| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो. Majjhimanikāye मज्झिमनिकायामध्ये Majjhimapaṇṇāsaṭīkā मज्झिमपण्णासटीका 1. Gahapativaggo १. गहपतिवग्ग 1. Kandarakasuttavaṇṇanā १. कन्दरकसुत्तवण्णना 1. Ārāmapokkharaṇīādīsūti [Pg.1] ārāmapokkharaṇīuyyānacetiyaṭṭhānādīsu. Ussannāti bahulā. Asokakaṇikārakoviḷārakumbhīrājarukkhehi sammissatāya taṃ campakavanaṃ nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitanti daṭṭhabbaṃ, na campakarukkhānaṃyeva nīlādipañcavaṇṇakusumatāyāti vadanti. Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharatīti iminā na māpanakāle eva tasmiṃ nagare campakarukkhā ussannā, atha kho aparabhāgepīti dasseti. ‘‘Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī’’ti evaṃ adassitaparicchedena. Hatthino cāreti sikkhāpetīti hatthācariyo hatthīnaṃ sikkhāpako, tassa puttoti āha ‘‘hatthācariyassa putto’’ti. Tadā bhagavā tesaṃ pasādajananatthaṃ attano buddhānubhāvaṃ aniguhitvāva nisinnoti dassento ‘‘chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīna’’ntiādimāha. Bhagavato ceva gāravenāti bhagavato garubhāvena, bhagavati gāravenāti vā pāṭho. १. 'आरामपोक्खरणीआदीसु' (आराम-पुष्करणी इत्यादींमध्ये) म्हणजे आराम (बगीचे), पोक्खरणी (तलाव), उद्यान, चेतिय (चैत्य) स्थाने इत्यादींमध्ये. 'उस्सन्ना' म्हणजे भरपूर किंवा विपुल प्रमाणात. अशोक, कण्णिकार, कोविळार, कुंभी आणि राजवृक्ष यांच्या मिश्रणामुळे ते चंपकवन निळ्या इत्यादी पाच रंगांच्या फुलांनी सुशोभित झाले होते असे समजावे; केवळ चंपक वृक्षांनाच पाच रंगांची फुले आली होती असे नाही, असे म्हणतात. 'भगवान फुलांच्या सुवासाने सुवासित अशा चंपकवनात विहार करत होते' यावरून केवळ नगर स्थापनेच्या वेळीच त्या नगरात चंपक वृक्ष विपुल प्रमाणात होते असे नाही, तर नंतरच्या काळातही होते, हे दर्शविले जाते. 'पंचसतमत्तेहि अढतेलसेहि' अशा प्रकारे निश्चित मर्यादा न दाखवता. हत्तींना चालवणारा आणि शिकवणारा तो 'हत्थाचरियो' (हत्ती-प्रशिक्षक) होय, त्याचा मुलगा म्हणून 'हत्थाचरियस्स पुत्तो' (हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा) असे म्हटले आहे. त्यावेळी भगवंतांनी त्यांच्या मनात श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी आपला बुद्ध-प्रभाव न लपवता ते बसले होते, हे दर्शवण्यासाठी 'छब्बण्णानां घनबुद्धरस्मीनं' इत्यादी म्हटले आहे. 'भगवतो चेव गारवेन' म्हणजे भगवंतांच्या आदरभावामुळे, किंवा 'भगवति गारवेन' (भगवंतांविषयीच्या आदरामुळे) असाही पाठ आहे. Niccaṃ na hotīti abhiṇhaṃ na hoti, kadācideva hotīti attho. Abhiṇhaniccatā hi idha adhippetā, na kūṭaṭṭhaniccatā. Loke kiñci vimhayāvahaṃ disvā hatthavikārampi karonti, aṅguliṃ vā phoṭayanti, taṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.2] ‘‘accharaṃ paharituṃ yutta’’nti. Abhūtapubbaṃ bhūtanti ayaṃ niruttinayo yebhuyyena upādāya ruḷhīvasena vuttoti veditabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhāna’’ntiādi vuttaṃ, kiñci akattabbampi kariyamānaṃ dukkarabhāvena vimhayāvahaṃ hoti, tathā kiñci kattabbaṃ, purimaṃ garahacchariyaṃ, pacchimaṃ pasaṃsacchariyaṃ, tadubhayaṃ suttapadaso dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. 'निच्चं न होति' म्हणजे वारंवार होत नाही, तर कधीतरीच होते असा अर्थ आहे. कारण येथे 'अभिण्हनिच्चता' (सतत चालणारी नित्यता) अभिप्रेत आहे, 'कूटट्ठनिच्चता' (अपरिवर्तनीय नित्यता) नाही. जगात काहीतरी आश्चर्यकारक पाहून लोक हाताने हावभावही करतात किंवा चुटकी वाजवतात, त्याला अनुसरून 'अच्छरं पहरितुं युत्तं' (चुटकी वाजवण्यास योग्य) असे म्हटले आहे. 'अभूतपुब्बं भूतं' (जे पूर्वी कधी घडले नव्हते ते घडले) हा निरुक्ति-नियम प्रामुख्याने रूढीच्या आधारे वापरला गेला आहे असे समजावे. कारण पाळीमध्ये 'हे गोतम, जे भूतकाळात झाले...' इत्यादी म्हटले आहे. काही न करण्याजोगे कृत्य देखील केले जात असताना त्याच्या कठीणतेमुळे आश्चर्यकारक वाटते, तसेच काही करण्याजोगे कृत्य देखील. पहिले निंदनीय आश्चर्य आहे आणि दुसरे प्रशंसनीय आश्चर्य आहे. हे दोन्ही सुत्तातील पदांनुसार दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. Sammā paṭipāditoti sammāpaṭipadāyaṃ ṭhapito. Esā paṭipadā paramāti etaparamaṃ, bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ yathā ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’ti (a. ni. 4.70). Ayañhettha attho – bhagavā bhikkhusaṅgho paṭipadāya tumhehi paṭipādito, atītepi kāle buddhā etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādesuṃ, anāgatepi kāle etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādessantīti paribbājako nayaggāhena diṭṭhena adiṭṭhaṃ anuminanto sabbesampi buddhānaṃ sāsane saṅghasuppaṭipattiṃ majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya samasamaṃ katvā dasseti, evaṃ dassento ca tesaṃ sudhammatañca tathā dasseti evāti veditabbo, buddhasubuddhatā pana nesaṃ sarūpeneva dassitāti. Na ito bhiyyoti iminā pāḷiyaṃ etaparamaṃyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti sīlapadaṭṭhānattā samādhissa, samādhipadaṭṭhānattā ca paññāya sīlepi ca abhisamācārikapubbakattā ādibrahmacariyakassa vuttaṃ ‘‘ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā’’ti. 'सम्मा पटिपादितो' म्हणजे सम्यक् प्रतिपदेमध्ये स्थापित केलेला. 'एसा पटिपदा परमा' म्हणजेच 'एतपरमं'. हा भाव-नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, जसे की 'विसमं चंदिमसूरियां परिवत्तन्ति' (चंद्र आणि सूर्य विषम रीतीने फिरतात). येथे हा अर्थ आहे – 'हे भगवन्, भिक्खू संघ आपल्याद्वारे योग्य मार्गावर प्रवृत्त केला गेला आहे. भूतकाळातही बुद्धांनी भिक्खू संघाला याच सर्वश्रेष्ठ मार्गावर योग्य प्रकारे प्रवृत्त केले होते आणि भविष्यकाळातही बुद्ध भिक्खू संघाला याच सर्वश्रेष्ठ मार्गावर योग्य प्रकारे प्रवृत्त करतील.' अशा प्रकारे तो परिव्राजक अनुमानाच्या आधारे, पाहिलेल्या गोष्टीवरून न पाहिलेल्या गोष्टीचा अंदाज लावत, सर्व बुद्धांच्या शासनातील संघाच्या सुप्रतिपत्तीला मध्यभागी तोडलेल्या सोन्याप्रमाणे समान करून दाखवतो. आणि असे दर्शवताना तो त्यांच्या सद्धर्माची उत्तमता देखील तशाच प्रकारे दर्शवतो, असे समजावे. बुद्धांचे सुबुद्धत्व तर त्यांच्या स्वरूपावरूनच स्पष्ट होते. 'न इतो भिय्यो' या पाळीतील 'एतपरमंयेव' या अवधारणामुळे जे निवृत्त झाले आहे ते दर्शवले आहे. कारण शील हे समाधीचे जवळचे कारण आहे आणि समाधी ही प्रज्ञेचे जवळचे कारण आहे. तसेच शीलामध्ये देखील आभिसमाचारिक आचरण हे आदि-ब्रह्मचर्याचे पूर्वगामी असल्यामुळे 'आभिसमाचारिकवत्तं आदिं कत्वा' असे म्हटले आहे. 2. Pucchānusandhiādīsu anantogadhattā ‘‘pāṭiekko anusandhī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Upasantakāraṇanti upasantabhāvakāraṇaṃ. Tañhi ariyānaṃyeva visayo, tatthāpi ca buddhānaṃ eva anavasesato visayoti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca dassetuṃ na hi tvantiādi vuttaṃ. Tattha ñātatthacariyā kākajātakādivasena veditabbā, lokatthacariyā taṃtaṃpāramipūraṇavasena, buddhatthacariyā mahābodhijātakādivasena. Acchariyaṃ bho gotamātiādinā kandarakena kataṃ pasādapavedanaṃ dasseti. २. प्रश्न-अनुसंधि इत्यादींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे 'पाटिएक्को अनुसंधि' (एक स्वतंत्र संदर्भ) असे सांगून तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'भगवा किरा' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपसंतकारणं' म्हणजे उपशांत होण्याचे कारण. कारण तो केवळ आर्यांचाच विषय आहे, आणि त्यातही बुद्धांचाच तो पूर्णपणे विषय आहे, हा अर्थ व्यतिरेक आणि अन्वय पद्धतीने दर्शवण्यासाठी 'न हि त्वं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'ज्ञातत्थचरिया' काकजातक इत्यादींच्या आधारे समजावी, 'लोकतत्थचरिया' त्या त्या पारमिता पूर्ण करण्याच्या आधारे आणि 'बुद्धत्थचरिया' महाबोधिजातक इत्यादींच्या आधारे समजावी. 'अच्छरियं भो गोतम' इत्यादींद्वारे कन्दरकाने व्यक्त केलेली आपली श्रद्धा दर्शवली आहे. Yepi tetiādinā tena vuttamatthaṃ paccanubhāsantena bhagavatā sampaṭicchitanti caritattā āha – ‘‘santi hi kandarakāti ayampi pāṭiyekko anusandhī’’ti[Pg.3]. Yo hi kandarakena bhikkhusaṅghassa upasantabhāvo kittito, taṃ vibhajitvā dassentopi tena apucchitoyeva attano ajjhāsayena bhagavā ‘‘santi hī’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tenāha ‘‘bhagavato kira etadahosī’’ tiādi. Kappetvāti aññathā santameva attānaṃ aññathā vidhāya. Pakappetvāti sanidassanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘kuhakabhāvenā’’tiādi. Paṭipadaṃ pūrayamānāti kāmaṃ avisesena sekkhā vuccanti, te pana adhigatamaggavasena ‘‘pūrayamānā’’ti na vattabbā kiccassa niṭṭhitattā. Maggo hi ekacittakkhaṇikoti āha ‘‘uparimaggassa vipassanāya upasantā’’ti. Ito muttāti maggenāgatūpasamato muttā. Kalyāṇaputhujjane sandhāya vadati. Tenāha ‘‘catūhi satipaṭṭhānehi upasantā’’ti. 'येपि ते' इत्यादींद्वारे त्याने सांगितलेल्या गोष्टीचा पुनरुच्चार करत भगवंतांनी ती स्वीकारली आहे, म्हणून आचरणाच्या संदर्भात म्हटले आहे – 'सन्ति हि कन्दरक' हा देखील एक स्वतंत्र संदर्भ आहे. कारण कन्दरकाने भिक्खू संघाच्या ज्या उपशांत भावाची प्रशंसा केली होती, त्याचे वर्गीकरण करून दर्शवताना देखील, त्याने न विचारताच भगवंतांनी स्वतःच्या इच्छेने 'सन्ति हि' इत्यादींद्वारे देशनेला सुरुवात केली. म्हणूनच 'भगवतो किर एतदहोसि' इत्यादी म्हटले आहे. 'कप्पेत्वा' म्हणजे स्वतः जसे आहोत त्यापेक्षा वेगळे रूप धारण करून. 'पकप्पेत्वा' म्हणजे उदाहरणासह ग्रहण करून. म्हणूनच 'कुहकभावेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'पटिपदं पूरयमाना' म्हणजे सामान्यतः 'सेक्ख' (शैक्ष) असे म्हटले जाते, परंतु त्यांनी मार्ग प्राप्त केला असल्यामुळे त्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले असल्याने त्यांना 'पूर्ण करणारे' असे म्हणता येत नाही. कारण मार्ग हा एका चित्तक्षणाचाच असतो, म्हणून 'उपरि मग्गस्स विपस्सनाय उपसंता' असे म्हटले आहे. 'इतो मुत्ता' म्हणजे मार्गाद्वारे प्राप्त झालेल्या उपशमापासून मुक्त. हे कल्याण-पृथग्जनांना उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच 'चतूहि सतिपट्ठानेहि उपसंता' असे म्हटले आहे. Satatasīlāti avicchinnasīlā. Sātisayo hi etesaṃ sīlassa akhaṇḍādibhāvo. Suparisuddhasīlatāvasena santatā vutti etesanti santatavuttinoti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Evaṃ sīlavuttivasena ‘‘santatavuttino’’ti padassa atthaṃ vatvā idāni jīvitavuttivasena dassento ‘‘santatajīvikāvāti attho’’ti āha. Sāsanassa jīvitavutti sīlasannissitā evāti āha ‘‘tasmi’’ntiādi. 'सततसीला' म्हणजे अखंड शील पाळणारे. कारण त्यांच्या शीलाचा अखंडत्व इत्यादी भाव अतिशय श्रेष्ठ दर्जाचा असतो. अत्यंत शुद्ध शीलामुळे ज्यांचे वर्तन निरंतर चालणारे असते ते 'संततवुत्तिनो' होत, म्हणून 'तस्सेव वेवचनं' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे शील-वर्तनाच्या दृष्टीने 'संततवुत्तिनो' या पदाचा अर्थ सांगून, आता जीवन जगण्याच्या दृष्टीने दर्शवताना 'संततजीविका' असा अर्थ आहे, असे म्हटले आहे. शासनाचे अस्तित्व शीलावरच अवलंबून असते, म्हणूनच 'तस्मिं' इत्यादी म्हटले आहे. Nipayati visoseti rāgādisaṃkilesaṃ, tato vā attānaṃ nipātīti nipako, paññavā. Tenāha ‘‘paññavanto’’ti. Paññāya ṭhatvā jīvikākappanaṃ nāma buddhapaṭikuṭṭhamicchājīvaṃ pahāya sammājīvena jīvananti taṃ dassento ‘‘yathā ekacco’’tiādimāha. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.14) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 1.14) vuttanayeneva veditabbaṃ. Rathavinītapaṭipadādayo tesu tesu suttesu vuttanayena veditabbā. Ito aññattha mahāgopālakasuttādīsu (ma. ni. 1.346 ādayo) lokuttarasatipaṭṭhānā kathitāti āha – ‘‘idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā’’ti, satipaṭṭhānasuttepi (dī. ni. 2.373-374; ma. ni. 1.106 ādayo) vomissakāva kathitāti. Ettakenāti ettakāya desanāya. जो रागादी संक्लेशांना नष्ट करतो (सुकवतो) किंवा स्वतःला त्यात पडण्यापासून वाचवतो, तो 'निपक' (चतुर) म्हणजेच प्रज्ञावान होय. म्हणूनच 'प्रज्ञावंत' (paññavanto) असे म्हटले आहे. प्रज्ञेमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, उपजीविका चालवणे म्हणजेच बुद्धांनी निषिद्ध मानलेल्या मिथ्या आजीविकेचा (micchājīva) त्याग करून सम्यक आजीविकेने (sammājīva) जगणे, हे दर्शवण्यासाठी 'जसे की कोणी एक' (yathā ekacco) इत्यादी म्हटले आहे. त्याबाबत जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग (१.१४) आणि त्याच्या महाटीकेमध्ये (१.१४) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. रथविनीत प्रतिपदा इत्यादी त्या त्या सूत्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्याव्यात. या व्यतिरिक्त महागोपालक सूत्त इत्यादींमध्ये (म.नि. १.३४६ इ.) लोकोत्तर सतिपट्ठान सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'परंतु येथे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित सतिपट्ठान सांगितले आहे.' सतिपट्ठान सूत्तातही (दी.नि. २.३७३-३७४; म.नि. १.१०६ इ.) मिश्रितच सांगितले आहे. 'एवढ्यानेच' म्हणजे 'एवढ्या देशनेनेच'. 3. Kārakabhāvanti [Pg.4] paṭipattiyaṃ paṭipajjanakabhāvaṃ. Mayampi nāma gihī bahukiccā samānā kālena kālaṃ satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharāma, kimaṅgaṃ pana vivekavāsinoti attano kārakabhāvaṃ pavedento evaṃ bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Tenāha ‘‘ayañhettha adhippāyo’’tiādi. Nānārammaṇesu aparāparaṃ uppajjamānānaṃ rāgādikilesānaṃ ghanajaṭitasaṅkhātākārena pavatti kilesagahanena gahanatā, tenāha ‘‘anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192). Manussānaṃ ajjhāsayagahaṇena sāṭheyyampīti dassento āha ‘‘kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo’’ti. Yathā sappimadhuphāṇitādīsu kacavarabhāvo, so kasaṭoti vuccati, evaṃ santāne aparisuddho saṃkilesabhāvo kasaṭanti āha ‘‘aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā’’ti. Attani asantaguṇasambhāvanaṃ kerāṭiyaṭṭho. Jānātīti ‘‘idaṃ ahitaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hitaṃ sevitabba’’nti vicāreti deseti. Vicāraṇatthopi hi hoti jānāti-saddo yathā ‘‘āyasmā jānātī’’ti. Sabbāpi…pe… adhippetā ‘‘pasupālakā’’tiādīsu viya. Idha antara-saddo ‘‘vijjantarikāyā’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) viya khaṇatthoti āha ‘‘yattakena khaṇenā’’ti. Tenāti hatthinā. Tānīti sāṭheyyādīni. ३. 'कारकभाव' म्हणजे प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात) आचरण करण्याचा भाव. 'आम्ही गृहस्थ असूनही, अनेक कामे असताना वेळोवेळी सतिपट्ठानांमध्ये सुप्रतिष्ठित चित्त ठेवून विहरतो, मग विवेकशील (एकांतात राहणाऱ्या) भिक्खूंचे काय सांगावे!' अशा प्रकारे स्वतःचा कारकभाव प्रकट करत ते भिक्खू संघालाही प्रोत्साहित करतात. म्हणूनच 'येथे हाच अभिप्राय आहे' इत्यादी म्हटले आहे. विविध आलंबनांमध्ये वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या रागादी क्लेशांची दाट गुंतागुंतीच्या स्वरूपातील प्रवृत्ती म्हणजेच क्लेश-गहनाने (क्लेशांच्या अरण्याने) वेढलेले असणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आत जटा (गुंता), बाहेर जटा, जटेने ही प्रजा वेढलेली आहे' (सं.नि. १.२३, १९२). मनुष्यांच्या आशयाचे (मनाचा कल) ग्रहण करण्याने शठता (धूर्तपणा) देखील होते, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'कपट आणि शठतेमध्येही हाच नियम लागू होतो'. ज्याप्रमाणे तूप, मध, गूळ इत्यादींमध्ये कचरा असतो, त्याला 'कसाट' (मळ/कचरा) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे चित्तसंततीमध्ये अपवित्र संक्लेश भाव असणे म्हणजे 'कसाट' होय, म्हणून म्हटले आहे – 'अपवित्रतेच्या अर्थाने कसाटता (मळकटपणा) आहे'. स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांची बतावणी करणे म्हणजे 'केराटिय' (ढोंग/कपट) होय. 'जाणतो' म्हणजे 'हे अहितकारक आहे, याचे सेवन करू नये; हे हितकारक आहे, याचे सेवन करावे' असा विचार करतो आणि उपदेश करतो. कारण 'जाणणे' या शब्दाचा अर्थ विचार करणे असाही होतो, जसे की 'आयुष्यमान जाणतात'. सर्वच...पे... 'पशूपालक' इत्यादींप्रमाणे अभिप्रेत आहेत. येथे 'अंतर' हा शब्द 'विज्जन्तरिका' (विजेचा चमकारा) इत्यादींप्रमाणे (म.नि. २.१४९) 'क्षण' या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'जितक्या क्षणात'. 'त्याच्याद्वारे' म्हणजे हत्तीद्वारे. 'ती' म्हणजे शठता इत्यादी. Atthato kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtāva lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesāti tāni pavattiākārena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassāti pāṇabhūtassa assassa vā hatthino vā. Ṭhassāmīti tattheva sappaṭibhaye ṭhāne gantvā ṭhassāmīti na hoti. Imassa sāṭheyyatāya pākaṭakaraṇaṃ vañcanādhippāyabhāvato. Tathā hi catūsu ṭhānesu ‘‘vañcetvā’’ icceva vuttaṃ, niguhanto pana tattheva gantvā tiṭṭheyya. Esa nayo sesesupi. Paṭimaggaṃ ārohitukāmassāti āgatamaggameva nivattitvā gantukāmassa. Leṇḍavissajjanādīsu kālantarāpekkhābhāvaṃ ‘‘tathā’’ti iminā upasaṃharati. वास्तविक पाहता, काय आणि चित्ताच्या ऋजुतेच्या (सरळपणाच्या) विरोधी असणाऱ्या लोभयुक्त चित्तोत्पादाच्या प्रवृत्तीचे हे विशेष प्रकार आहेत, म्हणून त्यांना प्रवृत्तीच्या स्वरूपात दर्शवण्यासाठी 'तेथे' (tattha) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'ज्या' म्हणजे प्राण्याचा, घोड्याचा किंवा हत्तीचा. 'मी उभा राहीन' म्हणजे त्याच भययुक्त ठिकाणी जाऊन 'मी उभा राहीन' असे नसते. याची शठता (धूर्तपणा) उघड होणे हे फसवणुकीच्या हेतूमुळे होते. तसेच चार ठिकाणी 'फसवून' असेच म्हटले आहे, परंतु लपवणारा तर तिथेच जाऊन उभा राहील. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'उलट मार्गावर जाऊ इच्छिणाऱ्याचा' म्हणजे आलेल्या मार्गानेच परत जाऊ इच्छिणाऱ्याचा. लीद (मलमूत्र) विसर्जन इत्यादींमध्ये काळाच्या अंतराची अपेक्षा नसणे, हे 'तसेच' (tathā) या शब्दाने स्पष्ट केले आहे. Antojātakāti attano dāsiyā kucchimhi jātā. Dhanakkītāti dhanaṃ datvā dāsabhāvena gahitā. Karamarānītāti dāsabhāvena karamaraggāhagahitā. Dāsabyanti dāsabhāvaṃ. Pessāti adāsā eva hutvā veyyāvaccakarā. Imaṃ vissajjetvāti imaṃ attano hatthagataṃ vissajjetvā. Imaṃ [Pg.5] gaṇhantāti imaṃ tassa hatthagataṃ gaṇhantā. Sammukhato aññathā parammukhakāle kāyavācāsamudācāradassaneneva cittassa nesaṃ aññathā ṭhitabhāvo niddiṭṭhoti veditabbo. 'अंतोजाता' म्हणजे स्वतःच्या दासीच्या गर्भातून जन्मलेली. 'धनक्कीता' म्हणजे धन देऊन दासी म्हणून विकत घेतलेली. 'करमरानीता' म्हणजे युद्धात किंवा जबरदस्तीने पकडून दासी बनवलेली. 'दासव्य' म्हणजे दासभाव (गुलामगिरी). 'पेस्सा' म्हणजे दासी नसतानाही सेवाकार्य (वैय्यावच्च) करणारी. 'याचा त्याग करून' म्हणजे स्वतःच्या हातात असलेल्या गोष्टीचा त्याग करून. 'हे ग्रहण करणारे' म्हणजे त्याच्या हातात असलेले ग्रहण करणारे. प्रत्यक्ष समोर असताना एक प्रकारे आणि पाठीमागे दुसऱ्या प्रकारे वागणे, हे त्यांच्या काय आणि वाचेच्या व्यवहारावरूनच त्यांच्या चित्ताची विपरीत स्थिती दर्शवते, असे समजावे. 4. Ayampi pāṭiyekko anusandhīti etthāpi anantare vuttanayeneva anusandhiyojanā veditabbā. Tenevāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Catuttho hitapaṭipadaṃ paṭipannoti yojanā. Puggalasīsena puggalapaṭipattiṃ dassento ‘‘puggale pahāyā’’ti āha. Paṭipatti hi idha pahātabbā, na puggalā. Yathā assaddhādipuggalaparivajjanena saddhindriyādibhāvanā ijjhanti, evaṃ micchāpaṭipannapuggalaparivajjanena micchāpaṭipadā vajjitabbāti āha – ‘‘purime tayo puggale pahāyā’’ti. Catutthapuggalassāti imasmiṃ catukke vuttacatutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemi pavattemīti dassento. Santāti samaṃ vināsaṃ nirodhaṃ pattāti ayamettha atthoti āha ‘‘niruddhā santāti vuttā’’ti. Puna santāti bhāvanāvasena kilesapariḷāhavigamato santāti ayamettha atthoti āha ‘‘nibbutā’’ti. Santāti ānetvā yojanā. Santo haveti ettha samabhāvakarena sādhubhāvassa visesapaccayabhūtena paṇḍiccena samannāgatā ariyā ‘‘santo’’ti vuttāti āha – ‘‘santo have…pe… paṇḍitā’’ti. ४. हा देखील एक स्वतंत्र संदर्भ (अनुसंधी) आहे, येथेही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच संदर्भाची जोडणी समजून घ्यावी. म्हणूनच 'हाच' इत्यादी म्हटले आहे. 'चौथा हितकारक प्रतिपदेचे आचरण करतो' अशी योजना आहे. पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) माध्यमातून पुद्गलाची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शवताना 'पुद्गलांचा त्याग करून' असे म्हटले आहे. कारण येथे प्रतिपत्तीचा (चुकीच्या आचरणाचा) त्याग करायचा आहे, पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) नाही. ज्याप्रमाणे अश्रद्ध इत्यादी पुद्गलांचा त्याग केल्याने श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादींची भावना यशस्वी होते, त्याचप्रमाणे मिथ्या आचरण करणाऱ्या पुद्गलांचा त्याग केल्याने मिथ्या प्रतिपदेचा त्याग केला पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – 'पहिल्या तीन पुद्गलांचा त्याग करून'. चौथ्या पुद्गलाच्या म्हणजे या चतुष्कात सांगितलेल्या चौथ्या पुद्गलाला हितकारक प्रतिपदेमध्येच प्रवृत्त करतो, हे दर्शवण्यासाठी. 'शांत' म्हणजे शमन, विनाश किंवा निरोधाला प्राप्त झालेले, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'निरुद्ध झालेल्यांना शांत म्हटले आहे'. पुन्हा 'शांत' म्हणजे भावनेच्या प्रभावाने क्लेशांचा दाह नष्ट झाल्यामुळे शांत झालेले, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'निब्बुत्त' (निर्वाण प्राप्त). 'शांत' हा शब्द आणून योजना करावी. 'संतो हवे' (नक्कीच संत) येथे समभावामुळे आणि साधुभावाचे विशेष कारण असलेल्या पांडित्याने (ज्ञानाने) युक्त असलेल्या अरियांना 'संत' म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'संतो हवे...पे... पंडिता'. Āhito ahaṃmāno etthāti attā (a. ni. ṭī. 2.4.198) attabhāvo, idha pana yo paro na hoti, so attā, taṃ attānaṃ. Paranti attato aññaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya. Anto tāpanakilesānanti attano santāne attapariḷāhajananasantappanakilesānaṃ. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ pasādeti, sampahaṃsetīti attho. Yasmā pana tathābhūto cittaṃ sampādento ajjhāsayaṃ gaṇhanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittaṃ sampādetī’’tiādi. ज्यामध्ये 'अहंकार' (मी-पणा) स्थापित आहे तो 'अत्ता' (स्व) म्हणजेच अत्तभाव (आत्मभाव) होय. परंतु येथे जो 'पर' (दुसरा) नाही, तो 'अत्ता' (स्वतः) आहे, त्या स्वतःला. 'पर' म्हणजे स्वतःव्यतिरिक्त दुसरा. तृष्णा आणि भुकेच्या कारणामुळे त्याला 'छात' (भुकेलेला/तृष्णायुक्त) म्हटले जाते. 'अंतःतापन क्लेश' म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये स्वतःला संताप आणि दाह उत्पन्न करणारे क्लेश. 'चित्त आराधित करतो' म्हणजे चित्त प्रसन्न करतो, हर्षित करतो असा अर्थ आहे. परंतु ज्या अर्थी तशा प्रकारचा मनुष्य चित्त संपादन करतो म्हणजेच आशय (मनाचा कल) ग्रहण करतो, म्हणूनच 'चित्त संपादन करतो' इत्यादी म्हटले आहे. 5. Dukkhaṃ paṭikkūlaṃ jegucchaṃ etassāti dukkhapaṭikkūlo taṃ dukkhapaṭikkūlaṃ. Visesanavisesitabbatā hi kāmacārā. Aṭṭhakathāyaṃ pana dukkhassa visesitabbataṃ sandhāya bāhiratthasamāsaṃ anādiyitvā ‘‘dukkhassa paṭikkūla’’nti attho vutto. Yena hi bhāgena purisassa dukkhaṃ paṭikkūlaṃ, tena dukkhassa purisopīti. Tenāha – ‘‘paccanīkasaṇṭhita’’nti. ५. ज्याला दुःख प्रतिकूल आणि घृणास्पद वाटते, तो 'दुःखप्रतिकूल' होय, त्याला 'दुःखप्रतिकूल' म्हणतात. कारण विशेषण आणि विशेष्य भाव हा इच्छेनुसार असू शकतो. परंतु अट्ठकथेमध्ये दुःखाच्या विशेष्य भावाचा विचार करून, बाह्य अर्थाचा समास न घेता 'दुःखाला प्रतिकूल' असा अर्थ सांगितला आहे. कारण ज्या अंशाने मनुष्याला दुःख प्रतिकूल असते, त्याच अंशाने दुःखाला मनुष्यही प्रतिकूल असतो. म्हणूनच 'प्रतिकूल स्थितीत असलेले' असे म्हटले आहे. 6. Catūhi [Pg.6] kāraṇehīti dhātukusalatādīhi catūhi kāraṇehi. Kammaṃ karotīti yogakammaṃ karoti. Yasmā sambuddhā paresaṃ maggaphalādhigamāya ussāhajātā, tattha nirantaraṃ yuttappayuttā eva honti, te paṭicca tesaṃ antarāyo na hotiyevāti āha ‘‘na pana buddhe paṭiccā’’ti. Kiriyaparihāniyā desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato. ‘‘Desakassa vā’’ti idaṃ sāvakānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ. Mahatā atthenāti ettha attha-saddo ānisaṃsapariyāyoti āha ‘‘dvīhi ānisaṃsehī’’ti. Pasādaṃ paṭilabhati ‘‘arahanto’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiyā sutattā. Abhinavo nayo udapādi santatasīlatādivasena anattantapatādivasena, sopi taṃ sutvā dāsādīsu savisesaṃ lajjī dayāpanno hitānukampī hutvā sekkhapaṭipadaṃ sīlaṃ sādhento anukkamena satipaṭṭhānabhāvanaṃ paribrūheti. Tenāha bhagavā ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti. ६. 'चार कारणांनी' म्हणजे धातुकुशलता इत्यादी चार कारणांनी. 'कर्म करतो' म्हणजे योगकर्म करतो. ज्याअर्थी सम्यक्संबुद्ध इतरांना मार्ग आणि फल प्राप्त करून देण्यासाठी उत्साही असतात, आणि त्यात निरंतर युक्त व प्रयुक्त (मग्न) असतात, त्यामुळे त्यांच्या आश्रयाने (त्यांच्यामुळे) त्यांच्यात कोणताही अंतराय (अडथळा) येतच नाही, म्हणून म्हटले आहे - "परंतु बुद्धांच्या आश्रयाने नाही". क्रियेच्या हानीमुळे, उपदेश करणाऱ्याच्या किंवा त्याच व्यक्तीच्या योग्य प्रयोगाच्या अभावामुळे. "किंवा उपदेश करणाऱ्याच्या" हे श्रावकांच्या संदर्भात समजले पाहिजे. 'महान अर्थाने' येथे 'अर्थ' शब्द हा 'आणिसंस' (फायदा/लाभ) या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "दोन फायद्यांनी (आणिसंसांनी)". "ते अर्हत आहेत" इत्यादी प्रकारे संघाच्या सुप्रतिपत्तीबद्दल (चांगल्या आचरणाबद्दल) ऐकल्यामुळे तो प्रसन्नता (प्रसाद) प्राप्त करतो. निरंतर शील इत्यादींच्या प्रभावाने आणि स्वतःला त्रास न देण्याच्या (अनत्तंतपता) तत्त्वामुळे एक नवीन मार्ग (नय) उत्पन्न झाला. तोसुद्धा ते ऐकून दासांविषयी विशेषत्वाने लज्जा बाळगणारा (संकोच बाळगणारा), दयाळू आणि हिताची इच्छा करणारा बनून, शैक्षप्रतिपदेचे (शिखण्याच्या मार्गाचे) शील साध्य करत, अनुक्रमाने सतिपट्ठान भावनेची वृद्धी करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "महान अर्थाने युक्त". 8. Paresaṃ hananaghātanādinā rodāpanato luddo, tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidāraṇato dāruṇo, viruddhavādatāya kakkhaḷo, bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko. ८. इतरांना मारणे, इजा करणे इत्यादींद्वारे रडवल्यामुळे तो 'लुद्द' (क्रूर/पारधी) आहे, तसेच विघातक भावाने काय आणि चित्त विदीर्ण (छिन्नविच्छिन्न) केल्यामुळे 'दारुण' (भयानक) आहे, विरुद्ध बोलण्याच्या (वाद घालण्याच्या) स्वभावामुळे 'कक्खळ' (कठोर) आहे, आणि कारागृहात (तुरुंगात) नियुक्त असलेला तो 'बंधनागारिक' (तुरुंग रक्षक) आहे. 9. Khattiyābhisekenāti khattiyānaṃ kattabbaabhisekena. Santhāgāranti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāvāṭaṃ. Sappitelenāti sappimayena telena, yamakasnehena hi tadā kāyaṃ abbhañjati. Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro. Parikkhepakaraṇatthāyāti vanamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhepanatthāya. Yaññabhūmiyanti avasesayaññaṭṭhāne. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ taṃ suviññeyyameva. ९. 'क्षत्रिय अभिषेकाने' म्हणजे क्षत्रियांसाठी करावयाच्या अभिषेकाने. 'संथागार' म्हणजे संथार (आसन/गवत पसरवणे) च्या उद्देशाने बनवलेले घर किंवा यज्ञमंडप. 'तूप आणि तेलाने' म्हणजे तुपाने युक्त तेलाने; कारण त्यावेळी यमकस्नेहाने (तूप आणि तेलाच्या मिश्रणाने) शरीराला मर्दन (अभ्यंग) केले जात असे. वासरू असण्याची अवस्था पार करून उभा असलेला तो 'वच्छतर' (तरुण बैल). 'वेढण्यासाठी' म्हणजे वनमालांसह दर्भाने (कुश गवताने) वेदीला वेढण्यासाठी. 'यज्ञभूमीत' म्हणजे उर्वरित यज्ञस्थानी. आणि येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. Kandarakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. कंदरक सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā २. अट्ठकनागर सुत्ताचे वर्णन (अट्ठकनागरसुत्तवण्णना). 17. Avidūreti [Pg.7] iminā pāḷiyaṃ ‘‘vesāliya’’nti idaṃ samīpe bhummavacananti dasseti. Sārappattakulagaṇanāyāti (a. ni. ṭī. 3.11.16) mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavo aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ. १७. 'अविदूरे' (जवळच) या शब्दाने पाळी भाषेतील 'वेसालिया' (वैशालीमध्ये) हे सप्तमी विभक्तीचे रूप 'समीप' (जवळ) या अर्थाने आहे, असे दर्शवले आहे. 'सारप्पत्तकुलगणनाय' म्हणजे महान सार आणि मोठेपण प्राप्त झालेल्या कुळांच्या गणनेत. 'दहाव्या स्थानावर' म्हणजे इतरांच्या संदर्भात दहाव्या गणना स्थानावर. अट्ठक नगरात जन्मलेला किंवा राहणारा तो 'अट्ठकनागर'. 'कुक्कुटाराम' म्हणजे पाटलिपुत्रातील कुक्कुटाराम, कौशाम्बीतील नव्हे. 18. Pakatatthaniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjāttayavasena vijjāabhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutañāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammadesanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhanameva vā, kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ. १८. 'त' (तो) हा शब्द प्रगट अर्थाचा निर्देश करणारा आहे. "भगवता" इत्यादी पदांशी समानाधिकरण भावाने सांगितलेल्या ज्या अभिसंबुद्धभावामुळे (पूर्ण ज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे) भगवान प्रगट झाले, त्यांनी ते प्राप्त केले आणि ते सुप्रसिद्ध झाले, तो अभिसंबुद्धभाव आगमनीय प्रतिपदेसह (प्राप्तीच्या मार्गासह) अर्थरूपाने दर्शवताना "जो तो...