมือง ไม่ได้แม้ภิกษาเพียงทัพพีหนึ่ง จึงกลับมายังพระวิหาร. แม้อุบาสกทั้งหลายก็ได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นอีกว่า “ตราบใดที่พวกท่านยังไม่ทูลขอขมาพระศาสดา ตราบนั้นทัณฑกรรมนั้นก็ยังมีแก่พวกท่าน”. ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า “พวกเราจักทูลขอขมาพระศาสดา” ดังนี้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงสาวัตถีแล้ว จึงได้ไปที่นั่น. พระศาสดาได้ทรงแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการแก่ภิกษุเหล่านั้น. เรื่องนี้เป็นเรื่องนอกพระบาลีในที่นี้.

237. Idāni puthusaddotiādigāthāsu puthu mahāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārakajano [Pg.146] samantato saddaniccharaṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tatra koci ekopi ahaṃ bāloti na maññati, sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ahaṃ bāloti na ca maññi, bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññīti attho.

๒๓๗. บัดนี้ ในคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า ปุถุสทฺโท. บทว่า ปุถุสทฺโท ความว่า ผู้มีเสียงดังมาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุถุสัทโท (ผู้มีเสียงอื้ออึง). บทว่า สมชโน ความว่า ชนผู้เสมอกัน มีอย่างเดียวกัน. อธิบายว่า ชนผู้ก่อการทะเลาะทั้งหมดนี้ โดยการเปล่งเสียงโดยรอบ จึงเป็นทั้งผู้มีเสียงอื้ออึงและเป็นผู้เสมอกัน. บทว่า น พาโล โกจิ มญฺญถ ความว่า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” ทุกรูปล้วนแต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต. บทว่า นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุํ ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” และยิ่งกว่านั้น เมื่อสงฆ์กำลังแตกกัน ก็ไม่สำคัญถึงเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า “สงฆ์แตกกันเพราะเหตุของเรา” นี้คือความหมาย.

Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato; vācāgocarāva, na satipaṭṭhānagocarā, bhāṇino ca, kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidū na taṃ jānanti ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti.

บทว่า ปริมุฏฺฐา ความว่า เป็นผู้มีสติอันลืมแล้ว. ในบทว่า วาจาโคจรภาณิโน มีการทำราการะให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) คือ มีวาจาเป็นโคจรเท่านั้น ไม่มีสติปัฏฐานเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว. ถามว่า เป็นผู้กล่าวอย่างไร? ตอบว่า เป็นผู้กล่าวโดยอ้าปากพูดไปเท่าที่ตนปรารถนาจะอ้าปาก ดังคาถาว่า ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ. ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่ทำความหดปาก (สำรวม) ด้วยความเคารพในสงฆ์. บทว่า เยน นีตา ความว่า ถูกการทะเลาะใดนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มียางอายนี้. บทว่า น ตํ วิทู ความว่า พวกเขาย่อมไม่รู้โทษนั้นว่า “การทะเลาะนี้มีโทษเช่นนี้”.

Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ akkocchi mantiādikaṃ ākāraṃ ye upanayhanti. Sanantanoti porāṇo.

บทว่า เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดผูกเวรนั้น คือ อาการมีอาทิว่า (เขาได้ด่าเรา) ดังนี้ไว้. บทว่า สนนฺตโน ความว่า เป็นของเก่า, โบราณ.

Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccuno samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti.

บทว่า ปเร ความว่า เว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย ชนเหล่าอื่นผู้ก่อการทะเลาะจากบัณฑิตเหล่านั้น ชื่อว่า ปเร (คนอื่น). ชนเหล่านั้นเมื่อกระทำการทะเลาะในท่ามกลางสงฆ์ ณ ที่นี้ ย่อมไม่รู้ว่า “พวกเรากำลังจะตาย กำลังย่อยยับ กำลังไปสู่สำนักของความตายอยู่เป็นนิตย์ เป็นเนืองนิตย์”. บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า และบัณฑิตเหล่าใดในที่นั้นย่อมรู้ว่า “พวกเรากำลังไปสู่สำนักของความตาย”. บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะว่า บัณฑิตเหล่านั้นเมื่อรู้อย่างนี้แล้ว ก่อโยนิโสมนสิการขึ้นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย.

Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā jātake (jā. 1.9.16) āgatā, brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Ayañhettha attho – tesampi tathā pavattaverānaṃ hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā na gavāssadhanāni haṭānīti.

คาถาว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ มาในชาดก (ชา. ๑.๙.๑๖) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร. และนี่คือความหมายในที่นี้: แม้ชนเหล่านั้นผู้มีเวรเป็นไปแล้วอย่างนั้น ก็ยังมีการคบหากันได้ เหตุไรจึงจะไม่มีแก่พวกเธอเล่า ซึ่งพวกเธอนั้น กระดูกของมารดาบิดาก็มิได้ถูกตัด ชีวิตก็มิได้ถูกนำไป โค ม้า และทรัพย์สมบัติก็มิได้ถูกนำไป.

Sace [Pg.147] labhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyyāti.

คาถาทั้งหลายมีอาทิว่า สเจ ลเภถ ตรัสไว้เพื่อแสดงคุณและโทษของสหายผู้เป็นบัณฑิตและสหายผู้เป็นพาล. บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำปริสสัย (อันตราย) ทั้งที่ปรากฏและที่เร้นลับแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น.

Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaraṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā vicariṃsu, evaṃ vicareyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthi vuccati. Nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti.

บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ มีความว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมะทรงละแว่นแคว้นอันตนชนะแล้ว เที่ยวไปแต่ผู้เดียว. บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค มีความว่า เหมือนพญาช้างในป่า. บทว่า มาตงฺโค หมายถึงช้าง. บทว่า นาโค เป็นชื่อเรียกสิ่งที่ใหญ่. ความจริง เหมือนอย่างพญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงดูมารดา เที่ยวไปในป่าแต่ผู้เดียว และไม่ได้ทำบาปทั้งหลาย และเหมือนอย่างพญาช้างปาลิเลยยกะ ฉันใด ก็ฉันนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียว และไม่พึงทำบาปทั้งหลาย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

238. Bālakaloṇakāragāmoti upāligahapatissa bhogagāmo. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Gaṇe kirassa ādīnavaṃ disvā ekavihāriṃ bhikkhuṃ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya upasaṅkami. Dhammiyā kathāyāti ekībhāve ānisaṃsappaṭisaṃyuttāya. Yena pācīnavaṃsadāyo, tattha kasmā upasaṅkami? Kalahakārake kirassa diṭṭhādīnavattā samaggavāsino bhikkhū passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya tattha upasaṅkami. Āyasmā ca anuruddhotiādi vuttanayameva.

๒๓๘. บทว่า พาลกโลณการคาโม คือ หมู่บ้านอันเป็นโภคทรัพย์ของอุบาลีคฤหบดี. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พระองค์ทรงเห็นโทษในหมู่คณะ ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า ธมฺมิยา กถาย คือ ด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว. ณ ที่ใดมีป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ชื่อปาจีนวังสะ, ณ ที่นั้น ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า เพราะพระองค์ทรงเห็นโทษในพวกที่ก่อการทะเลาะวิวาท ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคีจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ เป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

241. Atthi pana voti pacchimapucchāya lokuttaradhammaṃ puccheyya. So pana therānaṃ natthi, tasmā taṃ pucchituṃ na yuttanti parikammobhāsaṃ pucchati. Obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṃ sañjānāma. Dassanañca rūpānanti dibbacakkhunā rūpadassanañca sañjānāma. Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmāti tañca kāraṇaṃ na jānāma, yena no obhāso ca rūpadassanañca antaradhāyati.

๒๔๑. ด้วยคำถามสุดท้ายว่า อตฺถิ ปน โว พึงตรัสถามถึงโลกุตรธรรม. แต่โลกุตรธรรมนั้นไม่มีแก่พระเถระทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรที่จะตรัสถามถึงธรรมนั้น ดังนี้แล้ว จึงตรัสถามถึงปริกัมมโอภาส. บทว่า โอภาสญฺเจว สญฺชานาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งปริกัมมโอภาส. บทว่า ทสฺสนญฺจ รูปานํ มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งการเห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุด้วย. บทว่า ตญฺจ นิมิตฺตํ นปฺปฏิวิชฺฌาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมไม่รู้ซึ่งเหตุนั้น ที่โอภาสและการเห็นรูปของข้าพระองค์ทั้งหลายหายไป.

Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbanti taṃ vo kāraṇaṃ jānitabbaṃ. Ahampi sudanti anuruddhā tumhe kiṃ na āḷulessanti, ahampi imehi ekādasahi upakkilesehi āḷulitapubboti dassetuṃ imaṃ desanaṃ [Pg.148] ārabhi. Vicikicchā kho metiādīsu mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ kho ki’’nti vicikicchā udapādi. Samādhi cavīti parikammasamādhi cavi. Obhāsoti parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṃ na passi. Amanasikāroti rūpāni passato vicikicchā uppajjati, idāni kiñci na manasikarissāmīti amanasikāro udapādi.

บทว่า ตํ โข ปน โว อนุรุทฺธา นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ มีความว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุนั้น อันเธอทั้งหลายพึงรู้. บทว่า อหมฺปิ สุทํ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุไฉนเธอทั้งหลายจักไม่ถูกรบกวนเล่า, แม้เราก็เคยถูกอุปกิเลส ๑๑ ประการเหล่านี้รบกวนมาก่อน. ในบทว่า วิจิกิจฺฉา โข เม เป็นต้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์ ผู้ทรงขยายแสงสว่างแล้วเห็นรูปต่างๆ ด้วยทิพยจักษุว่า 'นี้คืออะไรหนอ'. บทว่า สมาธิ จวิ คือ ปริกัมมสมาธิเคลื่อนไป. บทว่า โอภาโส คือ แม้ปริกัมมโอภาสก็หายไป, แม้ด้วยทิพยจักษุก็ไม่เห็นรูป. บทว่า อมนสิการโร คือ เมื่อทรงเห็นรูปทั้งหลาย ความสงสัยก็เกิดขึ้น, ความไม่ใส่ใจว่า 'บัดนี้ เราจักไม่ใส่ใจสิ่งใด' ได้เกิดขึ้น.

Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi.

บทว่า ถินมิทฺธํ คือ เมื่อพระองค์ไม่ทรงใส่ใจสิ่งใด ถีนมิทธะได้เกิดขึ้น.

Chambhitattanti himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo addasa, athassa chambhitattaṃ udapādi.

บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือ พระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางทิศหิมพานต์ ได้ทอดพระเนตรเห็นทานพ รากษส งูเหลือม เป็นต้น, ครั้งนั้น ความหวาดเสียวได้เกิดขึ้นแก่พระองค์.

Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi. Adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Sakidevāti ekapayogeneva pañca nidhikumbhiyopi passeyya.

บทว่า อุปฺปิลํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'ภัยที่เราเห็น เมื่อมองดูตามปกติไม่มี. ในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น จะมีภัยชื่ออะไรเล่า' ความฟูใจได้เกิดขึ้น. บทว่า สกิเทว คือ พึงเห็นแม้ขุมทรัพย์ ๕ ขุม ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว.

Duṭṭhullanti mayā vīriyaṃ gāḷhaṃ paggahitaṃ, tena me uppilaṃ uppannanti vīriyaṃ sithilamakāsi, tato kāyadaratho kāyaduṭṭhullaṃ kāyālasiyaṃ udapādi.

บทว่า ทุฏฺฐุลฺลํ คือ พระองค์ทรงผ่อนความเพียรลง ด้วยทรงดำริว่า 'เราประคองความเพียรไว้มั่นคง, เพราะเหตุนั้น ความฟูใจจึงเกิดขึ้นแก่เรา', จากนั้น ความครั่นคร้ามแห่งกาย ความกระด้างแห่งกาย ความเกียจคร้านแห่งกาย ได้เกิดขึ้น.

Accāraddhavīriyanti mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppannanti puna vīriyaṃ paggaṇhato accāraddhavīriyaṃ udapādi. Patameyyāti mareyya.

บทว่า อจฺจารทฺธวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงประคองความเพียรขึ้นอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราทำความเพียรให้หย่อน ความกระด้างก็เกิดขึ้น', ความเพียรที่ปรารภเกินไปได้เกิดขึ้น. บทว่า ปตเมยฺย คือ พึงตาย.

Atilīnavīriyanti mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jātanti puna vīriyaṃ sithilaṃ karoto atilīnavīriyaṃ udapādi.

บทว่า อติลีนวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงทำความเพียรให้หย่อนลงอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราประคองความเพียร สิ่งนี้ได้เกิดขึ้น', ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปได้เกิดขึ้น.

Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhā udapādi.

บทว่า อภิชปฺปา คือ เมื่อพระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลก ทอดพระเนตรเห็นหมู่เทพ ตัณหาได้เกิดขึ้น.

Nānattasaññāti mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidharūpaṃ manasi karissāmīti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto nānattasaññā udapādi.

บทว่า นานตฺตสญฺญา คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปชนิดเดียวกัน ตัณหาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปต่างๆ' ดังนี้แล้ว ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลกบ้าง ไปทางมนุสสโลกบ้างในบางคราว แล้วทรงใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาได้เกิดขึ้น.

Atinijjhāyitattanti mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva manasi karissāmīti tathā manasikaroto atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi.

บทว่า อตินิชฺฌายิตตฺตํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปชนิดเดียวกันเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม' ดังนี้แล้ว ทรงใส่ใจอย่างนั้น ความเพ่งเล็งในรูปทั้งหลายเกินไปได้เกิดขึ้น.

243. Obhāsanimittaṃ [Pg.149] manasi karomīti parikammobhāsameva manasi karomi. Na ca rūpāni passāmīti dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpanimittaṃ manasi karomīti dibbacakkhunā visayarūpameva manasi karomi.

๒๔๓. บทว่า โอภาสนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะปริกัมมโอภาสเท่านั้น. บทว่า น จ รูปานิ ปสฺสามิ คือ เราย่อมไม่เห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุ. บทว่า รูปนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะรูปอันเป็นอารมณ์ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น.

Parittañceva obhāsanti parittakaṭṭhāne obhāsaṃ. Parittāni ca rūpānīti parittakaṭṭhāne rūpāni. Vipariyāyena dutiyavāro veditabbo. Paritto samādhīti parittako parikammobhāso, obhāsaparittatañhi sandhāya idha parikammasamādhi ‘‘paritto’’ti vutto. Parittaṃ me tasmiṃ samayeti tasmiṃ samaye dibbacakkhupi parittakaṃ hoti. Appamāṇavārepi eseva nayo.

บทว่า ปริตฺตญฺเจว โอภาสํ คือ แสงสว่างในที่เล็กน้อย. บทว่า ปริตฺตานิ จ รูปานิ คือ รูปทั้งหลายในที่เล็กน้อย. พึงทราบวาระที่สองโดยนัยตรงกันข้าม. บทว่า ปริตฺโต สมาธิ คือ ปริกัมมโอภาสอันเล็กน้อย, จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านกล่าวปริกัมมสมาธิว่า 'เล็กน้อย' โดยอ้างถึงความเล็กน้อยของโอภาส. บทว่า ปริตฺตํ เม ตสฺมึ สมเย คือ ในสมัยนั้น แม้ทิพยจักษุของข้าพเจ้าก็เล็กน้อย. แม้ในวาระที่ไม่มีประมาณ ก็นัยนี้เช่นกัน.

245. Avitakkampi vicāramattanti pañcakanaye dutiyajjhānasamādhiṃ. Avitakkampi avicāranti catukkanayepi pañcakanayepi jhānattayasamādhiṃ. Sappītikanti dukatikajjhānasamādhiṃ. Nippītikanti dukajjhānasamādhiṃ. Sātasahagatanti tikacatukkajjhānasamādhiṃ. Upekkhāsahagatanti catukkanaye catutthajjhānasamādhiṃ pañcakanaye pañcamajjhānasamādhiṃ.

๒๔๕. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตํ คือ ทุติยฌานสมาธิในปัญจกนัย. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ อวิจารํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๓ ทั้งในจตุกกนัยและปัญจกนัย. บทว่า สปฺปีติกํ คือ ทุติยฌานสมาธิและตติยฌานสมาธิ. บทว่า นิปฺปีติกํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๒. บทว่า สาตสหคตํ คือ ตติยฌานสมาธิและจตุตถฌานสมาธิ. บทว่า อุเปกฺขาสหคตํ คือ จตุตถฌานสมาธิในจตุกกนัย, ปัญจมฌานสมาธิในปัญจกนัย.

Kadā pana bhagavā imaṃ tividhaṃ samādhiṃ bhāveti? Mahābodhimūle nisinno pacchimayāme. Bhagavato hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko ahosi, dutiyādayo dutiyatatiyacatutthajjhānikā. Pañcakanaye pañcamajjhānassa maggo natthīti so lokiyo ahosīti lokiyalokuttaramissakaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ก็พระผู้มีพระภาคทรงเจริญสมาธิ ๓ อย่างนี้เมื่อไร? (พระองค์) ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ (ทรงเจริญสมาธิ) ในปัจฉิมยาม จริงอยู่ ปฐมมรรคของพระผู้มีพระภาคเป็นไปกับด้วยปฐมฌาน, มรรคที่ ๒ เป็นต้นไป เป็นไปกับด้วยทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ในปัญจกนัย มรรคที่เป็นไปกับด้วยปัญจมฌานไม่มี ดังนั้น มรรคนั้นจึงเป็นโลกิยะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงโลกิยมรรคและโลกุตตรมรรคที่ระคนกัน ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร จบแล้ว

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาพาลบัณฑิตสูตร

246. Evaṃ me sutanti bālapaṇḍitasuttaṃ. Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālassa apadānānīti bālāpadānāni[Pg.150]. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Tatra ceti yattha nisinno, tassaṃ parisati. Tajjaṃ tassāruppanti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ, pañcannaṃ verānaṃ diṭṭhadhammakasamparāyikaādīnavappaṭisaṃyuttanti adhippāyo. Tatrāti tāya kathāya kacchamānāya. Bālantiādīni sāmiatthe upayogavacanaṃ.

๒๔๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า พาลบัณฑิตสูตร ในพาลบัณฑิตสูตรนั้น บทว่า พาลลักขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ ย่อมถูกรู้ด้วยลักษณะเหล่านี้ว่า ผู้นี้เป็นพาล เพราะเหตุนั้น ลักษณะเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ ลักษณะเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นเหตุให้รู้คนพาลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลนิมิต เป็นเหตุแห่งคนพาล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลาปทาน บทว่า ผู้คิดแต่ความคิดชั่ว ความว่า เมื่อคิด ย่อมคิดแต่ความคิดชั่วโดยอำนาจแห่งอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น บทว่า ผู้กล่าวแต่วาจาชั่ว ความว่า แม้เมื่อกล่าว ก็ย่อมกล่าวแต่วาจาชั่ว มีมุสาวาทเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ผู้ทำแต่กรรมชั่ว ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมชั่วโดยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ตตฺร จ ความว่า ในบริษัทใดที่ตนนั่งอยู่ ในบริษัทนั้น บทว่า ตชฺชํ ตสฺสารุปฺปํ ความว่า เป็นเรื่องชนิดนั้น สมควรแก่คนพาลนั้น คือ เป็นเรื่องที่ประกอบด้วยโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพของเวร ๕ ประการ นี้เป็นอธิบาย บทว่า ตตฺรา ความว่า เมื่อเรื่องนั้นกำลังถูกกล่าวอยู่ บทว่า พาลํ เป็นต้น เป็นอุปโยควิภัตติ ในอรรถแห่งสามีวิภัตติ

248. Olambantīti upaṭṭhahanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ, olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṃ hoti.

๒๔๘. บทว่า โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมปรากฏ บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ กรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยอาการมีการห้อยลงเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้ บทว่า ปถวิยา โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมแผ่ไปบนพื้นดิน บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ เพราะภูเขานี้มีอาการแผ่ไปนั่นเอง บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว พาลสฺส ความว่า เมื่อกรรมนิมิตนั้นปรากฏโดยอาการที่ปรากฏ คนพาลนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้

249. Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu ‘‘nirayassa upamā kātuṃ na sakkā’’ti na bhagavā vadati, ‘‘na sukarā’’ti pana vadati, na sukaraṃ pana sakkā hoti kātuṃ, handāhaṃ dasabalaṃ upamaṃ kārāpemīti cintetvā etaṃ ‘‘sakkā, bhante’’ti vacanaṃ avoca. Haneyyunti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṃ ṭhāne dve pahārā nipatanti, evaṃ haneyyuṃ. Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti. Ito uttaripi eseva nayo.

๒๔๙. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ภิกษุผู้ฉลาดในการเชื่อมความ คิดว่า "พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'อุปมาแห่งนรกทำไม่ได้' แต่ตรัสว่า 'ทำได้ไม่ใช่ง่าย' ส่วนสิ่งที่ทำได้ไม่ใช่ง่ายนั้นย่อมอาจทำได้ เอาล่ะ เราจะทูลให้พระทศพลทรงกระทำอุปมา" ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาจทำได้" บทว่า หเนยฺยุํ ความว่า พึงแทงทะลุแล้วแทงไปโดยอาการที่การประหาร ๒ ครั้งตกไปในที่แห่งเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมมีปากแผล ๒๐๐ แห่ง แม้ในข้อความต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน

250. Pāṇimattanti antomuṭṭhiyaṃ ṭhapanamattaṃ. Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati. Kalabhāgampīti satimaṃ kalaṃ sahassimaṃ kalaṃ satasahassimaṃ vā kalaṃ upagacchatītipi vattabbataṃ na upeti. Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti, olokentassa olokitamattampi natthi. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. Saṃvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti. Lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā [Pg.151] pana suttāhataṃ karitvā dārū viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṃ tacchanti, tacchitaṃ tacchitaṃ paṭipākatikaṃ hoti. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati.

๒๕๐. บทว่า ปาณิมตฺตํ คือ ขนาดที่วางไว้ในกำมือได้ บทว่า สงฺขมฺปิ น อุเปติ คือ แม้เพียงการนับก็ไม่ถึง บทว่า กลภาคมฺปิ คือ ไม่ถึงความที่จะพึงกล่าวได้ว่า เข้าถึงส่วนที่ ๑๐๐ ส่วนที่ ๑,๐๐๐ หรือส่วนที่ ๑๐๐,๐๐๐ บทว่า อุปนิธมฺปิ คือ แม้เพียงการนำมาเทียบเคียงก็ไม่ถึง, แม้เพียงการมองของผู้ที่มองอยู่ก็ไม่มี บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนหงายบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน แล้วตอกหลาวเหล็กขนาดเท่าลำตาลเข้าไปที่มือขวาของเขา และทำเช่นเดียวกันที่มือซ้ายเป็นต้น และให้เขานอนหงายฉันใด ก็ให้เขานอนคว่ำ นอนตะแคงขวา และนอนตะแคงซ้าย แล้วกระทำการลงโทษนั้นฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า สํเวเสตฺวา คือ ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนลงบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน บทว่า กุฐารีหิ คือ (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานขนาดใหญ่ ขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตกลายเป็นแม่น้ำไหลไป, เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็กจับเอาที่ที่ถูกถาก ทุกข์ใหญ่หลวงย่อมเกิดขึ้น, ก็เมื่อถากอยู่ (นายนิรยบาล) ย่อมทำให้เป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๑๖ เหลี่ยมบ้าง เหมือนไม้ที่ถูกดีดด้วยเส้นเชือก บทว่า วาสีหิ คือ ด้วยสิ่วขนาดเท่ากระด้งใหญ่ เมื่อถากด้วยสิ่วเหล่านั้น ย่อมถากช้าๆ ตั้งแต่หนังจนถึงกระดูก, ที่ที่ถูกถากแล้วๆ ก็กลับเป็นปกติ บทว่า รเถ โยเชตฺวา คือ เทียมเข้ากับรถที่ลุกโชนโดยทั่วพร้อมกับแอก เชือกเทียมแอก กงล้อ ประทุน และปฏัก บทว่า มหนฺตํ คือ ขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ คือ (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กที่ลุกโชนแล้วให้ขึ้นไป บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ คือ ย่อมลอยขึ้นเบื้องบน ลงเบื้องล่าง และไปทางขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่เดือดพล่าน

Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito.

บทว่า ภาคะโส มิโต คือ แบ่งเป็นส่วนๆ ไว้ บทว่า ปริยนฺโต คือ ล้อมรอบ บทว่า อยสา คือ ข้างบนมุงด้วยแผ่นเหล็ก

Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.

บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า แผ่ไปตั้งอยู่โดยประการที่เมื่อบุคคลยืนอยู่ในที่ไกล ๑๐๐ โยชน์โดยรอบแล้วมองดู นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาเหมือนลูกดิ่งคู่

Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṃ vassasahassaṃ kathentenāpi matthakaṃ pāpetvā kathetuṃ na sukarāti attho.

บทว่า น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ความว่า นรกชื่อว่าเป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง เป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง แม้ผู้ที่กล่าวอยู่ตลอดร้อยปี ตลอดพันปี ก็ไม่สามารถกล่าวให้ถึงที่สุดได้ง่าย

251. Dantullehakanti dantehi ullehitvā, luñcitvāti vuttaṃ hoti. Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso.

๒๕๑. บทว่า ทนฺตุลฺเลหกํ ความว่า ใช้ฟันเลาะแล้วฉีกกิน บทว่า รสาโท คือ ผู้มีรสที่เคยบริโภคแล้วด้วยความอยากในรส

252. Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṃ.

๒๕๒. บทว่า อญฺญมญฺญขาทิกา คือ การกินซึ่งกันและกัน

Dubbaṇṇoti durūpo. Duddasikoti dārakānaṃ bhayāpanatthaṃ katayakkho viya duddaso. Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Pakkhahatoti pīṭhasappī. So kāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṃ āraddhaṃ.

บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีรูปไม่งาม บทว่า ทุทฺทสิโก คือ ดูได้ยาก เหมือนยักษ์ที่ทำขึ้นเพื่อขู่เด็ก บทว่า โอโกฏิมโก คือ เตี้ย คอจม ท้องใหญ่ บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง บทว่า กุณี คือ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง บทว่า ปกฺขหโต คือ ง่อยเปลี้ย บทว่า โส กาเยน เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเพื่อแสดงความสืบต่อแห่งทุกข์ของเขา

Kaliggahenāti parājayena. Adhibandhaṃ nigaccheyyāti yasmā bahuṃ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti, tasmā attanāpi bandhaṃ nigaccheyya. Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvā [Pg.152] niraye nibbattati, tattha pakkāvasesena manussattaṃ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi.

คำว่า กลิคฺคเหน คือ เพราะความพ่ายแพ้. คำว่า อธิพนฺธํ นิคจฺเฉยฺย คือ เพราะเหตุที่ทรัพย์สมบัติทั้งหมดของผู้แพ้พนันเป็นอันมากก็ยังไม่เพียงพอ ฉะนั้น เขาจึงพึงถึงซึ่งการจองจำแม้ด้วยตนเอง. คำว่า เกวลา ปริปูรา พาลภูมิ คือ คนพาลทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรก ครั้นมาสู่ความเป็นมนุษย์ด้วยเศษกรรมที่เหลือในนรกนั้นแล้ว ก็บังเกิดในตระกูลต่ำ ๕ ตระกูล แล้วทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์อีก ย่อมบังเกิดในนรก (อีก) ดังนี้ นี้คือพาลภูมิที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง.

253. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.

๒๕๓. พึงทราบความมีอาทิว่า ปณฺฑิตลกฺขณานิ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อนึ่ง ในปัณฑิตปักษ์นี้ พึงประกอบบทมีอาทิว่า สุจินฺติตจินฺตี ตามนัยแห่งมโนสุจริตเป็นต้น.

Cakkaratanavaṇṇanā

พรรณนาจักรรัตนะ

256. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati, ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā.

๒๕๖. คำว่า สีสํ นฺหาตสฺส คือ ผู้สรงสนานด้วยน้ำหอมพร้อมทั้งพระเศียร. คำว่า อุโปสถิกสฺส คือ ผู้มีองค์อุโบสถที่สมาทานแล้ว. คำว่า อุปริปาสาทวรคตสฺส คือ ผู้เสด็จขึ้นไปเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ เสวยโภชนะอันดีแล้ว เสด็จเข้าไปสู่สิริคัพภ์ ณ พื้นมหาดลเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงพิจารณาศีลอยู่. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระราชาทรงสละทรัพย์หนึ่งแสนในเวลาเช้าทีเดียว ทรงให้มหาทานแล้ว สรงสนานพระเศียรด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้ออีก ทรงทำภัตกิจเวลาเช้าแล้ว ทรงทำผ้าอุตตราสงค์อันบริสุทธิ์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนสิริไสยาสน์ ณ เบื้องบนปราสาท ทรงพิจารณาถึงกองบุญอันสำเร็จด้วยทานของพระองค์แล้วประทับอยู่ นี้เป็นธรรมดาของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวง.

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ.

เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเหล่านั้นทรงพิจารณาถึงกองบุญนั้นอยู่นั่นเทียว จักรรัตนะอันเป็นทิพย์ มีบุญกรรมที่กล่าวแล้วเป็นปัจจัย เป็นอุตุสมุฏฐาน ดุจก้อนแก้วมณีสีเขียว ประหนึ่งตัดพื้นน้ำแห่งสมุทรด้านทิศตะวันออก ประหนึ่งประดับท้องฟ้า ก็ปรากฏขึ้น. จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า ทิพย์ เพราะประกอบด้วยอานุภาพทิพย์. ชื่อว่า สหัสสาระ เพราะมีกำพันหนึ่ง. ชื่อว่า สเนมิกะ และ สนาภิกะ เพราะเป็นไปพร้อมกับกงและดุม. ชื่อว่า สัพพการปริปูระ เพราะบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง.

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamaṇimayā hoti. Majjhe panassā rajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati. Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti. Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า จักรรัตนะ เพราะเป็นทั้งจักรและเป็นรัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด. อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สนาภิกะ' ด้วยดุมใด ดุมนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล. อนึ่ง ในท่ามกลางดุมนั้นมีท่อสำเร็จด้วยเงิน ซึ่งงดงามประหนึ่งยิ้มอยู่ด้วยแนวฟันอันบริสุทธิ์เกลี้ยงเกลา. มีปริมณฑลที่ทำด้วยแผ่นเงินที่ขอบนอกทั้งสองข้าง ประหนึ่งปริมณฑลแห่งดวงจันทร์ที่เจาะไว้ตรงกลาง. อนึ่ง ในแผ่นปริมณฑลแห่งท่อดุมของจักรรัตนะนั้น มีรอยขีดกำหนดในที่อันควร ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งดุมของจักรรัตนะนั้นก่อน.

Yehi [Pg.153] pana taṃ arehi ‘‘sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti. Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.

อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสาระ' ด้วยกำเหล่าใด กำเหล่านั้นสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ถึงพร้อมด้วยรัศมีประหนึ่งรัศมีพระอาทิตย์. แม้ของกำเหล่านั้น รอยขีดกำหนดรูปหม้อและแก้วมณีเป็นต้น ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกำของจักรรัตนะนั้น.

Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.

อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สเนมิกะ' พร้อมกับกงใด กงนั้นสำเร็จด้วยปะการังสีแดงสด บริสุทธิ์ เกลี้ยงเกลา ประหนึ่งเยาะเย้ยสิริแห่งกลุ่มรัศมีของดวงอาทิตย์อ่อน. อนึ่ง ที่รอยต่อของกงนั้น แผ่นทองชมพูนุทสีแดงมีสิริดุจสีแห่งเวลาเย็น และรอยขีดกำหนดวงกลม ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกงของจักรรัตนะนั้น.

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ, ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti, yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.

อนึ่ง ที่พื้นปริมณฑลแห่งกงของจักรรัตนะนั้น ในระหว่างกำทุกๆ ๑๐ กำ มีก้านปะการังสำหรับรับลม เป็นโพรงข้างใน วิจิตรด้วยวงกลมมีช่อง ประหนึ่งลำไม้ไผ่สำหรับสูบลม ซึ่งเมื่อถูกลมพัดแล้ว มีเสียงไพเราะ น่ารื่นรมย์ และน่าใคร่ ประหนึ่งดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ชำนาญดีประโคมแล้ว. ก็แล เบื้องบนก้านปะการังนั้นมีเศวตฉัตร ที่ข้างทั้งสองมีแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมา ดังนี้ ปริมณฑลแห่งกงอันงดงามยิ่งด้วยก้านปะการังร้อยก้านซึ่งทรงไว้ซึ่งเศวตฉัตรหนึ่งร้อย อันแวดล้อมด้วยแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมาสองร้อยแถวอย่างนี้ ภายในท่อดุมทั้งสองมีหน้าสิงห์สองหน้า ซึ่งพวงไข่มุกสองพวง มีขนาดเท่าลำตาล มีสิริดุจกลุ่มรัศมีพระจันทร์วันเพ็ญ มีขั้วกัมพลสีแดงดุจดวงอาทิตย์อ่อนเป็นที่สุด ประหนึ่งครอบงำความงามแห่งการโคจรของคงคาในอากาศ ห้อยย้อยลงมา ซึ่งเมื่อหมุนไปพร้อมกับจักรรัตนะในอากาศ ย่อมปรากฏประหนึ่งจักรสามวงหมุนไปพร้อมกัน. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงโดยทุกประการแห่งจักรรัตนะนั้น.

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni, dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ [Pg.154] rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati.

ก็จักรรัตนะนั้น ซึ่งบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงอย่างนี้ เมื่อพวกมนุษย์บริโภคภัตตาหารเย็นตามปกติแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้ที่ประตูเรือนของตนๆ สนทนาปราศรัยกันอยู่ และเมื่อพวกเด็กๆ เล่นกันอยู่ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น ประหนึ่งประดับยอดกิ่งไม้ให้งดงามด้วยส่วนแห่งอากาศที่ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ใกล้กับยอดหมู่ไม้ ยังโสตประสาทของสัตว์ทั้งหลายให้ตั้งใจฟังด้วยเสียงอันไพเราะที่ได้ยินจำเริญมาแต่ระยะ ๑๒ โยชน์ ดึงดูดนัยน์ตาด้วยวรรณะอันรุ่งเรืองด้วยกลุ่มรัศมีต่างๆ จำเริญมาแต่ระยะ ๑ โยชน์ ประหนึ่งประกาศปุญญานุภาพของพระเจ้าจักรพรรดิ มุ่งหน้าสู่ราชธานีมา.

Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passa bho acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajja pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati, addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ bahuṃ vippalapatha, nevesa puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena panetena bhavitabba’’nti.

ครั้งนั้น เพียงได้ยินเสียงของจักรแก้วนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้มีใจคำนึงว่า “เสียงนี้มาจากไหนหนอ เป็นเสียงของอะไรหนอ” กำลังแลดูไปทางทิศตะวันออก คนหนึ่งในหมู่มนุษย์เหล่านั้นได้กล่าวกับอีกคนหนึ่งอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง พระจันทร์เต็มดวงนี้ เมื่อก่อนขึ้นดวงเดียว แต่บัดนี้กลับขึ้นมาเป็นดวงที่สอง คู่แห่งพระจันทร์เต็มดวงนี้กำลังขึ้นสู่ท้องฟ้าตามลำดับหน้าหลัง ดุจคู่แห่งพญาหงส์” อีกคนหนึ่งกล่าวว่า “ท่านพูดอะไรกันเพื่อน ท่านเคยเห็นพระจันทร์เต็มดวงสองดวงขึ้นพร้อมกันที่ไหนกันเล่า นี่คือดวงอาทิตย์ผู้ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันร้อนแรง มีรัศมีดุจแววหางนกยูงกำลังขึ้นมามิใช่หรือ” อีกคนหนึ่งยิ้มแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ดวงอาทิตย์เพิ่งจะตกไปเมื่อกี้นี้มิใช่หรือ ดวงอาทิตย์นั้นจะติดตามพระจันทร์เต็มดวงนี้ขึ้นมาได้อย่างไร แน่นอนว่า สิ่งนี้คงจะเป็นวิมานของผู้มีบุญท่านหนึ่ง ซึ่งสว่างไสวด้วยแสงแห่งรัตนชาตินานาชนิด” คนอื่นๆ ค้านคนเหล่านั้นทั้งหมดแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกท่านจะพูดเพ้อเจ้อไปทำไมกันมากนัก นี่ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวง ไม่ใช่ดวงอาทิตย์ ไม่ใช่วิมานของเทวดา เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มีสิริสมบัติเช่นนี้ แต่นี่ต้องเป็นจักรแก้วอย่างแน่นอน”

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

เมื่อชนเหล่านั้นกำลังสนทนากันอยู่อย่างนั้น จักรแก้วนั้นก็ละจากดวงจันทร์ มุ่งตรงมา ลำดับนั้น เมื่อชนเหล่านั้นกล่าวว่า “สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อใครหนอ” ก็มีผู้กล่าวตอบว่า “มิใช่เพื่อผู้อื่นใดเลย พระราชาของพวกเราทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้วมิใช่หรือ สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อพระองค์นั้น” ครั้งนั้น มหาชนนั้นและคนอื่นๆ ที่เห็น ล้วนติดตามไปแต่จักรแก้วเท่านั้น แม้จักรแก้วนั้น ประหนึ่งว่าประสงค์จะประกาศความเป็นมาของตนว่ามาเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ได้เวียนรอบพระนครโดยทางยอดกำแพงเจ็ดครั้ง กระทำประทักษิณพระราชวังชั้นในของพระราชา แล้วหยุดนิ่งอยู่ ณ ที่ใกล้สีหบัญชรด้านทิศเหนือของพระราชวังชั้นใน ประหนึ่งว่าถูกตอกด้วยเพลา ในที่ซึ่งสามารถบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นได้โดยง่าย

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ [Pg.155] mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvāna rañño khattiyassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

ก็เมื่อจักรแก้วนั้นหยุดนิ่งอยู่อย่างนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นหมู่แห่งรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยแสงแห่งรัตนะหลากสีนานาชนิด ซึ่งเข้าไปทางช่องหน้าต่างเป็นต้น ประดับประดาภายในปราสาท ก็ทรงเกิดความปรารถนาเพื่อจะทอดพระเนตร แม้บริวารของพระองค์ก็นำความอันเป็นที่รักมาเป็นเครื่องบรรณาการ เข้ามากราบทูลเรื่องนั้น ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระวรกายแผ่ซ่านด้วยปีติและปราโมทย์อย่างแรงกล้า ทรงคลายบัลลังก์ ลุกจากอาสนะ เสด็จไปใกล้สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นจักรแก้วนั้นแล้ว ทรงดำริความมีอาทิว่า “อันเราได้เคยสดับมาแล้ว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นแล้ว... (ละ)... เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิหนอ” ในบทนั้น บทว่า “พระองค์ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” ถามว่า เป็นพระเจ้าจักรพรรดิด้วยเหตุเพียงเท่าไร ตอบว่า เมื่อจักรแก้วเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้าแม้เพียงองคุลีหนึ่งหรือสององคุลีแล้วหมุนไป

Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā. Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘abhivijānātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati, yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงกระทำเพื่อจะให้จักรแก้วนั้นหมุนไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ลุกจากอาสนะ” คือ ลุกจากอาสนะที่ประทับนั่งแล้ว เสด็จมาใกล้จักรแก้ว บทว่า “ทรงถือพระเต้า” คือ ทรงยกพระเต้าทองซึ่งมีพวยเหมือนงวงช้างขึ้นด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงรับน้ำ (ด้วยพระหัตถ์ขวาแล้วตรัสว่า) “ขอท่านจักรแก้วจงหมุนไป ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” (ในบทว่า) “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป” ความว่า เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวงทรงหลั่งอุทกแล้ว ในลำดับแห่งพระดำรัสว่า “ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” นั่นเทียว จักรแก้วก็เหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วหมุนไป ในกาลพร้อมกับการหมุนไปของจักรแก้วใด พระราชานั้นก็ได้ชื่อว่าเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati, athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca. Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti. Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale [Pg.156] vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

ก็เมื่อจักรแก้วหมุนไปแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิผู้เสด็จติดตามจักรแก้วนั้นไป ทรงขึ้นสู่ยานอันประเสริฐ เหาะขึ้นสู่เวหาส ครั้งนั้น บริวารและชาววังของพระองค์ผู้ถือฉัตรและจามรเป็นต้น (ก็ติดตามไป) ลำดับนั้น แม้แต่อุปราชและเสนาบดีเป็นต้น พร้อมด้วยหมู่พลของตนๆ ซึ่งประดับประดาด้วยเสื้อเกราะและเกราะนานาชนิด สว่างไสวด้วยแสงแห่งอาวุธต่างๆ ประดับด้วยธงและชายธงที่ยกขึ้นสูง ก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น ส่วนราชบุรุษทั้งหลาย เพื่อสงเคราะห์ประชาชน ให้เที่ยวตีกลองไปตามถนนในพระนคร (ประกาศว่า) “พ่อทั้งหลาย จักรแก้วบังเกิดแก่พระราชาของพวกเราแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงประดับตกแต่งตามสมควรแก่สมบัติของตนๆ แล้วมาประชุมกัน” ส่วนมหาชน โดยปกติแล้ว เพียงได้ยินเสียงจักรแก้ว ก็ละกิจการทั้งปวง ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นมาประชุมกันแล้ว แม้มหาชนทั้งหมดนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น เพราะว่า ความปรารถนาจะไปพร้อมกับพระราชาเกิดขึ้นแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ก็ไปในอากาศได้ บริษัทมีขนาดยาวและกว้าง ๑๒ โยชน์อย่างนี้ ในบริษัทนั้น ไม่มีบุรุษแม้คนเดียวที่มีร่างกายขาดหรือแตก หรือมีผ้านุ่งห่มเศร้าหมอง เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิมีบริวารที่สะอาด บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิเมื่อไปในอากาศ ย่อมเป็นดุจบริษัทของวิทยาธร เป็นดุจรัตนะที่โปรยปรายไว้บนพื้นแก้วอินทนิล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป”

Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati, yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti, bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.

แม้จักรแก้วนั้นก็หมุนไปในส่วนแห่งท้องฟ้าที่ไม่สูงเกินไปนัก เหนือยอดไม้ทั้งหลาย โดยประการที่ผู้ต้องการดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนของต้นไม้ทั้งหลาย สามารถเก็บสิ่งเหล่านั้นได้โดยง่าย และผู้ที่ยืนอยู่บนพื้นดินก็สามารถกำหนดหมายได้ว่า "นี่คือพระราชา นี่คืออุปราช นี่คือเสนาบดี" แม้ในอิริยาบถทั้งหลายมีการยืนเป็นต้น ผู้ใดปรารถนาจะไปด้วยอิริยาบถใด ผู้นั้นก็ไปด้วยอิริยาบถนั้นนั่นแหละ และในบริษัทนี้ ชนผู้ขวนขวายในศิลปะมีจิตรกรรมเป็นต้น ก็ทำกิจของตนๆ ไปด้วยนั่นเอง กิจทั้งปวงของชนเหล่านั้นย่อมสำเร็จในอากาศ เหมือนกับที่สำเร็จบนพื้นดินฉันนั้น จักรแก้วนั้นพาบริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิไปอย่างนี้ ละภูเขาสิเนรุไว้ทางเบื้องซ้าย ไปสู่ปุพพวิเทหทวีปอันมีประมาณ ๘๐,๐๐๐ โยชน์ โดยส่วนเบื้องบนแห่งมหาสมุทร

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti, tena vuttaṃ ‘‘yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

ในที่นั้น มีภาคพื้นแห่งหนึ่งซึ่งกว้าง ๑๒ โยชน์โดยตลอด สามารถเป็นที่ตั้งค่ายของบริษัทซึ่งมีปริมณฑล ๓๖ โยชน์ได้ มีเครื่องอุปโภคบริโภคที่หาได้ง่าย สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นสะอาดและสม่ำเสมอ เป็นที่น่ารื่นรมย์ ในส่วนเบื้องบนแห่งภาคพื้นนั้น จักรแก้วนั้นก็หยุดนิ่งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าถูกเพลากระทบไว้ ครั้งนั้น มหาชนนั้นก็ลงมาโดยสัญญานั้น ทำกิจทั้งปวงมีการอาบน้ำและบริโภคเป็นต้นตามความพอใจ แล้วจึงพักอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในประเทศใดแล จักรแก้วนั้นตั้งอยู่, ในประเทศนั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเสด็จเข้าประทับอยู่ พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า"

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamanubhāvo cakkaratanassa.

เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสด็จเข้าประทับอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายในที่นั้น แม้ได้สดับว่า "อำนาจของข้าศึกมาถึงแล้ว" ก็มิได้ประชุมพลกายแล้วเตรียมรบ ในลำดับแห่งการเกิดขึ้นแห่งจักรแก้วนั่นเทียว ไม่มีสัตว์ใดเลย ที่จะพึงอาจเงื้ออาวุธขึ้นปรารภพระราชาด้วยความหมายว่าเป็นข้าศึก นี้เป็นอานุภาพของจักรแก้ว

Cakkānubhāvena hi tassa rañño,Arī asesā damathaṃ upenti;

Arindamaṃ nāma narādhipassa,Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ.

ด้วยอานุภาพแห่งจักรของพระราชานั้นแล อริราชศัตรูทั้งปวงย่อมถึงซึ่งความสงบราบคาบ (จักรแก้วนั้น) ชื่อว่า อรินทมะ (ผู้ปราบศัตรู) ของพระนราธิบดี เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จักรของพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า จักกะ

Tasmā [Pg.157] sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ehi kho mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti. Tena vuttaṃ ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya…pe… anusāsa mahārājāti.

เพราะเหตุนั้น พระราชาเหล่านั้นทั้งหมดจึงทรงถือเอาเครื่องบรรณาการอันสมควรแก่สิริและสมบัติแห่งราชย์ของตนๆ เข้าไปเฝ้าพระราชานั้น มีพระเศียรน้อมลง กระทำการบูชาพระบาทของพระองค์ด้วยการอภิเษกคือรัศมีแห่งมณีบนมงกุฎของตน แล้วย่อมถึงซึ่งการรับสนองพระบรมราชโองการต่อพระองค์ด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ขอเชิญเสด็จมาเถิด มหาราช" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแลในทิศบูรพา... (ละ)... ขอพระองค์จงทรงสั่งสอนเถิด มหาราช"

Tattha svāgatanti suāgamanaṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti. Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano, tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathāti.

ในบทนั้น คำว่า สฺวาคตํ คือ สุอาคมนํ (การมาดี) จริงอยู่ เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมเศร้าโศก เมื่อจากไป เขาย่อมยินดี เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมยินดี เมื่อจากไป เขาย่อมเศร้าโศก พระองค์เป็นเช่นนั้น คือเป็นผู้ที่เมื่อมาถึงทำให้ยินดี เมื่อจากไปทำให้เศร้าโศก เพราะเหตุนั้น การเสด็จมาของพระองค์จึงชื่อว่าเป็นการมาดี ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ แต่เมื่อพระราชาเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าจักรพรรดิก็มิได้ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงจัดแจงเครื่องบรรณาการชื่อมีประมาณเท่านี้แก่เราทุกปี" ทั้งมิได้ทรงชิงโภคทรัพย์ของผู้อื่นไปให้แก่อีกผู้หนึ่ง แต่ด้วยพระปัญญาอันสมควรแก่ความเป็นธรรมราชาของพระองค์ ทรงพิจารณาเห็นปาณาติบาตเป็นต้นโดยความเป็นโทษ แล้วทรงแสดงธรรมโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด ปาณาติบาตนี้ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในนรก" ด้วยพระสุรเสียงอันน่ารักไพเราะ แล้วประทานโอวาทมีอาทิว่า "สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า... (ละ)... และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่ได้มาเถิด"

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti. Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissanti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ‘‘ye kho pana, bhikkhave’’tiādimāha.

ก็พระราชาทั้งหมดรับเอาโอวาทนี้ของพระราชา (จักรพรรดิ) หรือ? แม้โอวาทของพระพุทธเจ้า สัตว์ทั้งปวงก็ยังไม่รับเอา แล้วจะรับเอาโอวาทของพระราชา (จักรพรรดิ) ได้อย่างไรเล่า เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดเป็นบัณฑิต มีปัญญาพิจารณาเห็นแจ้ง ชนเหล่านั้นย่อมรับเอา แต่ว่าพระราชาทั้งหมดเป็นผู้ตามเสด็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแล"

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya [Pg.158] pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ, nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati.

ครั้งนั้น เมื่อประทานโอวาทแก่ชาวปุพพวิเทหทวีปอย่างนี้แล้ว และเมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จักรแก้วนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาสด้วยกำลังแห่งจักรพรรดิ แล้วหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพา และจักรแก้วนั้นหยั่งลงโดยประการใดๆ น้ำในมหาสมุทรที่ลดลงก็มีการซัดส่ายของคลื่นสงบลงโดยประการนั้นๆ ประหนึ่งพญานาคที่ได้กลิ่นยาแก้พิษแล้วหดพังพาน น้ำนั้นลดลงไปประมาณ ๑ โยชน์ แล้วตั้งอยู่ภายในสมุทรประดุจกำแพงแก้วไพฑูรย์ ในขณะนั้นนั่นเอง รัตนะต่างๆ ที่กระจัดกระจายอยู่บนพื้นมหาสมุทร ก็มาแต่ที่นั้นๆ แล้วทำให้ประเทศนั้นเต็ม ประหนึ่งว่าปรารถนาจะเห็นบุญญสิริของพระราชานั้น ครั้งนั้น บริษัทของพระราชานั้นเห็นพื้นมหาสมุทรที่เต็มไปด้วยรัตนะต่างๆ นั้น ก็ถือเอาด้วยชายพกเป็นต้นตามความพอใจ แต่เมื่อบริษัทถือเอารัตนะตามความพอใจแล้ว จักรแก้วนั้นก็กลับคืน และเมื่อจักรแก้วนั้นกลับคืน บริษัทอยู่ข้างหน้า พระราชาอยู่ท่ามกลาง จักรแก้วอยู่ท้ายสุด แม้น้ำในมหาสมุทรนั้นก็ติดตามไปโดยไม่มีช่องว่างเลย ประหนึ่งว่าถูกสิริแห่งจักรแก้วล่อลวง และประหนึ่งว่าทนไม่ได้ซึ่งการพลัดพรากจากจักรแก้วนั้น กระทบอยู่จนถึงที่สุดแห่งขอบกง

257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Tena vuttaṃ atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti. Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๒๕๗. พระเจ้าจักรพรรดิ ครั้นทรงพิชิตปุพพวิเทหทวีปอันมีสมุทรทิศบูรพาเป็นที่สุดแล้ว ทรงปรารถนาจะพิชิตชมพูทวีปอันมีสมุทรทิศทักษิณเป็นที่สุด จึงเสด็จมุ่งพระพักตร์ไปยังสมุทรทิศทักษิณโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพาแล้ว ขึ้นมาแล้ว ย่อมหมุนไปสู่ทิศทักษิณ" ก็แล วิธีการหมุนไปของจักรรัตนะนั้นที่กำลังหมุนไปอยู่อย่างนี้ คือ การประชุมพลเสนา การที่พระราชาผู้เป็นข้าศึกเสด็จมาเฝ้า การประทานพระโอวาทแก่พระราชาเหล่านั้น การหยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ การลดลงแห่งน้ำในสมุทร และการถือเอารัตนะทั้งหลาย ทั้งหมดนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.

ก็แล ครั้นทรงพิชิตชมพูทวีปนั้นอันมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์แล้ว เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศทักษิณแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอปรโคยานทวีปอันมีประมาณเจ็ดพันโยชน์โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศประจิมแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอุตตรกุรุทวีปอันมีประมาณแปดพันโยชน์โดยทำนองนั้นเหมือนกัน ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน แล้วเสด็จขึ้นจากสมุทรทิศอุดร

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเป็นผู้ทรงบรรลุแล้วซึ่งความเป็นใหญ่ในแผ่นดินอันมีสมุทรทั้งสี่เป็นที่สุด พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้ทรงมีชัยชนะอันทรงพิชิตแล้วอย่างนี้ เพื่อทอดพระเนตรความถึงพร้อมแห่งราชสิริสมบัติของพระองค์ พร้อมด้วยบริษัท เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าเบื้องบนแล้ว ทอดพระเนตรมหาทวีปทั้งสี่อันมีทวีปน้อยห้าร้อยห้าร้อยเป็นบริวาร ประหนึ่งทอดพระเนตรสระชาตสระทั้งสี่อันวิจิตรด้วยหมู่ปทุม อุบล และปุณฑริกที่บานสะพรั่งดีแล้ว แล้วเสด็จกลับคืนสู่ราชธานีของพระองค์ตามลำดับโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอกนั่นเทียว ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นเป็นประหนึ่งว่ายังประตูพระราชวังชั้นในให้งดงามอยู่ ย่อมตั้งอยู่

Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati. Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti.

ก็แล เมื่อจักรรัตนะนั้นตั้งอยู่แล้วอย่างนี้ ในพระราชวังชั้นใน กิจที่ควรทำด้วยคบเพลิงหรือด้วยประทีปย่อมไม่มี แสงสว่างแห่งจักรรัตนะนั่นเทียวย่อมกำจัดความมืดในเวลากลางคืน ก็แล ชนเหล่าใดเป็นผู้ต้องการความมืดในเวลากลางคืน ความมืดย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "หยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ...ฯลฯ...จักรรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น"

Hatthiratanavaṇṇanā

พรรณนาหัตถิรัตนะ

258. Evaṃ [Pg.159] pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdati, athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṃ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṃ padese patiṭṭhāti. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati, uposathakulā sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘uposatho nāgarājā’’ icceva āgacchati. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ sutte vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati, na itaresaṃ. Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha tiṭṭhati. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… nāgarājāti.

๒๕๘. ก็แล พวกอำมาตย์ของพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้มีจักรรัตนะปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ให้ทำส่วนแห่งพื้นที่อันเป็นที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติให้เป็นพื้นที่สะอาดแล้ว ให้ฉาบทาด้วยของหอมมีกลิ่นดีมีจันทน์หอมเป็นต้น เบื้องล่างเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้มีสีวิจิตรและมีกลิ่นหอม เบื้องบนมีเพดานประดับด้วยพวงดอกไม้อันน่ารื่นรมย์ที่ร้อยไว้ในระหว่างแห่งดาวทองทั้งหลาย ตกแต่งแล้วประหนึ่งเทพวิมาน แล้วกราบทูลว่า "ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงคำนึงถึงการมาแห่งหัตถิรัตนะเห็นปานนี้เถิด" พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ทรงบำเพ็ญมหาทาน สมาทานศีลแล้ว ทรงคำนึงถึงความถึงพร้อมแห่งบุญนั้น ประทับนั่งอยู่โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ครั้งนั้น อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์นั้นกระตุ้นเตือนแล้ว ช้างตัวประเสริฐจากตระกูลฉัททันต์หรือจากตระกูลอุโบสถ ผู้ปรารถนาจะเสวยสักการะอันวิเศษนั้น มีกายขาวบริสุทธิ์ ประดับด้วยเท้า คอ และปากอันแดงงามดุจมณฑลแห่งดวงอาทิตย์อ่อน ตั้งมั่นในที่ ๗ แห่ง มีการตั้งอยู่แห่งอวัยวะใหญ่น้อยอันตั้งมั่นดีแล้ว มีงวงงามดุจดอกปทุมแดงที่บานแล้ว มีฤทธิ์ สามารถไปในอากาศได้ประหนึ่งโยคี ดุจภูเขาเงินอันมีขอบเขตที่ย้อมด้วยผงมโนศิลา ย่อมมาตั้งอยู่ในประเทศนั้น ช้างนั้น เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ย่อมมาเป็นตัวที่เล็กที่สุด เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ย่อมมาเป็นตัวที่ใหญ่ที่สุด แต่ในพระบาลี มาว่า "พญาช้างชื่ออุโบสถ" ดังนี้เท่านั้น พญาช้างนี้ ย่อมมาสู่พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้ว ผู้ทรงคำนึงอยู่โดยนัยที่ตรัสไว้ในสูตร ย่อมไม่มาสู่ชนเหล่าอื่น มาสู่ที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติด้วยตนเองแล้ว ให้ช้างมงคล (เดิม) หลีกไป แล้วตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...พญาช้าง"

Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturitaṃ āgantvā taṃ disvā pasannacitto ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati, rājā taṃ abhiruhitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṃ gamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṃ abhilaṅghati, tato cakkacārikāya vuttanayeneva [Pg.160] sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati, evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Tena vuttaṃ disvāna rañño cakkavattissa…pe… evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavatīti.

ก็แล ครั้นเห็นหัตถิรัตนะนั้นที่ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ พวกคนเลี้ยงช้างเป็นต้น มีใจยินดีร่าเริง ไปโดยเร็วแล้ว กราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จมาโดยเร็วพลัน ทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงดำริว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ยานช้างนี้ช่างดีจริงหนอ ถ้าหากจะพึงถึงการฝึกได้" แล้วทรงเหยียดพระหัตถ์ออกไป ครั้งนั้น ช้างนั้นทำหูให้ห้อยลง แสดงความเป็นสัตว์ว่าง่าย ประหนึ่งลูกโคที่เกิดจากแม่โคในบ้าน เข้าไปเฝ้าพระราชา พระราชาทรงปรารถนาจะเสด็จขึ้นทรงช้างนั้น ครั้งนั้น พวกข้าราชบริพารของพระองค์ ทราบความประสงค์แล้ว ทำหัตถิรัตนะนั้นให้มีธงทอง เครื่องประดับทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง แล้วน้อมเข้าไปถวาย พระราชาไม่ต้องให้ช้างนั้นหมอบลงเลย เสด็จขึ้นโดยบันไดอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงมีพระทัยน้อมไปเพื่อจะเสด็จไปในอากาศ พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งพระดำริของพระองค์นั่นเทียว พญาช้างนั้นก็เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าสีครามอันมีข่ายแห่งรัศมีดุจแก้วอินทนิล ประหนึ่งพญาหงส์ ลำดับนั้น ราชบริษัททั้งปวงก็ตามเสด็จไปโดยนัยที่กล่าวแล้วในคราวที่จักรรัตนะหมุนไปนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระราชาพร้อมด้วยบริษัท เสด็จเที่ยวไปทั่วปฐพีทั้งสิ้นภายในเวลาเสวยพระกระยาหารเช้าเท่านั้น แล้วเสด็จกลับสู่ราชธานี หัตถิรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ครั้นทอดพระเนตรเห็น...ของพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ...หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น"

Assaratanavaṇṇanā

พรรณนาอัสสรัตนะ

Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānasakkāro samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṃ samanussarati, athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā puna caparantiādimāha.

อนึ่ง เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีช้างรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ บริษัทของพระองค์ให้ทำสถานที่อันเป็นที่อยู่ของม้ามงคลตามปกติให้สะอาด มีพื้นราบเรียบ และประดับตกแต่งแล้ว ก็ได้ทำให้เกิดความอุตสาหะเพื่อทรงดำริถึงการมาของม้ารัตนะนั้นแก่พระราชาโดยนัยก่อนนั่นเทียว พระองค์ผู้มีทานและการสักการะอันทรงกระทำแล้ว มีศีลอันทรงสมาทานแล้วโดยนัยก่อนนั่นเทียว ประทับนั่งอยู่บนพื้นปราสาท ทรงระลึกเนืองๆ ถึงความถึงพร้อมแห่งบุญ ครั้งนั้น พญาม้าชื่อวลาหก อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ตักเตือนแล้ว มาจากตระกูลม้าสินธพ มีสิริเสมอด้วยกลุ่มเมฆขาวในสมัยสารทกาลอันพัวพันด้วยสายฟ้า มีเท้าแดง มีจะงอยปากแดง มีสรีระอันเกาะกลุ่มกันเป็นก้อนแน่นสนิท บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน เสมอด้วยกลุ่มแสงจันทร์ มีศีรษะดำเพราะประกอบด้วยศีรษะมีสีดำราวกับคอของกาและราวกับแก้วอินทนิล มีขนแผงคอเหมือนหญ้ามุงกระต่ายเพราะประกอบด้วยขนทั้งหลายที่เหมือนหญ้ามุงกระต่ายซึ่งราวกับเขาจัดแต่งตั้งไว้เป็นอย่างดี มีความละเอียด กลม ตรง และสะอาด ไปในอากาศได้ มาแล้ว ย่อมตั้งอยู่เฉพาะในที่นั้น เรื่องที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องช้างรัตนะนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงม้ารัตนะเห็นปานนี้ จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า "ปุน จปรํ" ดังนี้

Maṇiratanavaṇṇanā

พรรณนาแก้วมณีรัตนะ

Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamappamāṇaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ, vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ[Pg.161], te te ca sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti divāti maññamānā. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… maṇiratanaṃ pātubhavatīti.

อนึ่ง แก้วมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีม้ารัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ มีความยาว ๔ ศอก มีประมาณเท่าดุมเกวียน ประดับด้วยดอกบัวทอง ๒ ดอก ซึ่งมีพวงไข่มุกอันบริสุทธิ์ยิ่งออกมาจากที่สุดแห่งปุ่มในที่สุดทั้งสอง มีแก้วมณีแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ราวกับกำลังแผ่ไปซึ่งสิริแห่งพระจันทร์เต็มดวงอันหมู่ดาวแวดล้อมแล้ว ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ เมื่อแก้วมณีรัตนะนั้นที่มาแล้วอย่างนี้ อันเขาตั้งไว้บนข่ายไข่มุกแล้วยกขึ้นสู่อากาศสูงประมาณ ๖๐ ศอกโดยลำดับแห่งไม้ไผ่ ในเวลากลางคืน รัศมีย่อมแผ่ไปสู่โอกาสประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ด้วยรัศมีนั้น โอกาสนั้นทั้งหมดจึงเป็นที่มีแสงสว่างเกิดขึ้นแล้วราวกับเวลาอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น ชาวนาทั้งหลายสำคัญอยู่ว่าเป็นกลางวัน จึงประกอบการทำนา พ่อค้าทั้งหลายก็เปิดร้าน และช่างศิลป์เหล่านั้นๆ ก็ประกอบการงานนั้นๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...แก้วมณีรัตนะย่อมบังเกิดขึ้น" ดังนี้

Itthiratanavaṇṇanā

พรรณนานางแก้วรัตนะ

Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.

อนึ่ง นางแก้วรัตนะผู้เป็นเหตุแห่งความสุขพิเศษอันเป็นวิสัย ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีแก้วมณีรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จริงอยู่ เขาย่อมนำพระอัครมเหสีมาจากมัททราชตระกูลบ้างเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ หรือนางย่อมมาเองจากอุตตรกุรุทวีปบ้างด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ ส่วนสมบัติที่เหลือของนางแก้วนั้น มาแล้วในพระบาลีนั่นเทียวโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง นางแก้วรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีรูปงาม น่าดู"

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānā ca somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā, pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati, devānaṃ atidūraṃ niccharati, tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะนางมีรูปอันยิ่งด้วยความบริบูรณ์แห่งสัณฐาน ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมทำจักษุทั้งหลายให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้ควรดูแม้ละความวุ่นวายในกิจอื่น ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสด้วยสามารถแห่งโสมนัส บทว่า "ปรมาย" แปลว่า อย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างนี้ บทว่า "วณฺณโปกฺขรตาย" แปลว่า ด้วยความงามแห่งผิวพรรณ บทว่า "สมนฺนาคตา" แปลว่า ประกอบแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง เพราะก้าวล่วงผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ จริงอยู่ รัศมีแห่งผิวพรรณของมนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ออกไปภายนอก ของทวยเทพย่อมออกไปไกลมาก ส่วนรัศมีกายของนางแก้วนั้นย่อมส่องสว่างซึ่งประเทศมีประมาณ ๑๒ ศอก

Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusaṃ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā.

อนึ่ง ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "นาติทีฆา" ความถึงพร้อมแห่งส่วนสูงของนางแก้วนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วยคู่ที่หนึ่ง ความถึงพร้อมแห่งความสมส่วนของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สอง ความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สาม อีกอย่างหนึ่ง ความไม่มีแห่งความวิบัติแห่งกาย ก็ตรัสแล้วแม้ด้วยบททั้งหกเหล่านี้ ความถึงพร้อมแห่งกายของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยบทนี้ว่า "อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ"

Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavihatassa tūlapicuno vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.

บทว่า "ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน วา" มีความว่า กายสัมผัสย่อมเป็นเหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้ายที่ถูกตีร้อยครั้ง อันเขาใส่ลงในหัวเนยใสแล้วตั้งไว้ บทว่า "สีเต" คือ ในกาลหนาวของพระราชา บทว่า "อุณฺเห" คือ ในกาลร้อนของพระราชา บทว่า "จนฺทนคนฺโธ" คือ กลิ่นแห่งแก่นจันทน์เหลืองอันบดละเอียดดีแล้ว เป็นของใหม่ ประกอบด้วยของหอม ๔ ชนิด ย่อมหอมฟุ้งออกจากกายตลอดกาลเป็นนิตย์ทีเดียว บทว่า "อุปฺปลคนฺโธ" คือ กลิ่นหอมยิ่งแห่งดอกอุบลเขียวที่บานในขณะนั้นนั่นเทียว ซึ่งออกจากพระโอษฐ์ในกาลที่ทรงพระสรวลและตรัส ย่อมหอมฟุ้ง

Evaṃ [Pg.162] rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi devāti tassa kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ, tadeva vadatīti piyavādinī.