पे... अभिसंबुद्ध" असे म्हटले आहे. जरी येथे 'ज्ञान' आणि 'दर्शन' हे शब्द प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द असले, तरी त्या त्या वैशिष्ट्यामुळे त्यांच्या विषय-विशेषातील प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी - असाधारण ज्ञानविशेषाच्या रूपाने, त्रिविद्यांच्या रूपाने, विद्या-अभिज्ञा-अनावरण ज्ञानाच्या रूपाने, सर्वज्ञताज्ञान आणि मांसचक्षूच्या रूपाने, तसेच प्रतिवेध (साक्षात्कार) व देशना ज्ञानाच्या रूपाने - त्यांचा अर्थ जुळवून दाखवताना "त्या त्या..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, आशय आणि अनुशय जाणणाऱ्या 'आशयानुशय ज्ञानाने' आणि सर्व ज्ञेय धर्म पाहणाऱ्या 'सर्वज्ञता व अनावरण ज्ञानाने'. 'पुब्बेनिवास' इत्यादींनी म्हणजे पूर्वनिवासस्मृती आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) ज्ञानाने. 'प्रतिवेध प्रज्ञेने' म्हणजे आर्यमार्ग प्रज्ञेने. 'देशना प्रज्ञेने पाहणाऱ्या' म्हणजे उपदेश करावयाच्या धर्मांचे, उपदेशाच्या पद्धतींचे आणि बोध प्राप्त करण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींच्या आशय, अनुशय, चरित, अधिमुक्ती इत्यादी भेदांचे धम्मदेशना प्रज्ञेने यथार्थपणे दर्शन घेणाऱ्या. 'अरींचे' म्हणजे क्लेशरूप शत्रूंचे, किंवा पाच प्रकारच्या मारांचे, किंवा शासनाचे (धम्माचे) शत्रू असलेल्या अन्यतीर्थियांचे; त्यांचे हनन करणे म्हणजे प्रातिहार्यांनी (चमत्कारांनी) त्यांचा पराभव करणे, त्यांना निरुत्तर करणे किंवा केवळ उपेक्षा करणे होय, आणि येथे 'केसिविनय सुत्त' हे याचे उदाहरण आहे. Tathā ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā yathākammūpagasatte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, kāyakammādivasena tiṇṇaṃ kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṃ abhāvasādhikāya [Pg.8] pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā. तसेच स्थान आणि अस्थान इत्यादींचे वर्गीकरण जाणणाऱ्या, कर्मानुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना पाहणाऱ्या, वासनेसह सर्व आस्रव नष्ट झाल्यामुळे 'अर्हत' असलेल्या, आणि अभिज्ञेय (जाणून घेण्यास योग्य) इत्यादी विविध धर्मांना त्यांच्या यथार्थ स्वरूपात जाणल्यामुळे 'सम्यक्संबुद्ध' असलेल्या. अथवा, तिन्ही काळांतील (भूत, वर्तमान, भविष्य) अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञानाने जाणणाऱ्या, कायकर्म इत्यादींच्या रूपाने तिन्ही कर्मांचे ज्ञानाच्या अनुषंगाने विचारपूर्वक आचरण पाहणाऱ्या, क्रीडा इत्यादींच्या अभावाला सिद्ध करणाऱ्या प्रहाणसंपदेमुळे 'अर्हत' असलेल्या, आणि छंदादींच्या (धम्मछंदाच्या) हानीला कारणीभूत न होणाऱ्या अक्षय प्रतिभेला सिद्ध करणाऱ्या सर्वज्ञतेमुळे 'सम्यक्संबुद्ध' असलेल्या - अशा प्रकारे दशबल आणि अठरा आवेणिक बुद्धधर्मांच्या आधारे देखील योजना (अर्थ लावला) केली पाहिजे. 19. Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhūyya kataṃ, svassa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ pakappita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘abhisaṅkhata’ntiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassanādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo, nandanaṭṭhena nandīti. Tattha sukhumā apekkhā vuttā, yā ‘‘nikantī’’ti vuccati. १९. 'अभिसंखत' (संस्कारित/उत्पन्न केलेले) म्हणजे स्वतःच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संमुखतेने एकत्र येऊन निर्माण केलेले. त्याची निर्मिती ही उत्पत्तीने समजली पाहिजे, आधीच उत्पन्न झालेल्याच्या दुरुस्तीने (प्रतिसंस्करणाने) नव्हे, म्हणून म्हटले आहे - "उत्पादित" (उत्पन्न केलेले). आणि त्याची ती कारणे चेतनाप्रधान आहेत हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "अभिसंखतं अभिसंचे तयितं" असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ "चेतयितं पकप्पितं" (चेतनेने कल्पिलेले) असा सांगितला आहे. 'अभिसंखत' आणि 'अभिसंचे तयित' हे ध्यानाच्या प्रादुर्भावाच्या (प्रगटीकरणाच्या) माध्यमातून त्याच्या विनाशशील स्वभावाला दर्शवते; कारण जे आधी नसून नंतर उत्पन्न होते, ते उत्पन्न होऊन नष्ट होते. म्हणूनच पाळीमध्ये 'अभिसंखतं' इत्यादी म्हटले आहे. 'समथ-विपस्सना धर्मात स्थित' म्हणजे समथ धर्मात स्थित असल्यामुळे समाहित होऊन, विपस्सना प्रस्थापित करून, अनित्यानुपश्यना इत्यादींद्वारे नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग करत, अनुक्रमाने त्या अनुलोम ज्ञानाप्रत पोहोचणारा होऊन विपस्सना धर्मात स्थित असलेला. समथ आणि विपस्सना नावाच्या धर्मांमध्ये आसक्त होण्याच्या अर्थाने 'राग' आणि आनंदित होण्याच्या अर्थाने 'नंदी' (आनंद) असे म्हटले आहे. तेथे सूक्ष्म अपेक्षेला (आसक्तीला) सांगितले आहे, ज्याला "निकंती" (अभिलाषा/आसक्ती) असे म्हणतात. Evaṃ santeti evaṃ yathārutavasena ca imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ nibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhānāgāmiphalena laddhabbattā tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva nāma hoti. Tenāha – ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso. Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha. असे असताना आणि या सूत्राच्या पदाचा अर्थ शब्दाच्या अर्थानुसार ग्रहण करायचा झाल्यास. 'समथ आणि विपश्यनेमध्ये छंदराग (इच्छा व आसक्ती) निर्माण करावा' म्हणजे अनागामी फल प्राप्त करून, त्याकरिता समथ आणि विपश्यना देखील उत्पन्न न करता केवळ तिथे छंदराग निर्माण करावा लागेल. का? कारण समथ आणि विपश्यना संज्ञक असलेल्या त्या धर्मांमध्ये केवळ छंदरागाच्या द्वारे अनागामी व्यक्तीने जे प्राप्त करायचे आहे, ते अनागामी फल प्राप्त न झालेल्या व्यक्तीने प्राप्त करायचे असल्यामुळे, तसे झाल्यास त्याने अनागामी फल देखील प्राप्त केलेच असे होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनागामी फल साक्षात केले जाईल'. स्वभावाने आस्वाद घेण्यायोग्य असल्यामुळे अविपरीत (यथार्थ) अर्थ म्हणजेच 'अत्थरस' (अर्थरस) होय. 'इतर कोणतीही सुगती' हे विनिपातिक (पतन पावणाऱ्या जीवांच्या) संदर्भात म्हटले आहे. 'इतर कोणतीही दुर्गती' हे असुरकायाला (असुर योनीला) उद्देशून म्हटले आहे. Samathadhurameva dhuraṃ samathayānikassa vasena desanāya āgatattā. Mahāmālukyovāde ‘‘vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāra’’nti pādakajjhānaṃ katvā ‘‘so yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgata’’ntiādinā vipassanaṃ vitthāretvā ‘‘so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ [Pg.9] pāpuṇātī’’ti (ma. ni. 2.133) āgatattā ‘‘mahāmālukyovāde vipassanāva dhura’’nti āha. Mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.373 ādayo; ma. ni. 1.106 ādayo) sabbatthakameva tikkhatarāya vipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘vipassanuttaraṃ kathita’’nti. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153-154) ānāpānajjhānādivasena savisesaṃ samathavipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘samathuttaraṃ kathita’’nti. समथयानिकाच्या (समथ मार्गाने जाणाऱ्याच्या) दृष्टीने उपदेशात आल्यामुळे समथधुरा (समथ साधना) हीच मुख्य धुरा (कर्तव्य) आहे. महामालुक्योवाद सुत्तात 'अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क आणि सविचार...' असे पादक ध्यान (पायाभूत ध्यान) करून, 'तो तिथे जे काही रूपगत, वेदनागत आहे...' इत्यादींद्वारे विपश्यनेचा विस्तार करून, 'तो तिथे स्थित राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो' (म. नि. २.१३३) असे आल्यामुळे 'महामालुक्योवाद सुत्तात विपश्यनाच मुख्य धुरा आहे' असे म्हटले आहे. महासतिपट्ठान सुत्तात (दी. नि. २.३७३ इत्यादी; म. नि. १.१०६ इत्यादी) सर्व प्रकारे अत्यंत तीक्ष्ण विपश्यनेच्या संदर्भात आल्यामुळे 'विपश्यनोत्तर (विपश्यनेला प्राधान्य देणारे) सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. कायगतासति सुत्तात (म. नि. ३.१५३-१५४) आनापान ध्यानादींच्या द्वारे विशेष रूपाने समथ आणि विपश्यनेच्या संदर्भात आल्यामुळे 'समथोत्तर (समथला प्राधान्य देणारे) सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Ekavīsati pabbāni tehi bodhiyamānāya paṭipadāya ekarūpattā paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātoti. Idha imasmiṃ aṭṭhakanāgarasutte. Nevasaññānāsaññāyatanadhammānaṃ saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattatāya tattha sāvakānaṃ dukkaranti na catutthāruppavasenettha desanā āgatāti catunnaṃ brahmavihārānaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ āruppānañca vasena ekādasa. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto’’ti (ma. ni. 2.18) evaṃ pavattapucchāvasena. Amatuppattiyatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasampi amatādhigamapaṭipattiyāti attho, evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbā. ज्याप्रमाणे थोडी याचना केली असता पुष्कळ देणाऱ्या एखाद्या उदार पुरुषाने, एका धर्माविषयी विचारले असता 'हा देखील एक धर्म आहे' असे सांगितल्यामुळे, प्रत्येक वाक्याच्या समाप्तीच्या नियमाने (वाक्यपरिसमापनन्यायाने) अकराही धर्म विचारलेल्या प्रश्नाच्या अनुषंगाने 'एक धर्म' या नावाने प्रसिद्ध झाले. एकवीस पर्व (विभाग) असून, त्यांच्याद्वारे बोध प्राप्त करून देणाऱ्या प्रतिपदेच्या (साधनेच्या) एकरूपतेमुळे, प्रतिपदेच्या दृष्टीने 'एक धर्म' या नावाने प्रसिद्ध झाले. येथे या अठ्ठकनागर सुत्तात. नेवसञ्ञानासञ्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) धर्मांच्या संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्म भावाला प्राप्त झाल्यामुळे तिथे श्रावकांसाठी ते कठीण आहे, म्हणून चौथ्या अरूप ध्यानाच्या संदर्भात येथे उपदेश आलेला नाही; म्हणून चार ब्रह्मविहार आणि खालच्या तीन अरूप ध्यानांच्या संदर्भात अकरा (धर्म) झाले. 'प्रश्नाच्या अनुषंगाने' म्हणजे 'भन्ते आनंद, त्या...पे... सम्यक्संबुद्धांनी असा एखादा एक धर्म सांगितला आहे का?' (म. नि. २.१८) अशा प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या अनुषंगाने. 'अमतोत्पत्तीच्या अर्थाने' म्हणजे अमृतत्वाच्या (निर्वाणाच्या) उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे; सर्वच कर्मस्थान (साधना पद्धती) एकरस असून अमृत प्राप्तीची प्रतिपदा (साधना) आहेत, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे येथे अग्रफलभूमी (अर्हतफलभूमी) आणि अनागामीफलभूमी अशा दोनच भूमी प्रत्यक्षपणे आल्या आहेत, परंतु आनंतर्यतेमुळे (लगेचच प्राप्त होणाऱ्या क्रमाने) खालच्या दोन भूमी देखील अर्थतः आल्याच आहेत, असे समजावे. 21. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesaṃ uttānameva. २१. पाचशे (कार्षापण) ज्याचे मूल्य आहे ते 'पंचशत' (पाचशे मूल्य असलेले) होय. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अठ्ठकनागर सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 3. Sekhasuttavaṇṇanā ३. सेखसुत्त वर्णना (सेखसुत्ताचे स्पष्टीकरण) 22. Santhāgāranti atthānusāsanāgāraṃ. Tenāha – ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santhambhantīti vissamanti, parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannivesavasena [Pg.10] ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti etasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā santhāgāranti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Santharantīti sammantanavasena tiṭṭhanti. २२. 'संथागार' म्हणजे अर्थ आणि अनुशासनाचे गृह (सभागृह). म्हणूनच म्हटले आहे – 'प्रस्थानाच्या वेळी इत्यादी...' 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने मंगलमहोत्सव इत्यादींचा संग्रह समजावा. 'संथम्भन्ति' म्हणजे विश्रांती घेतात, थकवा दूर करतात असा अर्थ आहे. 'सह' म्हणजे रचनेच्या (सन्निवेश) दृष्टीने एकत्र. 'सहा' (एकत्र) आणि 'अनुशासन' करण्याचे 'अगार' (गृह) या अर्थामध्ये 'त्थ' काराचा 'न्थ' कार करून 'संथागार' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'संथरन्ति' म्हणजे विचारविनिमय करण्यासाठी एकत्र जमतात (किंवा उभे राहतात). Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva, tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ce? Ariyamaggadhammānaṃ tattha āgamanaṃ hotiyeva. 'त्रिपिटक बुद्धवचन आलेलेच असेल' या बुद्धवचनाच्या आगमनाच्या मुख्य उद्देशाने आर्यफलधर्मांचे देखील आगमन सांगितलेच आहे, कारण तीन प्रहरांच्या रात्री तिथे राहणाऱ्यांना फलसमापत्तीचा उपभोग घेता येतो. आणि जर त्या भिक्खू संघामध्ये कल्याण-पुथुज्जन (कल्याणकारी पृथग्जन) विपश्यनेसाठी उत्सुक असतील तर? तिथे आर्यमार्गधर्मांचे आगमन होतेच. Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñchāpetvāti vilimpitvā. Catujjātiyagandhehīti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhehi nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, na bhittivisesavasena. Bhittivisesavasena pana nānāsaṇṭhānarūpameva. Mahāpiṭṭhikakojavaketi hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhikāti laddhasamaññe kojaveti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ hatthattharaṇā hatthirūpavicittā. Assattharakasīhattharakādayopi assasīharūpādivicittā eva attharakā, cittattharakaṃ nānārūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ. 'अल्लगोमयेन' म्हणजे स्वच्छ ओल्या शेणाच्या रसाने. 'ओपुंछापेत्वा' म्हणजे सारवून (लेपन करून). 'चतुज्जातीयगंधेहि' म्हणजे तगर, कुंकुम, यवनपुष्प (केशर) आणि तमालपत्र वाटून तयार केलेल्या सुवासाने. 'नानावण्णे' म्हणजे निळ्या इत्यादी रंगांच्या द्वारे विविध रंगांचे, भिंतीच्या वैशिष्ट्यामुळे नव्हे. भिंतीच्या वैशिष्ट्यामुळे तर विविध आकारांचे रूपच असते. 'महापिट्ठिककोजविके' म्हणजे हत्तीच्या पाठीवर अंथरण्यासाठी योग्य असल्यामुळे 'महापिट्ठिका' असे नाव मिळालेल्या लोकरीच्या आसनाला (कोजवे) म्हणतात. 'कुत्तक' च्या संदर्भात हे म्हटले आहे की, हत्तीच्या आकाराने सुशोभित केलेले हत्तीचे आसन. 'अस्सत्थकर-सीहत्थरक' इत्यादी देखील घोडा, सिंह इत्यादींच्या आकाराने सुशोभित केलेली आसनेच आहेत. 'चित्तत्थकरं' म्हणजे विविध रूपांनी आणि विविध प्रकारच्या पुष्पमालांच्या नक्षीकामाने सुशोभित केलेले आसन. Upadhānanti apassayanaṃ upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā gandhehi katamālā gandhadāmaṃ, tamālapattādīhi kataṃ pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ, tīsu passesu, ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ, anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepe. 'उपधानं' म्हणजे लोड (उशी/टेकण). 'उपदहित्वा' म्हणजे टेकण्यासाठी योग्य अशा प्रकारे ठेवून. सुगंधित द्रव्यांनी बनवलेली माळ म्हणजे 'गंधदाम' (गंधमाळ), तमालपत्रादींनी बनवलेली माळ म्हणजे 'पत्रदाम'. 'आदि' शब्दाने हिंगूळ, तक्कोल, जायफळ, जाईचे फूल इत्यादींनी बनवलेल्या माळांचा संग्रह होतो. पलंगाच्या आकाराचे बनवलेले पीठ (आसन) म्हणजे 'पल्लंकपीठ'. तीन बाजूंनी किंवा एका बाजूने टेकण्यासाठी आधार असलेले आसन म्हणजे 'अपस्सयपीठ'. 'अनपस्सयं' म्हणजे टेकण्यासाठी आधार नसलेले मुंडपीठ. 'योजनावट्टे' म्हणजे योजनेच्या परिघात (घेरामध्ये). Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesañca itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantanto viyā’’ti timaṇḍalaṃ paṭicchādentoti ettha ca yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsagatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobhatīti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha, tattha asamena buddhavesenātiādinā [Pg.11] tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhaṇe kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatikiriyāyeva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyappabhā nāma pakatiyā asītihatthamattameva padesaṃ pharatīti āha – ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo. ‘संविधाय’ म्हणजे अंतरवासकाचा (अंतर्वस्त्राचा) कोपरा आणि इतर भाग समान करून, व्यवस्थित परिधान करून. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कात्रीने कमळ कापल्याप्रमाणे’. ‘तिमंडल’ (गुडघे आणि नाभी) झाकताना, येथे जशी बुद्धांची रूपसंपदा श्रेष्ठ आहे, तशीच त्यांची आचारसंपदा (आकप्पसंपदा) देखील परम उत्कृष्टतेस पोहोचलेली आहे. म्हणून, त्यावेळी भगवान अशा प्रकारे शोभून दिसत होते हे दर्शविताना ‘सुवर्णपामंगाने’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘अतुलनीय बुद्धवेषाने’ इत्यादीद्वारे, त्यावेळी भगवंतांना आपल्या बुद्धप्रभावाचा (बुद्धानुभावाचा) संकोच करण्याचे (लपवण्याचे) काही कारण नसल्यामुळे, तेथे जमलेल्या देव, मनुष्य, नाग, यक्ष, गंधर्व इत्यादींच्या मनात श्रद्धा (प्रसाद) निर्माण करण्यासाठी ते आपल्या स्वाभाविक आणि नैसर्गिक रूपानेच कपिलवस्तूमध्ये प्रविष्ट झाले, हे दर्शविले आहे. बुद्धांची कायप्रभा (शारीरिक प्रभा) नैसर्गिकरीत्या ऐंशी हात प्रमाणाच्या प्रदेशात पसरते, म्हणून म्हटले आहे— ‘ऐंशी हातांची जागा व्यापली’. निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा, मंजिष्ठ आणि प्रभास्वर अशा सहा रंगांच्या बुद्धरश्मी (बुद्धांचे किरण) पसरत होत्या. Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva aggā phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā. Yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ añño virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. Pañcavīsatiyā nadīnanti gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne. ‘सब्बपालिफुल्लो’ म्हणजे मुळापासून शेंड्यापर्यंत पूर्णपणे फुललेला, विकसित झालेला. ‘अनुक्रमे ठेवलेल्या’ इत्यादी ही कल्पित उपमा आहे. ज्याप्रमाणे ते... पे... अलंकृत केलेले इतर शोभून दिसते, त्याप्रमाणे ते शोभून दिसत होते; तीस पारमितांच्या अभिसंस्कृततेमुळे (पूर्णत्वामुळे) ते अशा प्रकारे शोभून दिसत होते, असे म्हटले आहे. ‘पंचवीस नद्यांच्या’ म्हणजे गंगा नदीपासून सुरू होऊन चंद्रभागा नदीपर्यंत संपणाऱ्या पंचवीस महानद्यांच्या. ‘संभिज्ज’ म्हणजे संगम किंवा मिश्रण पावून, ‘मुखद्वारी’ म्हणजे समुद्रात प्रवेश करण्याच्या ठिकाणी. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti cetaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho. ‘देव, मनुष्य, नाग, सुपर्ण (गरुड), गंधर्व, यक्ष इत्यादींचे डोळे’ हे कल्पनेच्या आधारे म्हटले आहे. ‘सहस्राने’ म्हणजे हजार पदांनी, भाणवार प्रमाणाच्या ग्रंथाने, असा अर्थ आहे. Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkampaṃ uppādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasānupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādasaṅkhātassa mahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosayanto. Catūhi pādehi caratīti catucārī. ‘वसुंधरेला कंपित करत’ म्हणजे आपल्या विशेष गुणांनी पृथ्वीकंप उत्पन्न करत, असे असूनही प्राण्यांना पीडा न देता. सर्व प्रकारे दक्षिण (उजवा) मार्ग अनुसरणारे असल्यामुळे, बुद्धांचा उजवा पाय प्रथम उचलला जातो. सुप्रतिष्ठित पादत्वामुळे (पायांचे तळवे सपाट असल्यामुळे) ते जमिनीला समतोलपणे स्पर्श करतात. जरी ते जमिनीला समतोलपणे स्पर्श करत असले, तरी त्यांच्या त्वचेच्या सुकुमारतेमुळे (सूक्ष्मतेमुळे) ती धुळीने माखत नाही. ‘खोलगट जागा उंच होते’ इत्यादी बुद्धांच्या सुप्रतिष्ठित पाद नावाच्या महापुरुष लक्षणाच्या प्राप्तीचे स्वाभाविक फळ (निष्यंदफल) आहे. ‘फार लांब उचलत नाही’ म्हणजे खूप दूर ठेवण्यासाठी पाय उचलत नाही. ‘आणि फार जवळ ठेवत नाही’ म्हणजे अतिशय जवळच्या ठिकाणी पाय न ठेवता ते पुढे जातात. सदेवलोकाला (देवांसह संपूर्ण जगाला) हर्षित करत, संतुष्ट करत. चार चरणांनी चालणारे ते ‘चतुचारी’. Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma kiresa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathādhammasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisatīti. बुद्धप्रभावाच्या (बुद्धानुभावाच्या) प्रकटीकरणाच्या रूपाने गेल्यामुळे, याला खरोखर ‘वर्णकाल’ (स्तुतीची वेळ) म्हटले जाते. शरीराच्या वर्णाचे (सौंदर्याचे) किंवा गुणांच्या वर्णाचे (स्तुतीचे) वर्णन केले जात असताना, ते ‘वाईट रीतीने सांगितले गेले’ असे म्हणता येत नाही. का? कारण बुद्ध भगवंत हे अपरिमित गुणांचे स्वामी आहेत. बुद्धगुणांचे वर्णन जाणणाऱ्या व्यक्तीचे वर्णन हे यथाधम्म (धम्मानुसार) वर्णनातच समाविष्ट होते. Dukūlacumbaṭakenāti [Pg.12] ganthitvā gahitadukūlavatthena, nāgavikkantacaraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññanimmitamahāpurisalakkhaṇo maṇiverocano yathāti ativiya virocamāno maṇi viya verocano nāma eko maṇivisesoti keci mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, koviḷārādimahārukkho viya vā padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā. ‘दुकूलचुंबटकाने’ म्हणजे गुंडाळून धरलेल्या रेशमी (दुकूल) वस्त्राने. ‘नागविक्रांतचरण’ म्हणजे हत्तीप्रमाणे (नाग) पावले टाकणारे. ‘शतपुण्यलक्षण’ म्हणजे अनेक शेकडो पुण्यांनी निर्मित झालेल्या महापुरुष लक्षणांनी युक्त. ‘मणी वैरोचनाप्रमाणे’ म्हणजे अत्यंत देदीप्यमान मण्याप्रमाणे, किंवा काही जणांच्या मते ‘वैरोचन’ नावाचा एक विशिष्ट मणी. ‘महाशाल वृक्षाप्रमाणे’ म्हणजे मोठा शाल वृक्ष किंवा कोविळार (कांचन) इत्यादी महावृक्षाप्रमाणे. ‘कोकनद कमळाप्रमाणे’ म्हणजे कोकनद नावाच्या महाकमळाप्रमाणे किंवा उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे. Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ dukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca pathavījaṃ ākaḍḍhento viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃmukhaṃ katvā ākaḍḍhento viya yojanikanti yojanappamāṇaṃ madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ. ‘आकाशगंगा खाली उतरवल्याप्रमाणे’ इत्यादी त्या प्रकीर्ण कथेचे इतरांसाठी कठीण असणे आणि ऐकणाऱ्यांसाठी अत्यंत सुखकारक असणे दर्शवण्यासाठी आहे. ‘पृथ्वीचा रस वर खेचल्याप्रमाणे’ म्हणजे नळीचे यंत्र (नलिका यंत्र) जोडून महापृथ्वीच्या खालच्या थरातील भूमीचा रस (पर्पटक रस) वरच्या दिशेने खेचून घेण्याप्रमाणे. ‘योजनिक’ म्हणजे एक योजन प्रमाणाचे, ‘मधुभांड’ म्हणजे मधाचे पोळे. Mahantanti uḷāraṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathāhi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa pana sabbe parissayā na honti, ajjhayantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato, bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti, etasmimpi ca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiṃ dinne sabbaṃ dānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. ‘महान’ म्हणजे भव्य (उदार). ‘सर्व दान दिल्यासारखेच होते’ म्हणजे आवास (विहार) देणाऱ्याने सर्वच प्रत्यय (गरजांच्या वस्तू) दिल्यासारखेच होते. कारण, दोन-तीन गावांमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून काहीही न मिळता परत आलेल्या भिक्खूने देखील छाया आणि पाण्याने समृद्ध अशा आरामात (विहारात) प्रवेश करून, स्नान करून, आश्रयामध्ये क्षणभर विश्रांती घेऊन उठून बसल्यावर, त्याच्या शरीरात जणू नवीन बळ संचारल्यासारखे होते. बाहेर फिरणाऱ्याच्या शरीरातील वर्णधातू (तेज) वारा आणि उन्हामुळे थकतो; परंतु आश्रयात प्रवेश करून, दार बंद करून क्षणभर बसल्याने विजातीय संतती (अस्वस्थता) शांत होते, सजातीय संतती (स्वस्थता) प्रस्थापित होते आणि जणू वर्णधातू पुन्हा प्राप्त झाल्यासारखा होतो. बाहेर फिरणाऱ्याच्या पायात काटा टोचतो, खुंट लागतो, सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा उपद्रव आणि चोरांचे भय निर्माण होते; परंतु आश्रयात प्रवेश करून, दार बंद करून निजलेल्याला मात्र हे सर्व उपद्रव नसतात. अध्ययन करणाऱ्याला धम्मप्रीतीचे सुख आणि कम्मट्ठानाचे (ध्यानाचे) मनन करणाऱ्याला उपशमसुख (शांतीचे सुख) प्राप्त होते, कारण बाहेर कोणतेही विक्षेप नसतात. बाहेर फिरणाऱ्याच्या शरीराला घाम सुटतो, डोळे थरथरतात, आणि सेनासनात (विहारात) प्रवेश करताना खाट, पाट इत्यादी वस्तू स्पष्ट दिसत नाहीत; परंतु क्षणभर बसल्यावर डोळ्यांची दृष्टी जणू पूर्ववत स्वच्छ होते आणि दार, खिडकी, खाट, पाट इत्यादी वस्तू स्पष्ट दिसू लागतात. आणि या आवासात राहणाऱ्याला पाहून लोक चार प्रत्ययांनी आदराने त्यांची सेवा करतात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘आवासदान दिले असता सर्व दान दिल्यासारखेच होते’. ‘भूमट्ठक... पे... शक्य नाही’ हा अर्थ महासुदस्सन वत्थूद्वारे (दीघनिकाय २.२४१ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. Sītanti [Pg.13] (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295; saṃ. ni. ṭī. 2.4.243) ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ. Tassa pana davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭibāhati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanāni na honti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike. Makaseti nidassanametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā. "शीतम्" (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.२९५; सं. नि. टी. २.४.२४३) म्हणजे आध्यात्मिक धातूंच्या क्षोभामुळे किंवा बाह्य ऋतूंच्या परिवर्तनामुळे उत्पन्न होणारी थंडी. "उष्णम्" म्हणजे अग्नीचा संताप. त्याचा संभव वणवा इत्यादींमध्ये पाहावा. "प्रतिहन्ति" म्हणजे दूर करते. ज्यायोगे त्या दोन्हीमुळे काय आणि चित्त यांना बाधा होणार नाही, असे करते. कारण, शीत आणि उष्णाने पीडित शरीरामध्ये विक्षिप्त चित्त असलेला भिक्खू योग्य प्रकारे प्रयत्न करण्यास समर्थ होत नाही. "वाळमिगानि" म्हणजे सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्र पशू. सुरक्षित शयनासनात प्रवेश करून, दार बंद करून बसलेल्याला ते उपद्रव होत नाहीत. "सरीसृप" म्हणजे जे काही सरपटणारे दीर्घ जातीचे प्राणी आहेत. "मकासे" हे केवळ उदाहरण आहे, डास इत्यादींचा यातच संग्रह पाहावा. "शिशिर" म्हणजे हिवाळ्यामुळे आणि सात दिवसांच्या ढगाळ वातावरणामुळे उत्पन्न होणारा शिशिर ऋतूचा स्पर्श. "वृष्टि" म्हणजे वेळोवेळी पडणारा पावसाचा वर्षाव दूर करतो, असा संबंध लावावा. Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanavasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ. Vipassitunti aniccādito sabbasaṅkhāre sammasituṃ. "घोर वात आणि आतप" म्हणजे झाडे, झुडपे इत्यादींना मुळासकट उपटून टाकणारा, धुळीने युक्त किंवा धुळीशिवाय असलेला भयंकर वारा आणि उन्हाळ्याच्या दाहक काळात उत्पन्न होणारे भयंकर ऊन. "प्रतिहन्यते" म्हणजे दूर केले जाते. "लेणार्थम्" म्हणजे नाना प्रकारच्या आलंबनांपासून चित्ताला निवृत्त करून एकांतात ध्यान करण्यासाठी. "सुखार्थम्" म्हणजे वर सांगितलेल्या उपद्रवांच्या अभावामुळे सुखाने विहार करण्यासाठी. "ध्यायितुम्" म्हणजे अडतीस आलंबनांपैकी कोणत्याही एका आलंबनावर चित्त एकाग्र करण्यासाठी. "विपश्यितुम्" म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने सर्व संस्कारांचे परीक्षण करण्यासाठी. Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā. "विहारे" म्हणजे आश्रयस्थानात. "कारये" म्हणजे बांधून घ्यावे. "रम्मे" म्हणजे मनमोहक, राहण्यास सुखकारक अशा. "वासयेत्थ बहुस्सुते" म्हणजे विहार बांधून घेऊन त्या विहारांमध्ये बहुश्रुत, शीलवान आणि कल्याणधर्मी भिक्खूंना निवास करवावा. त्यांना निवास करवाताना, त्या बहुश्रुत भिक्खूंना प्रत्ययांच्या अभावामुळे त्रास होणार नाही अशा प्रकारे अन्न, पान, वस्त्र आणि सेनासन द्यावे; हे दान सरळ मार्गी, उदात्त आशय असलेल्या, कर्मफलावर आणि रत्नत्रयाच्या गुणांवर श्रद्धा ठेवणाऱ्या प्रसन्न चित्ताने द्यावे. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanudanaṃ dhammaṃ desenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati. आता गृहस्थ आणि प्रव्रजित यांच्यातील परस्पर उपकाराला दर्शवण्यासाठी "ते तस्सा" ही गाथा म्हटली आहे. त्यात "ते" म्हणजे ते बहुश्रुत भिक्खू, "तस्सा" म्हणजे त्या उपासकाला. "धम्मं देसेन्ति" म्हणजे संपूर्ण संसारदुःखाचे निवारण करणाऱ्या धम्माचा उपदेश करतात. "यं सो धम्मं इधञ्ञाय" म्हणजे तो मनुष्य ज्या सद्धम्माला या शासनात सम्यक् प्रतिपत्तीने जाणून, अग्र मार्गाच्या प्राप्तीने अनास्रव होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो. Pūjāsakkāravaseneva [Pg.14] paṭhamayāmo khepito, bhagavato desanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Sandassesīti ānisaṃsaṃ dassesi, āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sutvā tato paraṃ, ‘‘mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññā’’ti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassesi, hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsesi. Samādapesīti ‘‘evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhi, evaṃ paññā bhāvetabbā’’ti yathā te sīlādiguṇe ādiyanti, tathā gaṇhāpesi. Samuttejesīti yathā samādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparivisesāvahā honti, evaṃ cittaṃ samuttejesi nisāmanavasena vodāpesi. Sampahaṃsesīti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati laddhaguṇānisaṃsehi ceva upari laddhabbaphalavisesehi ca uparicittaṃ sammā pahaṃsesi, laddhassāsavasena suṭṭhu tosesi. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. पूजा आणि सत्कार करण्यातच रात्रीचा पहिला प्रहर व्यतीत झाला, आणि भगवंतांच्या देशनेसाठी रात्रीचा मध्यम प्रहर थोडाच शिलकी राहिला, म्हणून पाळीमध्ये "बहुदेव रत्तिं" असे म्हटले आहे, याविषयी सांगितले की "दीड प्रहरापेक्षा अधिक काळ". "संदस्सेसी" म्हणजे लाभ दाखवला; आवास-दानाशी संबंधित धम्मकथा ऐकल्यानंतर, "महाराज, असे शील आहे, असा समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे" अशा प्रकारे शील इत्यादी गुण त्यांना चांगल्या प्रकारे दाखवले, जणू काही हाताने धरून प्रत्यक्षच प्रकट केले. "समादपेसी" म्हणजे "अशा प्रकारे शील ग्रहण करावे, शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन अशा प्रकारे समाधी आणि अशा प्रकारे प्रज्ञा भावना करावी" ज्यायोगे त्यांनी शील इत्यादी गुण अंगीकारावे, तसे त्यांना ग्रहण करायला लावले. "समुत्तेजेसी" म्हणजे ग्रहण केलेले शील अत्यंत शुद्ध व्हावे, आणि भावना केली जाणारी समथ-विपस्सना चांगल्या प्रकारे विशुद्ध होऊन उत्तरोत्तर विशेष गुणांना प्राप्त करून देणारी व्हावी, अशा प्रकारे चित्ताला उत्तेजित केले, मनन करण्याच्या द्वारे निर्मळ केले. "संपहंसेसी" म्हणजे उपदेशानुसार स्थित असलेल्या शील इत्यादी गुणांमुळे सध्या प्राप्त झालेल्या गुणांच्या लाभाने आणि भविष्यात प्राप्त होणाऱ्या विशेष फलांमुळे चित्ताला चांगल्या प्रकारे हर्षित केले, आश्वासन मिळाल्यामुळे अत्यंत संतुष्ट केले. अशा प्रकारे या पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. Samudāyavacanopi asītimahāthera-saddo tadekadesepi niruḷhoti āha ‘‘asītimahātheresu vijjamānesū’’ti. Ānandattheropi hi antogadho evāti. Sākiyamaṇḍaleti sākiyarājasamūhe. समुदायवाचक असलेला देखील "अशीतिमहाथेर" हा शब्द त्याच्या एका भागासाठीही रूढ आहे, म्हणून म्हटले आहे - "अशीतिमहाथेरांमध्ये विद्यमान असताना". कारण आनंद थेर देखील त्यातच समाविष्ट आहेत. "साकियमण्डले" म्हणजे शाक्य राजांच्या समूहात. Paṭipadāya niyuttattā pāṭipado. Tenāha – ‘‘paṭipannako’’ti. Sikkhanasīlatādinā sekho, odhiso samitapāpatāya samaṇo. Sekho pāṭipado paṭipajjanapuggalādhiṭṭhānena paṭipadādesanaṃ niyamento paṭipadāya puggalaṃ niyameti nāmāti ‘‘paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dassetī’’ti. Sekhappaṭipadā sāsane maṅgalapaṭipadā sammadeva asevitabbaparivajjanena sevitabbasamādānena ukkaṃsavatthūsu ca bhāvato asekhadhammapāripūriyā āvahattā ca vaḍḍhamānakapaṭipadā. Akilamantāva sallakkhessantīti idaṃ tadā tesaṃ asekhabhūmiadhigamāya ayogyatāya vuttaṃ. Akilamantāvāti iminā paṭisambhidāppattassapi anadhigatamaggasaññāpanā bhāriyāti dasseti. Osaṭāti anuppaviṭṭhā. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti tassa sīlakathābāhullato sesadvayepi eseva nayo. Tīhi piṭakehīti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Tena taṃtaṃpiṭakānaṃ tassā tassā sikkhāya sādhakatamabhāvaṃ dasseti. प्रतिपदेमध्ये नियुक्त असल्यामुळे "पाटिपद". म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रतिपन्नक". शिकण्याच्या शीलतेमुळे "सेख", आणि मर्यादित स्वरूपात पापांचे शमन केल्यामुळे "समण". सेख पाटिपद हा आचरण करणाऱ्या पुद्गलाच्या अधिष्ठानाने प्रतिपदा देशनेचा नियमन करत प्रतिपदेद्वारे पुद्गलाचे नियमन करतो, म्हणूनच "प्रतिपदेद्वारे पुद्गलाचे नियमन करून दाखवतो" असे म्हटले आहे. "सेखप्पटिपदा" ही शासनातील मंगल प्रतिपदा आहे, जी वर्ज्य गोष्टींचा योग्य प्रकारे त्याग करून, स्वीकारण्यायोग्य गोष्टींचे ग्रहण करून आणि श्रेष्ठ गोष्टींमध्ये भावना केल्यामुळे अशैक्षधर्माच्या परिपूर्तीला आणणारी असल्यामुळे वर्धमान प्रतिपदा आहे. "अक्किलमन्ता व सल्लक्खेस्सन्ति" हे तेव्हा त्यांच्या अशैक्षभूमीच्या प्राप्तीसाठी अयोग्यतेमुळे म्हटले आहे. "अक्किलमन्ता व" याने हे दर्शवले आहे की, प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेल्याला देखील अप्राप्त मार्गाचे ज्ञान करून देणे कठीण आहे. "ओसटा" म्हणजे अनुप्रविष्ट. संपूर्ण विनयपिटक कथितच असते, कारण त्यात शीलकथेचे बाहुल्य असते; उर्वरित दोन पिटकांमध्येही हाच नियम समजावा. "तीहि पिटकेहि" हे करण अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. त्याद्वारे त्या त्या पिटकांचे त्या त्या शिक्षेसाठी अत्यंत साधक असणे दर्शवले आहे. Piṭṭhivāto [Pg.15] uppajjati upādinnakasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi sakyarājūnaṃ ajjhāsayavasena. Tathā hi vakkhati ‘‘satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajjītī’’ti. Yadi evaṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘upādinnakasarīrañca nāmā’’tiādi. उपादिन्नक शरीराच्या तशा स्वरूपामुळे आणि संस्कारांच्या अनित्यता व दुःखाच्या अनुबंधामुळे पाठीचा वात उत्पन्न होतो. किंवा हे अकारण नाही, ज्या अभिप्रायाने हे म्हटले आहे, तोच अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी "पहोति" इत्यादी म्हटले आहे. शाक्य राजांच्या आशयानुसार चारही इरियापथांनी उपभोग घेण्याची त्यांची इच्छा होती. तसेच पुढे सांगतील - "शास्ता देखील त्याचाच संदर्भ घेऊन तेथे संघाटी अंथरून निजले". जर असे आहे, तर "माझी पाठ दुखत आहे" हे कसे? यावर म्हटले आहे - "उपादिन्नक शरीर नावाचे..." इत्यादी. 23. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena…pe… sampanno’’tiādīsu (vibha. 511) samannāgatattho sampanna-saddo, idha pana pāripūriatthoti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇasīloti attho’’ti vuttaṃ. Yo pana sampannasīloyeva, so paripuṇṇasīlo. Parisuddhañhi sīlaṃ ‘‘paripuṇṇa’’nti vuccati, na sabalaṃ kammāsaṃ vā. Sundaradhammehīti sobhanadhammehi. Yasmiṃ santāne uppannā tassa sobhanabhāvato. Tehi sappurisabhāvasādhanato sappurisānaṃ dhammehi. २३. “या प्रातिमोक्षसंवरणाने...पे... संपन्न” इत्यादींमध्ये (विभंग ५११) 'संपन्न' या शब्दाचा अर्थ 'समन्वागत' (युक्त असलेला) असा आहे, परंतु येथे परिपूर्णतेचा अर्थ दर्शवण्यासाठी “परिपूर्णशील असा अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. जो खरोखर संपन्नशील आहे, तोच परिपूर्णशील आहे. कारण परिशुद्ध शीलालाच “परिपूर्ण” म्हटले जाते, डागाळलेले (सबल) किंवा डाग असलेले (कम्मास) नाही. 'सुंदरधम्मेहि' म्हणजे शोभन (सुंदर) धर्मांनी. ज्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) ते उत्पन्न होतात, त्याला शोभन बनवत असल्यामुळे. त्यांच्याद्वारे सत्पुरुषभावाची सिद्धी होत असल्यामुळे ते सत्पुरुषांचे धर्म आहेत. 24. Iminā ettakena ṭhānenāti ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako’’ti ārabhitvā yāva ‘‘akasiralābhī’’ti padaṃ iminā ettakena uddesapadena mātikaṃ ṭhapetvā. Paṭipāṭiyāti uddesapaṭipāṭiyā. Evamāhāti ‘‘evaṃ kathañca, mahānāmā’’tiādinā idāni vuccamānena dassitākārena āha. २४. “या एवढ्या स्थानाने” म्हणजे “येथे, महानाम, आर्यश्रावक” येथपासून सुरू करून “अकसिरलाभी” (विनासायास प्राप्त करणारा) या पदापर्यंत या एवढ्या उद्देशपदाने मातृका (रूपरेषा) स्थापित करून. 'परिपार्टीने' म्हणजे उद्देशाच्या अनुक्रमाने. 'असे म्हणाले' म्हणजे “असे आणि कसे, महानाम!” इत्यादींद्वारे आता सांगण्यात येणाऱ्या दर्शविलेल्या पद्धतीने (भगवान) म्हणाले. 25. Hirīyatīti lajjīyati pīḷīyati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti uttappati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. Paggahitavīriyoti saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchindanatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma adhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. Satinepakkenāti satiyā nepakkena tikkhavisadasūrabhāvena. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘satiyā ca nipakabhāvena cā’’ti attho vutto, evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca imināva visesā sati gahitā, parato ‘‘cirakatampi [Pg.16] cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ. Teneva hi paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi ajjhayanasammasanāni sambhavanti. २५. 'हिरीयती' (लज्जित होतो) म्हणजे लज्जा वाटणे, पीडित होणे. ज्याअर्थी 'हिरी' (लज्जा) चे लक्षण पापाची घृणा करणे हे आहे, म्हणून “घृणा करतो असा अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. 'ओत्तप्पती' (भय वाटणे) म्हणजे भयभीत होणे. कारण पापाचे भय वाटणे हेच 'ओत्तप्प' (भय) चे लक्षण आहे. 'पग्गहितवीर्य' (प्रयत्नशील) म्हणजे संकोच न पावलेले वीर्य (प्रयत्न) असलेला. म्हणूनच “मागे न हटणारे मन असलेला” असे म्हटले आहे. 'प्रहाणासाठी' म्हणजे समूळ नष्ट करण्यासाठी (समुच्छेदासाठी). कुशल धर्मांची उपसंपदा म्हणजे त्यांची प्राप्तीच होय, म्हणून “प्रतिलाभासाठी (प्राप्तीसाठी)” असे म्हटले आहे. 'सतिनेपक्केन' म्हणजे स्मृतीच्या नैपक्याने (चातुर्याने), जे तीक्ष्ण, स्पष्ट आणि सक्षम असणे आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'नैपक्य' म्हणजे 'प्रज्ञा' या अभिप्रायाने “स्मृती आणि नैपुण्यभावाने” असा अर्थ सांगितला आहे; असे असल्यास दुसराच अर्थ निर्दिष्ट होतो. आणि 'सतिमा' (स्मृतिमान) या शब्दानेच विशेष स्मृती ग्रहण केली आहे, पुढे “फार पूर्वी केलेले आणि फार पूर्वी बोललेले स्मरण करणारा व पुन्हा पुन्हा स्मरण करणारा” असे स्मृतीचेच कार्य निर्दिष्ट केले आहे, प्रज्ञेचे कार्य नाही. म्हणून 'सतिनेपक्केन' म्हणजे स्मृतीच्या नैपुण्यभावाने, असे समजणे शक्य आहे. कारण त्याच प्रत्ययविशेषाच्या प्रभावाने इतर धर्मांची अपेक्षा न ठेवता स्मृतीचा बलवान भाव प्रकट होतो. कारण ज्ञानविप्रयुक्त चित्ताने देखील अध्ययन आणि मनन संभवते. Cetiyaṅgaṇavattādīti ādi-saddena bodhiyaṅgaṇavattādīni saṅgaṇhāti. Asītimahāvattapaṭipattipūraṇanti ettha asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇanti vattapaṭipattipūraṇa-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha mahāvattāni (vibha. mūlaṭī. 406) nāma vattakhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikaṃ gamikaṃ anumodanaṃ bhattaggaṃ piṇḍacārikaṃ āraññikaṃ senāsanaṃ jantāgharaṃ vaccakuṭi upajjhāyaṃ saddhivihārikaṃ ācariyaṃ antevāsikavattanti cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni asīti khuddakavattāni sabbāsu avatthāsu na caritabbāni, tasmā mahāvattesu, aggahitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakabhatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena mānattārahena mānattacārikena abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vattabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitabbāni pañcāti ekasattativattāni, ukkhepaniyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nhāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsitabbo’’tiādīni ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti, evaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti idha ‘‘asīti’’cceva vuttaṃ. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese ‘‘dvāsīti khandhakavattānī’’ti vuccati. 'चेतियंगण-वत्त' (चैत्य-अंगण-कर्तव्य) इत्यादींमधील 'आदि' शब्दाने 'बोधियंगण-वत्त' (बोधि-अंगण-कर्तव्य) इत्यादींचे ग्रहण होते. 'अशीतिमहावत्तप्रतिपत्तिपूरण' (ऐंशी महाकर्तव्यांच्या पालनाची पूर्तता) यामध्ये 'ऐंशी कर्तव्यांच्या पालनाची पूर्तता' आणि 'महाकर्तव्यांच्या पालनाची पूर्तता' अशा प्रकारे 'कर्तव्य-पालन-पूर्तता' (वत्तपटिपत्तिपूरण) हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. त्यामध्ये 'महाकर्तव्ये' (विभंग मूलटीका ४०६) म्हणजे 'वत्तखन्धक' (चुल्लवग्ग ३५६ इत्यादी) मध्ये सांगितलेली चौदा कर्तव्ये आहेत, ती म्हणजे: आगंतुक-वत्त, आवासिक-वत्त, gamik-वत्त, अनुमोदन-वत्त, भत्तग्ग-वत्त (भोजनशाळा कर्तव्य), पिंडचारिक-वत्त, आरण्यक-वत्त, सेनासन-वत्त, जंताघर-वत्त (स्नानगृह कर्तव्य), वच्चकुटी-वत्त (शौचालय कर्तव्य), उपाध्यायांचे कर्तव्य (उपज्झाय-वत्त), सद्धिविहारिक-वत्त (शिष्य कर्तव्य), आचार्यांचे कर्तव्य (आचरिय-वत्त) आणि अंतेवासिक-वत्त (अंतेवासी शिष्य कर्तव्य). त्याव्यतिरिक्त इतर कर्तव्ये जी कधीतरी 'तज्जनिय-कम्म' (तर्जनीयकर्म) इत्यादींच्या वेळी या 'पारिवासिक' (परिवर्त काळ) इत्यादींच्या वेळी पाळायची असतात, ती ऐंशी क्षुद्र (लहान) कर्तव्ये सर्व अवस्थांमध्ये पाळायची नसतात, म्हणून ती महाकर्तव्यांमध्ये समाविष्ट केलेली नाहीत. त्यामध्ये “पारिवासिक भिक्खूंचे कर्तव्य प्रज्ञप्त करीन” येथपासून सुरू करून “उपसंपदा देऊ नये...पे... जमिनीवर चंक्रमण करणाऱ्याच्या चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करू नये” (चुल्लवग्ग ८१) यापर्यंत सांगितलेली, सामान्य भिक्खूने पाळायच्या कर्तव्यांच्या शेवटी असलेली ६६ (सहासष्ट) कर्तव्ये आहेत. त्यानंतर “भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ पारिवासिक भिक्खूसोबत, मूलाय-पटिकस्सन-अर्ह (मूळ दंडास पात्र), मानत्त-अर्ह (मानत्तास पात्र), मानत्त-चारी किंवा अब्भान-अर्ह (पुनःस्थापनेस पात्र) भिक्खूसोबत एकाच छताखाली राहू नये” इत्यादी (चुल्लवग्ग ८२) सामान्य भिक्खूने पाळायच्या कर्तव्यांपेक्षा वेगळी नसून, स्वतंत्रपणे न मोजता पारिवासिक ज्येष्ठ इत्यादी इतर व्यक्तींच्या संदर्भात पाळायची असल्यामुळे, त्यांच्या आधारे एकत्रित करून प्रत्येकी एक मानून मोजल्यास ५ होतात, अशा प्रकारे ७१ (एकोहत्तर) कर्तव्ये होतात. 'उक्खेपनीय-कम्म' (उत्क्षेपणीयकर्म) केलेल्यांच्या कर्तव्यांमध्ये कर्तव्य-प्रज्ञप्तीच्या संदर्भात म्हटले आहे - “सामान्य भिक्खूचे अभिवादन, प्रत्युत्थान (पच्चुट्ठान)...पे... स्नानाच्या वेळी पाठीची मालिश स्वीकारू नये” (चुल्लवग्ग ५१) हे अभिवादन इत्यादींचा स्वीकार न करण्याचे १, आणि “सामान्य भिक्खूने सील-विपत्तीचा आरोप करू नये” इत्यादी १०, अशा प्रकारे ही ८२ (ब्याऐंशी) होतात. यामध्येच काही तर्जनीयकर्मादी कर्तव्ये आणि काही पारिवासिकादी कर्तव्ये आहेत, अशा प्रकारे न घेतलेल्यांचे ग्रहण केल्याने ८२ होतात. अशा प्रकारे थोडे कमी किंवा जास्त असणे हे मोजणीत धरले जात नसल्यामुळे येथे “ऐंशी” असेच म्हटले आहे. परंतु इतर अट्ठकथांच्या भागांमध्ये “ब्याऐंशी खन्धक कर्तव्ये” असे म्हटले जाते. Sakkaccaṃ [Pg.17] uddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpananti paccekaṃ sakkaccaṃ-saddo yojetabbo. Uddisanaṃ uddesaggahaṇaṃ. Dhammosāraṇaṃ dhammassa uccāraṇaṃ. Dhammadesanā – 'सक्किच्चं उद्दिसनं सक्किच्चं उद्दिसापनं' (आदरपूर्वक उद्देश करणे, आदरपूर्वक उद्देश करवून घेणे) यामध्ये 'सक्किच्चं' (आदरपूर्वक) हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. 'उद्दिशन' म्हणजे उद्देश ग्रहण करणे (शिकणे). 'धम्मोसारण' म्हणजे धर्माचे उच्चारण (पठण) करणे. 'धम्मदेसना' (धर्मोपदेश) – ‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, majjhe jhānaṃ vipassanaṃ; Pariyosāne ca nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.246) – “सुरुवातीला शीलाचा उपदेश करावा, मध्ये ध्यान आणि विपस्सना (विदर्शन) चा; आणि शेवटी निर्वाणाचा, हीच प्रवचनकाराची (कथिकाची) पद्धती आहे.” (दीघनिकाय अट्ठकथा १.१९०; संयुत्तनिकाय अट्ठकथा ३.४.२४६) – Evaṃ kathitalakkhaṇā dhammakathā. Upagantvā nisinnassa yassa kassaci gahaṭṭhassa pabbajitassa vā taṅkhaṇānurūpā dhammī kathā upanisinnakathā. Bhattānumodanakathā anumodaniyā. Saritāti ettha na kevalaṃ cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇamanussaraṇamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tathāpavattarūpārūpadhammānaṃ pariggahamukhena pavattavipassanācāre satisambojjhaṅgasamuṭṭhāpananti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ kāyena cirakate’’tiādi vuttaṃ. Sakimpi saraṇenāti ekavāraṃ saraṇena. Punappunaṃ saraṇenāti anu anu saraṇena. Satisambojjhaṅgampi vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vosaggapariṇāmiñca katvā saranto tattha tattha javanavāre saraṇajavanavāre parittajavanavasena anussaritāti veditabbā. अशा प्रकारे सांगितलेल्या लक्षणांची ती 'धम्मकथा' (धर्मकथा) होय. जवळ येऊन बसलेल्या कोणत्याही गृहस्थाला किंवा प्रव्रजिताला (भिक्खूला) त्या क्षणाला अनुरूप अशी केलेली धार्मिक चर्चा म्हणजे 'उपनिषण्णकथा' (जवळ बसून केलेली चर्चा) होय. भोजनानंतर अनुमोदनासाठी केलेली चर्चा म्हणजे 'अनुमोदनीया' (अनुमोदनकथा) होय. 'स्मरण केले' यामध्ये केवळ फार पूर्वी केलेल्या आणि फार पूर्वी बोललेल्या गोष्टींचे स्मरण किंवा अनुस्मरण करणे एवढाच अभिप्राय नाही, तर त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या रूप आणि अरूप धर्मांच्या परिग्रहाद्वारे (जाणून घेण्याद्वारे) प्रवृत्त होणाऱ्या विपस्सना-आचारात (विपस्सना साधनेत) 'सति-सम्बोज्झङ्ग' (स्मृति-संबोध्यंग) चे उत्थान करणे, हे दर्शवण्यासाठी “त्या शरीराने फार पूर्वी केलेल्या” इत्यादी म्हटले आहे. 'एकदा स्मरण केल्याने' म्हणजे एका वेळी स्मरण केल्याने. 'पुन्हा पुन्हा स्मरण केल्याने' म्हणजे वारंवार अनुस्मरण केल्याने. 'सति-सम्बोज्झङ्ग' ला देखील विवेक-निसित, विराग-निसित, निरोध-निसित आणि वोस्सग्ग-परिणामी (त्याग-परिणामी) करून, स्मरण करत असताना त्या त्या जवन-वारांमध्ये (चित्तवीथीच्या जवन क्षणांमध्ये), स्मरण-जवन-वारांमध्ये, परीत्त (मर्यादित) जवनाच्या वशाने 'अनुस्मरण केले' असे समजावे. Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha – ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā āgatāti āha – ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya cevā’’tiādi. Vipassanāpaññāya nibbedhikapariyāyato. Sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cā’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññā khepitakhepanāya na puna kiccaṃ atthīti upāyena ñāyena yā pavatti sā evāti āha – ‘‘hetunā nayenā’’ti. गत्यर्थक धातूंचे शब्द बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) अर्थाचे असतात, म्हणून म्हटले आहे - "उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) समजून घेण्यास समर्थ असणाऱ्या" (प्रज्ञेसाठी). ही देशना मिश्र पद्धतीने (मिश्र नयाने) आली आहे, म्हणून म्हटले आहे - "विक्षंभन (दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) या दोन्ही मार्गांनी." म्हणूनच म्हटले आहे - "विपश्यना प्रज्ञेने सुद्धा" इत्यादी. विपश्यना प्रज्ञेच्या भेदक (निब्बेधिक) पर्यायाने. आणि ती (विपश्यना प्रज्ञा) प्रादेशिक (मर्यादित) आहे, म्हणून तिला निष्प्रादेशिक (अमर्यादित) करून दाखवण्यासाठी "मार्गप्रज्ञेच्या प्राप्तीला कारणीभूत ठरणारी" असे म्हटले आहे. दुःखक्षयगामी (दुःखाचा क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणारी) असण्याच्या बाबतीतही हाच नियम (नय) आहे. "सम्मा" (सम्यक) म्हणजे यथार्थपणे (जसे आहे तसे). कारण अकुप्पधम्मतेमुळे (अकंपित स्वभावामुळे) मार्गप्रज्ञा नष्ट करण्याजोग्या क्लेशांचा नाश करते, त्यानंतर पुन्हा काही कर्तव्य उरत नाही. अशा प्रकारे उपायाने आणि न्यायाने जी प्रवृत्ती होते, तीच ती आहे, म्हणून म्हटले आहे - "हेतूने आणि नयाने (पद्धतीने)". 26. Adhikaṃ ceto abhiceto, mahaggatacittaṃ, tassa pana adhikatā kāmacchandādipaṭipakkhavigamena visiṭṭhabhāvappatti, tannissitāni ābhicetasikāni. Tenāha ‘‘abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihārabhūtānaṃ. Tehi [Pg.18] pana samaṅgitakkhaṇe yasmā vivekajaṃ pītisukhaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ apītijaṃ satipārisuddhiñāṇasukhañca paṭilabhati vindati, tasmā āha – ‘‘appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūna’’nti. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjitāti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha, ‘‘nikāmalābhī’’ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānā paccavekkhaṇavasiyo ca vuttā evāti veditabbā. Nidukkhalābhīti iminā tesaṃ jhānānaṃ sukhapaṭipadākhippābhiññataṃ dasseti, vipulalābhīti iminā paguṇataṃ tappamāṇadassitabhāvadīpanato. Tenāha ‘‘paguṇabhāvenā’’tiādi. Samāpajjituṃ sakkoti samāpajjanavasībhāvatāya sādhitattā. Samādhipāripanthikadhammeti vasībhāvassa paccanīkadhamme. Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā, aññathā jhānādhigamo eva na siyā. Akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkotīti kicchena vikkhambheti visodheti, kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ aññesaṃ samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhananti veditabbaṃ. २६. अधिक चित्त म्हणजे 'अभिचेत' (अभिचित्त), जे महग्गत चित्त (महान झालेले चित्त) आहे. आणि त्याची 'अधिकता' म्हणजे कामच्छंद इत्यादी विरोधी धर्मांच्या दूर होण्याने विशिष्ट अवस्थेची प्राप्ती होणे होय; त्यावर आश्रित असणारे ते 'आभिचेतसिक' (चित्ताशी संबंधित) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "अभिचित्त म्हणजे आश्रित असणारे श्रेष्ठ चित्त." 'दिट्ठधम्मसुखविहारानां' (दृष्टधम्मसुखविहार करणाऱ्यांचे) म्हणजे याच आत्मभावात (याच जन्मात) सुखाने विहार करणाऱ्यांचे. त्यांच्याशी युक्त असण्याच्या क्षणी, ज्या अर्थी तो विवेकजन्य प्रीती-सुख, समाधिजन्य प्रीती-सुख, निष्प्रीती (प्रीतीरहित) स्मृती-परिशुद्धी-ज्ञान-सुख प्राप्त करतो आणि अनुभवतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "अर्पणा (ध्यान) प्राप्त झालेल्या प्रत्येक क्षणी सुखप्राप्तीचे कारण असणाऱ्यांचे." "इच्छिलेल्या प्रत्येक क्षणी समापन्न होणारे" याने त्या ध्यानांमध्ये समापत्तीच्या (प्रवेश करण्याच्या) वशीभावाचा (प्रभुत्वाचा) निर्देश केला आहे. आणि "निकामलाभी" (सहज प्राप्त करणारे) या शब्दाने आवर्जन (चित्त एकाग्र करणे), अधिष्ठान आणि प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) या वशीभावांचेही वर्णन केले आहे, असे समजावे. 'निदुःखलाभी' (विनासायास प्राप्त करणारे) याने त्या ध्यानांची 'सुखप्रतिपदा-क्षिप्रअभिज्ञता' (सुखकर मार्ग आणि जलद ज्ञान) दर्शविली आहे. 'विपुललाभी' याने त्यांची निपुणता (अभ्यास) आणि त्याचे प्रमाण दर्शविले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "निपुणतेमुळे (अभ्यासामुळे)" इत्यादी. समापत्तीच्या वशीभावाचे साधन केल्यामुळे तो समापन्न होण्यास समर्थ होतो. 'समाधीचे परिपंथिक (बाधक) धर्म' म्हणजे वशीभावाचे विरोधी धर्म. ध्यानप्राप्तीचे विरोधी धर्म तर आधीच विक्षंभित (दडपून टाकलेले) असतात, अन्यथा ध्यानप्राप्तीच झाली नसती. 'थकल्याशिवाय विक्षंभित करू शकत नाही' म्हणजे कष्टाने विक्षंभित करतो, विशुद्ध करतो. कामादींच्या दोषांचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) इत्यादींद्वारे कामच्छंद आणि इतर समाधीच्या बाधक धर्मांना दूर हाकलून देणे, यालाच येथे 'विक्षंभन' किंवा 'विशोधन' (शुद्ध करणे) असे समजावे. 27. Vipassanāhitāya uparūparivisesāvahattā vaḍḍhamānāya pubbabhāgasīlādipaṭipadāya. Sā eva pubbabhāgapaṭipadā yathābhāvitatāya avassaṃ bhāvinaṃ visesaṃ pariggahitattā aṇḍaṃ viyāti aṇḍaṃ, kilesehi adūsitatāya apūti aṇḍaṃ etassāti apuccaṇḍo, vipassanaṃ ussukkāpetvā ṭhitapuggalo, tassa bhāvo apuccaṇḍatā. Vipassanādiñāṇappabhedāyāti pubbenivāsañāṇādiñāṇapabhedāya. Tatthāti cetokhilasutte (ma. ni. 1.185) ‘‘sa kho so, bhikkhave, evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā’’ti āgatattā ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvoti evaṃ yaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ opammasaṃsandanaṃ idha imasmiṃ sekhasutte yojetvā veditabbanti sambandho. २७. विपश्यनेसाठी हितकारक असणाऱ्या आणि उत्तरोत्तर विशेष गुणांना आणणाऱ्या, वृद्धिंगत होणाऱ्या पूर्वभाग-शील इत्यादी प्रतिपदेने (आचरणाने). तीच पूर्वभाग-प्रतिपदा योग्य प्रकारे भावना केल्यामुळे (अभ्यासल्यामुळे) अवश्य होणाऱ्या विशेष गुणाला ग्रहण करणारी असल्यामुळे अंड्यासारखी (अंडं) आहे. क्लेशांनी दूषित न झाल्यामुळे जिचे अंडे कुजलेले नाही (अपूति अंडं), तो 'अपुच्चंड' (कुजलेले अंडे नसलेला) होय. विपश्यनेमध्ये उद्योगशील होऊन राहिलेला पुद्गल (व्यक्ती), त्याचा भाव म्हणजे 'अपुच्चंडता' (अकुथित-अंडता). 'विपश्यना इत्यादी ज्ञानाच्या प्रभेदासाठी' म्हणजे पूर्वनिवासज्ञान (पूर्वजन्मांचे स्मरण करणारे ज्ञान) इत्यादी ज्ञानाच्या प्रभेदासाठी. 'तेथे' म्हणजे चेतोखील सुत्तात (म. नि. १.१८५) "हे भिक्खूहो, तो पंधरा प्रकारच्या उद्योग-अंगांनी (उस्सोळ्हि-पन्नरस-अंग) युक्त असलेला भिक्खू अभिनिब्बिदेसाठी (भेदनासाठी/ज्ञानासाठी) योग्य ठरतो" असे आल्यामुळे, पंधरा प्रकारच्या उद्योग-अंगांनी युक्त असण्याचा भाव, अशा प्रकारे जी उपमेची तुलना आली आहे, ती उपमेची तुलना येथे या 'सेख सुत्तात' जोडून समजून घ्यावी, असा संबंध आहे. 28. Mahaggatādibhāvena heṭṭhimānaṃ jhānānaṃ anurūpampi attano visesena te uttaritvā atikkamitvāna ṭhitanti anuttaraṃ, tenāha – ‘‘paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttama’’nti. Dutiyādīsupi abhinibbhidāsu. Pubbenivāsañāṇaṃ uppajjamānaṃ yathā attano visayapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamantameva [Pg.19] uppajjati, evaṃ attano visaye kañci visesaṃ karontameva uppajjatīti āha – ‘‘pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyatī’’ti, sesañāṇadvayepi eseva nayo. २८. महग्गत इत्यादी भावाने खालच्या ध्यानांच्या अनुरूप असूनही, स्वतःच्या वैशिष्ट्याने त्यांना ओलांडून आणि पार करून स्थित असणारे ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रथम इत्यादी ध्यानांपेक्षा असमान आणि उत्तम." दुसऱ्या इत्यादी अभिनिब्भिदांमध्ये (भेदनांमध्ये/ज्ञानांमध्ये) सुद्धा. पूर्वनिवासज्ञान उत्पन्न होत असताना, जसे ते स्वतःच्या विषयाला झाकणाऱ्या क्लेशरूपी अंधकाराचा नाश करतच उत्पन्न होते, तसेच ते स्वतःच्या विषयात काहीतरी विशेष करतच उत्पन्न होते, म्हणून म्हटले आहे - "पूर्वनिवासज्ञानाने प्रथम उत्पन्न होते." उर्वरित दोन ज्ञानांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 29. Caraṇasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘caraṇaṃ nāma hotīti attho’’ti. Tenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ agatapubbadisāgamane tesaṃ sādhakatamabhāvato. २९. 'चरणस्मिं' (चरणात) हे प्रत्यक्षात सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे, म्हणून म्हटले आहे - "चरण नावाचे होते, असा अर्थ आहे." 'तेन' (त्याच्याद्वारे) हे करण अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, कारण पूर्वी कधीही न गेलेल्या देशाकडे जाण्यात ते अत्यंत साधक (साधनभूत) ठरतात. Aṭṭha ñāṇānīti idha āgatāni ca anāgatāni ca ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) āgatāni gahetvā vadati. Vinivijjhitvāti pubbenivāsapaṭicchādakādikilesatamaṃ bhinditvā padāletvā. "आठ ज्ञाने" म्हणजे येथे आलेली आणि न आलेली, जी अंबट्ठ सुत्त इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२५४ इत्यादी) आली आहेत, त्यांना गृहीत धरून सांगत आहे. 'विनिविज्झित्वा' (भेदून) म्हणजे पूर्वनिवासज्ञानाला झाकणाऱ्या क्लेशरूपी अंधकाराला भेदून आणि छिन्नविच्छिन्न करून. 30. Sanaṅkumārenāti sanantanakumārena. Tadeva hi tassa sanantanakumārataṃ dassetuṃ ‘‘cirakālato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. So attabhāvoti yena attabhāvena manussapathe jhānaṃ nibbattesi, so kumārattabhāvo, tasmā brahmabhūtopi tādisena kumārattabhāvena carati. ३०. 'सनंकुमारेन' म्हणजे सनंतनकुमाराने. त्याचे ते सनंतनकुमारत्व दर्शवण्यासाठीच "फार प्राचीन काळापासून" असे म्हटले आहे. 'तो आत्मभाव' म्हणजे ज्या आत्मभावाने (शरीराने) त्याने मनुष्यलोकात ध्यान उत्पन्न केले, तो कुमार-आत्मभाव होय. म्हणूनच ब्रह्मदेव झालेला असतानाही तो तशाच कुमार-आत्मभावाने वावरतो. Janitasmiṃ-saddo eva i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto, janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti pati pati attano gottaṃ anusaranti paṭijānanti vāti attho. 'जनितस्मिं' या शब्दातील 'इ' काराचा 'ए' कार करून 'जनेतस्मिं' असा शब्द प्रयोग केला आहे. आणि 'जनितस्मिं' म्हणजे 'जनात' (लोकांमध्ये), असा अर्थ समजावा. 'जनितस्मिं' असे सामान्य ग्रहण केले असले तरी, जेथे चार वर्णांची संज्ञा आहे, त्याच मनुष्यलोकात (हा अर्थ लागू होतो). "क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे" ही लोकसंज्ञा देखील मनुष्यलोकातच आहे, देवलोकात किंवा ब्रह्मलोकात नाही, हे दर्शवण्यासाठी "जे गोत्राचे अनुसरण करतात" (ये गोत्तपटिसारिनो) असे म्हटले आहे. 'पटिसरन्ति' (अनुसरण करतात) म्हणजे "मी गौतम आहे, मी कस्सप (कश्यप) आहे" अशा प्रकारे आपापल्या गोत्राचे वारंवार स्मरण करतात किंवा प्रतिपादन करतात, असा अर्थ आहे. Ettāvatāti ‘‘sādhu sādhu ānandā’’ti ettakena sādhukāradānena. Jinabhāsitaṃ nāma jātantiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā therabhāsitaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. ‘‘Kimpanidaṃ suttaṃ satthudesanānuvidhānato jinabhāsitaṃ, udāhu sādhukāradānamattenā’’ti evarūpā codanā idha anokāsā therassa desanāya bhagavato desanānuvidhānahetukattā sādhukāradānassāti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. 'एत्तावता' (एवढ्याने) म्हणजे "साधू, साधू आनंदा!" एवढ्या साधुकार देण्याने. 'जिनभाषित (बुद्धवचन) झाले' म्हणजे आरंभापासून शेवटपर्यंत स्थविरांचे (थेरांचे) भाषण हे बुद्धभाषितच झाले. "पण हे सुत्त शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेच्या अनुसरणामुळे जिनभाषित झाले की केवळ साधुकार देण्याने?" अशा प्रकारच्या शंकेला येथे वाव नाही, कारण स्थविरांच्या देशनेला भगवंतांच्या देशनेचे अनुसरण असल्यामुळेच साधुकार दिला गेला आहे. आणि येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो सहज समजण्याजोगाच आहे. Sekhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. सेखसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्रकाशना (गूढार्थ स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. 4. Potaliyasuttavaṇṇanā ४. पोतलियसुत्त-वर्णना (पोतलिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 31. Aṅgā [Pg.20] nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhivasena aṅgātveva vuccatīti āha ‘‘aṅgāyeva so janapado’’ti. Mahiyā panassa uttarena yā āpoti mahiyā nadiyā yā āpo tassa janapadassa uttarena honti. Tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccati. Sā pana mahī katthaci katthaci bhijjitvā gatāti āha ‘‘kataramahiyā uttarena yā āpo’’ti. Tatthāti tassā mahiyā āgamanato paṭṭhāya ayaṃ āvibhāvakathā. Yasmā (a. ni. ṭī. 3.8.19) lokiyā jambudīpo himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatanadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tattha tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ kira jambudīpo’’tiādimāraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato ca vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. ३१. अंग नावाचे जनपदाचे राजकुमार होते, त्यांचा निवास असलेला एक जनपद देखील रूढीने 'अंग' असाच म्हटला जातो, म्हणून 'अंगायवे सो जनपदो' (तो जनपद अंगच आहे) असे म्हटले आहे. 'मही' नदीच्या उत्तरेला जे पाणी आहे, ते त्या जनपदाच्या उत्तरेला आहे. त्याच्या जवळ असल्यामुळे तो जनपद 'उत्तराप' (उत्तर-आप) म्हटला जातो. ती मही नदी ठिकठिकाणी विभागून गेली आहे, म्हणून 'कतरमहिया उत्तरेन या आपो' (कोणत्या मही नदीच्या उत्तरेला जे पाणी आहे) असे म्हटले आहे. 'तथ' (तेथे) म्हणजे त्या मही नदीच्या उगमापासून घेऊन ही स्पष्टीकरण देणारी कथा आहे. कारण लौकिक लोक जंबुद्वीप, हिमवंत (हिमालय) आणि तेथे असलेले समुद्र, तलाव, पर्वत, नद्या यांपैकी जे जे मानवाच्या आवाक्याबाहेर आहे, त्याविषयी स्वतः संभ्रमित होऊन इतरांनाही संभ्रमित करतात. त्या त्या ठिकाणी असलेला संभ्रम दूर करण्यासाठी 'अयं किर जम्बुदीपो' (हा जंबुद्वीप आहे) इत्यादींचे वर्णन सुरू केले आहे. लांबी आणि रुंदीने दहा हजार योजन परिमाण असलेला, असा याचा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'तथ' इत्यादी म्हटले आहे. तेथील उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यांच्या पुण्याच्या क्षयामुळे ते पाण्याने व्यापलेले आहे. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kāḷānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikagandho kabitthādi. Rasagandho sajjādi, pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakuṅkumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandho gandhagandho. Sabbāni puthulato paññāsayojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevāti vadanti. सुंदर दर्शन देणारे शिखर म्हणजे 'सुदस्सनकूट' (सुदर्शन शिखर), ज्याला जगात 'हेमकूट' असे म्हटले जाते. मूळ-गंध (मुळांचा सुगंध) म्हणजे काळानुसारी (काळा अगरू) इत्यादी. सार-गंध (गाभ्याचा सुगंध) म्हणजे चंदनादी. फेग्गु-गंध (भुसभुशीत लाकडाचा सुगंध) म्हणजे सरल (देवदार) इत्यादी. तच-गंध (सालीचा सुगंध) म्हणजे लवंग इत्यादी. पपटिक-गंध (पापुद्र्याचा सुगंध) म्हणजे कवीठ इत्यादी. रस-गंध (डिंकाचा सुगंध) म्हणजे राळ (सर्ज) इत्यादी. पत्त-गंध (पानांचा सुगंध) म्हणजे तमालपत्र, वाळा इत्यादी. पुप्फ-गंध (फुलांचा सुगंध) म्हणजे नागकेशर, कुंकुम इत्यादी. फल-गंध (फळांचा सुगंध) म्हणजे जायफळ इत्यादी. गंध-गंध म्हणजे सर्व सुगंधांचा सुगंध. ज्या वृक्षाला मुळांपासून सर्वच भागांचा सुगंध असतो, त्याला येथे 'गंध' म्हटले आहे. त्या गंधाचा जो गंध तो 'गंधगंध' होय. हे सर्व रुंदीने पन्नास योजने आणि लांबी व उंचीने दोनशे योजने आहेत, असे म्हणतात. Manoharasilātalānīti otaraṇatthāya manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammānubhāvena suṭṭhu paṭiyattāni suppavattitāni honti. Macchakacchapādayo udakaṃ malinaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmaludakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. 'मनोहरशिलातल' म्हणजे खाली उतरण्यासाठी बनवलेले सुंदर पायऱ्यांचे शिलातल. 'सुपटियत्त' (सुसज्ज) म्हणजे तेथील उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्माच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे तयार केलेले व सुव्यवस्थित असलेले. मासे, कासव इत्यादी प्राणी पाणी दूषित करतात, त्यांच्या अभावामुळे स्फटिकासारखे निर्मळ पाणी असलेले. आडव्या दिशेने पसरलेले आणि उंच शिखरे असलेले, म्हणून त्याला 'तिरच्छानपब्बत' (आडवा पर्वत) असे म्हटले आहे. Āpaṇāni [Pg.21] eva vohārassa mukhabhūtānīti āha ‘‘āpaṇamukhasahassānī’’ti. Vibhattānīti vavatthitāni aññamaññāsambhinnāni. Vasanaṭṭhānanti attano yathāphāsukaṃ vasitabbaṭṭhānaṃ. Āsati etthāti āsanaṃ, nisīditabbaṭṭhānāni. दुकानेच व्यापाराचे मुख्य केंद्र (मुख) असतात, म्हणून 'आपणमुखसहस्सानी' (हजारो बाजारपेठांची मुखे) असे म्हटले आहे. 'विभत्त' (विभक्त) म्हणजे सुव्यवस्थित आणि एकमेकांत न मिसळलेले. 'वसनट्ठान' (निवासस्थान) म्हणजे स्वतःच्या सोयीनुसार राहण्याचे ठिकाण. जेथे बसले जाते ते 'आसन' म्हणजे बसण्याची ठिकाणे. Asāruppaṃ paṭicca uppajjanakassa chādanato channaṃ anucchavikaṃ, tadeva ajjhāsayasampattiṃ patirūpeti pakāsetīti patirūpaṃ. Tenāha ‘‘nappatirūpa’’nti. Kāraṇavevacanānīti ñāpakakāraṇavevacanāni. Ñāpakañhi kāraṇaṃ adhippetaṃ. Atthaṃ ākaroti pakāsetīti ākāro, tameva līnaṃ guḷhaṃ atthaṃ gametīti liṅgaṃ, so tena nimīyatīti nimittanti vuccati. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā’’ti āha. Teti ākārādayo. Tathā hi pana metiādinā potaliyo gahapati ‘‘paribbājakaniyāmena ahaṃ jīvāmi, tasmā gahapati na homīti vadati. Ovadantoti anusāsanto. Upavadantoti paribhāsanto. अयोग्य गोष्टीच्या आश्रयाने उत्पन्न होणाऱ्या दोषांना झाकणारे असल्यामुळे 'छन्न' (झाकलेले) म्हणजे योग्य; आणि तेच मनाच्या शुद्धतेला (अध्याशय संपत्तीला) अनुरूप किंवा प्रकट करते म्हणून 'पतिरूप' (प्रतिरूप/अनुरूप). म्हणूनच 'नप्पतिरूपं' (अनुरूप नसलेले) असे म्हटले आहे. 'कारणवेवचन' (कारणाचे समानार्थी शब्द) म्हणजे ज्ञापक कारणाचे समानार्थी शब्द. कारण येथे ज्ञापक (बोध करून देणारे) कारण अभिप्रेत आहे. जो अर्थाला आकार देतो किंवा प्रकट करतो तो 'आकार' होय; जो त्याच लपलेल्या, गूढ अर्थाचा बोध करून देतो ते 'लिंग' होय; आणि ज्याच्याद्वारे तो निश्चित केला जातो ते 'निमित्त' म्हटले जाते. आता याच अर्थाचा खुलासा करण्यासाठी 'दीघदसवत्थ...पे... निमित्ताति वृत्ता' (लांब दशांचे वस्त्र... इत्यादी निमित्त म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे आकार इत्यादी. कारण 'मे' (माझ्या) इत्यादी शब्दांद्वारे पोतलीय गृहपती म्हणतात की, 'मी परिव्राजकाच्या नियमाने जगतो, म्हणून मी गृहपती नाही.' 'ओवदंतो' म्हणजे उपदेश करणारे (अनुशासन करणारे). 'उपवदंतो' म्हणजे दोष दाखवणारे (निंदा करणारे). 32. Gedhabhūto lobhoti gijjhanasabhāvo lobho. Agijjhanalakkhaṇo na lobho, anindābhūtaṃ aghaṭṭananti nindāya paṭipakkhabhūtaṃ paresaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindāghaṭṭanāti nindāvasena paresaṃ ghaṭṭanā akkosanā. Byavahāravohāropīti kayavikkayalakkhaṇo sabyohāropi dānaggahaṇaṃ vohāro. ‘‘Datto tisso’’ tiādinā voharaṇaṃ paññāpananti paññatti vohāro. Yathādhippetassa atthassa voharaṇaṃ kathanaṃ bodhananti vacanaṃ vohāro. Yāthāvato ayāthāvato ca voharati etenāti vohāro, cetanā. Ayamidhādhippetoti ayaṃ cetanālakkhaṇo vohāro idha imasmiṃ atthe adhippeto, so ca kho sāvajjova samucchedassa icchitattā. Idāni catubbidhassapi vohārassa idha sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Gihīti cetanā natthīti ahaṃ gihīti cetanāpavatti natthi. Gihīti vacanaṃ natthīti gihīti attano paresañca vacanappavatti natthi. Gihīti paṇṇatti natthīti gihīti samaññā natthi. Gihīti byavahāro natthīti samudācāro natthi. ३२. 'गेधभूतो लोभो' (आसक्तीयुक्त लोभ) म्हणजे हाव धरण्याच्या स्वभावाचा लोभ. हाव न धरण्याच्या लक्षणाचा तो 'न लोभ' (अलोभ) होय. 'अनिंदाभूतं अघट्टनं' म्हणजे निंदेच्या विरुद्ध असलेले, इतरांना न दुखावणारे. 'निंदाघट्टना' म्हणजे निंदेच्या भावनेने इतरांना दुखावणे किंवा शिवीगाळ करणे. 'व्यवहार-वोहार' म्हणजे खरेदी-विक्रीच्या लक्षणाचा व्यवहार आणि देणे-घेणे रूप व्यवहार. 'दत्त, तिस्स' इत्यादी नावांनी व्यवहार करणे किंवा प्रज्ञापित करणे म्हणजे 'पण्णत्ति वोहार' (प्रज्ञप्ती व्यवहार). अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे प्रतिपादन करणे, सांगणे किंवा बोध करून देणे म्हणजे 'वचन वोहार' (वचन व्यवहार). ज्याच्याद्वारे यथार्थ किंवा अयथार्थ व्यवहार केला जातो तो 'वोहार' म्हणजे चेतना होय. हा चेतना-लक्षण असलेला व्यवहार येथे या अर्थाने अभिप्रेत आहे, आणि तो समूळ नष्ट करण्याची इच्छा असल्यामुळे तो सावद्य (दोषयुक्त) आहे. आता चारही प्रकारच्या व्यवहारांचे येथे अस्तित्व दाखवण्यासाठी 'यस्मा वा' (किंवा ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'गृही' (गृहस्थ) अशी चेतना नाही म्हणजे 'मी गृहस्थ आहे' अशी चेतनेची प्रवृत्ती नाही. 'गृही' असे वचन नाही म्हणजे स्वतःसाठी किंवा इतरांसाठी 'गृही' अशा शब्दाचा प्रयोग नाही. 'गृही' अशी प्रज्ञप्ती नाही म्हणजे 'गृही' अशी संज्ञा (नाव) नाही. 'गृही' असा व्यवहार नाही म्हणजे तसा आचार-व्यवहार नाही. 33. Pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Kasmā? Bandhanabhāvena pavattanato nissarituṃ appadānato. Pāṇātipātassa atthitāya so puggalo [Pg.22] ‘‘pāṇātipātī’’ti vuccatīti āha – ‘‘pāṇātipātassa…pe… hotī’’ti. Yañhi yassa atthi, tena so apadissatīti. Bahutāyāti acakkhukādibhedena bahubhāvato. Pāṇātipātassa paṭipakkho apāṇātipāto. So pana atthato kāyadvāriko sīlasaṃvaroti āha ‘‘kāyikasīlasaṃvarenā’’ti. Attāpi maṃ upavadeyyātiādi pāṇātipāte ādīnavadassanaṃ. Ādīnavadassino hi tato oramaṇaṃ. Desanāvasenāti aññattha sutte abhidhamme ca dasasu saṃyojanesu pañcasu nīvaraṇesu desanāvasena apariyāpannampi saṃyojanantipi nīvaraṇantipi idha vuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavato. Tenāha – ‘‘vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena cā’’ti, pāṇātipāto hi apāṇātipātapaccayaṃ hitaṃ paṭicchādentova uppajjatīti. Eko avijjāsavoti idaṃ sahajātavasena vuttaṃ, upanissayavasena pana itaresampi āsavānaṃ yathārahaṃ sambhavo veditabbo. Pāṇātipātī hi puggalo ‘‘tappaccayaṃ atthaṃ karissāmī’’ti kāme pattheti. Diṭṭhiṃ gaṇhāti, bhavavisesaṃ paccāsīsati. Tattha uppannaṃ vihanati bādhatīti vighāto, dukkhaṃ, pariḷāhanaṃ anatthuppādavasena upatāpanaṃ pariḷāho, ayametesaṃ viseso. Sabbatthāti sabbesu vāresu. Iminā upāyenāti atidesena pana pariggahito attho parato āgamissatīti. ३३. प्राणातिपात (जीवहिंसा) हेच संयोजन (बंधन) आहे. का? कारण ते बंधनाच्या रूपाने प्रवृत्त होते आणि त्यातून सुटण्याची संधी देत नाही (निसरण न दिल्यामुळे). प्राणातिपाताच्या अस्तित्वामुळे तो पुद्गल (व्यक्ती) 'प्राणातिपाती' (जीवहिंसक) म्हटला जातो, म्हणून भगवान म्हणाले - 'प्राणातिपाताचा... पे... होतो'. कारण ज्याच्याकडे जे असते, त्यानेच तो ओळखला जातो. 'बहुताया' (बहुतेमुळे) म्हणजे डोळे नसलेले (अचक्षुक) इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारच्या असण्यामुळे. प्राणातिपाताचा प्रतिपक्ष (विरोधी) अप्राणातिपात (जीवहिंसेपासून विरत राहणे) आहे. आणि तो अर्थाच्या दृष्टीने कायद्वाराचा (शरीराचा) शीलसंवर आहे, म्हणून 'कायिक शीलसंवराने' असे म्हटले आहे. 'स्वतः (विवेक) देखील माझी निंदा करेल' इत्यादी प्राणातिपातातील आदीनवदर्शन (दोषदर्शन) आहे. कारण दोष पाहणाऱ्याचीच त्यापासून विरती (निवृत्ती) होते. 'देशनावशेन' (देशनेच्या वशाने) म्हणजे इतरत्र सूत्रात आणि अभिधम्मात दहा संयोजनांमध्ये आणि पाच नीवरणांमध्ये देशनेच्या वशाने जे अपरियापन्न (अंतर्भूत नसलेले) आहे, त्यालाही येथे 'संयोजन' आणि 'नीवरण' असे म्हटले आहे. का? कारण त्याचा तो अर्थ संभवतो म्हणून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'संसारबंधनाच्या अर्थाने आणि हिताला झाकून टाकण्याच्या अर्थाने', कारण प्राणातिपात हा अप्राणातिपाताच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होणाऱ्या हिताला झाकून टाकतच उत्पन्न होतो. 'एक अविद्यासव' हे सहजातभावाच्या वशाने म्हटले आहे, परंतु उपनिश्रयभावाच्या वशाने इतरही आसवांचा यथाशक्य संभव समजून घ्यावा. कारण प्राणातिपाती पुद्गल 'त्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) मी हित साधीन' असे म्हणून कामांची (भोगांची) इच्छा करतो. दृष्टी (चुकीचे मत) ग्रहण करतो, विशिष्ट भवाची आकांक्षा करतो. तेथे उत्पन्न होणाऱ्याला जे नष्ट करते, बाधा पोहोचवते ते 'विघात' (दुःख) आहे; अनर्थ उत्पन्न करण्याच्या वशाने होणारा संताप म्हणजे 'परिळाह' (दाह) आहे, हा या दोघांमधील भेद आहे. 'सब्बत्था' (सर्वत्र) म्हणजे सर्व वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये). 'या उपायाने' म्हणजे अतिदेशाने (अतिव्याप्तीने) ग्रहण केलेला अर्थ पुढे येईल. 34-40. Imasmiṃ padeti etena sattasupi vāresu tathā āgataṃ padaṃ sāmaññato gahitaṃ. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. Rosanaṃ kāyikaṃ vācasikañcāti tappaṭipakkho arosopi tathā duvidhoti āha ‘‘kāyikavācasikasaṃvarenā’’ti. Yathā abhijjhā lobho, anabhijjhā alobho, evaṃ akodhūpāyāso abyāpādo, saṃvare sukhanti saṃvaroti daṭṭhabbo, anatilobho pana satisaṃvare, anatimāno ñāṇasaṃvare saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Imesu pana padesu evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbāti sambandho. ३४-४०. 'या पदात' याद्वारे साती वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये) तशा प्रकारे आलेले पद सामान्य रूपाने ग्रहण केले आहे. म्हणूनच 'याने' इत्यादी म्हटले आहे. रोषण (क्रोध/पीडा देणे) हे कायिक आणि वाचिक असते, आणि त्याचा प्रतिपक्ष असलेला 'अरोष' (अक्रोध) देखील तसाच द्विविध (दोन प्रकारचा) असतो, म्हणून 'कायिक-वाचिक संवराने' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अभिध्या म्हणजे लोभ आणि अनभिध्या म्हणजे अलोभ, त्याचप्रमाणे अक्रोध आणि अनुपायस म्हणजे अव्यापाद होय. 'संवरात सुख' म्हणजे संवर असे समजावे. अतिलोभ न करणे हे सतीसंवरात (स्मृती संवरात) आणि अतिमान न करणे हे ज्ञानसंवरात समाविष्ट होते, असे समजावे. या पदांमध्ये अशा प्रकारे सर्व वारांमध्ये योजना करावी, हा संबंध आहे. Evaṃ āsavuppatti veditabbāti ettha vuttassapi ekajjhaṃ vuccamānattā ‘‘puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo’’ti vuttaṃ. Asammohatthaṃ ārammaṇassa. Purimesu tāva catūsu vāresu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ. ‘‘Attāpi maṃ upavadeyyā’’ti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkomī’’ti, ‘‘anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyu’’nti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkotī’’ti [Pg.23] vattabbaṃ, iminā nayena pacchimesupi catūsu yathārahaṃ yojanā veditabbā. Atimāne bhavāsavaavijjāsavāti vuttaṃ mānena saha diṭṭhiyā anuppajjanato, atimāno pana kāmarāgenapi uppajjatevāti ‘‘atimāne kāmāsavaavijjāsavā’’ti vattabbaṃ siyā, svāyaṃ nayo vuttanayattā suviññeyyoti na dassito. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ ādito catūhi chaṭṭhena vāti pañcahi vārehi, sesehi tīhi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānaṃ, sabbehipi pana bhikkhubhāve ṭhitassa gihivohārasamucchedo kathito. Tattha sabbattha vattaṃ ‘‘idañcidañca mayhaṃ kātuṃ nappatirūpa’’nti paṭisaṅkhānavasena akaraṇaṃ pajahanañca paṭisaṅkhāpahānaṃ. 'अशा प्रकारे आसवांची उत्पत्ती समजावी' येथे जे सांगितले आहे तेच एकत्रितपणे सांगत असल्यामुळे 'पुन्हा हा संक्षेप-विनिर्णय आहे' असे म्हटले आहे. आलंबनाच्या (विषयाच्या) असंमोहासाठी (स्पष्टतेसाठी). पहिल्या चार वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये) 'मी विरत राहू शकत नाही' असे म्हणावे. 'स्वतः (विवेक) देखील माझी निंदा करेल' या पदाच्या अर्थवर्णनात 'मी शकत नाही' असे आणि 'तपासणी करून सुज्ञ लोक माझी निंदा करतील' या पदाच्या अर्थवर्णनात 'तो शकत नाही' असे म्हणावे. या न्यायाने नंतरच्या चार वारांमध्येही योग्यतेनुसार योजना समजावी. अतिमानात 'भवासव आणि अविद्यासव' असे म्हटले आहे, कारण मानासोबत दृष्टी उत्पन्न होत नाही. परंतु अतिमान हा कामरागाने देखील उत्पन्न होतोच, म्हणून 'अतिमानात कामासव आणि अविद्यासव' असे म्हणायला हवे होते; हा न्याय पूर्वी सांगितलेल्या न्यायानुसार सहज समजण्यासारखा असल्यामुळे दर्शविला नाही. सुरुवातीच्या चार आणि सहाव्या अशा पाच वारांद्वारे प्रातिमोक्षसंवरशील सांगितले आहे. उर्वरित तीन वारांद्वारे प्रातिमोक्षसंवरशीलात स्थित असलेल्या भिक्खूचे 'प्रतिसंख्या-प्रहाण' (विचारपूर्वक त्याग) सांगितले आहे. परंतु सर्वांद्वारे भिक्खूभावात स्थित असलेल्याच्या 'गृहस्थ-व्यवहाराचा समूच्छेद' (पूर्ण त्याग) सांगितला आहे. तेथे सर्वत्र 'हे आणि हे करणे माझ्यासाठी योग्य नाही' अशा विचारपूर्वक (प्रतिसंख्यान) न करणे आणि त्याग करणे म्हणजे 'प्रतिसंख्या-प्रहाण' होय. Kāmādīnavakathāvaṇṇanā कामांच्या आदीनवाच्या (दोषांच्या) कथेचे वर्णन. 42. Upasumbheyyāti ettha upa-saddo samīpattho, sumbhanaṃ vikkhepanaṃ. Teneva tamenanti bhummatthe upayogavacananti āha – ‘‘tassa samīpe khipeyyā’’ti, tassa kukkurassa samīpe aṭṭhikaṅkalaṃ khipeyyāti attho. Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccatīti iminā vigatamaṃsāya aṭṭhikaṅkalikāya uraṭṭhimhi vā piṭṭhikaṇṭake vā sīsaṭṭhimhi vā kaṅkala-saddo niruḷhoti dasseti. Sunikkantanti nillikhitaṃ katvāva nibbisesaṃ likhitaṃ. ४२. 'उपसुंभेय्य' येथे 'उप' हा शब्द समीप (जवळ) या अर्थी आहे, आणि 'सुंभन' म्हणजे फेकणे (विक्षेपण). म्हणूनच 'तमेतं' हे सप्तमीच्या अर्थी द्वितीयेचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'त्याच्या समीप फेकावे', म्हणजेच त्या कुत्र्याच्या जवळ हाडांचा सांगाडा फेकावा असा अर्थ आहे. मांस नसलेल्याला 'कंकाल' (सांगाडा) म्हटले जाते, याद्वारे मांस नसलेल्या अस्थींच्या सांगाड्यातील छातीचे हाड, पाठीचा कणा किंवा डोक्याचे हाड यांसाठी 'कंकाल' हा शब्द रूढ आहे, हे दर्शविले आहे. 'सुनिक्कन्तं' म्हणजे पूर्णपणे खरवडून काढलेले, कसलाही अंश न ठेवता खरवडलेले. Ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanavasena pavattiyā ekattā. Tenāha ‘‘catutthajhānupekkhā’’ti. Yasmā panassa ārammaṇampi ekasabhāvameva, tasmā āha ‘‘sā hī’’tiādi. Lokāmisasaṅkhātāti apariññātavatthunā lokena āmasitabbato, loke vā āmisoti saṅkhaṃ gatāya vasena kāmaguṇānaṃ kāmabhāvo ca āmisabhāvo ca, so eva nippariyāyato āmisanti vattabbataṃ arahati. Kāmaguṇāmisāti kāmaguṇe chandarāgā. Gahaṇaṭṭhena bhusaṃ ādānaṭṭhena. एकत्वाच्या (एकाग्रतेच्या) उपस्थानाच्या उपेक्षाभावाच्या वशाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'एकत्व' आहे. म्हणूनच 'चतुर्थ ध्यान उपेक्षा' असे म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी त्याचे आलंबन देखील एकस्वभावीच आहे, म्हणूनच 'तीच' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोकामिषसंखाता' म्हणजे अपरिज्ञात (न समजलेल्या) वस्तू असणाऱ्या लोकांद्वारे स्पर्श केला जाण्यामुळे, किंवा लोकात 'आमिष' (भोग/प्रलोभन) अशी संज्ञा प्राप्त झाल्यामुळे कामगुणांचा कामभाव आणि आमिषभाव होय; तोच मुख्य अर्थाने 'आमिष' म्हणण्यास योग्य आहे. 'कामगुणामिष' म्हणजे कामगुणांमधील छंदराग (आसक्ती). ग्रहण करण्याच्या अर्थाने, अत्यंत दृढतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थाने. 43. Ḍayanaṃ ākāsena gamananti āha ‘‘uppatitvā gaccheyyā’’ti. Gijjhādīnaṃ vāsipharasu na hotīti āha – ‘‘mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyu’’nti. Vissajjeyyunti ettha ‘‘vissajjana’’nti ākaḍḍhanaṃ adhippetaṃ anekatthattā dhātūnaṃ, ākaḍḍhanañca anubandhitvā pātananti āha ‘‘maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyu’’nti. ४३. 'डयन' म्हणजे आकाशातून जाणे, म्हणून 'उडून जावे' असे म्हटले आहे. गिधाड इत्यादींजवळ वासला (तासणी) किंवा कुऱ्हाड नसते, म्हणून म्हटले आहे - 'चोचीने चावून तासून टाकावे'. 'विस्सज्जेय्युं' येथे धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे 'विसर्जन' म्हणजे ओढणे अभिप्रेत आहे, आणि ओढून मागे लागून पाडणे, म्हणून म्हटले आहे - 'मांसाचा तुकडा नखांनी ओढून पाडावा'. 47. Purisassa [Pg.24] ārohanayogyaṃ poriseyyaṃ. ४७. पुरुषाच्या (माणसाच्या) चढण्यास योग्य ते 'पोरिसेय्य' (पुरुष-प्रमाण). 48. Sampannaṃ sundaraṃ phalamassāti sampannaphalaṃ. Phalūpapannanti phalehi upetanti āha ‘‘bahuphala’’nti. ४८. ज्याचे फळ संपन्न आणि सुंदर आहे ते 'संपन्नफल'. 'फलोपपन्न' म्हणजे फळांनी युक्त, म्हणून 'बहुफल' (पुष्कळ फळे असलेले) असे म्हटले आहे. 50. Suvidūravidūreti ariyassa vinaye vohārasamucchedato suṭṭhu vidūrabhūte eva vidūre ahaṃ ṭhito. Kassaci nāma atthassapi ajānanato na ājānantīti anājānīyāti kattusādhanamassa dassento ajānanaketi ajānantabhojanasīsena tesaṃ dātabbapaccaye vadati. Sesaṃ suviññeyyameva. ५०. 'सुविदूरविदूरे' म्हणजे आर्यांच्या विनयात व्यवहाराच्या समूच्छेदापासून (पूर्ण त्यागापासून) अत्यंत दूर असलेल्या दूरवरच मी स्थित आहे. कोणत्याही अर्थाला न जाणण्यामुळे जे जाणत नाहीत ते 'अनाजानीय' (अज्ञानी) आहेत, याचे कर्तृसाधन दर्शविताना 'न जाणणारे' असे म्हणून, न जाणणाऱ्यांच्या भोजनाच्या मुख्यतेने त्यांना देण्यायोग्य प्रत्ययांबद्दल (साधनांबद्दल) सांगत आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Potaliyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. पोतलिय सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 5. Jīvakasuttavaṇṇanā ५. जीवक सुत्ताचे वर्णन. 51. Kumārena bhato posāpitoti kumārabhato, kumārabhato eva komārabhacco yathā ‘‘bhisakkameva bhesajja’’nti. ५१. कुमाराने (राजकुमाराने) ज्याचे भरणपोषण केले किंवा पोसले तो 'कुमारभत', आणि 'कुमारभत' म्हणजेच 'कोमारभच्च' (कौमारभृत्य), ज्याप्रमाणे 'भिषक' (वैद्य) म्हणजेच 'भेषज' (औषध) होय. Ārabhantīti ettha ārabha-saddo kāmaṃ kāmāyūhanayaññuṭṭhāpanaāpattiāpajjanaviññāpanādīsupi āgato, idha pana hiṃsane icchitabboti āha – ‘‘ārabhantīti ghātentī’’ti. Uddisitvā katanti (a. ni. ṭī. 3.8.12; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.294) attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakālikoti āha – ‘‘attānaṃ paṭicca kata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa, na karaṇakārāpanavasena. Paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘buddhaṃ etassa atthīti buddho’’ti. Tesanti nigaṇṭhānaṃ. Aññepi brāhmaṇādayo taṃladdhikā attheva. "आरभन्ति" (आरंभ करतात/मारतात) या संदर्भात 'आरभ' हा शब्द जरी काम-उत्पादन, आपत्ती ओढवून घेणे, विज्ञापना इत्यादी अर्थांनी आला असला, तरी येथे तो 'हिंसा करणे' या अर्थाने घेणे अपेक्षित आहे, म्हणून म्हटले आहे – "आरभन्ति म्हणजे मारतात (घात करतात)." "उद्दिस्सित्वा कतं" (उद्देशून केलेले) म्हणजे स्वतःला उद्देशून मारण्याच्या हेतूने केलेले किंवा तयार केलेले. "पटिच्चकम्मं" (प्रतीत्यकर्म) यामध्ये 'कम्म' (कर्म) हा शब्द कर्मसाधन आणि भूतकाळी आहे, म्हणून म्हटले आहे – "स्वतःला अनुसरून (किंवा उद्देशून) केलेले." "पटिच्च कम्मं फुसति" (प्रतीत्य कर्म स्पर्श करते/प्राप्त होते) इत्यादींप्रमाणे (जातक १.४.७५) हे 'निमित्तकर्मा'चेच पर्यायी नाव आहे. "निमित्तकर्माचे" म्हणजे निमित्तभावाने प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे, स्वतः करण्याच्या किंवा करवून घेण्याच्या अर्थाने नाही. येथे ज्या मांसात 'प्रतीत्यकर्म' (उद्देशून केलेले कर्म) समाविष्ट आहे, त्याला 'प्रतीत्यकर्म' (पटिच्चकम्म) असे म्हणतात, जसे की "ज्याला बुद्धत्व प्राप्त झाले आहे तो बुद्ध". "त्यांचे" म्हणजे निगंठांचे (निर्ग्रंथांचे). इतरही ब्राह्मण इत्यादी त्या मताचे (त्याच विचारसरणीचे) आहेतच. Kāraṇanti ettha yutti adhippetā, sā eva ca dhammato anapetattā ‘‘dhammo’’ti vuttāti āha – ‘‘kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo’’ti. Anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ yuttiyā dhammassa anurūpabhāvato maṃsaṃ paribhuñjitabbanti anuññātaṃ tatheva kathananti katvā. Tanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti evaṃ vuttaṃ paribhuñjanaṃ neva kāraṇaṃ hoti [Pg.25] sabbena sabbaṃ abhāvato sati ca ayuttiyaṃ adhammoti katvā. Tathā byākaraṇanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti kathanaṃ yuttiyā dhammassa ananurūpabhāvato na anukāraṇaṃ hoti. Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvāti pare titthiyā ‘jāna’ntiādinā dhammaṃ kathenti vadanti, tena kāraṇabhūtena sakāraṇo hutvā. Tehi tathā vattabbo eva hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā ‘‘maṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti pavattā tumhākaṃ kathā vā parato parehi tathā pavattitā tassā anukathā vā. Viññūhi garahitabbakāraṇanti titthiyā tāva tiṭṭhantu, tato aññehi paṇḍitehi garahitabbakāraṇaṃ. Koci na āgacchatīti garahitabbataṃ na āpajjatīti attho. Abhibhavitvā ācikkhantīti abhibhuyya madditvā kathenti, abhibhūtena akkosantīti attho. "कारण" या संदर्भात योग्य युक्ती (तर्क) अभिप्रेत आहे, आणि ती धर्मापासून विलग नसल्यामुळे तिला "धम्म" म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – "कारण म्हणजे त्रिकोटिपरिशुद्ध (तीन प्रकारे शुद्ध असलेल्या) मासे आणि मांसाचे सेवन करणे." "अनुकारण" म्हणजे बहुजनांना तशा प्रकारे स्पष्टीकरण देणे, जे युक्ती आणि धम्माला अनुरूप असल्यामुळे "मांसाचे सेवन करावे" या अनुमतीनुसारच बोलणे होय. "तो (भिक्षू) जाणूनबुजून स्वतःसाठी उद्देशून तयार केलेले मांस खातो" असे जे सेवन सांगितले आहे, ते मुळीच 'कारण' (योग्य युक्ती) असू शकत नाही, कारण ते सर्वथा अयोग्य आणि अधम्म आहे. तसेच, "जाणूनबुजून उद्देशून केलेले मांस खातो" असे स्पष्टीकरण देणे हे युक्ती आणि धम्माला अनुरूप नसल्यामुळे 'अनुकारण' होऊ शकत नाही. "इतरांनी सांगितलेल्या कारणाने सकारण होऊन" म्हणजे इतर तित्थिय (तीर्थंकर/परधर्मीय) 'जाणूनबुजून' इत्यादी शब्दांनी धम्माचे निरूपण करतात, त्या कारणाने सकारण होऊन. त्यांच्याद्वारे तसेच बोलले गेले पाहिजे, तुमचा वाद (मत) किंवा अनुवादाच्या रूपात "मांसाचे सेवन करावे" अशी तुमची चर्चा असो, किंवा इतरांनी नंतर तशीच चालवलेली तिची अनुकथा (अनुवाद) असो. "विज्ञांद्वारे (विद्वानांद्वारे) निंदनीय कारण" म्हणजे तित्थिय तर बाजूला राहोत, परंतु इतर विद्वानांद्वारे (पंडितांद्वारे) निंदा करण्यास योग्य असे कारण. "कोणीही येत नाही" याचा अर्थ निंदनीयतेला प्राप्त होत नाही असा आहे. "अभिभूत करून सांगतात" म्हणजे पराभूत करून, दडपून सांगतात; पराभूत झाल्यामुळे ते आक्रोश करतात असा अर्थ आहे. 52. Kāraṇehīti paribhogacittassa avisuddhatāhetūhi. Bhikkhū uddissakataṃ diṭṭhaṃ. Tādisamaṃsañhi paribhogānārahattā cittaavisuddhiyā kāraṇaṃ cittasaṃkilesāvahato. Idāni diṭṭhasutaparisaṅkitāni sarūpato dassetuṃ ‘‘diṭṭhādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tadubhayavimuttaparisaṅkitanti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti imaṃ ubhayaṃ anissāya – ‘‘kiṃ nu kho imaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Sabbasaṅgāhakoti sabbesaṃ tiṇṇaṃ parisaṅkitānaṃ saṅgaṇhanako. ५२. "कारणांनी" म्हणजे उपभोग घेणाऱ्या चित्ताच्या अशुद्धतेच्या हेतूंनी. भिक्षूंना उद्देशून केलेले (प्राणी मारताना) पाहिले असणे. कारण तशा प्रकारचे मांस उपभोगण्यास अयोग्य असल्यामुळे चित्ताच्या अशुद्धतेचे कारण बनते आणि चित्ताला संक्लिष्ट (मलीन) करते. आता पाहिलेले (दिट्ठ), ऐकलेले (सुत) आणि शंका घेतलेले (परिसंकित) यांचे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी "दिट्ठ आदींमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "त्या दोन्हीहून मुक्त असलेली शंका" म्हणजे 'पाहिलेले' आणि 'ऐकलेले' या दोन्हीचा आधार न घेता – "काय बरे या भिक्षूला उद्देशून (प्राण्याला) मारून हे तयार केले असेल?" अशी केवळ शंका घेणे होय. "सर्वसंग्राहक" म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या शंकांचा संग्रह करणारा. Maṅgalādīnanti ādi-saddena āhunapāhunādikaṃ saṅgaṇhāti. Nibbematikā hontīti sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Itaresanti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hoti. Teyevāti ye uddissa kataṃ, teyeva. "मंगळ इत्यादींच्या" यातील 'आदि' शब्दाने आहुन (यज्ञीय भोजन), पाहुन (पाहुणचार) इत्यादींचा संग्रह होतो. "निःशंक होतात" याद्वारे सर्व प्रकारे शंकेचा पूर्ण अभाव असणे सांगितले आहे. "इतरांना" म्हणजे न जाणणाऱ्यांना (ते मांस खाणे) कल्प्य (योग्य) आहे, केवळ जाणणाऱ्यालाच येथे आपत्ती (दोष) प्राप्त होते. "तेच" म्हणजे ज्यांना उद्देशून ते केले गेले आहे, तेच. Uddissakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha – ‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassapi āpattiyevā’’ti. Paribhoganti paribhuñjitabbanti vadāmīti attho. उद्देशून केलेल्या मांसाच्या सेवनापेक्षा अकल्प्य (अयोग्य) मांसाच्या सेवनातील फरक दाखवण्यासाठी "अकल्प्य मांस तर" इत्यादी म्हटले आहे. पहिल्या बाबतीत (उद्देशून केलेल्या मांसात) सचित्तक (जाणूनबुजून केलेली) आपत्ती येते, तर दुसऱ्या बाबतीत अचित्तक (न जाणताही) आपत्ती येते. म्हणूनच म्हटले आहे – "अकल्प्य मांस न जाणता खाल्ले तरीही आपत्ती (दोष) येतेच." "परिभोग" म्हणजे सेवन करावे, असे मी सांगतो असा अर्थ आहे. 53. Tādisassāti tikoṭiparisuddhassa macchamaṃsassa paribhoge. Mettāvihārinopīti api-saddena amettāvihārinopi. Mettāvihārino paribhoge sikhāppattā anavajjatāti dassetuṃ ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādi [Pg.26] vuttaṃ. Aniyametvāti avisesetvā sāmaññato. Yasmā bhagavatā – ‘‘yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hotī’’tiādinā mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) attā aniyametvā vutto. Tathā hi vacchagotto – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, atthi pana bhoto gotamassa ekabhikkhupi sāvako āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti āha, ‘‘idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī’’tiādinā caṅkīsutte (ma. ni. 2.430) attā aniyametvā vutto. Tathā hi tattha parato – ‘‘yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, na so dhammo sudesanīyo luddenā’’tiādinā desanā āgatā, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā’’ti. Maṃsūpasecanova adhippeto macchamaṃsasahitassa āhārassa paribhogabhāvato macchamaṃsassa ca idha adhippetattā. ५३. "तशा प्रकारच्या" म्हणजे त्रिकोटिपरिशुद्ध मासे आणि मांसाच्या सेवनाबाबत. "मैत्रीविहारी देखील" यातील 'अपि' (देखील) शब्दाने मैत्रीविहार न करणाऱ्याचाही समावेश होतो. मैत्रीविहारी भिक्षूच्या सेवनामध्ये निर्दोषता शिखरावर पोहोचलेली असते, हे दर्शवण्यासाठी "येथे, जीवक, भिक्षू" इत्यादी म्हटले आहे. "अनियमित करून" म्हणजे विशेष न करता सामान्य रूपाने. कारण भगवंतांनी – "जेव्हा, वच्छ, भिक्षूची तृष्णा नष्ट होते" इत्यादींद्वारे महावच्छगोत्त सुत्तात (म. नि. २.१९४) स्वतःचा उल्लेख सामान्य रूपाने (अनियमित करून) केला आहे. तसेच वच्छगोत्त म्हणाला – "हे गौतम, हे राहू द्या, पण आपल्या गौतम गोत्राच्या श्रावकांमध्ये असा एकही भिक्षू आहे का, जो आसवांचा क्षय करून... विहरत आहे?" आणि "येथे, भारद्वाज, भिक्षू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो" इत्यादींद्वारे चंकी सुत्तात (म. नि. २.४३०) स्वतःचा उल्लेख सामान्य रूपाने केला आहे. कारण तेथे पुढे – "हा आयुष्यमान जो धम्म उपदेशितो, तो धम्म गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत, अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचा), निपुण आणि पंडितांनाच समजणारा आहे, तो धम्म लोभी माणसाला चांगल्या प्रकारे उपदेशित करता येत नाही" इत्यादी उपदेश आला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – "भगवंतांनी महावच्छगोत्त सुत्त, चंकी सुत्त आणि या सुत्तात अशा तीन ठिकाणी स्वतःलाच उद्देशून उपदेश केला आहे." येथे मांसाचे कालवण (मांसूपसेचन) च अभिप्रेत आहे, कारण मासे आणि मांसासह असलेल्या आहाराचे सेवन करणे आणि येथे मासे व मांसच अभिप्रेत असल्यामुळे. Agathito appaṭibaddho. Taṇhāmucchanāyāti taṇhāyanavasena mucchāpattiyā. Anajjhopanno taṇhāya abhibhavitvā na ajjhotthaṭo, gilitvā pariniṭṭhapetvā na saṇṭhitoti attho. Tenāha – ‘‘sabbaṃ ālumpitvā’’tiādi. Idha ādīnavo āhārassa paṭikūlabhāvoti āha ‘‘ekarattivāsenā’’tiādi. Ayamattho āhāraparibhogoti atthasaṃyojanaparicchedikā ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (dī. ni. 3.182; ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120) pavattā āhārapaṭibaddhachandarāganissaraṇabhūtā paññā assa atthīti nissaraṇapañño. Idamatthanti etamatthāya. Evaṃ santeti ‘‘brahmāti ca mettāvihārino samaññā’’ti avatvā ye dhammā mettāvihārassa paṭipakkhabhūtā, tattha sāvasesaṃ pahāsi brahmā, anavasesaṃ pahāsi bhagavāti sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ yathāvuttavacanaṃ anujānāmi, na mettāvihāritāsāmaññamattatoti attho. अनासक्त, अबद्ध (गुंतलेला नसलेला). 