อนึ่ง เพื่อทรงแสดงอาจาระอันสมควรแก่ความถึงพร้อมแห่งสรีระของนางแก้วนั้น ผู้ประกอบแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งรูป สัมผัส และกลิ่นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ตํ โข ปน" ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "ปุพฺพุฏฺฐายินี" เพราะเห็นพระราชาแล้ว ย่อมลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่ก่อนทีเดียว ราวกับถูกไฟไหม้ ชื่อว่า "ปจฺฉานิปาตินี" เพราะเมื่อพระราชานั้นประทับนั่งแล้ว กระทำกิจมีพัดด้วยพัดใบตาลเป็นต้นแก่พระราชานั้นแล้ว ภายหลังจึงนั่งลงคอยรับใช้ ชื่อว่า "กึการปฏิสฺสาวินี" เพราะทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะทำอะไร" แล้วย่อมทูลถามพระราชานั้นว่าจะให้ทำอะไร ชื่อว่า "มนาปจารินี" เพราะย่อมประพฤติ กระทำแต่สิ่งที่พอพระทัยของพระราชา ชื่อว่า "ปิยวาทินี" เพราะย่อมกล่าวแต่คำนั้นนั่นเทียวซึ่งเป็นที่รักของพระราชา

Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva, na sāṭheyyenāti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati, aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthetīti vuttaṃ hoti. Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva ‘‘atikkantā mānusaṃ vaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā. Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā. Tenāha evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavatīti.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ความประพฤติของพระนางนั้นเป็นไปด้วยความบริสุทธิ์ใจเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยมารยา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า `ตํ โข ปน` (ก็...นั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า `โน อติจรติ` ความว่า ไม่ประพฤติล่วงเกิน คือ ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ ในบรรดาคุณเหล่านั้น คุณที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นมีอาทิว่า `อภิรูปา` (มีรูปงาม) และในเบื้องปลายมีอาทิว่า `ปุพฺพุฏฺฐายินี` (ตื่นก่อน) คุณเหล่านั้นเป็นคุณตามปกติ ส่วนคุณมีอาทิว่า `อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ` (มีวรรณะล่วงผิวมนุษย์) พึงทราบว่าบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมในปางก่อน อาศัยบุญของพระเจ้าจักรพรรดิ จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว หรืออีกนัยหนึ่ง แม้คุณมีความเป็นผู้มีรูปงามเป็นต้น ก็ถึงความบริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า นางแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น

Gahapatiratanavaṇṇanā

พรรณนาคหบดีแก้ว

Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhappavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti, cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyaṃ yojanabbhantare nidhiṃ passati. So taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavatīti.

ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีนางแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ คหบดีแก้วย่อมบังเกิดขึ้น เพื่อให้กิจที่ต้องทำด้วยทรัพย์เป็นไปได้โดยสะดวก คหบดีนั้นโดยปกติเป็นผู้มีโภคะมาก เกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก เป็นเศรษฐีคหบดีผู้ยังกองทรัพย์ให้เจริญแก่พระราชา อนึ่ง ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีนั้น พร้อมด้วยอานุภาพแห่งจักรแก้ว ย่อมบังเกิดขึ้น ซึ่งด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ภายในแผ่นดินในระยะ ๑ โยชน์ เขาเห็นสมบัตินั้นแล้ว มีใจยินดี ไปปวารณาพระราชาด้วยทรัพย์ ย่อมยังกิจทั้งปวงที่ต้องทำด้วยทรัพย์ให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...คหบดีแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น"

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

พรรณนาขุนพลแก้ว

Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti[Pg.163]. Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī, rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṃ samattho hoti. Sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pātubhavatīti. Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.

ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีคหบดีแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ ขุนพลแก้วผู้สามารถจัดแจงกิจทั้งปวงย่อมบังเกิดขึ้น ขุนพลแก้วนั้นเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระราชานั่นเอง โดยปกติเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา อนึ่ง ปรจิตตญาณ (ญาณรู้ใจผู้อื่น) ย่อมเกิดขึ้นแก่ขุนพลแก้วนั้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน อาศัยบุญญานุภาพของพระราชา ซึ่งด้วยญาณนั้น เขารู้ความประพฤติทางใจของราชบริษัทในระยะ ๑๒ โยชน์แล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะวินิจฉัยในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นประโยชน์แก่พระราชาได้ แม้ขุนพลแก้วนั้นเห็นอานุภาพของตนนั้นแล้ว มีใจยินดี ย่อมปวารณาพระราชาด้วยการรับสั่งสอนในกิจทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...ขุนพลแก้วย่อมบังเกิดขึ้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า `ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ` คือ เพื่อจะแต่งตั้งบุคคลที่ควรแต่งตั้งในตำแหน่งนั้นๆ

259. Samavepākiniyātiādi heṭṭhā vuttameva.

๒๕๙. คำมีอาทิว่า `สมเวปากินิยา` ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

260. Kaṭaggahenāti jayaggāhena. Mahantaṃ bhogakkhandhanti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni. Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati, tato manussalokaṃ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṃ nibbattati, tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๖๐. บทว่า `กฏคฺคเหน` คือ ด้วยการถือเอาชัยชนะ บทว่า `มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ` คือ (ได้ทรัพย์) สองแสนหรือสามแสนในคราวเดียวเท่านั้น บทว่า `เกวลา ปริปูรา ปณฺฑิตภูมิ` คือ บัณฑิตบำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในสวรรค์ เมื่อมาจากสวรรค์นั้นสู่มนุสสโลก ย่อมบังเกิดในความถึงพร้อมด้วยตระกูล รูป และโภคะ ตั้งอยู่ในมนุสสโลกนั้นแล้ว บำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์อีก ก็ย่อมบังเกิดในสวรรค์อีก การเวียนเกิดในสุคติภูมิดังนี้ ชื่อว่าบัณฑิตภูมิอันบริบูรณ์ครบถ้วน บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาพาลบัณฑิตสูตร จบ

10. Devadūtasuttavaṇṇanā

๑๐. พรรณนาเทวทูตสูตร

261. Evaṃ me sutanti devadūtasuttaṃ. Tattha dve agārātiādi assapurasutte vitthāritameva.

๒๖๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า `เอวํ เม สุตํ` คือ เทวทูตสูตร ในเทวทูตสูตรนั้น คำมีอาทิว่า `เทฺว อคารา` ท่านได้ขยายความไว้แล้วในอัสสปุรสูตรนั่นเทียว

262. Nirayaṃ upapannāti bhagavā katthaci nirayato paṭṭhāya desanaṃ devalokena osāpeti, katthaci devalokato paṭṭhāya nirayena osāpeti. Sace saggasampattiṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, nirayadukkhaṃ ekadesato katheti, tiracchānayonidukkhaṃ pettivisayadukkhaṃ manussalokasampattiṃ ekadesato katheti, saggasampattimeva vitthāreti. Sace nirayadukkhaṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, devalokamanussalokesu [Pg.164] sampattiṃ tiracchānayonipettivisayesu ca dukkhaṃ ekadesato katheti, nirayadukkhameva vitthāreti. So imasmiṃ sutte nirayadukkhaṃ vitthāretukāmo, tasmā devalokato paṭṭhāya desanaṃ nirayena osāpeti. Devalokamanussalokasampattiyo tiracchānayonipettivisayadukkhāni ca ekadesato kathetvā nirayadukkhameva vitthārena kathetuṃ tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālātiādimāha.

๒๖๒. บทว่า `นิรยํ อุปปนฺนา` (เข้าถึงนรก) พระผู้มีพระภาคในบางแห่งทรงเริ่มเทศนาจากนรกแล้วทรงจบลงด้วยเทวโลก ในบางแห่งทรงเริ่มจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความสวรรคสมบัติ จะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยส่วนเดียว ตรัสถึงทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉาน ทุกข์ในเปรตวิสัย และสมบัติในมนุสสโลกโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะสวรรคสมบัติ หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความทุกข์ในนรก จะตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะทุกข์ในนรก พระองค์ในพระสูตรนี้ทรงประสงค์จะขยายความทุกข์ในนรก เพราะฉะนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก ตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียวแล้ว เพื่อจะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาล"

Tattha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā, atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. Yamassa raññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā, ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā. Na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. Nāddasanti attano santike pesitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati. Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā sallakkhāpetukāmo ambhotiādimāha.

ในเรื่องนั้น พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลไม่มี กรรมนั่นเองย่อมให้ทำกรรมกรณ์ (การลงโทษ) เหมือนหุ่นยนต์" คำกล่าวของพระเถระเหล่านั้นถูกปฏิเสธไว้แล้วในอภิธรรม (กถาวัตถุ ๘๖๖) ด้วยนัยมีอาทิว่า "มีนายนิรยบาลในนรกหรือ? ตอบว่า มี และมีผู้ทำการลงโทษด้วย" เหมือนอย่างว่าในมนุสสโลกมีผู้ทำการลงโทษอยู่ ฉันใด ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น บทว่า `ยมสฺส รญฺโญ` (ของพญายม) พญายมชื่อว่าเป็นเวมานิกเปรตราช ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติมีทิพยวิมาน ทิพยกัลปพฤกษ์ ทิพยอุทยาน และทิพยนาฏกะ เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากกรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม และพญายมนี้มิได้มีองค์เดียว แต่ที่ประตูทั้ง ๔ มีอยู่ ๔ องค์ สัตว์นรกนั้นกล่าวว่า `นาทฺทสํ` (ข้าพระองค์ไม่เคยเห็น) โดยหมายถึงการไม่มีอยู่ของเทวทูตคนใดคนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน ครั้งนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่เข้าใจความหมายของคำที่เราพูด" ทรงประสงค์จะให้เข้าใจ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนบุรุษ"

Jātidhammoti jātisabhāvo, aparimutto jātiyā, jāti nāma mayhaṃ abbhantareyeva atthīti. Parato jarādhammotiādīsupi eseva nayo.

บทว่า `ชาติธมฺโม` คือ มีความเกิดเป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความเกิด ความหมายคือ ความเกิดมีอยู่ภายในตัวเรานี่เอง ในบทต่อๆ ไป มีอาทิว่า `ชราธมฺโม` ก็มีนัยนี้เช่นกัน

263. Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvāti ettha daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha, bho, mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nhāyituṃ na sakkomi, ahaṃ kiliṭṭhagattomhi, nhāpetha manti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto, vacanattho pana maghadevasutte vuttova.

๒๖๓. ในบทว่า 'สอบสวนเทวทูตที่หนึ่ง' นี้ เด็กชายเล็กๆ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็มีมือและเท้าเหมือนของท่านทั้งหลาย แต่ว่าเรานี้จมอยู่ในมูตรและคูถของตน ไม่สามารถจะลุกขึ้นอาบน้ำได้โดยปกติของตน เราเป็นผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อน แม้จะกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงอาบน้ำให้เรา' ก็ไม่สามารถ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชาติ (ความเกิด) ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชาติเช่นกัน เพราะชาติมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชาติก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชาตินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น เด็กนี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต ส่วนอรรถแห่งบท (เทวทูต) พระองค์ตรัสไว้แล้วในมฆเทวสูตรนั่นเทียว

Dutiyaṃ [Pg.165] devadūtanti etthāpi jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavanasampanno, tassa me tā balajavanasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สอง' นี้ สัตว์ผู้แก่ชรา โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นคนหนุ่มเหมือนท่านทั้งหลาย สมบูรณ์ด้วยกำลังขา กำลังแขน และความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชราเช่นกัน เพราะชรามาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชราก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

Tatiyaṃ devadūtanti etthāpi gilānasatto atthato eva vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākaṃ byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สาม' นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนท่านทั้งหลาย บัดนี้ เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว จมอยู่ในมูตรและคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเช่นกัน เพราะพยาธิมาย่อมถึงแก่เราฉันใด พยาธิก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

265. Catutthaṃ devadūtanti ettha pana kammakāraṇā vā devadūtāti kātabbā kammakāraṇikā vā. Tattha pana kammakāraṇapakkhe bāttiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenete devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākaraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.

๒๖๕. ส่วนในบทว่า 'เทวทูตที่สี่' นี้ พึงทราบว่า กรรมกรณ์ (เครื่องมือลงทัณฑ์) ทั้งหลาย หรือ ผู้กระทำกรรมกรณ์ (เพชฌฆาต) ทั้งหลาย เป็นเทวทูต ก็ในบรรดาสองอย่างนั้น ในฝ่ายกรรมกรณ์ กรรมกรณ์ ๓๒ อย่างก่อน โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เมื่อเราทั้งหลายเกิดขึ้น ย่อมไม่เกิดขึ้นที่ต้นไม้หรือแผ่นหิน ย่อมเกิดขึ้นในร่างกายของคนเช่นท่านทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะเกิดขึ้นนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น กรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์ทั้งหลาย โดยอรรถแล้ว ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราทั้งหลายเมื่อกระทำกรรมกรณ์ ๓๒ อย่าง ย่อมไม่กระทำที่ต้นไม้เป็นต้น ย่อมกระทำในสัตว์ทั้งหลายเช่นท่านนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะกระทำกรรมกรณ์ในท่านทั้งหลายนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

266. Pañcamaṃ devadūtanti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi [Pg.166] maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

๒๖๖. ในบทว่า 'เทวทูตที่ห้า' นี้ สัตว์ที่ตายแล้ว โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเรา ผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าผีดิบ ถึงความเป็นสภาพมีร่างกายพองขึ้นเป็นต้น เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเช่นกัน เพราะความตายมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ความตายก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhatīti? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpakammaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti, na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sāriyamānāpi saranti.

ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนด้วยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้รับการไต่สวน? ผู้ใดทำบาปไว้มากก่อน ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกนั่นเทียว ส่วนผู้ใดทำบาปกรรมไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เหมือนอย่างว่า (ในโลก) เมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำ (ลงโทษ) เท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่ผู้ที่ถูกจับหลังจากการสอบสวน เขาย่อมนำไปสู่สถานที่ตัดสินคดี ผู้นั้นย่อมได้รับการตัดสิน ข้อนี้มีความอุปมาฉันนั้น เพราะว่า ผู้มีบาปกรรมน้อย ย่อมระลึกได้เองก็มี เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ระลึกได้ก็มี

Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirivihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi. Atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attano pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชาวทมิฬชื่อทีฆชยันตะ ระลึกได้เอง ได้ยินว่า ชาวทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมา เขาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนเคยบูชา เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์ แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าสาฎกเนื้อหยาบแก่บุตรผู้เป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่ใกล้เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดัง 'ปฏปฏ' (เสียงผ้า) แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก เพราะเสียงเปลวไฟ จึงระลึกถึงผ้าสาฎกนั้นแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ พึงทราบว่า บุคคลย่อมบังเกิดในสวรรค์เพราะระลึกถึงกุศลกรรมได้เองอย่างนี้ก่อน

Attano dhammatāya asarante pana pañca devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyādīhi. Yo pana pañcahipi na sarati, taṃ yamo rājā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ pañcahipi devadūtehi kusale asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato. Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī hoti.

ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พญายม) ย่อมถามถึงเทวทูต ๕ ในการถามนั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่หนึ่ง บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่สองเป็นต้น ส่วนผู้ใดระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมราชย่อมเตือนผู้นั้นให้ระลึกด้วยตนเอง ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกเพราะอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมตรวจดูด้วยตนเองแล้วเห็น จึงเตือนให้ระลึกว่า 'ท่านบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้เรามิใช่หรือ' ในกาลนั้น เขาระลึกได้แล้วจึงไปสู่เทวโลก ส่วนพญายม เมื่อตรวจดูด้วยตนเองแล้วก็ยังไม่เห็น ก็จะนิ่งเสียด้วยดำริว่า 'สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ'

267. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi. Kiṃ panassa pamāṇaṃ? Abbhantaraṃ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṃ hoti. Lohapathavī lohachadanaṃ ekekā ca bhitti navanavayojanikā hoti. Puratthimāya bhittiyā [Pg.167] acci uṭṭhitā pacchimaṃ bhittiṃ gahetvā taṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni, parikkhepato pana navayojanasatāni catupaṇṇāsayojanāni, samantā pana ussadehi saddhiṃ dasayojanasahassaṃ hoti.

๒๖๗. บทว่า มหานิรเย ได้แก่ ในอเวจีมหานรก. ก็มหานรกนั้นมีประมาณเท่าไร? ภายในโดยยาวและโดยกว้างมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. มีพื้นเป็นเหล็ก มีเพดานเป็นเหล็ก และกำแพงแต่ละด้านหนา ๙ โยชน์. เปลวไฟลุกขึ้นจากกำแพงด้านทิศตะวันออกกระทบกำแพงด้านทิศตะวันตก ทะลุกำแพงนั้นไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์. แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ เมื่อนับโดยที่สุดแห่งเปลวไฟ โดยยาวและโดยกว้างจึงมีประมาณ ๓๐๐ โยชน์ ยิ่งด้วย ๑๘ โยชน์, ส่วนโดยรอบมีประมาณ ๙๐๐ โยชน์กับอีก ๕๔ โยชน์, อนึ่ง โดยรอบพร้อมทั้งอุสสทนรกมีประมาณ ๑๐,๐๐๐ โยชน์.

268. Ubbhataṃ tādisameva hotīti ettha akkantapadaṃ yāva aṭṭhito daḷhaṃ uddharitumeva na sakkā. Ayaṃ panettha attho – heṭṭhato paṭṭhāya ḍayhati, uparito paṭṭhāya jhāyati, iti akkamanakāle ḍayhamānaṃ paññāyati, uddharaṇakāle tādisameva, tasmā evaṃ vuttaṃ. Bahusampattoti bahūni vassasatavassasahassāni sampatto.

๒๖๘. ในบทว่า อุพฺภตํ ตาทิสเมว โหติ นี้ มีความว่า เท้าที่เหยียบลงไปจะถูกไฟไหม้จนถึงกระดูก ไม่สามารถจะยกขึ้นได้เลย. นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ คือ ไฟเริ่มไหม้จากเบื้องล่าง ลุกโชนจากเบื้องบน ด้วยเหตุนี้ ในเวลาที่เหยียบลงไป ก็ปรากฏว่ากำลังถูกไฟไหม้ ในเวลาที่ยกขึ้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้. บทว่า พหุสมฺปตฺโต ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งร้อยปีพันปีเป็นอันมาก.

Kasmā panesa narako avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Vīci nāma antaraṃ vuccati, tattha ca aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhassa vā antaraṃ natthi. Tasmā so avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhitā saṃsibbamānā yojanasataṃ gantvā pacchimabhittiṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร นรกนี้จึงถึงการนับว่า อเวจี? ตอบว่า คำว่า วีจิ หมายถึง ระหว่าง (ช่องว่าง) ก็ในนรกนั้น ช่องว่างระหว่างเปลวไฟก็ดี ระหว่างสัตว์นรกก็ดี หรือระหว่างทุกข์ก็ดี ไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น นรกนั้นจึงถึงการนับว่า อเวจี. จริงอยู่ เปลวไฟจากกำแพงด้านทิศตะวันออกของนรกนั้นลุกขึ้นติดต่อกันเป็นพืดไปตลอด ๑๐๐ โยชน์ ทะลุกำแพงด้านทิศตะวันตกไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์ แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Imesaṃ channaṃ jālānaṃ majjhe nibbatto devadatto, tassa yojanasatappamāṇo attabhāvo, dve pādā yāva gopphakā lohapathaviṃ paviṭṭhā, dve hatthā yāva maṇibandhā lohabhittiyo paviṭṭhā, sīsaṃ yāva bhamukaṭṭhito lohachadane paviṭṭhaṃ, adhobhāgena ekaṃ lohasūlaṃ pavisitvā kāyaṃ vinivijjhantaṃ chadane paviṭṭhaṃ, pācīnabhittito nikkhantasūlaṃ hadayaṃ vinivijjhitvā pacchimabhittiṃ paviṭṭhaṃ, uttarabhittito nikkhantasūlaṃ phāsukā vinivijjhitvā dakkhiṇabhittiṃ paviṭṭhaṃ. Niccale tathāgatamhi aparaddhattā niccalova hutvā paccatīti kammasarikkhatāya ediso jāto. Evaṃ jālānaṃ nirantaratāya avīci nāma.

พระเทวทัตบังเกิดในท่ามกลางเปลวไฟทั้ง ๖ ทิศนั้น อัตภาพของท่านมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ เท้าทั้งสองจมลงในพื้นเหล็กจนถึงข้อเท้า มือทั้งสองจมเข้าไปในกำแพงเหล็กจนถึงข้อมือ ศีรษะจมเข้าไปในเพดานเหล็กจนถึงกระดูกคิ้ว. หลาวเหล็กเล่มหนึ่งพุ่งเข้าทางเบื้องล่างทะลุร่างกายฝังเข้าไปในเพดาน หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศตะวันออกทะลุหทัยฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศตะวันตก หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศเหนือทะลุสีข้างฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศใต้. เพราะประทุษร้ายในพระตถาคตผู้ไม่หวั่นไหว ท่านจึงถูกเผาไหม้อยู่อย่างไม่หวั่นไหว การถูกตรึงเช่นนี้เกิดขึ้นเพราะความสมกันแห่งกรรม. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของเปลวไฟ จึงชื่อว่า อเวจี.

Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṃ koṭṭetvā pūritapiṭṭhaṃ viya sattā nirantarā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne satto atthi, imasmiṃ natthī’’ti na vattabbaṃ, gacchantānaṃ ṭhitānaṃ nisinnānaṃ nipannānaṃ anto natthi, gacchante vā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā aññamaññaṃ na bādhanti. Evaṃ sattānaṃ nirantaratāya avīci.

อนึ่ง ในภายในของนรกนั้นซึ่งมีบริเวณ ๑๐๐ โยชน์ สัตว์ทั้งหลายแน่นขนัดไม่มีช่องว่าง ราวกับแป้งที่ถูกอัดจนเต็มในทะนาน ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ในที่นี้มีสัตว์ ในที่นี้ไม่มีสัตว์" ที่สุดแห่งสัตว์ที่กำลังเดิน ที่กำลังยืน ที่กำลังนั่ง หรือที่กำลังนอน ไม่มีเลย สัตว์เหล่านั้นแม้จะกำลังเดิน ยืน นั่ง หรือนอน ก็ไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่า อเวจี.

Kāyadvāre [Pg.168] pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṃ dukkhasahagataṃ. Evaṃ santepi yathā jivhagge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṃ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṃ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṃ, itarāni abbohārikānīti. Evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīci.

อนึ่ง ในกายทวาร อุเบกขาสหคตจิต ๖ ดวงย่อมเกิดขึ้น ทุกขสหคตจิต ๑ ดวง (เกิดขึ้น) แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เปรียบเหมือนเมื่อวางหยาดน้ำผึ้ง ๖ หยาดไว้ที่ปลายลิ้น แล้ววางหยาดทองแดงหลอมเหลวไว้ ๑ หยาด เพราะความร้อนแรงมีกำลัง หยาดทองแดงนั้นเท่านั้นย่อมปรากฏ หยาดอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร ฉันใด ในอเวจีนรกนี้ก็ฉันนั้น เพราะความร้อนแรงมีกำลัง ทุกขเวทนาเท่านั้นจึงไม่มีระหว่าง จิตอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของทุกข์ จึงชื่อว่า อเวจี.

269. Mahantoti yojanasatiko. So tattha patatīti eko pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati. Sūcimukhāti sūcisadisamukhā, te hatthigīvappamāṇā ekadoṇikanāvāppamāṇā vā honti.

๒๖๙. บทว่า มหนฺโต ได้แก่ มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. บทว่า โส ตตฺถ ปตติ ความว่า เท้าข้างหนึ่งอยู่ในมหานรก เท้าอีกข้างหนึ่งตกลงไปในคูถนรก. บทว่า สูจิมุขา ได้แก่ สัตว์มีปากเหมือนเข็ม สัตว์เหล่านั้นมีขนาดเท่าลำคอช้าง หรือมีขนาดเท่าเรือโดณิกาหนึ่งลำ.

Kukkulanirayoti yojanasatappamāṇova anto kūṭāgāramattavitaccitaaṅgārapuṇṇo ādittachārikanirayo, yattha patitapatitā kudrūsakarāsimhi khittaphālavāsisilādīni viya heṭṭhimatalameva gaṇhanti.

บทว่า กุกฺกุลนิรโย ได้แก่ นรกเถ้าร้อน มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ ภายในเต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟกองสูงประมาณเท่าเรือนยอด ในนรกนั้น สัตว์ที่ตกลงไปครั้งแล้วครั้งเล่าย่อมจมลงถึงเพียงพื้นเบื้องล่าง เปรียบเหมือนผาล สิว และหินเป็นต้นที่ถูกโยนลงไปในกองข้าวฟ่าง.

Āropentīti ayadaṇḍehi pothentā āropenti. Tesaṃ ārohanakāle te kaṇṭakā adhomukhā honti, orohanakāle uddhaṃmukhā.

บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) โบยตีด้วยท่อนเหล็กแล้วให้ขึ้นไป. ในเวลาที่สัตว์นรกเหล่านั้นขึ้นไป หนามเหล่านั้นมีปลายชี้ลง ในเวลาที่ลงมีปลายชี้ขึ้น.

Vāteritānīti kammamayena vātena calitāni. Hatthampi chindantīti phalake maṃsaṃ viya koṭṭayamānāni chindanti. Sace uṭṭhāya palāyati, ayopākāro samuṭṭhahitvā parikkhipati, heṭṭhā khuradhārā samuṭṭhāti.

บทว่า วาเตรีตานิ ได้แก่ ถูกลมอันเกิดแต่กรรมพัดให้ไหว. บทว่า หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ ความว่า ย่อมตัด (อวัยวะ) ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยเหมือนเนื้อบนเขียง. ถ้าสัตว์นรกลุกขึ้นหนีไป กำแพงเหล็กก็ผุดขึ้นล้อมไว้ ข้างล่างคมมีดโกนก็ผุดขึ้น.

Khārodakā nadīti vetaraṇī nāma tambalohanadī. Tattha ayomayāni kharavālika-pokkharapattāni, heṭṭhā khuradhārā ubhosu tīresu vettalatā ca kusatiṇāni ca. So tattha dukkhā tibbā kharāti so tattha uddhañca adho ca vuyhamāno pokkharapattesu chijjati. Siṅghāṭakasaṇṭhānāya kharavālikāya kaṇṭakehi vijjhiyati, khuradhārāhi phāliyati, ubhosu tīresu kusatiṇehi vilekhati, vettalatāhi ākaḍḍhiyati, tikkhasattīhi phāliyati.

บทว่า ขาโรทกา นที ได้แก่ แม่น้ำทองแดงหลอมเหลวชื่อเวตรณี. ในแม่น้ำนั้นมีใบบัวและทรายหยาบที่ทำด้วยเหล็ก ข้างล่างมีคมมีดโกน ที่ฝั่งทั้งสองมีเถาหวายและหญ้าคา. บทว่า โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา ความว่า สัตว์นรกนั้นถูกกระแสน้ำพัดลอยขึ้นลอยลงในแม่น้ำนั้น ถูกใบบัวบาดจนขาด ถูกหนามบนพื้นทรายหยาบที่มีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่งทิ่มแทง ถูกคมมีดโกนบาดจนแตก ที่ฝั่งทั้งสองก็ถูกหญ้าคาบาด ถูกเถาหวายเกี่ยวรั้ง ถูกหอกอันคมกริบแทงจนแตก.

270. Tattena [Pg.169] ayosaṅkunāti tena jigacchitomhīti vutte mahantaṃ lohapacchiṃ lohaguḷānaṃ pūretvā taṃ upagacchanti, so lohaguḷabhāvaṃ ñatvā dante samphuseti, athassa te tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaranti, tambalohadhārehi mahantena lohakaṭāhena tambalohaṃ upanetvā evamevaṃ karonti. Puna mahānirayeti evaṃ pañcavidhabandhanato paṭṭhāya yāva tambalohapānā tambalohapānato paṭṭhāya puna pañcavidhabandhanādīni kāretvā mahāniraye pakkhipanti. Tattha koci pañcavidhabandhaneneva muccati, koci dutiyena, koci tatiyena, koci tambalohapānena muccati, kamme pana aparikkhīṇe puna mahāniraye pakkhipanti.

๒๗๐. บทว่า Tattena ayosaṅkunā ความว่า เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายหิว’ พวกนายนิรยบาลก็นำกระเช้าเหล็กขนาดใหญ่ที่เต็มไปด้วยก้อนเหล็กเข้าไปหาสัตว์นรกนั้น สัตว์นรกนั้นรู้ว่าเป็นก้อนเหล็กจึงเม้มปากไว้ ครั้งนั้น นายนิรยบาลเหล่านั้นก็เอาง้าวเหล็กที่ร้อนแดงเปิดปากของสัตว์นรกนั้น แล้วนำน้ำทองแดงด้วยหม้อเหล็กขนาดใหญ่มาด้วยสายน้ำทองแดงกรอกปาก ทำอย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า Puna mahāniraye ความว่า เบื้องต้นทำการจองจำ ๕ ประการ จนถึงการให้ดื่มน้ำทองแดง ตั้งแต่การให้ดื่มน้ำทองแดงไป ก็ให้กระทำการจองจำ ๕ ประการเป็นต้นอีก แล้วโยนลงในมหานรก ในบรรดาสัตว์นรกเหล่านั้น บางตนพ้นได้ด้วยการจองจำ ๕ ประการเท่านั้น บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๒ บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๓ บางตนพ้นได้ด้วยการดื่มน้ำทองแดง แต่เมื่อกรรมยังไม่สิ้น ก็ถูกโยนลงในมหานรกอีก

Idaṃ pana suttaṃ gaṇhanto eko daharabhikkhu, – ‘‘bhante, ettakaṃ dukkhamanubhavitasattaṃ punapi mahāniraye pakkhipantī’’ti āha. Āma, āvuso, kamme aparikkhīṇe punappunaṃ evaṃ karontīti. Tiṭṭhatu, bhante, uddeso, kammaṭṭhānameva kathethāti kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sotāpanno hutvā āgamma uddesaṃ aggahesi. Aññesampi imasmiṃ padese uddesaṃ ṭhapetvā arahattaṃ pattānaṃ gaṇanā natthi. Sabbabuddhānañcetaṃ suttaṃ avijahitameva hoti.

ก็แล ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเมื่อเรียนพระสูตรนี้ ได้ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัตว์ที่เสวยทุกข์ถึงเพียงนี้ เขายังจะโยนลงในมหานรกอีกหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส เมื่อกรรมยังไม่สิ้น เขาย่อมกระทำอย่างนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า” (ภิกษุหนุ่มจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอการสาธยายจงงดไว้ก่อน ขอท่านจงกล่าวเฉพาะกัมมัฏฐานเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ให้ท่านกล่าวสอนกัมมัฏฐานแล้ว ได้เป็นพระโสดาบัน กลับมาเรียนการสาธยายต่อไป แม้ภิกษุรูปอื่นๆ ในที่นี้ ที่พักการสาธยายไว้แล้วได้บรรลุพระอรหัตผล ก็นับไม่ถ้วน และพระสูตรนี้เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ไม่เคยทรงละเลยเลย

271. Hīnakāyūpagāti hīnakāyaṃ upagatā hutvā. Upādāneti taṇhādiṭṭhigahaṇe. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti.

๒๗๑. บทว่า Hīnakāyūpagā ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่ชนที่เลวทราม บทว่า Upādāne ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Jātimaraṇasambhave ความว่า ในธรรมที่เป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า Anupādā ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า Jātimaraṇasaṅkhaye ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันได้ชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ

Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sabbadukkhātikkantā nāma honti.

บทว่า Diṭṭhadhammābhinibbutā ความว่า ดับแล้วด้วยความดับสิ้นแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้ คือในทิฏฐธรรมนั่นเอง บทว่า Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ ความว่า ชื่อว่า เป็นผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงไปได้

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเทวทูตสูตร จบ

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยวรรค จบ

4. Vibhaṅgavaggo

๔. วิภังควรรค

1. Bhaddekarattasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร

272. Evaṃ [Pg.170] me sutanti bhaddekarattasuttaṃ. Tattha bhaddekarattassāti vipassanānuyogasamannāgatattā bhaddakassa ekarattassa. Uddesanti mātikaṃ. Vibhaṅganti vitthārabhājanīyaṃ.

๒๗๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า Evaṃ me sutaṃ คือ ภัทเทกรัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า bhaddekarattassa ความว่า แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยการเจริญวิปัสสนา บทว่า Uddesaṃ คือ มาติกา (หัวข้อ) บทว่า Vibhaṅgaṃ คือ การจำแนกโดยพิสดาร

Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā taṃ puna nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya.

บทว่า Atītaṃ คือ ขันธ์ ๕ ในอดีต บทว่า Nānvāgameyya คือ ไม่พึงตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Nappaṭikaṅkhe คือ ไม่พึงหวังด้วยตัณหาและทิฏฐิ คำว่า Yadatītaṃ ในที่นี้เป็นคำกล่าวแสดงเหตุผล เพราะว่า สิ่งใดเป็นอดีต สิ่งนั้นก็เป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรตามสิ่งนั้นไปอีก และเพราะว่า สิ่งใดเป็นอนาคต สิ่งนั้นก็ยังมาไม่ถึง ยังไม่เกิด ยังไม่บังเกิด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรหวังแม้สิ่งนั้น

Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati araññādīsu vā tattha tattheva vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ anubrūhaye vaḍḍheyya, paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhīrati na saṃkuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ. Taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ taṃ taṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho.

บทว่า Tattha tattha ความว่า ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมแม้ที่เป็นปัจจุบันในขณะใดๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว ในขณะนั้นๆ นั่นแหละ ด้วยอนุปัสสนา ๗ ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรือเห็นแจ้งในที่นั้นๆ ในป่าเป็นต้น บทว่า Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวิปัสสนาและการพิจารณาวิปัสสนาอีกครั้งหนึ่ง จริงอยู่ วิปัสสนาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ท่านกล่าวว่า พึงเพิ่มพูน พึงทำให้เจริญ ซึ่งวิปัสสนานั้น พึงเห็นแจ้งอีกครั้งหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง พระนิพพานไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ภิกษุผู้รู้ ผู้เป็นบัณฑิต พึงเพิ่มพูนพระนิพพานนั้น ความว่า พึงทำให้เจริญโดยการเข้าผลสมาบัตินั้นๆ ซึ่งมีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์อยู่เนืองๆ

Tassa pana anubrūhantassa atthāya – ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ātappanti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ vā dassāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmīti hi ‘‘ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā karissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ajjeva karissāmīti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti aggivisasatthādīni anekāni maraṇakāraṇāni tassa senā, tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ ‘‘katipāhaṃ tāva āgamehi yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayakammaṃ karomī’’ti[Pg.171]. Evaṃ mittasanthavākārasaṅkhāto vā, ‘‘idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī’’ti evaṃ lañjānuppadānasaṅkhāto vā, ‘‘imināhaṃ balarāsinā paṭibāhissāmī’’ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittasanthavākāralañjānuppadānabalarāsīnaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto.

เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่กำลังเพิ่มพูนธรรมนั้นอยู่ บทว่า ajjeva kiccamātappaṃ ความว่า ความเพียรที่ได้ชื่อว่า อาตัปปะ เพราะเป็นเครื่องเผาผลาญกิเลสให้เร่าร้อน พึงกระทำในวันนี้เทียว บทว่า Ko jaññā maraṇaṃ suve ความว่า ใครเล่าจะรู้ว่าพรุ่งนี้จะยังมีชีวิตอยู่หรือจะตาย พระสูตรแสดงความว่า ไม่พึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘วันนี้เราจะให้ทานก็ดี จะรักษาก็ดี หรือจะทำกุศลอย่างอื่นก็ดี แต่ว่าวันนี้ยังมีเรื่องวุ่นวายอยู่ พรุ่งนี้หรือวันอื่นค่อยทำ’ แต่พึงทำความเพียรว่า ‘เราจะทำในวันนี้เทียว’ บทว่า Mahāsenena ความว่า เหตุแห่งความตายมากมายมีไฟ พิษ และศัสตราเป็นต้น เป็นเสนาของมัจจุราชนั้น เพราะมีเสนาใหญ่นั้น จึงชื่อว่าผู้มีเสนามาก การต่อรองกับมัจจุราชผู้มีลักษณะเช่นนี้ ผู้มีเสนามาก ว่า ‘ท่านจงรอก่อนสักสองสามวัน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้ายังทำกิจที่จำเป็นของตน เช่น การบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นอยู่’ การต่อรองที่เรียกว่าการผูกมิตรเช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการให้สินบนว่า ‘ท่านจงรับเงินร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งนี้ไปแล้วรอก่อนสักสองสามวัน’ เช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการรวบรวมกำลังพลว่า ‘เราจะป้องกันด้วยกำลังพลหมู่นี้’ เช่นนี้ก็ดี ย่อมไม่มี จริงอยู่ คำว่า สังคระ เป็นชื่อของการผูกมิตร การให้สินบน และการรวบรวมกำลังพล เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอรรถนี้ไว้

Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Iti taṃ evaṃ paṭipannapuggalaṃ ‘‘bhaddekaratto aya’’nti. Rāgādīnaṃ santatāya santo buddhamuni ācikkhati.

บทว่า Atanditaṃ คือ ไม่เกียจคร้าน มีความขยันหมั่นเพียร เพราะเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ราตรีเดียวจึงเจริญสำหรับท่านผู้นั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภัทเทกรัตตะ ดังนั้น พระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนี ผู้สงบระงับแล้วเพราะความสงบแห่งราคะเป็นต้น ย่อมตรัสเรียกบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างนั้นว่า ‘ผู้นี้เป็นภัทเทกรัตตะ’

273. Evaṃrūpotiādīsu kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti evaṃ manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosiṃ. Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṃvedano. Taṃsampayuttānaṃyeva saññādīnaṃ vasena evaṃsañño evaṃsaṅkhāro evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti.

๒๗๓. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Evaṃrūpo ความว่า แม้มีผิวพรรณดำ ก็ได้มีวรรณะดุจแก้วอินทนิล ดังนี้ เป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพึงพอใจเท่านั้น ได้เป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งกุศลเวทนา สุขเวทนา และโสมนัสสเวทนาเท่านั้น ได้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นนั่นเอง ในกาลอันเป็นอดีต

Tattha nandiṃ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ samanvāneti anupavatteti. Hīnarūpādivasena pana evaṃrūpo ahosiṃ…pe… evaṃviññāṇo ahosinti na maññati.

คำว่า "ย่อมตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้น" คือ ย่อมตามประกอบ คือยังตัณหาให้เป็นไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. แต่ว่า บุคคลย่อมไม่สำคัญว่า "เราได้มีรูปอย่างนี้...ฯลฯ...เราได้มีวิญญาณอย่างนี้" ด้วยอำนาจแห่งรูปอันเลวทรามเป็นต้น.

Nandiṃ na samanvānetīti taṇhaṃ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṃ vā nānupavattayati.

คำว่า "ย่อมไม่ตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน" คือ ย่อมไม่ยังตัณหาหรือทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยตัณหาให้เป็นไป.

274. Evaṃrūpo siyantiādīsupi taṃmanuññarūpādivaseneva taṇhādiṭṭhipavattasaṅkhātā nandisamanvānayanāva veditabbā.

๒๗๔. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "พึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้" พึงทราบว่า การตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน อันนับเนื่องด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาและทิฏฐิ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพอใจนั้นเป็นต้นนั่นเทียว.

275. Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti idaṃ ‘‘paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppa’’nti uddesassa niddesatthaṃ vuttaṃ. Kāmañcettha ‘‘kathañca, bhikkhave, paccuppannaṃ dhammaṃ na vipassatī’’tiādi vattabbaṃ siyā, yasmā pana asaṃhīrāti ca asaṃkuppāti ca vipassanā vuttā, tasmā tassā eva abhāvañca bhāvañca dassetuṃ saṃhīratīti mātikaṃ uddharitvā vitthāro vutto. Tattha saṃhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi [Pg.172] ākaḍḍhiyati. Na saṃhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi nākaḍḍhiyati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๗๕. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อเป็นนิเทศแห่งอุเทศว่า "ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ ได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน". อันที่จริง ในข้อนี้ ควรจะกล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่เห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" เป็นต้น แต่เพราะเหตุที่วิปัสสนา ท่านเรียกว่า "อสังหีรัง" (ไม่หวั่นไหว) และ "อสังขุปปัง" (ไม่คลอนแคลน) ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงทั้งความไม่มีและความมีอยู่แห่งวิปัสสนานั้น จึงทรงยกมาติกาว่า "ย่อมถูกฉุดไป" แล้วตรัสเนื้อความโดยพิสดาร. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ย่อมถูกฉุดไป" คือ เพราะไม่มีวิปัสสนา จึงถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. คำว่า "ย่อมไม่ถูกฉุดไป" คือ เพราะมีความเจริญแห่งวิปัสสนา จึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Bhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร จบ.

2. Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร

276. Evaṃ me sutanti ānandabhaddekarattasuttaṃ. Tattha paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. Ko nu kho, bhikkhaveti jānantova kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi.

๒๗๖. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานันทภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้น" คือ เสด็จออกจากผลสมาบัติ. พระองค์ตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล" ทั้งที่ทรงทราบอยู่ เพื่อทรงปรารภเรื่องขึ้น.

278. Sādhu sādhūti therassa sādhukāramadāsi. Sādhu kho tvanti parimaṇḍalehi padabyañjanehi parisuddhehi kathitattā desanaṃ pasaṃsanto āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๗๘. คำว่า "สาธุ สาธุ" คือ ทรงประทานสาธุการแก่พระเถระ. พระองค์ตรัสว่า "ดีละ อานนท์" เป็นการทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่ท่านกล่าวด้วยบทและพยัญชนะอันบริสุทธิ์หมดจด. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร จบ.

3. Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร

279. Evaṃ me sutanti mahākaccānabhaddekarattasuttaṃ. Tattha tapodārāmeti tattodakassa rahadassa vasena evaṃladdhanāme ārāme. Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhūmaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmauyyānehi ca samannāgataṃ, tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne mahāudakarahado, tato tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā. Kasmā panesā edisā jātā? Rājagahaṃ kira parivāretvā mahā petaloko, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā sā kuthitā sandati. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yatāyaṃ, bhikkhave, tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti[Pg.173]. Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchati, tenāyaṃ tapodā kuthitā sandatī’’ti (pārā. 231). Imassa pana ārāmassa abhisammukhaṭṭhāne tato mahāudakarahado jāto, tassa nāmavasenāyaṃ vihāro tapodārāmoti vuccati.

๒๗๙. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "ที่ตโปทาราม" คือ ในอารามที่ได้ชื่ออย่างนั้น ด้วยอำนาจแห่งสระน้ำร้อน. ได้ยินว่า เบื้องล่างแห่งภูเขาเวภาระ มีนาคภพของเหล่านาคที่อาศัยแผ่นดิน ขนาด ๕๐๐ โยชน์ ดุจเทวโลก สมบูรณ์ด้วยพื้นอันแล้วด้วยแก้วมณี และอารามอุทยานทั้งหลาย, ในที่นั้น ณ สถานที่เล่นของนาคทั้งหลาย มีสระน้ำใหญ่, จากสระนั้น มีแม่น้ำชื่อตโปทาไหลไป เป็นน้ำเดือด เป็นน้ำร้อน. ก็ทำไมแม่น้ำนี้จึงเกิดเป็นเช่นนี้? ได้ยินว่า มีเปรตโลกขนาดใหญ่ล้อมรอบกรุงราชคฤห์, ในที่นั้น แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างแห่งมหาโลหกุมภีนรกทั้งสอง, เพราะเหตุนั้น แม่น้ำนั้นจึงเดือดพล่านไหลไป. แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากที่ใด สระนั้นมีน้ำใส น้ำเย็น น้ำจืด น้ำขาว มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์ มีปลาและเต่ามากมาย และดอกปทุมขนาดเท่าวงล้อก็บานสะพรั่ง. อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากระหว่างมหานรกทั้งสอง ด้วยเหตุนั้น แม่น้ำตโปทานี้จึงเดือดพล่านไหลไป". แต่ในสถานที่เบื้องหน้าแห่งอารามนี้ ได้เกิดมีสระน้ำใหญ่จากแม่น้ำนั้น, วิหารนี้จึงถูกเรียกว่า "ตโปทาราม" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของสระน้ำนั้น.

280. Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā samiddhitveva saṅkhaṃ gato. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgappaṭipattibhūto. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanāti madhupiṇḍikasutte (ma. ni. 1.199 ādayo) vuttanayeneva vitthāretabbaṃ.

๒๘๐. คำว่า "สมิทธิ" คือ ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระนั้นสมบูรณ์ มีรูปงามน่าเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงการนับว่า "สมิทธิ" นั่นเทียว. คำว่า "อาทิพรหมจริยกะ" คือ เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งข้อปฏิบัติ. คำว่า "พระสุคตเจ้าครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะ" พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้ในมธุปิณฑิกสูตรนั่นเทียว.

282. Iti me cakkhunti imasmiṃ kira sutte bhagavā dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesi. Theropi ‘‘bhagavatā heṭṭhā dvīsu, upari catutthe cāti imesu tīsu suttesu pañcakkhandhavasena mātikā ca vibhaṅgo ca kato, idha pana dvādasāyatanavaseneva vibhajanatthaṃ mātikā ṭhapitā’’ti nayaṃ paṭilabhitvā evamāha. Imaṃ pana nayaṃ labhantena therena bhāriyaṃ kataṃ, apade padaṃ dassitaṃ, ākāse padaṃ kataṃ, tena naṃ bhagavā imameva suttaṃ sandhāya – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.197) etadagge ṭhapesi. Ettha pana cakkhūti cakkhupasādo. Rūpāti catusamuṭṭhānikarūpā. Iminā nayena sesāyatanānipi veditabbāni. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tadabhinandatīti taṃ cakkhuñceva rūpañca taṇhādiṭṭhivasena abhinandati. Anvāgametīti taṇhādiṭṭhīhi anugacchati.

๒๘๒. คำว่า "ดังนี้ จักษุของเรา" คือ ได้ยินว่า ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกาไว้โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ เท่านั้น. แม้พระเถระก็ได้ความเข้าใจนัยว่า "พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาและวิภังค์ไว้โดยนัยแห่งปัญจขันธ์ในพระสูตร ๓ สูตร คือ ใน ๒ สูตรเบื้องต้น และในสูตรที่ ๔ เบื้องปลาย แต่ในพระสูตรนี้ ทรงตั้งมาติกาไว้เพื่อจำแนกอายตนะ ๑๒" แล้วจึงกล่าวอย่างนี้. แต่ว่า พระเถระผู้ได้นัยนี้ ได้กระทำกรรมที่ทำได้ยาก, ได้แสดงรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้า, ได้กระทำรอยเท้าในอากาศ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหมายถึงพระสูตรนี้เท่านั้น แล้วทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเรา ผู้จำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ ภิกษุผู้นี้คือมหากัจจานะ เป็นเลิศ". แต่ในที่นี้ คำว่า "จักษุ" คือ จักขุปสาท. คำว่า "รูป" คือ รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. พึงทราบอายตนะที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. คำว่า "วิญญาณ" คือ นิกกันติวิญญาณ (วิญญาณที่ประกอบด้วยความใคร่). คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น" คือ ย่อมเพลิดเพลินอย่างยิ่งซึ่งจักษุและรูปนั้นโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "ย่อมติดตามไป" คือ ย่อมติดตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ.

Iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammāti ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṃ.

แต่ในบทว่า "ดังนี้ มโนของเราได้มีแล้วในกาลอันล่วงแล้ว ดังนี้ ธรรมารมณ์ทั้งหลาย" นี้ คำว่า "มโน" คือ ภวังคจิต. คำว่า "ธรรมารมณ์" คือ ธรรมารมณ์อันเป็นไปในภูมิ ๓.

283. Paṇidahatīti patthanāvasena ṭhapesi. Paṇidhānapaccayāti patthanāṭṭhapanakāraṇā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๘๓. คำว่า "ย่อมตั้งไว้" คือ ตั้งจิตไว้โดยอำนาจแห่งความปรารถนา. คำว่า "เพราะความตั้งใจเป็นปัจจัย" คือ เพราะเหตุแห่งการตั้งความปรารถนา. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร จบ.

4. Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร

286. Evaṃ [Pg.174] me sutanti lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttaṃ. Tattha lomasakaṅgiyoti aṅgathero kira nāmesa, kāyassa pana īsakalomasākāratāya lomasakaṅgiyoti pākaṭo jāto. Candano devaputtoti kassapasammāsambuddhakāle kiresa candano nāma upāsako aḍḍho mahaddhano tīṇi ratanāni catūhi paccayehi pūjetvā devaloke nibbatto, purimanāmena candano devaputtotveva saṅkhaṃ gato. Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasilāyaṃ. Tassā kira rattakambalasseva jayasumanapuppharāsi viya vaṇṇo, tasmā ‘‘paṇḍukambalasilā’’ti vuccati.

๒๘๖. พระสูตรชื่อโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า โลมสกังคิโย ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ชื่อว่าอังคเถระ แต่เพราะมีพระวรกายมีขนดกเล็กน้อย จึงปรากฏชื่อว่า โลมสกังคิยะ. คำว่า จันทนเทพบุตร คือ ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า อุบาสกผู้นี้ชื่อว่าจันทนะ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ได้บูชาพระรัตนะ ๓ ด้วยปัจจัย ๔ แล้วบังเกิดในเทวโลก ถึงการนับว่า จันทนเทพบุตร ตามชื่อเดิมนั่นเอง. คำว่า ปัณฑุกัมพลสิลา ได้แก่ ณ แผ่นศิลาที่มีสีแดงดังผ้ากัมพล. ได้ยินว่า แผ่นศิลามีสีแดงดังผ้ากัมพลนั้น มีสีดุจกองดอกมะลิน้ำ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปัณฑุกัมพลศิลา".

Kadā pana tattha bhagavā vihāsīti? Bodhipattito sattame saṃvacchare sāvatthiyaṃ āsāḷhīmāsapuṇṇamāya dvādasayojanāya parisāya majjhe yamakapāṭihāriyaṃ katvā oruyha kaṇḍambamūle paññattavarabuddhāsane nisīditvā dhammadesanāya mahājanaṃ mahāviduggato uddharitvā buddhā nāma yasmā pāṭihāriyaṃ katvā manussapathe na vasanti, tasmā passamānasseva tassa janassa padavīkkamaṃ katvā tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagato, tasmiṃ samaye vihāsi.

ก็ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในกาลไหน? ในปีที่ ๗ แต่กาลที่ทรงบรรลุพระโพธิญาณ ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ณ กรุงสาวัตถี ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ท่ามกลางบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เสด็จลงมาประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ณ ควงไม้คัณฑามพะ ทรงเปลื้องมหาชนจากทางกันดารใหญ่ด้วยพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงกระทำปาฏิหาริย์แล้ว ย่อมไม่ประทับอยู่ในทางของมนุษย์ เพราะเหตุนั้น จึงทรงกระทำการย่างพระบาท (เสด็จไป) ขณะที่ชนเหล่านั้นกำลังมองดูอยู่นั่นเอง เสด็จเข้าจำพรรษา ณ ปัณฑุกัมพลศิลา ณ โคนไม้ปาริฉัตร ในภพดาวดึงส์ ประทับอยู่แล้วในสมัยนั้น.

Tatra bhagavāti tatra viharanto bhagavā yebhuyyena dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi parivuto mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā abhidhammapiṭakaṃ kathento gambhīraṃ nipuṇaṃ tilakkhaṇāhataṃ rūpārūpaparicchedakathaṃ paṭivijjhituṃ asakkontānaṃ devānaṃ saṃvegajananatthaṃ antarantarā bhaddekarattassa uddesañca vibhaṅgañca abhāsi. Tatrāyaṃ devaputto uggaṇhanto imā gāthā saddhiṃ vibhaṅgena uggaṇhi, devattassa pana pamādādhiṭṭhānattā dibbehi ārammaṇehi nippīḷiyamāno anupubbena suttaṃ sammuṭṭho gāthāmattameva dhāresi. Tenāha ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhikkhu dhāremi bhaddekarattiyo gāthā’’ti.

คำว่า ตตฺร ภควา คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ ณ ที่นั้น โดยมากจะทรงแวดล้อมด้วยเหล่าเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาล ทรงกระทำพระมารดาให้เป็นพยานทางพระวรกาย ตรัสพระอภิธรรมปิฎกอยู่ เพื่อทรงยังความสังเวชให้เกิดแก่เหล่าเทวดาผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดธรรมกถาอันลึกซึ้ง ละเอียด ประทับด้วยไตรลักษณ์ เป็นเครื่องกำหนดรูปและอรูปได้ จึงได้ตรัสอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรในระหว่างๆ. ในที่ประชุมนั้น เทพบุตรองค์นี้เมื่อเรียน ได้เรียนคาถาเหล่านี้พร้อมทั้งวิภังค์ แต่เพราะความเป็นเทพเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถูกอารมณ์อันเป็นทิพย์บีบคั้นอยู่ จึงหลงลืมพระสูตรไปโดยลำดับ ทรงจำไว้ได้เพียงคาถาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุ เราทรงจำคาถาทั้งหลายอันเป็นภัทเทกรัตตะได้อย่างนี้แล".

Uggaṇhāhi [Pg.175] tvantiādīsu tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāma, vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma, aññesaṃ vācento dhāreti nāma. Sesamettha uttānamevāti.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อคฺคณฺหาหิ ตฺวํ นั้น ผู้ที่นิ่งนั่งฟังอยู่ ชื่อว่าเรียน (อุคคัณหาติ), ผู้ที่ทำการสาธยายด้วยวาจา ชื่อว่าเล่าเรียน (ปริยาปุณาติ), ผู้ที่บอกแก่ผู้อื่น ชื่อว่าทรงจำ (ธาเรติ). เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Lomasakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร จบ.

5. Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร

289. Evaṃ me sutanti cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya subhotveva nāmaṃ akaṃsu. Māṇavoti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyati. Todeyyaputtoti todeyyassa nāma pasenadirañño purohitabrāhmaṇassa putto. So kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhaṃ gato. Mahādhano pana hoti sattāsītikoṭivibhavo paramamaccharī, ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti. Vuttampi cetaṃ –

๒๘๙. พระสูตรชื่อจูฬกัมมวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า สุภะ คือ ได้ยินว่ามาณพนั้นเป็นผู้น่าดูน่าชม น่าเลื่อมใส เพราะเหตุที่เขามีอวัยวะงดงาม คนทั้งหลายจึงตั้งชื่อให้เขาว่า สุภะ นั่นเอง. ส่วนคำว่า มาณพ นั้น คนทั้งหลายเรียกเขาในวัยหนุ่ม แม้ในวัยชรา เขาก็ถูกเรียกด้วยคำนั้นนั่นเอง. คำว่า โตเทยยบุตร คือ เป็นบุตรของปุโรหิตพราหมณ์ของพระเจ้าปเสนทิ ชื่อว่า โตเทยยะ. ได้ยินว่า มีหมู่บ้านชื่อตุทิคามอยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี เพราะเป็นใหญ่ในหมู่บ้านนั้น เขาจึงถึงการนับว่า โตเทยยะ. ก็เขาเป็นผู้มีทรัพย์มาก มีสมบัติ ๘๗ โกฏิ เป็นผู้ตระหนี่อย่างยิ่ง คิดว่า "ชื่อว่าความไม่สิ้นไปแห่งโภคทรัพย์ของผู้ให้ ย่อมไม่มี" จึงไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย. แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

"บัณฑิตเห็นความสิ้นไปแห่งยาหยอดตา และความพอกพูนขึ้นแห่งจอมปลวก และการรวบรวมน้ำผึ้ง (ของผึ้ง) แล้ว พึงอยู่ครองเรือน"

Evaṃ adānameva sikkhāpesi. Dhuravihāre vasato sammāsambuddhassa yāguuḷuṅgamattaṃ vā bhattakaṭacchumattaṃ vā adatvā dhanalobhena kālaṃ katvā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati, attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ sunakhaṃ disvā – ‘‘todeyyabrāhmaṇo dhanalobhena attanova ghare sunakho hutvā nibbatto, ajja mayi subhassa gharaṃ gate maṃ disvā sunakho bhukkāraṃ karissati, athassāhaṃ ekaṃ vacanaṃ vakkhāmi, so ‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’ti gantvā uddhanaṭṭhāne [Pg.176] nipajjissati. Tatonidānaṃ subhassa mayā saddhiṃ eko kathāsallāpo bhavissati, so dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhahissati, sunakho pana kālaṃ katvā niraye nibbattissatī’’ti imaṃ māṇavassa saraṇesu patiṭṭhānabhāvaṃ ñatvā bhagavā taṃ divasaṃ sarīrapaṭijagganaṃ katvā ekakova gāmaṃ pavisitvā nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi.

เขาจึงสอนแต่เรื่องการไม่ให้เท่านั้นอย่างนี้. ไม่ได้ถวายแม้ข้าวต้มประมาณหนึ่งกระบวย หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งทัพพี แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ในวัดเชตวัน ทำกาละเพราะความโลภในทรัพย์ แล้วบังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นนั่นเอง. สุภมาณพรักสุนัขนั้นอย่างยิ่ง ให้กินภัตตาหารที่ตนกินนั่นเอง อุ้มขึ้นไปให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นสุนัขนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) – 'โตเทยยพราหมณ์บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนของตนนั่นเองเพราะความโลภในทรัพย์ วันนี้ เมื่อเราไปสู่เรือนของสุภมาณพ สุนัขเห็นเราแล้วจักเห่า ครั้งนั้น เราจักกล่าวคำหนึ่งกะมัน มันจะคิดว่า 'พระสมณโคดมรู้จักเรา' แล้วไปนอนอยู่ที่เตาไฟ เพราะเหตุนั้น สุภมาณพจักมีการสนทนาปราศรัยอย่างหนึ่งกับเรา เขาฟังธรรมแล้วจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ส่วนสุนัขทำกาละแล้วจักบังเกิดในนรก' ทรงทราบความที่มาณพนั้นจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลายดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคในวันนั้น ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าสู่หมู่บ้านพระองค์เดียว เมื่อมาณพออกไปแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังเรือนนั้นเพื่อบิณฑบาต.

Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā etadavoca – ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ bho bhoti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ sutvā – ‘‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’’ti vippaṭisārī hutvā gīvaṃ onāmetvā uddhanantare chārikāyaṃ nipanno. Manussā ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Subho āgantvā – ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā na kenacīti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā – ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, todeyyo nāma sunakho natthi. Samaṇo pana gotamo pitaraṃ sunakhaṃ karoti, yaṃkiñci esa mukhāruḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena niggahetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi.

สุนัขตัวหนึ่งเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเห่าพลางเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะสุนัขนั้นว่า “ดูก่อนโตเทยยะ แม้ในกาลก่อน เธอก็ได้บริภาษเราว่า โภ โภ จึงได้เกิดเป็นสุนัข แม้บัดนี้ ก็ยังเห่าอีก จักไปสู่อเวจีนรก” สุนัขได้ฟังดังนั้นแล้ว เกิดความเดือดร้อนใจว่า “พระสมณโคดมทรงรู้จักเรา” จึงคอตก นอนลงในกองเถ้าที่ระหว่างเตา พวกมนุษย์ยกขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะให้นอนบนที่นอนได้ สุภมาณพมาแล้ว ถามว่า “ใครนำสุนัขนี้ลงจากที่นอน?” พวกมนุษย์ตอบว่า “ไม่มีใครนำลง” แล้วได้บอกเล่าเรื่องราวนั้น มาณพได้ฟังแล้ว โกรธว่า “บิดาของเราบังเกิดในพรหมโลก สุนัขชื่อโตเทยยะไม่มี แต่พระสมณโคดมกลับทำให้บิดาของเราเป็นสุนัข ท่านผู้นี้พูดอะไรตามที่ขึ้นปาก” จึงมีความประสงค์จะข่มพระผู้มีพระภาคด้วยมุสาวาท ไปยังวิหารแล้วทูลถามเรื่องราวนั้น

Bhagavāpi tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te māṇava pitarā anakkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā satasahassagghanikā suvaṇṇapāti satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakapāyāsaṃ bhojāpetvā sayane āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati. Atha naṃ jāneyyāsi ‘‘pitā me eso’’ti. Māṇavo – ‘‘sace saccaṃ bhavissati, dhanaṃ lacchāmi, no ce, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti dvīhipi kāraṇehi tuṭṭho gantvā tathā akāsi. Sunakho – ‘‘ñātomhi iminā’’ti roditvā huṃ hunti karonto dhananidhānaṭṭhānaṃ gantvā pādena pathaviṃ khaṇitvā saññaṃ adāsi, māṇavo dhanaṃ gahetvā – ‘‘bhavapaṭicchannaṃ nāma evaṃ sukhumaṃ paṭisandhiantaraṃ pākaṭaṃ samaṇassa gotamassa, addhā esa sabbaññū’’ti bhagavati pasannacitto cuddasa pañhe abhisaṅkhari. Aṅgavijjāpāṭhako kiresa, tenassa [Pg.177] etadahosi – ‘‘idaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhe pucchissāmī’’ti dutiyagamanena yena bhagavā tenupasaṅkami, tena puṭṭhapañhe pana bhagavā ekappahāreneva vissajjento kammassakātiādimāha.

แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสกะมาณพนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน แล้วเพื่อจะไม่ให้คำพูดคลาดเคลื่อน จึงตรัสถามว่า “ดูก่อนมาณพ ยังมีทรัพย์ที่บิดาของเธอไม่ได้บอกไว้หรือไม่?” “มีอยู่ ท่านพระโคดม คือ พวงมาลัยทองคำมีค่าหนึ่งแสน รองเท้าทองคำมีค่าหนึ่งแสน ถาดทองคำมีค่าหนึ่งแสน และกหาปณะอีกหนึ่งแสน” “เธอจงไป ให้สุนัขนั้นกินข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ แล้วให้นอนบนที่นอน เมื่อมันหลับไปเล็กน้อย จงถามเถิด มันจักบอกทรัพย์ทั้งหมดแก่เธอ เมื่อนั้นเธอพึงรู้ว่า ‘ผู้นี้คือบิดาของเรา’” มาณพยินดีด้วยเหตุสองประการว่า “ถ้าเป็นจริง เราจักได้ทรัพย์ ถ้าไม่จริง เราจักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท” แล้วไปทำอย่างนั้น สุนัขร้องไห้ว่า “เราถูกผู้นี้รู้แล้ว” ทำเสียงหงิงๆ ไปยังที่ฝังทรัพย์ ใช้เท้าตะกุยดินให้สัญญาณ มาณพได้ทรัพย์แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า “การสืบต่อปฏิสนธิอันภพอื่นปิดบังไว้นี้ ช่างละเอียดอ่อนนัก ปรากฏแก่พระสมณโคดมหนอ ท่านผู้นี้เป็นพระสัพพัญญูแน่แท้” จึงแต่งปัญหา 14 ข้อ ได้ยินว่า มาณพนี้เป็นผู้เชี่ยวชาญในอังควิชาศาสตร์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงมีความคิดนี้ว่า “เราจักถือเครื่องบรรณาการคือธรรมนี้ไปทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับเป็นครั้งที่สอง ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาที่เขาถามด้วยการตอบเพียงครั้งเดียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า กมฺมสฺสกา

Tattha kammaṃ etesaṃ sakaṃ attano bhaṇḍakanti kammassakā. Kammassa dāyādāti kammadāyādā, kammaṃ etesaṃ dāyajjaṃ bhaṇḍakanti attho. Kammaṃ etesaṃ yoni kāraṇanti kammayonī. Kammaṃ etesaṃ bandhūti kammabandhū, kammañātakāti attho. Kammaṃ etesaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇā. Yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti yaṃ idaṃ ‘‘tvaṃ hīno bhava, tvaṃ paṇīto, tvaṃ appāyuko, tvaṃ dīghāyuko…pe… tvaṃ duppañño bhava, tvaṃ paññavā’’ti evaṃ hīnappaṇītatāya vibhajanaṃ, taṃ na añño koci karoti, kammameva evaṃ satte vibhajatīti attho. Na māṇavo kathitassa atthaṃ sañjānāsi, ghanadussapaṭṭenassa mukhaṃ bandhitvā madhuraṃ purato ṭhapitaṃ viya ahosi. Mānanissito kiresa paṇḍitamānī, attanā samaṃ na passati. Athassa ‘‘kiṃ samaṇo gotamo katheti, yamahaṃ jānāmi, tadeva kathetīti ayaṃ māno mā ahosī’’ti mānabhañjanatthaṃ bhagavā ‘‘āditova duppaṭivijjhaṃ katvā kathessāmi, tato ‘nāhaṃ bho gotama jānāmi, vitthārena me pākaṭaṃ katvā kathethā’ti maṃ yācissati, athassāhaṃ yācitakāle kathessāmi, evañcassa sātthakaṃ bhavissatī’’ti duppaṭivijjhaṃ katvā kathesi.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมสฺสกา เพราะกรรมเป็นของๆ ตน เป็นสมบัติของตนของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมทายาทา เพราะเป็นทายาทของกรรม อธิบายว่า กรรมเป็นทรัพย์มรดกของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมโยนี เพราะกรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมพนฺธู เพราะกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของสัตว์เหล่านั้น อธิบายว่า มีกรรมเป็นญาติ ชื่อว่า กมฺมปฏิสรณา เพราะกรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น บทว่า ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ ความว่า การจำแนกโดยความเป็นผู้เลวและประณีตอย่างนี้ว่า “เธอจงเป็นคนเลว เธอจงเป็นคนประณีต เธอจงมีอายุน้อย เธอจงมีอายุยืน...ฯลฯ...เธอจงเป็นคนมีปัญญาทราม เธอจงเป็นคนมีปัญญา” การจำแนกนั้น ไม่มีผู้อื่นใดทำ มีแต่กรรมเท่านั้นที่จำแนกสัตว์ทั้งหลายอย่างนี้ มาณพไม่เข้าใจเนื้อความที่ตรัสแล้ว เป็นเหมือนถูกผ้าหนาผูกหน้าแล้วมีของหวานวางไว้ข้างหน้า ได้ยินว่า มาณพนี้อาศัยมานะ ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต ไม่เห็นใครเสมอด้วยตน ลำดับนั้น เพื่อทำลายมานะของเขาว่า “พระสมณโคดมตรัสอะไร เราก็รู้อยู่แล้ว ท่านตรัสแต่สิ่งที่เรารู้” มานะอย่างนี้อย่าได้มีเลย พระผู้มีพระภาคจึงทรงดำริว่า “เราจักทำเนื้อความให้รู้ได้ยากตั้งแต่ต้นแล้วจึงแสดง ต่อจากนั้น เขาจักวิงวอนเราว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าไม่รู้ ขอท่านจงแสดงโดยพิสดารให้แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าเถิด’ เมื่อนั้น เราจักแสดงแก่เขาในเวลาที่เขาวิงวอน และการแสดงอย่างนี้จักเป็นประโยชน์แก่เขา” จึงทรงทำเนื้อความให้รู้ได้ยากแล้วทรงแสดง

Idāni so attano appaṭividdhabhāvaṃ pakāsento na kho ahantiādimāha.