'तण्हामुच्छनाय' (तृष्णेच्या मोहाने) म्हणजे तृष्णेच्या वशतेमुळे मोहात पडणे. 'अनज्झोपन्नो' (अनासक्त) म्हणजे तृष्णेने पराभूत न होता तिच्या आहारी न जाणे, गिळून (आहार घेऊन) त्यातच मग्न न राहणे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "सर्व घास घेऊन" इत्यादी. येथे आहाराचा दोष आणि त्याची प्रतिकूलता दर्शवण्यासाठी "एका रात्रीच्या वास्तव्याने" इत्यादी म्हटले आहे. हा अर्थ आहाराच्या उपभोगाशी संबंधित आहे. "केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी" इत्यादी सूत्रांद्वारे (दी. नि. ३.१८२; म. नि. १.२३; २.२४; ३.७५; सं. नि. ४.१२०) प्रवृत्त झालेली, आहाराशी संबंधित छंद-रागापासून (इच्छा-आसक्तीपासून) मुक्त करणारी प्रज्ञा ज्याच्याकडे आहे, तो 'निस्सरणपञ्ञो' (मुक्तीची प्रज्ञा असलेला) होय. 'इदमत्थं' म्हणजे या अर्थासाठी. असे असताना, "मैत्रीविहारी (मैत्रीभावाने राहणारा) व्यक्तीला 'ब्रह्मा' अशी संज्ञा आहे" असे न म्हणता, जे धर्म मैत्रीविहाराच्या विरोधी आहेत, त्यातील काही भागाचा त्याग ब्रह्माने केला, परंतु भगवंतांनी त्यांचा पूर्णपणे (निरवशेष) त्याग केला आहे, असे जर तुम्ही या संदर्भाने म्हटले असेल, तर मी तुमच्या या विधानाचा स्वीकार करतो, केवळ मैत्रीविहाराच्या सामान्य गुणधर्मामुळे नाही, असा अर्थ आहे. 55. ‘‘Pāṭiyekko [Pg.27] anusandhī’’ti vatvā visuṃ anusandhibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Dvāraṃ thaketīti macchamaṃsaparibhogānuññāya aññesaṃ vacanadvāraṃ pidahati, codanāpathaṃ nirundhati. Kathaṃ sattānuddayaṃ dasseti? Sattānuddayamukhena bāhirakānaṃ macchamaṃsaparibhogapaṭikkhepo tayidaṃ micchā, tikoṭiparisuddhasseva macchamaṃsassa paribhogo bhagavatā anuññāto. Tathā hi vuttaṃ – ‘tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmī’tiādi (ma. ni. 2.52). Vinayepi (pārā. 409; cūḷava. 343) vuttaṃ – ‘‘tikoṭiparisuddhaṃ, devadatta, macchamaṃsaṃ mayā anuññāta’’nti. Tikoṭiparisuddhañca bhuñjantānaṃ sattesu anuddayā niccalā. ‘‘Sattānuddayaṃ dassetī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha. ५५. "स्वतंत्र संदर्भ (अनुसंधि)" असे सांगून, वेगळा संदर्भ दर्शवण्यासाठी "यामध्येच" इत्यादी म्हटले आहे. "द्वार बंद करतो" म्हणजे मासे आणि मांस खाण्याच्या परवानगीने इतरांच्या बोलण्याचे द्वार बंद करतो, आक्षेपाचा मार्ग रोखतो. प्राण्यांबद्दलची दया कशी दर्शवतो? प्राण्यांवरील दयेच्या निमित्ताने बाहेरील लोकांचा (इतर पंथीयांचा) मासे आणि मांस खाण्यास असलेला विरोध हा चुकीचा आहे, कारण भगवंतांनी केवळ 'तिकोटिपरिसुद्ध' (तीन प्रकारे शुद्ध असलेल्या) मासे आणि मांसाच्या उपभोगालाच अनुमती दिली आहे. कारण असे म्हटले आहे - "हे जीवक, मी तीन कारणांनी मांस उपभोगण्यास योग्य आहे असे सांगतो" इत्यादी (म. नि. २.५२). विनयपिटकातही (पारा. ४०९; चुळ्ळव. ३४३) म्हटले आहे - "हे देवदत्त, मी तीन प्रकारे शुद्ध (तिकोटिपरिसुद्ध) असलेले मासे आणि मांस खाण्यास अनुमती दिली आहे." आणि तीन प्रकारे शुद्ध असलेले अन्न ग्रहण करणाऱ्यांची प्राण्यांबद्दलची दया स्थिर (अविचल) असते. "प्राण्यांबद्दलची दया दर्शवतो" या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना "जर खरोखर" इत्यादी म्हटले आहे. Paṭhamena kāraṇenāti desanāvasenapi payogavasenapi paṭhamena parūpaghātahetunā. Kaḍḍhito so pāṇo. Galena pavedhentenāti yottagalena karaṇena asayhamānena. Bahupuññameva hoti āsādanāpekkhāya abhāvato, hitajjhāsayattā vāti adhippāyo. Esāhaṃ, bhantetiādi kasmā vuttaṃ, saraṇagamanavaseneva gahitasaraṇoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aya’’ntiādi. Ogāhantotiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suttaṃ anussaranto atthaṃ upadhārento. Sesaṃ suviññeyyameva. "पहिल्या कारणाने" म्हणजे उपदेशाच्या दृष्टीने किंवा प्रयोगाच्या (कृतीच्या) दृष्टीने, दुसऱ्याला इजा पोहचवण्याच्या पहिल्या कारणाने. तो प्राणी ओढला गेला. "गळ्याने थरथरत असताना" म्हणजे दोरीने गळा आवळल्यामुळे असह्य वेदना होत असताना. आस्वाद घेण्याच्या इच्छेचा अभाव असल्यामुळे आणि कल्याणाची भावना असल्यामुळे मोठे पुण्यच मिळते, असा अभिप्राय आहे. "हे भंते, मी हा..." इत्यादी का म्हटले आहे? केवळ शरण गमनाच्या द्वारेच शरण घेतलेले आहे, या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन "हा" इत्यादी म्हटले आहे. "प्रवेश करत असताना" इत्यादीपासून सुरुवात करून शेवटपर्यंत सूत्राचे स्मरण करत आणि अर्थाचे चिंतन करत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Jīvakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. जीवकसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 6. Upālisuttavaṇṇanā ६. उपालिसुत्त-वर्णना 56. Pāvāraṃ pārupatīti pāvāriko, idaṃ tassa kulasamudāgataṃ nāmaṃ, so pana mahaddhano mahābhogo nagare seṭṭhiṭṭhāne ṭhito. Tenāha ‘‘dussapāvārikaseṭṭhino’’ti. Dīghattā dīghatamattā. So kira pamāṇato upavacchayato diyaḍḍharatanaṃ atikkamma ṭhito. Evaṃladdhanāmoti ‘‘dīghatapassī’’ti laddhasamañño. Bāhirāyataneti titthiyasamaye piṇḍapātoti vohāro natthi, tasmā sāsanavohārena ‘‘piṇḍapātappaṭikkanto’’ti vuttanti adhippāyo. ५६. "पावार (एक प्रकारचे वस्त्र) परिधान करतो म्हणून पावारिक", हे त्याचे कुळाकडून आलेले नाव आहे. तो अत्यंत श्रीमंत, महाभोगी आणि नगरात श्रेष्ठ (शेटजी) पदावर प्रतिष्ठित होता. म्हणूनच "दुस्सपावारिक श्रेष्ठि" (वस्त्र-पावारिक शेटजी) असे म्हटले आहे. "दीघत्ता" म्हणजे दीर्घ तपस्वी असणे. तो आकाराने आणि उंचीने दीड हातापेक्षा जास्त उंच होता असे म्हणतात. अशा प्रकारे नाव मिळालेला, म्हणजेच "दीघतपस्सी" (दीर्घतपस्वी) अशी संज्ञा मिळालेला. बाह्य संप्रदायांमध्ये (तीर्थिकांच्या काळात) 'पिंडपात' असा व्यवहार (शब्दप्रयोग) नाही, म्हणून बुद्ध शासनाच्या व्यवहाराने "पिंडपाताहून परतलेला" असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. Dassetīti [Pg.28] deseti. Ṭhapetīti aññamaññasaṅkarato vavatthapeti. Kiriyāyāti karaṇena. Pavattiyāti pavattanena. Daṇḍāni paññapetīti ettha kasmā bhagavatā āditova tathā na pucchitanti? Yasmā sā tasmiṃ atthe sabhāvanirutti na hoti, sāsane loke samayantaresu ca tādiso samudācāro natthi, kevalaṃ pana tasseva nigaṇṭhassāyaṃ koṭṭhālakasadiso samudācāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kammāni paññapeti’’ iccevāha. Acittakanti cittarahitaṃ, cittena asamuṭṭhāpitanti attho. Kathaṃ pana tadubhayassa cittena vinā sambhavoti codanaṃ sandhāya tattha nidassanamāha ‘‘yathā kirā’’tiādi. Paṭivibhattānanti atthato bhinnānaṃ. Paṭivisiṭṭhānanti visesanapadavasena saddatopi bhinnānaṃ. Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmoti dīghatapassino yathāvuttavacanaṃ patiṭṭhapetukāmo. Tasmiñhi patiṭṭhāpite tenappasaṅgena āgato, upāli gahapati tasmiṃ padese dhammaṃ disvā sāsane abhippasīdissati. "दर्शवतो" म्हणजे उपदेश करतो. "प्रस्थापित करतो" म्हणजे एकमेकांशी संकर न करता निश्चित करतो. "क्रियेने" म्हणजे करण्याने. "प्रवृत्तीने" म्हणजे चालवण्याने. "दंडांची घोषणा करतो" येथे भगवंतांनी सुरुवातीलाच तसे का विचारले नाही? कारण त्या अर्थामध्ये ती स्वाभाविक व्याख्या होत नाही, बुद्ध शासनात, जगात आणि इतर संप्रदायांमध्ये तसा व्यवहार नाही, केवळ त्या निगंठाचाच (निर्ग्रंथाचाच) हा कोठडीसारखा व्यवहार आहे, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "कर्मांची घोषणा करतो" असेच म्हटले आहे. "अचित्तक" म्हणजे चित्तरहित, चित्ताने उत्पन्न न झालेले असा अर्थ आहे. परंतु त्या दोन्ही गोष्टी चित्ताशिवाय कशा शक्य आहेत, या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन तेथे उदाहरण देण्यासाठी "जसे की" इत्यादी म्हटले आहे. "विभक्त केलेल्या" म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने भिन्न असलेल्या. "विशिष्ट" म्हणजे विशेषण पदांच्या द्वारे शब्दाच्या दृष्टीनेही भिन्न असलेल्या. "वचन प्रस्थापित करण्याची इच्छा असलेला" म्हणजे दीघतपस्सीचे पूर्वोक्त वचन प्रस्थापित करण्याची इच्छा असलेला. कारण ते प्रस्थापित झाल्यावर, त्या निमित्ताने आलेले उपालि गृहपती त्या ठिकाणी धम्माचे दर्शन घेऊन बुद्ध शासनावर अत्यंत प्रसन्न होतील. Kathā eva upari vādāropanassa vatthubhāvato kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti kathāvatthusmiṃ, tadatthe vā patiṭṭhapesi. Yathā taṃ vādāropanabhayena na avajānāti, evaṃ tassaṃ kathāyaṃ, tasmiṃ vā atthe dīghatapassiṃ yāvatatiyaṃ vāde patiṭṭhapesi. Vādanti dosaṃ. कथाच पुढे वादाचा आधार बनत असल्यामुळे तिला 'कथावस्तू' म्हटले आहे. "कथेत प्रस्थापित केले" म्हणजे कथावस्तूमध्ये किंवा त्याच्या अर्थामध्ये प्रस्थापित केले. वाद उभा राहण्याच्या भीतीने तो नकार देणार नाही, अशा प्रकारे त्या कथेत किंवा त्या अर्थामध्ये दीघतपस्सीला तीन वेळा वादात प्रस्थापित केले. "वाद" म्हणजे दोष. 57. Idāni cetanāsampayuttadhammampi gahetvā kāyakammādivasena saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāmātiādi ‘‘kammassa kiriyāyā’’ti pāḷiyaṃ akusalakammassa adhigatattā vuttaṃ, pubbe pana aṭṭhakāmāvacarakusalacetanātiādi sāvajjaṃ anavajjañca sāmaññato ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Kasmā panettha cetanā na gahitāti āha ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhura’’nti. Kāyakammādibhedaṃ kammameva dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ, na cetanāmattameva. Evamāgatepīti kammānīti evaṃ nāmena āgatepi cetanā dhuraṃ, tattha cetanaṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā vuttanti adhippāyo. Kathaṃ pana tattha kammanti vā kammānīti vā āgate tesaṃ cetanāya dhurabhāvoti āha ‘‘yattha katthaci…pe… labhatī’’ti. Tattha yattha katthacīti yasmiṃ kismiñci dvāre. Sā vuttāvāti sā cetanā vuttāva, yā kāyasaṅkhārādipariyāyena (yassa kassaci kammassa kāyadvārādīsu pavattāpanacetanā) sampayuttadhammāpi [Pg.29] tadaggena lokiyāpi lokuttarāpi kammameva, abhijjhādayo pana cetanāpakkhikāti daṭṭhabbaṃ. ५७. आता चेतनासंप्रयुक्त धर्मांनाही घेऊन, कायकर्मादींच्या रूपाने संग्रह करून दाखवण्यासाठी "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये त्रिविध कायदुश्चरित हे 'कायकर्म' आहे इत्यादी "कम्मस्स क्रियाय" (कर्माच्या क्रियेने) असे पाळीमध्ये अकुशल कर्माच्या प्राप्तीमुळे म्हटले आहे. परंतु पूर्वी आठ कामावचर कुशल चेतना इत्यादी सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित) यांना सामान्यतः एकत्रित करून दाखवले आहे. परंतु येथे चेतना का घेतली नाही? म्हणून म्हटले आहे - "या सुत्तात कर्म हेच मुख्य (धुर) आहे." कायकर्मादी भेदांचे कर्मच मुख्य, ज्येष्ठ आणि पूर्वंगम (अग्रगामी) आहे, केवळ चेतनाच नाही. "असे आले तरी" म्हणजे 'कर्मे' अशा नावाने आले तरी चेतनाच मुख्य आहे, तिथे चेतनेला ज्येष्ठ आणि पूर्वंगम करून सांगितले आहे असा अभिप्राय आहे. परंतु तिथे 'कर्म' किंवा 'कर्मे' असे आले असता, त्यांची चेतना कशी मुख्य होते? म्हणून म्हटले आहे - "जिथे कुठे...पे... लाभते." तिथे 'जिथे कुठे' म्हणजे कोणत्याही द्वारात. "ती सांगितलीच आहे" म्हणजे ती चेतना सांगितलीच आहे, जी कायसंस्कारादी पर्यायाने (ज्या कोणत्याही कर्माची कायद्वारादींमध्ये प्रवृत्त करणारी चेतना आहे) संप्रयुक्त धर्म देखील त्या अग्रभागाने लौकिक असो वा लोकोत्तर असो, कर्मच आहे; परंतु अभिध्या (लोभ) इत्यादी चेतनापक्षाचे आहेत असे समजावे. Mahantanti kaṭukaphalaṃ. Na kilamati sappāṭihāriyattā paṭiññāya. Idāni tesaṃ sappāṭihāriyataṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, atha kasmā bhagavā idha akusalaṃ manokammaṃ mahāsāvajjaṃ kathesīti āha ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādi. Yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpanamattena gatamaggaṃ paṭipajjanto. Tenāha ‘‘kiñci atthanipphattiṃ apassantopī’’ti. "महंत" (मोठे) म्हणजे कटू फळ देणारे. प्रातिहार्ययुक्त (प्रभावशाली) प्रतिज्ञेमुळे तो थकत नाही. आता त्यांची प्रातिहार्यता दाखवण्यासाठी "तथा हि" (तसेच) इत्यादी म्हटले आहे. जर अकुशल प्राप्त झाल्यावर कायकर्म आणि वचीकर्म मोठे आहे असे म्हणताना तो थकत नाही, तर मग भगवंतांनी येथे अकुशल मनोकर्म महासावद्य (मोठे दोषयुक्त) का सांगितले? म्हणून म्हटले आहे - "या स्थानावर तर" इत्यादी. तिसऱ्यांदा प्रस्थापित करण्याच्या केवळ मार्गाने गेलेल्या मार्गावर चालणारा. म्हणूनच म्हटले आहे - "कोणतीही अर्थनिष्पत्ती (फळ) न पाहताही." 58. Nivāsaṭṭhānabhūto bālako etissā atthīti bālakinī. Satthupaṭiññātatāya nigaṇṭhānaṃ mahāti sambhāvitattā mahānigaṇṭho. ५८. जिचे निवासस्थान बालक आहे ती 'बालकिनी' होय. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) प्रतिज्ञा केल्यामुळे निगंठांमध्ये महान अशी मान्यता असल्यामुळे 'महानिगंठ' होय. 60. Āvaṭṭeti purimākārato nivatteti attano vase vatteti etāyāti āvaṭṭanī, māyā. Tenāha ‘‘āvaṭṭetvā gahaṇamāya’’nti. Satthupaṭiññānaṃ buddhadassane cittameva na uppajjati, ayamettha dhammatā. Sace pana so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ upagaccheyya, sattadhā muddhā phaleyya, tasmā bhagavā ‘‘mā ayaṃ bālo vinassī’’tiāditova yathā sammukhībhāvaṃ na labhati, tathā karoti. Svāyamattho pāthikaputtasamāgamena dīpetabbo. Dassanasampattiniyāmamāha ‘‘tathāgataṃ hī’’tiādi. Āgamā nu kho idha tumhākaṃ santikaṃ. ६०. जी पूर्व स्थितीपासून वळवते, स्वतःच्या वशमध्ये करते ती 'आवर्त्तनी' म्हणजे माया (जादू) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "आवर्त्तित करून (वळवून) ग्रहण करण्याची माया." शास्त्यांची प्रतिज्ञा करणाऱ्यांच्या मनात बुद्धदर्शनाची इच्छाच उत्पन्न होत नाही, हा येथील स्वभाव (धम्मता) आहे. परंतु जर त्याने ती प्रतिज्ञा न सोडता बुद्धांच्या संमुख जाण्याचा प्रयत्न केला, तर त्याचे मस्तक सात तुकड्यांत फुटेल; म्हणूनच भगवंतांनी "हा मूर्ख नष्ट होऊ नये" म्हणून सुरुवातीपासूनच तो संमुख येऊ शकणार नाही अशी व्यवस्था केली. हाच अर्थ पाथिकपुत्त समागमाने स्पष्ट केला पाहिजे. दर्शनसंपत्तीचा नियम सांगताना म्हटले आहे - "तथागतांनाच" इत्यादी. तुम्ही येथे त्यांच्या जवळ आलात काय? 61. Vacīsacce patiṭṭhahitvāti yathāpaṭiññātāya paṭiññāya ṭhatvā. ६१. "वचीसच्चात (वाणीच्या सत्यात) प्रतिष्ठित होऊन" म्हणजे प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे प्रतिज्ञेवर ठाम राहून. 62. Sītodake amatā pāṇā pānakāle pana maranti, tepi tena sītodakaparibhogena māritā honti, tasmā tapassinā nāma sabbena sabbaṃ sītodakaṃ na paribhuñjitabbanti tesaṃ laddhi. Pākatikaṃ vā udakaṃ sattoti purātanānaṃ nigaṇṭhānaṃ laddhi. Tenāha ‘‘sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipantī’’ti. Tesaṃ taṃ adhunātananigaṇṭhānaṃ vādena virujjhati. Te hi pathavīādinavapadatthato aññameva jīvitaṃ paṭijānanti. Cittena sītodakaṃ pātukāmo paribhuñjitukāmo hoti roge ṭhatvāpi sattānaṃ cittassa tathā na vitatatā. Tenāha – ‘‘tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjatī’’ti. Tenāti sītodakaṃ pātuṃ paribhuñjituñca icchanena. Assāti yathāvuttassa nigaṇṭhassa. Tatthevāti tathācittuppādane eva. Bhijjati saṃvarassa vikopitattā. Tathābhūto so nigaṇṭho sītodakaṃ [Pg.30] ce labheyya, katipayaṃ kālaṃ jīveyya, alābhena pana parisussamānakaṇṭhoṭṭhatālujivhāādiko sabbaso paridāhābhibhūto mareyya. Tenāha – ‘‘sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyyā’’ti. Kasmā? Yasmā sītodakaṃ pivāya sannissitacittassa maraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhatī’’ti. Yasmā pana tathābhūtacittassa nigaṇṭhassa manosattesu nāma devesu upapatti hotīti titthiyānaṃ laddhi, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhatī’’ti. Itīti evaṃ ‘‘idhāssa nigaṇṭho’’tiādiākārena. Nanti upāliṃ gahapatiṃ. Mahantoti vadāpesi ‘‘manopaṭibaddho kālaṅkarotī’’ti vadantoti adhippāyo. ६२. शीतोदकात (थंड पाण्यात) न मारलेले प्राणी पिण्याच्या वेळी मरतात, ते देखील त्या शीतोदकाच्या उपभोगाने मारले जातात, म्हणून तपस्व्याने सर्व प्रकारे शीतोदकाचा उपभोग घेऊ नये, हे त्यांचे मत (लद्धि) आहे. किंवा नैसर्गिक पाणी हाच जीव आहे, हे प्राचीन निगंठांचे मत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "सत्त्वसंज्ञेने (जीव समजून) शीतोदकाचा त्याग करतात." त्यांचे हे मत आधुनिक निगंठांच्या वादाशी विरुद्ध आहे. कारण ते पृथ्वी इत्यादी नऊ पदार्थांपेक्षा वेगळाच जीव मानतात. मनाने शीतोदक पिण्याची, उपभोगण्याची इच्छा असते, आजारी असतानाही प्राण्यांच्या मनाचा तसा विस्तार होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्यामुळे त्याचा मनोदंड तिथेच भंग पावतो." 'त्यामुळे' म्हणजे शीतोदक पिण्याची आणि उपभोगण्याची इच्छा केल्यामुळे. 'त्याचा' म्हणजे वर सांगितलेल्या निगंठाचा. 'तिथेच' म्हणजे तशा चित्तोत्पादामध्येच. 'भंग पावतो' म्हणजे संवराचा नाश झाल्यामुळे. तसा झालेला तो निगंठ जर शीतोदक मिळवेल, तर काही काळ जगेल; परंतु न मिळाल्यामुळे कोरडा पडलेला कंठ, ओठ, टाळू, जीभ इत्यादी असलेला, सर्व प्रकारे परिदाहाने (दाहाने) ग्रस्त होऊन मरेल. म्हणूनच म्हटले आहे - "शीतोदक न मिळाल्यामुळे तो काळ करेल (मरेल)." का? कारण शीतोदक पिण्यावर आश्रित असलेल्या चित्ताचा मृत्यू होतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "मनोदंड भंग पावला तरी च्युतीला (मृत्यूला) आकर्षित करतो." आणि ज्या अर्थी तशा चित्त असलेल्या निगंठाची 'मनोसत्त' नावाच्या देवांमध्ये उत्पत्ती होते, असे तीर्थिकांचे मत आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "मनोदंड भंग पावला तरी प्रतिसंधीला (पुनर्जन्माला) आकर्षित करतो." 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे "येथे त्याचा निगंठ" इत्यादी रूपाने. 'त्याला' म्हणजे उपालि गृहपतीला. "मनाशी बद्ध होऊन काळ करतो" असे म्हणणाऱ्याला 'मोठा' असे वदवले, असा अभिप्राय आहे. Upāsakassāti upālissa gahapatissa. Mucchāvasenātiādinā anvayato byatirekato ca manodaṇḍassa mahantataṃ vibhāveti. Cittasantatippavattimattenevāti vinā kāyadaṇḍena vacīdaṇḍena ca kevalaṃ cittasantatippavattimattena. Bhijjitvāpīti ettha pi-saddena abhijjitvāpi. Aniyyānikāti appāṭihīrā, ayuttāti attho. Sallakkhesi upāsakoti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojanā. Pañhapaṭibhānānīti ñātuṃ icchite atthe uppajjanakapaṭibhānāni. "उपासकाचा" म्हणजे उपालि गृहपतीचा. "मूर्च्छेच्या वशाने" इत्यादीद्वारे अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे मनोदंडाचे मोठेपण स्पष्ट केले आहे. "केवळ चित्तसंततीच्या प्रवृत्तीनेच" म्हणजे कायदंड आणि वचीदंडाशिवाय केवळ चित्तसंततीच्या प्रवृत्तीनेच. "भंग पावूनही" येथे 'अपि' शब्दाने 'भंग न पावताही' असा अर्थ होतो. "अनिय्यानिक" म्हणजे अप्रातिहार्य, अयोग्य असा अर्थ आहे. "उपासकाने लक्ष दिले" अशी विभक्ती बदलून योजना करावी. "प्रश्नप्रतिभान" म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या अर्थामध्ये उत्पन्न होणारे प्रतिभान (स्फूर्ती). ‘‘Manopaṭibaddho kālaṃ karotī’’ti vadantena atthato manodaṇḍassa taduttarabhāvo paṭiññāto hotīti āha ‘‘idāni manodaṇḍo mahantoti idaṃ vacana’’nti. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesī’’ti. "मनाशी बद्ध होऊन काळ करतो" असे म्हणणाऱ्याने अर्थतः मनोदंडाचे श्रेष्ठत्व मान्य केले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "आता मनोदंड मोठा आहे हे वचन." तसेच म्हटले आहे - "मनोदंडच बलवान आणि मोठा आहे असे वदवले." 63. Pāṇātipātādito yamanaṃ yāmo, catubbidho yāmo catuyāmo, catuyāmasaṅkhātena saṃvarena saṃvuto cātuyāmasaṃvarasaṃvuto. Aṭṭhakathāyaṃ pana yāma-saddo koṭṭhāsapariyāyoti ‘‘iminā catukoṭṭhāsenā’’ti vuttaṃ. Piyajātikaṃ rūpādiārammaṇaṃ rāgavasena bālehi bhāvanīyattā ‘‘bhāvita’’nti vuccatīti āha ‘‘bhāvitanti pañca kāmaguṇā’’ti. ६३. प्राणातिपातादींपासून (हिंसेपासून) संयम राखणे म्हणजे 'याम' होय. चार प्रकारचा याम म्हणजे 'चतुर्याम' होय. चतुर्याम संज्ञेच्या संवराने संवृत असलेला तो 'चातुर्यामसंवरसंवृत' होय. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'याम' शब्द हा भागाचा (कोठ्ठास) पर्याय आहे, म्हणून "या चार भागांनी" असे म्हटले आहे. प्रिय वाटणारे रूपादी आलंबन रागाच्या वशाने मूर्खांद्वारे भावना करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला "भावित" म्हटले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - "भावित म्हणजे पाच कामगुण." Yo sabbaṃ pāpaṃ āsavañca vāretīti sabbavārī, tassa navasu padatthesu sattamo padattho, tena sabbavārinā pāpaṃ vāritvā ṭhitoti sabbavārivārito[Pg.31]. Tenāha ‘‘sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo’’ti. Tato eva sabbassa vāritabbassa āsavassa dhunanato sabbavāridhuto. Vāritabbassa nivāraṇavasena sabbavārino phuṭo phusitoti sabbavāriphuṭo. Saṅghātanti sahasā hananaṃ, asañcetanikavadhanti attho. Katarasmiṃ koṭṭhāseti tīsu daṇḍakoṭṭhāsesu katarakoṭṭhāse. जो सर्व पाप आणि आसवांचे वारण (प्रतिबंध) करतो तो 'सब्बवारी' (सर्ववारी) होय. त्या नऊ पदार्थांपैकी हा सातवा पदार्थ आहे. त्या सर्ववारीने पापाचे वारण करून जो स्थित आहे तो 'सब्बवारिवारितो' (सर्ववारिवारित) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व प्रकारच्या पापनिवारणाने ज्याचे पाप निवारित झाले आहे.' म्हणूनच, वारण करण्यास योग्य अशा सर्व आसवांचा नाश केल्यामुळे (धुतल्यामुळे) तो 'सब्बवारिधुतो' (सर्ववारिधुत) होय. वारण करण्याजोग्या पापांच्या निवारण रूपाने सर्ववारीने जो स्पर्शित झाला आहे तो 'सब्बवारिप्फुटो' (सर्ववारिस्पृष्ट) होय. 'संघात' म्हणजे अचानक मारणे, अजाणतेपणे केलेला वध असा अर्थ आहे. 'कतरस्मिं कोट्ठासे' म्हणजे तीन दण्डभागांपैकी कोणत्या भागात. 64. Khaliyati samādiyatīti khalaṃ, rāsīti āha – ‘‘ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsi’’nti. Vijjādharaiddhiyā iddhimā. Sā pana iddhi yasmā ānubhāvasampannasseva ijjhati, na yassa kassaci. Tasmā āha ‘‘ānubhāvasampanno’’ti. Vijjānubhāvavaseneva ānubhāvasampanno. Citte vasībhāvappatto ānubhāvāya eva vijjāya paguṇabhāvāpādanena. Etena vasībhāvaṃ lokiyasamaññāvasena bhagavā upāliṃ gahapatiṃ paññapetukāmo evamāha. Lokikā hi ‘‘bhāvanāmayaiddhiyā iddhimā cetovasībhāvappatto parūpaghātaṃ karotī’’ti maññanti. Tathā hi te isayo paresaṃ saṃvaṇṇenti, isīnaṃ ānubhāvaṃ kittenti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āgamissatīti. ६४. जे गोळा केले जाते किंवा एकत्र केले जाते ते 'खल' (रास) होय. म्हणून म्हटले आहे - 'एकं मंसखलं' म्हणजे एक मांसाचा ढीग. विद्याधर ऋद्धीने युक्त तो ऋद्धिमान होय. परंतु ती ऋद्धी केवळ प्रभावसंपन्न व्यक्तीलाच प्राप्त होते, इतर कोणालाही नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनुभावसंपन्न' (प्रभावशाली). विद्येच्या प्रभावामुळेच तो प्रभावसंपन्न आहे. प्रभावासाठीच विद्येचा सराव करून चित्तावर वशित्व प्राप्त केलेला. या वशित्वाला लौकिक समजुतीनुसार स्पष्ट करू इच्छिणारे भगवान उपालि गृहपतीला असे म्हणाले. कारण लौकिक लोक असे मानतात की, 'भावनमय ऋद्धीने युक्त, चित्तावर वशित्व मिळवलेला ऋद्धिमान मनुष्य इतरांना हानी पोहोचवू शकतो.' तसेच ते ऋषी इतरांचे वर्णन करतात आणि ऋषींच्या प्रभावाचे कीर्तन करतात. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते पुढे येईल. 65. Araññameva hutvāti sabbaso araññameva hutvā. Araññabhāvena araññaṃ jātaṃ, na nāmamattena. Isīnaṃ atthāyāti isīnaṃ āsādanatthāya. ६५. 'अरण्यमेव हुत्वा' म्हणजे पूर्णपणे अरण्यच बनून. अरण्यभावामुळे ते अरण्य बनले, केवळ नावापुरते नाही. 'ऋषींच्या अर्थासाठी' म्हणजे ऋषींचा अपमान करण्यासाठी (किंवा त्यांना त्रास देण्यासाठी). Godhāvarītīrato nātidūre. Usūyamānoti ‘‘na maṃ esa jano parivāretī’’ti usūyaṃ karonto. Kiliṭṭho vatāti paṅkadantarajasiratādīhi kiliṭṭhasarīro. Anañjitamaṇḍitoti anañjitakkhiko sabbena, sabbaṃ amaṇḍito ca. Tasmiṃ kāle ‘‘kālasseva akkhīnaṃ añjanaṃ maṅgala’’nti manussānaṃ laddhi, tasmā anañjanaṃ visuṃ gahitaṃ. गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यापासून फार दूर नाही. 'असूया करणारा' म्हणजे 'हे लोक माझ्याभोवती गोळा होत नाहीत' अशी असूया करणारा. 'खरोखर मलीन' म्हणजे चिखल, दातांवरील मळ, धूळ आणि डोक्यावरील जटा इत्यादींनी मलीन शरीर असलेला. 'अनांजित-अमंडित' म्हणजे डोळ्यांत काजळ न घातलेला आणि पूर्णपणे न सजलेला. त्या काळात 'सकाळीच डोळ्यांत काजळ घालणे हे मंगलकारक आहे' अशी लोकांची समजूत होती, म्हणूनच 'अनांजन' (काजळ न घालणे) हे वेगळे सांगितले आहे. Rājā tassa vacanaṃ gahetvāti ‘‘vedesu īdisaṃ āgataṃ bhavissatīti evaṃ, bhante’’ti rājā tassa purohitassa vacanaṃ gahetvā. Usumajātahadayoti uttattahadayo. Nāsikānaṃ appahonte mukhena assasanto. 'राजाने त्याचे वचन स्वीकारून' म्हणजे 'वेदांमध्ये असेच आले असावे, हे भंते!' असे म्हणून राजाने त्या पुरोहिताचे वचन स्वीकारून. 'उष्ण हृदय झालेला' म्हणजे संतप्त हृदय झालेला. नाकाने श्वास घेणे अपुरे पडत असल्यामुळे तोंडाने श्वास घेणारा. Vijitajayehi āgantvā nakkhattayuttaṃ āgamentehi nisīditabbaṭṭhānaṃ jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Udakavuṭṭhipātanādi tasmiṃ pāpakamme asamaṅgibhūtānampi samanuññatāya [Pg.32] antokaraṇatthaṃ kataṃ. Katabhaṇḍavuṭṭhīti ābharaṇavassaṃ. Mahājano samanuñño jātoti yojanā. Mātuposakarāmoti mātari sammāpaṭipanno rāmo nāma eko puriso. Asamaṅgibhūtānanti asamanuññānaṃ. विजय मिळवून परत आल्यावर आणि शुभ नक्षत्राची वाट पाहत असताना बसण्याचे ठिकाण म्हणजे 'जयस्कंधावार स्थान' (विजयी छावणीचे ठिकाण) होय. पाऊस पाडणे इत्यादी गोष्टी त्या पापकर्मात सहभागी नसलेल्यांनाही संमती देण्यासाठी (किंवा त्यांच्या अंतःकरणात अनुकूलता निर्माण करण्यासाठी) केल्या गेल्या. 'कतभण्डवुट्ठी' म्हणजे आभूषणांचा वर्षाव. 'महाजन सहमत झाले' अशी योजना आहे. 'मातृपोषक राम' म्हणजे आईची योग्य प्रकारे सेवा करणारा राम नावाचा एक माणूस. 'असमंगीभूतांना' म्हणजे जे सहमत नव्हते त्यांना. Avakiriyāti asussūsataṃ paṭicca. Phuliṅgānīti aggikaṇāni. Patanti kāyeti kāye ito cito nipatanti. Ete kira nirayaṃ vivaritvā mahājanassa dassenti. 'अवकिरिय' म्हणजे ऐकण्याची अनिच्छा (अनादर) असल्यामुळे. 'फुलिंग' म्हणजे अग्नीच्या ठिणग्या. 'शरीरावर पडतात' म्हणजे शरीरावर इकडेतिकडे पडतात. हे नक्कीच नरक उघडून लोकांना दाखवतात. Yathāphāsukaṭṭhānanti mayaṃ kañcipi desaṃ uddissa na gacchāma, yattha pana vasantassa pabbajitassa phāsu hoti, taṃ yathāphāsukaṭṭhānaṃ gacchāmāti adhippāyo. Saṅghāti saṃhatā. Gaṇāti taṃtaṃseṇibhāvena gaṇitabbatāya gaṇā. Gaṇībhūtāti ekajjhāsayā hutvā rāsibhūtā. Adinnādānantiādīsupi niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesenāti ānetvā yojetabbaṃ. 'यथाफासुकस्थान' (अनुकूल स्थान) म्हणजे 'आम्ही कोणत्याही विशिष्ट देशाच्या उद्देशाने जात नाही, तर जेथे राहणे प्रव्रजितासाठी अनुकूल असते, त्या अनुकूल स्थानी आम्ही जातो' असा अभिप्राय आहे. 'संघ' म्हणजे एकत्रित झालेले. 'गण' म्हणजे त्या त्या श्रेणीच्या रूपाने मोजले जाण्यामुळे त्यांना गण म्हणतात. 'गणीभूत' म्हणजे एकाच विचाराचे होऊन एकत्र आलेले. 'अदिन्नादान' (चोरी) इत्यादींच्या बाबतीतही, नरकात यातना भोगून मनुष्यलोकात आलेल्या व्यक्तीच्या कर्माच्या अवशिष्ट विपाकामुळे, असे जोडून अर्थ लावावा. Paggaṇhissāmīti sambhāvanaṃ uppādessāmi. Nesaṃ kattabbanti cintesīti yojanā. Kiṃ cintesi? Āghātaṃ uppādetvā anatthakaraṇūpāyaṃ. Tenāha ‘‘so dhammakathāpariyosāne’’tiādi. Nāgabalapicchillādīnanti nāgabalasāsapaaṅkolatelakaṇikāraniyyāsādīnaṃ cikkhallānaṃ. Viheṭhayiṃsu nirayādikathāhi ghaṭṭentā. Chadvārārammaṇeti cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūte rūpādivisaye. 'मी सन्मान करीन' म्हणजे आदर निर्माण करीन. 'त्यांच्यासाठी काय करावे असा विचार केला' असा संबंध आहे. काय विचार केला? द्वेष निर्माण करून अनर्थ करण्याचा उपाय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो धम्मकथेच्या शेवटी' इत्यादी. 'नागबल-पिच्छिल' इत्यादी म्हणजे नागबला, मोहरी, अंकोल तेल, कण्हेर वृक्षाचा चीक इत्यादींचा चिखल. नरक इत्यादींच्या कथांनी आघात करून त्यांनी त्रास दिला. 'सहा द्वारांचे आलंबन' म्हणजे चक्षु इत्यादी सहा द्वारांचे आलंबन असणारे रूप इत्यादी विषय. Nava vuṭṭhiyoti udakavuṭṭhi sumanapupphavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi ābharaṇavuṭṭhi āvudhavuṭṭhi aṅgāravuṭṭhi pāsāṇavuṭṭhi vālikāvuṭṭhīti imā nava vuṭṭhiyo. Avañcayīti sakkāraṃ karonto viya hutvā asakkāraṃ karonto anatthacaraṇena vañcayi. Adūsaketi anaparādhe. 'नऊ वर्षाव' म्हणजे पाण्याचा वर्षाव, जाईच्या फुलांचा वर्षाव, माषक नाण्यांचा वर्षाव, कहापण नाण्यांचा वर्षाव, आभूषणांचा वर्षाव, शस्त्रांचा वर्षाव, कोळशांचा वर्षाव, दगडांचा वर्षाव आणि वाळूचा वर्षाव - हे नऊ वर्षाव होत. 'फसवले' म्हणजे सत्कार करत असल्यासारखे दाखवून प्रत्यक्षात असत्कार करत अनर्थ करून फसवले. 'अदूषक' म्हणजे निरपराध व्यक्तीला. ‘‘Diṭṭhamaṅgalikā brāhmaṇakaññā’’ti jātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.15.mātaṅgajātakavaṇṇanā) āgataṃ, idha pana ‘‘seṭṭhidhītā’’ti. Vāreyyatthāyāti āvāhatthāya, assāti pesitapuggalassa. Tādisena nīcakulasaṃvattaniyena kammunā laddhokāsena caṇḍālayoniyaṃ nibbatto. जातक अट्ठकथा इत्यादींमध्ये (मातंग जातक वर्णनात) 'दिट्ठमंगलिक ही ब्राह्मणकन्या' असे आले आहे, परंतु येथे 'श्रेष्ठीची मुलगी' असे म्हटले आहे. 'विवाहासाठी' म्हणजे लग्नासाठी, 'त्याच्या' म्हणजे पाठवलेल्या व्यक्तीच्या. अशा नीच कुळात जन्म देणाऱ्या कर्माला संधी मिळाल्यामुळे तो चांडाळ योनीत जन्मला. Cammageheti [Pg.33] cammena chādite gehe. Mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi jātisamudāgataṃ. Tanti ghaṇṭaṃ. Vādento tālanena saddaṃ karonto. Mahāpathaṃ paṭipajji diṭṭhamaṅgalikāya gehadvārasamīpena. 'चर्मगृहात' म्हणजे चामड्याने झाकलेल्या घरात. जातीवरून त्याचे नाव 'मातंग' असेच पडले होते. 'ती' म्हणजे घंटा. 'वाजवत' म्हणजे वाजवून आवाज करत. तो दिट्ठमंगलिकेच्या घराच्या दराजवळून जाणाऱ्या महामार्गावर आला. Tassā veyyāvaccakarā ceva upaṭṭhākamanussā paṭibaddhā ca surāsoṇḍādayo jāṇukapparādīhi sukoṭṭitaṃ koṭṭitabhāvena mucchaṃ āpannattā matoti saññāya chaḍḍesuṃ. तिच्या सेवकांनी, परिचारकांनी आणि तिच्याशी संबंधित असलेल्या मद्यपी इत्यादींनी त्याला गुडघे आणि कोपर इत्यादींनी इतके बेदम मारले की तो बेशुद्ध पडला, आणि तो मेला आहे असे समजून त्यांनी त्याला तिथेच सोडून दिले. Atha bodhisatto āyuavasesassa atthitāya mandamande vāte vāyante cirena saññaṃ paṭilabhati. Tenāha ‘‘mahāpuriso’’tiādi. Gehaṅgaṇeti gehassa mahādvārato bahi vivaṭaṅgaṇe. Patitoti pātaṃ katvā icchitatthanipphattiṃ antaraṃ katvā anuppavesena nipanno. Diṭṭhamaṅgalikāyāti diṭṭhamaṅgalikākāraṇena. नंतर बोधिसत्त्वांचे आयुष्य शिल्लक असल्यामुळे, मंद मंद वारा वाहत असताना बऱ्याच वेळाने त्यांना शुद्ध आली. म्हणूनच म्हटले आहे - 'महापुरुष' इत्यादी. 'घराच्या अंगणात' म्हणजे घराच्या मुख्य दरवाजाबाहेर असलेल्या खुल्या अंगणात. 'पडला' म्हणजे स्वतःला पाडून, इच्छित कार्य पूर्ण होईपर्यंत मध्ये न थांबता तिथेच पडून राहिला. 'दिट्ठमंगलिकेसाठी' म्हणजे दिट्ठमंगलिकेच्या कारणास्तव. Yasanti vibhavaṃ kittisaddañca. Candanti candamaṇḍalaṃ, candavimānanti attho. Ucchiṭṭhageheti parehi paribhuttagehe. Maṇḍapeti nagaramajjhe mahāmaṇḍape. 'यश' म्हणजे वैभव आणि कीर्ती. 'चंद्र' म्हणजे चंद्रमंडळ, चंद्रविमान असा अर्थ आहे. 'उच्छिष्ट घरात' म्हणजे इतरांनी वापरलेल्या घरात. 'मंडपात' म्हणजे नगराच्या मध्यभागी असलेल्या मोठ्या मंडपात. Khīramaṇimūlanti khīramūlaṃ, pādesu baddhamaṇimūlañca. Yāvatā vācuggatā pariyattīti yattako manussavacīdvārato uggato nikkhanto pavatto, yaṃkiñci vacīmayanti attho. Ākāsaṅgaṇeti vivaṭaṅgaṇe. 'क्षीरमणीमूल' म्हणजे दुधाचे मूल्य आणि पायात बांधलेल्या मण्यांचे मूल्य. 'जितकी वाणीतून निघालेली परियत्ती' म्हणजे मानवी वाणीच्या द्वारातून जे काही बाहेर पडले, प्रकट झाले किंवा प्रवृत्त झाले, जे काही वाचेने युक्त आहे असा अर्थ आहे. 'आकाश अंगणात' म्हणजे खुल्या अंगणात. Dummavāsīti dhūmo dhūsaro, anañjitāmaṇḍitoti adhippāyo. Otallakoti nihīnajjhāsayo, appānubhāvoti attho. Paṭimuñca kaṇṭheti yāva galavāṭakā pārupitvā. Ko re tuvanti are ko nāma tvaṃ. ‘दुम्मवासी’ म्हणजे धुरकट किंवा मळकट वस्त्र नेसलेला, ज्याने डोळ्यात काजळ घातलेले नाही किंवा स्वतःला सजवलेले नाही असा अभिप्राय आहे. ‘ओतल्लको’ म्हणजे हीन मनोवृत्तीचा, अल्प प्रभाव असलेला असा अर्थ आहे. ‘पटिमुञ्च कण्ठे’ म्हणजे गळ्यापर्यंत पांघरून घेऊन. ‘को रे तुवं’ म्हणजे अरे, तू कोण आहेस? Pakatanti paṭiyattaṃ nānappakārato abhisaṅkhataṃ. Uttiṭṭhapiṇḍanti antaragharaṃ upagamma ṭhatvā laddhabbapiṇḍaṃ, bhikkhāhāranti attho. Labhatanti lacchatu. Sapākoti mahāsatto jātivasena yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. ‘पकतं’ म्हणजे विविध प्रकारे तयार केलेले किंवा बनवलेले. ‘उत्तिट्ठपिण्डं’ म्हणजे घराघरांमध्ये जाऊन, उभे राहून मिळवलेले अन्न (पिंड), भिक्षा-अन्न असा अर्थ आहे. ‘लभतं’ म्हणजे प्राप्त होऊ दे. ‘सपाको’ म्हणजे महासत्त्व (बोधिसत्त्व) आपल्या जातीच्या दृष्टीने स्वतःला जसे आहे तसे प्रकट करतात. Atthatthitaṃ saddahatoti samparāyikassa atthassa atthibhāvaṃ saddahantassa. Apehīti apagaccha. Ettoti imasmā ṭhānā. Jammāti lāmaka. ‘अत्थत्थितं सद्दहतो’ म्हणजे परलोकातील कल्याणाच्या अस्तित्वावर श्रद्धा ठेवणाऱ्याचा. ‘अपेहि’ म्हणजे दूर हो (निघून जा). ‘एत्तो’ म्हणजे या ठिकाणाहून. ‘जम्मा’ म्हणजे नीच किंवा तुच्छ. Anūpakhetteti [Pg.34] ajaṅgale udakasampanne khette phalavisesaṃ paccāsīsantā. Etāya saddhāya dadāhi dānanti ninnaṃ thalañca pūrento megho viya guṇavante nigguṇe ca dānaṃ dehi, evaṃ dento ca appeva ārādhaye dakkhiṇeyyeti. Dakkhiṇeyyeti sīlādiguṇasamannāgate. ‘अनूपखेत्ते’ म्हणजे जंगल नसलेल्या, पाण्याने समृद्ध असलेल्या शेतात विशेष फळाची आशा ठेवणारे. ‘एताय सद्धाय ददाहि दानं’ म्हणजे सखल आणि उंच जमीन भरून काढणाऱ्या मेघाप्रमाणे गुणवान आणि गुणहीन दोघांनाही दान दे, आणि अशा प्रकारे दान देत असताना कदाचित तू दान स्वीकारण्यास योग्य असलेल्यांना संतुष्ट करशील. ‘दक्खिणेय्ये’ म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्यांना. Tānīti te brāhmaṇā. Veṇupadarenāti veḷuvilīvena. ‘तानि’ म्हणजे ते ब्राह्मण. ‘वेणुपदरेण’ म्हणजे बांबूच्या तुकड्याने. Giriṃ nakhena khaṇasīti pabbataṃ attano nakhena khaṇanto viya ahosi. Ayoti kālalohaṃ. Padahasīti abhibhavasi, attano sarīrena abhibhavanto viya ahosi. ‘गिरिं नखेन खणसि’ म्हणजे स्वतःच्या नखांनी पर्वत खणल्यासारखे झाले. ‘अयो’ म्हणजे लोखंड. ‘पदहसि’ म्हणजे तू पराभूत करतोस, स्वतःच्या शरीराने दडपून टाकल्यासारखे झाले. Āvedhitanti calitaṃ viparivattetvā ṭhitaṃ. Piṭṭhitoti piṭṭhipassena. Bāhuṃ pasāreti akammaneyyanti akammakkhamaṃ bāhudvayaṃ thaddhaṃ sukkhadaṇḍakaṃ viya kevalaṃ pasāreti, na samiñjeti, setāni akkhīni parivattanena kaṇhamaṇḍalassa adissanato. ‘आवेधितं’ म्हणजे थरथरलेले, उलटून राहिलेले. ‘पिट्ठितो’ म्हणजे पाठीमागून. ‘बाहुं पसारेति अकम्मनेय्यं’ म्हणजे काम करण्यास असमर्थ असलेले दोन्ही हात ताठ होऊन सुकलेल्या लाकडासारखे केवळ पसरलेले राहतात, ते हलत नाहीत; डोळे फिरल्यामुळे काळी बाहुली न दिसता डोळे पांढरे पडतात. Jīvitanti jīvanaṃ. ‘जीवितं’ म्हणजे जीवन. Vehāyasanti ākāse. Pathaddhunoti pathabhūtaddhuno viya. ‘वेहायसं’ म्हणजे आकाशात. ‘पथद्धुनो’ म्हणजे मार्गावरील प्रवाशाप्रमाणे. Saññampi na karotīti ‘‘ime kulappasutā’’ti saññāmattampi na karoti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakanti khāditadantakaṭṭhattā vuttaṃ. Etasseva upari patissati appaduṭṭhapadosabhāvato, mahāsattassa tadā ukkaṃsagatakhettabhāvato. Iddhivisayo nāma acinteyyo, tasmā kathaṃ sūriyassa uggantuṃ nādāsīti na cintetabbaṃ. Aruṇuggaṃ na paññāyatīti tasmiṃ padese aruṇapabhā na paññāyati, andhakāro eva hoti. ‘सञ्ञम्पि न करोति’ म्हणजे ‘हे उच्च कुळातील आहेत’ अशी साधी जाणीवही ठेवत नाही. ‘दन्तकट्ठकुच्छिट्ठकं’ म्हणजे दात घासण्याची काडी चावल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘याच्यावरच कोसळेल’ कारण निर्दोष व्यक्तीवर द्वेष केल्यामुळे आणि त्यावेळी महासत्त्व हे सर्वोच्च पुण्यक्षेत्र होते. ऋद्धीचा विषय हा अचिंत्य आहे, म्हणून ‘सूर्याला उगवू का दिले नाही’ असा विचार करू नये. ‘अरुणुग्गं न पञ्ञायति’ म्हणजे त्या प्रदेशात अरुणाचा प्रकाश दिसत नाही, केवळ अंधारच असतो. Yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ kālavipariyāyo. Mahāpaññanti mahantānaṃ paññānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Janapadassa mukhaṃ passathāti imassa janapadavāsino janassa upaddavena maṅkubhūtaṃ mukhaṃ passatha. हा यक्षाचा प्रभाव आहे की काळाचा विपर्यास? ‘महापञ्ञं’ म्हणजे महान प्रज्ञेचे अधिष्ठान केलेले. ‘जनपदस्स मुखं पस्सथ’ म्हणजे या जनपदातील रहिवाशांचे संकटाने व्याकुळ झालेले चेहरे पहा. Etassa kathā etasseva upari patissatīti yāhi tena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātā pharusavācā pavattitā, sā abhisapi tassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedaniyakammaṃ hutvā [Pg.35] sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampatti paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedaniyassa dhammatā, tena vuttaṃ ‘etassa kathā etasseva upari patissatī’tiādi. Mahāsatto pana taṃ tassa upari patituṃ na adāsi, upāyena mocesi. Tena vuttaṃ cariyāpiṭake (cariyā. 2.64) – ‘त्याचे बोलणे त्याच्यावरच कोसळेल’ म्हणजे ज्या महासत्त्वांचे अंतःकरण पारमितांच्या भावनेने समृद्ध आहे, जे विविध समापत्तींच्या विहाराने परिपूर्ण आहेत, जे शील आणि दृष्टीच्या संपदेने सुसंस्कृत आहेत आणि जे महाकरुणेचे निवासस्थान आहेत, अशा महासत्त्वांवर त्याने आर्य-निंदा आणि शापयुक्त कठोर वचन उच्चारले आहे. तो शाप त्या महासत्त्वांच्या विशेष पुण्यक्षेत्रत्वामुळे आणि त्याच्या स्वतःच्या कठोर मनोवृत्तीमुळे ‘दृष्टधर्मवेदनीय कर्म’ (याच जन्मात फळ देणारे कर्म) बनून, जर त्याने महासत्त्वांची क्षमा मागितली नाही, तर सातव्या दिवशी त्याचे फळ मिळणे स्वाभाविक होते. परंतु महासत्त्वांची क्षमा मागितल्यास, प्रयोगाच्या समृद्धीमुळे ते कर्म निष्फळ ठरते आणि ‘अहोसिकर्म’ बनते. कारण आर्य-निंदेच्या पापाचे याच जन्मात फळ मिळणे हाच नियम आहे, म्हणूनच ‘त्याचे बोलणे त्याच्यावरच कोसळेल’ इत्यादी म्हटले आहे. परंतु महासत्त्वांनी ते त्याच्यावर कोसळू दिले नाही, तर उपायाने त्याची सुटका केली. म्हणूनच चरियापिटकात म्हटले आहे – ‘‘Yaṃ so tadā maṃ abhisapi, kupito duṭṭhamānaso; Tasseva matthake nipati, yogena taṃ pamocayi’’nti. ‘तेव्हा क्रुद्ध आणि दुष्ट मनाचा होऊन त्याने मला जो शाप दिला, तो त्याच्याच डोक्यावर कोसळला असता, परंतु मी उपायाने त्याची सुटका केली.’ Yañhi tattha sattame divase bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayamettha yogoti adhippeto. Yogena hi ubbaḷhā sarājikā parisā nagaravāsino negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa santikaṃ tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. So ca bodhisattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ, tassa ca sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi – ‘‘ime pabbajitā samānā cittassa vase vattanti, na pana cittaṃ attano vase vattāpentī’’ti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tenāha ‘‘athassā’’tiādi. कारण तिथे सातव्या दिवशी बोधिसत्त्वांनी जे सूर्योदय रोखण्याचे काम केले, तोच येथे ‘उपाय’ (योग) म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण त्या उपायाने व्याकुळ झालेल्या राजासहित सर्व परिषदेने, नगरवासीयांनी, व्यापारी आणि जनपदातील लोकांनी त्या तापसाला बोधिसत्त्वांच्या जवळ आणून त्यांची क्षमा मागितली. आणि त्यानेही बोधिसत्त्वांचे गुण जाणून त्यांच्यावर आपले चित्त प्रसन्न केले. परंतु त्याच्या डोक्यावर मातीचा गोळा ठेवणे आणि त्याचे सात तुकडे करणे जे केले गेले, ते लोकांच्या चित्ताचे रक्षण करण्यासाठी होते. अन्यथा – ‘हे प्रव्रजित असूनही चित्ताच्या आहारी जातात, स्वतःच्या चित्ताला आपल्या ताब्यात ठेवत नाहीत’ असे म्हणून लोकांनी महासत्त्वांनाही त्याच्यासारखेच मानले असते, आणि ते त्यांच्या दीर्घकालीन अहितासाठी व दुःखासाठी ठरले असते. म्हणूनच ‘अथस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. Lohakūṭavassanti ayaguḷavassaṃ. Tadā hi ratanamattāni diyaḍḍharatanamattānipi tikhiṇaṃsāni ayaguḷamaṇḍalāni ito cito ca nipatantā manussānaṃ sarīrāni khaṇḍakhaṇḍakāni akaṃsu. Kalalavassanti tanukakaddamapaṭalakaddamaṃ. Upahaccāti āghāṭetvā. Tadeva majjhāraññaṃ. ‘लोहकूटवस्सं’ म्हणजे लोखंडी गोळ्यांचा पाऊस. कारण त्यावेळी एक हात किंवा दीड हात आकाराचे, तीक्ष्ण कडा असलेले लोखंडी गोळे इकडेतिकडे पडत असताना त्यांनी लोकांच्या शरीराचे तुकडे तुकडे केले. ‘कललवस्सं’ म्हणजे पातळ चिखलाचा पाऊस. ‘उपहच्च’ म्हणजे आघात करून. ‘तदेव मज्झारञ्ञं’ म्हणजे तेच मध्य-अरण्य होय. 67. Anuviccakāranti anuviccakaraṇaṃ. Kāraṇehi dvīhi aniyyānikasāsane ṭhitānaṃ attano sāvakattaṃ upagate paggahaniggahāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. ६७. ‘अनुविच्चकारं’ म्हणजे विचारपूर्वक तपासणी करणे. दोन कारणांमुळे, अनिर्याणिक शासनात (जे मुक्ती देणारे नाही अशा शिकवणुकीत) राहिलेल्यांच्या आणि आपल्याकडे श्रावकत्व प्राप्त झालेल्यांच्या प्रग्रह (प्रोत्साहन) आणि निग्रह (दमन) दाखवण्यासाठी ‘कस्मा’ इत्यादी म्हटले आहे. 69. Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76; a. ni. ṭī. 3.8.12) anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, kā pana sā? Dānādikathā. Dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca āditova kathitā[Pg.36]. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggahaṇavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogayasasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītacariyabhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā bhogabhavasampattiyoti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena dassitoti veditabbaṃ. ६९. अनुपुब्बीकथा म्हणजे (दी. नि. टी. २.७५-७६; अ. नि. टी. ३.८.१२) अनुक्रमाने सांगण्याची कथा. ती कोणती आहे? दान इत्यादी कथा (दानादीकथा). दानकथा ही सामान्य लोकांमध्येही प्रचलित असल्यामुळे, सर्वांसाठी सामायिक व सुलभ असल्यामुळे आणि शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्याचा तो एक उपाय असल्यामुळे सर्वप्रथम सांगितली जाते. कारण त्यागशील व्यक्ती परिग्रह वस्तूंविषयी (मालमत्तेविषयी) अनासक्त असल्यामुळे सहजतेने शीलांचे ग्रहण (समादान) करते आणि त्यात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होते. शीलाद्वारे दाता आणि प्रतिग्रहीता (स्वीकारणारा) यांच्या शुद्धीमुळे इतरांवर अनुग्रह करण्याविषयी सांगून, दुसऱ्यांना पीडा न देण्याविषयी सांगून, क्रियाधर्माविषयी सांगून अक्रियाधर्माचा निषेध केल्यामुळे, आणि भोग व यश संपत्तीच्या कारणाविषयी सांगून भवसंपत्तीच्या कारणाविषयी सांगितल्यामुळे दानकथेनंतर शीलकथा सांगितली जाते. आणि ते शील संसारावर (वट्टावर) आश्रित आहे, ही भवसंपत्ती त्याचेच फळ आहे हे दर्शवण्यासाठी, आणि या दान व शीलमय अशा श्रेष्ठ आचरणाने युक्त पुण्यक्रियावस्तूंमुळे चातुर्महाराजिकादी देवलोकांमध्ये श्रेष्ठ अशा अपरिमित भोग व भवसंपत्ती प्राप्त होते हे दर्शवण्यासाठी त्यानंतर स्वर्गकथा (सग्गकथा) सांगितली जाते. तो स्वर्ग राग इत्यादी क्लेशांनी मलीन (उपक्किलिट्ठ) आहे, तर आर्यमार्ग हा नेहमीच अमलीन (अनुपक्किलिट्ठ) आहे हे दर्शवण्यासाठी स्वर्गकथेनंतर मार्गाची (मग्ग) चर्चा केली जाते. आणि मार्गाचे वर्णन करताना, तो प्राप्त करण्याचा उपाय दर्शवण्यासाठी, स्वर्गात समाविष्ट असलेल्या आणि इतर सर्वच कामांचे (इच्छांचे) अनेक दोष असलेले, अनित्य, अध्रुव आणि परिवर्तनशील असणे म्हणजेच 'कामांचे दुष्परिणाम' (कामादीनव) सांगितले जातात. ते (कामभोग) हीन, ग्राम्य, पृथग्जनांचे (सामान्य लोकांचे), अनार्य आणि अनर्थकारक आहेत, हा त्यांचा 'ओकार' म्हणजे तुच्छ भाव आहे; आणि सर्वच भव हे क्लेशांचे अधिष्ठान असल्यामुळे तिथे संक्लेश (मलीनता) आहे. सर्व प्रकारे क्लेशांपासून मुक्त असणे म्हणजेच निर्वाण होय, अशा प्रकारे नैष्क्रम्याचे (नेक्खम्म) फायदे (आनिसंस) सांगितले पाहिजेत. हा अर्थ 'मग्गं' (मार्ग) या शब्दातील 'इति' शब्दाने दर्शवला आहे, असे समजावे. Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānasañhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo ayamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājādigatā dibbā sampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’nti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ, patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ. 'सुखांचे निदान (कारण)' म्हणजे ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (साम्परायिक) आणि निर्वाणाशी संबंधित असलेल्या सर्वच सुखांचे कारण होय. कारण या जगात जे काही भोगसुख म्हणून ओळखले जाते, ते सर्व दानामुळेच मिळते, हा अर्थ स्पष्ट आहे. परंतु, जे ध्यान, वियश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांच्याशी संबंधित सुख आहे, त्यासाठी देखील दान हे उपनिश्रय प्रत्यय (उपनिस्सयपच्चय) ठरतेच. 'संपत्तीचे मूळ' म्हणजे या जगात प्रादेशिक राज्य, ऐश्वर्य, सात रत्नांनी देदीप्यमान चक्रवर्ती संपत्ती इत्यादी प्रकारच्या मानवी संपत्ती, आणि चातुर्महाराजिकादी देवलोकांमधील दिव्य संपत्ती, किंवा इतर ज्या काही संपत्ती आहेत, त्या सर्वांचे हे मूळ कारण आहे. 'भोगांचे' म्हणजे उपभोग घेण्याच्या अर्थाने 'भोग' असे नाव मिळालेल्या प्रिय रूप इत्यादींचे, किंवा त्यावर आधारित उपभोग सुखांचे, स्थिर अधिष्ठान असल्यामुळे ते 'प्रतिष्ठा' (पतिट्ठा) आहे. 'विषमगतस्य' म्हणजे संकटात (व्यसनात) सापडलेल्याचे. 'त्राण' (ताण) म्हणजे रक्षण, त्या संकटापासून वाचवणे. 'लेण' (लयन/आश्रय) म्हणजे संकटांनी गांजलेल्या व्यक्तीचे आश्रयस्थान. 'गती' म्हणजे जाण्याचे स्थान (गंतव्य स्थान). 'परायण' म्हणजे परम आश्रय (प्रतिशरण). 'अवश्रय' (अवस्सय) म्हणजे अधःपतन होऊ न देणारा आधार. 'आलंबन' (आरम्मण) म्हणजे धरून ठेवण्याचा आधार. Ratanamayasīhāsanasadisanti [Pg.37] sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ, mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhāsambhavato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayo hotīti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāmicchādiṭṭhivicikicchādi cittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Etesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti asantāsahetubhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vuḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattito sampattiyā nayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ. 'रत्नमय सिंहासनासारखे' म्हणजे सर्व रत्नांनी बनलेल्या सात अंगांच्या महासिंहासनासारखे, जे अत्यंत मौल्यवान असल्यामुळे कोणत्याही प्रकारे अधःपतन होऊ देत नाही. ते 'महापृथ्वीसारखे' आहे, कारण व्यक्ती जिथे जिथे जाईल तिथे तिथे त्याला आधार (प्रतिष्ठा) मिळणे शक्य होते. ज्याप्रमाणे एखाद्या दुर्बळ माणसाला उठताना आणि उभे राहताना धरून ठेवण्याची दोरी (आलंबनरज्जू) आधार ठरते, त्याचप्रमाणे दान हे प्राण्यांना संपत्तीच्या भवात उत्पन्न होण्यासाठी आणि तिथे टिकून राहण्यासाठी प्रत्यय (कारण) ठरते, म्हणूनच त्याला 'आलंबन देण्याच्या अर्थाने आलंबनरज्जू सारखे' म्हटले आहे. 'दुःख पार करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे दुर्गतीच्या दुःखातून पार पाडण्याच्या अर्थाने. 'आश्वासन देण्याच्या अर्थाने' म्हणजे लोभ, मत्सर इत्यादी शत्रूंच्या उपद्रवापासून चांगल्या प्रकारे दिलासा (आश्वासन) देण्याच्या अर्थाने. 'भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे दारिद्र्याच्या भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने. 'मत्सर मल इत्यादींनी' म्हणजे मत्सर, लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मिथ्यादृष्टी, विचिकित्सा (शंका) इत्यादी चित्ताच्या मलांनी (अशुद्धींनी). 'अलिप्त राहण्याच्या अर्थाने' म्हणजे मलीन न होण्याच्या अर्थाने. 'त्यांपैकी' म्हणजे मत्सर इत्यादी मलांच्या. यांच्याच द्वारे पराभूत न होण्याच्या (दुरासद) अर्थाने. 'भयभीत न होण्याच्या अर्थाने' म्हणजे निर्भयतेचे कारण असल्यामुळे. कारण जो दाता, दानपती असतो, तो वर्तमानातही कशालाही घाबरत नाही, मग भविष्याची काय गोष्ट! 'बलवान असण्याच्या अर्थाने' म्हणजे महाबलशाली असण्याच्या अर्थाने. कारण दानपती दाता वर्तमानात मित्र/पक्ष बळामुळे बलवान असतो, आणि भविष्यात कायिक बळ इत्यादींमुळे. 'अभिमांगल्य संमत असण्याच्या अर्थाने' म्हणजे 'वृद्धीचे कारण' म्हणून मान्य असल्यामुळे. विपत्तीतून संपत्तीकडे नेणे म्हणजेच क्षेमभूमीला (सुरक्षित स्थानाला) पोहोचवणे होय. Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ dānaṃ nāmetantiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyādentenāti etena dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthumhi saṅgaṃ kareyyāti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya ca parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamameva dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo. आता महाबोधीच्या चर्याभावाने देखील दानाचा गुण दर्शवण्यासाठी 'दानं नामेतं' (दान म्हणजे हे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'स्वतःला समर्पित करताना' या विधानाने हे दर्शवले आहे की, दानाचे फळ चांगल्या प्रकारे पाहणारे महापुरुष स्वतःच्या प्राणांचाही त्याग करतात, म्हणून कोणता सुज्ञ माणूस बाह्य वस्तूंमध्ये आसक्ती ठेवील? असा उपदेश दिला आहे. आता ज्या लौकिक आणि लोकोत्तर अशा उत्कृष्ट संपत्ती आहेत, त्या सर्व दानामुळेच प्राप्त होतात हे दर्शवण्यासाठी 'दानं हि' (दानच खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये शक्र (इंद्र), मार आणि ब्रह्मा यांची संपत्ती केवळ स्वतःच्या हितासाठीच असते, परंतु चक्रवर्ती संपत्ती ही स्वतःच्या आणि इतरांच्याही हितासाठी असते, हे दर्शवण्यासाठी ती त्यांच्या नंतर सांगितली आहे. या लौकिक आहेत, आणि या लोकोत्तर आहेत हे दर्शवण्यासाठी 'श्रावकपारमीज्ञान' (सावकपारमीञाण) इत्यादी म्हटले आहे. त्यांच्यामध्येही उत्कृष्ट, उत्कृष्टतर आणि उत्कृष्टतम अवस्था दर्शवण्यासाठी अनुक्रमाने तीन ज्ञानांचा (ज्ञानत्रय) उल्लेख केला आहे. त्यांच्यासाठी दानाचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) खाली सांगितलाच आहे. यावरूनच ब्रह्मसंपत्तीसाठी देखील दानाचा प्रत्ययभाव स्पष्ट होतो, असे समजावे. Dānañca nāma hitajjhāsayena, pūjāvasena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo paresaṃ santakaṃ harissatīti [Pg.38] aṭṭhānametanti āha – ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55; mi. pa. 4.1.1) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā, sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi. दान म्हणजे कल्याणाच्या इच्छेने (हितभावनेने) किंवा पूज्यभावाने आपल्या मालकीच्या वस्तूचा इतरांसाठी त्याग करणे. म्हणूनच, दान देणारा पुरुष (व्यक्ती) इतरांची वस्तू हिरावून घेईल, हे अशक्य आहे - असे म्हटले आहे: "दान देणारा मनुष्य शील ग्रहण करण्यास (समादान करण्यास) समर्थ होतो." शीलासारखा दुसरा कोणताही अलंकार नाही, कारण शील हे विशेष शोभा प्राप्त करून देणारे आहे. "शीलरूपी पुष्पासारखे दुसरे पुष्प नाही" यातही हाच नियम लागू होतो. "शीलगंधासारखा दुसरा कोणताही गंध नाही" या संदर्भात "चन्दनं तगरं वापि..." (धम्मपद ५५; मिलिन्दपञ्ह ४.१.१) ही गाथा आणि "चिरदीक्षित ऋषींचा गंध त्यांच्या शरीरातून निघून वाऱ्यासोबत वाहतो..." (जातक २.१७.५५) इत्यादी जातकगाथा उद्धृत करून स्पष्ट केले पाहिजे. कारण शील हे प्राण्यांचे आभूषण, अलंकार, सुगंधी विलेपन आणि त्यांना दर्शनीय (सौंदर्यवान) बनवणारे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "शीलरूपी अलंकारानेच..." इत्यादी. Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi chandādīhi samādānasīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā – "हा स्वर्ग प्राप्त होतो" हे मध्यम श्रेणीच्या छंदादींनी (इच्छा इत्यादींनी) युक्त असलेल्या समादान शीलाला (शील पालनाला) उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच देवराज शक्राने म्हटले आहे - ‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75; 2.22.429; dī. ni. ṭī. 2.75-76); "हीन (कनिष्ठ दर्जाच्या) ब्रह्मचर्याने मनुष्य क्षत्रिय कुळात जन्म घेतो; मध्यम दर्जाच्या ब्रह्मचर्याने देवत्व (स्वर्ग) प्राप्त होते आणि उत्तम दर्जाच्या ब्रह्मचर्याने मनुष्य विशुद्ध (मुक्त) होतो." Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ. 'इष्ट' म्हणजे सुखकारक. 'कांत' म्हणजे कमनीय (प्रिय/आकर्षक). 'मनाप' म्हणजे मनाला आनंद देणारा (मन वाढवणारा). आणि त्याचा तो इष्ट इत्यादी भाव दर्शवण्यासाठी "येथे निरंतर क्रीडा..." इत्यादी म्हटले आहे. Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpatā ca. 'दोष' म्हणजे अनित्यता इत्यादींमुळे आणि अल्प आस्वाद (अल्प समाधान) इत्यादींमुळे दूषित झालेली अवस्था, ज्यामुळे ते सुज्ञ लोकांच्या चित्ताला संतुष्ट करत नाहीत. अथवा 'आदीन' (दुःख/दीनता) कडे घेऊन जातो तो 'आदीनव' (दोष/धोका) होय, म्हणजेच अत्यंत दयनीय अवस्था. आणि अशा प्रकारे, जे लोक यथार्थपणे (यथाभूत) विचार करतात, त्यांच्यासमोर कामभोग याच स्वरूपात प्रकट होतात. 'लामकभाव' (तुच्छता) म्हणजे जे श्रेष्ठ नसलेल्या लोकांद्वारे सेवन करण्यायोग्य आहे आणि श्रेष्ठांद्वारे सेवन न करण्यायोग्य असा नीच भाव होय. 'संक्लेश' (मळकट होणे/क्लेशकारक असणे) म्हणजे पीडादायकता आणि संतापदायकता होय. Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica – ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.26; dī. ni. ṭī. 2.75-76) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā[Pg.39], tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akathinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo. "नेक्खम्माचे (निष्क्रमणाचे/त्यागाचे) फायदे" या संदर्भात, कामभोगांमध्ये जेवढे दोष (आदीनव) आहेत, त्याच्या अगदी उलट तेवढेच फायदे नेक्खम्मामध्ये आहेत. शिवाय - "नेक्खम्म म्हणजे अडथळामुक्त, क्लेशरहित, कामभोगांपासून मुक्त, कामसंज्ञेपासून मुक्त, कामवितर्कांपासून मुक्त, कामपरिदाहापासून मुक्त आणि व्यापादसंज्ञेपासून मुक्त असणे होय" इत्यादी पद्धतीने त्यांनी नेक्खम्माचे फायदे प्रकट केले, आणि प्रव्रज्या तसेच ध्यान इत्यादींच्या गुणांचे विश्लेषण व वर्णन केले. 'कल्लचित्त' (कर्मक्षम चित्त) म्हणजे पूर्वी दिलेल्या देशनेमुळे अश्रद्धा इत्यादी चित्तातील दोष दूर झाल्यामुळे, पुढील देशनेसाठी पात्र बनलेले कर्मक्षम चित्त होय. परंतु अट्ठकथेमध्ये, ज्याअर्थी अश्रद्धा इत्यादी चित्ताचे रोग आहेत आणि ते तेव्हा दूर झाले होते, म्हणून त्याला "अरोगचित्त" (निरोगी चित्त) म्हटले आहे. दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) आणि मान (अहंकार) इत्यादी क्लेश दूर झाल्यामुळे ते 'मृदुचित्त' (कोमल चित्त) झाले. कामच्छंद इत्यादी नीवरण दूर झाल्यामुळे ते 'विनिवरणचित्त' (नीवरणमुक्त चित्त) झाले. सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) उदार प्रीती आणि प्रामोद्याच्या योगाने ते 'उदग्गचित्त' (प्रफुल्लित चित्त) झाले. त्यामध्ये श्रद्धासंपत्तीमुळे ते 'प्रसन्नचित्त' झाले. "जेव्हा भगवंतांनी जाणले" असा याचा संबंध आहे. अथवा, 'कल्लचित्त' म्हणजे कामच्छंद दूर झाल्यामुळे झालेले निरोगी चित्त. 'मृदुचित्त' म्हणजे व्यापाद (द्वेष) दूर झाल्यामुळे आणि मैत्रीभावामुळे कठोर नसलेले चित्त. 'विनिवरणचित्त' म्हणजे औद्धत्य-कुकुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) दूर झाल्यामुळे आणि विक्षेप नष्ट झाल्यामुळे आवरणरहित झालेले चित्त. 'उदग्गचित्त' म्हणजे थिन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) दूर झाल्यामुळे आणि चित्त एकाग्र झाल्यामुळे अलीन (सक्रिय/जागृत) चित्त. 'प्रसन्नचित्त' म्हणजे विचिकित्सा (शंका) दूर झाल्यामुळे सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये अधिमुक्त (समर्पित) झालेले चित्त - अशा प्रकारे येथे उर्वरित पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. Seyyathāpītiādinā upamāvasena upālissa saṃkilesappahānaṃ ariyamagganipphādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissaṃ eva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Tiṇṇaṃ maggānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ. Tassa uppattiākāradassananti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. "ज्याप्रमाणे..." इत्यादी उपमेच्या द्वारे उपालीच्या संक्लेशांचा (मळाचा) नाश आणि आर्यमार्गाची प्राप्ती दर्शवली आहे. 'अपगतकाळक' म्हणजे काळे डाग दूर झालेले. 'सम्मदैव' म्हणजे चांगल्या प्रकारेच. 'रजन' म्हणजे निळा, पिवळा इत्यादी विविध रंग. 'प्रतिगृह्णीयात' (रंग ग्रहण करणे) म्हणजे रंग स्वीकारणे किंवा प्रभास्वर (तेजस्वी) होणे. 'त्याच आसनावर' म्हणजे त्याच बैठकीवर. यावरून त्याची शीघ्र विपश्यना करण्याची क्षमता, तीक्ष्ण प्रज्ञा, सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा (शीघ्र ज्ञानप्राप्ती) दर्शवली जाते. 'विरज' म्हणजे अपायकारक (नरक इत्यादी गतीला नेणाऱ्या) राग (आसक्ती) रूपी धूळ इत्यादी दूर झाल्यामुळे विरज (धुळीरहित) झालेले. 'वीतमल' म्हणजे दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) आणि विचिकित्सा (शंका) रूपी मळ पूर्णपणे नष्ट झाल्यामुळे मळरहित झालेले. 'तीन मार्गांचे' म्हणजे खालच्या तीन (आर्य) मार्गांचे. "त्याच्या उत्पत्तीचा प्रकार दर्शवणे" असे का म्हटले आहे? "मार्गज्ञान हे असंस्कृत धर्माचे आलंबन करणारे असते" या आक्षेपाला उद्देशून "ते खरोखरच..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'प्रतिवेध करणे' म्हणजे संमोहरहित प्रतिवेधाच्या (यथार्थ ज्ञानाच्या) द्वारे प्रतिवेध करणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "कार्याच्या वशाने..." Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilā viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese sammadditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. येथे उपमेची तुलना अशी आहे - वस्त्राप्रमाणे चित्त आहे, वस्त्राचा बाहेरील मळामुळे मलीन होणारा स्वभाव हा चित्ताचा राग इत्यादी मळांमुळे मलीन होणाऱ्या स्वभावासारखा आहे, कपडे धुण्याच्या शिळेप्रमाणे अनुपूर्वी कथा (क्रमिक उपदेश) आहे, पाण्याप्रमाणे श्रद्धा आहे, पाण्यात भिजवून, खारट माती, शेण आणि राख यांच्या मिश्रणाने काळ्या डागांच्या जागी घासून वस्त्र धुण्याचा जो प्रयत्न केला जातो, त्याप्रमाणे श्रद्धारूपी स्नेहाने भिजवून, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञेच्या द्वारे दोषांना शिथिल करून, श्रवण इत्यादी विधींनी चित्त शुद्ध करण्यासाठी केलेला वीर्यारंभ (प्रयत्न) आहे. त्या प्रयत्नाने वस्त्रावरील काळे डाग दूर होण्याप्रमाणे, वीर्यारंभाने क्लेशांचे दमन (विष्कंभन) करणे आहे, रंगाप्रमाणे आर्यमार्ग आहे, आणि त्या रंगाने शुद्ध वस्त्राला प्राप्त होणाऱ्या प्रभास्वरतेप्रमाणे (चमकदारपणाप्रमाणे), क्लेश दमित झालेल्या चित्ताचे मार्गाच्या द्वारे अत्यंत शुद्ध (परियोदपन) होणे आहे. Diṭṭhadhammoti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti [Pg.40] tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesanāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ nāma hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā tiṇṇavicikicchā. Vigatakathaṃkathoti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, kiṃ nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo. दृष्टधम्म (दिट्ठधम्मो) असे म्हटल्यानंतर, 'दर्शन' नावाचे ज्ञानदर्शनापेक्षा इतरही काही असू शकते, त्याचे निवारण करण्यासाठी 'पत्तधम्म' (पत्तधम्मो - ज्याने धम्म प्राप्त केला आहे) असे म्हटले आहे. प्राप्ती ही ज्ञानसंपत्तीपेक्षा इतरही असू शकते, म्हणून त्यापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी 'विदितधम्म' (विदितधम्मो - ज्याला धम्म ज्ञात झाला आहे) असे म्हटले आहे. ती ही विदितधम्मता धम्माच्या केवळ एका भागापुरतीच असू शकते, म्हणून संपूर्णपणे ज्ञात असण्याची अवस्था दर्शवण्यासाठी 'परियोगाळ्हधम्म' (परियोगाळ्हधम्मो - ज्याने धम्माचा सखोल वेध घेतला आहे) असे म्हटले आहे. याद्वारे त्याचा सत्याचा साक्षात्कार (सच्चाभिसंबोध) च दर्शविला जातो. कारण मार्गज्ञान हे एकाच अभिसमयाच्या द्वारे परिज्ञा इत्यादी कार्ये साध्य करत, संपूर्णपणे चार आर्यसत्यांच्या धम्माचा सर्व बाजूंनी वेध घेणारे (अवगाहन करणारे) असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्याद्वारे आर्यसत्यधम्म पाहिला गेला आहे, तो दृष्टधम्म होय.' 