บัดนี้ มาณพนั้น เมื่อจะประกาศความที่ตนไม่รู้แจ้ง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า น โข อหํ

290. Samattenāti paripuṇṇena. Samādinnenāti gahitena parāmaṭṭhena. Appāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ pāṇātipātīti yaṃ idaṃ pāṇātipātakammaṃ, esā appāyukasaṃvattanikā paṭipadāti.

๒๙๐. บทว่า สมตฺเตนาติ คือ โดยบริบูรณ์ บทว่า สมาทินฺเนนาติ คือ อันถือเอาแล้ว อันยึดมั่นแล้ว บทว่า อปฺปายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา ยทิทํ ปาณาติปาตีติ ความว่า ปาณาติบาตกรรมอันใดนี้ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อมีอายุน้อย

Kathaṃ panesā appāyukataṃ karoti? Cattāri hi kammāni upapīḷakaṃ upacchedakaṃ janakaṃ upatthambhakanti. Balavakammena hi nibbattaṃ pavatte upapīḷakaṃ āgantvā [Pg.178] atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, catūsuyeva taṃ apāyesu nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatta, ahaṃ upapīḷakakammaṃ nāma taṃ pīḷetvā nirojaṃ niyūsaṃ kasaṭaṃ karissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya taṃ tādisaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ upaneti, bhoge vināseti.

ก็ปฏิปทานี้ทำความเป็นผู้มีอายุน้อยได้อย่างไร? จริงอยู่ กรรมมี 4 อย่าง คือ อุปปีฬกกรรม อุปัจเฉทกกรรม ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม จริงอยู่ อุปปีฬกกรรมมาในปวัตติกาลของผู้ที่เกิดด้วยกรรมมีกำลัง โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า “ถ้าเรารู้ก่อน เราจะไม่ให้เธอเกิดในที่นี้เลย เราจะให้เธอเกิดในอบาย 4 เท่านั้น เอาเถิด เธอเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าอุปปีฬกกรรม จักเบียดเบียนเธอ ทำให้ไม่มีโอชะ ไม่มียางใย ไม่มีกาก” จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมกระทำผู้นั้นให้เป็นเช่นนั้น กระทำอย่างไร? คือ นำภัยมาให้ ทำลายโภคะ

Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātu assādo vā sukhaṃ vā na hoti, mātāpitūnaṃ pīḷāva uppajjati. Evaṃ parissayaṃ upaneti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogā udakaṃ patvā loṇaṃ viya rājādīnaṃ vasena nassanti, kumbhadohanadhenuyo khīraṃ na denti, sūratā goṇā caṇḍā honti, kāṇā honti, khujjā honti, gomaṇḍale rogo patati, dāsādayo vacanaṃ na karonti, vāpitaṃ sassaṃ na jāyati, gehagataṃ gehe, araññagataṃ araññe nassati, anupubbena ghāsacchādanamattaṃ dullabhaṃ hoti, gabbhaparihāro na hoti, vijātakāle mātuthaññaṃ chijjati, dārako parihāraṃ alabhanto pīḷito nirojo niyūso kasaṭo hoti, idaṃ upapīḷakakammaṃ nāma.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ความยินดีหรือความสุขย่อมไม่มีแก่มารดา มีแต่ความเดือดร้อนเกิดขึ้นแก่มารดาบิดา (กรรม) ย่อมนำมาซึ่งภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมพินาศไปด้วยอำนาจของพระราชาเป็นต้น เหมือนเกลือที่ตกลงไปในน้ำ แม่โคที่เคยให้น้ำนมเต็มหม้อก็ไม่ให้น้ำนม โคตัวผู้ที่เคยเชื่องก็กลับดุร้าย ตาบอดบ้าง หลังค่อมบ้าง โรคภัยเกิดขึ้นในฝูงโค ทาสเป็นต้นไม่เชื่อฟังคำพูด พืชพันธุ์ที่หว่านแล้วก็ไม่งอกงาม ทรัพย์ที่อยู่ในเรือนก็พินาศในเรือน ทรัพย์ที่อยู่ในป่าก็พินาศในป่า โดยลำดับ แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็หาได้ยาก การบริหารครรภ์ไม่มี ในเวลาคลอด น้ำนมของมารดาก็ขาดหายไป เด็กไม่ได้รับการดูแล ถูกเบียดเบียน ปราศจากโอชะ ปราศจากยางเหนียว เป็นดุจกาก นี้ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม

Dīghāyukakammena pana nibbattassa upacchedakakammaṃ āgantvā āyuṃ chindati. Yathā hi puriso aṭṭhusabhagamanaṃ katvā saraṃ khipeyya tamañño dhanuto vimuttamattaṃ muggarena paharitvā tattheva pāteyya, evaṃ dīghāyukakammena nibbattassa upacchedakakammaṃ āyuṃ chindati. Kiṃ karoti? Corānaṃ aṭaviṃ paveseti, vāḷamacchodakaṃ otāreti, aññataraṃ vā pana saparissayaṭṭhānaṃ upaneti, idaṃ upacchedakakammaṃ nāma, ‘‘upaghātaka’’ntipi etasseva nāmaṃ.

ส่วนอุปัจเฉทกกรรม มาตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน เปรียบเหมือนบุรุษพึงยิงลูกศรไปได้ไกล ๘ อุสภะ แต่บุรุษอื่นเอาค้อนตีลูกศรนั้นที่เพิ่งพ้นจากแล่งให้ตกไปในที่นั้นนั่นเอง ฉันใด อุปัจเฉทกกรรมก็ย่อมตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน ฉันนั้น (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมชักนำให้เข้าไปสู่ป่าของโจร ให้ลงไปในน้ำที่มีปลาร้าย หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมนำเข้าไปสู่สถานที่มีภยันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้ชื่อว่า อุปัจเฉทกกรรม แม้ชื่อว่า "อุปฆาตกกรรม" ก็เป็นชื่อของกรรมนี้นั่นเอง

Paṭisandhinibbattakaṃ pana kammaṃ janakakammaṃ nāma. Appabhogakulādīsu nibbattassa bhogasampadādikaraṇena upatthambhakakammaṃ upatthambhakakammaṃ nāma.

ส่วนกรรมที่ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้น ชื่อว่า ชนกกรรม กรรมที่อุปถัมภ์ผู้ที่เกิดในตระกูลมีโภคะน้อยเป็นต้น ด้วยการทำให้ถึงพร้อมด้วยโภคสมบัติเป็นต้น ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม

Imesu catūsu purimāni dve akusalāneva, janakaṃ kusalampi akusalampi, upatthambhakaṃ kusalameva. Tattha pāṇātipātakammaṃ upacchedakakammena appāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Pāṇātipātinā vā kataṃ kusalakammaṃ [Pg.179] uḷāraṃ na hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ na sakkoti. Evaṃ pāṇātipāto appāyukasaṃvattaniko hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṃ karoti, sanniṭṭhānacetanāya vā niraye nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena appāyuko hoti.

ในกรรม ๔ อย่างนี้ ๒ อย่างแรก (อุปปีฬกกรรมและอุปัจเฉทกกรรม) เป็นอกุศลอย่างเดียว ชนกกรรมเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล อุปัตถัมภกกรรมเป็นกุศลอย่างเดียว ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตกรรมย่อมเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้นด้วยความเป็นอุปัจเฉทกกรรม หรือว่า กุศลกรรมที่ผู้ทำปาณาติบาตได้กระทำแล้วย่อมไม่ไพบูลย์ ไม่สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุนี้ ปาณาติบาตจึงเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้น หรือว่า (ปาณาติบาตกรรม) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุสั้น หรือว่า ย่อมบังเกิดในนรกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุสั้นด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว

Dīghāyukasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadāti ettha parittakammenapi nibbattaṃ pavatte etaṃ pāṇātipātā viratikammaṃ āgantvā atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ, na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ, devalokeyeva taṃ nibbattāpeyyaṃ. Hotu, tvaṃ yattha katthaci nibbatti, ahaṃ upatthambhakakammaṃ nāma thambhaṃ te karissāmī’’ti upatthambhaṃ karoti. Kiṃ karoti? Parissayaṃ nāseti, bhoge uppādeti.

ในคำว่า "ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่ออายุยืน" นี้ แม้ผู้ที่เกิดมาด้วยกรรมเพียงเล็กน้อย ในปวัตติกาล กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตนี้มาถึงแล้ว โดยอรรถชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ถ้าเรารู้แต่แรก เราก็จะไม่ให้ท่านเกิดในที่นี้ เราจะให้ท่านเกิดในเทวโลกนั่นเทียว ช่างเถิด ท่านเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าเป็นอุปัตถัมภกกรรม จักทำการอุปถัมภ์แก่ท่าน" ดังนี้แล้ว ย่อมทำการอุปถัมภ์ (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมทำลายภยันตราย และย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้น

Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātāpitūnaṃ sukhameva sātameva hoti. Yepi pakatiyā manussāmanussaparissayā honti, te sabbe apagacchanti. Evaṃ parissayaṃ nāseti. Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogānaṃ pamāṇaṃ na hoti, nidhikumbhiyo puratopi pacchatopi gehaṃ pavaṭṭamānā pavisanti. Mātāpitaro parehi ṭhapitadhanassāpi sammukhībhāvaṃ gacchanti. Dhenuyo bahukhīrā honti, goṇā sukhasīlā honti, vappaṭṭhāne sassāni sampajjanti. Vaḍḍhiyā vā sampayuttaṃ, tāvakālikaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ acoditā sayameva āharitvā denti, dāsādayo suvacā honti, kammantā na parihāyanti. Dārako gabbhato paṭṭhāya parihāraṃ labhati, komārikavejjā sannihitāva honti. Gahapatikule jāto seṭṭhiṭṭhānaṃ, amaccakulādīsu jāto senāpatiṭṭhānādīni labhati. Evaṃ bhoge uppādeti. So aparissayo sabhogo ciraṃ jīvatīti. Evaṃ apāṇātipātakammaṃ dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti.

ในกรณีนั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ย่อมมีแต่ความสุขความสบายใจแก่มารดาบิดา แม้ภยันตรายจากมนุษย์และอมนุษย์ใดๆ ที่มีอยู่โดยปกติ ภยันตรายเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมอันตรธานไป (กรรมนั้น) ย่อมทำลายภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมมีประมาณมิได้ หม้อขุมทรัพย์ทั้งจากข้างหน้าและข้างหลังย่อมกลิ้งเข้ามาสู่เรือน มารดาบิดาย่อมได้พบแม้กระทั่งทรัพย์ที่ผู้อื่นเก็บไว้ แม่โคทั้งหลายมีน้ำนมมาก โคตัวผู้ทั้งหลายมีนิสัยดี พืชพันธุ์ในที่นาย่อมสมบูรณ์ ทรัพย์ที่ให้ไปเพื่อดอกเบี้ยหรือให้ยืมชั่วคราว (ลูกหนี้) ไม่ต้องทวงถามก็นำมาให้เอง ทาสเป็นต้นเป็นคนว่านอนสอนง่าย การงานทั้งหลายไม่เสื่อมถอย เด็กได้รับการดูแลตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์ หมอรักษาเด็กย่อมมีพร้อมอยู่เสมอ ผู้ที่เกิดในตระกูลคหบดี ย่อมได้ตำแหน่งเศรษฐี ผู้ที่เกิดในตระกูลอำมาตย์เป็นต้น ย่อมได้ตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้น (กรรมนั้น) ย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้นอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่มีภยันตราย มีโภคทรัพย์ และมีชีวิตอยู่นาน ด้วยประการฉะนี้ กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตจึงเป็นไปเพื่ออายุยืน

Apāṇātipātinā vā kataṃ aññampi kusalaṃ uḷāraṃ hoti, dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ sakkoti, evampi dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti. Paṭisandhimeva vā niyāmetvā dīghāyukaṃ karoti. Sanniṭṭhānacetanāya vā devaloke nibbattati, pubbāparacetanāhi vuttanayena dīghāyuko hoti. Iminā nayena sabbapañhavissajjanesu attho veditabbo.

หรือว่า กุศลกรรมอย่างอื่นที่ผู้เว้นจากปาณาติบาตได้กระทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมไพบูลย์ สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ แม้ด้วยเหตุนี้ (กรรมนั้น) ก็เป็นไปเพื่ออายุยืน หรือว่า (กรรมนั้น) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุยืน หรือว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุยืนด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาปัญหาทั้งปวงด้วยนัยนี้

Viheṭhanakammādīnipi [Pg.180] hi pavatte āgantvā atthato tatheva vadamānāni viya upapīḷanena nibbhogataṃ āpādetvā paṭijagganaṃ alabhantassa roguppādanādīhi vā, viheṭhakādīhi katassa kusalassa anuḷāratāya vā, āditova paṭisandhiniyāmanena vā, vuttanayeneva pubbāparacetanāvasena vā bahvābādhatādīni karonti, apāṇātipāto viya ca aviheṭhanādīnipi appābādhatādīnīti.

จริงอยู่ แม้กรรมมีการเบียดเบียนเป็นต้น เมื่อมาถึงในปวัตติกาล โดยอรรถแล้วก็ราวกับกล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน คือ ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยมากเป็นต้น ด้วยการบีบคั้นให้ถึงความไม่มีโภคะ หรือด้วยการทำให้เกิดโรคเป็นต้นแก่ผู้ไม่ได้รับการดูแล หรือด้วยความไม่ไพบูลย์แห่งกุศลที่ผู้เบียดเบียนเป็นต้นได้กระทำ หรือด้วยการกำหนดปฏิสนธิตั้งแต่ต้น หรือด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และกรรมมีการไม่เบียดเบียนเป็นต้น ก็ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยน้อยเป็นต้น เหมือนการเว้นจากปาณาติบาต

293. Ettha pana issāmanakoti issāsampayuttacitto. Upadussatīti issāvaseneva upakkosanto dussati. Issaṃ bandhatīti yavakalāpaṃ bandhanto viya yathā na nassati evaṃ bandhitvā viya ṭhapeti. Appesakkhoti appaparivāro, rattiṃ khitto viya saro na paññāyati, ucchiṭṭhahattho nisīditvā udakadāyakampi na labhati.

๒๙๓. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อิสฺสามนโก" คือ ผู้มีจิตประกอบด้วยความริษยา คำว่า "อุปทุสฺสติ" คือ ย่อมประทุษร้าย คือด่าว่าด้วยอำนาจแห่งความริษยานั่นเอง คำว่า "อิสฺสํ พนฺธติ" คือ ย่อมผูกความริษยาไว้ คือตั้งไว้ราวกับผูกไว้ ไม่ให้หายไป เหมือนคนมัดฟ่อนข้าวบาร์เลย์ คำว่า "อัปเปสกฺโข" คือ มีบริวารน้อย ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน นั่งมือเปื้อน (รอคอย) แม้คนให้น้ำก็ยังไม่ได้

294. Na dātā hotīti macchariyavasena na dātā hoti. Tena kammenāti tena macchariyakammena.

๒๙๔. บทว่า `น ทาตา โหติ` ความว่า ไม่เป็นผู้ให้ ด้วยอำนาจแห่งความตระหนี่. บทว่า `เตน กมฺเมน` ความว่า ด้วยกรรมคือความตระหนี่นั้น.

295. Abhivādetabbanti abhivādanārahaṃ buddhaṃ vā paccekabuddhaṃ vā ariyasāvakaṃ vā. Paccuṭṭhātabbādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhavissajjane upapīḷakaupatthambhakakammāni na gahetabbāni. Na hi pavatte nīcakulinaṃ vā uccākulinaṃ vā sakkā kātuṃ, paṭisandhimeva pana niyāmetvā nīcakuliyaṃ kammaṃ nīcakule nibbatteti, uccākuliyaṃ kammaṃ uccākule.

๒๙๕. บทว่า `อภิวาเทตพฺพํ` ความว่า พระพุทธเจ้า หรือพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก ผู้ควรแก่การไหว้. แม้ในบททั้งหลายมี `ปจฺจุฏฺฐาตพฺพ` เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในปัญหาวิสัชนา (การตอบปัญหา) นี้ ไม่พึงถือเอาอุปปีฬกกรรมและอุปัตถัมภกกรรม. เพราะว่า ในปวัตติกาล (ในระหว่างมีชีวิต) ไม่สามารถจะทำให้เป็นผู้มีตระกูลต่ำหรือตระกูลสูงได้, แต่กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลต่ำย่อมนำให้เกิดในตระกูลต่ำ, กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลสูงย่อมนำให้เกิดในตระกูลสูง โดยกำหนดแน่นอนในปฏิสนธิกาลเท่านั้น.

296. Na paripucchitā hotīti ettha pana aparipucchanena niraye na nibbattati. Aparipucchako pana ‘‘idaṃ kātabbaṃ, idaṃ na kātabba’’nti na jānāti, ajānanto kātabbaṃ na karoti, akātabbaṃ karoti. Tena niraye nibbattati, itaro sagge. Iti kho, māṇava…pe… yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti satthā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๒๙๖. แต่ในบทว่า `น ปริปุจฺฉิตา โหติ` นี้ (สัตว์) ย่อมไม่เกิดในนรกด้วยเพียงการไม่สอบถาม. แต่ผู้ไม่สอบถาม ย่อมไม่รู้ว่า "สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ" เมื่อไม่รู้ ย่อมไม่ทำสิ่งที่ควรทำ, (แต่) ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงเกิดในนรก, ส่วนอีกคนหนึ่ง (ผู้สอบถาม) ย่อมเกิดในสวรรค์. พระศาสดาทรงนำเทศนาให้ถึงที่สุดตามลำดับอนุสนธิว่า `อิติ โข, มาณว…เป… ยทิทํ หีนปฺปณีตตาย`. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร จบ.

Subhasuttantipi vuccati.

(สูตรนี้) เรียกกันว่า สุภสูตร บ้าง.

6. Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร

298. Evaṃ [Pg.181] me sutanti mahākammavibhaṅgasuttaṃ. Tattha moghanti tucchaṃ aphalaṃ. Saccanti tathaṃ bhūtaṃ. Idañca etena na sammukhā sutaṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) pana – ‘‘manokammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṃ no tathā vacīkamma’’nti bhagavatā vuttaṃ atthi, sā kathā titthiyānaṃ antare pākaṭā jātā, taṃ gahetvā esa vadati. Atthi ca sā samāpattīti idaṃ – ‘‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’’ti poṭṭhapādasutte (dī. ni. 1.406 ādayo) uppannaṃ abhisaññānirodhakathaṃ sandhāya vadati. Na kiñci vediyatīti ekavedanampi na vediyati. Atthi ca khoti thero nirodhasamāpattiṃ sandhāya anujānāti. Parirakkhitabbanti garahato mocanena rakkhitabbaṃ. Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṃ, sābhisandhikaṃ sañcetanikakammaṃ katvāti attho. Dukkhaṃ soti thero ‘‘akusalameva sandhāya paribbājako pucchatī’’ti saññāya evaṃ vadati.

๒๙๘. พระสูตรว่า `เอวํ เม สุตํ` เป็นต้น ชื่อว่า มหากัมมวิภังคสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า `โมฆํ` คือ ว่างเปล่า ไม่มีผล. บทว่า `สจฺจํ` คือ จริง แท้. และคำนี้ ปริพาชกนั้นก็มิได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์, แต่ในอุปาลิสูตร (ม.น. ๒.๕๖) มีพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เราบัญญัติมโนกรรมว่ามีโทษมากกว่าเพื่อการทำกรรมชั่ว เพื่อความเป็นไปแห่งกรรมชั่ว, ไม่บัญญัติกายกรรม วจีกรรม ว่ามีโทษเช่นนั้น" คำพูดนั้นได้ปรากฏแพร่หลายในหมู่พวกเดียรถีย์, เขาถือเอาคำนั้นมากล่าว. ส่วนคำว่า `อตฺถิ จ สา สมาปตฺติ` นี้ เขาหมายถึงอภิสัญญานิโรธกถาที่เกิดขึ้นในโปฏฐปาทสูตร (ที.น. ๑.๔๐๖ เป็นต้น) ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อภิสัญญานิโรธ (ความดับแห่งสัญญา) มีได้อย่างไรหนอ" แล้วจึงกล่าว. บทว่า `น กิญฺจิ เวทยติ` คือ ย่อมไม่เสวยแม้เวทนาเดียว. บทว่า `อตฺถิ จ โข` ความว่า พระเถระหมายถึงนิโรธสมาบัติแล้วจึงอนุญาต. บทว่า `ปริรกฺขิตพฺพํ` คือ พึงรักษาโดยการเปลื้องจากคำติเตียน. บทว่า `สญฺเจตนิกํ` เพราะอรรถว่า เจตนามีอยู่แก่กรรมนั้น, ความว่า กระทำกรรมอันเป็นไปกับด้วยเจตนา มีความจงใจ. บทว่า `ทุกฺขํ โส` ความว่า พระเถระกล่าวอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า "ปริพาชกหมายถึงอกุศลเท่านั้นแล้วถาม".

Dassanampi kho ahanti bhagavā caturaṅgepi andhakāre samantā yojanaṭṭhāne tilamattampi saṅkhāraṃ maṃsacakkhunāva passati, ayañca paribbājako na dūre gāvutamattabbhantare vasati, kasmā bhagavā evamāhāti? Samāgamadassanaṃ sandhāyevamāha.

บทว่า `ทสฺสนมฺปิ โข อหํ` เป็นต้น (มีความหมายว่า แม้การเห็นเราก็ไม่มี). (มีคำถามว่า) พระผู้มีพระภาคทรงเห็นสังขารแม้ประมาณเท่าเมล็ดงาในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ แม้ในความมืดมีองค์ ๔ ด้วยมังสจักษุแท้ๆ, และปริพาชกผู้นี้ก็อยู่ไม่ไกล ภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต, เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น? (ตอบว่า) พระองค์ตรัสอย่างนั้นโดยทรงหมายถึงการเห็นในที่ประชุม.

299. Udāyīti lāludāyī. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ dukkhameva. Iti imaṃ vaṭṭadukkhaṃ kilesadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ sandhāya ‘‘sace bhāsitaṃ bhaveyya bhagavā’’ti pucchati.

๒๙๙. บทว่า `อุทายี` คือ ท่านฬาลุทายี. บทว่า `ตํ ทุกฺขสฺมึ` ความว่า ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์นั่นเอง. (ท่านฬาลุทายี) ทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ถ้าหาก (คำที่พระสมิทธิเถระกล่าว) เป็นคำที่กล่าวหมายถึงวัฏฏทุกข์ กิเลสทุกข์ สังขารทุกข์นี้..."

300. Ummaṅganti pañhāummaṅgaṃ. Ummujjamānoti sīsaṃ nīharamāno. Ayoniso ummujjissatīti anupāyena sīsaṃ nīharissati. Idañca pana bhagavā jānanto neva dibbacakkhunā na cetopariyañāṇena na sabbaññutañāṇena jāni, adhippāyeneva pana aññāsi. Kathentassa hi adhippāyo nāma suvijāno hoti, kathetukāmo gīvaṃ paggaṇhāti, hanukaṃ cāleti, mukhamassa phandati, sannisīdituṃ na sakkoti. Bhagavā tassa taṃ ākāraṃ [Pg.182] disvā ‘‘ayaṃ udāyī sannisīdituṃ na sakkoti, yaṃ abhūtaṃ, tadeva kathessatī’’ti oloketvāva aññāsi. Ādiṃ yevātiādimhiyeva. Tisso vedanāti ‘‘kiṃ so vediyatī’’ti? Pucchantena ‘‘tisso vedanā pucchāmī’’ti evaṃ vavatthapetvāva tisso vedanā pucchitā. Sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesesupi eseva nayo.

๓๐๐. บทว่า `อุมฺมงฺคํ` คือ อุโมงค์แห่งปัญหา. บทว่า `อุมฺมุชฺชมาโน` คือ ผู้กำลังผงกศีรษะขึ้น. บทว่า `อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสติ` คือ จักผงกศีรษะขึ้นโดยไม่แยบคาย. แต่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงทราบเรื่องนี้ ก็มิได้ทรงทราบด้วยทิพพจักขุ, มิได้ทรงทราบด้วยเจโตปริยญาณ, มิได้ทรงทราบด้วยสัพพัญญุตญาณ, แต่ทรงทราบด้วยอัธยาศัยทีเดียว. จริงอยู่ อัธยาศัยของผู้จะพูด ชื่อว่าเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย, ผู้ต้องการจะพูด ย่อมชูคอ, เคลื่อนคาง, ใบหน้าของเขาย่อมสั่น, ไม่สามารถนั่งนิ่งๆ ได้. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นอาการนั้นของท่านแล้ว ก็ทรงทราบด้วยการทอดพระเนตรนั่นเองว่า "อุทายีผู้นี้นั่งนิ่งไม่ได้, จักกล่าวแต่สิ่งที่ไม่เป็นจริง". บทว่า `อาทึ เยว` คือ ในเบื้องต้นนั่นเทียว. บทว่า `ติสฺโส เวทนา` คือ ผู้ถามว่า "เขาย่อมเสวยอะไร" ได้ถามถึงเวทนา ๓ อย่าง โดยกำหนดไว้อย่างนี้ว่า "เราถามถึงเวทนา ๓ อย่าง". บทว่า `สุขเวทนียํ` คือ กรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Ettha ca kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā, heṭṭhā tikajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi.

และในกรรม ๓ อย่างนั้น เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัสสสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และเจตนาในฌาน ๓ เบื้องต่ำ, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า สุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดสุขเวทนาในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดสุขโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา.

Akusalacetanā paṭisandhipavattesu dukkhasseva jananato dukkhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Kāyadvāre pavatteyeva cetaṃ ekantena dukkhaṃ janeti, aññattha adukkhamasukhampi, sā pana vedanā aniṭṭhāniṭṭhamajjhattesuyeva ārammaṇesu uppajjanato dukkhātveva saṅkhaṃ gatā.

อกุศลเจตนา ชื่อว่า ทุกขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกขเวทนาอย่างเดียวในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และกรรมนั้นย่อมให้เกิดทุกข์โดยส่วนเดียวในปวัตติกาลที่กายทวารเท่านั้น, ในทวารอื่น ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา, แต่เวทนานั้นถึงการนับว่าเป็นทุกข์นั่นเอง เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่เป็นอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์เท่านั้น.

Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma. Ettha ca kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampi. Apica sukhavedaniyakammaṃ paṭisandhipavattivasena vaṭṭati, tathā adukkhamasukhavedaniyaṃ, dukkhavedaniyaṃ pavattivaseneva vaṭṭati. Etassa pana vasena sabbaṃ pavattivaseneva vaṭṭati.

แต่เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขาสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และจตุตถฌานเจตนาจากรูปาวจรกุศล, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า อทุกขมสุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่สาม (อุเบกขาเวทนา) ในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดอทุกขมสุขเวทนาโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้สุขเวทนา. อีกอย่างหนึ่ง สุขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล, อทุกขมสุขเวทนียกรรมก็เช่นนั้น, (ส่วน) ทุกขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น. แต่โดยอำนาจแห่งกรรมนี้ (ทุกขเวทนียกรรม) กรรมทั้งหมด (ทั้งสุขเวทนียกรรมและอทุกขมสุขเวทนียกรรม) ย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น.

Etassa bhagavāti thero tathāgatena mahākammavibhaṅgakathanatthaṃ ālayo dassito, tathāgataṃ yācitvā mahākammavibhaṅgañāṇaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti cintetvā anusandhikusalatāya evamāha. Tattha mahākammavibhaṅganti mahākammavibhajanaṃ. Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjatīti idaṃ na mahākammavibhaṅgañāṇabhājanaṃ, mahākammavibhaṅgañāṇabhājanatthāya pana mātikāṭṭhapanaṃ.

คำว่า `Etassa bhagavā` เป็นต้น พระเถระ (พระอานนท์) ได้แสดงความประสงค์ที่พระตถาคตจะตรัสเรื่องมหากัมมวิภังค์ จึงคิดว่า "เราทูลขอพระตถาคตแล้ว จักกระทำญาณคือมหากัมมวิภังค์ให้ปรากฏแก่ภิกษุสงฆ์" แล้วได้กราบทูลอย่างนี้เพราะความฉลาดในการเชื่อมความ. ในบทเหล่านั้น บทว่า `mahākammavibhaṅgaṃ` (มหากัมมวิภังค์) คือ การจำแนกกรรมใหญ่. ส่วนข้อความว่า `Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjati` (ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๔ จำพวกเป็นไฉน... บุคคลบางคนในโลกนี้... ย่อมเข้าถึงนรก) นี้ ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกา (หัวข้อ) ไว้เพื่อจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์.

301. Idhānanda[Pg.183], ekacco samaṇo vāti pāṭiyekko anusandhi. Idañhi bhagavā – ‘‘dibbacakkhukā samaṇabrāhmaṇā idaṃ ārammaṇaṃ katvā imaṃ paccayaṃ labhitvā idaṃ dassanaṃ gaṇhantī’’ti pakāsanatthaṃ ārabhi. Tattha ātappantiādīni pañcapi vīriyasseva nāmāni. Cetosamādhinti dibbacakkhusamādhiṃ. Passatīti ‘‘so satto kuhiṃ nibbatto’’ti olokento passati. Ye aññathāti ye ‘‘dasannaṃ kusalānaṃ kammapathānaṃ pūritattā nirayaṃ upapajjatī’’ti jānanti, micchā tesaṃ ñāṇanti vadati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Viditanti pākaṭaṃ. Thāmasāti diṭṭhithāmena. Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena. Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā ādiyitvā voharati.

๓๐๑. อนุสนธิว่า `Idhānanda, ekacco samaṇo vā` (ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้) เป็นอนุสนธิจำเพาะเรื่องหนึ่ง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มข้อความนี้เพื่อทรงประกาศว่า "สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุ ทำสิ่งนี้ให้เป็นอารมณ์ ได้ปัจจัยนี้แล้ว ย่อมยึดถือทิฏฐินี้". ในบทเหล่านั้น แม้ทั้ง ๕ บท มีอาทิว่า `ātappaṃ` (ความเพียร) เป็นชื่อของวิริยะนั่นเอง. บทว่า `cetosamādhiṃ` (เจโตสมาธิ) หมายถึง สมาธิที่เป็นบาทแห่งทิพพจักขุ. บทว่า `passati` (ย่อมเห็น) คือ เมื่อตรวจดูว่า "สัตว์นั้นเกิดที่ไหน" ย่อมเห็น. บทว่า `ye aññathā` (เหล่าใด... โดยประการอื่น) คือ พระองค์ตรัสว่า ญาณของสมณพราหมณ์เหล่าใดที่รู้ว่า "บุคคลย่อมเข้าถึงนรกเพราะความบริบูรณ์แห่งกุศลกรรมบถ ๑๐" เป็นญาณที่ผิด. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า `viditaṃ` (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏชัด. บทว่า `thāmasā` (โดยกำลัง) คือ โดยกำลังแห่งทิฏฐิ. บทว่า `parāmāsā` (ด้วยการยึดมั่น) คือ ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. บทว่า `abhinivissa voharati` (ย่อมกล่าวอย่างยึดมั่น) คือ ตั้งใจมั่น ยึดถือมั่นแล้วกล่าว.

302. Tatrānandāti idampi na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṃ, atha khvāssa mātikāṭṭhapanameva. Ettha pana etesaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane ettakā anuññātā, ettakā ananuññātāti idaṃ dassitaṃ. Tattha tatrāti tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesu. Idamassāti idaṃ vacanaṃ assa. Aññathāti aññenākārena. Iti imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vāde dvīsu ṭhānesu anuññātā, tīsu ananuññātāti evaṃ sabbattha anuññā nānuññā veditabbā.

๓๐๒. แม้ข้อความว่า `Tatrānanda` (ดูก่อนอานนท์ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น) นี้ ก็ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกาของญาณนั้นไว้เท่านั้น. แต่ในข้อความนี้ ทรงแสดงไว้ว่า ในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุเหล่านั้น ข้อความเท่านี้ทรงอนุญาต ข้อความเท่านี้ไม่ทรงอนุญาต. ในบทเหล่านั้น บทว่า `tatra` (ใน...นั้น) คือ ในบรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น. บทว่า `idamassa` (นี้...ของท่านนั้น) คือ คำพูดนี้ของท่านนั้น. บทว่า `aññathā` (โดยประการอื่น) คือ โดยอาการอย่างอื่น. ดังนั้น ในวาทะของสมณพราหมณ์เหล่านี้ ทรงอนุญาตใน ๒ ฐานะ ไม่ทรงอนุญาตใน ๓ ฐานะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในทุกแห่ง.

303. Evaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane anuññā ca ananuññā ca dassetvā idāni mahākammavibhaṅgañāṇaṃ vibhajanto tatrānanda, yvāyaṃ puggalotiādimāha.

๓๐๓. ครั้นทรงแสดงข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo` (ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใด).

Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti yaṃ iminā dibbacakkhukena kammaṃ karonto diṭṭho, tato pubbe kataṃ. Pubbe katenapi hi niraye nibbattati, pacchā katenapi nibbattati, maraṇakāle vā pana – ‘‘khando seṭṭho sivo seṭṭho, pitāmaho seṭṭho, issarādīhi vā loko visaṭṭho’’tiādinā micchādassanenapi nibbattateva. Diṭṭheva dhammeti yaṃ tattha diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, tassa diṭṭheva dhamme, yaṃ upapajjavedanīyaṃ, tassa upapajjitvā, yaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, tassa aparasmiṃ pariyāye vipākaṃ paṭisaṃvedeti.

บทว่า `Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti` (หรือกรรมนั้นอันบุคคลนั้นทำไว้ในกาลก่อน) คือ กรรมที่สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุนี้เห็นเขากำลังทำอยู่นั้น เป็นกรรมที่ทำไว้ก่อนหน้านั้น. จริงอยู่ บุคคลย่อมเกิดในนรกแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อน ย่อมเกิดแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ภายหลัง หรือในเวลาจะตาย ก็ย่อมเกิดเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นต้นว่า "พระขันธกุมารประเสริฐสุด พระศิวะประเสริฐสุด ท้าวมหาพรหมประเสริฐสุด หรือโลกอันพระอิศวรเป็นต้นสร้างขึ้น" นั่นเทียว. บทว่า `Diṭṭheva dhamme` (ในปัจจุบัน) คือ กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบัน, กรรมใดเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นเมื่อเกิดแล้ว, กรรมใดเป็นอปราปรเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในภพต่อๆ ไป.

Iti [Pg.184] ayaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā ekaṃ kammarāsiṃ ekañca vipākarāsiṃ addasa, sammāsambuddho iminā adiṭṭhe tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī addasa. Iminā pana diṭṭhe adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī tayo ca vipākarāsī addasa. Imāni satta ṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭhaṃ, tathāgatena pana tayo kammarāsī, dve ca vipākarāsī diṭṭhāti. Imānipi pañca paccattaṭṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma. Sesavāradvayepi eseva nayo.

ด้วยเหตุนี้ สมณะหรือพราหมณ์นี้ได้เห็นกองกรรม ๑ กอง และกองวิบาก ๑ กอง, ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง ที่สมณพราหมณ์นี้ไม่เห็น. แต่พระองค์ทรงเห็นกองกรรม ๔ กอง และกองวิบาก ๓ กอง ทั้งที่สมณพราหมณ์นี้เห็นและไม่เห็น. ญาณที่รู้ฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. ในวาระที่สอง สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุไม่เห็นอะไรเลย, แต่พระตถาคตทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง. ญาณที่รู้ฐานะเฉพาะตน ๕ ประการแม้เหล่านี้ ก็ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. แม้ในสองวาระที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Abhabbanti bhūtavirahitaṃ akusalaṃ. Abhabbābhāsanti abhabbaṃ ābhāsati abhibhavati paṭibāhatīti attho. Bahukasmiñhi akusalakamme āyūhite balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti idaṃ abhabbañceva abhabbābhāsañca. Kusalaṃ pana āyūhitvā āsanne akusalaṃ kataṃ hoti, taṃ kusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ. Bahumhi kusale āyūhitepi balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbañceva bhabbābhāsañca. Akusalaṃ pana āyūhitvā āsanne kusalaṃ kataṃ hoti, taṃ akusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, idaṃ bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ.

บทว่า `abhabbaṃ` (กรรมไม่ดี) คือ อกุศลกรรมที่ปราศจากความจริง. บทว่า `abhabbābhāsaṃ` (กรรมที่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) มีความหมายว่า ย่อมครอบงำ คือ ห้ามกรรมที่ไม่ดี (กรรมที่อ่อนกำลังกว่า). อธิบายคือ เมื่ออกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbañceva abhabbābhāsañca` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี). ส่วนบุคคลสั่งสมกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำอกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย อกุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี). แม้เมื่อกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbañceva bhabbābhāsañca` (กรรมดีและปรากฏเป็นกรรมดี). ส่วนบุคคลสั่งสมอกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย กุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของอกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมดีแต่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี).

Apica upaṭṭhānākārenapettha attho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti, abhabbato ābhāsati upaṭṭhātīti abhabbābhāsaṃ. Tattha ‘‘yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī’’tiādinā nayena cattāro puggalā vuttā, tesu paṭhamassa kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ, tassa ca niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṃ akusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Dutiyassa kammaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ, tañhi akusalattā abhabbaṃ. Tassa pana sagge nibbattattā aññatitthiyānaṃ sagge nibbattikāraṇabhūtaṃ [Pg.185] kusalaṃ hutvā upaṭṭhāti. Itarasmimpi kammadvaye eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายในบทนี้โดยอาการที่ปรากฏ. จริงอยู่ คำอธิบายมีว่า ชื่อว่า `abhabbābhāsa` (ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) เพราะปรากฏคือแสดงตนโดยความเป็นกรรมไม่ดี. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคล ๔ จำพวกถูกกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลใดในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์" กรรมของบุคคลที่หนึ่งในสี่จำพวกนั้นเป็น `abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล และเพราะเขาเกิดในนรก อกุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในนรกนั้นจึงปรากฏ. กรรมของบุคคลที่สองเป็น `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล แต่เพราะเขาเกิดในสวรรค์ กุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในสวรรค์จึงปรากฏแก่พวกอัญญเดียรถีย์. แม้ในกรรมอีกสองอย่างที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร จบ.

7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร

304. Evaṃ me sutanti saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ. Tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manopavicārāti vitakkavicārā. Vitakkuppādakañhi mano idha manoti adhippetaṃ, manassa upavicārāti manopavicārā. Sattapadāti vaṭṭavivaṭṭanissitānaṃ sattānaṃ padā. Ettha hi aṭṭhārasa vaṭṭapadā nāma, aṭṭhārasa vivaṭṭapadā nāma, tepi sahavipassanena maggeneva veditabbā. Yoggācariyānanti hatthiyoggādiācārasikkhāpakānaṃ, dametabbadamakānanti attho. Sesaṃ vibhaṅgeyeva āvibhavissati. Ayamuddesoti idaṃ mātikāṭṭhapanaṃ.

๓๐๔. พระสูตรชื่อสฬายตนวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น บทว่า เวทิตพฺพานิ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า มโนปวิจารา ความว่า วิตกและวิจาร. จริงอยู่ ในบทนี้ ท่านประสงค์เอาจิตที่ทำให้เกิดวิตกว่า มโน, วิตกและวิจารเป็นเหตุเที่ยวไปแห่งจิตนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนปวิจารา. บทว่า สตฺตปทา ความว่า เป็นทางดำเนินของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ. จริงอยู่ ในบทนี้ ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วัฏฏปทา, ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วิวัฏฏปทา, แม้ธรรมเหล่านั้นก็พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาเท่านั้น. บทว่า โยคฺคาจริยานํ มีความว่า ยิ่งกว่าอาจารย์ผู้ฝึกหัดช้างเป็นต้น และยิ่งกว่าควาญผู้ฝึกช้างที่ควรฝึก. เนื้อความที่เหลือจักปรากฏชัดในวิภังค์ (นิทเทส) นั่นเทียว. คำว่า อยมุทฺเทโส นี้ เป็นการตั้งมาติกา.

305. Cakkhāyatanādīni visuddhimagge vitthāritāni. Cakkhuviññāṇanti kusalākusalavipākato dve cakkhuviññāṇāni. Sesapasādaviññāṇesupi eseva nayo. Imāni pana dasa ṭhapetvā sesaṃ idha manoviññāṇaṃ nāma.

๓๐๕. อายตนะมีจักขายตนะเป็นต้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณํ ความว่า จักขุวิญญาณ ๒ ดวง โดยเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก. แม้ในวิญญาณที่อาศัยประสาทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนในที่นี้ ยกเว้นวิญญาณ ๑๐ เหล่านี้แล้ว จิตที่เหลือชื่อว่า มโนวิญญาณ.

Cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Cakkhuviññāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.

บทว่า จกฺขุสมฺผสฺโส ความว่า สัมผัสในจักษุ. คำนี้เป็นชื่อของสัมผัสที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Eseva nayo sabbattha. Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti tattha vicārapavattanena upavicarati, vitakko taṃsampayutto cāti iminā nayena aṭṭhārasa vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā veditabbā. Cha somanassūpavicārāti ettha pana somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassūpavicārā. Sesapadadvayepi eseva nayo.

บทว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ. ในบททั้งปวงก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ ความว่า เป็นอารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งโสมนัส. บทว่า อุปวิจรติ ความว่า เข้าไปพิจารณาในอารมณ์นั้นด้วยความเป็นไปแห่งวิจาร, และวิตกก็สัมปยุตด้วยวิจารนั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบมโนปวิจาร ๑๘ ที่นับว่าเป็นวิตกและวิจาร. ส่วนในบทว่า ฉ โสมนสฺสูปวิจารา นี้ วิตกวิจารย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับโสมนัส เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสมนัสสูปวิจาร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

306. Gehasitānīti [Pg.186] kāmaguṇanissitāni. Nekkhammasitānīti vipassanānissitāni. Iṭṭhānanti pariyesitānaṃ. Kantānanti kāmitānaṃ. Manoramānanti mano etesu ramatīti manoramāni, tesaṃ manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāpaṭisaṃyuttānaṃ. Atītanti paṭiladdhaṃ. Paccuppannaṃ tāva ārabbha somanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi – ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ anubhavāmi, evaṃ pubbepi anubhavi’’nti anussarantassa balavasomanassaṃ uppajjati.

๓๐๖. บทว่า เคหสิตานิ ความว่า อาศัยกามคุณ. บทว่า เนกฺขมฺมสิตานิ ความว่า อาศัยวิปัสสนา. บทว่า อิฏฺฐานํ ความว่า ที่แสวงหาแล้ว. บทว่า กนฺตานํ ความว่า ที่ปรารถนาแล้ว. บทว่า มโนรมานํ ความว่า จิตย่อมยินดีในอารมณ์เหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนรมานิ, แห่งอารมณ์อันเป็นที่รื่นรมย์ใจเหล่านั้น. บทว่า โลภามิสปฏิสํยุตฺตานํ ความว่า ที่ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า อตีตํ ความว่า ที่ได้แล้ว. โสมนัสปรารภอารมณ์ปัจจุบันพึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โสมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราเสวยอิฏฐารมณ์ในบัดนี้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้เสวยแล้วฉันนั้น" โสมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น.

Aniccatanti aniccākāraṃ. Vipariṇāmavirāganirodhanti pakativijahanena vipariṇāmaṃ, vigacchanena virāgaṃ, nirujjhanena nirodhaṃ. Sammapaññāyāti vipassanāpaññāya. Idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassanti idaṃ rañño viya attano sirisampattiṃ olokentassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa saṅkhārānaṃ bhedaṃ passato saṅkhāragatamhi tikkhe sūre vipassanāñāṇe vahante uppannasomanassaṃ ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti vuccati. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า อนิจฺจตํ ความว่า อาการที่ไม่เที่ยง. บทว่า วิปริณามวิราคนิโรธํ ความว่า ความแปรปรวนโดยการละปกติภาวะ, ความคลายไปโดยการปราศไป, ความดับโดยการดับไป. บทว่า สมฺมปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา. โสมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ เห็นความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลาย เมื่อวิปัสสนาญาณในสังขารเป็นไปอย่างกล้าแข็งและเฉียบแหลม เหมือนโสมนัสของพระราชาผู้ทอดพระเนตรสิริสมบัติของพระองค์ โสมนัสนี้เรียกว่า "เนกขัมมสิตโสมนัส". และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

“ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ ย่อมมีความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์

Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amatantaṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);

ในกาลใดๆ ที่พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลนั้นๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ซึ่งเป็นทางแห่งอมตะของผู้รู้ทั้งหลาย” (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

Imānīti imāni chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa uppannāni cha nekkhammasitāni somanassāni.

บทว่า อิมานิ ความว่า โสมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่างเหล่านี้ เกิดขึ้นแก่ผู้ที่เมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ แล้ว ได้ตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้วนั่งอยู่.

307. Atītanti paccuppannaṃ tāva patthetvā alabhantassa domanassaṃ uppajjatu, atīte kathaṃ uppajjatīti. Atītepi ‘‘yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ patthetvā na labhāmi, evaṃ pubbepi patthetvā na labhi’’nti anussarantassa balavadomanassaṃ uppajjati.

๓๐๗. บทว่า อตีตํ. โทมนัสของผู้ปรารถนาอารมณ์ปัจจุบันแล้วไม่ได้ พึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โทมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราปรารถนาอิฏฐารมณ์ในบัดนี้แล้วไม่ได้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้ปรารถนาแล้วแต่ไม่ได้ฉันนั้น" โทมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น.

Anuttaresu vimokkhesūti anuttaravimokkho nāma arahattaṃ, arahatte patthanaṃ paṭṭhapentassāti attho. Āyatananti arahattāyatanaṃ. Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa. Taṃ panetaṃ patthanaṃ paṭṭhapentassa [Pg.187] uppajjati, iti patthanāmūlakattā ‘‘pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti vuttaṃ. Imāni cha nekkhammasitāni domanassānīti imāni evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate arahatte pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa – ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya assudhārāpavattanavasena uppannadomanassāni cha nekkhammasitadomanassānīti veditabbāni. Vatthu pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapañhavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.361) vitthāritaṃ, icchantena tato gahetabbaṃ.

บทว่า อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ความว่า อรหัตตผลชื่อว่าอนุตตรวิโมกข์, มีความหมายว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล. บทว่า อายตนํ ความว่า อรหัตตผลนั่นเอง. บทว่า ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ความว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนา. ส่วนโทมนัสนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งความปรารถนา, เพราะเหตุที่โทมนัสมีความปรารถนาเป็นมูล เหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต". บทว่า อิมานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ความว่า โทมนัสที่เกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งธารน้ำตา เหมือนของพระมหาสีวเถระผู้อยู่ในหุบเขาใกล้บ้าน ผู้ซึ่งเมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ อย่างนี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล แล้วตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นเพื่อบรรลุอรหัตตผลนั้น แต่ไม่สามารถจะพากเพียรได้ จึงเศร้าโศกอยู่ว่า "เราไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้แม้ในปักษ์นี้ แม้ในเดือนนี้ แม้ในปีนี้" โทมนัส ๖ อย่างเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นโทมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ. ส่วนเรื่องราว ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี ในสักกปัญหวัณณนา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑) ผู้ต้องการพึงถือเอาจากที่นั้น.

308. Uppajjati upekkhāti ettha upekkhā nāma aññāṇupekhā. Anodhijinassāti kilesodhiṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavo odhijino nāma, tasmā akhīṇāsavassāti attho. Avipākajinassāti etthapi āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova vipākajino nāma, tasmā akhīṇāsavassevāti attho. Anādīnavadassāvinotiādīnavato upaddavato apassantassa. Imā cha gehasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattha laggā laggitā hutvā uppannā upekkhā cha gehasitā upekkhāti veditabbā.

๓๐๘. ในบทว่า อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา นี้ คำว่า อุเบกขา หมายถึง อัญญาณุเบกขา. ในบทว่า อโนธิชินสฺส ความว่า พระขีณาสพชื่อว่าโอธิชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะขีดขั้นคือกิเลสได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ. แม้ในบทว่า อวิปากชินสฺส นี้ ความว่า พระขีณาสพเท่านั้นชื่อว่าวิปากชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะวิบากในภพต่อไปได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะนั่นเอง. ในบทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน ความว่า แก่ผู้ไม่เห็นโดยความเป็นโทษเป็นภัย. ในบทว่า อิมา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาเหล่านี้ที่เกิดขึ้นแล้ว โดยเป็นผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ ณ อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้น ไม่สามารถก้าวล่วงอารมณ์มีรูปเป็นต้นได้ เหมือนแมลงวันที่ตอมก้อนน้ำอ้อย เมื่ออิฏฐารมณ์มาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เคหสิตอุเบกขา ๖ ประการ.

Rūpaṃ sā ativattatīti rūpaṃ sā anatikkamati, tattha nikantivasena na tiṭṭhati. Imā cha nekkhammasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhane asammuyhantassa, uppannavipassanā-ñāṇasampayuttā cha nekkhammasitā upekkhāti veditabbā.

ในบทว่า รูปํ สา อติวตฺตติ ความว่า อุเบกขานั้นย่อมไม่ก้าวล่วงรูป ไม่ตั้งอยู่ในรูปนั้นด้วยอำนาจแห่งความใคร่. ในบทว่า อิมา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณอันเกิดขึ้นแล้ว แก่ผู้ไม่ยินดีในอิฏฐารมณ์ ไม่ยินร้ายในอนิฏฐารมณ์ ไม่หลงใหลในอารมณ์ที่พึงวางเฉย เมื่ออารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้นมาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการ.

309. Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathāti tesu chattiṃsasattapadesu aṭṭhārasa nissāya aṭṭhārasa pajahathāti attho. Teneva – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitānī’’tiādimāha. Nissāya āgammāti pavattanavasena nissāya ceva āgamma ca. Evametesaṃ samatikkamo [Pg.188] hotīti evaṃ nekkhammasitānaṃ pavattanena gehasitāni atikkantāni nāma honti.

๓๐๙. ในบทว่า ตตฺร อิทํ นิสฺสาย อิทํ ปชหถ ความว่า ในบรรดาสัตตบท ๓๖ เหล่านั้น ท่านทั้งหลายจงอาศัย ๑๘ บท แล้วละ ๑๘ บทเสีย. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). ในบทว่า นิสฺสาย อาคมฺม ความว่า อาศัยและอาศัยแล้วโดยความเป็นไป. ในบทว่า เอวเมเตสํ สมติกฺกโม โหติ ความว่า ด้วยความเป็นไปแห่งเนกขัมมสิตธรรมทั้งหลายอย่างนี้ เคหสิตธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่าอันก้าวล่วงแล้ว.

Evaṃ sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā idāni balavatā dubbalaṃ jahāpento – ‘‘tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassānī’’tiādimāha. Evaṃ nekkhammasitasomanassehi nekkhammasitadomanassāni, nekkhammasitaupekkhāhi ca nekkhammasitasomanassāni jahāpentena balavatā dubbalappahānaṃ kathitaṃ.

ครั้นทรงให้ละธรรมที่เสมอกันด้วยธรรมที่เสมอกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงให้ละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). อย่างนี้ เมื่อทรงให้ละเนกขัมมสิตโทมนัสด้วยเนกขัมมสิตโสมนัส และให้ละเนกขัมมสิตโสมนัสด้วยเนกขัมมสิตอุเบกขา ชื่อว่าตรัสการละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า.

Ettha pana ṭhatvā upekkhākathā veditabbā – aṭṭhasu hi samāpattīsu paṭhamādīni ca tīṇi jhānāni, suddhasaṅkhāre ca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā hoti upekkhāsahagatā vā, vuṭṭhānagāminī pana somanassasahagatāva. Catutthajjhānādīni pādakāni katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ pubbabhāgavipassanā purimasadisāva. Vuṭṭhānagāminī pana upekkhāsahagatā hoti. Idaṃ sandhāya – ‘‘yā cha nekkhammasitā upekkhā, tā nissāya tā āgamma, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni, tāni pajahathā’’ti vuttaṃ. Na kevalañca evaṃpaṭipannassa bhikkhuno ayaṃ vipassanāya vedanāvisesova hoti, ariyamaggepi pana jhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānampi viseso hoti.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงหยุด (จากลำดับแห่งบาลี) แล้วทราบอุเบกขากถา คือ ในสมาบัติ ๘ ประการนั้น บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๔ รูป ผู้ทำฌาน ๓ ประการมีปฐมฌานเป็นต้นและสุทธสังขารให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ย่อมเป็นไปกับด้วยโสมนัสบ้าง เป็นไปกับด้วยอุเบกขาบ้าง ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยโสมนัสเท่านั้น. บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๕ รูป ผู้ทำฌานมีจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. ทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสว่า – “ท่านทั้งหลายจงอาศัยเนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการนั้น แล้วละเนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเสีย”. และมิใช่แต่เพียงความพิเศษแห่งเวทนาในวิปัสสนานี้ของภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้เท่านั้นที่จะมีได้ แม้ในอริยมรรค ก็มีความพิเศษแห่งฌานังคะ โพชฌงค์ และมัคคังคะด้วย.

Ko panetaṃ visesaṃ niyameti? Keci tāva therā vipassanāpādakajjhānaṃ niyametīti vadanti, keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti, keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametīti veditabbā. Vinicchayakathā panettha visuddhimagge saṅkhārupekkhāniddese vuttāva.

ก็อะไรเล่าที่กำหนดความพิเศษนี้? พระเถระบางพวกกล่าวว่า ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลกำหนด. แม้ในวาทะของท่านเหล่านั้น พึงทราบว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนาในบุพภาคนี้นั่นแหละเป็นตัวกำหนด. ส่วนวินิจฉัยกถาในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในสังขารุเปกขานิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

310. Nānattāti nānā bahū anekappakārā. Nānattasitāti nānārammaṇanissitā. Ekattāti ekā. Ekattasitāti ekārammaṇanissitā. Katamā panāyaṃ upekkhāti? Heṭṭhā tāva aññāṇupekkhā vuttā, upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati, idha samathaupekkhā, vipassanupekkhāti dve upekkhā gahitā.

๓๑๐. บทว่า นานตฺตา หมายถึง ต่างๆ กัน มากมาย มีหลายประเภท. บทว่า นานตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์ต่างๆ กัน. บทว่า เอกตฺตา หมายถึง เป็นหนึ่ง. บทว่า เอกตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์หนึ่งเดียว. ก็อุเบกขานี้เป็นไฉน? ในเบื้องต้น ได้ตรัสถึงอัญญาณุเบกขาแล้ว ในเบื้องปลาย จักตรัสถึงฉฬังคุเบกขา ในที่นี้ ทรงถือเอาอุเบกขา ๒ อย่าง คือ สมถอุเบกขา และวิปัสสนูเบกขา.

Tattha yasmā aññāva rūpesu upekkhā, aññāva saddādīsu, na hi yā rūpe upekkhā, sā saddādīsu hoti. Rūpe upekkhā ca rūpameva ārammaṇaṃ karoti[Pg.189], na saddādayo. Rūpe upekkhābhāvañca aññā samathaupekkhā pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati, aññā āpokasiṇādīni. Tasmā nānattaṃ nānattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesūtiādimāha. Yasmā pana dve vā tīṇi vā ākāsānañcāyatanāni vā viññāṇañcāyatanādīni vā natthi, tasmā ekattaṃ ekattasitaṃ vibhajanto atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitātiādimāha.

ในบรรดาอุเบกขาสองอย่างนั้น เพราะว่าอุเบกขาในรูปทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง ในเสียงเป็นต้นก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง จริงอยู่ อุเบกขาใดมีในรูป อุเบกขานั้นย่อมไม่มีในเสียงเป็นต้น และอุเบกขาในรูปย่อมทำรูปเท่านั้นให้เป็นอารมณ์ ไม่ทำเสียงเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ และความเป็นอุเบกขาในรูปนั้น สมถอุเบกขาอย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำปฐวีกสิณให้เป็นอารมณ์ อย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำอาโปกสิณเป็นต้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกนานัตตธรรมและนานัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาในรูปทั้งหลายมีอยู่”. อนึ่ง เพราะอากาสานัญจายตนะ หรือวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น สองหรือสามไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกเอกัตตธรรมและเอกัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่อาศัยอากาสานัญจายตนะมีอยู่”.

Tattha ākāsānañcāyatanaupekkhā sampayuttavasena ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhe vipassantassa vipassanupekkhā ārammaṇavasena ākāsānañcāyatananissitā. Sesāsupi eseva nayo.

ในบทเหล่านั้น อากาสานัญจายตนอุเบกขา ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นสัมปยุตตธรรม, วิปัสสนูเบกขาของบุคคลผู้พิจารณาขันธ์คืออากาสานัญจายตนะ ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้เช่นกัน.

Taṃ pajahathāti ettha arūpāvacarasamāpattiupekkhāya rūpāvacarasamāpattiupekkhaṃ pajahāpeti, arūpāvacaravipassanupekkhāya rūpāvacaravipassanupekkhaṃ.

ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาด้วยอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขา, ทรงให้ละรูปาวจรวิปัสสนูเบกขาด้วยอรูปาวจรวิปัสสนูเบกขา.

Atammayatanti ettha tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādānato vuṭṭhānagāminīvipassanā atammayatāti vuccati. Taṃ pajahathāti idha vuṭṭhānagāminīvipassanāya arūpāvacarasamāpattiupekkhañca vipassanupekkhañca pajahāpeti.

ในบทว่า อตมฺมยตํ นี้ คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหานั้น วุฏฐานคามินีวิปัสสนาจึงเรียกว่า อตัมมยตา. ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละทั้งอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาและวิปัสสนูเบกขาด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา.

311. Yadariyoti ye satipaṭṭhāne ariyo sammāsambuddho sevati. Tattha tīsu ṭhānesu satiṃ paṭṭhapento satipaṭṭhāne sevatīti veditabbo. Na sussūsantīti saddahitvā sotuṃ na icchanti. Na aññāti jānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti atikkamitvā. Satthu sāsanāti satthu ovādaṃ gahetabbaṃ pūretabbaṃ na maññantīti attho. Na ca attamanoti na sakamano. Ettha ca gehasitadomanassavasena appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo, appaṭipannakesu pana attamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti paṭighaavassavena anavassuto. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato[Pg.190]. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Attamanoti idhāpi gehasitasomanassavasena uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo, paṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ. Anavassutoti rāgāvassavena anavassuto.

๓๑๑. บทว่า ยทริโย ความว่า พระอริยสัมมาสัมพุทธเจ้าเสพสติปัฏฐานเหล่าใด ในสติปัฏฐานนั้น พึงทราบว่า ทรงตั้งสติไว้ในฐานะ ๓ ประการ ชื่อว่าเสพสติปัฏฐาน บทว่า น สุสฺสูสนฺติ ความว่า เชื่อแล้วไม่ปรารถนาจะฟัง บทว่า น อญฺญาติ ความว่า ไม่น้อมจิตไปเพื่อจะรู้ บทว่า โวกฺกมฺม ความว่า ก้าวล่วงไป บทว่า สตฺถุ สาสนา มีความว่า ไม่สำคัญโอวาทของพระศาสดาว่าควรถือเอา ควรทำให้บริบูรณ์ บทว่า น จ อตฺตมโน ความว่า ไม่มีใจเป็นของตน (คือ ไม่ดีใจ) และในบทนี้ ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ไม่ยินดีด้วยอำนาจโทมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความดีใจในผู้ไม่ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งปฏิฆะ บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ประกอบด้วยสติและญาณ บทว่า อุเปกฺขโก ความว่า เป็นผู้วางเฉยด้วยฉฬังคุเบกขา บทว่า อตฺตมโน ความว่า แม้ในที่นี้ ก็ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ร่าเริงด้วยอำนาจโสมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความไม่ดีใจในผู้ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งราคะ

312. Sāritoti damito. Ekameva disaṃ dhāvatīti anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvati, nivattitvā pana aparaṃ dhāvituṃ sakkoti. Aṭṭha disā vidhāvatīti ekapallaṅkena nisinno kāyena anivattitvāva vimokkhavasena ekappahāreneva aṭṭha disā vidhāvati, puratthābhimukho vā dakkhiṇādīsu aññataradisābhimukho vā nisīditvā aṭṭha samāpattiyo samāpajjatiyevāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๑๒. บทว่า สาริโต ความว่า อันเขาฝึกแล้ว บทว่า เอกเมว ทิสํ ธาวติ ความว่า เมื่อวิ่งไปไม่กลับ ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น แต่เมื่อกลับแล้ว ย่อมอาจวิ่งไปสู่ทิศอื่นได้ บทว่า อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ ความว่า ผู้นั่งด้วยบัลลังก์เดียว ไม่ต้องหมุนกายเลย ด้วยอำนาจแห่งวิโมกข์ ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้ง ๘ ได้ในคราวเดียวเท่านั้น มีความว่า หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศทักษิณเป็นต้น นั่งแล้ว ย่อมเข้าสมาบัติ ๘ ได้ทีเดียว บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร จบ

8. Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร

313. Evaṃ me sutanti uddesavibhaṅgasuttaṃ. Tattha uddesavibhaṅganti uddesañca vibhaṅgañca, mātikañca vibhajanañcāti attho. Upaparikkheyyāti tuleyya tīreyya pariggaṇheyya paricchindeyya. Bahiddhāti bahiddhāārammaṇesu. Avikkhittaṃ avisaṭanti nikantivasena ārammaṇe tiṭṭhamānaṃ vikkhittaṃ visaṭaṃ nāma hoti, taṃ paṭisedhento evamāha. Ajjhattaṃ asaṇṭhitanti gocarajjhatte nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Anupādāya na paritasseyyāti anupādiyitvā aggahetvā taṃ viññāṇaṃ na paritasseyya. Yathā viññāṇaṃ bahiddhā avikkhittaṃ avisaṭaṃ, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ anupādāya na paritasseyya, evaṃ bhikkhu upaparikkheyyāti vuttaṃ hoti. Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavoti jātijarāmaraṇassa ceva avasesassa ca dukkhassa nibbatti na hotīti attho.

๓๑๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ อุทเทสวิภังคสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า อุทฺเทสวิภงฺคํ มีความว่า ทั้งอุเทศและวิภังค์ ทั้งมาติกาและการจำแนก บทว่า อุปปริกฺเขยฺย ความว่า พึงชั่ง พึงตัดสิน พึงกำหนด พึงตัดขาด บทว่า พหิทฺธา ความว่า ในอารมณ์ภายนอก บทว่า อวิกฺขิตฺตํ อวิสตํ ความว่า การตั้งอยู่ในอารมณ์ด้วยอำนาจความใคร่ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน ซ่านไป พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปฏิเสธการตั้งอยู่นั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ ความว่า ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ในโคจรอารมณ์ภายใน บทว่า อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย ความว่า ไม่ยึดมั่น ไม่ถือเอา วิญญาณนั้นไม่พึงสะดุ้ง ความว่า ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ทำอย่างไรวิญญาณจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซ่านไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นในภายใน ไม่ยึดมั่นแล้วไม่สะดุ้ง บทว่า ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว มีความว่า การเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และทุกข์ที่เหลือย่อมไม่มี

316. Rūpanimittānusārīti [Pg.191] rūpanimittaṃ anussarati anudhāvatīti rūpanimittānusārī.

๓๑๖. บทว่า รูปนิมิตฺตานุสารี ความว่า ย่อมระลึกถึง ย่อมแล่นตามรูปนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูปนิมิตฺตานุสารี

318. Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitanti nikantivasena asaṇṭhitaṃ. Nikantivasena hi atiṭṭhamānaṃ hānabhāgiyaṃ na hoti, visesabhāgiyameva hoti.

๓๑๘. ดูก่อนอาวุโส บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อย่างนี้แล คือ ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ จริงอยู่ การไม่ตั้งอยู่ด้วยอำนาจความใคร่ ย่อมไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ย่อมเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเท่านั้น

320. Anupādā paritassanāti satthārā khandhiyavagge ‘‘upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañcā’’ti (saṃ. ni. 3.7) evaṃ gahetvā paritassanā, aggahetvāva aparitassanā ca kathitā, taṃ mahāthero upādāparitassanameva anupādāparitassananti katvā dassento evamāha. Kathaṃ panesā anupādāparitassanā hotīti. Upādātabbassa abhāvato. Yadi hi koci saṅkhāro nicco vā dhuvo vā attā vā attaniyo vāti gahetabbayuttako abhavissa, ayaṃ paritassanā upādāparitassanāva assa. Yasmā pana evaṃ upādātabbo saṅkhāro nāma natthi, tasmā rūpaṃ attātiādinā nayena rūpādayo upādinnāpi anupādinnāva honti. Evamesā diṭṭhivasena upādāparitassanāpi samānā atthato anupādāparitassanāyeva nāma hotīti veditabbā.

๓๒๐. บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา ความว่า พระศาสดาในขันธวรรค ทรงถือเอาอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุปาทาปริตัสสนาและอนุปาทาอปริตัสสนาแก่เธอทั้งหลาย" แล้วตรัสถึงปริตัสสนาโดยไม่ทรงถือเอา (อุปาทาน) และอปริตัสสนา พระมหาเถระทำอุปาทาปริตัสสนานั่นแหละให้เป็นอนุปาทาปริตัสสนา แล้วเมื่อจะแสดง จึงกล่าวอย่างนี้ ก็ทำไมนี่จึงเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเล่า เพราะไม่มีสิ่งที่ควรถือมั่น จริงอยู่ หากสังขารอะไรๆ ที่ควรถือเอาว่า เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา หรือเป็นของตน พึงมีแล้วไซร้ ความสะดุ้งนี้ก็พึงเป็นอุปาทาปริตัสสนาทีเดียว แต่เพราะสังขารที่ควรถือมั่นอย่างนี้ไม่มี ฉะนั้น รูปเป็นต้น อันบุคคลยึดถือแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า รูปเป็นอัตตา ก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้ยึดถืออยู่นั่นเอง พึงทราบว่า ความสะดุ้งนี้ แม้จะเป็นอุปาทาปริตัสสนาด้วยอำนาจทิฏฐิอย่างนี้ แต่โดยเนื้อความแล้ว ก็ชื่อว่าเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเท่านั้น

Aññathā hotīti parivattati pakatijahanena nassati, rūpavipariṇāmānuparivattīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā, ‘‘yaṃ ahu, taṃ vata me natthī’’ti vā ādinā (ma. ni. 1.242) nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattajāti vipariṇāmassa anuparivattanato vipariṇāmārammaṇacittato jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti kusalacittaṃ pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti bhayatāsenapi sauttāso taṇhātāsenapi sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo sasineho. Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hotīti evaṃ maṇikaraṇḍakasaññāya tucchakaraṇḍakaṃ gahetvā tasmiṃ naṭṭhe pacchā vighātaṃ āpajjantassa viya pacchā aggahetvā paritassanā hoti.

บทว่า อญฺญถา โหติ ความว่า ย่อมแปรผัน ย่อมพินาศไปโดยการละปกติ บทว่า รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกดับของรูป โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว" หรือ "สิ่งใดเคยมี สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ" บทว่า วิปริณามานุปริวตฺตชา ความว่า เกิดจากการเป็นไปตามความแปรปรวน เกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา ความว่า ทั้งความสะดุ้งคือตัณหา และความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ ความว่า ย่อมครอบงำ คือยึดถือ ทำให้สิ้นไปซึ่งกุศลจิต แล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา ความว่า เป็นผู้มีความหวาดสะดุ้งทั้งด้วยความกลัว และทั้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา ความว่า เป็นผู้มีความอาลัย มีความเยื่อใย ดูก่อนอาวุโส บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา โหติ อย่างนี้แล ความว่า ความสะดุ้งเพราะไม่ยึดถือในภายหลังย่อมมี เหมือนบุคคลผู้ถือเอากล่องเปล่าด้วยสำคัญว่าเป็นกล่องแก้วมณี เมื่อกล่องนั้นหายไป ภายหลังจึงถึงความคับแค้นใจ ฉันนั้น

321. Na [Pg.192] ca rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๒๑. บทว่า น จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า สำหรับพระขีณาสพ กรรมวิญญาณย่อมไม่มีเลย ฉะนั้น (วิญญาณ) จึงไม่เป็นไปตามความแตกดับของรูป บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร จบ

9. Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอรณวิภังคสูตร

323. Evaṃ me sutanti araṇavibhaṅgasuttaṃ. Tattha nevussādeyya na apasādeyyāti gehasitavasena kañci puggalaṃ neva ukkhipeyya na avakkhipeyya. Dhammameva deseyyāti sabhāvameva katheyya. Sukhavinicchayanti vinicchitasukhaṃ. Raho vādanti parammukhā avaṇṇaṃ, pisuṇavācanti attho. Sammukhā na khīṇanti sammukhāpi khīṇaṃ ākiṇṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ vācaṃ na bhaṇeyya. Nābhiniveseyyāti na adhiṭṭhahitvā ādāya vohareyya. Samaññanti lokasamaññaṃ lokapaṇṇattiṃ. Nātidhāveyyāti nātikkameyya.

๓๒๓. พระสูตรชื่ออรณวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอรณวิภังคสูตรนั้น บทว่า เนวุสฺสาเทยฺย น อปสาเทยฺย ความว่า ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มบุคคลไรๆ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). บทว่า ธมฺมเมว เทเสยฺย ความว่า พึงกล่าวแต่สภาวะตามที่เป็นจริงเท่านั้น. บทว่า สุขวินิจฺฉยํ ความว่า สุขในการวินิจฉัย. บทว่า รโห วาทํ ความว่า กล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง, อธิบายว่า คำส่อเสียด. บทว่า สมฺมุขา น ขีณํ ความว่า ไม่พึงกล่าววาจาที่หยาบคาย ระคนด้วยโทษ และเศร้าหมอง แม้ต่อหน้า. บทว่า นาภินิเวเสยฺย ความว่า ไม่พึงยึดมั่นถือมั่นแล้วพูด. บทว่า สมญฺญํ ความว่า โลกสมัญญา โลกบัญญัติ. บทว่า นาติธาเวยฺย ความว่า ไม่พึงก้าวล่วง.

324. Kāmapaṭisandhisukhinoti kāmapaṭisandhinā kāmūpasaṃhitena sukhena sukhitassa. Sadukkhoti vipākadukkhena saṃkilesadukkhenapi sadukkho. Saupaghātoti vipākūpaghātakilesūpaghāteheva saupaghāto. Tathā sapariḷāho. Micchāpaṭipadāti ayāthāvapaṭipadā akusalapaṭipadā.

๓๒๔. บทว่า กามปฏิสนฺธิสุขิโน ความว่า ผู้มีความสุขด้วยสุขที่ประกอบด้วยกาม อันเป็นปฏิสนธิแห่งกาม. บทว่า สทุกฺโข ความว่า เป็นไปกับด้วยทุกข์ ทั้งด้วยวิบากทุกข์และด้วยสังกิเลสทุกข์. บทว่า สอุปฆาโต ความว่า เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน ทั้งด้วยวิบากอุปฆาตและด้วยกิเลสอุปฆาต. บทว่า สปริฬาโห ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า มิจฺฉาปฏิปทา ความว่า ปฏิปทาที่ไม่เป็นจริง ปฏิปทาที่เป็นอกุศล.

326. Ittheke apasādetīti evaṃ gehasitavasena ekacce puggale apasādeti. Ussādanepi eseva nayo. Bhavasaṃyojananti bhavabandhanaṃ, taṇhāyetaṃ nāmaṃ.

๓๒๖. บทว่า อิตฺเถเก อปสาเทติ ความว่า ย่อมข่มบุคคลบางพวกอย่างนี้ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). แม้ในบทว่า อุสฺสาทนา นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า ภวสํโยชนํ ความว่า เครื่องผูกในภพ, นี้เป็นชื่อของตัณหา.

Subhūtitthero kira imaṃ catukkaṃ nissāya etadagge ṭhapito. Bhagavato hi dhammaṃ desentassa puggalānaṃ ussādanāapasādanā paññāyanti, tathā sāriputtattherādīnaṃ. Subhūtittherassa pana dhammadesanāya ‘‘ayaṃ puggalo appaṭipannako anārādhako’’ti vā, ‘‘ayaṃ sīlavā guṇavā lajjipesalo ācārasampanno’’ti vā natthi, dhammadesanāya panassa ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ [Pg.193] sammāpaṭipadā’’tveva paññāyati. Tasmā bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti āha.

ได้ยินว่า พระสุภูติเถระ อาศัยจตุกะ (หมวด ๔) นี้ จึงได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม การยกย่องและการข่มบุคคลย่อมปรากฏ, แม้ของพระสารีบุตรเถระเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. แต่ว่า ในการแสดงธรรมของพระสุภูติเถระ ไม่มี (การกล่าว) ว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ไม่ปฏิบัติ ไม่น่าพอใจ" หรือ "ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีล มีคุณธรรม มีความละอาย รักศีล สมบูรณ์ด้วยอาจาระ". แต่ในการแสดงธรรมของท่าน ย่อมปรากฏเพียงว่า "นี้เป็นมิจฉาปฏิปทา, นี้เป็นสัมมาปฏิปทา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สุภูตินี้ เป็นเลิศกว่าภิกษุสาวกของเราผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม".

329. Kālaññū assāti asampatte ca atikkante ca kāle akathetvā ‘‘idāni vuccamānaṃ mahājano gaṇhissatī’’ti yuttapattakālaṃ ñatvāva parammukhā avaṇṇaṃ bhāseyya. Khīṇavādepi eseva nayo.

๓๒๙. บทว่า กาลญฺญู อสฺส ความว่า ไม่กล่าวในกาลที่ยังมาไม่ถึงและในกาลที่ล่วงไปแล้ว แต่พึงรู้กาลที่สมควรและมาถึงแล้วว่า "บัดนี้ เมื่อเรากล่าว มหาชนจักรับฟัง" แล้วจึงกล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง. แม้ในคำกล่าวที่หยาบคาย นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

330. Upahaññatīti ghātiyati. Saropi upahaññatīti saddopi bhijjati. Āturīyatīti āturo hoti gelaññappatto sābādho. Avissaṭṭhanti vissaṭṭhaṃ apalibuddhaṃ na hoti.

๓๓๐. บทว่า อุปหญฺญติ ความว่า ถูกทำลาย. บทว่า สโรปิ อุปหญฺญติ ความว่า แม้เสียงก็แตก. บทว่า อาตุริยติ ความว่า ย่อมป่วยไข้ คือ ถึงความเจ็บป่วย มีโรค. บทว่า อวิสฺสฏฺฐํ ความว่า ไม่เป็นสิ่งที่ปล่อยวาง ไม่เป็นอิสระจากกังวล.

331. Tadevāti taṃyeva bhājanaṃ. Abhinivissa voharatīti pattanti sañjānanajanapadaṃ gantvā ‘‘pattaṃ āharatha dhovathā’’ti sutvā ‘‘andhabālaputhujjano, nayidaṃ pattaṃ, pāti namesā, evaṃ vadāhī’’ti abhinivissa voharati. Evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Atisāroti atidhāvanaṃ.

๓๓๑. บทว่า ตเทว ความว่า ภาชนะนั้นนั่นเอง. บทว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ไปสู่ชนบทที่รู้จัก (ภาชนะ) ว่า "ปัตตะ" (บาตร) แล้วได้ยินคำว่า "จงนำบาตรมา จงล้างบาตร" ก็ยึดมั่นพูดว่า "เจ้าคนพาลมืดบอด นี่ไม่ใช่บาตร นี่ชื่อว่า ปาติ (ถ้วย) จงพูดอย่างนี้". พึงประกอบกับทุกๆ บทอย่างนี้. บทว่า อติสาโร ความว่า การแล่นไปเกิน.

332. Tathā tathā voharati aparāmasanti amhākaṃ janapade bhājanaṃ pātīti vuccati, ime pana naṃ pattanti vadantīti tato paṭṭhāya janapadavohāraṃ muñcitvā pattaṃ pattanteva aparāmasanto voharati. Sesapadesupi eseva nayo.

๓๓๒. บทว่า ตถา ตถา โวหรติ อปรามสํ ความว่า (คิดว่า) "ในชนบทของเรา ภาชนะเรียกว่า ปาติ แต่ชนเหล่านี้เรียกภาชนะนั้นว่า ปัตตะ" ตั้งแต่นั้นมา ก็ละโวหารของชนบท (ตน) แล้วไม่ยึดมั่น (ในโวหารเดิม) เรียกบาตรว่าบาตรนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

333. Idāni mariyādabhājanīyaṃ karonto tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha saraṇoti sarajo sakileso. Araṇoti arajo nikkileso. Subhūti ca pana, bhikkhaveti ayaṃ thero dvīsu ṭhānesu etadaggaṃ āruḷho ‘‘araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti, dakkhiṇeyyānaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.202).

๓๓๓. บัดนี้ เมื่อทรงกระทำการจำแนกขอบเขต จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺร ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สรโณ ความว่า ผู้มีธุลี คือ มีกิเลส. บทว่า อรโณ ความว่า ผู้ไม่มีธุลี คือ ไม่มีกิเลส. ก็อีกอย่างหนึ่ง พระเถระนามว่า สุภูติ นี้ ได้ขึ้นสู่ตำแหน่งเอตทัคคะใน ๒ ฐานะ คือ (ในบรรดาผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม) ได้แก่ สุภูติ และ (ในบรรดาผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) ได้แก่ สุภูติ.

Dhammasenāpati kira vatthuṃ sodheti, subhūtitthero dakkhiṇaṃ sodheti. Tathā hi dhammasenāpati piṇḍāya caranto gehadvāre ṭhito yāva bhikkhaṃ āharanti, tāva pubbabhāge paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjati, nirodhā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Subhūtitthero ca tatheva mettājhānaṃ samāpajjati, mettājhānā vuṭṭhāya deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ pana kātuṃ sakkāti. Āma sakkā, neva acchariyañcetaṃ, yaṃ [Pg.194] mahābhiññappattā sāvakā evaṃ kareyyuṃ. Imasmimpi hi tambapaṇṇidīpe porāṇakarājakāle piṅgalabuddharakkhitatthero nāma uttaragāmaṃ nissāya vihāsi. Tattha satta kulasatāni honti, ekampi taṃ kuladvāraṃ natthi, yattha thero samāpattiṃ na samāpajji. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ได้ยินว่า พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ชำระวัตถุ (คือตนเอง) ให้บริสุทธิ์, ส่วนพระสุภูติเถระชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์. จริงอย่างนั้น พระธรรมเสนาบดี เมื่อเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ตลอดเวลาที่เขานำภิกษามา ก็กำหนดส่วนเบื้องต้นแล้วเข้าสมาบัติคือ นิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงรับไทยธรรม. แม้พระสุภูติเถระก็เข้าเมตตาฌานเช่นนั้นเหมือนกัน ออกจากเมตตาฌานแล้วจึงรับไทยธรรม. (ถามว่า) ก็การกระทำอย่างนี้ สามารถทำได้หรือ. (ตอบว่า) เออ สามารถทำได้, และการที่พระสาวกผู้ได้บรรลุมหาอภิญญาจะพึงกระทำอย่างนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์เลย. จริงอยู่ แม้ในเกาะตัมพปัณณินี้ ในสมัยพระราชาองค์ก่อนๆ มีพระเถระนามว่า ปิงคลพุทธรักขิตะ อาศัยบ้านอุตตรคามอยู่. ในบ้านนั้นมี ๗๐๐ ตระกูล, ไม่มีแม้แต่ประตูตระกูลเดียว ที่พระเถระไม่เข้าสมาบัติ. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอรณวิภังคสูตร จบแล้ว.

10. Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร

342. Evaṃ me sutanti dhātuvibhaṅgasuttaṃ. Tattha cārikanti turitagamanacārikaṃ. Sace te bhaggava agarūti sace tuyhaṃ bhāriyaṃ aphāsukaṃ kiñci natthi. Sace so anujānātīti bhaggavassa kira etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma nānāajjhāsayā, eko gaṇābhirato hoti, eko ekābhirato. Sace so ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, mā pāvisi, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Sace ayaṃ ekābhirato bhavissati, ‘āvuso, nikkhama, mayā sālā laddhā’ti vakkhati. Evaṃ sante ahaṃ ubhinnaṃ vivādakāretā nāma bhavissāmi, dinnaṃ nāma dinnameva vaṭṭati, kataṃ katamevā’’ti. Tasmā evamāha.

๓๔๒. พระสูตรชื่อธาตุวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในธาตุวิภังคสูตรนั้น บทว่า จาริกํ ความว่า การจาริกไปด้วยการเดินทางที่รวดเร็ว. บทว่า สเจ เต ภคฺคว อครุ ความว่า ถ้าท่านภัคควะไม่มีความหนักใจหรือความไม่ผาสุกอะไร. บทว่า สเจ โส อนุชานาติ ความว่า ได้ยินว่า ท่านภัคควะได้มีความคิดดังนี้ว่า "บรรพชิตทั้งหลายชื่อว่ามีอัธยาศัยต่างๆ กัน, รูปหนึ่งยินดีในหมู่คณะ, รูปหนึ่งยินดีในที่สงัด. ถ้าภิกษุรูปนั้น (รูปแรก) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านอย่าเข้ามาเลย ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. ถ้าภิกษุรูปนี้ (รูปหลัง) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านจงออกไป ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น เราก็จักชื่อว่าเป็นผู้ก่อการวิวาทแก่ภิกษุทั้งสอง, ของที่ให้แล้วชื่อว่าให้แล้วนั่นแหละจึงควร, กรรมที่ทำแล้วชื่อว่าทำแล้วนั่นแหละจึงควร". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้.

Kulaputtoti jātikulaputtopi ācārakulaputtopi. Vāsūpagatoti vāsaṃ upagato. Kuto āgantvāti? Takkasīlanagarato.

บทว่า กุลปุตฺโต ความว่า เป็นกุลบุตรโดยชาติก็ได้ เป็นกุลบุตรโดยอาจาระก็ได้. บทว่า วาสูปคโต ความว่า เข้าไปอาศัยอยู่. (ถามว่า) มาจากไหน? (ตอบว่า) มาจากเมืองตักกสิลา.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – majjhimappadese kira rājagahanagare bimbisāre rajjaṃ kārente paccante takkasīlanagare pukkusāti rājā rajjaṃ kāresi. Atha takkasīlato bhaṇḍaṃ gahetvā vāṇijā rājagahaṃ āgatā paṇṇākāraṃ gahetvā rājānaṃ addasaṃsu. Rājā te vanditvā ṭhite ‘‘katthavāsino tumhe’’ti pucchi. Takkasīlavāsino devāti. Atha ne rājā janapadassa khemasubhikkhatādīni nagarassa ca pavattiṃ pucchitvā ‘‘ko nāma tumhākaṃ rājā’’ti pucchi. Pukkusāti nāma devāti. Dhammikoti? Āma deva dhammiko. Catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhāti, lokassa mātāpitiṭṭhāne [Pg.195] ṭhito, aṅge nipannadārakaṃ viya janaṃ tosetīti. Katarasmiṃ vaye vattatīti? Athassa vayaṃ ācikkhiṃsu. Vayesupi bimbisārena samavayo jāto. Atha te rājā āha – ‘‘tātā tumhākaṃ rājā dhammiko, vayena ca me samāno, sakkuṇeyyātha tumhākaṃ rājānaṃ mama mittaṃ kātu’’nti. Sakkoma devāti. Rājā tesaṃ suṅkaṃ vissajjetvā gehañca dāpetvā – ‘‘gacchatha bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā gamanakāle maṃ disvā gaccheyyāthā’’ti āha. Te tathā katvā gamanakāle rājānaṃ addasaṃsu. ‘‘Gacchatha tumhākaṃ rājānaṃ mama vacanena punappunaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘rājā tumhehi saddhiṃ mittabhāvaṃ icchatī’ti vadathā’’ti āha.

เรื่องราวดำเนินไปตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า ในมัชฌิมประเทศ เมื่อพระเจ้าพิมพิสารทรงครองราชสมบัติอยู่ในกรุงราชคฤห์ ในปัจจันตประเทศ พระเจ้าปุกกุสาติทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองตักกสิลา ครั้งนั้น พ่อค้าทั้งหลายนำสินค้าจากเมืองตักกสิลามายังกรุงราชคฤห์ ถือเครื่องบรรณาการเข้าเฝ้าพระราชา พระราชาตรัสถามพ่อค้าเหล่านั้นผู้ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ว่า 'พวกท่านเป็นชาวเมืองไหน' (พวกเขาทูลว่า) 'ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์เป็นชาวเมืองตักกสิลา' ลำดับนั้น พระราชาทรงไต่ถามพวกเขาถึงความเกษม ความอุดมสมบูรณ์เป็นต้นของชนบท และความเป็นไปของเมือง แล้วตรัสถามว่า 'พระราชาของพวกท่านทรงพระนามว่าอะไร' (พวกเขาทูลว่า) 'ทรงพระนามว่าปุกกุสาติ พระเจ้าข้า' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงธรรมหรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า ทรงธรรม พระองค์ทรงสงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ทรงดำรงอยู่ในฐานะพระมารดาและพระบิดาของโลก ทรงทำให้ประชาชนยินดีประดุจบิดาทำให้บุตรน้อยผู้นอนอยู่ในอกยินดี' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงอยู่ในวัยไหน' ลำดับนั้น พวกเขาก็ทูลบอกพระชนมายุของพระองค์ แม้ในเรื่องพระชนมายุ พระองค์ก็ทรงมีพระชนมายุรุ่นราวคราวเดียวกับพระเจ้าพิมพิสาร ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับพวกเขาว่า 'พ่อค้าทั้งหลาย พระราชาของพวกท่านทรงธรรม และมีวัยเสมอกับเรา พวกท่านจะสามารถทำให้พระราชาของพวกท่านเป็นมิตรของเราได้หรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'สามารถ พระเจ้าข้า' พระราชาทรงงดเว้นภาษีให้แก่พวกเขา และโปรดให้จัดหาที่พักให้ แล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด ครั้นขายสินค้าแล้ว เมื่อถึงเวลาจะกลับ จงมาพบเราก่อนแล้วค่อยไป' พวกเขาทำตามนั้น เมื่อถึงเวลาจะกลับ ก็ได้เข้าเฝ้าพระราชา (พระราชา) ตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงทูลถามถึงพระพลานามัยของพระราชาของพวกท่านเนืองๆ ด้วยคำของเรา แล้วจงทูลว่า ‘พระราชา (พิมพิสาร) ทรงปรารถนาความเป็นมิตรกับพระองค์’'

Te sādhūti paṭissuṇitvā gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā vandiṃsu. Rājā ‘‘kahaṃ bhaṇe tumhe ettake ime divase na dissathā’’ti pucchi. Te sabbaṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Rājā – ‘‘sādhu, tātā, tumhe nissāya mayā majjhimappadese rājā mitto laddho’’ti attamano ahosi. Aparabhāge rājagahavāsinopi vāṇijā takkasīlaṃ agamaṃsu. Te paṇṇākāraṃ gahetvā āgate pukkusāti rājā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘rājagahato’’ti sutvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa nagarato āgatā tumhe’’ti. Āma devāti. Ārogyaṃ me sahāyassāti ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ajja paṭṭhāya ye mayhaṃ sahāyassa nagarato jaṅghasatthena vā sakaṭasatthena vā vāṇijā āgacchanti, sabbesaṃ mama visayaṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya vasanagehāni, rājakoṭṭhāgārato nivāpañca dentu, suṅkaṃ vissajjentu, kiñci upaddavaṃ mā karontū’’ti bheriṃ carāpesi. Bimbisāropi attano nagare tatheva bheriṃ carāpesi.

พ่อค้าเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วกลับไป จัดเก็บสินค้า รับประทานอาหารเช้าแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาถวายบังคม พระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย พวกท่านไปไหนมา ตลอดหลายวันนี้จึงไม่ปรากฏตัว' พวกเขากราบทูลเรื่องราวทั้งหมด พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า 'ดีแล้ว พ่อค้าทั้งหลาย เพราะอาศัยพวกท่าน เราจึงได้พระราชาในมัชฌิมประเทศเป็นมิตร' ในกาลต่อมา แม้พ่อค้าชาวกรุงราชคฤห์ก็ได้ไปยังเมืองตักกสิลา เมื่อพวกเขาถือเครื่องบรรณาการมาเข้าเฝ้า พระเจ้าปุกกุสาติได้ตรัสถามว่า 'พวกท่านมาจากไหน' ครั้นทรงสดับว่า 'มาจากกรุงราชคฤห์' (จึงตรัสว่า) 'พวกท่านมาจากเมืองของสหายเราหรือ' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า' (พระราชา) ตรัสถามถึงพระพลานามัยว่า 'สหายของเราสบายดีหรือ' แล้วโปรดให้ตีกลองประกาศว่า 'จำเดิมแต่วันนี้ พ่อค้าเหล่าใดที่มาจากเมืองของสหายเรา ไม่ว่าจะมาด้วยกองคาราวานเดินเท้าหรือกองคาราวานเกวียนก็ตาม เมื่อพวกเขาเข้ามาในเขตแดนของเราแล้ว ขอให้เจ้าหน้าที่จัดหาที่พักและเสบียงจากพระคลังหลวงให้แก่พวกเขาทั้งหมด จงงดเว้นภาษี และอย่าได้ก่อความเดือดร้อนใดๆ แก่พวกเขา' แม้พระเจ้าพิมพิสารก็โปรดให้ตีกลองประกาศในเมืองของพระองค์เช่นเดียวกัน

Atha bimbisāro pukkusātissa paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘paccantadese nāma maṇimuttādīni ratanāni uppajjanti, yaṃ mayhaṃ sahāyassa rajje dassanīyaṃ vā savanīyaṃ vā ratanaṃ uppajjati, tattha me mā maccharāyatū’’ti. Pukkusātipi – ‘‘majjhimadeso nāma mahājanapado, yaṃ tattha evarūpaṃ ratanaṃ uppajjati, tattha me sahāyo mā maccharāyatū’’ti paṭipaṇṇaṃ pahiṇi. Evaṃ te gacchante gacchante kāle aññamaññaṃ adisvāpi daḷhamittā ahesuṃ.

ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงส่งพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้าปุกกุสาติว่า 'ในปัจจันตประเทศนั้น ย่อมมีรัตนะทั้งหลาย เช่น แก้วมณีและไข่มุกเกิดขึ้น รัตนะใดๆ ที่น่าดูหรือน่าฟังเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของสหายเรา ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' แม้พระเจ้าปุกกุสาติก็ทรงส่งพระราชสาส์นตอบไปว่า 'มัชฌิมประเทศนั้นเป็นชนบทใหญ่ รัตนะเช่นนี้ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้น ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ พระราชาทั้งสองพระองค์นั้น แม้ไม่เคยทอดพระเนตรเห็นกันและกัน ก็ได้เป็นมิตรที่มั่นคงต่อกัน

Evaṃ [Pg.196] tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ paṭhamataraṃ pukkusātissa paṇṇākāro uppajji. Rājā kira aṭṭha pañcavaṇṇe anagghakambale labhi. So – ‘‘atisundarā ime kambalā, ahaṃ sahāyassa pesissāmī’’ti lākhāguḷamatte aṭṭha sārakaraṇḍake likhāpetvā tesu te kambale pakkhipitvā lākhāya vaṭṭāpetvā setavatthena veṭhetvā samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘mayhaṃ sahāyassa dethā’’ti amacce pesesi. Sāsanañca adāsi – ‘‘ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccādiparivutena daṭṭhabbo’’ti. Te gantvā bimbisārassa adaṃsu.

เมื่อพระราชาทั้งสองพระองค์นั้นทรงทำกติกากันอยู่อย่างนี้ เครื่องบรรณาการได้เกิดขึ้นแก่พระเจ้าปุกกุสาก่อนเป็นครั้งแรก ได้ยินว่า พระราชาได้ผ้ากัมพล ๘ ผืน มี ๕ สี อันประเมินค่ามิได้ พระองค์ (ทรงดำริว่า) 'ผ้ากัมพลเหล่านี้งดงามยิ่งนัก เราจะส่งไปให้สหายของเรา' แล้วโปรดให้ช่างกลึงผอบแก่นไม้ ๘ ใบ ขนาดเท่าก้อนครั่ง ทรงใส่ผ้ากัมพลเหล่านั้นลงในผอบเหล่านั้นแล้ว ให้ช่างทำให้กลมด้วยครั่ง ห่อด้วยผ้าขาว บรรจุลงในหีบ ห่อด้วยผ้าอีกชั้นหนึ่ง แล้วประทับตราพระราชลัญจกร แล้วทรงส่งอำมาตย์ไปพร้อมกับรับสั่งว่า 'พวกท่านจงนำไปถวายสหายของเรา' และได้พระราชทานสาส์นไปด้วยว่า 'เครื่องบรรณาการนี้ พระราชาผู้แวดล้อมด้วยอำมาตย์เป็นต้นพึงทอดพระเนตร ณ ท่ามกลางพระนคร' อำมาตย์เหล่านั้นเดินทางไปถวายแด่พระเจ้าพิมพิสาร

So sāsanaṃ sutvā amaccādayo sannipatantūti bheriṃ carāpetvā nagaramajjhe amaccādiparivuto setacchattena dhāriyamānena pallaṅkavare nisinno lañchanaṃ bhinditvā vatthaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā anto bhaṇḍikaṃ muñcitvā lākhāguḷe disvā ‘‘mayhaṃ sahāyo pukkusāti ‘jutavittako me sahāyo’ti maññamāno maññe imaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇī’’ti ekaṃ guḷaṃ gahetvā hatthena vaṭṭetvā tulayantova anto dussabhaṇḍikaṃ atthīti aññāsi. Atha naṃ pallaṅkapāde paharitvā tāvadeva lākhā paripati, so nakhena karaṇḍakaṃ vivaritvā anto kambalaratanaṃ disvā itarepi vivarāpesi, sabbepi kambalā ahesuṃ. Atha ne pattharāpesi, te vaṇṇasampannā phassasampannā dīghato soḷasahatthā tiriyaṃ aṭṭhahatthā ahesuṃ. Mahājano disvā aṅguliyo poṭhesi, celukkhepaṃ akāsi, – ‘‘amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo pukkusāti adisvāva evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi, yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātu’’nti attamano ahosi. Rājā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi, sabbe anagghā ahesuṃ. Tesu cattāro sammāsambuddhassa pesesi, cattāro attano ghare akāsi. Tato cintesi – ‘‘pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṃ nu kho pesemī’’ti?

พระเจ้าพิมพิสารนั้น ครั้นทรงสดับข่าวสารแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศว่า "ขอให้อำมาตย์เป็นต้นจงมาประชุมกัน" ณ ท่ามกลางพระนคร แวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์เป็นต้น มีเศวตฉัตรอันกั้นอยู่ ประทับนั่งบนราชบัลลังก์อันประเสริฐ ทรงทำลายตราประทับ ทรงนำผ้าที่ห่อออก ทรงเปิดผอบ ทรงแก้ห่อภายใน ทอดพระเนตรเห็นก้อนครั่งแล้วทรงดำริว่า "สหายของเราคือพระเจ้าปุกกุสาติ คงจะสำคัญว่า 'สหายของเราเป็นผู้ยินดีในการพนัน' จึงได้ส่งเครื่องบรรณาการนี้มาเป็นแน่" แล้วทรงหยิบก้อนครั่งก้อนหนึ่งขึ้นมา ทรงคลึงด้วยพระหัตถ์ ประหนึ่งว่าทรงชั่งดู ก็ทรงทราบว่า "มีห่อผ้าอยู่ภายใน" ลำดับนั้น ทรงเคาะก้อนครั่งนั้นที่ขาบัลลังก์ ในทันใดนั้นเอง ครั่งก็กะเทาะออก พระองค์ทรงใช้พระนขาเปิดตลับ ทอดพระเนตรเห็นผ้ากัมพลรัตนะภายใน จึงรับสั่งให้เปิดก้อนที่เหลือ ทั้งหมดก็เป็นผ้ากัมพล ลำดับนั้น รับสั่งให้คลี่ผ้าเหล่านั้นออก ผ้าเหล่านั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยสัมผัส ยาว ๑๖ ศอก กว้าง ๘ ศอก มหาชนเห็นแล้วก็ดีดนิ้ว โบกผ้าขึ้น และกล่าวว่า "พระเจ้าปุกกุสาติสหายผู้ซึ่งพระราชาของเราไม่เคยทอดพระเนตรเห็น ได้ส่งเครื่องบรรณาการเช่นนี้มาทั้งที่ยังไม่เคยเห็นกัน สมควรแล้วที่จะทำความเป็นมิตรกับพระราชาเช่นนี้" แล้วก็มีใจยินดี พระราชาทรงให้ตีราคาผ้ากัมพลแต่ละผืน ทุกผืนหาค่ามิได้ ในบรรดาผ้าเหล่านั้น ทรงส่งไปถวายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ ผืน ทรงเก็บไว้ที่พระราชวังของพระองค์ ๔ ผืน แต่นั้นทรงพระดำริว่า "ผู้ที่ส่งของตอบในภายหลัง ควรจะส่งเครื่องบรรณาการที่พิเศษกว่าเครื่องบรรณาการที่ถูกส่งมาครั้งแรก และสหายของเราก็ได้ส่งเครื่องบรรณาการอันหาค่ามิได้มาให้ เราจะส่งอะไรไปหนอ"

Kiṃ pana rājagahe tato adhikaṃ ratanaṃ natthīti? No natthi, mahāpuñño rājā, apica kho panassa sotāpannakālato paṭṭhāya ṭhapetvā tīṇi ratanāni aññaṃ ratanaṃ somanassaṃ janetuṃ samatthaṃ nāma natthi[Pg.197]. So ratanaṃ vicinituṃ āraddho – ratanaṃ nāma saviññāṇakaṃ aviññāṇakanti duvidhaṃ. Tattha aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ indriyabaddhaṃ. Aviññāṇakaṃ saviññāṇakasseva alaṅkārādivasena paribhogaṃ hoti, iti imesu dvīsu ratanesu saviññāṇakaṃ seṭṭhaṃ. Saviññāṇakampi duvidhaṃ tiracchānaratanaṃ manussaratananti. Tattha tiracchānaratanaṃ hatthiassaratanaṃ, tampi manussānaṃ upabhogatthameva nibbattati, iti imesupi dvīsu manussaratanaṃ seṭṭhaṃ. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ purisaratananti. Tattha cakkavattino rañño uppannaṃ itthiratanampi purisasseva upabhogaṃ. Iti imesupi dvīsu purisaratanameva seṭṭhaṃ.

ก็ในกรุงราชคฤห์ รัตนะที่ประเสริฐกว่านั้นไม่มีหรือ? ใช่ว่าจะไม่มีก็หาไม่ พระราชาทรงมีบุญมาก แต่ทว่า สำหรับพระองค์ ตั้งแต่กาลที่ทรงเป็นพระโสดาบัน เว้นเสียจากรัตนะ ๓ ประการแล้ว รัตนะอื่นที่ชื่อว่าสามารถจะทำให้เกิดโสมนัสได้ ย่อมไม่มี พระองค์จึงทรงเริ่มค้นหารัตนะ รัตนะมี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ ทอง เงิน เป็นต้น สวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ สัตว์ที่ประกอบด้วยอินทรีย์ อวิญญาณกรัตนะย่อมเป็นเครื่องบริโภคของสวิญญาณกรัตนะโดยเป็นเครื่องประดับเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ สวิญญาณกรัตนะประเสริฐกว่า แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ และมนุสสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น ติรัจฉานรัตนะ ได้แก่ ช้างแก้ว ม้าแก้ว แม้รัตนะนั้นก็เกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์แก่การบริโภคของมนุษย์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ มนุสสรัตนะก็ประเสริฐกว่า แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ และปุริสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้อิตถีรัตนะที่เกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ ก็เป็นเครื่องบริโภคของบุรุษนั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ ปุริสรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า

Purisaratanampi duvidhaṃ agāriyaratanaṃ anagāriyaratanañca. Tattha agāriyaratanesupi cakkavattirājā ajja pabbajitasāmaṇeraṃ pañcapatiṭṭhitena vandati, iti imesupi dvīsu anagāriyaratanameva seṭṭhaṃ. Anagāriyaratanampi duvidhaṃ sekkharatanañca asekkharatanañca. Tattha satasahassampi sekkhānaṃ asekkhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu asekkharatanameva seṭṭhaṃ. Tampi duvidhaṃ buddharatanaṃ sāvakaratananti. Tattha satasahassampi sāvakaratanānaṃ buddharatanassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsū buddharatanameva seṭṭhaṃ.

แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริยรัตนะ (รัตนะคือคฤหัสถ์) และอนคาริยรัตนะ (รัตนะคือบรรพชิต) ใน ๒ อย่างนั้น แม้ในบรรดาอคาริยรัตนะ พระเจ้าจักรพรรดิก็ยังทรงไหว้สามเณรผู้บวชในวันนี้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อนคาริยรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้อนคาริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ เสกขรัตนะ และอเสกขรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระเสกขะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระอเสกขะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อเสกขรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้รัตนะนั้นก็มี ๒ อย่าง คือ พุทธรัตนะ และสาวกรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้สาวกรัตนะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพุทธรัตนะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ พุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า

Buddharatanampi duvidhaṃ paccekabuddharatanaṃ sabbaññubuddharatananti. Tattha satasahassampi paccekabuddhānaṃ sabbaññubuddhassa padesaṃ na pāpuṇāti, iti imesupi dvīsu sabbaññubuddharatanaṃyeva seṭṭhaṃ. Sadevakasmiñhi loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi. Tasmā asadisameva ratanaṃ mayhaṃ sahāyassa pesessāmīti cintetvā takkasīlavāsino pucchi – ‘‘tātā tumhākaṃ janapade buddho dhammo saṅghoti imāni tīṇi ratanāni dissantī’’ti. Ghosopi so mahārāja tāva tattha natthi, dassanaṃ pana kutoti.

แม้พุทธรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ปัจเจกพุทธรัตนะ และสัพพัญญูพุทธรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ สัพพัญญูพุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า จริงอยู่ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก รัตนะที่ชื่อว่าเสมอด้วยพุทธรัตนะย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงดำริว่า "เราจะส่งรัตนะที่ไม่มีรัตนะอื่นเปรียบปานไปให้สหายของเรา" จึงตรัสถามชาวเมืองตักกสิลาว่า "พ่อทั้งหลาย ในชนบทของท่าน รัตนะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ปรากฏอยู่หรือไม่" (พวกเขาทูลตอบว่า) "ข้าแต่มหาราช แม้แต่เสียงกิตติศัพท์นั้นก็ยังไม่มีในที่นั้นเลย ที่ไหนจักมีการได้เห็นเล่า พระเจ้าข้า"

‘‘Sundaraṃ tātā’’ti rājā tuṭṭho cintesi – ‘‘sakkā bhaveyya janasaṅgahatthāya mayhaṃ sahāyassa vasanaṭṭhānaṃ sammāsambuddhaṃ pesetuṃ, buddhā pana paccantimesu janapadesu na aruṇaṃ uṭṭhapenti. Tasmā satthārā gantuṃ na sakkā. Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvake pesetuṃ sakkā bhaveyya. Mayā [Pg.198] pana ‘therā paccante vasantī’ti sutvāpi manusse pesetvā te attano samīpaṃ āṇāpetvā upaṭṭhātumeva yuttaṃ. Tasmā na therehipi sakkā gantuṃ. Yena panākārena sāsane pesite satthā ca mahāsāvakā ca gatā viya honti, tenākārena sāsanaṃ pahiṇissāmī’’ti. Cintetvā caturatanāyāmaṃ vidatthimattaputhulaṃ nātitanuṃ nātibahalaṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ kārāpetvā ‘‘tattha ajja akkharāni likhissāmī’’ti. Pātova sīsaṃ nhāyitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhuttapātarāso apanītagandhamālābharaṇo suvaṇṇasarakena jātihiṅgulikaṃ ādāya heṭṭhato paṭṭhāya dvārāni pidahanto pāsādamāruyha pubbadisāmukhaṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā ākāsatale nisīditvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhanto – ‘‘idha tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Buddhaguṇe tāva ekadesena likhi.

พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า “ประเสริฐ พระเจ้าข้า” แล้วทรงพระดำริว่า “ควรจะอาราธนาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปยังที่อยู่ของสหายของเราเพื่อสงเคราะห์มหาชนได้ แต่ทว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำอรุณให้ปรากฏในปัจจันตชนบททั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงเสด็จไปไม่ได้ ส่วนพระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ควรจะส่งไปได้ แต่ถึงอย่างนั้น แม้เราได้ฟังว่า ‘พระเถระทั้งหลายอยู่ในปัจจันตประเทศ’ ก็ควรจะส่งคนไปนิมนต์ท่านเหล่านั้นมายังสำนักของตนแล้วอุปัฏฐากเท่านั้นจึงจะสมควร เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระทั้งหลายก็ไปไม่ได้ แต่เราจะส่งข่าวสารไปด้วยอาการอย่างใด ที่เมื่อส่งไปแล้ว พระศาสดาและพระมหาสาวกทั้งหลายจะชื่อว่าเหมือนเสด็จไปด้วยอาการอย่างนั้น” ครั้นทรงพระดำริแล้ว จึงรับสั่งให้ทำแผ่นทองคำ ยาว ๔ รัตนะ กว้างประมาณ ๑ คืบ ไม่บางเกินไป ไม่หนาเกินไป แล้วทรงดำริว่า “วันนี้เราจักจารึกอักษรลงในแผ่นทองคำนั้น” ครั้นเวลาเช้า ทรงสรงพระเศียร สมาทานองค์อุโบสถ เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ทรงเปลื้องเครื่องลูบไล้และเครื่องประดับคือดอกไม้แล้ว ทรงถือชาดหรคุณชาติด้วยถ้วยทองคำ ทรงปิดประตูทั้งหลายตั้งแต่เบื้องล่างขึ้นไป เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ทรงเปิดสีหบัญชรที่หันไปทางทิศตะวันออก ประทับนั่ง ณ พื้นที่ว่างเปล่า ทรงจารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำว่า “พระตถาคตเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค” ดังนี้ ได้ทรงจารึกพระพุทธคุณไว้โดยย่อก่อน

Tato ‘‘evaṃ dasa pāramiyo pūretvā tusitabhavanato cavitvā mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi, mātukucchiyaṃ vasamāne idaṃ nāma ahosi, agāramajjhe vasamāne idaṃ nāma ahosi, evaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto evaṃ mahāpadhānaṃ padahi. Evaṃ dukkarakārikaṃ katvā mahābodhimaṇḍaṃ āruyha aparājitapallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantassa evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi. Sadevake loke aññaṃ evarūpaṃ ratanaṃ nāma natthīti.

ลำดับนั้น ทรงจารึกต่อไปว่า “พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการอย่างนี้แล้ว เสด็จจุติจากดุสิตภพ ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา อภินิหารชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น เมื่อประทับอยู่ท่ามกลางเรือน สมบัติชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์อย่างนี้ ทรงบำเพ็ญมหาปธานอย่างนี้ ทรงกระทำทุกรกิริยาอย่างนี้แล้ว เสด็จขึ้นสู่มหาโพธิมณฑล ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ เมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ ในโลกรวมทั้งเทวโลก รัตนะอื่นเช่นนี้ไม่มี” ดังนี้

Yaṃkiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā,Saggesu vā yaṃ ratanaṃ paṇītaṃ;

Na no samaṃ atthi tathāgatena,Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.3;

su. ni. 226) –

“ทรัพย์เครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่งในโลกนี้หรือในโลกอื่น หรือรัตนะใดอันประณีตในสวรรค์ ทรัพย์และรัตนะนั้นเสมอด้วยพระตถาคตไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

Evaṃ ekadesena buddhaguṇepi likhitvā dutiyaṃ dhammaratanaṃ thomento – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. ‘‘Satthārā desitadhammo nāma evarūpo ca evarūpo cā’’ti sattatiṃsa bodhipakkhiye ekadesena likhitvā –

ครั้นทรงจารึกพระพุทธคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญธรรมรัตนะเป็นลำดับที่สอง จึงทรงจารึกว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว... (ละ)... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “สติปัฏฐาน ๔... (ละ)... อริยมรรคมีองค์ ๘” ดังนี้ และทรงจารึกสัตตติงสโพธิปักขิยธรรมโดยย่อว่า “ธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงแล้ว มีลักษณะอย่างนี้และอย่างนี้” ดังนี้

‘‘Yaṃ [Pg.199] buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṃ,Samādhimānantarikaññamāhu;

Samādhinā tena samo na vijjati,Idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.5;

su. ni. 228) –

“พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ทรงสรรเสริญสมาธิใดว่าบริสุทธิ์ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงสมาธิใดว่าให้ผลในลำดับ สมาธิอื่นที่เสมอด้วยสมาธินั้นไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระธรรม ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

Evaṃ ekadesena dhammaguṇe likhitvā tatiyaṃ saṅgharatanaṃ thomento – ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… puññakkhettaṃ lokassā’’ti. ‘‘Kulaputtā nāma satthu dhammakathaṃ sutvā evaṃ nikkhamitvā pabbajanti, keci setacchattaṃ pahāya pabbajanti, keci uparajjaṃ, keci senāpatiṭṭhānādīni pahāya pabbajanti. Pabbajitvā ca pana imañca paṭipattiṃ pūrentī’’ti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlādīni ekadesena likhitvā chadvārasaṃvaraṃ satisampajaññaṃ catupaccayasantosaṃ navavidhaṃ senāsanaṃ, nīvaraṇappahānaṃ parikammaṃ jhānābhiññā aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni yāva āsavakkhayā ekadesena likhi, soḷasavidhaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vitthāreneva likhitvā ‘‘satthu sāvakasaṅgho nāma evarūpehi ca guṇehi samannāgato.

ครั้นทรงจารึกพระธรรมคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญสังฆรัตนะเป็นลำดับที่สาม จึงทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว... (ละ)... เป็นนาบุญของโลก” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “กุลบุตรทั้งหลายได้ฟังธรรมกถาของพระศาสดาแล้ว ออกบวชอย่างนี้ บางพวกละเศวตฉัตรแล้วบวช บางพวกละตำแหน่งอุปราช บางพวกละตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้นแล้วบวช และเมื่อบวชแล้ว ย่อมบำเพ็ญปฏิปทานี้ให้บริบูรณ์” ดังนี้ แล้วทรงจารึกจูฬศีล มัชฌิมศีล มหาศีลเป็นต้นโดยย่อ ทรงจารึกความสำรวมในทวาร ๖ สติสัมปชัญญะ ความสันโดษในปัจจัย ๔ เสนาสนะ ๙ อย่าง การละนีวรณ์ บริกรรม ฌาน อภิญญา กรรมฐาน ๓๘ ประการ จนถึงอาสวักขยญาณโดยย่อ และทรงจารึกอานาปานสติกรรมฐาน ๑๖ วิธีโดยพิสดาร แล้วทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระศาสดา ประกอบด้วยคุณลักษณะเช่นนี้

Ye puggalā aṭṭhasataṃ pasaṭṭhā,Cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā,Etesu dinnāni mahapphalāni;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ,Etena saccena suvatthi hotū’’ti. (khu. pā. 6.6;

su. ni. 229) –

“บุคคล ๘ จำพวก ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นคู่ได้ ๔ คู่ ท่านเหล่านั้นเป็นทักขิไณยบุคคล เป็นสาวกของพระสุคต ทานที่ถวายในท่านเหล่านั้นมีผลมาก แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระสงฆ์ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

Evaṃ ekadesena saṅghaguṇe likhitvā – ‘‘bhagavato sāsanaṃ svākkhātaṃ niyyānikaṃ, sace mayhaṃ sahāyo sakkoti, nikkhamitvā pabbajatū’’ti likhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ saṃharitvā sukhumakambalena veṭhetvā sārasamugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṃ, rajatamaye rajatamayaṃ maṇimaye, maṇimayaṃ pavāḷamaye, pavāḷamayaṃ lohitaṅkamaye, lohitaṅkamayaṃ masāragallamaye, masāragallamayaṃ phalikamaye, phalikamayaṃ dantamaye, dantamayaṃ sabbaratanamaye, sabbaratanamayaṃ kilañjamaye, kilañjamayaṃ samuggaṃ sārakaraṇḍake ṭhapesi.

ครั้นทรงจารึกพระสังฆคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว จึงทรงจารึกว่า “ศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นสวากขาตธรรม เป็นนิยยานิกธรรม ถ้าสหายของเราสามารถ ก็จงออกบวชเถิด” ดังนี้ แล้วทรงม้วนแผ่นทองคำ ห่อด้วยผ้ากัมพลเนื้อละเอียด บรรจุลงในผอบแก่นจันทน์ แล้วทรงบรรจุผอบนั้นลงในผอบทองคำ บรรจุผอบทองคำลงในผอบเงิน บรรจุผอบเงินลงในผอบแก้วมณี บรรจุผอบแก้วมณีลงในผอบปะการัง บรรจุผอบปะการังลงในผอบทับทิม บรรจุผอบทับทิมลงในผอบแก้วมสารคัลละ บรรจุผอบแก้วมสารคัลละลงในผอบแก้วผลึก บรรจุผอบแก้วผลึกลงในผอบงาช้าง บรรจุผอบงาช้างลงในผอบแก้วทุกชนิด บรรจุผอบแก้วทุกชนิดลงในผอบสาน แล้วทรงเก็บผอบสานนั้นไว้ในหีบแก่นจันทน์

Puna [Pg.200] sārakaraṇḍakaṃ suvaṇṇakaraṇḍaketi purimanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ karaṇḍakaṃ kilañjamaye karaṇḍake ṭhapesi. Tato kilañjamayaṃ karaṇḍakaṃ sāramayapeḷāyāti puna vuttanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ peḷaṃ kilañjamayapeḷāya ṭhapetvā bahi vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā amacce āṇāpesi – ‘‘mama āṇāpavattiṭṭhāne maggaṃ alaṅkārāpetha maggo aṭṭhusabhavitthato hotu, catuusabhaṭṭhānaṃ sodhitamattakameva hotu, majjhe catuusabhaṃ rājānubhāvena paṭiyādethā’’ti. Tato maṅgalahatthiṃ alaṅkārāpetvā tassa upari pallaṅkaṃ paññapetvā setacchattaṃ ussāpetvā nagaravīthiyo sittasammaṭṭhā samussitaddhajapaṭākā kadalipuṇṇaghaṭagandhadhūmapupphādīhi suppaṭimaṇḍitā kāretvā ‘‘attano attano visayappadese evarūpaṃ pūjaṃ kārentū’’ti antarabhogikānaṃ javanadūte pesetvā sayaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā – ‘‘sabbatāḷāvacarasammissabalakāyaparivuto paṇṇākāraṃ pesemī’’ti attano visayapariyantaṃ gantvā amaccassa mukhasāsanaṃ adāsi – ‘‘tāta mayhaṃ sahāyo pukkusāti imaṃ paṇṇākāraṃ paṭicchanto orodhamajjhe apaṭicchitvā pāsādaṃ āruyha paṭicchatū’’ti. Evaṃ sāsanaṃ datvā paccantadesaṃ satthā gacchatīti pañcapatiṭṭhitena vanditvā nivatti. Antarabhogikā teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā paṇṇākāraṃ nayiṃsu.

อีกครั้งหนึ่ง ทรงนำผอบแก่นจันทน์ใส่ลงในผอบทองคำตามนัยก่อนนั่นเทียว แล้วทรงวางผอบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ จากนั้น ทรงนำผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ใส่ลงในหีบแก่นจันทน์ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียวอีก แล้วทรงวางหีบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในหีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงพันด้วยผ้าด้านนอก ประทับตราด้วยพระราชลัญจกร แล้วรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า “พวกท่านจงประดับตกแต่งหนทางในที่ที่อำนาจของเราแผ่ไปถึง ขอให้หนทางมีความกว้าง ๘ อุสภะ ขอให้พื้นที่ ๔ อุสภะเป็นเพียงที่ที่ปัดกวาดให้สะอาดเท่านั้น ส่วนตรงกลาง ๔ อุสภะ พวกท่านจงจัดเตรียมด้วยพระราชานุภาพเถิด” จากนั้น รับสั่งให้ประดับช้างมงคล ให้ปูลาดบัลลังก์บนหลังช้างนั้น ให้ยกเศวตฉัตรขึ้น รับสั่งให้ทำถนนในพระนครให้ได้รับการประพรมและปัดกวาด ให้ประดับด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ยกขึ้นสูง ให้ตกแต่งอย่างดีด้วยต้นกล้วย หม้อน้ำเต็ม ของหอม ควันหอม และดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงส่งทูตเร็วไปถึงเหล่าเจ้าเมืองระหว่างทาง (รับสั่ง) ว่า “ขอให้เจ้าเมืองทั้งหลายจงกระทำการบูชาเช่นนี้ในเขตแดนของตนๆ เถิด” ส่วนพระองค์เองทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง (ทรงดำริว่า) “เราแวดล้อมด้วยหมู่พลที่ผสมด้วยเครื่องประโคมทุกชนิด จักส่งเครื่องบรรณาการไป” ดังนี้แล้ว เสด็จไปยังชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ได้พระราชทานพระราชสาส์นด้วยวาจาแก่อำมาตย์ว่า “พ่อเอ๋ย เมื่อพระเจ้าปุกกุสาติสหายของเราจะทรงรับเครื่องบรรณาการนี้ ขออย่าได้ทรงรับในท่ามกลางฝ่ายใน แต่ขอให้เสด็จขึ้นสู่ปราสาทแล้วจึงทรงรับเถิด” ครั้นพระราชทานพระราชสาส์นอย่างนี้แล้ว (ทรงดำริว่า) “พระศาสดาเสด็จไปยังปัจจันตประเทศ” ดังนี้แล้ว จึงทรงถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วเสด็จกลับ เหล่าเจ้าเมืองระหว่างทางได้จัดเตรียมหนทางตามรับสั่งนั้นนั่นเทียว แล้วนำเครื่องบรรณาการไป

Pukkusātipi attano rajjasīmato paṭṭhāya teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā paṇṇākārassa paccuggamanaṃ akāsi. Paṇṇākāro takkasīlaṃ pāpuṇanto uposathadivase pāpuṇi, paṇṇākāraṃ gahetvā gataamaccopi rañño vuttasāsanaṃ ārocesi. Rājā taṃ sutvā paṇṇākārena saddhiṃ āgatānaṃ kattabbakiccaṃ vicāretvā paṇṇākāraṃ ādāya pāsādaṃ āruyha ‘‘mā idha koci pavisatū’’ti dvāre ārakkhaṃ kāretvā sīhapañjaraṃ vivaritvā paṇṇākāraṃ uccāsane ṭhapetvā sayaṃ nīcāsane nisinno lañchanaṃ bhinditvā nivāsanaṃ apanetvā kilañjapeḷato paṭṭhāya anupubbena vivaranto sāramayaṃ samuggaṃ disvā cintesi – ‘‘mahāparihāro nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissati, addhā majjhimadese sotabbayuttakaṃ ratanaṃ uppanna’’nti. Atha taṃ samuggaṃ vivaritvā rājalañchanaṃ bhinditvā sukhumakambalaṃ ubhato viyūhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ addasa.

แม้พระเจ้าปุกกุสาติ ก็ทรงรับสั่งให้จัดเตรียมหนทางตามแบบแผนนั้นนั่นเทียว เริ่มตั้งแต่ชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ให้ประดับตกแต่งพระนคร และได้เสด็จออกไปต้อนรับเครื่องบรรณาการ เครื่องบรรณาการเมื่อจะถึงเมืองตักกสิลา ก็ได้ถึงในวันอุโบสถ แม้อำมาตย์ผู้นำเครื่องบรรณาการไป ก็ได้กราบทูลพระราชสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) รับสั่งแล้ว พระราชา (ปุกกุสาติ) ทรงสดับความนั้นแล้ว ทรงจัดการกิจที่พึงทำแก่ชนทั้งหลายผู้มาพร้อมกับเครื่องบรรณาการ ทรงถือเอาเครื่องบรรณาการเสด็จขึ้นสู่ปราสาท รับสั่งว่า “ใครๆ อย่าได้เข้ามาในที่นี้” แล้วให้มีทหารยามเฝ้าที่ประตู ทรงเปิดสีหบัญชร วางเครื่องบรรณาการไว้บนอาสนะสูง ส่วนพระองค์เองประทับนั่งบนอาสนะต่ำ ทรงทำลายตราประทับ ทรงเปลื้องผ้าที่ห่อออก เริ่มตั้งแต่หีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงเปิดไปโดยลำดับ ได้ทอดพระเนตรเห็นตลับแก่นจันทน์ จึงทรงพระดำริว่า “เครื่องห่อหุ้มอันยิ่งใหญ่นี้ จักไม่เป็นของรัตนะอื่นเป็นแน่แท้ ในมัชฌิมประเทศคงมีรัตนะที่ควรแก่การสดับเกิดขึ้นแล้วเป็นแน่” ครั้งนั้น ทรงเปิดตลับนั้นแล้ว ทรงทำลายพระราชลัญจกร ทรงแหวกผ้ากัมพลเนื้อละเอียดออกทั้งสองข้าง ได้ทอดพระเนตรเห็นแผ่นทองคำ

So [Pg.201] taṃ pasāretvā – ‘‘manāpāni vata akkharāni samasīsāni samapantīni caturassānī’’tiādito paṭṭhāya vācetuṃ ārabhi. Tassa – ‘‘idha tathāgato loke uppanno’’ti buddhaguṇe vācentassa balavasomanassaṃ uppajji, navanavutilomakūpasahassāni uddhaggalomāni ahesuṃ. Attano ṭhitabhāvaṃ vā nisinnabhāvaṃ vā na jānāti. Athassa – ‘‘kappakoṭisatasahassehipi etaṃ dullabhasāsanaṃ sahāyaṃ nissāya sotuṃ labhāmī’’ti bhiyyo balavapīti udapādi. So hi upari vācetuṃ asakkonto yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato – ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. So puna yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato ‘‘suppaṭipanno’’ti saṅghaguṇe ārabhi. Tatrāpissa tatheva ahosi. Atha sabbapariyante ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vācetvā catukkapañcakajjhānāni nibbattesi, so jhānasukheneva vītināmesi. Añño koci daṭṭhuṃ na labhati, ekova cūḷupaṭṭhāko pavisati. Evaṃ addhamāsamattaṃ vītināmesi.

พระองค์ทรงคลี่แผ่นทองคำนั้นออก (พลางตรัสว่า) “โอ อักษรทั้งหลายช่างน่าพอใจ มีหัวเสมอกัน มีแถวเสมอกัน เป็นสี่เหลี่ยม” แล้วทรงเริ่มอ่านตั้งแต่ต้น เมื่อพระองค์ทรงอ่านพระพุทธคุณว่า “พระตถาคตเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้” โสมนัสอย่างแรงกล้าได้เกิดขึ้นแล้ว ขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันขุมมีขนชูชันขึ้นแล้ว ไม่ทรงทราบถึงภาวะที่พระองค์ทรงยืนอยู่ หรือทรงประทับนั่งอยู่ ลำดับนั้น ปีติอย่างแรงกล้ายิ่งขึ้นไปอีกได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ (ด้วยทรงดำริว่า) “เราอาศัยสหาย จึงได้ฟังคำสอนที่หาได้ยากเช่นนี้ แม้ในแสนโกฏิกัป” ด้วยว่าพระองค์ไม่สามารถจะทรงอ่านต่อไปได้ จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลง แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระธรรมคุณต่อไปว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก พระองค์จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลงอีก แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระสังฆคุณต่อไปว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก ลำดับนั้น ในตอนท้ายสุด ทรงอ่านอานาปานสสติกรรมฐานแล้ว ได้ทรงยังจตุกกฌานและปัญจกฌานให้บังเกิดขึ้น พระองค์ทรงยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุขนั่นเทียว คนอื่นใดๆ ไม่ได้เพื่อจะเข้าเฝ้า มีเพียงมหาดเล็กรับใช้คนหนึ่งเท่านั้นที่เข้าไปได้ พระองค์ทรงยังเวลาประมาณกึ่งเดือนให้ล่วงไปอย่างนี้

Nāgarā rājaṅgaṇe sannipatitvā ukkuṭṭhiṃ akaṃsu ‘‘paṇṇākāraṃ paṭicchitadivasato paṭṭhāya baladassanaṃ vā nāṭakadassanaṃ vā natthi, vinicchayadānaṃ natthi, rājā sahāyena pahitaṃ paṇṇākāraṃ yassicchati tassa dassetu, rājāno nāma ekaccassa paṇṇākāravasenapi vañcetvā rajjaṃ attano kātuṃ vāyamanti. Kiṃ nāma amhākaṃ rājā karotī’’ti? Rājā ukkuṭṭhisaddaṃ sutvā – ‘‘rajjaṃ nu kho dhāremi, udāhu satthāra’’nti cintesi. Athassa etadahosi – ‘‘rajjakāritaattabhāvo nāma neva gaṇakena, na gaṇakamahāmattena gaṇetuṃ sakko. Satthusāsanaṃ dhāressāmī’’ti sayane ṭhapitaṃ asiṃ gahetvā kese chinditvā sīhapañjaraṃ vivaritvā – ‘‘etaṃ gahetvā rajjaṃ kārethā’’ti saddhiṃ cūḷāmaṇinā kesakalāpaṃ parisamajjhe pātesi, mahājano taṃ ukkhipitvā – ‘‘sahāyakasantikā laddhapaṇṇākārā nāma rājāno tumhādisā honti devā’’ti ekappahāreneva viravi. Raññopi dvaṅgulamattaṃ kesamassu ahosi. Bodhisattassa pabbajjāsadisameva kira jātaṃ.

ชาวเมืองทั้งหลายประชุมกันที่ลานหลวงแล้ว ได้เปล่งเสียงกึกก้องว่า “จำเดิมแต่วันที่ทรงรับเครื่องบรรณาการ การตรวจพลหรือการชมมหรสพก็ไม่มี การตัดสินคดีก็ไม่มี หากพระราชาทรงปรารถนาเครื่องบรรณาการที่พระสหายส่งมา ก็ขอจงพระราชทานแก่พระสหายนั้นเถิด (เพราะ) พระราชาทั้งหลายบางพวกอาศัยเครื่องบรรณาการลวงแล้ว พยายามเพื่อจะทำราชสมบัติให้เป็นของตนก็มี พระราชาของพวกเราทรงทำอะไรอยู่หนอ?” พระราชาทรงสดับเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า “เราจะครองราชสมบัติ หรือจะยึดถือพระศาสดาหนอ” ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “อัตภาพที่ได้ครองราชสมบัติมาแล้วนี้ อันอาลักษณ์หรือมหาอำมาตย์ฝ่ายอาลักษณ์ก็ไม่อาจจะนับได้ เราจักยึดถือคำสอนของพระศาสดา” ดังนี้แล้ว ทรงหยิบพระแสงดาบที่วางไว้บนพระแท่นบรรทม ทรงตัดพระเกศา แล้วทรงเปิดสีหบัญชร (พลางตรัสว่า) “พวกท่านจงรับสิ่งนี้แล้วปกครองราชสมบัติเถิด” แล้วทรงทิ้งกลุ่มพระเกศาพร้อมด้วยพระจุฬามณีลงไปท่ามกลางบริษัท มหาชนยกสิ่งนั้นขึ้นแล้ว (กราบทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ พระราชาทั้งหลายผู้ได้รับเครื่องบรรณาการจากสำนักของพระสหาย ย่อมเป็นเช่นพระองค์หรือ” แล้วได้ร่ำไห้ขึ้นโดยพร้อมเพรียงกัน แม้พระราชา ก็มีพระเกศาและพระมัสสุยาวประมาณ ๒ องค์คุลี ได้ยินว่า (การออกผนวชของพระองค์) ได้เป็นเช่นเดียวกับการบรรพชาของพระโพธิสัตว์ทีเดียว

Tato [Pg.202] cūḷupaṭṭhākaṃ pesetvā antarāpaṇā dve kāsāyavatthāni mattikāpattañca āharāpetvā – ‘‘ye loke arahanto, te uddissa mayhaṃ pabbajjā’’ti satthāraṃ uddissa ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattaṃ vāmaaṃsakūṭe katvā kattaradaṇḍaṃ gahetvā – ‘‘sobhati nu kho me pabbajjā no vā’’ti mahātale katipayavāre aparāparaṃ caṅkamitvā – ‘‘sobhati me pabbajjā’’ti dvāraṃ vivaritvā pāsādā otari. Otarantaṃ pana naṃ tīsu dvāresu ṭhitanāṭakādīni disvāpi na sañjāniṃsu. ‘‘Eko paccekabuddho amhākaṃ rañño dhammakathaṃ kathetuṃ āgato’’ti kira cintayiṃsu. Uparipāsādaṃ pana āruyha rañño ṭhitanisinnaṭṭhānāni disvā rājā gatoti ñatvā samuddamajjhe osīdamānāya nāvāya jano viya ekappahāreneva viraviṃsu. Kulaputtaṃ bhūmitalaṃ otiṇṇamattaṃ aṭṭhārasaseniyo sabbe nāgarā balakāyā ca parivāretvā mahāviravaṃ viraviṃsu. Amaccāpi taṃ etadavocuṃ – ‘‘deva majjhimadesarājāno nāma bahumāyā, sāsanaṃ pesetvā buddharatanaṃ nāma loke uppannaṃ vā no vāti ñatvā gamissatha, nivattatha devā’’ti. Saddahāmahaṃ mayhaṃ sahāyakassa, tassa mayā saddhiṃ dvejjhavacanaṃ nāma natthi, tiṭṭhatha tumheti. Te anugacchantiyeva.

ลำดับนั้น ทรงส่งมหาดเล็กคนสนิทไป รับสั่งให้นำผ้ากาสายะ 2 ผืนและบาตรดินมาจากย่านตลาด แล้วทรงอธิษฐานว่า “บรรพชาของเราจงมีเพื่ออุทิศแด่พระอรหันต์ทั้งหลายเหล่าใดในโลก” ดังนี้แล้ว ทรงอุทิศต่อพระศาสดา ทรงนุ่งผ้ากาสาวพัสตร์ผืนหนึ่ง ทรงห่มผืนหนึ่ง ทรงคล้องบาตรไว้ที่พระอังสาเบื้องซ้าย ทรงถือไม้เท้า แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงามหรือไม่หนอ” ดังนี้แล้ว ทรงจงกรมไปมาสองสามครั้งบนพื้นปราสาทชั้นบน แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงาม” ดังนี้แล้ว ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จลงจากปราสาท ส่วนพระองค์ผู้กำลังเสด็จลงนั้น เหล่านางฟ้อนเป็นต้นที่ยืนอยู่ ณ ประตูทั้งสาม แม้เห็นแล้วก็จำไม่ได้ ได้ยินว่า (พวกนาง) คิดกันว่า “พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อแสดงธรรมกถาแก่พระราชาของเรา” ส่วนพวกนางครั้นขึ้นไปบนปราสาทชั้นบน เห็นที่ประทับยืนและที่ประทับนั่งของพระราชาแล้ว ทราบว่า “พระราชาเสด็จไปแล้ว” ก็พากันร่ำไห้โดยพร้อมเพรียงกัน ดุจหมู่ชนในเรือที่กำลังจมลงกลางสมุทร เมื่อกุลบุตร (พระเจ้าปุกกุสาติ) เสด็จลงถึงพื้นดินเท่านั้น เหล่าเสนา 18 เหล่า ชาวเมืองทั้งปวง และหมู่พลกาย ก็พากันแวดล้อมส่งเสียงร่ำไห้คร่ำครวญอย่างหนัก แม้เหล่าอำมาตย์ก็ได้กราบทูลคำนี้แด่พระองค์ว่า “ข้าแต่เทวะ บรรดาพระราชาในมัชฌิมประเทศล้วนมีมายามาก ขอพระองค์ทรงส่งสาส์นไปสืบให้ทราบก่อนว่า พระพุทธรัตนะอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือยังไม่ แล้วจึงค่อยเสด็จไปเถิด ขอเชิญเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “เราเชื่อคำของสหายเรา วาจาสองแง่ของเขากับเราย่อมไม่มี พวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด” (แต่) อำมาตย์เหล่านั้นก็ยังคงติดตามไป

Kulaputto kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā – ‘‘idaṃ rajjaṃ kassā’’ti āha? Tumhākaṃ devāti. Yo imaṃ lekhaṃ antaraṃ karoti, rājāṇāya kāretabboti. Mahājanakajātake bodhisattena katalekhaṃ sīvalidevī antaraṃ kātuṃ avisahantī vivattamānā agamāsi. Tassā gatamaggena mahājano agamāsi. Taṃ pana lekhaṃ mahājano antaraṃ kātuṃ na visahi, lekhaṃ ussīsakaṃ katvā vivattamānā viraviṃsu. Kulaputto ‘‘ayaṃ me gataṭṭhāne dantakaṭṭhaṃ vā mukhodakaṃ vā dassatī’’ti antamaso ekaceṭakampi aggahetvā pakkāmi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘mama satthā ca mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā ekakova pabbajito’’ti ekakova agamāsi. ‘‘Satthu lajjāmī’’ti ca – ‘‘satthā kira me pabbajitvā yānaṃ nāruḷho’’ti ca antamaso ekapaṭalikampi upāhanaṃ nāruhi, paṇṇacchattakampi na dhāresi. Mahājano rukkhapākāraṭṭālakādīni āruyha esa amhākaṃ rājā gacchatīti olokesi. Kulaputto – ‘‘dūraṃ gantabbaṃ, na sakkā ekena maggo nittharitu’’nti ekaṃ satthavāhaṃ anubandhi. Sukhumālassa kulaputtassa kaṭhinatattāya [Pg.203] pathaviyā gachantassa pādatalesu phoṭā uṭṭhahitvā bhijjanti, dukkhā vedanā uppajjanti. Satthavāhe khandhāvāraṃ bandhitvā nisinne kulaputto maggā okkamma ekasmiṃ rukkhamūle nisīdati. Nisinnaṭṭhāne pādaparikammaṃ vā piṭṭhiparikammaṃ vā kattā nāma natthi, kulaputto ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā maggadarathakilamathapariḷāhaṃ vikkhambhetvā jhānaratiyā vītināmeti.