'तिण्णविचिकिच्छो' (ज्याने शंका ओलांडल्या आहेत) म्हणजे भययुक्त वाळवंटासारख्या सोळा प्रकारच्या आणि आठ प्रकारच्या शंका ज्याने ओलांडल्या आहेत, तो 'तिण्णविचिकिच्छो'. 'विगतकथंकथो' (ज्याची शंका-कुशंका नष्ट झाली आहे) म्हणजे प्रवृत्ती इत्यादींमध्ये 'असे आहे का, काय बरे आहे?' अशा प्रकारे चालणारी शंका-कुशंका ज्याची निघून गेली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, तो. भय निर्माण करणाऱ्या पापधम्मांचा प्रहाण केल्यामुळे आणि त्यांच्या विरोधी अशा शील इत्यादी गुणांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रतिष्ठित झाल्यामुळे जो वैशारद्य (निर्भयता), विशारद भाव किंवा नैपुण्य प्राप्त झाला आहे, तो. स्वतःच प्रत्यक्ष पाहिले असल्यामुळे त्याला दुसऱ्या कोणावर अवलंबून राहण्याची गरज नसते, म्हणून तो 'अपरप्रत्यय' (अपरप्पच्चयो - दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेला) होय. 71. Paṇḍitoti paññavā. ७१. पंडित म्हणजे प्रज्ञावान होय. 72. Tena hi sammāti dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva, ‘‘etthevā’’ti tena vuttavacanaṃ sutvāpi tassa atthaṃ asallakkhento. Kasmā? Paridevatāya. Tenāha ‘‘balavasokena abhibhūto’’ti. ७२. त्यामुळेच 'मित्रा' असे म्हणत तो द्वारपालाशी बोलतोच, 'येथेच' असे त्याने म्हटलेले वचन ऐकूनही त्याचा अर्थ लक्षात न घेता. कशामुळे? विलापामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तीव्र शोकाने ग्रासलेला' (अभिभूत झालेला). 73. Tenevāti yena uttarāsaṅgena āsanaṃ sammajjati, teneva udare parikkhipanto ‘‘māhaṃ satthāraṃ mama sarīrena phusi’’nti antaraṃ karonto uttarāsaṅgena taṃ udare parikkhipanto pariggahetvā. ‘‘Dattapaññatta’’ntiādīsu (dī. ni. 1.171) viya datta-saddo ettha bālapariyāyoti āha ‘‘jaḷosi jāto’’ti. Upaṭṭhākassa aññathābhāvenāti pubbe attano upaṭṭhākassa idāni anupaṭṭhākabhāvena. ७३. त्याच्यानेच म्हणजे ज्या उत्तरासंगाने (वरच्या वस्त्राने) तो आसन स्वच्छ करतो, त्यानेच पोटाला वेढत 'मी माझ्या शरीराने शास्त्याला (बुद्धांना) स्पर्श करू नये' असे अंतर ठेवत, उत्तरासंगाने पोटाला वेढून धरून. 'दत्तपञ्ञत्तं' इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.१७१) 'दत्त' शब्द जसा येथे मूर्खाचा पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'तू मूर्ख जन्माला आला आहेस' (जळोसी जातो). उपस्थायकाच्या (सेवकाच्या) बदललेल्या भावामुळे म्हणजे पूर्वी स्वतःचा उपस्थायक असलेला आता अनुपस्थायक (सेवक नसलेला) झाल्यामुळे. 75. Aviññāṇakaṃ dārusākhādimayaṃ. Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātanti ativiya bahalaṃ pītavaṇṇamañjiṭṭhaādiavalepanarajanaṃ. Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ, yā raṅgaṃ pivati. Nillomatanti punappunaṃ anulimpanena. Khaṇḍakhaṇḍitanti khaṇḍakhaṇḍitabhāvaṃ. Raṅgakkhamo rajaniyo. Tenāha ‘‘rāgamattaṃ janetī’’ti. Anuyoganti codanaṃ. Vīmaṃsanti vicāraṇaṃ. Thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ [Pg.41] viya kadaliyaṃ sārapariyesanaṃ viya ca nigaṇṭhavāde sāravīmaṃsanaṃ. Tato eva ca taṃ vīmaṃsanto rittako tucchakova hotīti. Sabbampi buddhavacanaṃ catusaccavinimuttaṃ natthi, tañca vīmaṃsiyamānaṃ viññūnaṃ pītisomanassameva janeti, atappakañca asecanābhāvenāti āha ‘‘catusaccakathā hī’’tiādi. Yathā yathāti yadi khandhamukhena yadi dhātāyatanādīsu aññataramukhena buddhavacanaṃ ogāhissati, tathā tathā gambhīrañāṇānaṃyeva gocarabhāvato gambhīrameva hoti. Yo cettha paṇḍito nipuṇo kataparappavādo paṇidhāya sabbathāmena codanaṃ ārambhati tassa codanā kesaggamattampi cāletuṃ na sakkoti. Puna sucirampi kālaṃ vicārentesupi vimaddakkhamato, evaṃ tathāgatavādo svākhyātabhāvatoti āha ‘‘anuyogakkhamo vimajjanakkhamo cā’’ti. ७५. अविज्ञाणक (चेतनाविरहित) म्हणजे लाकूड, फांद्या इत्यादींनी बनलेले. 'दाट पिवळा लेप लावलेला रंग' म्हणजे अत्यंत दाट पिवळ्या रंगाचा, मंजिष्ठा इत्यादींचा लेप किंवा रंग. घासून निर्माण केलेली त्वचा, जी रंग शोषून घेते. 'रोमविरहित' (निल्लोमतं) म्हणजे वारंवार लेप लावल्यामुळे. 'खंडित-खंडित' म्हणजे तुकडे-तुकडे होण्याची अवस्था. 'रंगक्षम' म्हणजे रंगविण्यास योग्य. म्हणूनच म्हटले आहे – 'राग (आसक्ती/रंग) उत्पन्न करतो'. 'अनुयोग' म्हणजे चोदना (आक्षेप घेणे). 'मीमांसा' म्हणजे विचारणा (तपासणी). भुसा कुटून तांदूळ शोधण्यासारखे आणि केळीच्या खांबामध्ये सार (गाभा) शोधण्यासारखे निग्रंथांच्या वादामध्ये साराची मीमांसा करणे होय. आणि म्हणूनच त्याची मीमांसा करणारा रिकामी आणि तुच्छच ठरतो. सर्वच बुद्धवचन चार आर्यसत्यांशिवाय दुसरे काही नाही, आणि त्याची मीमांसा केली असता ते विद्वानांना प्रीती आणि सोमनस्यच (आनंद) उत्पन्न करते, आणि अतृप्त न करणारे असल्यामुळे ते अतृप्तता निर्माण करत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – 'चार आर्यसत्यांची कथा ही' इत्यादी. ज्या ज्या प्रकारे, मग ते स्कंधांच्या माध्यमातून असो किंवा धातू, आयतन इत्यादींपैकी कोणत्याही माध्यमातून असो, जर बुद्धवचनाचा वेध घेतला (अवगाहन केले), तर त्या त्या प्रकारे ते गंभीर ज्ञान असणाऱ्यांचाच विषय असल्यामुळे गंभीरच असते. आणि जो कोणी येथे पंडित, निपुण, परवादाचा अभ्यास केलेला, पूर्ण शक्तीनिशी आक्षेप घेण्यास सुरुवात करतो, त्याचा आक्षेप केसाच्या टोकाएवढाही धक्का देऊ शकत नाही. पुन्हा दीर्घकाळ विचार केला तरीही ते विमर्दन सहन करणारे (परीक्षेला उतरणारे) असल्यामुळे, अशा प्रकारे तथागतांचा वाद हा स्वाख्यात (उत्तम प्रकारे सांगितलेला) असल्यामुळे म्हटले आहे – 'तो अनुयोगक्षम (आक्षेपांना तोंड देणारा) आणि विमर्जनक्षम (परीक्षेला उतरणारा) आहे'. 76. Visayapariññāṇena dahati paṭipakkhe sodhetīti dhīro, svāyamassa dhīrabhāvo sabbaso sammohaviddhaṃsanatāyāti āha – ‘‘yā paññā…pe… tena samannāgatassā’’ti. Pabhinnakhīlassāti samucchinnasabbacetokhīlassa, kilesamaccumāravijayeneva abhisaṅkhārakhandhamārā jitāva hontīti tesaṃ dvinnaṃ idha aggahaṇaṃ. Īgha-saddo dukkhapariyāyoti āha ‘‘niddukkhassā’’ti. Tattha saupādisesanibbānappattiyā kilesena niddukkhatā, anupādisesanibbānappattiyā vipākadukkhena niddukkhatā. Rajjanadussanamuyhanādivasena vividhaṃ īsanato vīsaṃ, vīsameva vesaṃ, rāgādīti āha – ‘‘vesantarassāti rāgādivīsaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassā’’ti. ७६. विषयाच्या परिज्ञानाने (पूर्ण ज्ञानाने) जो प्रतिपक्षाला (विरोधी दोषांना) नष्ट करतो आणि शुद्ध करतो, तो 'धीर' होय. त्याचा हा धीरभाव सर्व प्रकारे संमोह (अज्ञान) नष्ट करण्यामुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'जी प्रज्ञा...पे... त्याने युक्त असलेल्याचा'. 'पभिन्नखील' (ज्याचे अडथळे नष्ट झाले आहेत) म्हणजे ज्याचे सर्व चेतोखील (मनाचे अडथळे) समूळ नष्ट झाले आहेत. क्लेशमार आणि मृत्युमार यांच्यावरील विजयानेच अभिसंस्कारमार आणि स्कंधमार हे जिंकलेच जातात, म्हणून त्या दोघांचे येथे ग्रहण केलेले नाही. 'ईघ' शब्द हा दुःखाचा पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'निद्दुक्खस्स' (दुःखरहित असलेल्याचा). त्यामध्ये स-उपादिशेष निर्वाण प्राप्तीमुळे क्लेशांपासून दुःखरहितता होते, आणि अनुपपादिशेष निर्वाण प्राप्तीमुळे विपाक दुःखापासून दुःखरहितता होते. आसक्ती, द्वेष, मोह इत्यादींच्या द्वारे विविध प्रकारे पीडा देणारे जे विष आहे, तेच विषम रूप म्हणजे राग इत्यादी होय, म्हणून म्हटले आहे – 'वेसंतरस्स' म्हणजे राग इत्यादी विष पार करून, ओलांडून राहिलेल्याचा. Tusitassāti karuṇāyanavasena tusiyā itassa saṃvattassa. Evaṃ sati ‘‘muditassā’’ti idaṃ punaruttameva hoti. Manujassāti paṭhamāya jātiyā bhagavā manussajātiyo hutvā vuttānaṃ vakkhamānānañca vasena sadevakaṃ abhibhavitvā ṭhito acchariyo bhagavāti dasseti. Sadevakaṃ lokaṃ saṃsārato nibbānasukhaṃ narati neti pāpetīti naro, nāyakoti attho, tassa narassa, tenāha ‘‘punarutta’’nti. ‘‘Manujassā’’ti vatvā ‘‘narassā’’ti punaruttaṃ padaṃ. Atthavasena aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasaguṇā nappahonti, na pūrentīti attho. 'तुसितस्स' म्हणजे करुणेच्या भावनेने संतुष्ट झालेल्याचा. असे असताना 'मुदितस्स' हे पुनरुक्तच (पुन्हा म्हटलेले) होते. 'मनुजस्स' (मनुष्याचा) म्हणजे पहिल्या जन्मात भगवान मनुष्यजातीचे होऊन, सांगितलेल्या आणि सांगण्यात येणाऱ्या गोष्टींच्या द्वारे देवलोकासह सर्व जगाला पराभूत करून राहिलेले आश्चर्यकारक भगवान आहेत, हे दर्शवितात. देवलोकासह सर्व जगाला संसारातून निर्वाणसुखाकडे जो नेतो, तो 'नर' म्हणजे नायक असा अर्थ आहे, त्या नराचा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पुनरुक्त'. 'मनुजस्स' असे म्हणून 'नरस्स' म्हणणे हा पुनरुक्त शब्द आहे. अर्थाच्या दृष्टीने जर वेगळ्या प्रकारे सांगितले गेले, तर प्रत्येक गाथेमध्ये दहा गुण पुरेसे होत नाहीत, म्हणजेच पूर्ण होत नाहीत, असा अर्थ आहे. Vinetīti vinayo, vinayo eva veneyikoti āha ‘‘sattānaṃ vināyakassā’’ti. Viññūnaṃ ruciṃ rāti, īretīti vā ruciro, svāyamassa rucirabhāvo [Pg.42] kusalatāyāti āha ‘‘sucidhammassā’’ti. Pabhāsakassāti ñāṇālokena pabhassarabhāvakarassa. Nissaṅgassāti aṭṭhasupi parisāsu, sadeve vā sabbasmiṃ loke aggaṇhāpanapariccāgena nissaṭassa. Gambhīraguṇassāti paresaṃ ñāṇena appatiṭṭhabhāvā gambhīraguṇassa. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi (dī. ni. 1.28). Ariyāya vā tuṇhībhāvena monappattassa. Dhamme ṭhitassāti dhammakāye suppatiṭṭhitassa. Saṃvutattassāti arakkhiyakāyasamācārāditāya saṃvutasabhāvassa. जो विनय करतो (मार्गदर्शन करतो) तो विनय, विनय म्हणजेच वेनेयिक (विनीत करणारा), म्हणूनच म्हटले आहे – 'प्राण्यांचे विनायक' (प्राण्यांना सन्मार्गावर नेणारे). विद्वानांच्या आवडीला जो वाढवतो किंवा प्रेरित करतो तो 'रुचिर' होय. त्याचा हा रुचिरभाव त्याच्या कुशलतेमुळे आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'शुचिधम्म' (पवित्र धम्म असलेल्याचा). 'प्रभासक' (प्रकाशक) म्हणजे ज्ञानरूपी प्रकाशाने देदीप्यमान (प्रभास्वर) करणारा. 'निःसंग' म्हणजे आठही परिषदांमध्ये, किंवा देवलोकासह संपूर्ण जगात आसक्तीचा त्याग करून मुक्त झालेला. 'गंभीरगुण' म्हणजे इतरांच्या ज्ञानाने ज्याचा थांग लागत नाही अशा गंभीर गुणांनी युक्त असलेला. म्हणूनच भगवान म्हणाले – 'भिक्खूहो, इतरही काही गंभीर धम्म आहेत' इत्यादी (दी. नि. १.२८). किंवा आर्य मौनाच्या (तुष्णीभाव) द्वारे मुनिभाव (मौनत्व) प्राप्त झालेला. 'धम्मामध्ये प्रतिष्ठित' म्हणजे धम्मकायामध्ये उत्तम प्रकारे प्रतिष्ठित असलेला. 'संवृत चित्त असलेला' (संवर राखणारा) म्हणजे रक्षण न कराव्या लागणाऱ्या कायिक आचरणादींमुळे संवृत स्वभावाचा असलेला. Āguṃ na karotītiādīhi catūhi kāraṇehi, pantasenāsanassāti vivittasenāsanassa. Paṭimantanapaññāyāti sabbaparappavādānaṃ viparāvattamantanapaññāya. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ sabbato kilesānaṃ nidhunanato. ‘आगुं न करोति’ (पाप करत नाही) इत्यादी चार कारणांमुळे, ‘पन्तसेनासनस्स’ म्हणजे विविक्त (एकांत) सेनासनाचा. ‘पटिमन्तनपञ्ञाय’ म्हणजे सर्व परवादांचे (इतर सिद्धांतांचे) खंडन करणाऱ्या विचार-प्रज्ञेने. सर्व क्लेशांचे निर्मूलन केल्यामुळे ज्ञानाला ‘मोन’ (मौन/मुनिभाव) म्हटले जाते। Isisattamassāti sabbaisīsu jeṭṭhassa sādhutamassa. Seṭṭhappattassāti seṭṭhaṃ uttamaṃ sammāsambodhiṃ pattassa. Akkharādīnīti akkharapadabyañjanākāra-niruttiniddesa-saṃkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajanuttānīkaraṇānīti byañjanatthapadāni. Samodhānetvā vineyyajjhāsayānurūpaṃ pakāsanato kathanato padakassa. Puri-saddo ‘‘pubbe’’ti iminā samānatthoti āha – ‘‘purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassā’’ti. Bhagavā asayhaṃ sahituṃ samatthoti āha ‘‘samatthassā’’ti. Tenāha – ‘‘tathāgataṃ buddhamasayhasāhina’’nti (itivu. 38). Te pattassāti te guṇe anavasesato pattassa. Vitthāretvā saṃkilesavodānadhammaṃ byākarotīti byākaraṇo, byākaraṇo eva veyyākaraṇo. Tantipadanti tantiṃ āropetvā ṭhapitaṃ padaṃ. ‘इसिसत्तमस्स’ म्हणजे सर्व ऋषींमध्ये (इर्षींमध्ये) ज्येष्ठ आणि अत्यंत साधू (श्रेष्ठ). ‘सेट्ठप्पत्तस्स’ म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम अशा सम्यक्संबोधीला प्राप्त झालेल्या. ‘अक्खरादीनि’ म्हणजे अक्षर, पद, व्यंजन, आकार, निरुक्ति, निर्देश, संकासन (स्पष्टीकरण), प्रकाशन, विवरण, विभाजन आणि उत्तानीकरण (स्पष्ट करणे) हे व्यंजनाचे अर्थ सांगणारे शब्द आहेत. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या आशयाला अनुरूप अशा प्रकारे एकत्रित करून प्रकाशित केल्यामुळे, सांगण्यामुळे ‘पदक’ (मार्गदर्शक) म्हटले आहे. ‘पुरि’ हा शब्द ‘पुब्बे’ (पूर्वी) या अर्थाशी समान आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘पुरिन्ददस्स’ म्हणजे सर्वात आधी धम्मदान देणाऱ्याचा. भगवान असह्य गोष्टी सहन करण्यास समर्थ आहेत, म्हणून ‘समत्थस्स’ (समर्थाचा) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘तथागतं बुद्धमसह्यसाहिनं’ (असह्य गोष्टी सहन करणाऱ्या तथागत बुद्धाला) (इतिवृत्तक ३८). ‘ते पत्तस्स’ म्हणजे त्या गुणांना पूर्णपणे प्राप्त झालेल्याचा. संक्लेश (मळकटपणा) आणि वोदान (शुद्धी) च्या धम्माचे सविस्तर व्याकरण (स्पष्टीकरण) करतो तो ‘ब्याकरणो’ (व्याकरणकर्ता), आणि ‘ब्याकरणो’ म्हणजेच ‘वेय्याकरणो’ होय. ‘तन्तिपदं’ म्हणजे तन्तीवर (परंपरेवर/सूत्रावर) ठेवून स्थापित केलेले पद। Taṇhābandhanena sabbena vā kilesabandhanena abaddhassa. Mahāpaññāyāti mahānubhāvāya paññāya, mahāvisayāya vā paññāya. Sabbā hi bhagavato paññā mahānubhāvā, yathāsakaṃ visaye mahāvisayā ca ekādivasena anavasesato mahāvisayā nāma sabbaññutāva. Ānubhāvadassanaṭṭhenāti acchariyācinteyyāparimeyyassa attano ānubhāvassa lokassa dassanaṭṭhena. Yakkhassāti vā lokena pūjanīyassa[Pg.43]. Ayaṃ upāsako khujjuttarā viya upāsikā sekhapaṭisambhidāppattoti āha ‘‘sotāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā’’ti. Kilesappahānavaṇṇaṃ kathentoti kilesappahānaṃ visayaṃ nimittaṃ katvā vaṇṇaṃ kathento. तृष्णाबंधनाने किंवा सर्व क्लेशबंधनाने न बांधलेल्याचा. ‘महापञ्ञाय’ म्हणजे महानुभाव (महान सामर्थ्यशाली) प्रज्ञेने, किंवा महाविषय (विस्तृत क्षेत्र) असलेल्या प्रज्ञेने. कारण भगवंतांची सर्व प्रज्ञा महानुभाव आहे, आणि आपापल्या विषयात ती महाविषय आहे, तसेच एकादीच्या क्रमाने पूर्णपणे महाविषय असणारी प्रज्ञा म्हणजेच ‘सब्बञ्ञुता’ (सर्वज्ञता) होय. ‘आनुभावदस्सनट्ठेन’ म्हणजे जगाला स्वतःचा आश्चर्यकारक, अचिंत्य आणि अपरिमेय प्रभाव दाखवण्याच्या अर्थाने. ‘यक्खस्स’ म्हणजे जगाद्वारे पूजनीय असलेल्याचा. हा उपासक खुज्जुत्तरा उपासिकेप्रमाणे शैक्ष-प्रतिसंभिदा प्राप्त आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘सोतापत्तिमार्गानेच प्रतिसंभिदा प्राप्त झाली’. ‘किलेसप्पहानवण्णं कथेन्तो’ म्हणजे क्लेशांच्या प्रहाणाला (नष्ट करण्याला) विषय किंवा निमित्त बनवून त्याची प्रशंसा करणारा। 77. Sampiṇḍitāti sannicitā, ganthitāti attho. Ime sattāti yaṃ yadeva paribbhamantā sattā. Attanova cintayantīti avītataṇhatāya sakaṃyeva payojanaṃ cintenti. Tathā hi mate ñātake anusocantāpi tehi sādhetabbassa attano payojanasseva vasena anusocanti. Uṇhaṃ ahosīti balavatā cittassa santāpena santattaṃ abbhantaraṃ hadayaṭṭhānaṃ khadiraṅgārasantāpitaṃ viya uṇhaṃ ahosi. Tenāha ‘‘lohitaṃ vilīyitthā’’ti. Pattamattanti ekapattapūramattaṃ. Abhisamayasādhikāya catusaccadesanāya saṅkhepeneva desitattā āha – ‘ugghaṭitaññupuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitā’’ti. ७७. ‘सम्पिण्डिता’ म्हणजे संचित केलेली, गुंफलेली असा अर्थ आहे. ‘इमे सत्ता’ म्हणजे जे जे संसरण करणारे प्राणी आहेत. ‘अत्तनोव चिन्तयन्ति’ म्हणजे तृष्णा नष्ट न झाल्यामुळे ते स्वतःच्याच प्रयोजनाचा (हिताचा) विचार करतात. कारण मृत नातेवाईकांसाठी शोक करतानाही, त्यांच्याद्वारे साध्य होणाऱ्या स्वतःच्याच प्रयोजनासाठी ते शोक करतात. ‘उण्हं अहोसि’ म्हणजे चित्ताच्या तीव्र संतापामुळे तापलेले आतील हृदयस्थान खैराच्या कोळशाने तापवल्यासारखे उष्ण झाले. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘लोहितं विलीयित्थ’ (रक्त वितळले). ‘पत्तमतं’ म्हणजे एक पात्र भरून. अभिसमय (सत्यप्राप्ती) साधून देणाऱ्या चतुरार्यसत्य देशनेचे अत्यंत संक्षेपाने उपदेशन केल्यामुळे म्हटले आहे – ‘उग्घटितञ्ञू (शीघ्र बुद्धीच्या) पुद्गलाच्या अनुषंगाने धम्मदेशना पूर्ण झाली’। Upālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. उपालिसुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली। 7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā ७. कुक्कुरवतिकसुत्त वर्णन (कुक्कुरवतिक सुत्ताची टीका) 78. Koliyesūti bahuvacanavasenāyaṃ pāḷi āgatā. Evaṃnāmake janapadeti atthavacanaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘so hī’’tiādi. Na niyamitoti ‘‘asukamhi nāma vihāre’’ti na niyametvā vutto. Senāsaneyevāti āvāseyeva, na rukkhamūlādike. Vesakiriyā ghāsaggahaṇādinā samādātabbaṭṭhena govataṃ, tasmiṃ niyutto govatiko. Tenāha ‘‘samādinnagovato’’ti. Yaṃ sandhāyāhu vedavedino – ‘‘gacchaṃ bhakkheti, tiṭṭhaṃ mutteti, upāhā udakaṃ dhūpeti, tiṇāni chindatī’’tiādi. Ayaṃ aceloti acelakapabbajjāvasena acelo, purimo pana govatiko kukkuravatikoti ettha vuttanayānusārena attho vattabbo. Palikuṇṭhitvāti ubho hatthe ubho pāde ca samiñjitvā. ‘‘Ukkuṭiko hutvā’’tipi vadanti. Gamanaṃ nipphajjanaṃ gatīti āha – ‘‘kā [Pg.44] gatīti kā nipphattī’’ti. Nipphattipariyosānā hi vipākadhammappavatti. Katūpacitakammavasena abhisampareti etthāti abhisamparāyo, paraloko. Tatthassa ca nipphattiṃ pucchatīti āha – ‘‘abhisamparāyamhi kattha nibbattī’’ti. Kukkuravatasamādānanti kukkurabhāvasamādānaṃ, ‘‘ajja paṭṭhāya ahaṃ kukkuro’’ti kukkurabhāvādhiṭṭhānaṃ. ७८. ‘कोलियेसु’ हे बहुवचनाच्या रूपाने पाळीमध्ये आले आहे. ‘या नावाच्या जनपदात’ असा अर्थ का सांगितला आहे? म्हणून ‘सो ही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘न नियमितो’ म्हणजे ‘अमुक एका विहारात’ असे मर्यादित करून सांगितले नाही. ‘सेनासनेयेव’ म्हणजे आवासातच (निवासस्थानातच), वृक्षमूल इत्यादी ठिकाणी नाही. वेश, क्रिया, चारा खाणे इत्यादी ग्रहण करण्याच्या रूपाने समादान (स्वीकार) करण्याच्या अर्थाने ‘गोवत’ (गो-व्रत) म्हटले आहे, आणि त्यात जो नियुक्त आहे तो ‘गोवतिक’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘समादिन्नगोवतो’ (ज्याने गो-व्रत स्वीकारले आहे). ज्याला उद्देशून वेदवेत्ते म्हणतात – ‘चालताना खातो, उभे राहून मूत्रविसर्जन करतो, पाणी आणतो, गवत कापतो’ इत्यादी. ‘अयं अचेलो’ म्हणजे अचेलक (नग्न) प्रव्रज्येच्या कारणाने नग्न असलेला; परंतु पूर्वीचा ‘गोवतिक’ आणि ‘कुक्कुरवतिक’ यांचा अर्थ येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. ‘पलिकुण्ठित्वा’ म्हणजे दोन्ही हात आणि दोन्ही पाय आकुंचित करून (वळवून). ‘उक्कुटिको हुत्वा’ (उकिडवे बसून) असेही म्हणतात. गमन किंवा निष्पत्ती म्हणजे ‘गती’, म्हणून म्हटले आहे – ‘का गती म्हणजे काय निष्पत्ती (परिणाम)’. कारण विपाक-धम्माची प्रवृत्ती निष्पत्तीमध्येच समाप्त होते. केलेल्या आणि साठवलेल्या कर्माच्या प्रभावाने जिथे मनुष्य गमन करतो तो ‘अभिसम्परायो’ म्हणजे परलोक होय. आणि तिथे त्याच्या उत्पत्तीविषयी विचारताना म्हटले आहे – ‘अभिसम्परायम्हि कत्थ निब्बत्ती’ (परलोकात कुठे जन्म होईल?). ‘कुक्कुरवतसमादानं’ म्हणजे कुत्र्याच्या भावाचे समादान (स्वीकार), ‘आजपासून मी कुत्रा आहे’ असा कुत्र्याच्या भावाचा दृढ निश्चय करणे। 79. Paripuṇṇanti yattakā kukkuravikārā, tehi paripuṇṇaṃ. Tenāha ‘‘anūna’’nti. Abbokiṇṇanti tehi avomissaṃ. Kukkurācāranti kukkurānaṃ gamanākārotiādiācārena kukkurabhāvādhiṭṭhānacittamāha. Tathā tathā ākappetabbato ākappo, pavattiākāro. So panettha gamanādikoti āha ‘‘kukkurānaṃ gamanākāro’’tiādi. Ācārenāti kukkurasīlācārena. Vatasamādānenāti kukkuravatādhiṭṭhānena. Kukkuracariyādiyeva dukkaratapacaraṇaṃ. Tena gativipariyesākārena pavattā laddhi. Assa kukkuravatikassa aññā gati natthīti itaragatiṃ paṭikkhipati, itarāsaṃ pana sambhavo eva natthīti. Nipajjamānanti vatasīlādīnaṃ saṃgopanavasena sijjhamānaṃ. Yathā sakammakadhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassento ‘‘na paridevāmi na anutthunāmī’’tiādimāha. Anutthunasaddo ca sakammakavasena payujjati ‘‘purāṇāni anutthuna’’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāyañca anutthunanarodanaṃ adhippetanti dasseti. ७९. ‘परिपुण्णं’ म्हणजे जितके कुत्र्याचे विकार (चेष्टा) आहेत, त्यांनी परिपूर्ण. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अनूनं’ (उणे नसलेले). ‘अब्बोकिण्णं’ म्हणजे त्यांच्याशी अमिश्रित. ‘कुक्कुराचारं’ म्हणजे कुत्र्यांच्या चालण्याच्या पद्धती इत्यादी आचरणाने कुत्र्याच्या भावाचा निश्चय करणारे चित्त. तशा तशा प्रकारे वागण्यामुळे ‘आकप्प’ म्हणजे प्रवृत्तीचा प्रकार (वेश/चेष्टा). तो येथे चालणे इत्यादी आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘कुत्र्यांच्या चालण्याची पद्धत’ इत्यादी. ‘आचारेन’ म्हणजे कुत्र्याच्या शीलाचरणाने. ‘वतसमादानेन’ म्हणजे कुत्र्याच्या व्रताच्या दृढ निश्चयाने. कुत्र्यासारखे आचरण करणे हेच कठीण तपश्चर्या करणे होय. त्या गतीच्या विपरीततेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली ही ‘लद्धि’ (दृष्टी/मत) आहे. ‘या कुक्कुरवतिक (श्वानव्रती) माणसाला दुसरी गती नाही’ याने इतर गतीचा निषेध केला आहे, कारण इतरांचा संभवच नाही. ‘निपज्जमानं’ म्हणजे व्रत-शील इत्यादींचे रक्षण केल्यामुळे सिद्ध होणारे. ज्याप्रमाणे सकर्मक धातूचे शब्द अर्थविशेषाच्या कारणाने अकर्मक होतात, जसे ‘विबुद्धो पुरिसो’ (जागा झालेला पुरुष), ‘विबुद्धो कमलसण्डो’ (उमललेला कमळांचा समूह), त्याचप्रमाणे अकर्मक शब्दही अर्थविशेषाच्या कारणाने सकर्मक होतात, हे दर्शवण्यासाठी ‘न परिदेवामि न अनुत्थुनामि’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि ‘अनुत्थुन’ हा शब्द ‘पुराणानि अनुत्थुनन्ति’ इत्यादींमध्ये सकर्मक रूपाने वापरला जातो. आणि हाच येथे प्रयोग आहे, या गाथेमध्ये ‘अनुत्थुनन’ म्हणजे रडणे/शोक करणे अभिप्रेत आहे हे दर्शवले आहे। 80. Vuttanayenevāti iminā govatanti govatasamādānaṃ. Gosīlanti gavācāraṃ. Gocittanti ‘‘ajja paṭṭhāya gohi kātabbaṃ karissāmī’’ti uppannacittanti imamatthaṃ atidisati. Gvākappe pana vattabbaṃ avasiṭṭhaṃ ‘‘kukkurākappe vuttasadisamevā’’ti imināva atidiṭṭhaṃ, visiṭṭhañca yathā pana tatthātiādinā vuttameva. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kukkuravatādīsu vuttanayameva. ८०. ‘वृत्त नयेनेव’ (सांगितलेल्या पद्धतीनेच) याने ‘गोवतं’ म्हणजे गो-व्रताचे समादान. ‘गोसीलं’ म्हणजे गाईचे आचरण. ‘गोचित्तं’ म्हणजे ‘आजपासून गाईंनी करण्यासारखे कर्म मी करीन’ असे उत्पन्न झालेले चित्त, हा अर्थ अतिदिशित (लागू) केला आहे. गो-आकल्पाविषयी (गाईच्या वेशाविषयी) जे सांगायचे उरले आहे, ते ‘कुक्कुर-आकल्पात सांगितल्याप्रमाणेच आहे’ यानेच अतिदिशित केले आहे, आणि विशेष गोष्ट ‘यथा पन तत्थ’ इत्यादींमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते कुक्कुर-व्रत इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे। 81. Ekaccakammakiriyāvasenāti ekaccassa akusalakammassa kusalakammassa karaṇappasaṅgena. Imesanti govatikakukkuravatikānaṃ. Kiriyāti govatabhāvanādivasena pavattā kiriyā. Pākaṭā bhavissatīti ‘‘imasmiṃ kammacatukke idaṃ nāma kammaṃ bhajatī’’ti pākaṭā bhavissati. ८१. ‘एकच्चकम्मकिरियावसेनाति’ (काही कर्माच्या क्रियेच्या वशाने) म्हणजे काही अकुशल कर्माच्या किंवा कुशल कर्माच्या करण्याच्या प्रसंगाने. ‘इमेसन्ति’ (यांच्या) म्हणजे गोव्रती (गाईचे व्रत पाळणारे) आणि कुक्कुरव्रती (कुत्र्याचे व्रत पाळणारे) यांच्या. ‘किरियाति’ (क्रिया) म्हणजे गोव्रत-भावना इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त झालेली क्रिया. ‘पाकटा भविस्सतीति’ (स्पष्ट होईल) म्हणजे 'या कर्म-चतुष्कात हे अमुक कर्म विभागले जाते' अशा प्रकारे स्पष्ट होईल. Kāḷakanti [Pg.45] (a. ni. ṭī. 2.4.232) malīnaṃ, cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho. Taṃ panettha kammapathasampattameva adhippetanti āha ‘‘dasaakusalakammapatha’’nti. Kaṇhanti kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ. Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpapatti manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko, yathā tamabhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘apāye nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. Sukkanti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho, sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ. Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti manussaloke sobhaggiyañca sukkavipāko, yathā ca jotibhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘sagge nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho, vomissakakammanti kālena kaṇhaṃ, kālena sukkanti evaṃ missakavasena katakammaṃ. ‘‘Sukhadukkhavipāka’’nti vatvā sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘missakakammañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti, apaccayagāmitāya tadubhayavinimuttassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha – ‘‘ubhaya…pe… asukkanti vutta’’nti. Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa vipākassa. Sampattibhavapariyāpanno hi vipāko idha ‘‘sukkavipāko’’ti adhippeto, na accantaparisuddho. ‘काळकं’ (अं. नि. टी. २.४.२३२) म्हणजे मलीन, चित्ताला अप्रभास्वर (तेजहीन) बनवणारे असा अर्थ आहे. येथे ते कर्मपथ-संपत्तीलाच अभिप्रेत धरून ‘दहा अकुशल कर्मपथ’ असे म्हटले आहे. ‘कण्हं’ (कृष्ण/काळे) म्हणजे कृष्ण-अभिजातीच्या हेतूने किंवा काळे. म्हणूनच ‘कण्हविपाकं’ (कृष्ण विपाक) असे म्हटले आहे. अपायलोकात उत्पन्न होणे आणि मनुष्यांमध्ये दुर्भाग्य असणे हा कृष्ण विपाक आहे, जसे की अंधकारमय भाव सांगितला आहे. परंतु एकवचनी निर्देशाने ‘अपायलोकात उत्पन्न झाल्यामुळे’ असे म्हटले आहे, म्हणजेच उत्पन्न करवणारे असा अर्थ आहे. ‘सुक्कं’ (शुक्ल/पांढरे) म्हणजे स्वच्छ/उज्ज्वल, चित्ताला प्रभास्वर (तेजस्वी) बनवणारे असा अर्थ आहे, किंवा शुक्ल-अभिजातीच्या हेतूने शुक्ल. म्हणूनच ‘सुक्कविपाकं’ (शुक्ल विपाक) असे म्हटले आहे. स्वर्गलोकात उत्पन्न होणे आणि मनुष्यलोकात सौभाग्य असणे हा शुक्ल विपाक आहे, जसे की ज्योतिभाव (प्रकाशमय भाव) सांगितला आहे. परंतु एकवचनी निर्देशाने ‘स्वर्गात उत्पन्न झाल्यामुळे’ असे म्हटले आहे, म्हणजेच उत्पन्न करवणारे असा अर्थ आहे. ‘वोमिस्सककम्मं’ (मिश्रित कर्म) म्हणजे कधी काळे (कृष्ण) तर कधी पांढरे (शुक्ल) अशा मिश्रित रूपाने केलेले कर्म. ‘सुखदुःखविपाकं’ असे सांगून सुख-दुःखाच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी ‘मिस्सककम्मञ्हि’ (मिश्रित कर्मच) इत्यादी म्हटले आहे. कर्माची कृष्ण-शुक्ल ही संज्ञा कृष्ण-शुक्ल अभिजातीच्या हेतूमुळे आहे. अप्राप्तगामी (निर्वाणगामी) असल्यामुळे त्या दोन्हीपासून मुक्त असलेल्या, कर्माचा क्षय करणाऱ्या कर्मासाठी येथे ‘शुक्ल’ हा पर्याय देखील इच्छित नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘उभय...पे... अशुक्ल असे म्हटले आहे’. त्यात ‘उभयविपाकस्स’ म्हणजे यथाप्राप्त विपाकाचा. कारण संपत्ती-भवात समाविष्ट असलेला विपाक येथे ‘शुक्ल विपाक’ म्हणून अभिप्रेत आहे, अत्यंत परिशुद्ध नव्हे. Sadukkhanti attanā uppādetabbena dukkhena sadukkhaṃ, dukkhasaṃvattanikanti attho. ‘‘Imasmiṃ sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) kamma’’nti heṭṭhā vuttampi atthaṃ idha sādhayati vijānanatthaṃ. Abhisaṅkharitvāti āyūhitvā. Taṃ pana paccayasamavāyasiddhito saṃkaḍḍhanaṃ piṇḍanaṃ viya hotīti āha – ‘‘saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho’’ti, sadukkhaṃ lokanti apāyalokamāha. Vipākaphassāti phassasīsena tattha vipākapavattamāha. Bhūtakammatoti nibbattakammato attanā katūpacitakammato. Yathābhūtanti yādisaṃ. Kammasabhāgavasenāti kammasarikkhakavasena. Upapatti hotīti apadādibhedā upapatti. Kammena viya vuttāti yaṃ karoti, tena upapajjatīti ekakammeneva jāyamānā viya vuttā apadādibhedā. Upapatti ca nāma vipākena hoti vipāke sambhavante ekaṃsena te upapattivisesā sambhavanti. Yadi evaṃ kasmā ‘‘tena upapajjatī’’ti upapattikammahetukā vuttāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yena kammavipākena nibbattoti [Pg.46] yena kammavipākena vipaccamānena ayaṃ satto nibbattoti vuccati. Taṃkammavipākaphassāti tassa tassa kammassa vipākabhūtā phassā. Kammena dātabbaṃ dāyaṃ tabbipākaṃ ādiyantīti kammadāyādā, phassā. Kammassa dāyajjatā kammaphalassa dāyajjaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘kammadāyajjā’’ti. Tenāha ‘‘kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santaka’’nti. ‘सदुक्खं’ (दुःखासहित) म्हणजे स्वतः उत्पन्न करावयाच्या दुःखाने युक्त, दुःखाला कारणीभूत असणारे असा अर्थ आहे. ‘या सूत्तात चेतना मुख्य आहे, उपालिसूत्तात (म. नि. २.