กุลบุตรทรงใช้ไม้เท้าขีดเส้นแล้วตรัสถามว่า “ราชสมบัตินี้เป็นของใคร” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “เป็นของพระองค์ พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “ผู้ใดก้าวล่วงเส้นนี้ไป ผู้นั้นพึงถูกลงราชอาญา” (เรื่องนี้เปรียบได้กับ) ในมหาชนกชาดก พระนางสีวลีเทวีไม่ทรงอาจที่จะก้าวล่วงเส้นที่พระโพธิสัตว์ขีดไว้ ได้แต่ทรงพลิกกลับไปมาแล้วเสด็จตามไป มหาชนก็ได้ตามเสด็จไปตามทางที่พระนางเสด็จไปนั้น ส่วนในเรื่องนี้ มหาชนไม่กล้าที่จะก้าวล่วงเส้นนั้น ได้แต่ทำให้เส้นนั้นอยู่ทางศีรษะของตน พลิกกลับไปมาพลางร่ำไห้ กุลบุตรทรงดำริว่า “ผู้นี้จะถวายไม้ชำระฟันหรือน้ำล้างหน้าแก่เราในที่ที่เราไป” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงพาแม้แต่เด็กรับใช้คนหนึ่งไป แล้วเสด็จหลีกไป ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริดังนี้ว่า “แม้พระศาสดาของเราก็ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วทรงผนวชแต่เพียงพระองค์เดียว” จึงเสด็จไปแต่เพียงพระองค์เดียว และทรงเกิดความละอายต่อพระศาสดาว่า “ได้ยินว่า พระศาสดาของเรา ครั้นทรงผนวชแล้ว ก็มิได้ทรงยานพาหนะ” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงแม้แต่ฉลองพระบาทชั้นเดียว และมิได้ทรงกั้นแม้แต่ร่มใบไม้ มหาชนพากันขึ้นไปบนต้นไม้ กำแพง และป้อมปราการเป็นต้น เฝ้ามองดูด้วยคิดว่า “นั่นพระราชาของเรากำลังเสด็จไป” กุลบุตรทรงดำริว่า “หนทางที่จะต้องไปนั้นไกล ไม่สามารถจะเดินทางไปตามลำพังได้” จึงได้ติดตามกองคาราวานเกวียนกองหนึ่งไป เมื่อกุลบุตรผู้สุขุมละเอียดอ่อนเสด็จดำเนินไปบนพื้นดินที่แข็งและร้อน ที่ฝ่าพระบาททั้งสองก็เกิดพุพองขึ้นแล้วแตกไป ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น เมื่อพ่อค้าหัวหน้ากองเกวียนตั้งค่ายพักแล้วนั่งอยู่ กุลบุตรก็แวะออกจากทาง นั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ณ ที่ที่นั่งนั้น ไม่มีผู้ใดที่จะคอยนวดพระบาทหรือนวดหลังถวาย กุลบุตรจึงเข้าอานาปานจตุตถฌาน ข่มความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนจากการเดินทางไว้ ยังเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานปรีติ

Punadivase uṭṭhite aruṇe sarīrapaṭijagganaṃ katvā puna satthavāhaṃ anubandhati. Pātarāsakāle kulaputtassa pattaṃ gahetvā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ patte pakkhipitvā denti. Taṃ uttaṇḍulampi hoti kilinnampi samasakkharampi aloṇātiloṇampi, kulaputto pavisanaṭṭhānaṃ paccavekkhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā etena niyāmena aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni gato. Jetavanadvārakoṭṭhakassa pana samīpena gacchantopi – ‘‘kahaṃ satthā vasatī’’ti nāpucchi. Kasmā? Satthugāravena ceva rañño pesitasāsanavasena ca. Rañño hi – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti satthāraṃ rājagahe uppannaṃ viya katvā sāsanaṃ pesitaṃ, tasmā naṃ apucchitvāva pañcacattālīsayojanamattaṃ maggaṃ atikkanto. So sūriyatthaṅgamanavelāya rājagahaṃ patvā satthā kahaṃ vasatīti pucchi. Kuto nu, bhante, āgatoti? Ito uttaratoti. Satthā tuyhaṃ āgatamagge ito pañcacattālīsayojanamatte sāvatthi nāma atthi, tattha vasatīti. Kulaputto cintesi – ‘‘idāni akālo na sakkā gantuṃ, ajja idheva vasitvā sve satthu santikaṃ gamissāmī’’ti. Tato – ‘‘vikāle sampattapabbajitā kahaṃ vasantī’’ti pucchi. Imāya kumbhakārasālāya, bhanteti. Atha so taṃ kumbhakāraṃ yācitvā tattha vāsatthāya pavisitvā nisīdi.

ในวันรุ่งขึ้น เมื่ออรุณขึ้น ทรงบำรุงพระวรกายแล้ว ก็ทรงติดตามกองคาราวานเกวียนไปอีก ในเวลาอาหารเช้า (พวกพ่อค้า) รับบาตรของกุลบุตรไป ใส่ของเคี้ยวของฉันลงในบาตรแล้วถวาย อาหารนั้นบ้างก็เป็นข้าวสาร บ้างก็แฉะ บ้างก็ระคนด้วยกรวดทราย บ้างก็จืด บ้างก็เค็มจัด กุลบุตรพิจารณาถึงที่ที่อาหารจะเข้าไป (คือธาตุ ๔) แล้วบริโภคประดุจเป็นอมฤต ด้วยวิธีนี้ ได้เดินทางไปเป็นระยะทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) แม้จะเสด็จผ่านไปใกล้ซุ้มประตูพระเชตวัน ก็มิได้ตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” เพราะเหตุไร? เพราะความเคารพในพระศาสดาด้วย และเพราะสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) ส่งมาด้วย ด้วยว่า พระราชา (พิมพิสาร) ทรงส่งสาส์นไปโดยทำนองว่าพระศาสดาอุบัติขึ้นในกรุงราชคฤห์ ด้วยข้อความว่า “พระตถาคตอุบัติขึ้นในโลก ณ ที่นี้แล้ว” เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ตรัสถามถึงพระศาสดา เสด็จเลยทางไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์เสด็จถึงกรุงราชคฤห์ในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง แล้วจึงตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน” (พระองค์ตรัสตอบว่า) “มาจากทิศเหนือของที่นี่” (ชาวเมืองจึงกล่าวว่า) “พระศาสดาประทับอยู่ที่เมืองชื่อว่าสาวัตถี ซึ่งอยู่บนเส้นทางที่ท่านมา ห่างจากที่นี่ไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์ประทับอยู่ที่นั่น” กุลบุตรจึงคิดว่า “บัดนี้เป็นเวลาไม่สมควร ไม่สามารถจะเดินทางไปได้ วันนี้เราจะพักอยู่ที่นี่แหละ พรุ่งนี้จึงค่อยไปเข้าเฝ้าพระศาสดา” ลำดับนั้น จึงตรัสถามว่า “บรรพชิตที่เดินทางมาถึงในเวลาวิกาลพักอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองตอบว่า) “ในโรงของช่างหม้อนี้ ท่านผู้เจริญ” ครั้งนั้น พระองค์จึงขออนุญาตจากช่างหม้อนั้น แล้วเข้าไปเพื่อพักอาศัยในที่นั้น และนั่งลง

Bhagavāpi taṃdivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento pukkusātiṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattakaṃ vācetvā atirekatiyojanasatikaṃ mahārajjaṃ pahāya maṃ uddissa pabbajitvā aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni atikkamma rājagahaṃ pāpuṇissati, mayi agacchante pana tīṇi sāmaññaphalāni appaṭivijjhitvā ekarattivāsena anāthakālakiriyaṃ karissati, mayi pana gate [Pg.204] tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhissati. Janasaṅgahatthāyeva pana mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūritā, karissāmi tassa saṅgaha’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto gandhakuṭiṃ pavisitvā muhuttaṃ attadarathakilamathaṃ paṭipassambhetvā – ‘‘kulaputto mayi gāravena dukkaraṃ akāsi, atirekayojanasataṃ rajjaṃ pahāya antamaso mukhadhovanadāyakampi ceṭakaṃ aggahetvā ekakova nikkhanto’’ti sāriputtamahāmoggallānādīsu kañci anāmantetvā sayameva attano pattacīvaraṃ gahetvā ekakova nikkhanto. Gacchanto ca neva ākāse uppati, na pathaviṃ saṃkhipi, – ‘‘kulaputto mama lajjamāno hatthiassarathasuvaṇṇasivikādīsu ekayānepi anisīditvā antamaso ekapaṭalikaṃ upāhanampi anāruyha paṇṇacchattakampi aggahetvā nikkhanto, mayāpi padasāva gantuṃ vaṭṭatī’’ti pana cintetvā padasāva agamāsi.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าปุกกุสาติแล้ว จึงทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรนี้ได้อ่านเพียงสาส์นที่สหายส่งมา ก็สละราชสมบัติใหญ่อันมีอาณาเขตกว่าสามร้อยโยชน์ บวชอุทิศเรา แล้วเดินทางผ่านหนทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) จักถึงกรุงราชคฤห์ แต่ถ้าเราไม่ไป เขาก็จักยังไม่บรรลุสามัญผล ๓ ประการเบื้องต่ำ แล้วจักทำกาละอย่างอนาถาโดยพักอยู่เพียงคืนเดียว แต่ถ้าเราไป เขาก็จักบรรลุสามัญผล ๓ ประการได้ ก็โดยแท้จริงแล้ว เราได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ก็เพื่อสงเคราะห์มหาชน เราจักทำการสงเคราะห์แก่เขา” ดังนี้แล้ว พอเวลาเช้าตรู่ ก็ทรงบำรุงพระวรกาย อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ครั้นเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ก็เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงระงับความลำบากและความเหน็ดเหนื่อยแห่งพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง แล้วทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรได้กระทำกิจที่ทำได้ยากเพราะความเคารพในเรา สละราชสมบัติอันมีอาณาเขตกว่าร้อยโยชน์ ไม่ได้พาแม้แต่เด็กรับใช้ผู้ถวายน้ำล้างหน้า ออกบวชไปแต่ผู้เดียว” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ตรัสบอกแก่ผู้ใด มีพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ด้วยพระองค์เอง เสด็จออกไปแต่เพียงพระองค์เดียว และเมื่อเสด็จไป ก็มิได้เหาะไปในอากาศ มิได้ทรงย่นแผ่นดิน แต่ทรงพระดำริอีกว่า – “กุลบุตรมีความละอายต่อเรา จึงไม่ได้นั่งในยานพาหนะใดๆ มีช้าง ม้า รถ สีวิกาทองเป็นต้น ไม่ได้สวมแม้รองเท้าชั้นเดียว ไม่ได้ถือแม้พัดใบตาล ออกบวชไป แม้เราก็ควรจะไปด้วยเท้าเปล่า” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จดำเนินไปด้วยพระบาทเปล่า

So asīti anubyañjanāni byāmappabhā bāttiṃsa mahāpurisalakkhaṇānīti imaṃ buddhasiriṃ paṭicchādetvā valāhakapaṭicchanno puṇṇacando viya aññatarabhikkhuvesena gacchanto ekapacchābhatteneva pañcacattālīsa yojanāni atikkamma sūriyatthaṅgamalīvelāya kulaputte paviṭṭhamatteyeva taṃ kumbhakārasālaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena, pukkusāti, nāma kulaputto bhagavantaṃ uddissa saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so tasmiṃ kumbhakārāvesane paṭhamaṃ vāsūpagato hotī’’ti.

พระองค์ทรงปกปิดพระพุทธสิริอันประกอบด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พร้อมด้วยพระพยามประภา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญที่ถูกหมู่เมฆบดบังไว้ เสด็จไปในเพศของภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ทรงเดินทางผ่านระยะทาง ๔๕ โยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียวเท่านั้น และในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง ก็เสด็จถึงโรงช่างหม้อนั้น พอดีกับที่กุลบุตรได้เข้าไปแล้ว อาศัยเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสตรัสไว้ว่า – “ก็โดยสมัยนั้นแล กุลบุตรนามว่าปุกกุสาติ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านได้เข้าพักอาศัยในโรงงานของช่างหม้อนั้นก่อน” ดังนี้

Evaṃ gantvāpi pana bhagavā – ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti pasayha kumbhakārasālaṃ apavisitvā dvāre ṭhitova kulaputtaṃ okāsaṃ kārento sace te bhikkhūtiādimāha. Urundanti vivittaṃ asambādhaṃ. Viharatāyasmā yathāsukhanti yena yena iriyāpathena phāsu hoti, tena tena yathāsukhaṃ āyasmā viharatūti okāsaṃ akāsi. Atirekatiyojanasatañhi rajjaṃ pahāya pabbajito kulaputto parassa chaḍḍitapatitaṃ [Pg.205] kumbhakārasālaṃ kiṃ aññassa sabrahmacārino maccharāyissati. Ekacce pana moghapurisā sāsane pabbajitvā āvāsamacchariyādīhi abhibhūtā attano vasanaṭṭhāne mayhaṃ kuṭi mayhaṃ pariveṇanti aññesaṃ avāsāya parakkamanti. Nisīdīti accantasukhumālo lokanātho devavimānasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha tattha vippakiṇṇachārikāya bhinnabhājanatiṇapalāsakukkuṭasūkaravaccādisaṃkiliṭṭhāya saṅkāraṭṭhānasadisāya kumbhakārasālāya tiṇasanthāraṃ santharitvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā devavimānasadisaṃ dibbagandhasugandhaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdanto viya nisīdi.

แม้เสด็จไปถึงแล้วอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้เสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อโดยพลการด้วยทรงดำริว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” แต่ประทับยืนอยู่ที่ประตู ทรงเปิดโอกาสให้แก่กุลบุตร ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านไม่ลำบาก...” คำว่า “อุรุนฺธํ” หมายถึง ที่สงัด ไม่คับแคบ คำว่า “วิหรตายสฺมา ยถาสุขํ” หมายถึง “ท่านผู้มีอายุจงอยู่ตามสบายเถิด” คือ ท่านปรารถนาจะอยู่ในอิริยาบถใดที่สบาย ก็จงอยู่ตามสบายในอิริยาบถนั้นเถิด ดังนี้ (ปุกกุสาติ) จึงได้ถวายโอกาส ก็กุลบุตรผู้สละราชสมบัติกว่าสามร้อยโยชน์ออกบวชแล้ว ไฉนจะตระหนี่โรงช่างหม้อที่ผู้อื่นทิ้งแล้วแก่เพื่อนพรหมจารีอื่นเล่า แต่โมฆบุรุษบางพวกบวชในพระศาสนาแล้ว ถูกความตระหนี่ในที่อยู่อาศัยเป็นต้นครอบงำ ย่อมพยายามกีดกันผู้อื่นมิให้อยู่ในที่พักของตน โดยกล่าวว่า “นี่กุฎีของเรา นี่ปริเวณของเรา” คำว่า “นิสีทิ” (ประทับนั่งแล้ว) หมายความว่า พระโลกนาถผู้มีพระวรกายสุขุมอย่างยิ่ง ทรงสละพระคันธกุฎีอันเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ แล้วในโรงช่างหม้ออันเปรียบดังที่ทิ้งขยะ สกปรกด้วยเถ้าถ่านที่เกลื่อนกลาด เศษภาชนะแตก หญ้า ใบไม้ มูลไก่มูลสุกรเป็นต้น ทรงปูเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ทรงปูทับด้วยผ้าบังสุกุลจีวร แล้วประทับนั่งราวกับว่ากำลังเสด็จเข้าไปประทับนั่งในพระคันธกุฎีอันหอมฟุ้งด้วยกลิ่นทิพย์ ซึ่งเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ

Iti bhagavāpi asambhinnamahāsammatavaṃse uppanno, kulaputtopi khattiyagabbhe vaḍḍhito. Bhagavāpi abhinīhārasampanno, kulaputtopi abhinīhārasampanno. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, kulaputtopi. Bhagavāpi suvaṇṇavaṇṇo, kulaputtopi. Bhagavāpi samāpattilābhī, kulaputtopi. Iti dvepi khattiyā dvepi abhinīhārasampannā dvepi rājapabbajitā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisinnāti tehi kumbhakārasālā ativiya sobhati, dvīhi sīhādīhi paviṭṭhaguhādīhi āharitvā dīpetabbaṃ. Tesu pana dvīsu bhagavā – ‘‘sukhumālo ahaṃ paramasukhumālo ekapacchābhattena pañcacattālīsa yojanāni āgato, muhuttaṃ tāva sīhaseyyaṃ kappetvā maggadarathaṃ paṭipassambhemī’’ti cittampi anuppādetvā nisīdantova phalasamāpattiṃ samāpajji. Kulaputtopi – ‘‘dvānavutiyojanasataṃ āgatomhi, muhuttaṃ tāva nipajjitvā maggadarathaṃ vinodemī’’ti cittaṃ anuppādetvā nisīdamānova ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajji. Idaṃ sandhāya atha kho bhagavā bahudeva rattintiādi vuttaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอุบัติในวงศ์ของพระเจ้ามหาสัมมตะอันสืบต่อมามิได้ขาดสาย แม้กุลบุตรก็เจริญวัยในครรภ์ของกษัตริย์ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) แม้กุลบุตรก็สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสละราชสมบัติออกผนวช แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นผู้ได้สมาบัติ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน ดังนั้น ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ ทั้งสองพระองค์สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ผู้ออกผนวช ทั้งสองพระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ทั้งสองพระองค์เป็นผู้ได้สมาบัติ เมื่อเสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อแล้วจึงประทับนั่ง เพราะเหตุนั้น โรงช่างหม้อจึงงดงามยิ่งนักเพราะท่านทั้งสอง พึงแสดงให้เห็นความงดงามนี้โดยยกอุปมาดุจถ้ำที่ราชสีห์สองตัวเข้าไปอยู่ ก็ในบรรดาท่านทั้งสองนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบังเกิดพระดำริแม้เพียงว่า “เราเป็นผู้สุขุม เป็นผู้สุขุมอย่างยิ่ง เดินทางมาสี่สิบห้าโยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียว เราจะสำเร็จสีหไสยาชั่วครู่หนึ่งเพื่อระงับความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ประทับนั่งอยู่นั่นเทียว ก็เสด็จเข้าผลสมาบัติ แม้กุลบุตรก็มิได้บังเกิดความคิดว่า “เราเดินทางมาหนึ่งร้อยเก้าสิบสองโยชน์ เราจะนอนพักสักครู่หนึ่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ก็นั่งอยู่นั่นเทียว เข้าอานาปานจตุตถฌาน อาศัยเหตุนี้ จึงมีพระดำรัสตรัสไว้มีอาทิว่า “ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า (ประทับนั่ง) ตลอดราตรีเป็นอันมาก...”

Nanu ca bhagavā kulaputtassa dhammaṃ desessāmīti āgato, kasmā na desesīti? Kulaputtassa maggadaratho appaṭipassaddho, na sakkhissati dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ, so tāvassa paṭipassambhatūti na desesi. Apare – ‘‘rājagahaṃ nāma ākiṇṇamanussaṃ avivittaṃ dasahi saddehi, so saddo diyaḍḍhayāmamattena sannisīdati, taṃ āgamento na desesī’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, brahmalokappamāṇampi hi saddaṃ bhagavā attano ānubhāvena [Pg.206] vūpasametuṃ sakkoti, maggadarathavūpasamaṃ āgamentoyeva pana na desesi.

ก็พระผู้มีพระภาคเสด็จมาด้วยทรงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่กุลบุตร' มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงไม่ทรงแสดงเล่า? (ตอบว่า) ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางของกุลบุตรยังไม่สงบระงับ เขาจักไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้ ขอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าของเขานั้นจงสงบระงับก่อนเถิด' (ด้วยทรงดำริฉะนี้) จึงไม่ทรงแสดง. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'เมืองราชคฤห์นั้นหนาแน่นไปด้วยผู้คน ไม่สงัดจากเสียง ๑๐ อย่าง เสียงนั้นจะสงบลงในเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) พระองค์ทรงรอเวลานั้นจึงไม่ทรงแสดง' ข้อนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะโดยแท้จริงแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงสามารถทำให้เสียงแม้ประมาณเท่าพรหมโลกสงบระงับลงได้ด้วยอานุภาพของพระองค์ แต่ที่ไม่ทรงแสดงก็เพราะทรงรอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับลงนั่นเอง

Tattha bahudeva rattinti diyaḍḍhayāmamattaṃ. Etadahosīti bhagavā phalasamāpattito vuṭṭhāya suvaṇṇavimāne maṇisīhapañjaraṃ vivaranto viya pañcapasādappaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā olokesi, athassa hatthakukkuccapādakukkuccasīsakampanavirahitaṃ sunikhātaindakhīlaṃ viya niccalaṃ avibbhantaṃ suvaṇṇapaṭimaṃ viya nisinnaṃ kulaputtaṃ disvā etaṃ – ‘‘pāsādikaṃ kho’’tiādi ahosi. Tattha pāsādikanti pasādāvahaṃ. Bhāvanapuṃsakaṃ panetaṃ, pāsādikena iriyāpathena iriyati. Yathā iriyato iriyāpatho pāsādiko hoti, evaṃ iriyatīti ayamettha attho. Catūsu hi iriyāpathesu tayo iriyāpathā na sobhanti. Gacchantassa hi bhikkhuno hatthā calanti, pādā calanti, sīsaṃ calati, ṭhitassa kāyo thaddho hoti, nipannassāpi iriyāpatho amanāpo hoti, pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññapetvā sudhotahatthapādassa catusandhikapallaṅkaṃ ābhujitvā nipannasseva iriyāpatho sobhati. Ayañca kulaputto pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpānacatutthajjhānaṃ appetvā nisīdi. Itissa iriyāpatheneva pasanno bhagavā – ‘‘pāsādikaṃ kho’’ti parivitakkesi.

ในบทเหล่านั้น คำว่า พหุเทว รตฺตึ (ตลอดราตรีเป็นอันมาก) หมายถึง ตลอดเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากผลสมาบัติ ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทะ ๕ ประการ ดุจทรงเปิดสีหบัญชรแก้วมณีในวิมานทอง แล้วทอดพระเนตร ลำดับนั้น ทรงเห็นกุลบุตรผู้นั่งนิ่ง ไม่หวั่นไหว ดุจเสาอินทขีลที่ปักไว้ดีแล้ว ปราศจากการคะนองมือ คะนองเท้า และการสั่นศีรษะ ดุจพระพุทธรูปทองคำ จึงได้มีพระดำริว่า 'ปาสาทิกํ โข' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ปาสาทิกํ หมายถึง นำมาซึ่งความเลื่อมใส อนึ่ง บทนี้เป็นภาวนปุงสกะ คือ ย่อมอยู่ด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส ความหมายในที่นี้คือ ย่อมอยู่โดยประการที่อิริยาบถของผู้ที่อยู่นั้นน่าเลื่อมใส จริงอยู่ ในอิริยาบถ ๔ อย่าง อิริยาบถ ๓ อย่างไม่น่าดู คือ เมื่อภิกษุเดินอยู่ มือก็เคลื่อนไหว เท้าก็เคลื่อนไหว ศีรษะก็เคลื่อนไหว เมื่อยืนอยู่ กายก็แข็งกระด้าง แม้อิริยาบถของภิกษุผู้นอนอยู่ก็ไม่เป็นที่พอใจ แต่ในเวลาหลังภัตตาหาร กวาดที่พักกลางวัน ปูหนังสัตว์ ล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้ว นั่งขัดสมาธิ อิริยาบถของภิกษุผู้นั่งอยู่นั่นแหละจึงจะงดงาม และกุลบุตรผู้นี้ก็นั่งขัดสมาธิ เข้าอานาปานจตุตถฌานอยู่ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสเฉพาะด้วยอิริยาบถของเขา จึงทรงพระปริวิตกว่า 'ปาสาทิกํ โข' (น่าเลื่อมใสหนอ)

Yaṃnūnāhaṃ puccheyyanti kasmā pucchati? Kiṃ bhagavā attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ na jānātīti? No na jānāti, apucchite pana kathā na patiṭṭhāti, apatiṭṭhitāya kathāya kathā na sañjāyatīti kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ pucchi.

เหตุไฉนจึงตรัสถามว่า 'ไฉนหนอ เราพึงถามเธอ' พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ของเขาหรือ? มิใช่ไม่ทรงทราบ (คือทรงทราบ) แต่เมื่อไม่ตรัสถาม การสนทนาก็ไม่ตั้งขึ้น เมื่อการสนทนายังไม่ตั้งขึ้น เรื่องราวก็ไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสถามเพื่อทรงสถาปนาการสนทนาขึ้น

Disvā ca pana jāneyyāsīti tathāgataṃ buddhasiriyā virocantaṃ ayaṃ buddhoti sabbe jānanti. Anacchariyametaṃ jānanaṃ, buddhasiriṃ pana paṭicchādetvā aññatarapiṇḍapātikavesena caranto dujjāno hoti. Iccāyasmā, pukkusāti, ‘‘na jāneyya’’nti sabhāvameva katheti. Tathā hi naṃ ekakumbhakārasālāya nisinnampi na jānāti.

คำว่า ทิสฺวา จ ปน ชาเนยฺยาสิ (ก็ถ้าเห็นแล้ว ท่านพึงรู้จัก) ความว่า ทุกคนย่อมรู้ว่า 'ท่านผู้นี้คือพระพุทธเจ้า' เมื่อเห็นพระตถาคตผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ การรู้อย่างนี้ไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระองค์ทรงปิดบังพุทธสิริไว้ เสด็จเที่ยวไปในเพศของภิกษุบิณฑบาตรรูปใดรูปหนึ่ง ก็ย่อมเป็นที่รู้จักได้ยาก ด้วยเหตุนี้ ท่านพระปุกกุสาติจึงกล่าวว่า 'น ชาเนยฺยํ' (ข้าพเจ้าไม่พึงรู้จัก) เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ เขาจึงไม่รู้จักพระองค์แม้ประทับนั่งอยู่ในโรงปั้นหม้อเดียวกัน

Etadahosīti maggadarathassa vūpasamabhāvaṃ ñatvā ahosi. Evamāvusoti kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattaṃ vācetvā rajjaṃ [Pg.207] pahāya pabbajamāno – ‘‘dasabalassa madhuradhammadesanaṃ sotuṃ labhissāmī’’ti. Pabbajito, pabbajitvā ettakaṃ addhānaṃ āgacchanto – ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti padamattassa vattāraṃ nālattha, so ‘‘dhammaṃ te bhikkhu desessāmī’’ti vuttaṃ kiṃ sakkaccaṃ na suṇissati. Pipāsitasoṇḍo viya hi pipāsitahatthī viya cāyaṃ, tasmā sakkaccaṃ savanaṃ paṭijānanto ‘‘evamāvuso’’ti āha.

คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า ทรงทราบความที่ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับแล้ว จึงได้มีพระดำริ คำว่า เอวมาวุโส (อย่างนั้น อาวุโส) ความว่า กุลบุตรนั้นอ่านเพียงข่าวสารที่สหายส่งมา แล้วสละราชสมบัติออกบวชด้วยคิดว่า 'เราจักได้ฟังธรรมเทศนาอันไพเราะของพระทศพล' เขาบวชแล้ว และเมื่อบวชแล้วเดินทางมาสิ้นระยะทางไกลถึงเพียงนี้ ก็ยังไม่ได้พบผู้ที่จะกล่าวแม้เพียงบทเดียวว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' ไฉนเขาจักไม่ตั้งใจฟังเล่า จริงอยู่ กุลบุตรผู้นี้เป็นดุจคนขี้เมาผู้กระหายน้ำ และดุจช้างผู้กระหายน้ำ เพราะเหตุนั้น เขาผู้รับรองว่าจะฟังโดยเคารพ จึงกล่าวว่า 'เอวมาวุโส'

343. Chadhāturo ayanti bhagavā kulaputtassa pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā āditova arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇameva ācikkhituṃ āraddho. Yassa hi pubbabhāgapaṭipadā aparisuddhā hoti, tassa paṭhamameva sīlasaṃvaraṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satta saddhamme cattāri jhānānīti imaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati. Yassa panesā parisuddhā, tassa taṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanameva ācikkhati. Kulaputtassa ca pubbabhāgapaṭipadā parisuddhā. Tathā hi anena sāsanaṃ vācetvā pāsādavaragateneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa dvānavutiyojanasabhaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādhesi, sāmaṇerasīlampissa paripuṇṇaṃ. Tasmā pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇamevassa ācikkhituṃ āraddho.

๓๔๓. คำว่า ฉธาตุโร อยํ (บุรุษนี้มีธาตุ ๖) ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทาแก่กุลบุตร แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตตั้งแต่ต้นทีเดียว จริงอยู่ สำหรับบุคคลใดที่ปุพพภาคปฏิปทายังไม่บริสุทธิ์ พระองค์จะทรงแสดงปุพพภาคปฏิปทานี้ คือ สีลสังวร ความสำรวมในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ การประกอบความเพียรเครื่องตื่น สัทธรรม ๗ และฌาน ๔ ก่อน แต่สำหรับบุคคลใดที่ปฏิปทานั้นบริสุทธิ์แล้ว จะไม่ตรัสบอกเรื่องนั้น แต่จะทรงแสดงเฉพาะวิปัสสนาอันเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัต และปุพพภาคปฏิปทาของกุลบุตรนี้ก็บริสุทธิ์แล้ว เพราะว่า เขาอ่านข่าวสารแล้วก็ได้ทำอานาปานจตุตถฌานให้เกิดขึ้นขณะที่ยังอยู่บนปราสาทอันประเสริฐนั่นเอง ฌานนั้นได้ทำหน้าที่ดุจยานพาหนะให้แก่เขาผู้เดินทางมาสิ้นระยะทาง ๑๙๒ โยชน์ แม้สามเณรศีลของเขาก็บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทา แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตแก่เขา

Tattha chadhāturoti dhātuyo vijjamānā, puriso avijjamāno. Bhagavā hi katthaci vijjamānena avijjamānaṃ dasseti, katthaci avijjamānena vijjamānaṃ, katthaci vijjamānena vijjamānaṃ, katthaci avijjamānena avijjamānanti sabbāsave vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Idha pana vijjamānena avijjamānaṃ dassento evamāha. Sace hi bhagavā purisoti paṇṇattiṃ vissajjetvā dhātuyo icceva vatvā cittaṃ upaṭṭhāpeyya, kulaputto sandehaṃ kareyya, sammohaṃ āpajjeyya, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkuṇeyya. Tasmā tathāgato anupubbena purisoti paṇṇattiṃ pahāya ‘‘sattoti vā purisoti vā puggaloti vā paṇṇattimattameva, paramatthato satto nāma natthi, dhātumatteyeva cittaṃ ṭhapāpetvā tīṇi phalāni paṭivijjhāpessāmī’’ti [Pg.208] anaṅgaṇasutte (ma. ni. 1.57 ādayo) vuttabhāsantarakusalo tāya tāya bhāsāya sippaṃ uggaṇhāpento ācariyo viya evamāha.

ในบทว่า ฉธาตุโร นั้น ธาตุทั้งหลายมีอยู่ (โดยปรมัตถ์) แต่บุรุษไม่มีอยู่ (โดยปรมัตถ์) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว แต่ในพระสูตรนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ จึงตรัสอย่างนี้ จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" เสีย แล้วตรัสเพียงว่า "ธาตุทั้งหลาย" แล้วทรงให้ (ปุกกุสาติกุลบุตร) ตั้งจิตไว้ กุลบุตรนั้นพึงเกิดความสงสัย พึงถึงความหลงใหล ไม่สามารถจะรับเทศนาได้ เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" โดยลำดับ แล้วทรงดำริว่า "คำว่า สัตว์ก็ดี บุรุษก็ดี บุคคลก็ดี เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น โดยปรมัตถ์ สัตว์ชื่อว่าไม่มี เราจักให้เธอตั้งจิตไว้ในสักแต่ว่าธาตุ แล้วให้แทงตลอดผล ๓ อย่าง" จึงตรัสอย่างนี้ เหมือนอาจารย์ผู้ฉลาดในภาษาอื่นตามที่กล่าวไว้ในอนังคณสูตร (ม.นิ. ๑.๕๗ เป็นต้น) ผู้สอนศิลปะด้วยภาษานั้นๆ ฉันใด

Tattha cha dhātuyo assāti chadhāturo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tvaṃ purisoti sañjānāsi, so chadhātuko, na cettha paramatthato puriso atthi, purisoti pana paṇṇattimattamevāti. Sesapadesupi eseva nayo. Caturādhiṭṭhānoti ettha adhiṭṭhānaṃ vuccati patiṭṭhā, catupatiṭṭhānoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – svāyaṃ bhikkhu puriso chadhāturo chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro, so ettova vivaṭṭitvā uttamasiddhibhūtaṃ arahattaṃ gaṇhamāno imesu catūsu ṭhānesu patiṭṭhāya gaṇhātīti caturādhiṭṭhānoti. Yattha ṭhitanti yesu adhiṭṭhānesu patiṭṭhitaṃ. Maññassa vā nappavattantīti maññassa vā mānassa vā nappavattanti. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni upasanto nibbutoti vuccati. Paññaṃ nappamajjeyyāti arahattaphalapaññāya paṭivijjhanatthaṃ āditova samādhivipassanāpaññaṃ nappamajjeyya. Saccamanurakkheyyāti paramatthasaccassa nibbānassa sacchikiriyatthaṃ āditova vacīsaccaṃ rakkheyya. Cāgamanubrūheyyāti arahattamaggena sabbakilesapariccāgakaraṇatthaṃ āditova kilesapariccāgaṃ brūheyya. Santimeva so sikkheyyāti arahattamaggena sabbakilesavūpasamanatthaṃ āditova kilesavūpasamanaṃ sikkheyya. Iti paññādhiṭṭhānādīnaṃ adhigamatthāya imāni samathavipassanāpaññādīni pubbabhāgādhiṭṭhānāni vuttāni.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉธาตุโร ความว่า ธาตุ ๖ มีอยู่แก่บุรุษนั้น คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า สิ่งใดที่ท่านเข้าใจว่าเป็นบุรุษ สิ่งนั้นมีธาตุ ๖ โดยปรมัตถ์ บุรุษไม่มีในสิ่งนี้ แต่คำว่า "บุรุษ" เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบทว่า จตุราธิฏฺฐาโน นั้น อธิษฐาน เรียกว่า ที่ตั้งมั่น อธิบายว่า มีที่ตั้งมั่น ๔ อย่าง คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า ภิกษุผู้เป็นบุรุษนั้น มีธาตุ ๖ มีผัสสายตนะ ๖ มีมโนปวิจาร ๑๘ เธอผู้นั้นแล คลายออกจากวัฏฏะนี้แล้ว เมื่อจะบรรลุอรหัตตผลอันเป็นความสำเร็จอย่างสูงสุด ย่อมตั้งมั่นอยู่ในฐานะ ๔ เหล่านี้แล้วบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า จตุราธิฏฺฐาโน บทว่า ยตฺถ ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้วในอธิษฐานเหล่าใด บทว่า มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ คือ ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพนั้น บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ คือ พระขีณาสพมุนี ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับแล้ว ดับแล้ว บทว่า ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย คือ เพื่อจะแทงตลอดด้วยอรหัตตผลปัญญา พึงไม่ประมาทในสมถวิปัสสนาปัญญาตั้งแต่ต้น บทว่า สจฺจมนุรกฺเขยฺย คือ เพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ พึงรักษาวจีสัจจะตั้งแต่ต้น บทว่า จาคมนุพฺรูเหยฺย คือ เพื่อจะกระทำการสละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงเพิ่มพูนการสละกิเลสตั้งแต่ต้น บทว่า สนฺติเมว โส สิกฺเขยฺย คือ เพื่อความสงบระงับกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงศึกษาความสงบระงับกิเลสตั้งแต่ต้น เพราะฉะนั้น เพื่อบรรลุปัญญาธิษฐานเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอธิษฐานในเบื้องต้นเหล่านี้ คือ สมถวิปัสสนาปัญญาเป็นต้น

345. Phassāyatananti phassassa āyatanaṃ, ākaroti attho. Paññādhiṭṭhānantiādīni pubbe vuttānaṃ arahattaphalapaññādīnaṃ vasena veditabbāni.

๓๔๕. บทว่า ผสฺสายตนํ คือ เป็นที่ตั้งแห่งผัสสะ อธิบายว่า เป็นบ่อเกิด บทว่า ปญฺญาธิฏฺฐานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งอรหัตตผลปัญญาเป็นต้นที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว

348. Idāni nikkhittamātikāvasena ‘‘yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattantī’’ti vattabbaṃ bhaveyya, arahatte pana patte puna ‘‘paññaṃ nappamajjeyyā’’tiādīhi kiccaṃ natthi. Iti bhagavā mātikaṃ uppaṭipāṭidhātukaṃ ṭhapetvāpi yathādhammavaseneva vibhaṅgaṃ vibhajanto paññaṃ nappamajjeyyātiādimāha. Tattha ko paññaṃ pamajjati, ko nappamajjati? Yo tāva imasmiṃ sāsane pabbajitvā vejjakammādivasena ekavīsatividhāya anesanāya [Pg.209] jīvikaṃ kappento pabbajjānurūpena cittuppādaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti, ayaṃ paññaṃ pamajjati nāma. Yo pana sāsane pabbajitvā sīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyaṃ dhutaṅgaṃ samādāya cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivittaṃ senāsanaṃ nissāya kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ patvā ajjeva arahattanti vipassanaṃ vaḍḍhetvā vicarati, ayaṃ paññaṃ nappamajjati nāma. Imasmiṃ pana sutte dhātukammaṭṭhānavasena esa paññāya appamādo vutto. Dhātukammaṭṭhāne panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā hatthipadopamasuttādīsu vuttameva.

๓๔๘. บัดนี้ ตามมาติกาที่ทรงตั้งไว้ พึงตรัสว่า "ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ" (ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพผู้ตั้งมั่นแล้วในที่ใด) แต่เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยบทว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" (พึงไม่ประมาทปัญญา) เป็นต้นอีก เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงตั้งมาติกาไว้สลับลำดับกัน ก็ทรงจำแนกวิภังค์ไปตามอำนาจแห่งธรรมนั่นเทียว จึงตรัสคำว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ใครชื่อว่าประมาทปัญญา ใครชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา? ก่อนอื่น ผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว เลี้ยงชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง มีเวชกรรมเป็นต้น ไม่สามารถตั้งจิตตุปบาทให้สมควรแก่บรรพชาได้ ผู้นี้ชื่อว่าประมาทปัญญา ส่วนผู้ใดบวชในศาสนาแล้ว ตั้งมั่นในศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่สบาย ถือกัมมัฏฐานที่ถูกใจ อาศัยเสนาสนะอันสงัด ทำกสิณบริกรรม บรรลุสมาบัติแล้ว เจริญวิปัสสนาด้วยดำริว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้เทียว" ผู้นี้ชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา แต่ในพระสูตรนี้ ความไม่ประมาทในปัญญานี้ พระองค์ตรัสไว้โดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน สิ่งที่พึงกล่าวในธาตุกัมมัฏฐานในพระสูตรนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำในหัตถิปโทปมสูตรเป็นต้นนั่นเทียว

354. Athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissatīti ayampettha pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhato hi rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ, idāni arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā. Yaṃ vā panetaṃ imassa bhikkhuno pathavīdhātuādīsu āgamaniyavipassanāvasena kammakārakaviññāṇaṃ, taṃ viññāṇadhātuvasena bhājetvā dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha avasissatīti kimatthāya avasissati? Satthu kathanatthāya kulaputtassa ca paṭivijjhanatthāya avasissati. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Sukhantipi vijānātīti sukhavedanaṃ vedayamāno sukhavedanaṃ vedayāmīti pajānāti. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Sace panāyaṃ vedanākathā heṭṭhā na kathitā bhaveyya, idha ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭeyya. Satipaṭṭhāne panesā kathitāvāti tattha kathitanayeneva veditabbā. Sukhavedaniyanti evamādi paccayavasena udayatthaṅgamanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.

๓๕๔. บทว่า "อถาปรํ วิญฺญาณํเยว อวสิสฺสติ" (ต่อจากนั้น วิญญาณเท่านั้นที่เหลืออยู่) นี้เป็นอนุสนธิพิเศษในพระสูตรนี้ จริงอยู่ ในเบื้องต่ำได้ตรัสรูปกัมมัฏฐานไว้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อทรงแสดงอรูปกัมมัฏฐานโดยให้เกิดขึ้นโดยนัยแห่งเวทนา อีกอย่างหนึ่ง กัมมการกวิญญาณ (วิญญาณผู้กระทำกรรม) ของภิกษุนี้ในปฐวีธาตุเป็นต้นโดยนัยแห่งอาคมนียวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ใดมีอยู่ พระองค์ผู้ทรงจำแนกวิญญาณนั้นโดยนัยแห่งวิญญาณธาตุแล้วทรงแสดง ก็ทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า อวสิสฺสติ (เหลืออยู่) เหลืออยู่เพื่อประโยชน์อะไร? เหลืออยู่เพื่อพระศาสดาจะได้ตรัส และเพื่อกุลบุตรจะได้แทงตลอด บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า ปริโยทาตํ คือ ผ่องใส บทว่า สุขนฺติปิ วิชานาติ คือ เมื่อเสวยสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า "เราเสวยสุขเวทนา" ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ถ้าหากเวทนากถานี้ไม่ได้กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ก็ควรจะหยุดกล่าวในที่นี้ แต่เวทนากถานี้ได้กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตร เพราะฉะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสติปัฏฐานสูตรนั้นเทียว บทว่า สุขเวทนียํ เป็นต้น พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปโดยนัยแห่งปัจจัย ในบทนั้น บทว่า สุขเวทนียํ คือ (ผัสสะ) อันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

360. Upekkhāyeva avasissatīti ettāvatā hi yathā nāma chekena maṇikārācariyena vajirasūciyā vijjhitvā cammakhaṇḍe pātetvā pātetvā dinnamuttaṃ antevāsiko gahetvā gahetvā suttagataṃ karonto muttolambakamuttajālādīni karoti, evameva bhagavatā kathetvā kathetvā dinnaṃ kammaṭṭhānaṃ ayaṃ kulaputto manasikaronto manasikaronto paguṇaṃ akāsīti rūpakammaṭṭhānampissa arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ [Pg.210] jātaṃ, atha bhagavā ‘‘athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī’’ti āha.

๓๖๐. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ (มีความพิสดารว่า) เปรียบเหมือนอาจารย์ผู้เจียระไนแก้วมณีผู้ฉลาด ใช้เข็มเพชรเจาะแล้ววางลงๆ บนแผ่นหนัง แล้วให้ด้ายแก่อันเตวาสิก (ลูกศิษย์) ลูกศิษย์นั้นก็รับเอาๆ ร้อยทำเป็นพวงไข่มุกและตาข่ายไข่มุกเป็นต้น ฉันใด กรรมฐานที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกๆ แล้วประทานแล้ว กุลบุตรนี้ก็กระทำไว้ในใจๆ จนทำให้คล่องแคล่วแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน (อธิบายว่า) แม้รูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานของกุลบุตรนั้นก็คล่องแคล่วแล้ว แต่เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "เบื้องหน้าแต่นั้น อุเบกขาเท่านั้นจักเหลืออยู่"

Kimatthaṃ pana avasissatīti? Satthu kathanatthaṃ. Kulaputtassa paṭivijjhanatthantipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kulaputtena hi sahāyassa sāsanaṃ vācetvā pāsādatale ṭhiteneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ, yadassa ettakaṃ maggaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādheti. Satthu kathanatthaṃyeva avasissati. Imasmiñhi ṭhāne satthā kulaputtassa rūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘bhikkhu paguṇaṃ tava idaṃ rūpāvacaracatutthajjhāna’’nti. Parisuddhātiādi tassāyeva upekkhāya vaṇṇabhaṇanaṃ. Ukkaṃ bandheyyāti aṅgārakapallaṃ sajjeyya. Ālimpeyyāti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṃ datvā nāḷikāya dhamento aggiṃ jāleyya. Ukkāmukhe pakkhipeyyāti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya, tattake vā pakkhipeyya. Nīhaṭanti nīhaṭadosaṃ. Ninnītakasāvanti apanītakasāvaṃ. Evameva khoti yathā taṃ suvaṇṇaṃ icchiticchitāya piḷandhanavikatiyā saṃvattati, evameva ayaṃ tāva catutthajjhānupekkhā vipassanā abhiññā nirodho bhavokkantīti imesu yaṃ icchati, tassatthāya hotīti vaṇṇaṃ kathesi.

ถามว่า ก็ (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดา. บางพวกกล่าวว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของกุลบุตร, คำนั้นไม่พึงถือเอา. เพราะว่า กุลบุตรอ่านสาส์นของสหายแล้ว ยืนอยู่บนพื้นปราสาทนั่นเทียว ยังอานาปานจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว, ซึ่งฌานนั้นได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เธอผู้เดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้. (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดาเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ พระศาสดาตรัสสรรเสริญคุณในรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. จริงอยู่ คำนี้มีความหมายว่า "ภิกษุ รูปาวจรจตุตถฌานนี้ของเธอคล่องแคล่วแล้ว". คำว่า ปริสุทฺธา เป็นต้น เป็นการกล่าวสรรเสริญคุณของอุเบกขานั้นนั่นเอง. บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย แปลว่า พึงจัดเบ้าหลอม. บทว่า อาลิมฺเปยฺย แปลว่า พึงใส่ถ่านลงในเบ้านั้น ให้ไฟ แล้วใช้สูบเป่าให้ไฟลุก. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย แปลว่า พึงเขี่ยถ่านออกแล้ววางไว้บนถ่าน หรือใส่ลงไปในขณะนั้น. บทว่า นีหฏํ แปลว่า มีโทษอันนำออกแล้ว. บทว่า นินฺนีตกสาวํ แปลว่า มีมลทินอันนำออกแล้ว. บทว่า เอวเมว โข มีความว่า เปรียบเหมือนทองนั้นย่อมสำเร็จเป็นเครื่องประดับวิชาติต่างๆ ตามที่ต้องการ ฉันใด อุเบกขาในจตุตถฌานนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ต้องการในบรรดาสิ่งเหล่านี้ คือ วิปัสสนา อภิญญา นิโรธ และภพพจร ฉันนั้นเหมือนกัน ดังนี้ (พระองค์) จึงตรัสสรรเสริญคุณ.

Kasmā pana bhagavā imasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne nikantipariyādānatthaṃ avaṇṇaṃ akathetvā vaṇṇaṃ kathesīti. Kulaputtassa hi catutthajjhāne nikantipariyuṭṭhānaṃ balavaṃ. Sace avaṇṇaṃ katheyya, – ‘‘mayhaṃ pabbajitvā dvānavutiyojanasataṃ āgacchantassa imaṃ catutthajjhānaṃ yānakiccaṃ sādhesi, ahaṃ ettakaṃ maggaṃ āgacchanto jhānasukhena jhānaratiyā āgato, evarūpassa nāma paṇītadhammassa avaṇṇaṃ katheti, jānaṃ nu kho katheti ajāna’’nti kulaputto saṃsayaṃ sammohaṃ āpajjeyya, tasmā bhagavā vaṇṇaṃ kathesi.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสโทษเพื่อความสิ้นไปแห่งความกำหนัดในรูปาวจรจตุตถฌานนี้ แต่กลับตรัสสรรเสริญคุณ? ตอบว่า เพราะว่า ความกำหนัดกลุ้มรุมในจตุตถฌานของกุลบุตรมีกำลัง. ถ้าหากพระองค์ตรัสโทษ, กุลบุตรพึงถึงความสงสัยความหลงใหลว่า "จตุตถฌานนี้ได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เราผู้บวชแล้วเดินทางมา ๑๙๒ โยชน์, เราเดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้ด้วยฌานสุข ด้วยความยินดีในฌาน, (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ตรัสโทษของธรรมอันประณีตเห็นปานนี้, พระองค์ตรัสอยู่โดยทรงทราบหนอ หรือไม่ทรงทราบหนอ", เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสสรรเสริญคุณ.

361. Tadanudhammanti ettha arūpāvacarajjhānaṃ dhammo nāma, taṃ anugatattā rūpāvacarajjhānaṃ anudhammoti vuttaṃ. Vipākajjhānaṃ vā dhammo, kusalajjhānaṃ anudhammo. Tadupādānāti taggahaṇā. Ciraṃ dīghamaddhānanti vīsatikappasahassāni. Vipākavasena hetaṃ vuttaṃ. Ito uttarimpi eseva nayo.

๓๖๑. ในบทว่า ตทนุธมฺมํ นี้ อรูปาวจรฌานชื่อว่าธรรม, เพราะเป็นไปตามอรูปาวจรฌานนั้น รูปาวจรฌานจึงเรียกว่าอนุธรรม. อีกอย่างหนึ่ง วิบากฌานชื่อว่าธรรม, กุศลฌานชื่อว่าอนุธรรม. บทว่า ตทุปาทานา คือ เพราะการยึดถือฌานนั้น. บทว่า จิรํ ทีฆมทฺธานํ คือ สองหมื่นกัป. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสโดยอำนาจแห่งวิบาก. แม้ในเบื้องหน้าแต่นี้ไป ก็นัยนี้เช่นกัน.

362. Evaṃ [Pg.211] catūhi vārehi arūpāvacarajjhānassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni tasseva ādīnavaṃ dassento so evaṃ pajānātītiādimāha. Tattha saṅkhatametanti kiñcāpi ettha vīsatikappasahassāni āyu atthi, etaṃ pana saṅkhataṃ pakappitaṃ āyūhitaṃ, karontena karīyati, aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtanti. Viññāṇañcāyatanādīsupi eseva nayo.

๓๖๒. ครั้นตรัสสรรเสริญคุณของอรูปาวจรฌานด้วยวาระ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของอรูปาวจรฌานนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เอวํ ปชานาติ (เขาย่อมรู้อย่างนี้). ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตเมตํ (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) มีความว่า แม้ว่าในภพนี้จะมีอายุถึงสองหมื่นกัป แต่ว่า (อรูปาวจรฌานนี้) เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง, เป็นสิ่งที่ตระเตรียม, เป็นสิ่งที่พากเพียร, อันผู้กระทำย่อมกระทำ, ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง. แม้ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

Idāni arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhanto so neva taṃ abhisaṅkharotītiādimāha. Yathā hi cheko bhisakko visavikāraṃ disvā vamanaṃ kāretvā visaṃ ṭhānato cāvetvā upari āropetvā khandhaṃ vā sīsaṃ vā gahetuṃ adatvā visaṃ otāretvā pathaviyaṃ pāteyya, evameva bhagavā kulaputtassa arūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi. Taṃ sutvā kulaputto rūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādāya arūpāvacarajjhāne patthanaṃ ṭhapesi.

บัดนี้ เมื่อจะทรงรวบยอดเทศนาด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น). เปรียบเหมือนหมอผู้ฉลาดเห็นพิษกำเริบแล้ว ให้คนไข้อาเจียน ทำให้พิษเคลื่อนจากที่แล้ว ให้พิษแล่นขึ้นเบื้องบน ไม่ยอมให้จับบ่าหรือศีรษะ แต่ทำให้พิษลงแล้วทิ้งเสียบนแผ่นดิน ฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ตรัสสรรเสริญคุณในอรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ละความกำหนัดในรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง แล้วตั้งความปรารถนาในอรูปาวจรฌาน.

Bhagavā taṃ ñatvā taṃ asampattassa appaṭiladdhasseva bhikkhuno ‘‘atthesā ākāsānañcāyatanādīsu sampatti nāma. Tesañhi paṭhamabrahmaloke vīsatikappasahassāni āyu, dutiye cattālīsaṃ, tatiye saṭṭhi, catutthe caturāsīti kappasahassāni āyu. Taṃ pana aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ, cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ, ettakaṃ kālaṃ tattha sampattiṃ anubhavitvāpi puthujjanakālakiriyaṃ katvā puna catūsu apāyesu patitabba’’nti sabbametaṃ ādīnavaṃ ekapadeneva ‘‘saṅkhatameta’’nti kathesi. Kulaputto taṃ sutvā arūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādiyi, bhagavā tassa rūpāvacarārūpāvacaresu nikantiyā pariyādinnabhāvaṃ ñatvā arahattanikūṭaṃ gaṇhanto ‘‘so neva taṃ abhisaṅkharotī’’tiādimāha.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปรารถนานั้นแล้ว จึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยังไม่บรรลุ ยังไม่ได้อรูปาวจรฌานนั้นว่า "สมบัติชื่อนี้ในอากาสานัญจายตนะเป็นต้นมีอยู่. จริงอยู่ พรหมเหล่านั้นในพรหมโลกชั้นแรกมีอายุสองหมื่นกัป, ในชั้นที่สองสี่หมื่นกัป, ในชั้นที่สามหกหมื่นกัป, ในชั้นที่สี่แปดหมื่นสี่พันกัป. แต่ว่า (สมบัตินั้น) ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง, แม้เสวยสมบัติในภพนั้นสิ้นกาลประมาณเท่านี้แล้ว กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ก็ต้องตกไปในอบาย ๔ อีก" ดังนี้ แล้วตรัสโทษทั้งหมดนี้ด้วยบทเดียวว่า "สิ่งนี้เป็นสังขตะ". กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ละความกำหนัดในอรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความที่ความกำหนัดในรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานของเธอสิ้นไปแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ" (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น).

Yathā vā paneko mahāyodho ekaṃ rājānaṃ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ labheyya, puna rājā tassānubhāvaṃ saritvā – ‘‘mahānubhāvo yodho, appakaṃ tena laddha’’nti – ‘‘nāyaṃ tāta gāmo [Pg.212] tuyhaṃ anucchaviko, aññaṃ catusatasahassuṭṭhānakaṃ gaṇhāhī’’ti dadeyya so sādhu devāti taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇheyya. Rājā asampattameva ca naṃ pakkosāpetvā – ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ pana ṭhāne mahantaṃ nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti pahiṇeyya, so tathā kareyya.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนยอดทหารผู้หนึ่ง ทำพระราชาพระองค์หนึ่งให้พอพระทัยแล้ว พึงได้บ้านอันประเสริฐซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน ต่อมาพระราชาทรงระลึกถึงอานุภาพของยอดทหารนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ยอดทหารมีอานุภาพมาก ของที่เขาได้นั้นน้อยนัก' (จึงตรัสว่า) 'พ่อเอ๋ย บ้านนี้ไม่สมควรแก่ท่านเลย จงรับเอาบ้านอื่นซึ่งมีส่วยสี่แสนเถิด' ดังนี้แล้ว พึงพระราชทานให้ ยอดทหารนั้นทูลว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' ดังนี้แล้ว สละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่น และพระราชาทรงรับสั่งให้เรียกยอดทหารนั้นมา แม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้น (ตรัสว่า) 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ก็ในสถานที่โน้น มีเมืองใหญ่อยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด' ดังนี้แล้ว พึงส่งไป เขาก็พึงทำเช่นนั้น

Tattha rājā viya sammāsambuddho daṭṭhabbo, mahāyodho viya pukkusāti kulaputto, paṭhamaladdhagāmo viya ānāpānacatutthajjhānaṃ, taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇhāhīti vuttakālo viya ānāpānacatutthajjhāne nikantipariyādānaṃ katvā āruppakathanaṃ, taṃ gāmaṃ asampattameva pakkosāpetvā ‘‘kiṃ te tena, ahivātarogo ettha uppajjati? Asukasmiṃ ṭhāne nagaraṃ atthi, tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī’’ti vuttakālo viya arūpe saṅkhatametanti ādīnavakathanena appattāsuyeva tāsu samāpattīsu patthanaṃ nivatthāpetvā upari arahattanikūṭena desanāgahaṇaṃ.

ในอุปมานั้น พึงเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนพระราชา พึงเห็นปุกกุสาติกุลบุตรเปรียบเหมือนยอดทหาร พึงเห็นอานาปานจตุตถฌานเปรียบเหมือนบ้านที่ได้ครั้งแรก การตรัสถึงอรูปฌานโดยทรงกระทำให้ความพอใจในอานาปานจตุตถฌานสิ้นไป พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ตรัสว่า 'จงสละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่นเถิด' การรับเอาเทศนาที่มียอดคืออรหัตผลในเบื้องบน โดยทรงยังความปรารถนาในสมาบัติเหล่านั้นที่ยังไม่บรรลุให้กลับ ด้วยการตรัสถึงโทษในอรูปฌานว่า 'แม้นี้ก็เป็นสังขตะ' พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ทรงรับสั่งให้เรียกมาแม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้นแล้วตรัสว่า 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ในสถานที่โน้นมีเมืองอยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด'

Tattha neva abhisaṅkharotīti nāyūhati na rāsiṃ karoti. Na abhisañcetayatīti na kappeti. Bhavāya vā vibhavāya vāti vuddhiyā vā parihāniyā vā, sassatucchedavasenapi yojetabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke rūpādīsu kiñci ekadhammampi taṇhāya na gaṇhāti, na parāmasati. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti bhagavā attano buddhavisaye ṭhatvā desanāya arahattanikūṭaṃ gaṇhi. Kulaputto pana attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi. Yathā nāma rājā suvaṇṇabhājanena nānārasabhojanaṃ bhuñjanto attano pamāṇena piṇḍaṃ vaṭṭetvā aṅke nisinnena rājakumārena piṇḍamhi ālaye dassite taṃ piṇḍaṃ upanāmeyya, kumāro attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ kareyya, sesaṃ rājā sayaṃ vā bhuñjeyya, pātiyaṃ vā pakkhipeyya, evaṃ dhammarājā tathāgato attano pamāṇena arahattanikūṭaṃ gaṇhanto desanaṃ desesi, kulaputto attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `เนว อภิสงฺขโรติ` (ย่อมไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่พยายาม ไม่กระทำการสั่งสม บทว่า `น อภิสญฺเจตยติ` (ย่อมไม่จงใจ) คือ ไม่ปรุงแต่ง บทว่า `ภวาย วา วิภวาย วา` (เพื่อภพหรือเพื่อวิภพ) คือ เพื่อความเจริญหรือเพื่อความเสื่อม พึงประกอบแม้ด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ บทว่า `น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ` (ย่อมไม่ยึดมั่นสิ่งไรๆ ในโลก) คือ ไม่ยึดถือธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้นในโลกด้วยตัณหา ไม่ลูบคลำ (ด้วยทิฏฐิ) บทว่า `นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ` (ย่อมรู้ชัดว่า กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ในพุทธวิสัยของพระองค์ ทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดแห่งเทศนา แต่กุลบุตรได้แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน เปรียบเหมือนพระราชาเมื่อเสวยโภชนะมีรสต่างๆ ด้วยภาชนะทองคำ ทรงปั้นคำข้าวตามขนาด (พระโอษฐ์) ของพระองค์ เมื่อราชกุมารผู้นั่งอยู่บนตักแสดงความอยากในคำข้าวนั้น ก็พึงประทานคำข้าวนั้นให้ ราชกุมารก็พึงทำเป็นคำเล็กๆ พอดีปากของตน ที่เหลือพระราชาก็พึงเสวยเองหรือพึงใส่ไว้ในภาชนะ ฉันใด พระธรรมราชาคือพระตถาคต เมื่อทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดตามประมาณของพระองค์ ก็ทรงแสดงธรรม ส่วนกุลบุตรก็แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน ฉันนั้น

Ito pubbe panassa khandhā dhātuyo āyatanānīti evarūpaṃ accantasuññataṃ tilakkhaṇāhataṃ kathaṃ kathentassa neva kaṅkhā, na vimati, nāpi – ‘‘evaṃ kira taṃ, evaṃ me ācariyena vutta’’nti iti kira na dandhāyitattaṃ na vitthāyitattaṃ atthi[Pg.213]. Ekaccesu ca kira ṭhānesu buddhā aññātakavesena vicaranti, sammāsambuddho nu kho esoti ahudeva saṃsayo, ahu vimati. Yato anena anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ, atha ayaṃ me satthāti niṭṭhaṃ gato. Yadi evaṃ kasmā accayaṃ na desesīti. Okāsābhāvato. Bhagavā hi yathānikkhittāya mātikāya acchinnadhāraṃ katvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya desanaṃ desesiyeva.

แต่ก่อนหน้านี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสธรรมอันเป็นเรื่องเกี่ยวกับขันธ์ ธาตุ อายตนะ ซึ่งว่างอย่างยิ่ง ถูกไตรลักษณ์กระทบแล้ว ความสงสัยก็ไม่มี ความเคลือบแคลงก็ไม่มี และไม่มี (ความคิด) ว่า 'ได้ยินว่าเรื่องนั้นเป็นอย่างนี้ อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้' ได้ยินว่า ความเชื่องช้า ความอิดหนาระอาใจ ก็ไม่มี ได้ยินว่า ในบางสถาน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จจาริกไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก ความสงสัย ความเคลือบแคลงได้มีแล้วเทียวว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ' เพราะเหตุที่ท่านผู้นี้ได้บรรลุอนาคามิผล ฉะนั้น เขาจึงถึงความตกลงใจว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระศาสดาของเรา' (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เหตุไรจึงไม่แสดงโทษ (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาที่ทรงตั้งไว้ให้มีกระแสไม่ขาดสาย ทรงแสดงธรรมอยู่เทียว เปรียบเหมือนทรงยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา

363. Soti arahā. Anajjhositāti gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṃ na yutthāti pajānāti. Anabhinanditāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttāti pajānāti.

๓๖๓. บทว่า `โส` (เขานั้น) คือ พระอรหันต์ บทว่า `อนชฺโฌสิตา` (ไม่หมกมุ่น) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะยึดถือโดยการกลืนกินให้สิ้นไป' บทว่า `อนภินนฺทิตา` (ไม่เพลิดเพลิน) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะเพลิดเพลินยิ่งด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ'

364. Visaṃyutto naṃ vedetīti sace hissa sukhavedanaṃ ārabbha rāgānusayo, dukkhavedanaṃ ārabbha paṭighānusayo, itaraṃ ārabbha avijjānusayo uppajjeyya, saṃyutto vediyeyya nāma. Anuppajjanato pana visaṃyutto naṃ vedeti nissaṭo vippamutto. Kāyapariyantikanti kāyakoṭikaṃ. Yāva kāyapavattā uppajjitvā tato paraṃ anuppajjanavedananti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Anabhinanditāni sītībhavissantīti dvādasasu āyatanesu kilesānaṃ visevanassa natthitāya anabhinanditāni hutvā idha dvādasasuyeva āyatanesu nirujjhissanti. Kilesā hi nibbānaṃ āgamma niruddhāpi yattha natthi, tattha niruddhāti vuccanti. Svāyamattho – ‘‘etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatī’’ti samudayapañhena dīpetabbo. Tasmā bhagavā nibbānaṃ āgamma sītibhūtānipi idheva sītībhavissantīti āha. Nanu ca idha vedayitāni vuttāni, na kilesāti. Vedayitānipi kilesābhāveneva sītībhavanti. Itarathā nesaṃ sītibhāvo nāma natthīti suvuttametaṃ.

๓๖๔. บทว่า `วิสํยุตฺโต นํ เวเทติ` (ผู้ไม่ประกอบแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น) มีอธิบายว่า หากว่าราคานุสัยของท่านพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนา, ปฏิฆานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนา, อวิชชานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนาที่เหลือ (อทุกขมสุขเวทนา), ก็จะชื่อว่า เป็นผู้ประกอบแล้วเสวยเวทนา แต่เพราะอนุสัยเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จึงชื่อว่า เป็นผู้ไม่ประกอบแล้ว สลัดออกแล้ว หลุดพ้นแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น บทว่า `กายปริยนฺติกํ` (มีกายเป็นที่สุด) คือ มีกายเป็นที่สุดรอบ อธิบายว่า เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายเพียงใด เกิดขึ้นแล้ว หลังจากนั้นก็ไม่เกิดขึ้นอีก แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `อนภินนฺทิตานิ สีติภวิสฺสนฺติ` (เวทนาทั้งหลายที่ท่านไม่เพลิดเพลินแล้ว จักเป็นของเย็น) คือ เพราะไม่มีการเสพกิเลสในอายตนะ ๑๒ จึงเป็นสิ่งที่ไม่เพลิดเพลินแล้ว จักดับไปในอายตนะ ๑๒ เหล่านี้เอง ด้วยว่า กิเลสทั้งหลาย แม้ดับแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน แต่ไม่มีอยู่ในที่ใด ก็กล่าวกันว่า ดับแล้วในที่นั้น อรรถนั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยสมุทยปัญหาว่า 'ตัณหานั้น เมื่อดับ ย่อมดับในที่นี้' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้เวทนาที่เย็นแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน ก็จักเย็นในที่นี้เอง' (ถามว่า) ก็ในที่นี้ พระองค์ตรัสถึงเวทนาที่ได้เสวยแล้ว มิใช่หรือ ไม่ได้ตรัสถึงกิเลสมิใช่หรือ (ตอบว่า) แม้เวทนาที่ได้เสวยแล้ว ก็ย่อมเย็นเพราะไม่มีกิเลสนั่นเอง หากเป็นอย่างอื่น ความเป็นของเย็นแห่งเวทนาเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่กล่าวดีแล้ว

365. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi eko puriso telapadīpassa jhāyato tele khīṇe telaṃ āsiñcati, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ pakkhipati, evaṃ dīpasikhāya anupacchedova hoti, evameva puthujjano ekasmiṃ bhave ṭhito kusalākusalaṃ karoti, so tena sugatiyañca apāyesu ca nibbattatiyeva, evaṃ vedanānaṃ anupacchedova [Pg.214] hoti. Yathā paneko dīpasikhāya ukkaṇṭhito – ‘‘imaṃ purisaṃ āgamma dīpasikhā na upacchijjatī’’ti nilīno tassa purisassa sīsaṃ chindeyya, evaṃ vaṭṭiyā ca telassa ca anupahārā dīpasikhā anāhārā nibbāyati, evameva vaṭṭe ukkaṇṭhito yogāvacaro arahattamaggena kusalākusalaṃ samucchindati, tassa samucchinnattā khīṇāsavassa bhikkhuno kāyassa bhedā puna vedayitāni na uppajjantīti.

๓๖๕. ข้อนี้มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ บุรุษคนหนึ่ง เมื่อน้ำมันในประทีปที่ลุกโพลงอยู่หมดไป ก็เติมน้ำมัน เมื่อไส้ประทีปหมดไป ก็ใส่ไส้เข้าไปใหม่ ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปจึงไม่ขาดสาย ฉันใด ปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน ตั้งอยู่ในภพหนึ่งแล้ว ย่อมทำกุศลและอกุศลกรรม เพราะกรรมนั้น เขาย่อมบังเกิดในสุคติและในอบายทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ เวทนาทั้งหลายจึงไม่ขาดสาย. ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่ง เบื่อหน่ายต่อเปลวประทีป คิดว่า "เปลวประทีปนี้ไม่ดับไปก็เพราะอาศัยบุรุษคนนี้" จึงซุ่มตัวอยู่แล้วพึงตัดศีรษะของบุรุษนั้นเสีย ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปเมื่อไม่ได้รับการบำรุงด้วยไส้และน้ำมัน ก็ย่อมดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ฉันใด โยคาวจรผู้เบื่อหน่ายในวัฏฏะ ย่อมตัดขาดกุศลและอกุศลกรรมด้วยอรหัตตมรรคได้เด็ดขาด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะกรรมนั้นถูกตัดขาดแล้ว เวทนาทั้งหลายอันจะพึงเสวยอีก จึงไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ภายหลังแต่การแตกทำลายแห่งกาย.

Tasmāti yasmā ādimhi samādhivipassanāpaññāhi arahattaphalapaññā uttaritarā, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānena samannāgato. Sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ nāma arahattamagge ñāṇaṃ, imasmiṃ pana sutte arahattaphale ñāṇaṃ adhippetaṃ. Tenevāha tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น อรหัตตผลปัญญายอดเยี่ยมกว่าสมาธิวิปัสสนาปัญญาทั้งหลาย ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคืออรหัตตผลปัญญาอันสูงสุดนี้. ญาณในการสิ้นทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า ญาณในอรหัตตมรรค แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์เอาญาณในอรหัตตผล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า วิมุตติของภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เป็นธรรมไม่กำเริบ.

366. Ettha hi vimuttīti arahattaphalavimutti, saccanti paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Iti akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā. Musāti vitathaṃ. Mosadhammanti nassanasabhāvaṃ. Taṃ saccanti taṃ avitathaṃ sabhāvo. Amosadhammanti anassanasabhāvaṃ.

๓๖๖. ในบทนั้น คำว่า วิมุตฺติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ. คำว่า สจฺจํ ได้แก่ ปรมัตถสัจจะ คือ พระนิพพาน. เพราะเหตุที่ทำพระนิพพานอันไม่กำเริบให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อกุปฺปา (ไม่กำเริบ). คำว่า มุสา ได้แก่ ความผิดพลาด. คำว่า โมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ต้องสลายไป. คำว่า ตํ สจฺจํ ได้แก่ สภาพที่ไม่ผิดพลาดนั้น. คำว่า อโมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ไม่สลายไป.

Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena vacīsaccato dukkhasaccasamudayasaccehi ca paramatthasaccaṃ nibbānameva uttaritaraṃ, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena paramatthasaccādhiṭṭhānena samannāgato.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ปรมัตถสัจจะคือพระนิพพานเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าวจีสัจจะ ทุกขสัจจะ และสมุทัยสัจจะ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือปรมัตถสัจจะอันสูงสุดนี้.

367. Pubbeti puthujjanakāle. Upadhī hontīti khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo honti. Samattā samādinnāti paripūrā gahitā paramaṭṭhā. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena kilesapariccāgato, sotāpattimaggādīhi ca kilesapariccāgato arahattamaggeneva kilesapariccāgo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena cāgādhiṭṭhānena samannāgato.

๓๖๗. บทว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลที่เป็นปุถุชน. บทว่า อุปธี โหนฺติ ความว่า อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมมีอยู่. บทว่า สมตฺตา สมาทินฺนา ความว่า เป็นอุปธิที่บุคคลถือเอาบริบูรณ์แล้ว ยึดมั่นแล้ว. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น การสละกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือจาคะอันสูงสุดนี้.

368. Āghātotiādīsu āghātakaraṇavasena āghāto, byāpajjanavasena byāpādo, sampadussanavasena sampadosoti tīhi padehi dosākusalamūlameva vuttaṃ. Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena [Pg.215] kilesavūpasamato, sotāpattimaggādīhi kilesavūpasamato ca arahattamaggeneva kilesavūpasamo uttaritaro, tasmā. Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena upasamādhiṭṭhānena samannāgato.

๓๖๘. ในบทว่า อาฆาโต เป็นต้น ชื่อว่า อาฆาตะ เพราะกระทำการผูกอาฆาต, ชื่อว่า พยาบาท เพราะความปองร้าย, ชื่อว่า สัมปโทสะ เพราะความประทุษร้ายโดยสิ้นเชิง. ด้วยบททั้งสามนี้ ท่านกล่าวถึงโทสะอันเป็นอกุศลมูลเท่านั้น. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ความสงบระงับกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือความสงบระงับอันสูงสุดนี้.

369. Maññitametanti taṇhāmaññitaṃ mānamaññitaṃ diṭṭhimaññitanti tividhampi vaṭṭati. Ayamahamasmīti ettha pana ayamahanti ekaṃ taṇhāmaññitameva vaṭṭati. Rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo, antodosaṭṭhena gaṇḍo, anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni santo nibbutoti vuccati. Yattha ṭhitanti yasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ. Saṃkhittenāti buddhānaṃ kira sabbāpi dhammadesanā saṃkhittāva, vitthāradesanā nāma natthi, samantapaṭṭhānakathāpi saṃkhittāyeva. Iti bhagavā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Ugghāṭitaññūtiādīsu pana catūsu puggalesu pukkusāti kulaputto vipañcitaññū, iti vipañcitaññuvasena bhagavā imaṃ dhātuvibhaṅgasuttaṃ kathesi.

๓๖๙. บทว่า มญฺญิตเมตํ ความว่า ความสำคัญมั่นหมายด้วยตัณหา ความสำคัญมั่นหมายด้วยมานะ และความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ทั้งสามอย่างนี้ย่อมควร. แต่ในบทว่า อยมหสฺมิ นี้ ควรจะหมายถึงตัณหามัญญิตะอย่างเดียวเท่านั้น. ในบทว่า โรโค เป็นต้น ชื่อว่า โรค เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า ฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษภายใน, ชื่อว่า ลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป. บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ ความว่า พระมุนีผู้สิ้นอาสวะแล้ว ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับ ดับกิเลสแล้ว. บทว่า ยตฺถ ฐิตํ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในฐานะใด. บทว่า สํขิตฺเตน ความว่า ได้ยินว่า พระธรรมเทศนาทั้งหมดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นไปโดยย่อทั้งสิ้น, เทศนาโดยพิสดารไม่มี, แม้สมันตปัฏฐานกถาก็เป็นไปโดยย่อเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงนำเทศนาไปตามลำดับอนุสนธิ. แต่ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวก มีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น กุลบุตรชื่อปุกกุสาติเป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสธาตุวิภังคสูตรนี้โดยอำนาจแห่งวิปัญจิตัญญูบุคคล.

370. Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvaranti kasmā kulaputtassa iddhimayapattacīvaraṃ na nibbattanti. Pubbe aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ adinnattā. Kulaputto hi dinnadāno katābhinīhāro, na dinnattāti na vattabbaṃ. Iddhimayapattacīvaraṃ pana pacchimabhavikānaṃyeva nibbattati, ayañca punapaṭisandhiko, tasmā na nibbattanti. Atha bhagavā sayaṃ pariyesitvā kasmā na upasampādesīti. Okāsābhāvato. Kulaputtassa āyu parikkhīṇaṃ, suddhāvāsiko anāgāmī mahābrahmā kumbhakārasālaṃ āgantvā nisinno viya ahosi. Tasmā sayaṃ na pariyesi.

๓๗๐. (คำถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาตรและจีวรของข้าพระองค์ยังไม่ครบ" เพราะเหตุไร บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์จึงไม่บังเกิดแก่กุลบุตร? (ตอบว่า) เพราะในกาลก่อน ท่านมิได้ถวายบริขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบริขาร ๘. (แย้งว่า) ก็กุลบุตรเป็นผู้เคยถวายทานและได้ทำความปรารถนาไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวว่าเพราะมิได้ถวาย. (แก้ว่า) แต่บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ย่อมบังเกิดแก่บุคคลผู้เป็นปัจฉิมภวิกะเท่านั้น และท่านผู้นี้ยังต้องมีการปฏิสนธิอีก ฉะนั้น บาตรและจีวรจึงไม่บังเกิด. (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เองแล้วอุปสมบทให้? (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส. อายุของกุลบุตรสิ้นแล้ว ท่านได้เป็นอนาคามีมหาพรหมผู้บังเกิดในสุทธาวาสภพ เหมือนมานั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เอง.

Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmīti kāya velāya pakkāmi? Uṭṭhite aruṇe. Bhagavato kira dhammadesanāpariniṭṭhānañca aruṇuṭṭhānañca rasmivissajjanañca ekakkhaṇe ahosi. Bhagavā kira desanaṃ niṭṭhapetvāva chabbaṇṇarasmiyo vissajji, sakalakumbhakāranivesanaṃ ekapajjotaṃ ahosi, chabbaṇṇarasmiyo jālajālā puñjapuñjā hutvā vidhāvantiyo sabbadisābhāge suvaṇṇapaṭapariyonaddhe viya ca nānāvaṇṇakusumaratanavisarasamujjale viya ca akaṃsu. Bhagavā ‘‘nagaravāsino maṃ passantū’’ti adhiṭṭhāsi. Nagaravāsino bhagavantaṃ disvāva ‘‘satthā kira āgato, kumbhakārasālāya kira nisinno’’ti aññamaññassa ārocetvā rañño ārocesuṃ.

(ถามว่า) ท่านปุกกุสาติหลีกไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวรในเวลาไหน? (ตอบว่า) ท่านหลีกไปเมื่ออรุณขึ้น. ได้ยินว่า การสิ้นสุดพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค การขึ้นแห่งอรุณ และการเปล่งพระรัศมี ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาแล้วจึงทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี, ที่อยู่ของช่างหม้อทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน, พระฉัพพรรณรังสีทั้งหลายลุกโพลงเป็นกลุ่มๆ แล่นไปมา ได้กระทำที่อยู่ของช่างหม้อในทุกทิศทุกทางให้เป็นประดุจหุ้มห่อไว้ด้วยแผ่นทองคำ และประดุจสว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองที่แผ่ซ่านไปแห่งดอกไม้และรัตนะนานาชนิด. พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า "ขอชาวเมืองทั้งหลายจงเห็นเรา". ชาวเมืองทั้งหลายครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงบอกแก่กันและกันว่า "ได้ยินว่าพระศาสดาเสด็จมาแล้ว, ได้ยินว่าประทับนั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ" แล้วได้กราบทูลแด่พระราชา.

Rājā [Pg.216] āgantvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, kāya velāya āgatatthā’’ti pucchi. Hiyyo sūriyatthaṅgamanavelāya mahārājāti. Kena kammena bhagavāti? Tumhākaṃ sahāyo pukkusāti rājā tumhehi pahitaṃ sāsanaṃ sutvā nikkhamitvā pabbajitvā maṃ uddissa āgacchanto sāvatthiṃ atikkamma pañcacattālīsa yojanāni āgantvā imaṃ kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisīdi, ahaṃ tassa saṅgahatthaṃ āgantvā dhammakathaṃ kathesiṃ, kulaputto tīṇi phalāni paṭivijjhi mahārājāti. Idāni kahaṃ, bhanteti? Upasampadaṃ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvarapariyesanatthaṃ gato mahārājāti. Rājā kulaputtassa gatadisābhāgena agamāsi. Bhagavāpi ākāsenāgantvā jetavanagandhakuṭimhiyeva pāturahosi.

พระเจ้าพิมพิสารเสด็จมาเฝ้า ถวายบังคมพระศาสดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “มหาบพิตร (เรา) มาเมื่อวานนี้ เวลาดวงอาทิตย์อัสดง” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์เสด็จมาด้วยพระประสงค์อันใด พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “พระสหายของพระองค์ คือพระเจ้าปุกกุสาติ ได้สดับข่าวสารที่พระองค์ส่งไป จึงออกบวช มุ่งมาหาเรา เดินทางล่วงเมืองสาวัตถีมาสี่สิบห้าโยชน์ เข้ามายังศาลาของช่างหม้อนี้แล้วนั่งอยู่ เรามาเพื่อสงเคราะห์เขา ได้แสดงธรรมกถา กุลบุตรได้บรรลุผล ๓ อย่างแล้ว มหาบพิตร” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ท่านอยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ท่านขออุปสมบทแล้ว แต่เพราะบาตรและจีวรยังไม่ครบ จึงไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวร มหาบพิตร” พระเจ้าพิมพิสารได้เสด็จไปตามทิศทางที่กุลบุตรนั้นไป ส่วนพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาทางอากาศ ปรากฏพระองค์ที่พระคันธกุฎีในพระเชตวันนั่นเทียว

Kulaputtopi pattacīvaraṃ pariyesamāno neva bimbisārarañño na takkasīlakānaṃ jaṅghavāṇijānaṃ santikaṃ agamāsi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘na kho me kukkuṭassa viya tattha tattha manāpāmanāpameva vicinitvā pattacīvaraṃ pariyesituṃ yuttaṃ, mahantaṃ nagaraṃ vajjitvā udakatitthasusānasaṅkāraṭṭhānaantaravīthīsu pariyesissāmī’’ti antaravīthiyaṃ saṅkārakūṭesu tāva pilotikaṃ pariyesituṃ āraddho.

แม้กุลบุตรนั้นเมื่อแสวงหาบาตรและจีวรอยู่ ก็มิได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร หรือสำนักของพ่อค้าเดินเท้าชาวเมืองตักกสิลาเลย ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านว่า “เราไม่ควรจะเที่ยวเลือกหาบาตรและจีวรที่พอใจและไม่พอใจในที่นั้นๆ เหมือนไก่เขี่ยหาอาหารเลย เราจะเว้นเมืองใหญ่เสีย แล้วจักแสวงหาในท่าน้ำ ป่าช้า ที่ทิ้งขยะ และตรอกซอกซอย” (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) ท่านจึงเริ่มแสวงหาผ้าเก่าก่อนในกองขยะที่ตรอกซอกซอย

Jīvitā voropesīti etasmiṃ saṅkārakūṭe pilotikaṃ olokentaṃ vibbhantā taruṇavacchā gāvī upadhāvitvā siṅgena vijjhitvā ghātesi. Chātakajjhatto kulaputto ākāseyeva āyukkhayaṃ patvā patito. Saṅkāraṭṭhāne adhomukhaṭṭhapitā suvaṇṇapaṭimā viya ahosi, kālaṅkato ca pana avihābrahmaloke nibbatti, nibbattamattova arahattaṃ pāpuṇi. Avihābrahmaloke kira nibbattamattāva satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vuttañhetaṃ –

(คำว่า) ปลงจากชีวิต คือ แม่โคมีลูกอ่อนตัวหนึ่งซึ่งตื่นตกใจ วิ่งเข้าไปขวิดท่านผู้กำลังมองหาผ้าเก่าอยู่ในกองขยะกองหนึ่งนั้นด้วยเขา แล้วปลงชีวิตเสีย กุลบุตรผู้มีสันดานอันความหิวแผดเผา ถึงความสิ้นอายุในอากาศนั่นเทียวแล้วตกลงมา (ร่างของท่าน) ที่กองขยะ เป็นประดุจรูปทองคำที่ถูกวางคว่ำหน้าไว้ อนึ่ง เมื่อทำกาละแล้ว ก็บังเกิดในอวิหาพรหมโลก พอเกิดเท่านั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต ได้ยินว่า ชน ๗ คน พอเกิดในอวิหาพรหมโลกเท่านั้น ก็ได้บรรลุพระอรหัต ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;

Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

“ภิกษุ ๗ รูป ผู้หลุดพ้นแล้ว มีราคะและโทสะสิ้นไปแล้ว ข้ามตัณหาในโลกได้แล้ว เข้าถึงภพคืออวิหาพรหมโลก”

Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ;

Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccaguṃ.

“ก็ท่านเหล่านั้นคือใคร ผู้ข้ามเปลือกตมคือวัฏฏะ อันเป็นแดนแห่งมฤตยูที่ข้ามได้ยากยิ่ง ใครละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์”

Upako [Pg.217] palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.50, 105);

“ท่าน ๓ รูป คือ อุปกะ ปลคัณฑะ และปุกกุสาติ, ภัททิยะ ขัณฑเทวะ พาหุรัคคิ และสิงคิยะ, ท่านเหล่านั้นละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์”

Bimbisāropi ‘‘mayhaṃ sahāyo mayā pesitasāsanamattaṃ vācetvā hatthagataṃ rajjaṃ pahāya ettakaṃ addhānaṃ āgato, dukkaraṃ kataṃ kulaputtena, pabbajitasakkārena taṃ sakkarissāmī’’ti ‘‘pariyesatha me sahāyaka’’nti tattha tattha pesesi. Pesitā taṃ addasaṃsu saṅkāraṭṭhāne patitaṃ, disvā āgamma rañño ārocesuṃ. Rājā gantvā kulaputtaṃ disvā – ‘‘na vata, bho, labhimhā sahāyakassa sakkāraṃ kātuṃ, anātho me jāto sahāyako’’ti. Paridevitvā kulaputtaṃ mañcakena gaṇhāpetvā yuttokāse ṭhapetvā anupasampannassa sakkāraṃ kātuṃ jānanābhāvena nhāpakakappakādayo pakkosāpetvā kulaputtaṃ sīsaṃ nhāpetvā suddhavatthāni nivāsāpetvā rājavesena alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikaṃ āropetvā sabbatāḷāvacaragandhamālādīhi pūjaṃ karonto nagarā nīharitvā bahūhi gandhakaṭṭhehi mahācitakaṃ kāretvā kulaputtassa sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ patiṭṭhapesi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า “สหายของเราอ่านเพียงข่าวสารที่เราส่งไป ก็สละราชสมบัติที่อยู่ในมือ เดินทางมาไกลถึงเพียงนี้ กุลบุตรทำสิ่งที่ทำได้ยาก เราจักสักการะเขาด้วยสักการะของบรรพชิต” ดังนี้แล้ว จึงรับสั่งให้คนไปในที่นั้นๆ ว่า “พวกท่านจงไปตามหาสหายของเรา” คนที่ถูกส่งไปได้เห็นท่านนอนอยู่ที่กองขยะ ครั้นเห็นแล้วจึงกลับมากราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จไปทอดพระเนตรเห็นกุลบุตรแล้ว (ทรงกันแสงว่า) “โอหนอ เราไม่ได้ทำสักการะแก่สหายเลย สหายของเรากลายเป็นคนไม่มีที่พึ่งเสียแล้ว” ทรงคร่ำครวญแล้ว รับสั่งให้เชิญร่างของกุลบุตรขึ้นสู่พระแท่นบรรทม นำไปประดิษฐานไว้ในที่อันสมควร แต่เพราะไม่ทรงทราบวิธีทำสักการะแก่ผู้ที่ยังมิได้อุปสมบท จึงรับสั่งให้เรียกพนักงานสรงสนานและช่างกัลบกเป็นต้นมา ให้สระสรงพระเศียรของกุลบุตร นุ่งห่มผ้าสะอาด ประดับด้วยเครื่องทรงของพระราชา เชิญขึ้นสู่พระวอทองคำ ทรงกระทำการบูชาด้วยเครื่องดนตรี เครื่องหอม และระเบียบดอกไม้ทุกชนิดเป็นต้น เชิญออกจากพระนคร รับสั่งให้สร้างจิตกาธานใหญ่ด้วยไม้หอมจำนวนมาก จัดการพระศพของกุลบุตรแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปบรรจุสร้างเป็นพระเจดีย์ เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้นแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร จบ

11. Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร

371. Evaṃ me sutanti saccavibhaṅgasuttaṃ. Tattha ācikkhanāti idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ nāma…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ nāmāti. Sesapadesupi eseva nayo. Apicettha paññāpanā nāma dukkhasaccādīnaṃ ṭhapanā. Āsanaṃ ṭhapento hi āsanaṃ paññapetīti vuccati. Paṭṭhapanāti paññāpanā. Vivaraṇāti vivaṭakaraṇā. Vibhajanāti vibhāgakiriyā. Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṃ.

๓๗๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สัจจวิภังคสูตร. ในสัจจวิภังคสูตรนั้น (คำว่า) อาขิกขณา คือ การกล่าวตั้งแต่ต้นว่า นี้ชื่อว่าทุกขอริยสัจ... นี้ชื่อว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ คำว่า ปัญญปนา ได้แก่ การตั้งไว้ซึ่งทุกขสัจเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ที่จัดตั้งอาสนะ โลกเรียกว่า อาสนํ ปญฺญาเปติ (ย่อมบัญญัติอาสนะ). (คำว่า) ปัฏฐปนา คือ ปัญญปนา (การประกาศ). (คำว่า) วิวรณา คือ การทำให้เปิดเผย. (คำว่า) วิภชนา คือ การจำแนก. (คำว่า) อุตตานีกัมมัง คือ การทำให้ปรากฏชัด.

Anuggāhakāti [Pg.218] āmisasaṅgahena dhammasaṅgahenāti dvīhipi saṅgahehi anuggāhakā. Janetāti janikā mātā. Āpādetāti posetā. Posikamātā viya moggallānoti dīpeti. Janikamātā hi nava vā dasa vā māse loṇambilādīni pariharamānā kucchiyā dārakaṃ dhāretvā kucchito nikkhantaṃ posikamātaraṃ dhātiṃ paṭicchāpeti. Sā khīranavanītādīhi dārakaṃ posetvā vaḍḍheti, so vuddhimāgamma yathāsukhaṃ vicarati. Evameva sāriputto attano vā paresaṃ vā santike pabbajite dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhanto gilāne paṭijagganto kammaṭṭhāne yojetvā sotāpannabhāvaṃ ñatvā apāyabhayehi vuṭṭhitakālato paṭṭhāya – ‘‘idāni paccattapurisakārena uparimagge nibbattessantī’’ti tesu anapekkho hutvā aññe nave nave ovadati. Mahāmoggallānopi attano vā paresaṃ vā santike pabbajite tatheva saṅgaṇhitvā kammaṭṭhāne yojetvā heṭṭhā tīṇi phalāni pattesupi anapekkhataṃ na āpajjati. Kasmā? Evaṃ kirassa hoti – vuttaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti…pe… appamattakampi muttaṃ… kheḷo… pubbo… lohitaṃ duggandhaṃ hoti, evameva kho ahaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghatamattampī’’ti (a. ni. 1.320-321). Tasmā yāva arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva tesu anapekkhataṃ anāpajjitvā arahattaṃ pattesuyeva āpajjatīti. Tenāha bhagavā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā, evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti. Pahotīti sakkoti.

บทว่า อนุคฺคาหกา ความว่า เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสังคหะทั้งสอง คือ ด้วยอามิสสังคหะและธรรมสังคหะ. บทว่า ชเนตา คือ มารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า อาปาเทตา คือ ผู้เลี้ยงดู. ท่านแสดงว่า พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนแม่นมผู้เลี้ยงดู. จริงอยู่ มารดาผู้ให้กำเนิด เมื่อเว้นของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้นตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือน ทรงทารกไว้ในครรภ์แล้ว เมื่อทารกคลอดจากครรภ์แล้ว ย่อมมอบให้แก่นางนมผู้เป็นแม่เลี้ยง. นางนมนั้นเลี้ยงดูทารกด้วยน้ำนมเนยใสเป็นต้นแล้วทำให้เจริญเติบโต, ทารกนั้นเจริญวัยแล้วย่อมเที่ยวไปตามสบาย. ฉันนั้นเหมือนกัน พระสารีบุตรสงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นด้วยสังคหะ ๒ อย่าง ดูแลภิกษุไข้ ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว เมื่อทราบความเป็นพระโสดาบัน จำเดิมแต่กาลที่ออกจากภัยในอบาย (คิดว่า) "บัดนี้ ท่านเหล่านี้จักทำมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดด้วยความเพียรเฉพาะตน" ดังนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น ย่อมโอวาทภิกษุใหม่ๆ รูปอื่น. แม้พระมหาโมคคัลลานะก็สงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นอย่างนั้นเหมือนกัน ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว แม้ในภิกษุผู้บรรลุผล ๓ เบื้องต่ำ ก็ไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใย. เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น...ฯลฯ...มูตร...เสมหะ...หนอง...เลือดแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น ฉันใด, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตถาคตก็ไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว ฉันนั้นเหมือนกันแล" (องฺ. เอก. ๑/๓๒๐-๓๒๑). เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังไม่บรรลุพระอรหัต ท่านก็ยังไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น แต่จะถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด, พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนผู้เลี้ยงดูบุตรที่เกิดแล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล, พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในประโยชน์อย่างยิ่ง". บทว่า ปโหติ คือ ย่อมอาจ.

Dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhañāṇaṃ, tathā dukkhasamudaye. Dukkhanirodhe savanapaṭivedhañāṇanti vaṭṭati, tathā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya. Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena, kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā, kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi cete pubbabhāge nānācittesu, maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Tatra hi micchāsaṅkappacetanāya samugghātako ekova saṅkappo labbhati, na nānā labbhati[Pg.219]. Sammāvācādayopi pubbabhāge nānācittesu, vuttanayeneva maggakkhaṇe ekacitte labbhanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana saccakathā visuddhimagge ca sammādiṭṭhisutte (ma. ni. 1.89 ādayo) ca vuttāyevāti.

บทว่า ญาณในทุกข์ ได้แก่ สวนญาณ สัมมสนญาณ และปฏิเวธญาณ, ในทุกขสมุทัยก็เช่นกัน. ในทุกขนิโรธ ควรเป็นสวนญาณและปฏิเวธญาณ, ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็เช่นกัน. ในเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ชื่อว่าเนกขัมมสังกัปปะ เพราะอรรถว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม, หรือเพราะมีความเป็นสภาวะที่ออกจากกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณากาม, หรือเพราะเกิดขึ้นเมื่อกระทำการฆ่ากาม การสงบระงับกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สังกัปปะแม้ทั้งหมดเหล่านี้ ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. จริงอยู่ ในมรรคขณะนั้น เพราะเป็นการถอนมิจฉาสังกัปปเจตนา จึงย่อมได้สังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้น, ไม่ได้หลายอย่าง. แม้สัมมาวาจาเป็นต้น ก็ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. นี้เป็นเนื้อความย่อในอรรถกถานี้, ส่วนโดยพิสดาร สัจจกถา ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคและในสัมมาทิฏฐิสูตร (ม. นิ. ๑/๘๙ เป็นต้น) นั่นเทียว.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร จบ.

12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร

376. Evaṃ me sutanti dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ. Tattha mahāpajāpati gotamīti gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño aggamahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā mahāpajāpatīti nāmaṃ akaṃsu. Idha pana gottena saddhiṃ saṃsanditvā mahāpajāpatigotamīti vuttaṃ. Navanti ahataṃ. Sāmaṃ vāyitanti na sahattheneva vāyitaṃ, ekadivasaṃ pana dhātigaṇaparivutā sippikānaṃ vāyanaṭṭhānaṃ āgantvā vemakoṭiṃ gahetvā vāyanākāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

๓๗๖. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ ทักขิณาวิภังคสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า มหาปชาปติโคตมี, คำว่า โคตมี เป็นโคตร. ส่วนในวันขนานพระนามของพระนาง พราหมณ์ทั้งหลายผู้ได้รับสักการะ เห็นความถึงพร้อมแห่งลักษณะแล้ว ได้พยากรณ์ไว้ว่า "ถ้าพระนางนี้จักได้พระธิดา จักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ, ถ้าจักได้พระโอรส จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, โดยทั้งสองสถาน ประชา (ผู้สืบเชื้อสาย) ของพระนางนี้จักเป็นผู้ยิ่งใหญ่ทีเดียว". ลำดับนั้น พวกเขาได้ขนานพระนามของพระนางว่า มหาปชาบดี. แต่ในสูตรนี้ ท่านประพันธ์เชื่อมกับโคตร จึงตรัสว่า มหาปชาปติโคตมี. บทว่า นวํ คือ ผ้าใหม่ที่ยังไม่ได้ซัก. บทว่า สามํ วายิตํ ไม่ใช่ทอด้วยพระหัตถ์ของพระนางเอง, แต่ว่าวันหนึ่ง พระนางแวดล้อมด้วยหมู่พระพี่เลี้ยง เสด็จไปยังที่ทอผ้าของพวกช่างทอ ทรงจับปลายกระสวยทำอาการทอ. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการกระทำนั้น.

Kadā pana gotamiyā bhagavato dussayugaṃ dātuṃ cittaṃ uppannanti. Abhisambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilapuraṃ āgatakāle. Tadā hi piṇḍāya paviṭṭhaṃ satthāraṃ gahetvā suddhodanamahārājā sakaṃ nivesanaṃ pavesesi, atha bhagavato rūpasobhaggaṃ disvā mahāpajāpatigotamī cintesi – ‘‘sobhati vata me puttassa attabhāvo’’ti. Athassā balavasomanassaṃ uppajji. Tato cintesi – ‘‘mama puttassa ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasantassa antamaso mocaphalamattampi mayā dinnakameva ahosi, idānipissa cīvarasāṭakaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Imasmiṃ kho pana rājagehe bahūni mahagghāni vatthāni atthi, tāni maṃ na tosenti, sahatthā katameva maṃ toseti, sahatthā katvā dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi.

ก็จิตของพระนางโคตมีที่จะถวายผ้าคู่แด่พระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นเมื่อไร? (เกิดขึ้น) ในคราวที่เสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ด้วยการเสด็จมาครั้งแรก หลังจากตรัสรู้พระสัมโพธิญาณ. จริงอยู่ ในครั้งนั้น ท้าวสุทโธทนมหาราชทรงรับเสด็จพระศาสดาผู้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต แล้วเชิญให้เสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์, ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีทอดพระเนตรเห็นพระรูปโสภาคย์ของพระผู้มีพระภาค จึงทรงดำริว่า "อัตภาพของลูกเรางามหนอ". ลำดับนั้น โสมนัสอันมีกำลังได้เกิดขึ้นแก่พระนาง. จากนั้น ทรงดำริว่า "เมื่อลูกของเราอยู่ครองเรือนตลอด ๒๙ ปี แม้เพียงผลกล้วย เราก็ไม่เคยได้ถวายเลย, บัดนี้ เราจักถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่ท่าน". (แล้วทรงดำริอีกว่า) "ก็ในพระราชวังนี้มีผ้ามีราคามากอยู่เป็นอันมาก, ผ้าเหล่านั้นไม่ทำให้เรายินดี, ของที่ทำด้วยมือของตนเองเท่านั้นที่ทำให้เรายินดี, เราจักทำด้วยมือของตนเองแล้วถวาย" ดังนี้ แล้วทรงยังจิตให้เกิดขึ้น.

Athantarāpaṇā [Pg.220] kappāsaṃ āharāpetvā sahattheneva pisitvā pothetvā sukhumasuttaṃ kantitvā antovatthusmiṃyeva sālaṃ kārāpetvā sippike pakkosāpetvā sippikānaṃ attano paribhogakhādanīyabhojanīyameva datvā vāyāpesi, kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṃ aggahesi. Niṭṭhitakāle sippikānaṃ mahāsakkāraṃ katvā dussayugaṃ gandhasamugge pakkhipitvā vāsaṃ gāhāpetvā – ‘‘mayhaṃ puttassa cīvarasāṭakaṃ gahetvā gamissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā maggaṃ paṭiyādāpesi, vīthiyo sammajjitvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā dhajapaṭākā ussāpetvā rājagharadvārato paṭṭhāya yāva nigrodhārāmā maggaṃ paṭiyādāpetvā pupphābhikiṇṇaṃ akaṃsu. Mahāpajāpatipi sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā dhātigaṇaparivutā samuggaṃ sīse ṭhapetvā bhagavato santikaṃ gantvā idaṃ me, bhante, navaṃ dussayugantiādimāha.

ครั้งนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีรับสั่งให้นำปุยฝ้ายมาจากตลาดในเมือง ทรงดีดและปั่นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง แล้วทรงกรอด้ายอย่างละเอียด รับสั่งให้สร้างโรงทอผ้าภายในพระราชวังนั่นเอง รับสั่งให้เรียกช่างทอผ้ามา พระราชทานแต่ของเคี้ยวของฉันอันเป็นเครื่องบริโภคของพระองค์แก่ช่างทอผ้าทั้งหลายแล้วรับสั่งให้ทอ และในกาลอันควร มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม เสด็จไปทรงจับปลายกระสวย เมื่อทอเสร็จแล้ว ทรงทำสักการะใหญ่แก่ช่างทอผ้าทั้งหลาย ทรงใส่คู่ผ้าสาฎกลงในผอบที่อบด้วยของหอม รับสั่งให้ถือไปยังที่ประทับ แล้วกราบทูลแด่พระราชาว่า "หม่อมฉันจักถือผ้าสาฎกอันเป็นจีวรเพื่อบุตรของหม่อมฉันไป" พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทาง พวกราชบุรุษกวาดถนนทั้งหลาย ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น ตกแต่งหนทางตั้งแต่ประตูพระราชวังจนถึงนิโครธาราม ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้ แม้พระนางมหาปชาบดีโคตมี ก็ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม ทรงทูนผอบไว้บนพระเศียร เสด็จไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คู่ผ้าสาฎกใหม่ผืนนี้ของหม่อมฉัน"

Dutiyampi khoti ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti vutte – ‘‘pahomahaṃ, bhante, dussakoṭṭhāgārato bhikkhusatassāpi bhikkhusahassassāpi bhikkhusatasahassassāpi cīvaradussāni dātuṃ, idaṃ pana me bhagavantaṃ uddissa sāmaṃ kantaṃ sāmaṃ vāyitaṃ, taṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātū’’ti nimantayamānā āha. Evaṃ yāvatatiyaṃ yāci, bhagavāpi paṭikkhipiyeva.

แม้ครั้งที่สอง เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด" พระนางก็ทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันสามารถเพื่อจะถวายผ้าจีวรแก่ภิกษุร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง แสนรูปบ้าง จากคลังผ้าได้ แต่ว่าผ้านี้ หม่อมฉันเจาะจงพระผู้มีพระภาค กรอด้ายเอง ทอเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับจีวรนั้นของหม่อมฉันเถิด" พระนางได้ทูลวิงวอนอย่างนี้จนถึงครั้งที่สาม แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงปฏิเสธนั่นเทียว

Kasmā pana bhagavā attano diyyamānaṃ bhikkhusaṅghassa dāpetīti? Mātari anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘imissā maṃ ārabbha pubbacetanā muñcacetanā paracetanāti tisso cetanā uppannā, bhikkhusaṅghampissā ārabbha uppajjantu, evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya pavattissantī’’ti. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘saṅghe dinnaṃ mahapphalanti tasmā evaṃ vutta’’nti. So vattabbo – ‘‘kiṃ tvaṃ satthu dinnato saṅghe dinnaṃ mahapphalataraṃ vadasī’’ti āma vadāmīti. Suttaṃ āharāti. Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cāti. Kiṃ panassa suttassa ayameva atthoti? Āma ayamevāti. Yadi evaṃ ‘‘tena hānanda, vighāsādānaṃ pūvaṃ dehī’’ti ca (pāci. 269) ‘‘tena hi tva, kaccāna, vighāsādānaṃ guḷaṃ dehī’’ti (mahāva. 284) ca vacanato vighāsādānaṃ dinnaṃ mahapphalatarañca bhaveyya. Evampi hi ‘‘satthā attano diyyamānaṃ [Pg.221] dāpetī’’ti. Rājarājamahāmattādayopi attano āgataṃ paṇṇākāraṃ hatthigopakādīnaṃ dāpenti, te rājādīhi mahantatarā bhaveyyuṃ. Tasmā mā evaṃ gaṇha –

ก็ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงโปรดให้ถวายผ้าที่เขากำลังถวายแก่พระองค์ แก่ภิกษุสงฆ์เล่า? เพราะทรงอนุเคราะห์ในพระมาตุจฉา ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เจตนา ๓ คือ ปุพพเจตนา มุญจนเจตนา อปรเจตนา ปรารภเรา เกิดขึ้นแล้วแก่พระนางนี้ ขอเจตนาทั้งหลายจงเกิดขึ้นแก่พระนางนั้น ปรารภแม้ภิกษุสงฆ์เถิด เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า "เพราะทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า "ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมากกว่าทานที่ถวายแด่พระศาสดาหรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้น" (พึงกล่าวว่า) "ท่านจงนำสูตรมา" (เขานำสูตรมาว่า) "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว" (พึงถามว่า) "ก็ เนื้อความของสูตรนี้มีเพียงเท่านี้หรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ มีเพียงเท่านี้" ถ้าอย่างนั้น เพราะพระดำรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้ขนมแก่คนกินเดนเถิด" และ "ดูก่อนกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงให้น้ำอ้อยแก่คนกินเดนเถิด" ทานที่ให้แก่คนกินเดน ก็พึงมีผลมากกว่า เพราะว่า แม้ในกรณีนี้ พระศาสดาก็ทรงโปรดให้ถวายสิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่ผู้อื่น แม้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เป็นต้น ก็ย่อมให้เครื่องบรรณาการที่มาถึงตนแก่คนเลี้ยงช้างเป็นต้น คนเหล่านั้นพึงเป็นผู้ประเสริฐกว่าพระราชาเป็นต้นหรือ เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าถือเอาอย่างนี้เลย

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso vā vijjati;

Yamāhuneyyānamaggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. –

"ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอด้วยพระพุทธเจ้า ย่อมไม่มี พระองค์ผู้ถึงความเป็นเลิศแห่งบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับ ของผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์"

Vacanato hi satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthi. Evamassā cha cetanā ekato hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissantīti sandhāya yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi.

เพราะพระดำรัสนี้ ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี พระองค์ทรงหมายถึงประโยชน์นี้ว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์

Pacchimāya janatāya saṅghe cittīkārajananatthaṃ cāpi evamāha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, mayhaṃ pana sāsanaṃ bhikkhusaṅghe patiṭṭhahissati, pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ janetū’’ti yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā saṅghassa dāpesi. Evañhi sati – ‘‘satthā attano diyyamānampi saṅghassa dāpesi, saṅgho nāma dakkhiṇeyyo’’ti pacchimā janatā saṅghe cittīkāraṃ uppādetvā cattāro paccaye dātabbe maññissati, saṅgho catūhi paccayehi akilamanto buddhavacanaṃ uggahetvā samaṇadhammaṃ karissati. Evaṃ mama sāsanaṃ pañca vassasahassāni ṭhassatīti. ‘‘Paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti vacanatopi cetaṃ veditabbaṃ ‘‘satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī’’ti. Na hi ānandattherassa mahāpajāpatiyā āghāto vā veraṃ vā atthi. Na thero – ‘‘tassā dakkhiṇā mā mahapphalā ahosī’’ti icchati. Paṇḍito hi thero bahussuto sekkhapaṭisambhidāpatto, so satthu dinnassa mahapphalabhāve sampassamānova paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavāti gahaṇatthaṃ yāci.

อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ตรัสอย่างนั้น เพื่อทรงยังความเคารพในสงฆ์ให้เกิดแก่ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เรามิได้เป็นผู้ดำรงอยู่นาน แต่ศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุสงฆ์ ขอชนรุ่นหลังจงยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์เถิด" ดังนี้แล้ว จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระศาสดาทรงโปรดให้ถวายแม้สิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่สงฆ์, สงฆ์ชื่อว่าเป็นทักขิไณยบุคคล" ดังนี้แล้ว ชนรุ่นหลังยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์ จักสำคัญว่าปัจจัย ๔ เป็นสิ่งที่พึงถวาย สงฆ์เมื่อไม่ลำบากด้วยปัจจัย ๔ จักเรียนเอาพุทธวจนะแล้วกระทำสมณธรรม เมื่อเป็นอย่างนี้ ศาสนาของเราจักตั้งอยู่ได้ ๕,๐๐๐ ปี แม้เพราะคำของพระอานนท์ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด" ข้อนี้ก็พึงทราบว่า "ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี" ด้วยว่า ความอาฆาตหรือเวรของพระอานนทเถระต่อพระนางมหาปชาบดี ย่อมไม่มี พระเถระมิได้ปรารถนาว่า "ขอทักษิณาของพระนางนั้นอย่าได้มีผลมากเลย" เพราะว่า พระเถระเป็นบัณฑิต เป็นพหูสูต บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา ท่านเล็งเห็นความเป็นทานมีผลมากแห่งทานที่ถวายแด่พระศาสดาอยู่ทีเดียว จึงได้ทูลวิงวอนเพื่อทรงรับว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด"

Puna vitaṇḍavādī āha – ‘‘saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vacanato satthā saṅghapariyāpanno vāti. So vattabbo – ‘‘jānāsi pana tvaṃ kati saraṇāni, kati aveccappasādā’’ti jānanto tīṇīti vakkhati, tato vattabbo – tava laddhiyā satthu saṅghapariyāpannattā dveyeva honti. Evaṃ sante ca – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi [Pg.222] tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada’’nti (mahāva. 34) evaṃ anuññātā pabbajjāpi upasampadāpi na ruhati. Tato tvaṃ neva pabbajito asi, na gihi. Sammāsambuddhe ca gandhakuṭiyaṃ nisinne bhikkhū uposathampi pavāraṇampi saṅghakammānipi karonti, tāni satthu saṅghapariyāpannattā kuppāni bhaveyyuṃ, na ca honti. Tasmā na vattabbametaṃ ‘‘satthā saṅghapariyāpanno’’ti.

อีกครั้งหนึ่ง วิตัณฑวาทีกล่าวว่า – "เพราะพระดำรัสว่า 'เมื่อท่านถวายในสงฆ์ เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันท่านบูชาแล้ว' พระศาสดาจึงชื่อว่านับเนื่องในสงฆ์" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า – "ท่านรู้หรือไม่ว่า สรณะมีเท่าไร อเวจจัปปสาทะมีเท่าไร" ผู้รู้จะตอบว่า "มี ๓" จากนั้น พึงกล่าวกับเขาว่า – "ตามลัทธิของท่าน เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ สรณะจึงมีเพียง ๒ เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาอุปสมบทด้วยสรณคมน์ ๓ เหล่านี้' บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้อย่างนั้น ก็ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่เป็นทั้งบรรพชิต ไม่เป็นทั้งคฤหัสถ์ และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายย่อมทำอุโบสถบ้าง ปวารณาบ้าง สังฆกรรมบ้าง สังฆกรรมเหล่านั้น เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ ก็จะพึงเป็นกรรมกำเริบ (เสียไป) แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าวคำนี้ว่า 'พระศาสดานับเนื่องในสงฆ์'"

377. Āpādikāti saṃvaḍḍhikā, tumhākaṃ hatthapādesu hatthapādakiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nhāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpati attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Iti mahāpajāpatiyā bahūpakārataṃ kathetvā idāni tathāgatassa bahūpakārataṃ dassento bhagavāpi, bhantetiādimāha. Tattha bhagavantaṃ, bhante, āgammāti bhagavantaṃ paṭicca nissāya sandhāya.

๓๗๗. บทว่า อาปาทิกา คือ ผู้ทำให้เจริญเติบโต ความหมายคือ เมื่อพระองค์ยังทรงทำกิจแห่งพระหัตถ์และพระบาทไม่ได้ พระนางได้ทรงทำให้พระหัตถ์และพระบาทเจริญเติบโตแล้วทรงบำรุงเลี้ยง บทว่า โปสิกา คือ ได้ทรงให้สรงสนานวันละสองสามครั้ง ให้เสวย ให้เสวยน้ำนม แล้วทรงเลี้ยงดูพระองค์ บทว่า ถญฺญํ ปาเยสิ (ทรงให้เสวยน้ำนม) คือ ได้ยินว่า นันทกุมารอ่อนพระชันษากว่าพระโพธิสัตว์เพียงไม่กี่วัน เมื่อนันทกุมารนั้นประสูติแล้ว พระนางมหาปชาบดีได้ประทานพระโอรสของพระนางแก่เหล่าแม่นม พระนางเองทรงทำหน้าที่แม่นมของพระโพธิสัตว์ ได้ทรงถวายน้ำนมของพระนาง พระเถระหมายถึงเรื่องนั้นจึงได้กราบทูลอย่างนี้ ครั้นกราบทูลถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระนางมหาปชาบดีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระตถาคต จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ภควาปิ ภนฺเต" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ภควนฺตํ ภนฺเต อาคมฺม" คือ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

378. Atha bhagavā dvīsu upakāresu atirekataraṃ anumodanto evametantiādimāha. Tattha yaṃ hānanda, puggalo puggalaṃ āgammāti yaṃ ācariyapuggalaṃ antevāsikapuggalo āgamma. Imassānanda, puggalassa iminā puggalenāti imassa ācariyapuggalassa iminā antevāsikapuggalena. Na suppaṭikāraṃ vadāmīti paccūpakāraṃ na sukaraṃ vadāmi, abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati, iriyāpathe vā kappento tadabhimukho vanditvā gacchati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ vā disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikammaṃ nāma. Cīvarādīsu cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlikampi pañcasatamūlikampi sahassamūlikampi detiyeva[Pg.223]. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Kiṃ bahunā, catūhi paṇītapaccayehi cakkavāḷantaraṃ pūretvā sinerupabbatena kūṭaṃ gahetvā dentopi ācariyassa anucchavikaṃ kiriyaṃ kātuṃ na sakkotiyeva.

๓๗๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอนุโมทนาอย่างยิ่งในอุปการะของคนทั้งสอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เอวเมตํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยํ หานนฺท ปุคฺคโล ปุคฺคลํ อาคมฺม" คือ อันเตวาสิกบุคคลอาศัยอาจารย์บุคคลใด บทว่า "อิมสฺสานนฺท ปุคฺคลสฺส อิมินา ปุคฺคเลน" คือ อันเตวาสิกบุคคลนี้ต่ออาจารย์บุคคลนี้ บทว่า "น สุปฺปฏิการํ วทามิ" คือ เราไม่กล่าวว่าการตอบแทนคุณเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย ในอภิวาทเป็นต้น การเห็นอาจารย์แล้วทำการไหว้ ชื่อว่า อภิวาท หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด เมื่อจะเปลี่ยนอิริยาบถ ก็หันหน้าไปทางทิศนั้น ไหว้แล้วจึงเดิน ไหว้แล้วจึงนั่ง ไหว้แล้วจึงนอน ส่วนการเห็นอาจารย์แต่ไกลแล้วลุกขึ้นต้อนรับ ชื่อว่า ปัจจุฏฐาน ส่วนการเห็นอาจารย์แล้วประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วนอบน้อมอาจารย์ หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด ก็หันหน้าไปทางทิศนั้นนอบน้อมเช่นเดียวกัน จะเดิน จะยืน หรือจะนั่ง ก็ประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่นั่นเอง นี้ชื่อว่า อัญชลีกรรม ส่วนการกระทำกรรมที่สมควร ชื่อว่า สามีจิกรรม ในจีวรเป็นต้น เมื่อจะถวายจีวร ก็ไม่ถวายผืนใดผืนหนึ่ง (ที่ไม่มีราคา) ย่อมถวายแต่จีวรมีราคามาก มีค่าร้อยหนึ่งบ้าง ห้าร้อยบ้าง พันหนึ่งบ้างทีเดียว แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน จะกล่าวไปไยให้มาก แม้จะให้ปัจจัยอันประณีต ๔ อย่างเต็มระหว่างจักรวาล แล้วเอาภูเขาสิเนรุทำเป็นยอดถวาย ก็ไม่สามารถทำการกระทำที่สมควรแก่อาจารย์ได้เลย

379. Cuddasa kho panimāti kasmā ārabhi? Idaṃ suttaṃ pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ ārabbha samuṭṭhitaṃ. Ānandattheropi ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā’’ti pāṭipuggalikadakkhiṇaṃyeva samādapeti, cuddasasu ca ṭhānesu dinnadānaṃ pāṭipuggalikaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Ayaṃ paṭhamāti ayaṃ dakkhiṇā guṇavasenapi paṭhamā jeṭṭhakavasenapi. Ayañhi paṭhamā aggā jeṭṭhikā, imissā dakkhiṇāya pamāṇaṃ nāma natthi. Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva, sesā paramadakkhiṇabhāvaṃ na pāpuṇanti. Bāhirake kāmesu vītarāgeti kammavādikiriyavādimhi lokiyapañcābhiññe. Puthujjanasīlavanteti puthujjanasīlavā nāma gosīladhātuko hoti, asaṭho amāyāvī paraṃ apīḷetvā dhammena samena kasiyā vā vaṇijjāya vā jīvikaṃ kappetā. Puthujjanadussīleti puthujjanadussīlā nāma kevaṭṭamacchabandhādayo paraṃ pīḷāya jīvikaṃ kappetā.

๓๗๙. เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภพระดำรัสว่า "จุทฺทส โข ปนิมา"? พระสูตรนี้เกิดขึ้นเพราะปรารภปาฏิปุคคลิกทักษิณา แม้พระอานนทเถระก็ทูลให้ทรงสมาทานปาฏิปุคคลิกทักษิณานั่นเองว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับ" และเพื่อจะทรงแสดงว่า ทานที่ถวายในฐานะ ๑๔ อย่าง ชื่อว่า ปาฏิปุคคลิกทาน จึงทรงปรารภเทศนานี้ บทว่า "อยํ ปฐมา" คือ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่งทั้งโดยคุณและโดยความเป็นใหญ่ จริงอยู่ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่ง เป็นเลิศ เป็นใหญ่ ประมาณแห่งทักษิณานี้ไม่มี แม้ทักษิณาที่สองและที่สามก็เป็นทักษิณาอย่างยิ่ง ส่วนทักษิณาที่เหลือไม่ถึงความเป็นทักษิณาอย่างยิ่ง บทว่า "พาหิรเก กาเมสุ วีตราเค" คือ ในบุคคลภายนอกผู้เป็นกรรมวาที กิริยวาที ผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม ได้โลกิยอภิญญา ๕ บทว่า "ปุถุชฺชนสีลวนฺเต" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้มีศีล ย่อมมีปกติเหมือนโค เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่เบียดเบียนผู้อื่น เลี้ยงชีพโดยธรรมสม่ำเสมอด้วยกสิกรรมหรือพาณิชยกรรม บทว่า "ปุถุชฺชนทุสฺสีเล" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้ทุศีล ได้แก่ ชาวประมง พรานล่าปลา เป็นต้น ผู้เบียดเบียนผู้อื่นเลี้ยงชีพ

Idāni pāṭipuggalikadakkhiṇāya vipākaṃ paricchindanto tatrānandātiādimāha. Tattha tiracchānagateti yaṃ guṇavasena upakāravasena posanatthaṃ dinnaṃ, idaṃ na gahitaṃ. Yampi ālopaaḍḍhaālopamattaṃ dinnaṃ, tampi na gahitaṃ. Yaṃ pana sunakhasūkarakukkuṭakākādīsu yassa kassaci sampattassa phalaṃ paṭikaṅkhitvā yāvadatthaṃ dinnaṃ, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā’’ti. Sataguṇāti satānisaṃsā. Pāṭikaṅkhitabbāti icchitabbā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ dakkhiṇā āyusataṃ vaṇṇasataṃ sukhasataṃ balasataṃ paṭibhānasatanti pañca ānisaṃsasatāni deti, attabhāvasate āyuṃ deti, vaṇṇaṃ, sukhaṃ, balaṃ, paṭibhānaṃ deti, nipparitasaṃ karoti. Bhavasatepi vutte ayameva attho. Iminā upāyena sabbattha nayo netabbo.

บัดนี้ เมื่อจะทรงกำหนดวิบากของปาฏิปุคคลิกทักษิณา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตตฺรานนฺท" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ติรจฺฉานคเต" คือ ทานที่ให้เพื่อเลี้ยงดูโดยอาศัยคุณหรือโดยอาศัยอุปการะ ทานนี้ไม่นับ แม้ทานที่ให้ประมาณคำข้าวหนึ่งหรือครึ่งคำข้าว ทานนั้นก็ไม่นับ ส่วนทานที่ให้แก่สัตว์ใดสัตว์หนึ่งที่มาถึงแล้วในจำพวกสุนัข สุกร ไก่ กา เป็นต้น ตามความต้องการ โดยหวังผล ทรงหมายถึงทานนี้จึงตรัสว่า "ให้ทานในสัตว์ดิรัจฉาน" บทว่า "สตคุณา" คือ มีอานิสงส์ร้อยเท่า บทว่า "ปาฏิกงฺขิตพฺพา" คือ พึงหวังได้ ความหมายที่ตรัสไว้คือ ทักษิณานี้ย่อมให้อานิสงส์ ๕๐๐ คือ อายุ ๑๐๐ วรรณะ ๑๐๐ สุขะ ๑๐๐ พละ ๑๐๐ และปฏิภาณ ๑๐๐ ย่อมให้อายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ ในร้อยอัตภาพ ย่อมทำให้ไม่มีความเดือดร้อน แม้เมื่อตรัสว่าในร้อยภพ ก็มีความหมายอย่างนี้เช่นกัน พึงนำนัยไปในทุกที่ด้วยอุบายนี้

Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanneti ettha heṭṭhimakoṭiyā tisaraṇaṃ gato upāsakopi sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma, tasmiṃ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ. Pañcasīle patiṭṭhitassa tato uttari mahapphalaṃ, dasasīle patiṭṭhitassa tato [Pg.224] uttari, tadahupabbajitassa sāmaṇerassa tato uttari, upasampannabhikkhuno tato uttari, upasampannasseva vattasampannassa tato uttari, vipassakassa tato uttari, āraddhavipassakassa tato uttari, uttamakoṭiyā pana maggasamaṅgī sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno nāma. Etassa dinnadānaṃ tato uttari mahapphalameva.

ในบทว่า 'ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล' นั้น โดยส่วนเบื้องต่ำ แม้อุบาสกผู้ถึงไตรสรณะ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, ทานที่ถวายในท่านผู้นั้นก็นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้. ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๕ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๑๐ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่สามเณรผู้บวชในวันนั้น มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วและสมบูรณ์ด้วยวัตร มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้เจริญวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ปรารภวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ส่วนโดยส่วนอย่างยิ่ง ผู้พร้อมด้วยมรรค ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ทานที่ถวายแก่ท่านผู้นี้ มีผลมากกว่านั้นอย่างแน่นอน.

Kiṃ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṃ dātunti? Āma sakkā. Āraddhavipassako hi pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati, tassa gehadvāre ṭhitassa hatthato pattaṃ gahetvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti. Tasmiṃ khaṇe bhikkhuno maggavuṭṭhānaṃ hoti, idaṃ dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma hoti. Atha vā panesa āsanasālāya nisinno hoti, manussā gantvā patte khādanīyabhojanīyaṃ ṭhapenti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Atha vā panassa vihāre vā āsanasālāya vā nisinnassa upāsakā pattaṃ ādāya attano gharaṃ gantvā khādanīyabhojanīyaṃ pakkhipanti, tasmiṃ khaṇe tassa maggavuṭṭhānaṃ hoti, idampi dānaṃ maggasamaṅgino dinnaṃ nāma. Tattha soṇḍiyaṃ udakassa viya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dinnadānassa asaṅkhyeyyatā veditabbā. Tāsu tāsu mahānadīsu mahāsamudde ca udakassa viya sotāpannādīsu dinnadānassa uttaritaravasena asaṅkhyeyyatā veditabbā. Pathaviyā khayamaṇḍalamatte padese paṃsuṃ ādiṃ katvā yāva mahāpathaviyā paṃsuno appameyyatāyapi ayamattho dīpetabbo.

ก็ การถวายทานแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? เออ ทำได้. จริงอยู่ ผู้ปรารภวิปัสสนา ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, เมื่อท่านยืนอยู่ที่ประตูเรือน (คนทั้งหลาย) รับบาตรจากมือแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป. ในขณะนั้น การออกจากมรรคของภิกษุย่อมมี, ทานนี้ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่งอยู่ในโรงฉัน, มนุษย์ทั้งหลายไปแล้ววางของเคี้ยวของฉันลงในบาตร, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อท่านนั่งอยู่ในวิหารหรือในโรงฉัน อุบาสกทั้งหลายรับบาตรไปสู่เรือนของตนแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. ในบรรดาทานเหล่านั้น พึงทราบความที่ทานที่ถวายแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลนับไม่ได้ เหมือนน้ำในมหาสมุทร. พึงทราบความที่ทานที่ถวายในพระโสดาบันเป็นต้นนับไม่ได้โดยความยิ่งขึ้นไป เหมือนน้ำในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้นๆ และในมหาสมุทร. อรรถนี้พึงแสดงแม้ด้วยความที่ฝุ่นในแผ่นดินใหญ่นับประมาณไม่ได้ โดยเริ่มตั้งแต่ฝุ่นในพื้นที่ขนาดเท่าลานนวดข้าวบนแผ่นดิน.

380. Satta kho panimāti kasmā ārabhi? ‘‘Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti hi vuttaṃ, tattha sattasu ṭhānesu dinnadānaṃ saṅghe dinnaṃ nāma hotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha buddhappamukhe ubhatosaṅgheti ekato bhikkhusaṅgho, ekato bhikkhunisaṅgho, satthā majjhe nisinno hotīti ayaṃ buddhappamukho ubhatosaṅgho nāma. Ayaṃ paṭhamāti imāya dakkhiṇāya samappamāṇā dakkhiṇā nāma natthi. Dutiyadakkhiṇādayo pana etaṃ paramadakkhiṇaṃ na pāpuṇanti.

๓๘๐. (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเทศนาว่า 'ดูก่อนโคตมี ทักษิณาทาน ๗ ประการเหล่านี้แล' เพราะเหตุไร? เพราะได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนโคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว' ทรงปรารภเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ในฐานะ ๗ ประการนั้น ทานที่ถวายแล้วชื่อว่าถวายในสงฆ์. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ในอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข' คือ ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง ภิกษุณีสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งอยู่ตรงกลาง นี้ชื่อว่าอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. บทว่า 'นี้เป็นทักษิณาประการแรก' คือ ทักษิณาที่มีประมาณเท่ากับทักษิณานี้ ย่อมไม่มี. ส่วนทักษิณาประการที่สองเป็นต้น ย่อมไม่ถึงทักษิณาอันยอดเยี่ยมนี้.

Kiṃ [Pg.225] pana tathāgate parinibbute buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dātuṃ sakkāti? Sakkā. Kathaṃ? Ubhatosaṅghassa hi pamukhe sadhātukaṃ paṭimaṃ āsane ṭhapetvā ādhārakaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ satthu paṭhamaṃ datvā ubhatosaṅghassa dātabbaṃ, evaṃ buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ dinnaṃ nāma hoti. Tattha yaṃ satthu dinnaṃ, taṃ kiṃ kātabbanti? Yo satthāraṃ paṭijaggati vattasampanno bhikkhu, tassa dātabbaṃ. Pitusantakañhi puttassa pāpuṇāti, bhikkhusaṅghassa dātumpi vaṭṭati, sappitelāni pana gahetvā dīpā jalitabbā, sāṭakaṃ gahetvā paṭākā āropetabbāti. Bhikkhusaṅgheti aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe. Bhikkhunisaṅghepi eseva nayo.

ก็ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว การถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? ทำได้. อย่างไร? คือ พึงตั้งพระพุทธปฏิมาพร้อมด้วยพระธาตุไว้บนอาสนะเบื้องหน้าแห่งอุภโตสงฆ์ ตั้งที่รองบาตรไว้ กระทำทักษิโณทกเป็นต้นแล้ว ถวายวัตถุทั้งปวงแด่พระศาสดาก่อน แล้วจึงถวายแก่อุภโตสงฆ์, เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่าได้ถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ในการถวายนั้น วัตถุที่ถวายแด่พระศาสดา พึงทำอย่างไร? พึงถวายแก่ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรซึ่งดูแลพระศาสดา (คือพระเจดีย์). จริงอยู่ ทรัพย์สินของบิดาย่อมตกถึงบุตร, ถวายแก่ภิกษุสงฆ์ก็ควร, อีกอย่างหนึ่ง พึงนำเนยใสและน้ำมันมาจุดประทีป, พึงนำผ้ามาทำเป็นธงประดับ. บทว่า 'ในภิกษุสงฆ์' หมายถึง ในหมู่ภิกษุสงฆ์ใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัด. แม้ในภิกษุณีสงฆ์ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Gotrabhunoti gottamattakameva anubhavamānā, nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvakaṇṭhāti kāsāvakaṇṭhanāmakā. Te kira ekaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāya vā bandhitvā vicarissanti. Gharadvāraṃ pana tesaṃ puttabhariyā kasivaṇijjādikammāni ca pākatikāneva bhavissanti. Tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassantīti ettha dussīlasaṅghanti na vuttaṃ. Saṅgho hi dussīlo nāma natthi. Dussīlā pana upāsakā tesu dussīlesu bhikkhusaṅghaṃ uddissa saṅghassa demāti dānaṃ dassanti. Iti bhagavatā buddhappamukhe saṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāya asaṅkhyeyyāti vuttaṃ. Kāsāvakaṇṭhasaṅghe dinnadakkhiṇāpi guṇasaṅkhāyeva asaṅkhyeyyāti vuttā. Saṅghagatā dakkhiṇā hi saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hoti, saṅghe pana cittīkāro dukkaro hoti.

บทว่า 'โคตรภู' หมายถึง ผู้เสวยเพียงโคตร (ของสมณะ), อธิบายว่า เป็นสมณะแต่ในนาม. บทว่า 'กาสาวกัณฐะ' หมายถึง ผู้มีชื่อว่ากาสาวกัณฐะ (ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอ). ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นจะผูกผ้ากาสาวะชิ้นหนึ่งไว้ที่มือหรือที่คอแล้วเที่ยวไป. ส่วนประตูเรือน บุตรภรรยา และการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นของชนเหล่านั้น จักเป็นเหมือนของคฤหัสถ์ทั่วไป. ในบทว่า 'ในชนผู้ทุศีลเหล่านั้น (ทายก) อุทิศสงฆ์แล้วจักถวายทาน' นี้ ไม่ได้ตรัสว่า 'สงฆ์ผู้ทุศีล'. เพราะว่า สงฆ์ชื่อว่าทุศีล ย่อมไม่มี. ส่วนผู้ทุศีลคืออุบาสก, (ทายก) อุทิศภิกษุสงฆ์ในอุบาสกผู้ทุศีลเหล่านั้นแล้ว กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายแก่สงฆ์' แล้วจักถวายทาน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ก็นับไม่ได้โดยการนับคุณ. แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์กาสาวกัณฐะ ก็ตรัสว่านับไม่ได้โดยการนับคุณเช่นกัน. จริงอยู่ ทักษิณาที่ถึงแล้วซึ่งสงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้, แต่ว่า การทำการเคารพในสงฆ์ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก.

Yo hi saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmīti deyyadhammaṃ paṭiyādetvā vihāraṃ gantvā, – ‘‘bhante, saṅghaṃ uddissa ekaṃ theraṃ dethā’’ti vadati, atha saṅghato sāmaṇeraṃ labhitvā ‘‘sāmaṇero me laddho’’ti aññathattaṃ āpajjati, tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hoti. Mahātheraṃ labhitvāpi ‘‘mahāthero me laddho’’ti somanassaṃ uppādentassāpi na hotiyeva. Yo pana sāmaṇeraṃ vā upasampannaṃ vā daharaṃ vā theraṃ vā bālaṃ vā paṇḍitaṃ vā yaṃkiñci saṅghato labhitvā nibbematiko hutvā saṅghassa demīti saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkoti, tassa dakkhiṇā saṅghagatā nāma hoti. Parasamuddavāsino kira evaṃ karonti.

จริงอยู่ บุคคลใดตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" แล้วตระเตรียมเทยยธรรม ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้พระเถระรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" ครั้นเมื่อได้สามเณรจากสงฆ์แล้ว ถึงความเป็นอย่างอื่น (คือเสียใจ) ว่า "สามเณรเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของบุคคลนั้นไม่ชื่อว่าเป็นสังฆทาน แม้ได้พระมหาเถระแล้วให้โสมนัสเกิดขึ้นว่า "พระมหาเถระเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของผู้นั้นก็ไม่เป็นสังฆทานนั่นเทียว ส่วนบุคคลใดได้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจากสงฆ์ จะเป็นสามเณรก็ตาม ภิกษุอุปสมบันก็ตาม ภิกษุหนุ่มก็ตาม พระเถระก็ตาม ภิกษุผู้เขลาก็ตาม ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตก็ตาม แล้วเป็นผู้ไม่มีความเคลือบแคลง สามารถทำการเคารพในสงฆ์โดยตั้งใจว่า "เราถวายแด่สงฆ์" ทักษิณาของบุคคลนั้นชื่อว่าเป็นสังฆทาน ได้ยินว่า ชนผู้อยู่ในสมุทรอื่นย่อมกระทำอย่างนี้

Tattha [Pg.226] hi eko vihārasāmi kuṭumbiko ‘‘saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ dassāmī’’ti saṅghato uddisitvā ekaṃ bhikkhuṃ dethāti yāci. So ekaṃ dussīlabhikkhuṃ labhitvā nisinnaṭṭhānaṃ opuñjāpetvā āsanaṃ paññāpetvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmapupphehi pūjetvā pāde dhovitvā telena makkhetvā buddhassa nipaccakāraṃ karonto viya saṅghe cittīkārena deyyadhammaṃ adāsi. So bhikkhu pacchābhattaṃ vihārajagganatthāya kudālakaṃ dethāti gharadvāraṃ āgato, upāsako nisinnova kudālaṃ pādena khipitvā ‘‘gaṇhā’’ti adāsi. Tamenaṃ manussā āhaṃsu – ‘‘tumhehi pātova etassa katasakkāro vattuṃ na sakkā, idāni upacāramattakampi natthi, kiṃ nāmeta’’nti. Upāsako – ‘‘saṅghassa so ayyā cittīkāro, na etassā’’ti āha. Kāsāvakaṇṭhasaṅghassa dinnadakkhiṇaṃ pana ko sodhetīti? Sāriputtamoggallānādayo asīti mahātherā sodhentīti. Apica therā ciraparinibbutā, there ādiṃ katvā yāvajja dharamānā khīṇāsavā sodhentiyeva.

ในชมพูทวีปนั้น กุฎุมพีผู้เป็นเจ้าของวิหารคนหนึ่ง ตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" จึงได้วิงวอนว่า "ขอท่านทั้งหลายจงให้ภิกษุรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" เขาได้ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งแล้ว ให้ฉาบทาที่นั่ง ปูลาดอาสนะ ผูกเพดานไว้เบื้องบน บูชาด้วยของหอม ควัน และดอกไม้ ล้างเท้า ทาด้วยน้ำมัน แล้วได้ถวายเทยยธรรมด้วยความเคารพในสงฆ์ ประหนึ่งกระทำการเคารพต่อพระพุทธเจ้า ภายหลังภัต ภิกษุนั้นมาที่ประตูเรือนแล้วกล่าวว่า "จงให้จอบเพื่อประโยชน์แก่การกวาดวิหาร" อุบาสกนั่งอยู่นั่นเทียว เขี่ยจอบด้วยเท้าแล้วให้พลางกล่าวว่า "จงรับไป" มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "สักการะที่ท่านทั้งหลายกระทำแล้วแก่ภิกษุนี้ในเวลาเช้า ไม่อาจจะพรรณนาได้ บัดนี้ แม้สักว่าการอุปัฏฐากก็ไม่มี นี่ชื่อว่าอะไรกัน?" อุบาสกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การเคารพนั้น ข้าพเจ้ากระทำแล้วแด่สงฆ์ ไม่ใช่แก่ภิกษุรูปนี้" ก็ใครเล่าย่อมชำระทักษิณาที่ถวายแล้วแก่สงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอให้บริสุทธิ์? พระมหาสาวก ๘๐ มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์ อีกอย่างหนึ่ง พระเถระทั้งหลายปรินิพพานนานแล้ว พระขีณาสพทั้งหลายผู้ยังทรงพระชนม์อยู่จนถึงทุกวันนี้ มีพระเถระเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์นั่นเทียว

Na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāyāti ettha atthi buddhappamukho saṅgho, atthi etarahi saṅgho, atthi anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅgho. Buddhappamukho saṅgho etarahi saṅghena na upanetabbo, etarahi saṅgho anāgate kāsāvakaṇṭhasaṅghena saddhiṃ na upanetabbo. Tena teneva samayena kathetabbaṃ. Saṅghato uddisitvā gahitasamaṇaputhujjano hi pāṭipuggaliko sotāpanno, saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa puthujjanasamaṇe dinnaṃ mahapphalataraṃ. Uddisitvā gahito sotāpanno pāṭipuggaliko sakadāgāmītiādīsupi eseva nayo. Saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassa hi khīṇāsave dinnadānato uddisitvā gahite dussīlepi dinnaṃ mahapphalatarameva. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sīlavato kho, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle’’ti, taṃ imaṃ nayaṃ pahāya ‘‘catasso kho imānanda, dakkhiṇā visuddhiyo’’ti imasmiṃ catukke daṭṭhabbaṃ.

ในพระบาลีว่า "ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวเลยว่า ทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์..." นั้น มีสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข มีสงฆ์ในบัดนี้ มีสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต ไม่พึงนำสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขมาเทียบกับสงฆ์ในบัดนี้ ไม่พึงนำสงฆ์ในบัดนี้มาเทียบกับสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต พึงกล่าวตามสมัยนั้นๆ นั่นเทียว จริงอยู่ ปุถุชนสมณะที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ (มีผลน้อยกว่า) พระโสดาบันที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน (แต่) ทานที่ถวายในปุถุชนสมณะของอุบาสกผู้สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ มีผลมากกว่า แม้ในกรณีที่พระโสดาบันที่รับมาโดยเจาะจง (มีผลน้อยกว่า) พระสกทาคามีที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ สำหรับผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ ทานที่ถวายแม้ในภิกษุผู้ทุศีลที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ มีผลมากกว่าทานที่ถวายในพระขีณาสพ (ที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน) นั่นเทียว ส่วนคำใดที่ตรัสไว้ว่า "มหาบพิตร ทานที่ถวายในผู้มีศีลมีผลมาก ในผู้ทุศีลไม่มีผลเช่นนั้น" คำนั้น พึงละนัยนี้เสีย แล้วพึงเห็นในจตุกกะนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณามี ๔ อย่าง"

381. Dāyakato visujjhatīti mahapphalabhāvena visujjhati, mahapphalā hotīti attho. Kalyāṇadhammoti sucidhammo, na pāpadhammo. Dāyakato visujjhatīti cettha vessantaramahārājā kathetabbo. So hi jūjakabrāhmaṇassa dārake datvā pathaviṃ kampesi.

๓๘๑. คำว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" คือ บริสุทธิ์เพราะความเป็นผู้มีผลมาก อธิบายว่า มีผลมาก คำว่า "มีธรรมอันงาม" คือ มีธรรมอันสะอาด ไม่ใช่มีธรรมอันเลวทราม ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช จริงอยู่ พระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์ ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว

Paṭiggāhakato [Pg.227] visujjhatīti ettha kalyāṇīnadīmukhadvāravāsikevaṭṭo kathetabbo. So kira dīghasomattherassa tikkhattumpi piṇḍapātaṃ datvā maraṇamañce nipanno ‘‘ayyassa maṃ dīghasomattherassa dinnapiṇḍapāto uddharatī’’ti āha.

ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก" นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้อยู่ที่ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า ชาวประมงนั้นถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆโสมเถระถึงสามครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย ได้กล่าวว่า "บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแล้วแก่พระทีฆโสมเถระผู้เป็นเจ้า ย่อมช่วยฉุดข้าพเจ้าขึ้น (จากอบาย)"

Neva dāyakatoti ettha vaḍḍhamānavāsiluddako kathetabbo. So kira petadakkhiṇaṃ dento ekassa dussīlasseva tayo vāre adāsi, tatiyavāre ‘‘amanusso dussīlo maṃ vilumpatī’’ti viravi, ekassa sīlavantabhikkhuno datvā pāpitakāleyevassa pāpuṇi.

ในข้อว่า "ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อยู่ในวัฑฒมานะ ได้ยินว่า นายพรานนั้น เมื่อถวายทักษิณาอุทิศให้เปรต ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปเดียวถึงสามครั้ง ในครั้งที่สาม อมนุษย์ (คือเปรต) ได้ร้องครวญครางว่า "ภิกษุผู้ทุศีลปล้นเรา" ครั้นนายพรานถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่ง (ทักษิณานั้น) ก็ถึงแก่เปรตนั้นในกาลที่อุทิศให้นั่นเทียว

Dāyakato ceva visujjhatīti ettha asadisadānaṃ kathetabbaṃ.

ในข้อว่า "บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน

Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhatīti ettha yathā nāma cheko kassako asārampi khettaṃ labhitvā samaye kasitvā paṃsuṃ apanetvā sārabījāni patiṭṭhapetvā rattindivaṃ ārakkhe pamādaṃ anāpajjanto aññassa sārakhettato adhikataraṃ dhaññaṃ labhati, evaṃ sīlavā dussīlassa datvāpi phalaṃ mahantaṃ adhigacchatīti. Iminā upāyena sabbapadesu visujjhanaṃ veditabbaṃ.

ในข้อว่า "ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ มีอุปมาว่า ชาวนาผู้ฉลาด แม้ได้นาที่ไม่มีสาระ แต่เมื่อไถในเวลาที่ควร กำจัดดินเลวออก ปลูกพืชพันธุ์ดี ไม่ประมาทในการดูแลทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมได้ข้าวเปลือกมากกว่านาที่มีสาระของคนอื่น ฉันใด ผู้มีศีล (คือทายก) แม้ถวายแก่ผู้ทุศีล ก็ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่ ฉันนั้น พึงทราบความบริสุทธิ์ในทุกบทด้วยอุบายนี้

Vītarāgo vītarāgesūti ettha vītarāgo nāma anāgāmī, arahā pana ekantavītarāgova, tasmā arahatā arahato dinnadānameva aggaṃ. Kasmā? Bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato. Nanu khīṇāsavo dānaphalaṃ na saddahatīti? Dānaphalaṃ saddahantā khīṇāsavasadisā na honti. Khīṇāsavena katakammaṃ pana nicchandarāgattā kusalaṃ vā akusalaṃ vā na hoti, kiriyaṭṭhāne tiṭṭhati, tenevassa dānaṃ aggaṃ hotīti vadanti.

ในข้อว่า "ผู้ปราศจากราคะถวายในท่านผู้ปราศจากราคะ" นี้ ชื่อว่าผู้ปราศจากราคะ คือ พระอนาคามี ส่วนพระอรหันต์เป็นผู้ปราศจากราคะโดยส่วนเดียวทีเดียว เพราะฉะนั้น ทานที่พระอรหันต์ถวายแก่พระอรหันต์เท่านั้นจึงเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความอาลัยในภพและความปรารถนาในภพ (ของทั้งสองฝ่าย) (ถามว่า) ก็พระขีณาสพไม่เชื่อผลของทานมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ผู้ที่เชื่อผลของทานไม่เหมือนกับพระขีณาสพ ส่วนกรรมที่พระขีณาสพกระทำ เพราะปราศจากฉันทราคะ จึงไม่เป็นกุศลหรืออกุศล ตั้งอยู่ในฐานะกิริยา เพราะเหตุนั้นเอง ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า ทานของท่านเป็นเลิศ

Kiṃ pana sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalaṃ, udāhu sāriputtattherena sammāsambuddhassa dinnanti. Sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnaṃ mahapphalanti vadanti. Sammāsambuddhañhi ṭhapetvā añño dānassa vipākaṃ jānituṃ samattho nāma natthi. Dānañhi catūhi sampadāhi dātuṃ sakkontassa tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tatrimā sampadā – deyyadhammassa dhammena [Pg.228] samena paraṃ apīḷetvā uppannatā, pubbacetanādivasena cetanāya mahattatā, khīṇāsavabhāvena guṇātirekatā, taṃdivasaṃ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatāti.

ก็ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก หรือว่าทานที่พระสารีบุตรเถระถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีผลมาก (ท่าน) กล่าวกันว่า ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก เพราะว่าเว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสียแล้ว ผู้อื่นที่ชื่อว่าสามารถจะรู้วิบากของทานได้ ย่อมไม่มี ก็ทานที่ผู้สามารถจะให้ด้วยสมบัติ ๔ ประการ ย่อมให้ผลในอัตภาพนั้นนั่นเทียว ในสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้คือ ความที่ไทยธรรมเกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ไม่เบียดเบียนผู้อื่น, ความที่เจตนามีความยิ่งใหญ่ ด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาเป็นต้น, ความที่คุณมีความยิ่งกว่า ด้วยความเป็นพระขีณาสพ, ความที่วัตถุถึงพร้อม ด้วยความเป็นผู้ออกจากนิโรธสมาบัติในวันนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร จบแล้ว

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบแล้ว

5. Saḷāyatanavaggo

๕. สฬายตนวรรค

1. Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอนาถบิณฑิโกวาทสูตร

383. Evaṃ [Pg.229] me sutanti anāthapiṇḍikovādasuttaṃ. Tattha bāḷhagilānoti adhimattagilāno maraṇaseyyaṃ upagato. Āmantesīti gahapatissa kira yāva pādā vahiṃsu, tāva divase sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā buddhupaṭṭhānaṃ akhaṇḍaṃ akāsi. Yattakañcassa satthu upaṭṭhānaṃ ahosi, tattakaṃyeva mahātherānaṃ. So ajja gamanapādassa pacchinnattā anuṭṭhānaseyyaṃ upagato sāsanaṃ pesetukāmo aññataraṃ purisaṃ āmantesi. Tenupasaṅkamīti bhagavantaṃ āpucchitvā sūriyatthaṅgamanavelāya upasaṅkami.

๓๘๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าอนาถบิณฑิโกวาทสูตร ในอนาถบิณฑิโกวาทสูตรนั้น บทว่า พาฬฺหคิลาโน คือ ป่วยหนัก เข้าถึงเตียงที่นอนตาย บทว่า อามนฺเตสิ คือ ได้ยินว่า เท้าทั้งสองของคฤหบดียังนำไปได้เพียงใด เพียงนั้น ท่านได้กระทำการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าในวันหนึ่งๆ ครั้งหนึ่งบ้าง สองครั้งบ้าง หรือสามครั้งบ้าง อย่างไม่ขาดสาย และการอุปัฏฐากพระศาสดาของท่านมีประมาณเท่าใด การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้นเหมือนกัน คฤหบดีนั้น วันนี้ เพราะเท้าที่จะใช้เดินขาดไปแล้ว จึงเข้าถึงที่นอนอันลุกขึ้นไม่ได้ ประสงค์จะส่งข่าวไป จึงเรียกบุรุษคนหนึ่งมา บทว่า เตนุปสงฺกมิ คือ (พระสารีบุตร) ทูลลาพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาในเวลาที่พระอาทิตย์กำลังจะตก

384. Paṭikkamantīti osakkanti, tanukā bhavanti. Abhikkamantīti abhivaḍḍhanti ottharanti, balavatiyo honti.

๓๘๔. บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมถอยกลับ ย่อมเบาบางลง บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมเจริญขึ้น ย่อมครอบงำ ย่อมมีกำลัง

Abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamoti yasmiñhi samaye māraṇantikā vedanā uppajjati, uparivāte jalitaggi viya hoti, yāva usmā na pariyādiyati, tāva mahatāpi upakkamena na sakkā vūpasametuṃ, usmāya pana pariyādinnāya vūpasammati.

บทว่า อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม คือ เพราะในสมัยใด เวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนไฟที่ลุกโพลงเมื่อมีลมพัดเบื้องบน ตราบเท่าที่ไออุ่นยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ไม่สามารถจะระงับได้แม้ด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวง แต่เมื่อไออุ่นสิ้นไปแล้ว เวทนานั้นย่อมระงับไป

385. Athāyasmā sāriputto cintesi – ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhissa vedanā māraṇantikā, na sakkā paṭibāhituṃ, avasesā kathā niratthakā, dhammakathamassa kathessāmī’’ti. Atha naṃ taṃ kathento tasmātihātiādimāha. Tattha tasmāti yasmā cakkhuṃ tīhi gāhehi gaṇhanto uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ paṭibāhituṃ samattho nāma natthi, tasmā. Na cakkhuṃ upādiyissāmīti cakkhuṃ tīhi gāhehi na gaṇhissāmi. Na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇanti viññāṇañcāpi me cakkhunissitaṃ na bhavissati. Na rūpanti heṭṭhā āyatanarūpaṃ kathitaṃ, imasmiṃ ṭhāne sabbampi kāmabhavarūpaṃ kathento evamāha.

๓๘๕. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรคิดว่า 'เวทนานี้ของมหาเศรษฐีมีมรณะเป็นที่สุด ไม่สามารถจะห้ามได้ วาจาที่เหลือไร้ประโยชน์ เราจักแสดงธรรมกถาแก่เขา' ครั้งนั้น เมื่อจะแสดงธรรมกถานั้นแก่เขา จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า ตสฺมาติห ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่า บุคคลผู้ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง ชื่อว่าสามารถจะห้ามเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดที่เกิดขึ้นแล้วได้ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น บทว่า น จกฺขุ อุปาทิยิสฺสามิ คือ เราจักไม่ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง บทว่า น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ คือ แม้วิญญาณของเราที่อาศัยจักษุก็จักไม่มี บทว่า น รูปํ คือ ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงอายตนรูป ในที่นี้ เมื่อจะกล่าวถึงกามภวรูปทั้งหมด จึงกล่าวอย่างนี้

386. Na idhalokanti vasanaṭṭhānaṃ vā ghāsacchādanaṃ vā na upādiyissāmīti attho. Idañhi paccayesu aparitassanatthaṃ kathitaṃ. Na paralokanti [Pg.230] ettha pana manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāma. Idaṃ – ‘‘asukadevaloke nibbattitvā asukaṭṭhāne bhavissāmi, idaṃ nāma khādissāmi bhuñjissāmi nivāsessāmi pārupissāmī’’ti evarūpāya paritassanāya pahānatthaṃ vuttaṃ. Tampi na upādiyissāmi, na ca me tannissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatīti evaṃ tīhi gāhehi parimocetvā thero desanaṃ arahattanikūṭena niṭṭhapesi.

๓๘๖. บทว่า น อิธโลกํ อธิบายว่า เราจักไม่ยึดมั่นซึ่งที่อยู่ หรืออาหารและเครื่องนุ่งห่ม เพราะคำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อความไม่กระสันในปัจจัยทั้งหลาย ส่วนในบทว่า น ปรโลกํ นี้ เว้นมนุสสโลกเสีย ที่เหลือชื่อว่าปรโลก คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อละความกระสันเห็นปานนี้ว่า 'เราบังเกิดในเทวโลกชื่อโน้นแล้ว จักอยู่ในสถานที่ชื่อโน้น จักเคี้ยวกินของชื่อนี้ จักบริโภคของชื่อนี้ จักนุ่งห่มของชื่อนี้' (เรา) จักไม่ยึดมั่นแม้ซึ่งปรโลกนั้น และวิญญาณของเราที่อาศัยปรโลกนั้นจักไม่มี ดังนี้ พระเถระเปลื้อง (อนาถบิณฑิกคฤหบดี) จากเครื่องยึดถือ ๓ อย่างอย่างนี้แล้ว จึงยังเทศนาให้จบลงด้วยอรหัตตผลเป็นยอด

387. Olīyasīti attano sampattiṃ disvā ārammaṇesu bajjhasi allīyasīti. Iti āyasmā ānando – ‘‘ayampi nāma gahapati evaṃ saddho pasanno maraṇabhayassa bhāyati, añño ko na bhāyissatī’’ti maññamāno tassa gāḷhaṃ katvā ovādaṃ dento evamāha. Na ca me evarūpī dhammīkathā sutapubbāti ayaṃ upāsako – ‘‘satthu santikāpi me evarūpī dhammakathā na sutapubbā’’ti vadati, kiṃ satthā evarūpi sukhumaṃ gambhīrakathaṃ na kathetīti? No na katheti. Evaṃ pana cha ajjhattikāni āyatanāni cha bāhirāni cha viññāṇakāye cha phassakāye cha vedanākāye cha dhātuyo pañcakkhandhe cattāro arūpe idhalokañca paralokañca dassetvā diṭṭhasutamutaviññātavasena arahatte pakkhipitvā kathitakathā etena na sutapubbā, tasmā evaṃ vadati.

๓๘๗. บทว่า โอลียสิ คือ ท่านเห็นสมบัติของตนแล้ว ย่อมผูกพัน ย่อมติดอยู่ในอารมณ์ทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ ท่านพระอานนท์เมื่อสำคัญว่า 'คฤหบดีผู้นี้ มีศรัทธาเลื่อมใสถึงเพียงนี้ ยังกลัวต่อมรณภัย คนอื่นใครเล่าจักไม่กลัว' จึงประสงค์จะให้โอวาทแก่เขาโดยทำให้มั่นคง จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า น จ เม เอวรูปี ธมฺมีกถา สุตปุพฺพา คือ อุบาสกนี้กล่าวว่า 'แม้จากสำนักของพระศาสดา ธรรมกถาเห็นปานนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่เคยฟัง' (ถามว่า) พระศาสดาไม่ทรงแสดงธรรมกถาที่สุขุมลึกซึ้งเห็นปานนี้หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง แต่ว่า ธรรมกถาที่ทรงแสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ ผัสสกาย ๖ เวทนากาย ๖ ธาตุ ๖ ขันธ์ ๕ อรูป ๔ ทั้งโลกนี้และโลกหน้าแล้ว ทรงแสดงโดยบรรจุลงในอรหัตตผล ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ และรู้แจ้งนั้น อุบาสกนี้ไม่เคยฟัง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้

Apicāyaṃ upāsako dānādhimutto dānābhirato buddhānaṃ santikaṃ gacchanto tucchahattho na gatapubbo. Purebhattaṃ gacchanto yāgukhajjakādīni gāhāpetvā gacchati, pacchābhattaṃ sappimadhuphāṇitādīni. Tasmiṃ asati vālikaṃ gāhāpetvā gandhakuṭipariveṇe okirāpeti, dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā gehaṃ gato. Bodhisattagatiko kiresa upāsako, tasmā bhagavā catuvīsati saṃvaccharāni upāsakassa yebhuyyena dānakathameva kathesi – ‘‘upāsaka, idaṃ dānaṃ nāma bodhisattānaṃ gatamaggo, mayhampi gatamaggo, mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dānaṃ dinnaṃ, tvaṃ mayā gatamaggameva anugacchasī’’ti. Dhammasenāpatiādayo mahāsāvakāpi attano attano santikaṃ āgatakāle dānakathamevassa kathenti. Tenevāha na kho gahapati gihīnaṃ odātavasanānaṃ evarūpī dhammīkathā paṭibhātīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – gahapati gihīnaṃ nāma khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsīdāsaputtabhariyādīsu tibbo ālayo tibbaṃ nikantipariyuṭṭhānaṃ[Pg.231], tesaṃ – ‘‘ettha ālayo na kātabbo, nikanti na kātabbā’’ti kathā na paṭibhāti na ruccatīti.

อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกนี้เป็นผู้มีใจน้อมไปในทาน ยินดีในทาน เมื่อไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่เคยไปมือเปล่า เมื่อไปในเวลาก่อนภัต ก็ให้คนถือเอาของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้นไป เมื่อไปในเวลาหลังภัต ก็ให้ถือเอาของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป เมื่อของเหล่านั้นไม่มี ก็ให้คนถือเอาทรายไปโปรยในบริเวณพระคันธกุฎี ถวายทานแล้ว รักษาสีลแล้ว จึงกลับไปเรือน ได้ยินว่า อุบาสกนี้มีคติอย่างพระโพธิสัตว์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแต่ทานกถาโดยมากแก่อุบาสกตลอด ๒๔ ปีว่า “ดูก่อนอุบาสก ทานนี้ชื่อว่าเป็นทางดำเนินของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย เป็นทางดำเนินของเราด้วย เราได้ให้ทานแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ท่านจงติดตามทางที่เราไปแล้วนั่นเทียว” แม้พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ก็กล่าวแต่ทานกถาแก่อุบาสกนั้นในเวลาที่เขามาสู่สำนักของตนๆ เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกล่าวว่า “ข้าแต่คฤหบดี ธรรมิกถาเช่นนี้ ย่อมไม่ปรากฏแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว” ความว่า คฤหบดี ชื่อว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายย่อมมีความอาลัยกล้า มีความใคร่และความกำหนัดกล้าในสิ่งของมีไร่นา เงินทอง ทาสีทาส บุตรภรรยาเป็นต้น สำหรับคฤหัสถ์เหล่านั้น ถ้อยคำว่า “ในสิ่งของเหล่านี้ ไม่พึงทำความอาลัย ไม่พึงทำความใคร่” ย่อมไม่ปรากฏ ไม่เป็นที่ชอบใจ

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Tusitabhavane kirassa nibbattamattasseva tigāvutappamāṇaṃ suvaṇṇakkhandhaṃ viya vijjotamānaṃ attabhāvaṃ uyyānavimānādisampattiñca disvā – ‘‘mahatī ayaṃ mayhaṃ sampatti, kiṃ nu kho me manussapathe kammaṃ kata’’nti olokento tīsu ratanesu adhikāraṃ disvā cintesi ‘‘pamādaṭṭhānamidaṃ devattaṃ nāma, imāya hi me sampattiyā modamānassa satisammosopi siyā, handāhaṃ gantvā mama jetavanassa ceva bhikkhusaṅghassa ca tathāgatassa ca ariyamaggassa ca sāriputtattherassa ca vaṇṇaṃ kathetvā tato āgantvā sampattiṃ anubhavissāmī’’ti. So tathā akāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho anāthapiṇḍikotiādi vuttaṃ.

คำว่า “เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ” ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พอเทวบุตรนั้นบังเกิดในดุสิตภพเท่านั้น ก็ได้เห็นอัตภาพที่รุ่งเรืองประดุจแท่งทองประมาณ ๓ คาวุต และสมบัติมีอุทยานและวิมานเป็นต้น จึงตรวจดูว่า “สมบัตินี้ของเราใหญ่หลวงนัก เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอในมนุสสโลก” เมื่อเห็นการกระทำอันยิ่งในรัตนะ ๓ จึงคิดว่า “ความเป็นเทพนี้ชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เพราะเมื่อเราเพลิดเพลินอยู่ด้วยสมบัตินี้ แม้ความหลงลืมสติก็พึงมีได้ เอาล่ะ เราจะไปกล่าวคุณของพระเชตวันของเรา ของภิกษุสงฆ์ ของพระตถาคต ของอริยมรรค และของพระสารีบุตรเถระ แล้วกลับมาจากที่นั้น จักเสวยสมบัติ” เขาได้ทำเช่นนั้น เพื่อแสดงความนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อนาถปิณฺฑิโก

Tattha isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanisevitaṃ. Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṃ kathento kammaṃ vijjā cātiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhipakkhiko dhammo. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappo. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamaṃ. Etena maccā sujjhantīti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสิสงฺฆนิเสวิตํ คือ อันหมู่ภิกษุเสพแล้ว (เทวบุตร) กล่าวคุณของพระเชตวันด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวคุณของอริยมรรค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กมฺมํ วิชฺชา จ ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺมํ คือ มรรคเจตนา บทว่า วิชฺชา คือ มรรคปัญญา บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ บทว่า สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ แสดงว่า ชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลเป็นชีวิตที่สูงสุด อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิชฺชา คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ บทว่า ธมฺโม คือ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ บทว่า สีลํ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ บทว่า ชีวิตมุตฺตมํ ชื่อว่าชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลนั้นเป็นชีวิตสูงสุด บทว่า เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคมีองค์ ๘ นี้

Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena samādhipakkhiyaṃ dhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena pañcakkhandhadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยโคตรและทรัพย์ เพราะเหตุนั้น (จึงควรพิจารณาธรรม) บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิโดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในอริยมรรคนั้นอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมคือขันธ์ ๕ โดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในสัจจะ ๔ เหล่านั้นอย่างนี้

Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento sāriputto vātiādimāha. Tattha sāriputto vāti avadhāraṇavacanaṃ. Etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesaupasamena. Pāraṅgatoti [Pg.232] nibbānaṃ gato. Yo koci nibbānaṃ patto bhikkhu, so etāvaparamo siyā, na therena uttaritaro nāma atthīti vadati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บัดนี้ (เทวบุตร) เมื่อจะกล่าวคุณของพระสารีบุตรเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สาริปุตฺโต ว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาริปุตฺโต ว เป็นคำแสดงการกำหนด (เทวบุตร) กล่าวว่า พระสารีบุตรเท่านั้นประเสริฐกว่าด้วยคุณมีปัญญาเป็นต้นเหล่านี้ บทว่า อุปสเมน คือ ด้วยความสงบกิเลส บทว่า ปารงฺคโต คือ ผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีประมาณอย่างยิ่งเพียงเท่านั้น (เทวบุตร) กล่าวว่า ภิกษุชื่อว่าผู้ประเสริฐกว่าพระเถระไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนาถปิณฑิโกวาทสูตร จบ

2. Channovādasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาฉันโนวาทสูตร

389. Evaṃ me sutanti channovādasuttaṃ. Tattha channoti evaṃnāmako thero, na abhinikkhamanaṃ nikkhantatthero. Paṭisallānāti phalasamāpattito. Gilānapucchakāti gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhavaṇṇitaṃ, tasmā evamāha. Satthanti jīvitahārakasatthaṃ. Nāvakaṅkhāmīti icchāmi.

๓๘๙. ฉันโนวาทสูตร (เริ่มต้นว่า) เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า ฉนฺโน คือ พระเถระชื่ออย่างนี้ ไม่ใช่พระเถระผู้ตามเสด็จออกผนวช บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากผลสมาบัติ บทว่า คิลานปุจฺฉกา ความว่า ชื่อว่าการอุปัฏฐากคนไข้ อันพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระเถระ) จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า สตฺถํ คือ ศัสตราที่นำชีวิตไป บทว่า นาวกงฺขามิ คือ ไม่ปรารถนา

390. Anupavajjanti anuppattikaṃ appaṭisandhikaṃ.

๓๙๐. บทว่า อนุปวชฺชํ คือ ไม่มีการเกิดขึ้นอีก ไม่มีการปฏิสนธิอีก

391. Etaṃ mamātiādīni taṇhāmānadiṭṭhigāhavasena vuttāni. Nirodhaṃ disvāti khayavayaṃ ñatvā. Netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti samanupassāmi.

๓๙๑. คำเป็นต้นว่า เอตํ มม ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า นิโรธํ ทิสฺวา คือ รู้ความสิ้นและความเสื่อม บทว่า เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามิ คือ ข้าพเจ้าจะพิจารณาเห็นว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

393. Tasmāti yasmā māraṇantikavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthaṃ āharāmīti vadati, tasmā. Puthujjano āyasmā, tena idampi manasi karohīti dīpeti. Niccakappanti niccakālaṃ. Nissitassāti taṇhādiṭṭhīhi nissitassa. Calitanti vipphanditaṃ hoti. Passaddhīti kāyacittapassaddhi, kilesapassaddhi nāma hotīti attho. Natīti taṇhānati. Natiyā asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhānesu asati. Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena āgati nāma na hoti, cutivasena gamanaṃ nāma na hoti. Cutūpapātoti cavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto. Nevidha na huraṃ na ubhayamantarenāti nayidha loke, na paraloke, na ubhayattha hoti. Esevanto dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa ayameva anto ayaṃ paricchedo [Pg.233] parivaṭumabhāvo hoti. Ayameva hi ettha attho. Ye pana ‘‘na ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ heṭṭhā vuttameva.

๓๙๓. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านพระฉันนะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่อาจอดกลั้นเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดได้ จึงนำศัสตรามา” เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า “ท่านผู้มีอายุเป็นปุถุชน เพราะเหตุนั้น ท่านจงทำในใจถึงข้อนี้ด้วย” บทว่า นิจฺจกปฺปํ คือ ตลอดกาลเป็นนิตย์ บทว่า นิสฺสิตสฺส คือ ของบุคคลผู้อันตัณหาและทิฏฐิอาศัยแล้ว บทว่า จลิตํ คือ ย่อมหวั่นไหว บทว่า ปสฺสทฺธิ อธิบายว่า ได้แก่ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ชื่อว่า กิเลสปัสสัทธิ บทว่า นติ คือ ตัณหานั่นเอง บทว่า นติยา อสติ คือ เมื่อความอาลัย ความใคร่ และความกลุ้มรุมเพื่อภพไม่มี บทว่า อาคติคติ น โหติ คือ ชื่อว่า อาคติ (การมา) ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ย่อมไม่มี, ชื่อว่า คมน (การไป) ด้วยอำนาจแห่งจุติ ย่อมไม่มี บทว่า จุตูปปาโต คือ จุติด้วยอำนาจแห่งการเคลื่อน, อุปปาตะด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น บทว่า เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน คือ ย่อมไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในปรโลก ไม่มีในระหว่างโลกทั้งสอง บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส คือ ความไม่มีในโลกนี้และปรโลกนี้นั่นแหละ เป็นที่สุด เป็นเครื่องกำหนด เป็นภาวะที่ขาดโดยรอบแห่งวัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์ ความว่า นี้แหละเป็นอรรถในบทนี้ ส่วนอาจารย์เหล่าใดถือเอาคำว่า “น อุภยมนฺตเรน” แล้วปรารถนาอันตรภพ คำตอบแก่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

394. Satthaṃ āharesīti jīvitahārakaṃ satthaṃ āhari, kaṇṭhanāḷiṃ chindi. Athassa tasmiṃ khaṇe maraṇabhayaṃ okkami, gatinimittaṃ upaṭṭhāsi. So attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā saṃviggo vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Sammukhāyeva anupavajjatā byākatāti kiñcāpi idaṃ therassa puthujjanakāle byākaraṇaṃ hoti, etena pana byākaraṇena anantarāyamassa parinibbānaṃ ahosi. Tasmā bhagavā tameva byākaraṇaṃ gahetvā kathesi. Upavajjakulānīti upasaṅkamitabbakulāni. Iminā thero, – ‘‘bhante, evaṃ upaṭṭhākesu ca upaṭṭhāyikāsu ca vijjamānāsu so bhikkhu tumhākaṃ sāsane parinibbāyissatī’’ti pucchati. Athassa bhagavā kulesu saṃsaggābhāvaṃ dīpento honti hete sāriputtātiādimāha. Imasmiṃ kira ṭhāne therassa kulesu asaṃsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๙๔. บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ คือ ได้นำศัสตราอันนำชีวิตไป คือได้ตัดหลอดลมที่ลำคอ ลำดับนั้น ในขณะนั้น มรณภัยได้ครอบงำท่าน, คตินิมิตได้ปรากฏขึ้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตนแล้ว เกิดความสังเวช ตั้งวิปัสสนาขึ้น กำหนดสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นสมสีสี (ผู้มีศีรษะขาดพร้อมกับกิเลส) ปรินิพพานแล้ว บทว่า สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตา ความว่า แม้ว่าพยากรณ์นี้จะมีในกาลที่พระเถระเป็นปุถุชน แต่ด้วยพยากรณ์นี้ การปรินิพพานของท่านจึงไม่มีอันตราย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาพยากรณ์นั้นนั่นแหละตรัส บทว่า อุปวชฺชกุลานิ คือ ตระกูลที่พึงเข้าไปหา ด้วยบทนี้ พระเถระทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อมีอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาอยู่อย่างนี้ ภิกษุนั้นจักปรินิพพานในศาสนาของพระองค์ได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายของท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โหนฺติ เหเต สาริปุตฺต ได้ยินว่า ในที่นี้ ความที่พระเถระไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายได้ปรากฏชัดแล้ว ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Channovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉันโนวาทสูตร จบ

3. Puṇṇovādasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปุณโณวาทสูตร

395. Evaṃ me sutanti puṇṇovādasuttaṃ. Tattha paṭisallānāti ekībhāvā. Taṃ ceti taṃ cakkhuñceva rūpañca. Nandīsamudayā dukkhasamudayoti nandiyā taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ hoti. Iti chasu dvāresu dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Iminā ca tvaṃ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi. Evaṃ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ arahatte pakkhipitvā idāni puṇṇattheraṃ sattasu ṭhānesu sīhanādaṃ nadāpetuṃ iminā ca tvantiādimāha.

๓๙๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ ปุณโณวาทสูตร ในปุณโณวาทสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากความเป็นผู้เดียว บทว่า ตํ จ คือ ซึ่งจักษุและรูปนั้น บทว่า นนฺทีสมุทยา ทุกฺขสมุทโย ความว่า เพราะความประชุมพร้อมแห่งนันทิคือตัณหา ความประชุมพร้อมแห่งทุกข์คือเบญจขันธ์จึงมี ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย ในทวาร ๖ ในนัยที่สอง พระองค์ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ นิโรธและมรรค อนุสนธิว่า อิมินา จ ตฺวํ ปุณฺณ เป็นอนุสนธิจำเพาะ พระผู้มีพระภาคทรงบรรจุเทศนาด้วยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ในอรหัตตผลอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เพื่อจะทรงให้พระปุณณเถระบันลือสีหนาทในฐานะ ๗ ประการ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิมินา จ ตฺวํ

396. Caṇḍāti [Pg.234] duṭṭhā kibbisā. Pharusāti kakkhaḷā. Akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti. Paribhāsissantīti kiṃ samaṇo nāma tvaṃ, idañca idañca te karissāmāti tajjessanti. Evametthāti evaṃ mayhaṃ ettha bhavissati.

๓๙๖. บทว่า จณฺฑา คือ ดุร้าย, หยาบคาย บทว่า ผรุสา คือ กระด้าง บทว่า อกฺโกสิสฺสนฺติ คือ จักด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ บทว่า ปริภาสิสฺสนฺติ คือ จักข่มขู่ว่า “ท่านเป็นสมณะอะไรกัน เราจักทำสิ่งนี้และสิ่งนี้แก่ท่าน” บทว่า เอวเมตฺถ คือ (ความดำริ) ของข้าพเจ้าในเรื่องนั้นจักมีอย่างนี้

Daṇḍenāti catuhatthena daṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā. Satthenāti ekatodhārādinā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitahārakaṃ satthaṃ pariyesanti. Idaṃ thero tatiyapārājikavatthusmiṃ asubhakathaṃ sutvā attabhāvena jigucchantānaṃ bhikkhūnaṃ satthahārakapariyesanaṃ sandhāyāha. Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damoti vutto. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti (dī. ni. 1.166; ma. ni. 2.226) ettha uposathakammaṃ damoti vuttaṃ. Imasmiṃ pana sutte khanti damoti veditabbā. Upasamoti tasseva vevacanaṃ.

บทว่า ทณฺเฑน คือ ด้วยท่อนไม้มีประมาณ ๔ ศอก หรือด้วยค้อน บทว่า สตฺเถน คือ ด้วยศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ คือ ย่อมแสวงหาศัสตราอันนำชีวิตไป พระเถระกล่าวคำนี้โดยหมายถึงการแสวงหาผู้ถือศัสตราของภิกษุทั้งหลายผู้รังเกียจอัตภาพของตนเพราะได้ฟังอสุภกถาในเรื่องตติยปาราชิก ในบทว่า ทมูปสเมน นี้ บทว่า ทโม เป็นชื่อของอินทรียสังวรเป็นต้น จริงอยู่ ในคาถาว่า “สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย” อินทรียสังวร ท่านเรียกว่า ทมะ ในคาถาว่า “ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชติ” ปัญญา ท่านเรียกว่า ทมะ ในบทว่า “ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน” อุโบสถกรรม ท่านเรียกว่า ทมะ แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ขันติ คือ ทมะ บทว่า อุปสโม เป็นไวพจน์ของบทว่า ทมะ นั้นนั่นเอง

397. Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo, kasmā panettha gantukāmo ahosīti. Sunāparantavāsiko eva eso, sāvatthiyaṃ pana asappāyavihāraṃ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi.

๓๙๗. บทว่า อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ (มีความว่า) ก็ท่านปุณณะนี้คือใคร, เพราะเหตุไรจึงประสงค์จะไปในที่นั้น ท่านปุณณะนี้เป็นชาวสุนาปรันตชนบทนั่นเอง แต่ท่านกำหนดได้ว่าวิหารในกรุงสาวัตถีไม่เป็นที่สบาย จึงประสงค์จะไปในที่นั้น

Tatrāyaṃ anupubbikathā – sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṃ vāṇijakagāme ete dve bhātaro. Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṃ gantvā bhaṇḍaṃ āharati, kadāci kaniṭṭho. Imasmiṃ pana samaye kaniṭṭhaṃ ghare ṭhapetvā jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadacārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṃ nivāsetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องราตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า ในสุนาปรันตรัฐ ในหมู่บ้านพ่อค้าแห่งหนึ่ง มีพี่น้องสองคนเหล่านี้ ในสองคนนั้น บางคราวพี่ชายก็นำเกวียน ๕๐๐ เล่มไปสู่ชนบทแล้วนำสินค้ามา, บางคราวน้องชายก็นำมา แต่ในสมัยนี้ พี่ชายให้น้องชายอยู่บ้าน ตนเองนำเกวียน ๕๐๐ เล่มเที่ยวจาริกไปในชนบท โดยลำดับได้บรรลุถึงกรุงสาวัตถี ให้กองเกวียนพักอยู่ ณ ที่ไม่ไกลจากพระเชตวัน ฉันอาหารเช้าแล้ว มีบริวารแวดล้อม นั่งอยู่ในที่ผาสุก

Tena ca samayena sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena buddho yena dhammo yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappābbhārā hutvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavanaṃ [Pg.235] gacchanti. So te disvā ‘‘kahaṃ ime gacchanti’’ti ekamanussaṃ pucchi. Kiṃ tvaṃ ayyo na jānāsi, loke buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni, iccesa mahājano satthu santike dhammakathaṃ sotuṃ gacchatīti. Tassa buddhoti vacanaṃ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Atha attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu madhurassarena dhammaṃ desentassa parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi. Atha tathāgatena kālaṃ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase maṇḍapaṃ kāretvā āsanāni paññapetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṃ pakkosāpetvā, ettakaṃ bhaṇḍaṃ vissajjitaṃ, ettakaṃ na vissajjitanti sabbaṃ ācikkhitvā – ‘‘imaṃ sāpateyyaṃ mayhaṃ kaniṭṭhassa dehī’’ti sabbaṃ niyyātetvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi.

ในสมัยนั้น ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลายฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ มีผ้าห่มอันบริสุทธิ์ มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ เป็นผู้น้อมไป โน้มไป เอนไปในที่ซึ่งมีพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ แล้วออกจากเมืองทางประตูทิศใต้ ไปยังพระเชตวันมหาวิหาร เขาเห็นชนเหล่านั้นแล้วจึงถามบุรุษคนหนึ่งว่า “คนเหล่านี้ไปไหนกัน” (บุรุษนั้นตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านไม่รู้หรือ ในโลกนี้ พระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น มหาชนนี้จึงไปเพื่อฟังธรรมกถาในสำนักของพระศาสดา” คำว่า “พุทโธ” นั้น ได้เชือดเฉือนหนัง หนังกำพร้าเป็นต้นแล้ว หยั่งลงถึงเยื่อในกระดูกของเขา ครั้งนั้น เขาแวดล้อมด้วยบริวารของตน ไปยังวิหารพร้อมกับบริษัทนั้น ยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ฟังธรรมเมื่อพระศาสดาทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ แล้วยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการบรรพชา ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตทรงทราบกาลเวลาแล้วทรงส่งบริษัทกลับ เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ให้สร้างมณฑป ปูลาดอาสนะแล้ว ถวายมหาทานแก่หมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข (ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว) เขาฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ให้เรียกนายภัณฑาคาริกมา บอกเรื่องราวทั้งหมดว่า “สินค้าเท่านี้ขายไปแล้ว เท่านี้ยังไม่ได้ขาย” แล้วสั่งว่า “จงมอบทรัพย์สินนี้แก่น้องชายของข้าพเจ้า” ดังนี้ มอบหมายทุกสิ่งแล้วจึงบรรพชาในสำนักของพระศาสดา ได้เป็นผู้มีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้า

Athassa kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ janapado mayhaṃ asappāyo, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gaccheyya’’nti. Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhahitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā satta sīhanāde naditvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā puṇṇo…pe… viharatī’’ti.

ครั้งนั้น เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ กรรมฐานก็ไม่ปรากฏ ลำดับนั้น ท่านจึงคิดว่า “ชนบทนี้ไม่เป็นสัปปายะแก่เรา ไฉนหนอ เราพึงรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปยังถิ่นของตนเถิด” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า ท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตแล้ว ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลให้ทรงแสดงกรรมฐาน บันลือสีหนาท ๗ ประการแล้วก็หลีกไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะ...ฯลฯ...อยู่” ดังนี้

Kattha panāyaṃ vihāsīti? Catūsu ṭhānesu vihāsi, sunāparantaraṭṭhaṃ tāva pavisitvā ajjuhatthapabbate nāma pavisitvā vāṇijagāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṃ datvā, ‘‘bhante, aññattha agantvā idheva vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā tattheva vasāpesi.

ก็ท่านผู้นี้อยู่ที่ไหน? ท่านอยู่ที่ ๔ สถานที่ คือ เข้าไปสู่สุนาปรันตรัฐก่อน แล้วเข้าไปสู่ภูเขาชื่ออัชชุหัตถะ แล้วเข้าไปสู่หมู่บ้านวาณิชเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น น้องชายจำท่านได้ จึงถวายภิกษาแล้วให้ท่านรับปฏิญญาว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย โปรดอยู่ที่นี่เถิด” แล้วก็ให้อยู่ในที่นั้นนั่นเอง

Tato samuddagirivihāraṃ nāma agamāsi. Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi, taṃ koci caṅkamituṃ samattho nāma natthi. Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṃ karonti. Theronaṃ – ‘‘kammaṭṭhānaṃ manasikarontānaṃ phāsuvihāro hotū’’ti samuddaṃ nissaddaṃ katvā adhiṭṭhāsi.

จากนั้น ท่านได้ไปยังวิหารชื่อสมุททคิริ ที่นั่นมีที่จงกรมที่ทำขึ้นโดยล้อมรอบด้วยหินแหลมคมดุจเหล็ก ไม่มีใครสามารถที่จะจงกรมในที่นั้นได้ ณ ที่นั้น คลื่นสมุทรซัดเข้ามากระทบกับหินแหลมคมดุจเหล็ก ทำให้เกิดเสียงดัง พระเถระคิดว่า “ขอความอยู่ผาสุกจงมีแก่ภิกษุผู้มนสิการกรรมฐานเถิด” ดังนี้แล้ว จึงอธิษฐานทำให้สมุทรเงียบเสียง

Tato [Pg.236] mātulagiriṃ nāma agamāsi. Tattha sakuṇasaṅgho ussanno, rattiñca divā ca saddo ekābaddhova hoti, thero imaṃ ṭhānaṃ aphāsukanti tato makulakārāmavihāraṃ nāma gato. So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo. Thero imaṃ ṭhānaṃ phāsukanti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṃ upagacchi. Evaṃ catūsu ṭhānesu vihāsi.

จากนั้น ท่านได้ไปยังภูเขาชื่อมาตุลคิริ ที่นั่นมีฝูงนกชุกชุม ทั้งกลางคืนและกลางวัน เสียงก็ดังติดต่อกันเป็นอันเดียว พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ไม่ผาสุก” ดังนี้แล้ว จากที่นั้นจึงไปยังวิหารชื่อมกุลการาม วิหารนั้นอยู่ไม่ไกลไม่ใกล้จากหมู่บ้านวาณิช สมบูรณ์ด้วยการไปการมา สงัดเงียบ มีเสียงน้อย พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ผาสุก” ดังนี้แล้ว ณ ที่นั้น ให้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ที่จงกรม เป็นต้นแล้ว ก็เข้าจำพรรษา ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้อยู่ในสถานที่ ๔ แห่ง

Athekadivasaṃ tasmiṃyeva antovasse pañca vāṇijasatāni parasamuddaṃ gacchāmāti nāvāya bhaṇḍaṃ pakkhipiṃsu. Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṃ bhojetvā therassa santike sikkhāpadāni gahetvā vanditvā gacchanto, – ‘‘bhante, mahāsamuddo nāma appameyyo anekantarāyo, amhe āvajjeyyāthā’’ti vatvā nāvaṃ āruhi. Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi. Manussā pātarāsaṃ karissāmāti dīpake otiṇṇā. Tasmiṃ dīpe aññaṃ kiñci natthi, candanavanameva ahosi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในพรรษานั้นนั่นเอง พ่อค้า ๕๐๐ คนคิดว่า “เราจะไปสู่สมุทรฝั่งโน้น” จึงบรรทุกสินค้าลงในเรือ ในวันที่จะลงเรือ น้องชายของพระเถระถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว รับสิกขาบทในสำนักของพระเถระ ไหว้แล้ว ขณะจะไป ได้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหาสมุทรชื่อว่าประมาณมิได้ มีอันตรายมาก ขอท่านโปรดระลึกถึงพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วก็ลงเรือไป เรือแล่นไปด้วยความเร็วสูงสุด ได้ไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า “เราจะกินอาหารเช้ากัน” จึงลงที่เกาะนั้น บนเกาะนั้นไม่มีสิ่งอื่นใดเลย มีแต่ป่าไม้จันทน์เท่านั้น

Atheko vāsiyā rukkhaṃ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bho mayaṃ lābhatthāya parasamuddaṃ gacchāma, ito ca uttari lābho nāma natthi, caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṃ agghati, hāretabbakayuttaṃ bhaṇḍaṃ hāretvā candanassa pūremā’’ti. Te tathā kariṃsu. Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā – ‘‘imehi amhākaṃ candanavanaṃ nāsitaṃ, ghātessāma ne’’ti cintetvā – ‘‘idheva ghātitesu sabbaṃ vanaṃ ekaṃ kuṇapaṃ bhavissati, samuddamajjhe nesaṃ nāvaṃ osīdessāmā’’ti āhaṃsu. Atha tesaṃ nāvaṃ āruyha muhuttaṃ gatakāleyeva uppādikaṃ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṃsu. Bhītā manussā attano attano devatā namassanti. Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko – ‘‘mayhaṃ bhātā avassayo hotū’’ti therassa namassamāno aṭṭhāsi.

ครั้งนั้น ชายคนหนึ่งใช้ขวานฟันต้นไม้ รู้ว่าเป็นไม้จันทน์แดงแล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกเราไปสู่สมุทรฝั่งโน้นเพื่อแสวงหาลาภ และลาภที่ยิ่งกว่านี้ไม่มีอีกแล้ว ท่อนไม้ขนาดประมาณ ๔ นิ้ว มีค่าถึงหนึ่งแสน เราจงทิ้งสินค้าที่ควรทิ้งไปเสีย แล้วบรรทุกไม้จันทน์ให้เต็มเถิด” พวกเขาได้ทำเช่นนั้น พวกอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่ในป่าไม้จันทน์โกรธแล้วคิดว่า “คนพวกนี้ทำลายป่าไม้จันทน์ของเรา เราจะฆ่าพวกมันเสีย” (แล้วคิดอีกว่า) “ถ้าฆ่าเสียที่นี่ ป่าทั้งหมดก็จะกลายเป็นซากศพกองเดียวกัน เราจะทำให้เรือของพวกเขาจมลงกลางมหาสมุทร” ครั้งนั้น (อมนุษย์) ขึ้นไปบนเรือของพวกเขา พอเรือแล่นไปได้ครู่เดียว ก็บันดาลให้เกิดคลื่นลมขึ้น และอมนุษย์เหล่านั้นเองก็ได้แสดงรูปอันน่าสะพรึงกลัว มนุษย์ทั้งหลายผู้หวาดกลัว ต่างก็นอบน้อมเทวดาของตนๆ จูฬปุณณกุฎุมพี น้องชายของพระเถระ (คิดว่า) “ขอพี่ชายของข้าพเจ้าจงเป็นที่พึ่งเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ยืนนอบน้อมพระเถระอยู่

Theropi kira tasmiṃyeva khaṇe āvajjitvā tesaṃ byasanuppattiṃ ñatvā vehāsaṃ uppatitvā sammukhe aṭṭhāsi. Amanussā theraṃ disvā ‘‘ayyo puṇṇatthero etī’’ti pakkamiṃsu, uppādikaṃ sannisīdi. Thero mā bhāyathāti te [Pg.237] assāsetvā ‘‘kahaṃ gantukāmatthā’’ti pucchi. Bhante, amhākaṃ sakaṭṭhānameva gacchāmāti. Thero nāvaṃ phale akkamitvā ‘‘etesaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Vāṇijā sakaṭṭhānaṃ gantvā taṃ pavattiṃ puttadārassa ārocetvā ‘‘etha theraṃ saraṇaṃ gacchāmā’’ti pañcasatā attano pañcamātugāmasatehi saddhiṃ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ paṭivedesuṃ. Tato nāvāya bhaṇḍaṃ otāretvā therassa ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā – ‘‘ayaṃ, bhante, tumhākaṃ koṭṭhāso’’ti āhaṃsu. Thero – ‘‘mayhaṃ visuṃ koṭṭhāsakiccaṃ natthi, satthā pana tumhehi diṭṭhapubbo’’ti. Na diṭṭhapubbo, bhanteti. Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṃ karotha, evaṃ satthāraṃ passissathāti. Te sādhu, bhanteti tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

ได้ยินว่า แม้พระเถระ ในขณะนั้นนั่นเอง ทรงพิจารณาแล้ว ทรงทราบความเกิดขึ้นแห่งภัยพิบัติของชนเหล่านั้น จึงเหาะขึ้นไปสู่เวหาส แล้วได้ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า พวกอมนุษย์เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระผู้เป็นเจ้าปุณณเถระมาแล้ว' จึงหลีกไป คลื่นลมก็สงบลง พระเถระทรงปลอบโยนชนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย' แล้วตรัสถามว่า 'ท่านทั้งหลายปรารถนาจะไปที่ไหน' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะไปยังที่อยู่ของตนเท่านั้น' พระเถระทรงเหยียบแผ่นกระดานเรือแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอเรือจงไปยังที่ที่ชนเหล่านี้ปรารถนาเถิด' พวกพ่อค้าครั้นไปยังที่อยู่ของตนแล้ว จึงบอกเรื่องราวนั้นแก่บุตรและภรรยา แล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงถึงพระเถระเป็นสรณะ' พ่อค้า 500 คน พร้อมด้วยมาตุคาม 500 คนของตน ได้ตั้งมั่นอยู่ในสรณะ 3 แล้วประกาศตนเป็นอุบาสก จากนั้น พวกเขาขนสินค้าลงจากเรือแล้ว ได้จัดส่วนแบ่งส่วนหนึ่งไว้เพื่อพระเถระ แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้เป็นส่วนของท่าน' พระเถระกล่าวว่า 'กิจที่จะต้องทำส่วนแบ่งต่างหากสำหรับเราไม่มี แต่ว่า พระศาสดา อันท่านทั้งหลายเคยเห็นแล้วหรือ' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ไม่เคยเห็นเลย พระเจ้าข้า' (พระเถระจึงกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงสร้างมณฑลมาลย์เพื่อพระศาสดาด้วยส่วนแบ่งนี้เถิด ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักได้เห็นพระศาสดา' พวกเขากล่าวว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วได้เริ่มสร้างมณฑลมาลย์ด้วยส่วนแบ่งนั้นด้วย และด้วยส่วนแบ่งของตนทั้งหลายด้วย

Satthāpi kira āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṃ akāsi. Ārakkhamanussā rattiṃ obhāsaṃ disvā ‘‘mahesakkhā devatā atthī’’ti saññaṃ kariṃsu. Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassa ca senāsanāni niṭṭhapetvā dānasambhāraṃ sajjetvā – ‘‘kataṃ, bhante, amhehi attano kiccaṃ, satthāraṃ pakkosathā’’ti therassa ārocesuṃ. Thero sāyanhasamaye iddhiyā sāvatthiṃ patvā, ‘‘bhante, vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmā, tesaṃ anukampaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāci. Bhagavā adhivāsesi. Thero bhagavato adhivāsanaṃ viditvā sakaṭṭhānameva paccāgato.

ได้ยินว่า แม้พระศาสดา ก็ได้ทรงกระทำการบริโภคจำเดิมแต่กาลที่พวกเขาเริ่มสร้าง พวกคนที่เฝ้ารักษาเห็นแสงสว่างในเวลากลางคืน จึงสำคัญหมายว่า 'มีเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่อยู่' พวกอุบาสกครั้นสร้างมณฑลมาลย์และเสนาสนะสำหรับภิกษุสงฆ์สำเร็จแล้ว จึงตระเตรียมเครื่องไทยธรรมแล้วกราบเรียนแด่พระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจของตน อันพวกข้าพเจ้าทำเสร็จแล้ว ขอท่านจงทูลอาราธนาพระศาสดาเถิด' พระเถระในเวลาเย็น ได้ไปถึงกรุงสาวัตถีด้วยฤทธิ์ แล้วได้ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาววาณิชคามปรารถนาจะเฝ้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงกระทำความอนุเคราะห์แก่พวกเขาเถิด' พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ พระเถระครั้นทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้กลับไปยังที่อยู่ของตนนั่นเทียว

Bhagavāpi ānandatheraṃ āmantesi, – ‘‘ānanda, sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma, tvaṃ ekūnapañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ dehī’’ti. Thero sādhu, bhanteti bhikkhusaṅghassa tamatthaṃ ārocetvā nabhacārikā bhikkhū salākaṃ gaṇhantūti āha. Taṃdivasaṃ kuṇḍadhānatthero paṭhamaṃ salākaṃ aggahesi. Vāṇijagāmavāsinopi ‘‘sve kira satthā āgamissatī’’ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaggaṃ sajjayiṃsu. Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdi. Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So kiṃ idanti āvajjetvā [Pg.238] satthu sunāparantagamanaṃ disvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta ajja bhagavā timattāni yojanasatāni piṇḍācāraṃ karissati, pañca kūṭāgārasatāni māpetvā jetavanadvārakoṭṭhamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī’’ti. So tathā akāsi. Bhagavato kūṭāgāraṃ catumukhaṃ ahosi, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ dvimukhāni, sesāni ekamukhāni. Satthā gandhakuṭito nikkhamma paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṃ pāvisi. Dve aggasāvake ādiṃ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāraṃ gantvā nisinnā ahesuṃ. Ekaṃ tucchakūṭāgāraṃ ahosi, pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppatiṃsu.

แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกพระอานนทเถระมาแล้วตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ พรุ่งนี้เราจักเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชคาม แคว้นสุนาปรันตะ เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง' พระเถระทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วจึงแจ้งเนื้อความนั้นแก่ภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า 'ขอภิกษุผู้เที่ยวไปในอากาศจงรับสลากเถิด' ในวันนั้น พระกุณฑธานเถระได้รับสลากเป็นรูปแรก แม้ชาววาณิชคามได้ยินว่า 'ได้ยินว่าพรุ่งนี้พระศาสดาจักเสด็จมา' จึงสร้างมณฑปกลางหมู่บ้านแล้วตระเตรียมทานอันเลิศไว้ พระผู้มีพระภาคในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะได้ร้อนขึ้น ท้าวเธอทรงพิจารณาว่า 'นี่อะไรกัน' ทรงเห็นการเสด็จไปสุนาปรันตชนบทของพระศาสดา จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า 'พ่อ วันนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงกระทำบิณฑจารในที่ไกล 300 โยชน์ ท่านจงเนรมิตกูฏาคาร 500 หลัง จัดเตรียมเป็นยานพาหนะไว้เบื้องบนซุ้มประตูพระเชตวันเถิด' วิสสุกรรมเทพบุตรได้กระทำเช่นนั้น กูฏาคารของพระผู้มีพระภาคมี 4 มุข ของพระอัครสาวกทั้งสองมี 2 มุข ที่เหลือมีมุขเดียว พระศาสดาเสด็จออกจากพระคันธกุฎีแล้วเสด็จเข้าสู่กูฏาคารหลังแรกในบรรดากูฏาคารที่ตั้งไว้ตามลำดับ แม้ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง มีพระอัครสาวกทั้งสองเป็นต้น ก็ได้ไปสู่กูฏาคารแล้วนั่งอยู่ มีกูฏาคารว่างอยู่หลังหนึ่ง กูฏาคารทั้ง 500 หลังได้ลอยขึ้นไปในอากาศ

Satthā saccabandhapabbataṃ nāma patvā kūṭāgāraṃ ākāse ṭhapesi. Tasmiṃ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṃ micchādiṭṭhiṃ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappatto hutvā vasati. Abbhantare cassa antocāṭiyaṃ padīpo viya arahattassa upanissayo jalati. Taṃ disvā dhammamassa kathessāmīti gantvā dhammaṃ desesi. Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi, maggenevāssa abhiññā āgatā. Ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo hutvā kūṭāgāraṃ pāvisi.

พระศาสดาเสด็จถึงภูเขาชื่อสัจจพันธ์แล้ว ทรงหยุดกูฏาคารไว้ในอากาศ ณ ภูเขานั้น มีดาบสผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิชื่อสัจจพันธ์ ให้มหาชนเรียนมิจฉาทิฏฐิ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศแล้วอาศัยอยู่ และในภายในของดาบสนั้น อุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลรุ่งเรืองอยู่ ประดุจประทีปในหม้อ พระองค์ทรงเห็นดังนั้นจึงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่ดาบสนี้' แล้วเสด็จไปทรงแสดงธรรม ดาบสในกาลจบเทศนา ได้บรรลุพระอรหัตผล อภิญญาทั้งหลายได้มาแล้วแก่ดาบสนั้นพร้อมกับมรรคทีเดียว ท่านได้เป็นเอหิภิกขุ เป็นผู้ทรงบาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ แล้วได้เข้าไปสู่กูฏาคาร

Bhagavā kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vāṇijagāmaṃ gantvā kūṭāgārāni adissamānāni katvā vāṇijagāmaṃ pāvisi. Vāṇijā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthāraṃ makulakārāmaṃ nayiṃsu. Satthā maṇḍalamāḷaṃ pāvisi. Mahājano yāva satthā bhattadarathaṃ paṭipassambheti, tāva pātarāsaṃ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṃ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṃ paccāgamāsi. Satthā dhammaṃ desesi. Mahājanassa bandhanamokkho jāto, mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosi.

พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูปผู้ไปในกูฏาคาร เสด็จไปยังวาณิชคามแล้ว ทรงกระทำกูฏาคารทั้งหลายให้ไม่ปรากฏ แล้วได้เสด็จเข้าไปยังวาณิชคาม พวกพ่อค้าได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้นำเสด็จพระศาสดาไปยังมกุลการาม พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์ มหาชนตลอดเวลาที่พระศาสดาทรงระงับความกระวนกระวายอันเกิดแต่ภัต ตลอดเวลานั้น ได้บริโภคอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ถือเอาของหอมและดอกไม้เป็นอันมาก ได้กลับมายังอารามเพื่อฟังธรรม พระศาสดาทรงแสดงธรรม ความหลุดพ้นจากเครื่องผูกได้เกิดขึ้นแก่มหาชน ได้เกิดพุทธโกลาหลเป็นอันมาก

Satthā mahājanassa saṅgahatthaṃ katipāhaṃ tattheva vasi, aruṇaṃ pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi. Tattha katipāhaṃ vasitvā vāṇijagāme piṇḍāya caritvā ‘‘tvaṃ idheva vasāhī’’ti puṇṇattheraṃ nivattetvā antare nammadānadī [Pg.239] nāma atthi, tassā tīraṃ agamāsi. Nammadānāgarājā satthu paccuggamanaṃ katvā nāgabhavanaṃ pavesetvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ akāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathetvā nāgabhavanā nikkhami. So – ‘‘mayhaṃ, bhante, paricaritabbaṃ dethā’’ti yāci, bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṃ dassesi. Taṃ vīcīsu āgatāsu pidhīyati, gatāsu vivarīyati, mahāsakkārappattaṃ ahosi. Satthā tato nikkhamma saccabandhapabbataṃ gantvā saccabandhaṃ āha – ‘‘tayā mahājano apāyamagge otārito, tvaṃ idheva vasitvā etesaṃ laddhiṃ vissajjāpetvā nibbānamagge patiṭṭhāpehī’’ti. Sopi paricaritabbaṃ yāci. Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṃ viya padacetiyaṃ dassesi, tato jetavanameva gato. Etamatthaṃ sandhāya tenevantaravassenātiādi vuttaṃ.

พระศาสดาเพื่อจะทรงสงเคราะห์มหาชน จึงประทับอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเทียวสองสามวัน ส่วนอรุณทรงให้บังเกิด ณ พระคันธกุฎีใหญ่นั่นเทียว ครั้นประทับอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวันแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชชคามแล้ว ตรัสว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ” ดังนี้แล้วทรงให้พระปุณณเถระกลับไป ในระหว่างทางมีแม่น้ำชื่อนัมมทา ได้เสด็จไปสู่ฝั่งแห่งแม่น้ำนั้น นัมมทานาคราชกระทำการต้อนรับพระศาสดาแล้ว เชิญให้เสด็จเข้าไปสู่นาคพิภพแล้ว ได้กระทำสักการะแก่พระรัตนตรัย พระศาสดาตรัสธรรมแก่พญานาคนั้นแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ พญานาคนั้นทูลขอว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทาน (เจดีย์) อันข้าพระองค์พึงบำรุงเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปทเจดีย์ไว้ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทา ปทเจดีย์นั้น เมื่อคลื่นมาก็ถูกปิด เมื่อคลื่นไปก็เปิดออก ได้เป็นสิ่งที่ถึงแล้วซึ่งสักการะอันยิ่งใหญ่ พระศาสดาเสด็จออกจากที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังภูเขาสัจจพันธ์ ตรัสกับสัจจพันธ์ดาบสว่า “มหาชนถูกท่านหย่อนลงในทางแห่งอบาย ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ ให้ชนเหล่านั้นสละลัทธิแล้ว จงตั้งมั่นไว้ในทางแห่งพระนิพพาน” แม้ดาบสนั้นก็ทูลขอสิ่งที่จะพึงบำรุง พระศาสดาทรงแสดงปทเจดีย์ไว้บนแผ่นหินทึบ ประดุจตราประทับบนก้อนดินเปียก จากนั้นได้เสด็จไปยังพระเชตวันนั่นเทียว ทรงหมายถึงเนื้อความนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เตเนวนฺตรวสฺเสนาติ

Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṃ katvā bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ akāsi. Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhane ṭhitabhikkhū. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า ปรินิพฺพายิ ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ มหาชนกระทำสรีรบูชาแก่พระเถระเจ็ดวันแล้ว รวบรวมฟืนไม้หอมจำนวนมากแล้ว ถวายพระเพลิงสรีระแล้ว อัญเชิญพระธาตุ ได้สร้างเจดีย์ บทว่า สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ที่เชิงตะกอนของพระเถระ ความแห่งบทที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้นแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Puṇṇovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปุณโณวาทสูตร จบแล้ว

4. Nandakovādasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถานันทโกวาทสูตร

398. Evaṃ me sutanti nandakovādasuttaṃ. Tattha tena kho pana samayenāti bhagavā mahāpajāpatiyā yācito bhikkhunisaṅghaṃ uyyojetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā – ‘‘therā bhikkhū vārena bhikkhuniyo ovadantū’’ti saṅghassa bhāraṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha pariyāyenāti vārena. Na icchatīti attano vāre sampatte dūraṃ gāmaṃ vā gantvā sūcikammādīni vā ārabhitvā ‘‘ayaṃ nāmassa papañco’’ti vadāpesi. Imaṃ pana pariyāyena ovādaṃ bhagavā nandakattherasseva kāraṇā akāsi. Kasmā? Imāsañhi bhikkhunīnaṃ theraṃ disvā cittaṃ ekaggaṃ hoti [Pg.240] pasīdati. Tena tā tassa ovādaṃ sampaṭicchitukāmā, dhammakathaṃ sotukāmā. Tasmā bhagavā – ‘‘nandako attano vāre sampatte ovādaṃ dassati, dhammakathaṃ kathessatī’’ti vārena ovādaṃ akāsi. Thero pana attano vāraṃ na karoti, kasmāti ce? Tā kira bhikkhuniyo pubbe therassa jambudīpe rajjaṃ kārentassa orodhā ahesuṃ. Thero pubbenivāsañāṇena taṃ kāraṇaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ imassa bhikkhunisaṅghassa majjhe nisinnaṃ upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā dhammaṃ kathayamānaṃ disvā añño pubbenivāsañāṇalābhī bhikkhu imaṃ kāraṇaṃ oloketvā ‘āyasmā nandako yāvajjadivasā orodhe na vissajjeti, sobhatāyamāyasmā orodhaparivuto’ti vattabbaṃ maññeyyā’’ti. Etamatthaṃ sampassamāno thero attano vāraṃ na karoti. Imāsañca kira bhikkhunīnaṃ therasseva desanā sappāyā bhavissatīti ñatvā atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ āmantesi.

๓๙๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ นันทโกวาทสูตร ในนันทโกวาทสูตรนั้น บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคอันพระนางมหาปชาบดีทูลขอแล้ว ทรงส่งภิกษุณีสงฆ์ไปแล้ว ทรงให้ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ตรัสว่า “ขอภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายจงผลัดเวรกันโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเถิด” ดังนี้ ได้ทรงกระทำภาระแก่สงฆ์ ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาเยน คือ ตามวาระ บทว่า น อิจฺฉติ ความว่า เมื่อวาระของตนมาถึง ก็ไปสู่บ้านไกลบ้าง เริ่มการงานมีเย็บผ้าเป็นต้นบ้าง แล้วทรงให้กล่าวว่า “วาระของท่านผู้นี้มาถึงแล้ว” ก็พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการโอวาทตามวาระนี้ เพราะเหตุแห่งพระนันทกเถระนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะว่า จิตของภิกษุณีเหล่านี้ ครั้นเห็นพระเถระแล้ว ย่อมเป็นเอกัคคตา ย่อมเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นจึงปรารถนาจะรับโอวาทของท่าน ปรารถนาจะฟังธรรมกถา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “นันทกะ เมื่อวาระของตนมาถึง จักให้โอวาท จักกล่าวธรรมกถา” จึงทรงกระทำการโอวาทตามวาระ ส่วนพระเถระไม่กระทำตามวาระของตน หากถามว่า เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภิกษุณีเหล่านั้น ในกาลก่อน ได้เป็นนางในของพระเถระผู้ครองราชย์ในชมพูทวีป พระเถระทราบเหตุนั้นด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณแล้ว คิดว่า “ภิกษุอื่นผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เห็นเราผู้นั่งในท่ามกลางภิกษุณีสงฆ์นี้ ยกอุปมาและเหตุผลมาแสดงธรรมอยู่ แล้วมองเห็นเหตุนี้ พึงสำคัญคำที่ควรกล่าวว่า ‘ท่านพระนันทกะจนกระทั่งทุกวันนี้ ยังสละนางในไม่ได้ ท่านผู้มีอายุนี้แวดล้อมด้วยนางใน ช่างงดงามจริงหนอ’” พระเถระเมื่อเห็นเหตุนี้ จึงไม่กระทำตามวาระของตน และทรงทราบว่า “ได้ยินว่า เทศนาของพระเถระนั่นเทียว จักเป็นที่สบายแก่ภิกษุณีเหล่านี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกท่านพระนันทกะ

Tāsaṃ bhikkhunīnaṃ pubbe tassa orodhabhāvajānanatthaṃ idaṃ vatthuṃ – pubbe kira bārāṇasiyaṃ pañca dāsasatāni pañca dāsisatāni cāti jaṅghasahassaṃ ekatova kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne vasi. Ayaṃ nandakatthero tasmiṃ kāle jeṭṭhakadāso hoti, gotamī jeṭṭhakadāsī. Sā jeṭṭhakadāsassa pādaparicārikā ahosi paṇḍitā byattā. Jaṅghasahassampi puññakammaṃ karontaṃ ekato karoti. Atha vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhā nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā – ‘‘vassūpanāyikakuṭiyā atthāya hatthakammaṃ yācissāmā’’ti cīvaraṃ pārupitvā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisitvā seṭṭhissa gharadvāre aṭṭhaṃsu. Jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī paccekabuddhe nagaraṃ pavisante addasa. Seṭṭhi tesaṃ āgatakāraṇaṃ sutvā ‘‘amhākaṃ okāso natthi, gacchantū’’ti āha.

นี้เป็นเรื่องราวเพื่อจะให้ทราบถึงความเป็นนางในของท่านในกาลก่อนของภิกษุณีเหล่านั้น - ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในกรุงพาราณสี ทาสชายห้าร้อยและทาสหญิงห้าร้อย รวมเป็นคนพันคน กระทำการงานร่วมกันนั่นเทียว อาศัยอยู่ในที่แห่งหนึ่ง พระนันทกเถระนี้ ในกาลนั้น เป็นหัวหน้าทาส พระนางโคตมีเป็นหัวหน้าทาสี นางเป็นภรรยาของหัวหน้าทาส เป็นบัณฑิต ฉลาด ย่อมชักชวนแม้คนพันคนผู้กระทำบุญกรรมให้ทำร่วมกัน ครั้งนั้น ในสมัยเข้าพรรษา พระปัจเจกพุทธเจ้าห้าพระองค์เสด็จลงจากเงื้อมเขานันทมูลกะสู่ป่าอิสิปตนะ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองแล้ว เสด็จไปยังป่าอิสิปตนะนั่นเทียว (ดำริว่า) “เราทั้งหลายจักขอกรรมอันพึงทำด้วยมือเพื่อประโยชน์แก่กุฎีสำหรับจำพรรษา” ดังนี้แล้ว ทรงครองจีวรแล้ว ในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปสู่เมืองแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเศรษฐี หัวหน้าทาสีถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายกำลังเสด็จเข้าสู่เมือง เศรษฐีได้ฟังเหตุที่ท่านมาแล้ว กล่าวว่า “พวกเราไม่มีโอกาส ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด”

Atha te nagarā nikkhamante jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā pavisantī disvā kuṭaṃ otāretvā vanditvā onamitvā mukhaṃ pidhāya – ‘‘ayyā nagaraṃ paviṭṭhamattāva nikkhantā, kiṃ nu kho’’ti pucchi. Vassūpanāyikakuṭiyā hatthakammaṃ yācituṃ āgamimhāti. Laddhaṃ, bhanteti. Na laddhaṃ upāsiketi? Kiṃ panesā kuṭi issareheva kātabbā, duggatehipi sakkā kātunti. Yena kenaci sakkāti? Sādhu, bhante, mayaṃ karissāma. Sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathāti nimantetvā [Pg.241] udakaṃ netvā puna kuṭaṃ gahetvā āgamma titthamagge ṭhatvā āgatā avasesadāsiyo ‘‘ettheva hothā’’ti vatvā sabbāsaṃ āgatakāle āha – ‘‘amma kiṃ niccameva parassa dāsakammaṃ karissatha, udāhu dāsabhāvato muccituṃ icchathā’’ti? Ajjeva muccitumicchāma ayyeti. Yadi evaṃ mayā pañca paccekabuddhā hatthakammaṃ alabhantā svātanāya nimantitā, tumhākaṃ sāmikehi ekadivasaṃ hatthakammaṃ dāpethāti. Tā sādhūti sampaṭicchitvā sāyaṃ aṭavito āgatakāle sāmikānaṃ ārocesuṃ. Te sādhūti jeṭṭhakadāsassa gehadvāre sannipatiṃsu.

ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าถือหม้อน้ำเข้าไป เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นกำลังเสด็จออกจากเมือง จึงวางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วน้อมกาย ใช้มือปิดปากแล้วทูลถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายเพิ่งเข้าไปในเมืองก็ออกมาแล้ว มีเหตุอะไรหนอ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "เราทั้งหลายมาเพื่อขอแรงงานสร้างกุฎีสำหรับจำพรรษา" (นางทาสีถามว่า) "ได้แล้วหรือ เจ้าข้า" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ไม่ได้เลย อุบาสิกา" (นางทาสีถามว่า) "ก็กุฎีนี้อันผู้มีอำนาจเท่านั้นหรือพึงสร้าง แม้คนยากจนก็อาจสร้างได้มิใช่หรือ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ใครๆ ก็สามารถสร้างได้" (นางทาสีกล่าวว่า) "ดีละ เจ้าข้า พวกดิฉันจะทำเอง พรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายโปรดรับภิกษาของดิฉันด้วยเถิด" นางนิมนต์แล้ว นำน้ำไป (ที่บ้าน) แล้วถือหม้อน้ำมาอีก ยืนอยู่ที่ทางไปท่าน้ำ กล่าวกับเหล่านางทาสีที่เหลือผู้มาแล้วๆ ว่า "จงอยู่ที่นี่ก่อน" ครั้นเมื่อนางทาสีทั้งหมดมาถึงแล้ว จึงกล่าวว่า "แม่ทั้งหลาย พวกท่านจะทำงานรับใช้ผู้อื่นอยู่เป็นนิตย์เทียวหรือ หรือว่าปรารถนาจะพ้นจากความเป็นทาส" (นางทาสีเหล่านั้นตอบว่า) "พวกดิฉันปรารถนาจะพ้นในวันนี้ทีเดียว เจ้าค่ะ" (นางทาสีหัวหน้ากล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น ดิฉันได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ผู้ไม่ได้รับแรงงานไว้เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้ว ขอพวกท่านจงให้สามีของพวกท่านช่วยทำงานสักวันหนึ่งเถิด" นางทาสีเหล่านั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้ว ในเวลาเย็น เมื่อสามีกลับมาจากป่า ก็ได้บอกแก่สามีของตน สามีเหล่านั้นกล่าวว่า "ดีละ" แล้วไปประชุมกันที่ประตูเรือนของทาสหัวหน้า

Atha ne jeṭṭhakadāsī sve tātā paccekabuddhānaṃ hatthakammaṃ dethāti ānisaṃsaṃ ācikkhitvā yepi na kātukāmā, te gāḷhena ovādena tajjetvā paṭicchāpesi. Sā punadivase paccekabuddhānaṃ bhattaṃ datvā sabbesaṃ dāsaputtānaṃ saññaṃ adāsi. Te tāvadeva araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre samodhānetvā sataṃ sataṃ hutvā ekekakuṭiṃ ekekacaṅkamanādiparivāraṃ katvā mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyabhājanādīni ṭhapetvā paccekabuddhe temāsaṃ tattha vasanatthāya paṭiññaṃ kāretvā vārabhikkhaṃ paṭṭhapesuṃ. Yo attano vāradivase na sakkoti. Tassa jeṭṭhakadāsī sakagehato āharitvā deti. Evaṃ temāsaṃ jaggitvā jeṭṭhakadāsī ekekaṃ dāsaṃ ekekaṃ sāṭakaṃ vissajjāpesi. Pañca thūlasāṭakasatāni ahesuṃ. Tāni parivattāpetvā pañcannaṃ paccekabuddhānaṃ ticīvarāni katvā adāsi. Paccekabuddhā yathāphāsukaṃ agamaṃsu. Tampi jaṅghasahassaṃ ekato kusalaṃ katvā kāyassa bhedā devaloke nibbatti. Tāni pañca mātugāmasatāni kālena kālaṃ tesaṃ pañcannaṃ purisasatānaṃ gehe honti, kālena kālaṃ sabbāpi jeṭṭhakadāsaputtasseva gehe honti. Atha ekasmiṃ kāle jeṭṭhakadāsaputto devalokato cavitvā rājakule nibbatto. Tāpi pañcasatā devakaññā mahābhogakulesu nibbattitvā tassa rajje ṭhitassa gehaṃ agamaṃsu. Etena niyāmena saṃsarantiyo amhākaṃ bhagavato kāle koliyanagare devadahanagare ca khattiyakulesu nibbattā.

ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าบอกอานิสงส์แล้วกล่าวกับพวกเขาว่า "พรุ่งนี้ พ่อทั้งหลาย จงทำงานถวายพระปัจเจกพุทธเจ้าเถิด" แม้คนที่ไม่ประสงค์จะทำ นางก็ขู่ด้วยโอวาทอันเข้มงวด ให้พวกเขารับคำ ในวันรุ่งขึ้น นางถวายภัตตาหารแด่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่บุตรทาสทั้งปวง พวกเขาได้เข้าไปสู่ป่าในขณะนั้นเทียว รวบรวมเครื่องไม้เครื่องมือ แบ่งกันเป็นกลุ่มๆ ละร้อยคน สร้างกุฎีแต่ละหลังพร้อมด้วยที่จงกรมเป็นต้นเป็นบริวาร จัดตั้งเตียง ตั่ง ภาชนะน้ำฉันน้ำใช้เป็นต้นไว้ แล้วให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายปฏิญาณเพื่อจะอยู่ ณ ที่นั้นตลอด 3 เดือน และได้ตั้งภิกษาตามวาระไว้ ผู้ใดไม่สามารถถวายในวันเวรของตน นางทาสีหัวหน้าก็นำข้าวสารเป็นต้นจากเรือนของตนมาให้แก่ผู้นั้น อุปัฏฐากตลอด 3 เดือนอย่างนี้แล้ว นางทาสีหัวหน้าได้ให้ทาสแต่ละคนสละผ้าสาฎกคนละผืน ได้มีผ้าสาฎกเนื้อหยาบ 500 ผืน นางให้นำผ้าเหล่านั้นไปแลกเปลี่ยน แล้วทำเป็นไตรจีวรถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้หลีกไปตามความผาสุก แม้ทาสพันคนนั้นร่วมกันทำกุศลแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในเทวโลก มาตุคาม 500 คนเหล่านั้น บางคราวก็เกิดในเรือนของบุรุษ 500 คนเหล่านั้น บางคราวทั้งหมดก็เกิดในเรือนของบุตรทาสหัวหน้า ครั้งหนึ่ง บุตรทาสหัวหน้าจุติจากเทวโลก บังเกิดในราชตระกูล แม้เทพธิดา 500 นางเหล่านั้นก็บังเกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก แล้วได้ไปสู่เรือนของเขาผู้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ สตรีเหล่านั้นท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏโดยนัยนี้ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ได้บังเกิดในขัตติยตระกูลในโกลิยนครและเทวทหนคร

Nandakattheropi pabbajitvā arahattaṃ patto, jeṭṭhakadāsidhītā vayaṃ āgamma suddhodanamahārājassa aggamahesiṭṭhāne ṭhitā, itarāpi tesaṃ tesaṃ [Pg.242] rājaputtānaṃyeva gharaṃ gatā. Tāsaṃ sāmikā pañcasatā rājakumārā udakacumbaṭakalahe satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitā, rājadhītaro tesaṃ ukkaṇṭhanatthaṃ sāsanaṃ pesesuṃ. Te ukkaṇṭhite bhagavā kuṇāladahaṃ netvā sotāpattiphale patiṭṭhapetvā mahāsamayadivase arahatte patiṭṭhāpesi. Tāpi pañcasatā rājadhītaro nikkhamitvā mahāpajāpatiyā santike pabbajiṃsu. Ayamāyasmā nandako ettāva tā bhikkhuniyoti evametaṃ vatthu dīpetabbaṃ.

แม้พระนันทกเถระก็บวชแล้วบรรลุพระอรหัต ธิดาของทาสีหัวหน้า (ในอดีตชาติ) เจริญวัยแล้วได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช แม้สตรีที่เหลือก็ไปสู่เรือนของราชบุตรเหล่านั้นๆ นั่นเทียว ราชกุมาร 500 องค์ผู้เป็นสามีของนางเหล่านั้น ในคราววิวาทเรื่องน้ำ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วบวช พระราชธิดาทั้งหลายได้ส่งสาส์นไปเพื่อทำให้ภิกษุเหล่านั้นเกิดความเบื่อหน่าย (ในพรหมจรรย์) พระผู้มีพระภาคทรงนำภิกษุเหล่านั้นผู้เบื่อหน่ายแล้วไปสู่กุณาลดาหะ ทรงให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แล้วในวันแสดงมหาสมัยสูตร ทรงให้ตั้งอยู่ในพระอรหัต แม้พระราชธิดา 500 นางเหล่านั้นก็ออกบวชแล้ว ได้บวชในสำนักของพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี พึงแสดงเรื่องนี้ว่า นี้คือพระนันทกะผู้มีอายุ เหล่านี้คือภิกษุณีทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้

Rājakārāmoti pasenadinā kārito nagarassa dakkhiṇadisābhāge thūpārāmasadise ṭhāne vihāro.

คำว่า ราชการาม ได้แก่ วิหารที่พระเจ้าปเสนทิให้สร้างขึ้น ในสถานที่คล้ายกับถูปาราม ในทิศใต้ของพระนคร

399. Sammappaññāya sudiṭṭhanti hetunā kāraṇena vipassanāpaññāya yāthāvasarasato diṭṭhaṃ.

๓๙๙. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นแล้วตามความเป็นจริงด้วยวิปัสสนาปัญญา โดยเหตุ โดยปัจจัย

401. Tajjaṃ tajjanti taṃsabhāvaṃ taṃsabhāvaṃ, atthato pana taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca tā tā vedanā uppajjantīti vuttaṃ hoti.

๔๐๑. บทว่า ตชฺชํ ตชฺชํ ได้แก่ สภาวะนั้นๆ ส่วนโดยอรรถ ท่านกล่าวว่า เวทนาเหล่านั้นๆ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ

402. Pagevassa chāyāti mūlādīni nissāya nibbattā chāyā paṭhamataraṃyeva aniccā.

๔๐๒. บทว่า ปเควสฺส ฉายา ความว่า เงาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยรากเป็นต้น ย่อมไม่เที่ยงตั้งแต่แรกทีเดียว

413. Anupahaccāti anupahanitvā. Tattha maṃsaṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā cammaṃ alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Cammaṃ baddhaṃ baddhaṃ katvā maṃse alliyāpento maṃsakāyaṃ upahanati nāma. Evaṃ akatvā. Vilimaṃsaṃ nhārubandhananti sabbacamme laggavilīpanamaṃsameva. Antarākilesasaṃyojanabandhananti sabbaṃ antarakilesameva sandhāya vuttaṃ.

๔๑๓. บทว่า อนุปหจฺจ ได้แก่ ไม่ทำลาย ในข้อนั้น คนที่ทำเนื้อให้เป็นก้อนๆ แล้วติดไว้ที่หนัง ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ คนที่ทำหนังให้เป็นชิ้นๆ แล้วติดไว้ที่เนื้อ ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ (บทว่า อนุปหจฺจ) คือ ไม่ทำอย่างนั้น บทว่า วิลิมํสํ นฺหารุพนฺธนํ ได้แก่ เนื้อที่ฉาบทาติดอยู่ที่หนังทั้งหมดนั่นเอง บทว่า อนฺตรากิเลสสํโยชนพนฺธนํ ได้แก่ ท่านกล่าวหมายถึงกิเลสภายในทั้งหมดนั่นเอง

414. Satta kho panimeti kasmā āhāti? Yā hi esā paññā kilese chindatīti vuttā, sā na ekikāva attano dhammatāya chindituṃ sakkoti. Yathā pana kuṭhārī na attano dhammatāya chejjaṃ chindati, purisassa tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicceva chindati, evaṃ na vinā chahi bojjhaṅgehi paññā kilese chindituṃ sakkoti. Tasmā evamāha. Tena hīti yena kāraṇena tayā cha ajjhattikāni āyatanāni, cha bāhirāni[Pg.243], cha viññāṇakāye, dīpopamaṃ, rukkhopamaṃ, gāvūpamañca dassetvā sattahi bojjhaṅgehi āsavakkhayena desanā niṭṭhapitā, tena kāraṇena tvaṃ svepi tā bhikkhuniyo teneva ovādena ovadeyyāsīti.

๔๑๔. คำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "Satta kho panime" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล) ? คำตอบคือ ก็ปัญญาใดที่กล่าวกันว่าย่อมตัดกิเลสได้ ปัญญานั้นหาอาจตัดได้โดยลำพังด้วยสภาพของตนเองไม่ เปรียบเหมือนขวานย่อมไม่อาจตัดสิ่งที่ควรตัดได้ด้วยสภาพของตนเอง แต่ย่อมตัดได้ก็เพราะอาศัยความพยายามของบุรุษอันสมควรแก่การตัดนั้น ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่อาจตัดกิเลสได้หากปราศจากโพชฌงค์ ๖ ประการ (ที่เหลือ) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า "Tena hi" (ถ้าอย่างนั้น) มีความว่า เพราะเหตุใด ท่านได้แสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ อุปมาด้วยประทีป อุปมาด้วยต้นไม้ และอุปมาด้วยคนฆ่าโค แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยความสิ้นไปแห่งอาสวะอันเกิดจากโพชฌงค์ ๗ ประการ เพราะเหตุนั้น แม้ในวันพรุ่งนี้ ท่านพึงให้โอวาทแก่ภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนั้นเหมือนเดิมเถิด

415. Sā sotāpannāti yā sā guṇehi sabbapacchimikā, sā sotāpannā. Sesā pana sakadāgāmianāgāminiyo ca khīṇāsavā ca. Yadi evaṃ kathaṃ paripuṇṇasaṅkappāti. Ajjhāsayapāripūriyā. Yassā hi bhikkhuniyā evamahosi – ‘‘kadā nu kho ahaṃ ayyassa nandakassa dhammadesanaṃ suṇantī tasmiṃyeva āsane sotāpattiphalaṃ sacchikareyya’’nti, sā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Yassā ahosi ‘‘sakadāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ arahatta’’nti, sā arahattaṃ sacchākāsi. Tenāha bhagavā ‘‘attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā’’ti.

๔๑๕. บทว่า "Sā sotāpannā" (ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน) ความว่า ภิกษุณีรูปใดที่ด้อยที่สุดโดยคุณ ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน ส่วนภิกษุณีที่เหลือเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพ คำถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงชื่อว่ามีความดำริบริบูรณ์แล้ว? คำตอบคือ เพราะความบริบูรณ์แห่งอัธยาศัย ก็ภิกษุณีรูปใดมีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อไรหนอ เราฟังธรรมเทศนาของพระคุณเจ้านันทกะแล้ว พึงกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลบนอาสนะนี้เอง" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ภิกษุณีรูปใดมีความคิด (ปรารถนา) "สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผล" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā" (มีใจยินดีและมีความดำริบริบูรณ์แล้ว)

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Nandakovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทโกวาทสูตร จบแล้ว

5. Rāhulovādasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาราหุโลวาทสูตร

416. Evaṃ me sutanti rāhulovādasuttaṃ. Tattha vimuttiparipācanīyāti vimuttiṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Dhammāti pannarasa dhammā. Te saddhindriyādīnaṃ visuddhikāraṇavasena veditabbā. Vuttañhetaṃ –

๔๑๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ราหุโลวาทสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "vimuttiparipācanīyā" (ธรรมเป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ) มีวิเคราะห์ว่า ธรรมที่บ่มวิมุตติให้สุกงอม เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วิมุตติปริปาจนียา" บทว่า "Dhammā" (ธรรม) ได้แก่ ธรรม ๑๕ ประการ ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ของอินทรีย์มีสัทธินทรีย์เป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati. Kusīte puggale parivajjayato āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati. Muṭṭhassatī puggale parivajjayato upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati[Pg.244]. Asamāhite puggale parivajjayato samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati. Duppaññe puggale parivajjayato paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati. Iti ime pañca puggale parivajjayato pañca puggale sevato bhajato payirupāsato pañca suttantakkhandhe paccavekkhato imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, พิจารณาสุตตันตะอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส, สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้เกียจคร้าน, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, พิจารณาสัมมัปปธาน, วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติตั้งมั่น, พิจารณาสติปัฏฐาน, สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น, พิจารณาฌานวิโมกข์, สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, พิจารณาธรรมอันเป็นโคจรแห่งญาณอันลึกซึ้ง, ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคล ๕ จำพวก, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคล ๕ จำพวก, พิจารณาหมวดสุตตันตะ ๕ หมวด, อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๑๕ ประการเหล่านี้ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๑.๑๘๕)

Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā – saddhādīni pañcimāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti, imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañcadhammāti. Kāya pana velāya bhagavato etadahosīti. Paccūsasamaye lokaṃ volokentassa.

อีกนัยหนึ่ง ธรรม ๑๕ ประการที่เป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ มีศรัทธาเป็นต้น, สัญญา ๕ เหล่านี้อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด คือ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญาในสิ่งที่เป็นอนิจจะ อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ปหานสัญญา วิราคสัญญา, และธรรม ๕ ประการมีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น ที่ตรัสแก่พระเมฆิยเถระ คำถามว่า ก็ความดำรินี้ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคในเวลาไหน? คำตอบคือ ได้มีในเวลาที่พระองค์ทรงตรวจดูโลกในปัจจุสมัย (เวลาใกล้รุ่ง)

419. Anekānaṃ devatāsahassānanti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṃ paṭṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ paṭṭhapitadevatāyeva. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā. Imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā. Dhammacakkhunti upāliovāda- (ma. ni. 2.69) dīghanakhasuttesu (ma. ni. 2.206) paṭhamamaggo dhammacakkhunti vutto, brahmāyusutte (ma. ni. 2.395) tīṇi phalāni, imasmiṃ sutte cattāro maggā, cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni. Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṃ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā. Tāsañca pana devatānaṃ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๑๙. บทว่า "Anekānaṃ devatāsahassānaṃ" (แห่งเทวดาหลายพัน) ได้แก่ เทวดาที่ได้ตั้งความปรารถนาร่วมกับท่านพระราหุล ในสมัยที่ท่านเป็นพญานาคชื่อปาลิตะ ได้ตั้งความปรารถนา ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระนั่นเอง ก็ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกเป็นภุมมัฏฐเทวดา บางพวกเป็นอากาสัฏฐเทวดา บางพวกเป็นเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา บางพวกบังเกิดในเทวโลก บางพวกบังเกิดในพรหมโลก แต่ในวันนี้ เทวดาทั้งหมดได้ประชุมกัน ณ ที่แห่งเดียวในป่าอันธวันนั่นเอง บทว่า "Dhammacakkhuṃ" (ดวงตาเห็นธรรม) ในอุปาลิโอวาทสูตรและทีฆนขสูตร ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค (โสดาปัตติมรรค) ในพรหมายุสูตร หมายถึงผล ๓ (เบื้องต่ำ) ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่าหมายถึงมรรค ๔ และผล ๔ จริงอยู่ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกได้เป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี พระขีณาสพ และการกำหนดโดยการนับว่าเทวดาเหล่านั้นมีจำนวนเท่านี้ ย่อมไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราหุโลวาทสูตร จบแล้ว

6. Chachakkasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาฉฉักกสูตร

420. Evaṃ [Pg.245] me sutanti chachakkasuttaṃ. Tattha ādikalyāṇantiādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ niddosaṃ katvā desessāmi. Majjhapariyosānesupi eseva nayo. Iti bhagavā ariyavaṃsaṃ navahi, mahāsatipaṭṭhānaṃ sattahi, mahāassapuraṃ sattahiyeva padehi thomesi. Idaṃ pana suttaṃ navahi padehi thomesi.

๔๒๐. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ฉฉักกสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ādikalyāṇaṃ" (งามในเบื้องต้น) มีความว่า เราจักแสดงธรรมโดยทำให้งาม ทำให้ดี ทำให้ไม่มีโทษในเบื้องต้น แม้ในบทว่า "majjhekalyāṇaṃ" (งามในท่ามกลาง) และ "pariyosānakalyāṇaṃ" (งามในที่สุด) ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญอริยวงสสูตรด้วยบท ๙ บท, ทรงสรรเสริญมหาสติปัฏฐานสูตรด้วยบท ๗ บท, ทรงสรรเสริญมหาอัสสปุรสูตรด้วยบท ๗ บทเช่นกัน แต่พระสูตรนี้ พระองค์ทรงสรรเสริญด้วยบท ๙ บท

Veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni. Manāyatanena tebhūmakacittameva kathitaṃ, dhammāyatanena bahiddhā tebhūmakadhammā ca, manoviññāṇena ṭhapetvā dve pañcaviññāṇāni sesaṃ bāvīsatividhaṃ lokiyavipākacittaṃ. Phassavedanā yathāvuttavipākaviññāṇasampayuttāva. Taṇhāti vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā.

คำว่า เวทิตพฺพานิ คือ อันบุคคลพึงรู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. ทรงถือเอามนายตนะ ตรัสเตภูมิกจิตเท่านั้น, ทรงถือเอาธัมมายตนะ ตรัสเตภูมิกธรรมทั้งหลายภายนอกด้วย, ทรงถือเอามโนวิญญาณ ตรัสโลกิยวิปากจิตที่เหลือ ๒๒ ดวง เว้นทวิปัญจวิญญาณ (๑๐ ดวง). ผัสสะและเวทนา ย่อมเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยวิปากวิญญาณตามที่กล่าวแล้วเท่านั้น. คำว่า ตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในชวนขณะ เพราะวิปากเวทนาเป็นปัจจัย.

422. Cakkhu attāti pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā kathitānañhi dvinnaṃ saccānaṃ anattabhāvadassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Tattha na upapajjatīti na yujjati. Vetīti vigacchati nirujjhati.

๔๒๒. บทว่า จกฺขุ อตฺตา เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงความเป็นอนัตตาของสัจจะ ๒ ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ. ในบทนั้น บทว่า น อุปปชฺชติ ความว่า ไม่สมควร. บทว่า เวติ ความว่า ย่อมปราศไป ย่อมดับไป.

424. Ayaṃ kho pana, bhikkhaveti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Ayañhi desanā tiṇṇaṃ gāhānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuṃ āraddhā. Dukkhaṃ samudayoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetuntipi vadantiyeva. Etaṃ mamātiādīsu taṇhāmānadiṭṭhigāhāva veditabbā. Samanupassatīti gāhattayavasena passati.

๔๒๔. บทว่า อยํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งคาหะ (ความยึดมั่น) ๓ อย่าง. ท่านกล่าวเหมือนกันว่า (ทรงปรารภ) เพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย. ในบทว่า เอตํ มม เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นตัณหาคาหะ มานคาหะ และทิฏฐิคาหะ. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยอำนาจแห่งคาหะ ๓.

Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ gāhānaṃ paṭipakkhavasena, nirodho maggoti imesaṃ vā dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ dassetuṃ ayaṃ kho panātiādimāha. Netaṃ mamātiādīni taṇhādīnaṃ paṭisedhavacanāni. Samanupassatīti aniccaṃ dukkhamanattāti passati.

ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อคาหะ ๓ หรือโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ เหล่านี้ คือ นิโรธและมรรค จึงตรัสคำว่า อยํ โข ปน เป็นต้น. บทว่า เนตํ มม เป็นต้น เป็นคำปฏิเสธตัณหาเป็นต้น. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา.

425. Evaṃ vivaṭṭaṃ dassetvā idāni tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena puna vaṭṭaṃ dassetuṃ cakkhuñca, bhikkhavetiādimāha. Tattha abhinandatītiādīni taṇhādiṭṭhivaseneva vuttāni. Anusetīti appahīno hoti. Dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa.

๔๒๕. ครั้นทรงแสดงวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวัฏฏะอีกโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า อภินนฺทติ เป็นต้น ตรัสโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิเท่านั้น. บทว่า อนุเสติ ความว่า ย่อมเป็นกิเลสที่ยังละไม่ได้. บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ วัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์.

426. Evaṃ [Pg.246] tiṇṇaṃ anusayānaṃ vasena vaṭṭaṃ kathetvā idāni tesaṃ paṭikkhepavasena vivaṭṭaṃ dassento puna cakkhuñcātiādimāha. Avijjaṃ pahāyāti vaṭṭamūlikaṃ avijjaṃ pajahitvā. Vijjanti arahattamaggavijjaṃ uppādetvā.

๔๒๖. ครั้นตรัสวัฏฏะโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยการปฏิเสธอนุสัยเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ เป็นต้นอีก. บทว่า อวิชฺชํ ปหาย ความว่า ละอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะแล้ว. บทว่า วิชฺชํ ความว่า ยังอรหัตตมัคควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว.

427. Ṭhānametaṃ vijjatīti ettakeneva kathāmaggena vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpetvā puna tadeva sampiṇḍetvā dassento evaṃ passaṃ, bhikkhavetiādimāha. Saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnanti ettha anacchariyametaṃ, yaṃ sayameva tathāgate desente saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Imañhi suttaṃ dhammasenāpatimhi kathentepi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā, mahāmoggallāne kathentepi, asītimahātheresu kathentesupi pattā eva. Etampi anacchariyaṃ. Mahābhiññappattā hi te sāvakā.

๔๒๗. บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้แล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดธรรมนั้นนั่นแหละแสดงอีก จึงตรัสคำว่า เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนํ นี้ การที่ภิกษุ ๖๐ รูปบรรลุอรหัตตผล ในเมื่อพระตถาคตทรงแสดงด้วยพระองค์เองนั้น ไม่น่าอัศจรรย์. จริงอยู่ แม้เมื่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) แสดงสูตรนี้ ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล, แม้เมื่อพระมหาโมคคัลลานะแสดง, แม้เมื่อพระมหาสาวก ๘๐ รูปแสดง ก็ได้บรรลุแล้วเหมือนกัน. แม้ข้อนี้ก็ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะพระสาวกเหล่านั้นเป็นผู้ได้บรรลุอภิญญาใหญ่.

Aparabhāge pana tambapaṇṇidīpe māleyyadevatthero nāma heṭṭhā lohapāsāde idaṃ suttaṃ kathesi. Tadāpi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Yathā ca lohapāsāde, evaṃ thero mahāmaṇḍapepi idaṃ suttaṃ kathesi. Mahāvihārā nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gato, tatthāpi kathesi. Tato sākiyavaṃsavihāre, kūṭālivihāre, antarasobbhe, muttaṅgaṇe, vātakapabbate, pācinagharake, dīghavāpiyaṃ, lokandare, nomaṇḍalatale kathesi. Tesupi ṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā. Tato nikkhamitvā pana thero cittalapabbataṃ gato. Tadā ca cittalapabbatavihāre atirekasaṭṭhivasso mahāthero, pokkharaṇiyaṃ kuruvakatitthaṃ nāma paṭicchannaṭṭhānaṃ atthi, tattha thero nhāyissāmīti otiṇṇo. Devatthero tassa santikaṃ gantvā nhāpemi, bhanteti āha. Thero paṭisanthāreneva – ‘‘māleyyadevo nāma atthīti vadanti, so ayaṃ bhavissatī’’ti ñatvā tvaṃ devoti āha. Āma, bhanteti. Saṭṭhivassaddhānaṃ me, āvuso, koci sarīraṃ hatthena phusituṃ nāma na labhi, tvaṃ pana nhāpehīti uttaritvā tīre nisīdi.

แต่ในภายหลัง ที่เกาะตัมพปัณณิ พระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทชั้นล่าง. แม้ในครั้งนั้น ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. พระเถระได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทฉันใด ก็ได้แสดงสูตรนี้ที่มหาบัณฑปฉันนั้น. ท่านออกจากมหาวิหารไปสู่เจติยบรรพต ได้แสดงที่นั่นด้วย. จากนั้น ได้แสดงที่สากิยวงศ์วิหาร, กูฏาลีวิหาร, อันตรโสภะ, มุตตังคณลาน, วาตกบรรพต, ปาจีนฆรกะ, ทีฆวาปี, โลกัณฑระ, โนมัณฑลตละ. แม้ในสถานที่เหล่านั้น ภิกษุ ๖๐ รูป ๖๐ รูป ได้บรรลุอรหัตตผล. แต่จากนั้น พระเถระออกจากที่นั้นไปสู่จิตตลบรรพต. ครั้งนั้น ที่จิตตลบรรพตวิหาร มีพระมหาเถระรูปหนึ่งอายุเกิน ๖๐ พรรษา, ที่สระโบกขรณีมีที่ลับตาชื่อกุรุวกติตถะ, พระเถระได้ลงไปในที่นั้นด้วยคิดว่า 'เราจักอาบน้ำ'. พระเทวเถระเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ กระผมจะสรงน้ำให้'. พระมหาเถระเพียงแค่ปฏิสันถารก็ทราบว่า 'เขากล่าวกันว่ามีพระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ท่านผู้นี้คงจะเป็นท่าน' จึงถามว่า 'ท่านคือเทวะหรือ'. (พระเทวเถระตอบว่า) 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ'. (พระมหาเถระกล่าวว่า) 'ดูก่อนอาวุโส ตลอดเวลา ๖๐ ปี ไม่มีใครได้ถูกต้องร่างกายของเราด้วยมือเลย แต่ท่านจงสรงน้ำให้เถิด' ดังนี้แล้วจึงขึ้นจากน้ำมานั่งที่ฝั่ง.

Thero sabbampi hatthapādādiparikammaṃ katvā mahātheraṃ nhāpesi. Taṃ divasañca dhammassavanadivaso hoti. Atha mahāthero – ‘‘deva amhākaṃ dhammadānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Thero sādhu, bhanteti sampaṭicchi. Atthaṅgate sūriye [Pg.247] dhammassavanaṃ ghosesuṃ. Atikkantasaṭṭhivassāva saṭṭhi mahātherā dhammassavanatthaṃ agamaṃsu. Devatthero sarabhāṇāvasāne imaṃ suttaṃ ārabhi, suttantapariyosāne ca saṭṭhi mahātherā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tato tissamahāvihāraṃ gantvā kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato nāgamahāvihāre kāḷakacchagāme kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Tato kalyāṇiṃ gantvā tattha cātuddase heṭṭhāpāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therā. Uposathadivase uparipāsāde kathesi, tasmimpi saṭṭhi therāti evaṃ devatthereyeva idaṃ suttaṃ kathente saṭṭhiṭṭhānesu saṭṭhi saṭṭhi janā arahattaṃ pattā.

พระเถระได้ทำการบริกรรมมือและเท้าเป็นต้นทั้งหมดแล้ว ได้สรงน้ำให้พระมหาเถระ. และวันนั้นเป็นวันฟังธรรม. ครั้งนั้น พระมหาเถระได้กล่าวว่า 'ท่านเทวะ ควรที่ท่านจะให้ธรรมทานแก่พวกเรา'. พระเถระรับว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ'. เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว ได้มีการประกาศการฟังธรรม. พระมหาเถระ ๖๐ รูปผู้มีอายุเกิน ๖๐ พรรษา ได้มาเพื่อฟังธรรม. พระเทวเถระได้เริ่มแสดงสูตรนี้ในตอนท้ายของการสวดสรภัญญะ, และในตอนท้ายพระสูตร พระมหาเถระ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. จากนั้น ท่านไปติสสมหาวิหารแล้วแสดง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านแสดงที่นาคมหาวิหารในหมู่บ้านกาฬกัจฉะ, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านไปเมืองกัลยาณีแล้วแสดงในวันที่ ๑๔ ที่ปราสาทชั้นล่าง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ในวันอุโบสถ ท่านแสดงที่ปราสาทชั้นบน, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระเทวเถระแสดงสูตรนี้ ในสถานที่ ๖๐ แห่ง ชน ๖๐ คน ๖๐ คน ได้บรรลุอรหัตตผล.

Ambilakāḷakavihāre pana tipiṭakacūḷanāgatthere imaṃ suttaṃ kathente manussaparisā gāvutaṃ ahosi, devaparisā yojanikā. Suttapariyosāne sahassabhikkhū arahattaṃ pattā, devesu pana tato tato ekekova puthujjano ahosīti.

แต่เมื่อพระติปิฏกจูฬนาคเถระแสดงสูตรนี้ที่อัมพิฬกาฬกวิหาร บริษัทมนุษย์มีประมาณ ๑ คาวุต, บริษัทเทพมีประมาณ ๑ โยชน์. ในตอนท้ายพระสูตร ภิกษุ ๑,๐๐๐ รูปได้บรรลุอรหัตตผล, แต่ในหมู่เทพ มีปุถุชนเหลืออยู่เพียงบางองค์จากที่นั้นๆ เท่านั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Chachakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉฉักกสูตร จบ.

7. Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร

428. Evaṃ me sutanti mahāsaḷāyatanikasuttaṃ. Tattha mahāsaḷāyatanikanti mahantānaṃ channaṃ āyatanānaṃ jotakaṃ dhammapariyāyaṃ.

๔๒๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาสฬายตนิกสูตร. ในมหาสฬายตนิกสูตรนั้น คำว่า มหาสฬายตนิกํ ได้แก่ ธรรมบรรยายที่ประกาศอายตนะ ๖ ที่มีคุณและโทษมาก.

429. Ajānanti sahavipassanena maggena ajānanto. Upacayaṃ gacchantīti vuḍḍhiṃ gacchanti, vasibhāvaṃ gacchantīti attho. Kāyikāti pañcadvārikadarathā. Cetasikāti manodvārikadarathā. Santāpādīsupi eseva nayo.

๔๒๙. บทว่า อชานํ ได้แก่ ผู้ไม่รู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อุปจยํ คจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญ ย่อมถึงความเป็นวสี. บทว่า กายิกา คือ ความเดือดร้อนทางปัญจทวาร. บทว่า เจตสิกา คือ ความเดือดร้อนทางมโนทวาร. แม้ในบททั้งหลายมีสันตาปะเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน.

430. Kāyasukhanti pañcadvārikasukhaṃ. Cetosukhanti manodvārikasukhaṃ. Ettha ca pañcadvārikajavanena samāpajjanaṃ vā vuṭṭhānaṃ vā natthi, uppannamattakameva hoti. Manodvārikena sabbaṃ hoti. Ayañca maggavuṭṭhānassa paccayabhūtā balavavipassanā, sāpi manodvārikeneva hoti.

๔๓๐. บทว่า กายสุขํ คือ สุขทางปัญจทวาร. บทว่า เจโตสุขํ คือ สุขทางมโนทวาร. ในสุข ๒ อย่างนั้น การเข้าสมาบัติหรือการออกจากสมาบัติด้วยปัญจทวารชวนะย่อมไม่มี, มีเพียงแต่เกิดขึ้นเท่านั้น. ทุกอย่างย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะ. และวิปัสสนาอันมีกำลังนี้ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งการออกจากมรรค (วุฏฐานคามินี) ก็ย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะเท่านั้น.

431. Tathābhūtassāti [Pg.248] kusalacittasampayuttacetosukhasamaṅgībhūtassa. Pubbeva kho panassāti assa bhikkhuno vācākammantājīvā pubbasuddhikā nāma ādito paṭṭhāya parisuddhāva honti. Diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhisaṅkhātāni pana pañcaṅgāni sabbatthakakārāpakaṅgāni nāma. Evaṃ lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko vā sattaṅgiko vā hoti.

๔๓๑. บทว่า ตถาภูตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยเจโตสุขที่สัมปยุตด้วยกุศลจิต. บทว่า ปุพฺเพว โข ปนสฺส ความว่า สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะของภิกษุนั้น ชื่อว่าบริสุทธิ์มาก่อนแล้ว คือย่อมบริสุทธิ์แล้วนั่นเทียวจำเดิมแต่ต้น. ส่วนองค์ ๕ ที่เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ชื่อว่า สัพพัตถกการาปกังคะ (องค์ที่กระทำกิจเบื้องต้นในที่ทั้งปวง). ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๘ หรือมีองค์ ๗.

Vitaṇḍavādī pana ‘‘yā yathābhūtassa diṭṭhī’’ti imameva suttapadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaramaggo pañcaṅgiko’’ti vadati. So – ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti iminā anantaravacaneneva paṭisedhitabbo. Uttari ca evaṃ saññāpetabbo – lokuttaramaggo pañcaṅgiko nāma natthi, imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni maggakkhaṇe virativasena pūrenti. ‘‘Yā catūhi vacīduccaritehi ārati viratī’’ti evaṃ vuttaviratīsu hi micchāvācaṃ pajahati, sammāvācaṃ bhāveti, evaṃ sammāvācaṃ bhāventassa imāni pañcaṅgikāni na vinā, saheva viratiyā pūrenti. Sammākammantājīvesupi eseva nayo. Iti vacīkammādīni ādito paṭṭhāya parisuddhāneva vaṭṭanti. Imāni pana pañca sabbatthakakārāpakaṅgāni virativasena paripūrentīti pañcaṅgiko maggo nāma natthi. Subhaddasuttepi (dī. ni. 2.214) cetaṃ vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Aññesu ca anekesu suttasatesu aṭṭhaṅgikova maggo āgatoti.

ส่วนวิตัณฑวาที ถือเอาเฉพาะสุตตบทนี้ว่า "ยา ยถาภูตสฺส ทิฏฺฐิ" แล้วกล่าวว่า "โลกุตตรมรรคมีองค์ ๕". วิตัณฑวาทีนั้น พึงถูกคัดค้านด้วยวจนะที่ตามมาติดกันนี้ว่า "เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ". และพึงให้เข้าใจยิ่งขึ้นไปดังนี้ว่า โลกุตตรมรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ ย่อมไม่มี, แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ในมรรคขณะด้วยอำนาจแห่งวิรติ. จริงอยู่ ในวิรติทั้งหลายที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ", เขาย่อมละมิจฉาวาจา ย่อมเจริญสัมมาวาจา, เมื่อเขาเจริญสัมมาวาจาอยู่อย่างนี้ องค์ ๕ เหล่านี้จะบริบูรณ์โดยปราศจากวิรติไม่ได้ แต่ย่อมบริบูรณ์พร้อมกับวิรติเท่านั้น. แม้ในสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ฉะนั้น วจีกรรมเป็นต้นที่บริสุทธิ์แล้วจำเดิมแต่ต้นจึงควร. แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิรติ ฉะนั้น มรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ จึงไม่มี. แม้ในสุภัททสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า "ยสฺมึ โข สุภทฺท ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค". และในสูตรอื่นๆ อีกหลายร้อยสูตร มรรคที่มาแล้วก็เป็นมรรคมีองค์ ๘ เท่านั้น.

433. Cattāropi satipaṭṭhānāti maggasampayuttāva cattāro satipaṭṭhānā. Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Yuganandhāti ekakkhaṇikayuganandhā. Etehi aññasmiṃ khaṇe samāpatti, aññasmiṃ vipassanāti. Evaṃ nānākhaṇikāpi honti, ariyamagge pana ekakkhaṇikā.

๔๓๓. บทว่า จตฺตาโรปิ สติปฏฺฐานา คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่สัมปยุตด้วยมรรคเท่านั้น. แม้ในสัมมัปปธานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยุคนนฺธา คือ สมถะและวิปัสสนาที่ดำเนินไปคู่กันในขณะเดียว. จริงอยู่ ในขณะอื่นเป็นสมาบัติ ในขณะอื่นเป็นวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นนานาขณะก็ได้ แต่ในอริยมรรคย่อมเป็นเอกขณะ.

Vijjā ca vimutti cāti arahattamaggavijjā ca phalavimutti ca. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ คือ อรหัตตมัคควิชชาและผลวิมุตติ. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร จบ.

8. Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถานครวินเทยยสูตร

435. Evaṃ [Pg.249] me sutanti nagaravindeyyasuttaṃ. Tattha samavisamaṃ carantīti kālena samaṃ caranti, kālena visamaṃ. Samacariyampi hetanti samacariyampi hi etaṃ.

๔๓๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่านครวินเทยยสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า สมวิสมํ จรนฺติ ความว่า บางคราวก็ประพฤติสม่ำเสมอ บางคราวก็ไม่สม่ำเสมอ. บทว่า สมจริยมฺปิ เหตํ คือ สมจริยมฺปิ หิ เอตํ.

437. Ke ākārāti kāni kāraṇāni? Ke anvayāti kā anubuddhiyo? Natthi kho pana tatthāti kasmā āha, nanu araññe haritatiṇacampakavanādivasena atimanuññā rūpādayo pañca kāmaguṇā atthīti? No natthi. Na panetaṃ vanasaṇḍena kathitaṃ, itthirūpādīni pana sandhāyetaṃ kathitaṃ. Tāni hi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. Itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (a. ni. 1.1) vitthāretabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๓๗. บทว่า เก อการา คือ เหตุอะไรบ้าง? บทว่า เก อนฺวยา คือ อนุมานญาณอะไรบ้าง? ตรัสว่า นตฺถิ โข ปน ตตฺถ เพราะเหตุไร, ก็ในป่า มิใช่ว่ามีกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้นที่น่าเพลิดเพลินอย่างยิ่ง โดยนัยแห่งป่าหญ้าเขียวและป่าจำปาเป็นต้นอยู่หรือ? ไม่ใช่ไม่มี. แต่คำนี้มิได้ตรัสหมายถึงหมู่ไม้ในป่า, แต่ตรัสหมายถึงรูปของสตรีเป็นต้น. จริงอยู่ รูปเหล่านั้นย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรูปอื่นแม้รูปหนึ่ง ซึ่งจะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนอย่างรูปของสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รูปของสตรี ย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่" พึงขยายความให้พิสดาร. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานครวินเทยยสูตร จบ.

9. Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร

438. Evaṃ me sutanti piṇḍapātapārisuddhisuttaṃ. Tattha paṭisallānāti phalasamāpattito.

๔๓๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา คือ จากผลสมาบัติ.

Vippasannānīti okāsavasenetaṃ vuttaṃ. Phalasamāpattito hi vuṭṭhitassa pañcahi pasādehi patiṭṭhitokāso vippasanno hoti, chavivaṇṇo parisuddho. Tasmā evamāha. Suññatavihārenāti suññataphalasamāpattivihārena. Mahāpurisavihāroti buddhapaccekabuddhatathāgatamahāsāvakānaṃ mahāpurisānaṃ vihāro. Yena cāhaṃ maggenātiādīsu vihārato paṭṭhāya yāva gāmassa indakhīlā esa paviṭṭhamaggo nāma, antogāmaṃ pavisitvā gehapaṭipāṭiyā caritvā yāva nagaradvārena nikkhamanā esa caritabbapadeso nāma, bahi indakhīlato paṭṭhāya yāva vihārā esa paṭikkantamaggo nāma. Paṭighaṃ vāpi cetasoti citte paṭihaññanakilesajātaṃ [Pg.250] kiñci atthi natthīti. Ahorattānusikkhināti divasañca rattiñca anusikkhantena.

บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คำนี้ตรัสโดยนัยแห่งโอกาส (ที่ตั้ง). จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากผลสมาบัติ โอกาสที่ตั้งอยู่ด้วยปสาทรูป ๕ ย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ, ผิวพรรณก็บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สุญฺญตวิหาเรน คือ ด้วยการอยู่ด้วยสุญญตผลสมาบัติ. บทว่า มหาปุริสวิหาโร คือ การอยู่ของมหาบุรุษทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระมหาสาวกของพระตถาคต. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า เยน จาหํ มคฺเคน, จำเดิมแต่วิหารจนถึงเสาเขื่อนประตูบ้าน นี้ชื่อว่าทางสำหรับเข้า, เข้าไปภายในบ้านแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับเรือนจนกระทั่งออกจากประตูเมือง นี้ชื่อว่าบริเวณที่พึงเที่ยวไป, จำเดิมแต่ภายนอกเสาเขื่อนประตูจนถึงวิหาร นี้ชื่อว่าทางสำหรับกลับ. บทว่า ปฏิฆํ วาปิ เจตโส คือ กิเลสชาติที่กระทบกระทั่งในจิตของเรามีอยู่บ้างหรือไม่. บทว่า อโหรตฺตานุสิกฺขินา คือ โดยผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืน.

440. Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇātiādīsu ekabhikkhussa paccavekkhaṇā nānā, nānābhikkhūnaṃ paccavekkhaṇā nānāti. Kathaṃ? Eko hi bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pattacīvaraṃ paṭisāmetvā vivittokāse nisinno paccavekkhati ‘‘pahīnā nu kho me pañcakāmaguṇā’’ti. So ‘‘appahīnā’’ti ñatvā vīriyaṃ paggayha anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṃ samugghāṭetvā maggānantaraṃ phalaṃ phalānantaraṃ maggaṃ tato vuṭṭhāya paccavekkhanto ‘‘pahīnā’’ti pajānāti. Nīvaraṇādīsupi eseva nayo. Etesaṃ pana arahattamaggena pahānādīni honti, evaṃ ekabhikkhussa nānāpaccavekkhaṇā hoti. Etāsu pana paccavekkhaṇāsu añño bhikkhu ekaṃ paccavekkhaṇaṃ paccavekkhati, añño ekanti evaṃ nānābhikkhūnaṃ nānāpaccavekkhaṇā hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๔๐. ในบาลีเป็นต้นว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” นั้น การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปก็มีหลายอย่าง อย่างไร? คือ ภิกษุรูปหนึ่ง ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร นั่งในที่สงัด ย่อมพิจารณาว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” เธอนั้นรู้ว่า “ยังละไม่ได้” จึงประคองความเพียร ถอนราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว ในลำดับแห่งมรรค (บรรลุ) ผล ในลำดับแห่งผล (พิจารณา) มรรค ออกจากผลนั้นแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า “ละได้แล้ว” แม้ในนิวรณ์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ก็การละธรรมเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตมรรค การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ก็ในการพิจารณาเหล่านี้ ภิกษุรูปอื่นพิจารณาการพิจารณาอย่างหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพิจารณาอีกอย่างหนึ่ง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร จบแล้ว

10. Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร

453. Evaṃ me sutanti indriyabhāvanāsuttaṃ. Tattha gajaṅgalāyanti evaṃnāmake nigame. Suveḷuvaneti suveḷu nāma ekā rukkhajāti, tehi sañchanno mahāvanasaṇḍo, tattha viharati. Cakkhunā rūpaṃ na passati, sotena saddaṃ na suṇātīti cakkhunā rūpaṃ na passitabbaṃ, sotena saddo na sotabboti evaṃ desetīti adhippāyena vadati.

๔๕๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า อินทริยภาวนาสูตร ในอินทริยภาวนาสูตรนั้น บทว่า คชังคลายํ คือ ในนิคมชื่ออย่างนี้ บทว่า สุเวฬุวเน คือ ต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อว่า สุเวฬุ ป่าใหญ่ที่ปกคลุมด้วยต้นไม้เหล่านั้น (มีอยู่) พระองค์ประทับอยู่ ณ ที่นั้น (อุตตรมาณพ) กล่าวด้วยความประสงค์ว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงอย่างนี้ว่า ไม่พึงเห็นรูปด้วยจักษุ ไม่พึงฟังเสียงด้วยโสต ดังนี้

Aññathā ariyassa vinayeti iminā bhagavā attano sāsane asadisāya indriyabhāvanāya kathanatthaṃ ālayaṃ akāsi. Athāyasmā ānando – ‘‘satthā ālayaṃ dasseti, handāhaṃ imissaṃ parisati bhikkhusaṅghassa indriyabhāvanākathaṃ kāremī’’ti satthāraṃ yācanto etassa [Pg.251] bhagavātiādimāha. Athassa bhagavā indriyabhāvanaṃ kathento tena hānandātiādimāha.

ด้วยบทว่า อญฺญถา อริยสฺส วินเย นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำความอาลัยเพื่อจะตรัสอินทริยภาวนาที่ไม่มีใครเสมอเหมือนในศาสนาของพระองค์ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ (คิดว่า) “พระศาสดาทรงแสดงความอาลัย เอาเถิด เราจะให้ (พระศาสดา) ตรัสอินทริยภาวนากถาแก่ภิกษุสงฆ์ในบริษัทนี้” ดังนี้แล้ว จึงทูลขอพระศาสดา ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสอินทริยภาวนาแก่ท่านพระอานนท์นั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหานนฺท

454. Tatha yadidaṃ upekkhāti yā esā vipassanupekkhā nāma, esā santā esā paṇītā, atappikāti attho. Iti ayaṃ bhikkhu cakkhudvāre rūpārammaṇampi iṭṭhe ārammaṇe manāpaṃ, aniṭṭhe amanāpaṃ, majjhatte manāpāmanāpañca cittaṃ, tassa rajjituṃ vā dussituṃ vā muyhituṃ vā adatvāva pariggahetvā vipassanaṃ majjhatte ṭhapeti. Cakkhumāti sampannacakkhuvisuddhanetto. Cakkhābādhikassa hi uddhaṃ ummīlananimmīlanaṃ na hoti, tasmā so na gahito.

๔๕๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยทิทํ อุเปกฺขา อรรถว่า วิปัสสนูเปกขาใด ชื่อนี้ วิปัสสนูเปกขานี้สงบระงับ วิปัสสนูเปกขานี้ประณีต ไม่ต้องทำให้ยิ่ง ดังนี้ ภิกษุนี้ แม้ในจักขุทวาร เมื่อรูปารมณ์ปรากฏ จิตที่ยินดีในอิฏฐารมณ์ จิตที่ไม่ยินดีในอนิฏฐารมณ์ และจิตที่ทั้งยินดีและไม่ยินดีในมัชฌัตตารมณ์ (เกิดขึ้น) ไม่ให้จิตนั้นกำหนัด หรือประทุษร้าย หรือหลงเลย กำหนด (อารมณ์นั้น) แล้ว ตั้งวิปัสสนาไว้ในความเป็นกลาง บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุสมบูรณ์ มีนัยน์ตาสะอาด เพราะว่า การลืมตาหลับตาเบื้องบน ย่อมไม่มีแก่ผู้มีโรคที่จักษุ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาผู้นั้น (เป็นอุปมา)

456. Īsakaṃpoṇeti rathīsā viya uṭṭhahitvā ṭhite.

๔๕๖. บทว่า อีสกํโปเณ คือ ใน (ใบบัว) ที่ตั้งขึ้นเหมือนเพลารถ

461. Paṭikūle appaṭikūlasaññītiādīsu paṭikūle mettāpharaṇena vā dhātuso upasaṃhārena vā appaṭikūlasaññī viharati. Appaṭikūle asubhapharaṇena vā aniccato upasaṃhārena vā paṭikūlasaññī viharati. Sesapadesupi eseva nayo. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti majjhatto hutvā viharitukāmo kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthagatesu neva somanassiko na domanassiko hoti. Vuttañhetaṃ –

๔๖๑. ในบาลีเป็นต้นว่า ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี (ภิกษุ) ในอารมณ์ที่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่เมตตา หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ ในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่อสุภะ หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน (ภิกษุ) ผู้ประสงค์จะเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้นแล้ว เป็นผู้วางเฉยอยู่ ย่อมทำอะไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati, evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiñca iṭṭhasmiñca vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī viharati. Kathaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiñca aniṭṭhasmiñca vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati, evaṃ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī viharati[Pg.252]. Kathaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno’’ti.

“ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ด้วยประการฉะนี้”

Imesu ca tīsu nayesu paṭhamanaye manāpaṃ amanāpaṃ manāpāmanāpanti saṃkilesaṃ vaṭṭati, nikkilesaṃ vaṭṭati. Dutiyanaye saṃkilesaṃ, tatiyanaye saṃkilesanikkilesaṃ vaṭṭati. Puna vuttaṃ – ‘‘paṭhamaṃ saṃkilesaṃ vaṭṭati, dutiyaṃ saṃkilesampi nikkilesampi, tatiyaṃ nikkilesameva vaṭṭatī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

และในนัยทั้งสามเหล่านี้ ในนัยที่หนึ่ง (จิต) ที่เป็นที่พอใจ ที่ไม่เป็นที่พอใจ และที่เป็นทั้งที่พอใจและไม่เป็นที่พอใจ ย่อมควรแก่สังกิเลส ย่อมควรแก่นิกกิเลส ในนัยที่สอง ย่อมควรแก่สังกิเลส ในนัยที่สาม ย่อมควรแก่สังกิเลสและนิกกิเลส ท่านกล่าวไว้อีกว่า “นัยที่หนึ่ง ย่อมควรแก่สังกิเลส นัยที่สอง ย่อมควรทั้งแก่สังกิเลสและนิกกิเลส นัยที่สาม ย่อมควรแก่นิกกิเลสเท่านั้น” เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร จบแล้ว

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวรรคที่ ๕ จบแล้ว

Uparipaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปริปัณณาสก์ จบแล้ว

Yo cāyaṃ ‘‘sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desissāmī’’ti āraddhattā ādikalyāṇo, majjhe ‘‘suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedalla’’nti vacanato majjhekalyāṇo, sanniṭṭhāne ‘‘ariyo bhāvitindriyo’’ti vacanato pariyosānakalyāṇoti tividhakalyāṇo majjhimanikāyo ‘‘mahāvipassanā nāmāya’’nti vutto, so vaṇṇanāvasena samatto hoti.

อนึ่ง มัชฌิมนิกายนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงปรารภไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมูลปริยายธรรมอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย” จึงมีความงามในเบื้องต้น, เพราะทรงแสดง สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ในท่ามกลาง จึงมีความงามในท่ามกลาง, เพราะทรงแสดงไว้ในที่สุดว่า “เป็นพระอริยะ มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว” จึงมีความงามในที่สุด ด้วยประการฉะนี้ มัชฌิมนิกายจึงมีความงาม ๓ ประการ ท่านเรียกว่า “มหาวิปัสสนา” มัชฌิมนิกายนั้น ย่อมสำเร็จลงด้วยอำนาจแห่งการพรรณนา

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā [Pg.253] ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

Āyācito sumatinā therena bhadantabuddhamittena,Pubbe mayūradūtapaṭṭanamhi saddhiṃ nivasantena.

(ข้าพเจ้า) ผู้อันพระเถระผู้เจริญนามว่าพุทธมิตร ผู้มีปัญญาดี ผู้เคยอยู่ร่วมกัน ณ มยูรทูตปัฏฏนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว

Paravādavidhaṃsanassa majjhimanikāyaseṭṭhassa,Yamahaṃ papañcasūdanimaṭṭhakathaṃ kātumārabhiṃ.

ข้าพเจ้าได้เริ่มเพื่อจะรจนาอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกายอันประเสริฐ ซึ่งทำลายล้างปรวาทได้

Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā,Sattuttarasatamattāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

ก็อรรถกถานี้นั้นสำเร็จลงโดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา (อรรถกถา) แห่งพระบาลี (มัชฌิมนิกาย) ซึ่งมีประมาณ ๑๐๗ ภาณวาร

Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi,Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

เพราะเหตุที่แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร ข้าพเจ้าก็ได้ทำไว้เป็นหลักฐานอ้างอิงเพื่อประกาศเนื้อความ

Tasmā tena sahā’yaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā,Samadhikachasaṭṭhisatamiti viññeyyā bhāṇavārānaṃ.

เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น โดยนัยแห่งการนับคาถา มี ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกิน

Samadhikachasaṭṭhisatapamāṇamiti bhāṇavārato esā,Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.

อรรถกถานี้มีประมาณ ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกินโดยภาณวาร ประกาศลัทธิของท่านผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร

Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena,Yaṃ paññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.

ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานี้โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถา ได้สั่งสมบุญใดไว้ ด้วยบุญนั้น ขอสัตว์โลกจงมีความสุขทุกเมื่อเทอญ

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ papañcasūdanī nāma majjhimanikāyaṭṭhakathā –

อรรถกถามัชฌิมนิกายชื่อปปัญจสูทนีนี้ อันพระเถระผู้ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงสู่ลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันลึกซึ้งได้, ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันปราดเปรื่อง, ผู้มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระปริยัติปิฎก ๓, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและชัดเจน ซึ่งเกิดจากความสุขที่เกิดจากความถึงพร้อมแห่งฐานกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวแต่วาจาที่สมควรและเป็นจริง, ผู้เป็นยอดแห่งนักวาทะ, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานเป็นบริวาร, ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์, ผู้มีนามอันครูทั้งหลายขนานให้ว่า “พุทธโฆสะ” รจนาขึ้นแล้ว

Tāva [Pg.254] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā.

ขออรรถกถานี้จงตั้งอยู่ในโลกตราบเท่าที่พระพุทธนามยังปรากฏอยู่ เพื่อแสดงนัยแห่งทิฏฐิวิสุทธิแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางออกจากโลก

Buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

ตราบเท่าที่แม้นามว่า “พุทธะ” ของพระมหาสี ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลก

Papañcasūdanī nāma

ชื่อว่า ปปัญจสูทนี

Majjhimanikāyaṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

อรรถกถามัชฌิมนิกาย จบแล้วโดยอาการทั้งปวง