५६) कर्म मुख्य आहे’ हा खाली सांगितलेला अर्थ देखील येथे समजण्यासाठी सिद्ध करतो. ‘अभिसङ्खरित्वा’ म्हणजे संचित करून. परंतु ते प्रत्यय-समवायाच्या (कारणांच्या एकत्र याण्याच्या) सिद्धीमुळे ओढून आणण्यासारखे किंवा गोळा करण्यासारखे होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘ओढून आणून, गोळा करून असा अर्थ आहे’. ‘सदुक्खं लोकं’ म्हणजे अपायलोक असे म्हटले आहे. ‘विपाकफस्सा’ (विपाक-स्पर्श) म्हणजे स्पर्शाच्या मुख्यतेने तेथे विपाकाची प्रवृत्ती सांगितली आहे. ‘भूतकम्मतो’ म्हणजे उत्पन्न झालेल्या कर्मापासून, स्वतः केलेल्या व संचित केलेल्या कर्मापासून. ‘यथाभूतं’ म्हणजे जसे. ‘कम्मसभागवसेनाति’ म्हणजे कर्माच्या समानतेच्या वशाने (कर्माच्या सारखेपणाने). ‘उपपत्ति होतीति’ म्हणजे अपद (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादी भेदांनी युक्त उत्पत्ती. ‘कम्मेन विय वृत्ता’ म्हणजे जे करतो, त्याने उत्पन्न होतो, अशा प्रकारे एका कर्मानेच उत्पन्न होत असल्यासारखे अपद इत्यादी भेद सांगितले आहेत. आणि उत्पत्ती ही विपाकामुळे होते, विपाक संभवत असताना निश्चितपणे ते उत्पत्तीचे विशेष संभवतात. जर असे आहे, तर ‘त्याने उत्पन्न होतो’ अशी उत्पत्ती कर्म-हेतुक का सांगितली आहे? म्हणून म्हटले आहे – ‘परंतु ज्या कारणाने...’ इत्यादी. ‘येन कम्मविपाकेन निब्बत्तो’ म्हणजे ज्या कर्मविपाकाच्या विपाचित (परिपक्व) होण्याने हा प्राणी उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते. ‘तंकम्मविपाकफस्सा’ म्हणजे त्या त्या कर्माचे विपाक असणारे स्पर्श. कर्माने देण्यायोग्य दाय (वारसा) म्हणजेच त्याचा विपाक ग्रहण करतात म्हणून ‘कम्मदायादा’ (कर्माचे वारसदार) म्हणजे स्पर्श. कर्माची दायज्जता (वारसाहक्क) म्हणजे कर्मफळाचा वारसा, म्हणूनच ‘कम्मदायज्जा’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘कर्मच त्यांचा वारसा आणि स्वतःची संपत्ती आहे’. Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanāti idaṃ abyābajjhavedanaṃ vediyanaekantasukhuppattiyā hetubhāvasādhanaṃ. Yadi evaṃ yathāvuttā jhānacetanā tāva hotu ekantasukhuppattihetubhāvato. Kāmāvacarā kintīti kāmāvacarā pana kusalacetanā taṃsabhāvābhāvato kinti kena pakārena abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātoti codeti, itaro pana na sabbā kāmāvacarakusalacetanā tathā gahitā, atha kho ekaccā jhānacetanānukūlāti dassento ‘‘kasiṇasajjanakāle kasiṇāsevanakāle labbhantī’’ti āha. Tattha kasiṇāsevanacetanā gahetabbā, sā upacārajjhānassa sādhikā. Tena kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitāti kasiṇasajjanacetanāpi kadāci tādisā hotīti gahitā. Parikammādivasena hi pavattā bhāvanāmayā kāmāvacarakusalacetanā paṭhamajjhānassa āsannatāya vuttā. Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitāti idaṃ ekattakāyaekattasaññīsattāvāsavatāya taṃsarikkhakā upekkhāpi īdisesu ṭhānesu sukhasarikkhatā, evaṃ santasabhāvatā ñāṇasahitatā ca. Keci pana catutthajjhānacetanānuguṇāti nidassentā kasiṇasajjanakāle kasiṇajjhānakāle kasiṇāsevanakāle labbhatīti tatiyajjhānacetanāya āsannaghaṭitatā vuttāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vuttanayeneva tāsaṃ ghaṭitatā veditabbā. Ubhayamissakavasenāti ubhayesaṃ kusalākusalasaṅkhārānaṃ sukhadukkhānañca missakabhāvavasena. Vemānikapetānanti idaṃ bāhullato vuttaṃ, itaresampi vinipātikānaṃ kālena dukkhaṃ hotiyeva. ‘तिस्सो च हेट्ठिमज्झानचेतनाति’ (आणि खालच्या तीन ध्यान-चेतना) हे अव्याबाध्य (दुःखरहित) वेदनेचा अनुभव घेणाऱ्या एकांत सुखाच्या उत्पत्तीचे हेतू असणे सिद्ध करते. जर असे आहे, तर पूर्वोक्त ध्यान-चेतना एकांत सुखाच्या उत्पत्तीचे हेतू असण्यामुळे तशी असो. ‘कामावचरा किन्तीति’ म्हणजे कामावचर कुशल चेतना तर तशा स्वभावाची नसल्यामुळे कशा प्रकारे ‘अव्याबाध्य मनःसंस्कार’ नावाने उत्पन्न झाली, अशी शंका उपस्थित करतो. दुसरा (टीकाकार) मात्र सर्व कामावचर कुशल चेतना तशा प्रकारे घेतलेल्या नाहीत, तर काही ध्यान-चेतनेला अनुकूल आहेत असे दर्शवत ‘कसिण-सज्जन काळी (कसिण तयार करताना) आणि कसिण-सेवन काळी प्राप्त होतात’ असे म्हणतो. तेथे कसिण-सेवन चेतना घेतली पाहिजे, ती उपचार-ध्यानाची साधक आहे. त्यामुळे कामावचर चेतना प्रथम ध्यान-चेतनेशी जोडलेली आहे, म्हणून कसिण-सज्जन चेतना देखील कधीकधी तशीच असते, असे घेतले आहे. कारण परिकर्म इत्यादींच्या वशाने प्रवृत्त झालेली भावनामय कामावचर कुशल चेतना प्रथम ध्यानाच्या निकट असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. ‘चतुत्थज्झानचेतना ततियज्झानचेतनाय घटिताति’ (चौथ्या ध्यानाची चेतना तिसऱ्या ध्यानाच्या चेतनेशी जोडलेली आहे) हे एकत्व-काय आणि एकत्व-संज्ञी सत्त्वावासाप्रमाणे तिच्यासारखी असणारी उपेक्षा देखील अशा स्थानांमध्ये सुखासारखी असते, तसेच शांत स्वभाव असणारी आणि ज्ञानयुक्त असणारी असते. परंतु काही लोक चौथ्या ध्यान-चेतनेला अनुकूल असे दर्शवत ‘कसिण-सज्जन काळी, कसिण-ध्यान काळी आणि कसिण-सेवन काळी प्राप्त होते’ म्हणून तिसऱ्या ध्यान-चेतनेशी निकटची जोडणी सांगितली आहे असे म्हणतात, ते केवळ त्यांचे मत आहे. सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्यांची जोडणी समजली पाहिजे. ‘उभयमिस्सकवसेनाति’ म्हणजे दोन्ही कुशल-अकुशल संस्कारांच्या आणि सुख-दुःखांच्या मिश्रित भावाच्या वशाने. ‘वेमानिकपेतानं’ (वैमानिक प्रेतांच्या) हे बहुतांश करून म्हटले आहे, इतर विनिपातिक (नरकवासी) जीवांना देखील काळाच्या ओघात दुःख होतेच. Tassa pahānāyāti tassa yathāvuttassa kammassa anuppattidhammatāpādanāya. Yā cetanāti yā apacayagāminicetanā. Kammaṃ patvāti sukhakammanti vuccamāne maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi [Pg.47] accantapārisuddhibhāvato. Akaṇhā asukkāti āgatāti ettha sukkabhāvapaṭikkhepakāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tenāha ‘‘idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā’’tiādi. ‘तस्स पहानायाति’ (त्याच्या प्रहाणासाठी) म्हणजे त्या पूर्वोक्त कर्माच्या अनुत्पत्ती-धर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त करून देण्यासाठी. ‘या चेतनाति’ म्हणजे जी अपचयगामी (कर्मक्षय करणारी) चेतना आहे. ‘कम्मं पत्वाति’ म्हणजे ‘सुखकर्म’ असे म्हटले जात असताना मार्ग-चेतनेपेक्षा दुसरा कोणताही अधिक उज्ज्वल (शुद्ध) धर्म नाही, कारण ती अत्यंत परिशुद्ध असते. ‘अकण्हा असुक्का’ (न काळे, न पांढरे) असे आले आहे, येथे शुक्लभावाचा निषेध करण्याचे कारण खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘परंतु या कर्म-चतुष्काला प्राप्त करून...’ इत्यादी. 82. Aniyyānikapakkheti aceḷakapabbajjāya kukkuravate ca. Yogeti ñāyadhammapaṭipattiyanti attho. Yonenāti yo titthiyaparivāso tena bhagavatā paññatto. Yaṃ titthiyaparivāsaṃ samādiyitvāti ayamettha yojanā. Ghaṃsitvā suvaṇṇaṃ viya nighaṃsoppale. Koṭṭetvā hatthena viya kulālabhājanaṃ. ८२. ‘अनिय्यानिकपक्खे’ (अनिर्याणिक पक्ष) म्हणजे अचेलक प्रव्रज्या (नग्न दीक्षा) आणि कुक्कुरव्रत (कुत्र्यासारखे वर्तन करण्याचे व्रत) यामध्ये. ‘योगे’ म्हणजे न्याय्य धम्माचे आचरण (योग्य धम्मप्रतिपत्ती) असा अर्थ आहे. ‘योनेन’ म्हणजे जो तित्थिय-परिवास (इतर पंथियांचा निवासकाळ) भगवंतांनी प्रज्ञप्त केला आहे. ‘जो तित्थिय-परिवास स्वीकारून’ हा येथे संबंध आहे. ‘निघंसोप्पले’ म्हणजे सोन्याला घासून पाहिल्याप्रमाणे. ‘कोट्टित्वा’ म्हणजे कुंभाराच्या भांड्याला हाताने ठोकून पाहिल्याप्रमाणे। Vūpakaṭṭhoti vivitto ekībhūto. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitatto. Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsīti imināva arahattanikūṭena desanā niṭṭhāpitā hoti, āyasmato pana seniyassa paṭipattikittanaparametaṃ ujukaṃ āpannaarahattabhāvadīpanaṃ, yadidaṃ ‘‘aññataro kho panā’’tiādivacananti āha ‘‘arahattanikūṭenevā’’ti. Arahattādhigamoyeva tassa tesaṃ abbhantaratā. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva. ‘वूपकट्ठो’ म्हणजे विविक्त (एकांतात गेलेला) किंवा एकीभूत (एकटा झालेला). ‘पेसितत्तो’ म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त लावलेला (चित्त प्रेषित केलेला). ‘कामं तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं...पे... विहासी’ (निश्चितच त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या समाप्तीला... विहरते झाले) या अर्हत्त्वाच्या शिखरानेच देशना समाप्त होते. परंतु आयुष्यमान सेनिय यांच्या प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) कौतुक करणारे आणि थेट प्राप्त झालेल्या अर्हत्त्वभावाला दर्शवणारे हे ‘अञ्ञतरो kho पना’ (निश्चितच इतर कोणीतरी...) इत्यादी वचन आहे, म्हणून ‘अरहत्तनिकूटेनेव’ (अर्हत्त्वाच्या शिखरानेच) असे म्हटले आहे. अर्हत्त्व प्राप्ती हीच त्यांची त्यांच्यामधील आंतरिकता आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे। Kukkuravatikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. कुक्कुरवतिक सुत्ताच्या वर्णनातील गूढार्थाचे प्रकटीकरण (लीनत्थप्पकासना) समाप्त झाले। 8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā ८. अभयराजकुमार सुत्ताचे वर्णन। 83. Jātiyā asamāno nihīnācariyo paradattūpajīvikāya mātuyā kucchiyaṃ jāto pādasikaputto. Nindāvasena vadati etenāti vādo aguṇoti āha – ‘‘vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehī’’ti. Nibbattavasena nirayaṃ arahati, nirayasaṃvattaniyena vā kammena niraye niyutto nerayiko. Āpāyikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ sakkuṇeyyoti tekiccho, na tekiccho atekiccho. Dve ante mocetvāti pharusaṃ vā appiyaṃ vā kappeyyāti dve koṭṭhāse muñcitvā [Pg.48] te anāmasitvā pucchitaṃ atthaṃ tato bahi karonto uggilati nāma. Taṃ pana evaṃ kātuṃ na sakkotīti āha – ‘‘uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhitī’’ti. Evamevāyaṃ pucchā na gahetabbā, ayamettha dosoti taṃ apucchaṃ karonto apanayanto ogilati nāma, tathā pana asakkonto patiṭṭhāpento na ogilati nāma, bhagavā pana tamatthaṃ okāsampi akaronto ubhayathāpi asakkhīti veditabbo. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘‘na khvettha rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto nigaṇṭhassa adhippāyaṃ viparivatteti, ubho ante mocetvā pañhaṃ vissajjesi, evaṃ tāva uggilituṃ asakkhi. ‘‘Na tatra rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto eva ca ‘‘nāyaṃ pucchā evaṃ avibhāgena pucchitabbā, vibhajitvā pana pucchitabbā’’ti pucchāya dosaṃ dīpento taṃ hārento ogilitumpi sakkhatīti. ८३. जातीने असमान, हीन आचरणाचा, दुसऱ्याने दिलेल्या दानावर जगणाऱ्या मातेच्या उदरातून जन्मलेला तो दासीपुत्र (पादशिखपुत्र) होय. निंदेच्या हेतूने याद्वारे बोलतो म्हणून वाद म्हणजे अवगुण; म्हणून म्हटले आहे – ‘वाद लादणे म्हणजे दोष लादणे’. उत्पत्तीच्या कारणाने नरकास पात्र असलेला, किंवा नरकगामी कर्मामुळे नरकात पडलेला तो ‘नेरयिक’ (नरकवासी) होय. ‘आपायिको’ (अपायगामी) यामध्येही हाच नियम आहे. अवीची नरकात उत्पन्न होऊन तेथे आयुष्यकल्प नावाच्या अंतरकल्पापर्यंत राहतो तो ‘कप्पट्ठो’ (कल्पस्थ) होय. नरकातील उत्पत्ती टाळण्याच्या दृष्टीने ज्याचा उपचार केला जाऊ शकतो तो ‘तेकिच्छो’ (उपचारयोग्य), आणि ज्याचा उपचार होऊ शकत नाही तो ‘अतेकिच्छो’ (उपचार-अयोग्य) होय. ‘दोन्ही टोके सोडून’ म्हणजे कठोर किंवा अप्रिय अशा दोन भागांना सोडून, त्यांना स्पर्श न करता विचारलेल्या अर्थाला त्यातून बाहेर काढणे याला ‘उग्गिलति’ (ओकणे/बाहेर काढणे) म्हणतात. परंतु तो तसे करण्यास असमर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘ओकून बाहेर काढण्यास समर्थ होणार नाही’. त्याचप्रमाणे हा प्रश्न स्वीकारण्याजोगा नाही, हा यात दोष आहे, असे सांगून तो प्रश्न निरर्थक ठरवून दूर करणे याला ‘ओगिलति’ (गिळणे) म्हणतात. परंतु तसे करण्यास असमर्थ राहून त्याला प्रस्थापित करणे याला ‘न ओगिलति’ (न गिळणे) म्हणतात. भगवंतांनी मात्र त्या चुकीच्या अर्थाला कोणतीही संधी न देता दोन्ही प्रकारे समर्थपणे उत्तर दिले, असे समजावे. कसे? कारण भगवंतांनी ‘हे राजकुमारा, येथे एकांताने (निश्चितपणे) असे नाही’ असे सांगून निगंठाचा (निर्ग्रंथाचा) अभिप्राय बदलून टाकला, दोन्ही टोके सोडून प्रश्नाचे विसर्जन केले, अशा प्रकारे ते ओकून बाहेर काढण्यास समर्थ झाले. ‘हे राजकुमारा, तेथे एकांताने असे नाही’ असे म्हणत असतानाच ‘हा प्रश्न अशा प्रकारे अविभाजितपणे विचारला जाऊ नये, तर विभाजित करून विचारला पाहिजे’ असे सांगून प्रश्नातील दोष दाखवून दिला आणि तो नष्ट करत ते गिळण्यासही समर्थ झाले। Uṭṭhātuṃ na sakkhissati cittassa aññathā pavattiyā. Abhayo dve magge kataparicayo cheko nipuṇo vādasīlo ca hutvā vicarati. Tenāha – ‘‘so vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘evaṃ, bhante’ti āhā’’ti. चित्ताच्या विचलित अवस्थेमुळे तो उठण्यास समर्थ होणार नाही. अभय हा दोन्ही मार्गांचा परिचय असलेला, चतुर, niपुण आणि वादप्रिय होऊन वावरत असे. म्हणून म्हटले आहे – ‘तो वादाच्या इच्छेने त्याचे वचन स्वीकारत ‘तसेच आहे, भंते’ असे म्हणाला’। 85. Evarūpanti yā paresaṃ appiyā amanāpā duruttavācā, evarūpā vācā, na pana pharusavācā. Pharusavācāya hi setughāto tathāgatānaṃ. Cetanāpharusatāya hi pharusavācā icchitā, na paresaṃ appiyatāmattena. Naṭṭhā nigaṇṭhā ogilikādisammatassa pañhassa ekavacanena viddhaṃsitattā. ८५. ‘एवरूपं’ (अशा प्रकारची) म्हणजे जी इतरांना अप्रिय, नावडती आणि वाईट रीतीने बोललेली वाणी आहे, अशा प्रकारची वाणी; परंतु ती कठोर वाणी (परुसवाचा) नव्हे. कारण तथागतांनी कठोर वाणीचा पूर्णपणे नाश (सेतुघात) केला आहे. चेतनेच्या कठोरतेमुळेच कठोर वाणी मानली जाते, केवळ इतरांना अप्रिय वाटल्याने नव्हे. गिळणे इत्यादी मानल्या गेलेल्या प्रश्नाचा एकाच वचनाने विध्वंस केल्यामुळे निगंठ (निर्ग्रंथ) पराभूत झाले। 86. Dārakassa aṅke nisīdanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘lesavādino’’tiādi vuttaṃ. Tattha lesavādinoti chalavādino, vādamagge vā aparipuṇṇatāya lesamatteneva vādasīlā. Osaṭasaṅgāmoti anekavāraṃ paravādamaddanavasena otiṇṇavādasaṅgāmo. Vijjhitvāti nakhena vijjhitvā. Imamevāti yvāyaṃ dārako attano vādabhaṅgapariharaṇatthaṃ iminā aṅke nisīdāpito, imameva assa dārakaṃ upamaṃ nissayaṃ katvā vādaṃ bhindissāmi. ‘‘Assa vādaṃ appaṭitatāya upamāya bhañjissāmī’’ti cintetvā. ८६. बालकाला मांडीवर बसवण्याचे कारण दाखवण्यासाठी ‘लेसवादिनो’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘लेसवादिनो’ म्हणजे छलवादी (कुतर्क करणारे), किंवा वादाच्या मार्गात अपूर्णतेमुळे केवळ लेशानेच (निमित्तानेच) वाद घालणारे. ‘ओसटसंग्रामो’ म्हणजे अनेक वेळा दुसऱ्यांच्या वादाचे मर्दन केल्यामुळे वाद-संग्रामात उतरलेला. ‘विज्झित्वा’ म्हणजे नखाने टोचून. ‘इममेव’ म्हणजे जो हा बालक स्वतःचा वादभंग टाळण्यासाठी याने मांडीवर बसवला आहे, याच बालकाला उपमेचा आधार बनवून मी त्याचा वाद मोडून काढीन. ‘याचा वाद मी अशा उपमेने मोडीन जिचे खंडन करता येणार नाही’ असा विचार करून। Apaneyyaṃ [Pg.49] assa ahanti assa dārakassa mukhato ahaṃ taṃ apaneyyaṃ. Abhūtatthova abhūtaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘abhūtanti abhūtattha’’nti. Atacchanti tasseva vevacananti āha ‘‘atacchanti na taccha’’nti. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ, anatthe vā saṃhitaṃ, na atthoti vā anattho, atthassa paṭipakkho sabhāvo, tena saṃhitanti anatthasaṃhitaṃ, pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa gahitatā daṭṭhabbā. ‘अपनैय्यं अस्स अहं’ म्हणजे त्या बालकाच्या मुखातून मी ते काढून टाकीन. उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे अभूतार्थ हाच ‘अभूत’ आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अभूत म्हणजे अभूतार्थ (असत्य)’. ‘अतच्छं’ हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अतच्छं म्हणजे जे तथ्य नाही’. किंवा ‘अभूत’ म्हणजे जे असत (अस्तित्वात नसलेले) किंवा अविद्यमान आहे. ‘अतच्छं’ म्हणजे जे अतथाकार (तथ्य नसलेले) आहे. ‘अनत्थसंहितं’ म्हणजे ऐहिक किंवा पारलौकिक अनर्थाने युक्त असलेले, किंवा अनर्थात जोडलेले; अथवा जो अर्थ नाही तो अनर्थ, अर्थाचा विरोधी स्वभाव, त्याने युक्त असलेले ते ‘अनत्थसंहितं’ (अनर्थकारक) होय; याचा अर्थ चुगली (पिसुणवाचा) आणि निरर्थक बडबड (सम्फप्पलाप) असा आहे. अशा प्रकारे येथे चारही प्रकारच्या वाचेच्या दुश्चरित्रांचे ग्रहण केले आहे असे समजावे। Duppayuttoti duppaṭipanno. Na taṃ tathāgato bhāsati abhūtatādidosaduṭṭhattā. Tampi tathāgato na bhāsati bhūtatthepi anatthasaṃhitatādidosaduṭṭhattā. ‘दुप्पयुत्तो’ म्हणजे चुकीच्या मार्गाने गेलेला (दुष्प्रतिपन्न). तथागत ते बोलत नाहीत, कारण ते असत्यता इत्यादी दोषांनी दूषित असते. तथागत ते देखील बोलत नाहीत, जे सत्य असूनही अनर्थकारक असणे इत्यादी दोषांनी दूषित असते। Ṭhānaṃ kāraṇaṃ etissā atthīti ṭhāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, na ṭhāniyāti aṭṭhāniyā, nikkāraṇā ayuttiyuttā, sā eva kathāti aṭṭhāniyakathā. Attapaccakkhakathaṃ kathemāti attanā eva paccakkhaṃ katvā pavattiyamānaṃ chalakathaṃ kathema. जिला स्थान म्हणजे कारण आहे ती ‘ठाणिया’ (स्थानीया) – येथे ‘क’ काराचा ‘य’ कार करून; जी स्थानीया नाही ती ‘अट्ठाणिया’ (अस्थानीया), निष्कारण, अयुक्तियुक्त; तीच कथा म्हणजे ‘अट्ठाणियकथा’ (अस्थानकथा) होय. ‘अत्तपच्चक्खकथं कथेमा’ म्हणजे स्वतःच प्रत्यक्ष करून प्रवृत्त होणारी छलकथा (युक्तिवाद) आम्ही सांगतो। Gāmikamahallako ‘‘ime maṃ vañcetukāmā, ahameva dāni ime vañcessāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bhavissatī’’tiādimāha. ‘‘Na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu pubbe tathākatikāya katattā. गावातील वृद्ध माणसाने ‘हे मला फसवू इच्छितात, आता मीच यांना फसवतो’ असा विचार करून ‘असे होईल’ इत्यादी म्हटले. पूर्वी तसा करार केल्यामुळे ‘आम्ही दास नाही’ असे म्हणण्यासही ते समर्थ झाले नाहीत। Tatiyaṃ tatiyamevāti dvīsupi pakkhesu tatiyaṃ tatiyameva vācaṃ. Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvāti yassa yadā yathā bhāsitabbaṃ, tassa tadā tatheva ca bhāsanato bhāsitabbaṃ kāraṇaṃ bhāsitabbakālañca anatikkamitvāva bhāsati. ‘ततियं ततियमेव’ म्हणजे दोन्ही पक्षांमध्ये तिसरी-तिसरीच वाणी. ‘बोलण्याची वेळ न ओलांडता’ म्हणजे ज्याला जेव्हा जसे बोलायचे आहे, त्याला तेव्हा तसेच बोलल्यामुळे, बोलण्याचे कारण आणि बोलण्याची वेळ न ओलांडताच बोलतात। 87. Ṭhānuppattikañāṇenāti ṭhāne eva uppajjanakañāṇena. Tasmiṃ tasmiṃ kāraṇe tassa taṃ taṃ avatthāya uppajjanakañāṇena, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvoti dhammasabhāvo. Dhamme sabhāvadhamme anavasese vā yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, sabbaññutā. Tenāha ‘‘sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacana’’nti. Suppaṭividdhanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ suṭṭhu paṭivijjhanavasena, suṭṭhu paṭividdhanti attho. Tenāha ‘‘hatthagataṃ bhagavato’’ti. Neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti kathāparivibhāgena ayameva [Pg.50] desanā cattāri ariyasaccāni dassento arahattaṃ paccakkhāsīti. ८७. ठाणुप्पत्तिकञाणेन (स्थान-उत्पत्ति-ज्ञानाने) म्हणजे योग्य प्रसंगीच उत्पन्न होणारे ज्ञान. त्या त्या कारणात, त्याच्या त्या त्या अवस्थेत उत्पन्न होणारे ज्ञान. धर्मांच्या यथास्वभावाने (यथार्थ स्वरूपाने) आकलन होण्याचा स्वभाव म्हणजे 'धम्मस्वभाव' होय. धर्मांना, स्वभावधर्मांना किंवा संपूर्णपणे यथार्थपणे धारण करतो म्हणून 'धम्मधातू' म्हणजेच 'सब्बञ्ञुता' (सर्वज्ञता) होय. म्हणूनच म्हटले आहे— 'हे सब्बञ्ञुता-ज्ञानाचेच अधिवाचन (पर्यायवाची नाव) आहे.' 'सुप्पटिविद्धं' (सुप्रतिविद्ध) म्हणजे सर्व ज्ञेय धर्मांचे चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध (आकलन) करण्याच्या दृष्टीने, 'चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध केलेले' असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'भगवंतांच्या हस्तगत झालेले.' नेय्यपुग्गल (बोधप्राप्त होण्यास योग्य व्यक्ती) च्या दृष्टीने समाप्त झालेली हीच देशना, कथेच्या विभागाने चार आर्यसत्ये दर्शवीत अर्हत्त्व प्रगट करते. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अभयराजकुमारसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 9. Bahuvedaniyasuttavaṇṇanā ९. बहुवेदनीयसुत्तवण्णना (बहुवेदनीय सुत्ताची व्याख्या) 88. Pañcakaṅgoti vaḍḍhakīkiccasādhane vāsiādipañcakaṃ aṅgaṃ saṃdhanaṃ etasminti pañcakaṅgo. Thambhādivatthūnaṃ thapanaṭṭhena thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na kāḷudāyī thero. ८८. 'पञ्चकङ्ग' (पंचकांग) म्हणजे सुताराच्या कामाचे साधन असलेल्या वासला (तासणी) इत्यादी पाच अंगांचे (साधनांचे) संधान (एकत्रीकरण) ज्याच्यापाशी आहे तो 'पञ्चकङ्ग' होय. खांब इत्यादी वस्तूंच्या स्थापनेच्या (उभारणीच्या) अर्थाने 'थपति' (स्थपती/सुतार) म्हटले जाते. (येथे) पंडित उदायी थेर अभिप्रेत आहेत, काळुदायी थेर नव्हेत. 89. Pariyāyati attano phalaṃ vattetīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Vedanāsannissito ca kāyikacetasikabhāvo kāraṇaṃ. Tenāha – ‘‘kāyikacetasikavasena dve veditabbā’’ti. Tattha pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Sukhādivasena tissoti ettha sukhanadukkhanupekkhanāni sukhādivedanāya kāraṇaṃ. Tāni hi pavattinimittāni katvā tattha sukhādisaddappavatti, iminā nayena sesesupi yathārahaṃ kāraṇaṃ niddhāretvā vattabbaṃ. Upavicāravasenāti ārammaṇaṃ upecca savisesapavattivasena. Yasmiñhi ārammaṇe somanassavedanā pavattati, ārammaṇatāya taṃ upagantvā itaravedanāhi visiṭṭhatāya savisesaṃ tattha pavatti. Tenāha ‘‘somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’ti. Esa nayo sesavedanāsu gehassitānīti gehanissitāni. ८९. 'परियाय' (पर्याय) म्हणजे जो स्वतःचे फळ घडवून आणतो, म्हणजेच कारण होय. वेदनेवर आश्रित असलेला कायिक व चैतसिक भाव हे कारण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'कायिक आणि चैतसिक रूपाने दोन वेदना जाणाव्यात.' त्यामध्ये प्रसादकायावर (इंद्रिय शरीरावर) आश्रित असलेली कायिक वेदना आणि चित्तावर आश्रित असलेली चैतसिक वेदना होय. 'सुख इत्यादींच्या रूपाने तीन' यामध्ये सुख, दुःख आणि उपेक्षा हे सुख इत्यादी वेदनांचे कारण आहेत. कारण त्यांना प्रवृत्तीचे निमित्त करून तेथे सुख इत्यादी शब्दांची प्रवृत्ती होते; याच पद्धतीने इतर वेदनांमध्येही योग्यतेनुसार कारण निश्चित करून सांगितले पाहिजे. 'उपविचारवशात' म्हणजे आलंबनाजवळ जाऊन विशेष रूपाने प्रवृत्त होण्याच्या वशात. कारण ज्या आलंबनामध्ये सोमनस्य (सौमनस्य) वेदना प्रवृत्त होते, आलंबन रूपाने त्याच्याजवळ जाऊन इतर वेदनांपेक्षा विशिष्टतेने तेथे तिची विशेष प्रवृत्ती होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सौमनस्य निर्माण करणाऱ्या रूपाचा उपविचार करतो.' हाच नियम इतर वेदनांच्या बाबतीतही समजावा. 'गेहस्सितानि' म्हणजे घराशी संबंधित (गृहस्थ जीवनावर आश्रित) असणारे. 90. Pariyāyenāti ‘‘idamettha dukkhasminti vadāmī’’ti vuttaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Taṃ dassentoti kāmañcettha sutte – ‘‘dvepānanda, vedanā vuttā’’ti dve ādiṃ katvā vedanā dassitā, ekāpi pana dassitā evāti dassento. Upatthambhetunti ekāpi vedanā vuttā mayā pariyāyena, evaṃ sati dvepi vattabbāti evaṃ tassa vādaṃ upatthambhetuṃ. Kathaṃ pana ekā vedanā vuttāti? Yaṃ kiñci vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, idamettha dukkhasminti vadāmīti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ (itivu. aṭṭha. 52 ādayo) paramatthadīpaniyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. ९०. 'पर्यायाने' म्हणजे 'या संदर्भात मी याला दुःख म्हणतो' असे जे म्हटले आहे, त्या स्थानाचा संदर्भ घेऊन बोलतात. ते दर्शविताना – जरी या सुत्तात 'हे आनंदा, दोन वेदना सांगितल्या आहेत' असे म्हणून दोन इत्यादी वेदना दर्शविल्या आहेत, तरी एक वेदना देखील दर्शविलीच आहे, हे दर्शविताना. 'समर्थन करण्यासाठी' म्हणजे माझ्याद्वारे पर्यायाने एक वेदना देखील सांगितली गेली आहे, असे असताना दोन वेदना देखील सांगितल्या पाहिजेत, अशा प्रकारे त्याच्या मताचे समर्थन करण्यासाठी. पण एक वेदना कशी सांगितली आहे? 'जे काही अनुभवले जाते, मग ते सुख असो, दुःख असो वा अदुःख-असुख (उपेक्षा) असो, या संदर्भात मी याला दुःख म्हणतो.' याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते इतिवृत्तक-वण्णनेमध्ये (इतिवृत्तक अट्ठकथा ५२ इत्यादी) 'परमत्थदीपनी' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. Kathaṃ [Pg.51] panettha rūpāvacaracatutthe arūpesu saññāvedayitanirodhe sukhaṃ uddhatanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Santaṭṭhenāti paṭipakkhadhammānaṃ vūpasantabhāvena. Paṇītaṭṭhenāti bhāvanāvisesavisiṭṭhena atappakabhāveneva seṭṭhabhāvena ca, paccayavisesena padhānabhāvaṃ nītantipi paṇītaṃ. Vedayitasukhaṃ nāma vedanābhūtaṃ sukhanti katvā. Avedayitasukhaṃ nāma yāvatā niddukkhatā, tāvatā sukhanti vuccatīti.Atha vā nirodho suṭṭhu khādati khanati kāyikacetasikābādhanti vattabbataṃ arahati sattāhampi tattha dukkhassa nirujjhanato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti. परंतु येथे रूपावचर चौथ्या ध्यानात, अरूप ध्यानांमध्ये आणि संज्ञा-वेदयित-निरोधामध्ये सुख कसे उद्धृत (सांगितले) केले आहे? यावर 'येथे आणि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'शांत अर्थाने' म्हणजे विरोधी धर्मांच्या शांत होण्याच्या भावाने. 'प्रणीत अर्थाने' म्हणजे विशेष भावनेने विशिष्ट अशा अतप्तभावाने (त्रास न देणाऱ्या भावाने) आणि श्रेष्ठ भावाने; तसेच विशेष प्रत्ययाने (कारणाने) प्रधान भावाला प्राप्त झालेले देखील 'प्रणीत' होय. वेदयित-सुख म्हणजे वेदना-रूप असलेले सुख होय. अवेदयित-सुख म्हणजे जितकी दुःखहीनता आहे, तितके सुख म्हटले जाते. अथवा निरोध हा कायिक आणि चैतसिक बाधांना चांगल्या प्रकारे नष्ट करतो (खणून काढतो), असे म्हणण्यास योग्य आहे; कारण सात दिवस देखील तेथे दुःखाचा निरोध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दुःखहीनतेच्या भावाने युक्त अशा सुख-अर्थाने.' 91. Yasmiṃ yasmiṃ bhave, cittuppāde, avatthāya vā niddukkhabhāvo, dukkhassa paṭipakkhatā anupalabbhanena dukkhavivittaṃ, taṃ sukhasmiṃyeva paññapeti. Sesaṃ suviññeyyameva. ९१. ज्या ज्या भवात, चित्तोत्पादात किंवा अवस्थेत दुःखहीनता असते, दुःखाचा अभाव असल्यामुळे जे दुःखापासून विलग (मुक्त) असते, त्याला सुखातच प्रज्ञप्त केले जाते (सुखच म्हटले जाते). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Bahuvedanīyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. बहुवेदनीयसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā १०. अपण्णकसुत्तवण्णना (अपण्णक सुत्ताची व्याख्या) 93. Nānāvidhāti nānāvidhadiṭṭhikā samaṇabrāhmaṇāti pabbajjāmattena samaṇā, jātimattena brāhmaṇā ca. Dassananti diṭṭhi. Gahitanti abhinivissa gahitaṃ. Iti te attano dassanaṃ gahetukāmā pucchanti. Vinā dassanena loko na niyyātīti vimokkhabhāvanāya ekena dassanena vinā loko saṃsāradukkhato na nigacchati. Ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu saddhākārābhāvato. Tathā hi te imāya desanāya saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yasmā aviparīte saddheyyavatthusmiṃ uppannasaddhā ‘‘ākāravatī’’ti adhippetā, tasmā yo loke aviparītadhammadesanā, ayamevesāti pavattā maggasādhanagatāya saddhāya kāraṇabhāvato tannissayā saddhā, sā ākāravatīti vuttā. Avatthusmiñhi saddhā ayuttakāraṇatāya na ākāravatī. Ākāravatīti ettha vatī-saddo na kevalaṃ atthitāmattadīpako, atha kho atisayatthadīpako pāsaṃsatthadīpako vā daṭṭhabbo. Tena ākāravatīti saddheyyavatthuvasena atisayakāraṇavatīti vā pāsaṃsakāraṇavatīti vā [Pg.52] ayamettha attho. Apaṇṇakoti ettha yathā kañci atthaṃ sādhetuṃ āraddhassa payogo viraddho, tattha akārako viya hoti punapi ārabhitabbatāya. Aviraddho pana atthassa sādhanato apaṇṇako, evaṃ ayampi dhammo abhibhavitvā pavattanato ekaṃsato ‘‘apaṇṇako’’ti vutto. Tenāha ‘‘aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko’’ti. ९३. 'नानाविधा' म्हणजे नाना प्रकारच्या दृष्टी (विचारसरणी) असणारे. 'समणब्राह्मणा' म्हणजे केवळ प्रव्रज्येमुळे श्रमण आणि केवळ जन्मामुळे ब्राह्मण असणारे. 'दस्सन' (दर्शन) म्हणजे दृष्टी (मत/विचार). 'गहितं' (गृहीत) म्हणजे अभिनिवेशाने (हट्टाने) स्वीकारलेले. अशा प्रकारे ते स्वतःची दृष्टी (मत) स्वीकारण्याच्या इच्छेने विचारतात. 'दर्शनाशिवाय लोक मुक्त होत नाही' म्हणजे विमोक्ष-भावनेच्या एका दर्शनाशिवाय (सम्यक् दृष्टीशिवाय) लोक संसारदुःखातून बाहेर पडत नाही. श्रद्धेच्या आकाराचा (कारणाचा) अभाव असल्यामुळे ते एका दृष्टीवरही प्रतिष्ठित होऊ शकले नाहीत. म्हणूनच ते या देशनेद्वारे शरणांमध्ये (त्रिसरणात) प्रतिष्ठित झाले. कारण अविपरीत (यथार्थ) अशा श्रद्धा ठेवण्यास योग्य वस्तूवर उत्पन्न झालेली श्रद्धा 'आकारवती' (सकारण) मानली जाते; म्हणून जगात जी अविपरीत धम्मदेशना आहे, ती हीच आहे, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मार्ग-साधनेतील श्रद्धेचे कारण असल्यामुळे, तिच्यावर आश्रित असलेली श्रद्धा 'आकारवती' म्हटली गेली आहे. कारण अयोग्य वस्तूवर ठेवलेली श्रद्धा अयोग्य कारणामुळे 'आकारवती' (सकारण) नसते. 'आकारवती' यामध्ये 'वती' हा शब्द केवळ अस्तित्त्व दर्शवणारा नाही, तर तो अतिशय-अर्थ (उत्कृष्टता) दर्शवणारा किंवा प्रशंसनीय-अर्थ दर्शवणारा समजला पाहिजे. त्यामुळे 'आकारवती' म्हणजे श्रद्धा ठेवण्यास योग्य वस्तूच्या दृष्टीने 'अतिशय कारण असणारी' किंवा 'प्रशंसनीय कारण असणारी' असा येथे अर्थ आहे. 'अपण्णक' (असंदिग्ध/निश्चित) म्हणजे येथे जसे एखादा अर्थ (ध्येय) साध्य करण्यासाठी सुरू केलेला प्रयत्न जर अयशस्वी झाला, तर तो न केल्यासारखाच होतो, कारण तो पुन्हा सुरू करावा लागतो. परंतु जो अयशस्वी न होता अर्थ साध्य करतो तो 'अपण्णक' होय; त्याचप्रमाणे हा धम्म देखील (सर्व संकटांवर) मात करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे एकांताने (निश्चितपणे) 'अपण्णक' म्हटला गेला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अयशस्वी न होणारा, दुटप्पी नसणारा (अद्वैधगामी) आणि एकांताने (निश्चितपणे) ग्रहण करण्यास योग्य.' 94. Tabbipaccanīkabhūtāti tassā micchādiṭṭhiyā paccanīkabhūtā. ९४. 'तब्बिप्पचनीकभूता' (त्याच्या विपरीत असलेली) म्हणजे त्या मिथ्यादृष्टीच्या विपरीत (विरोधी) असलेली. 95. Nesanti kusalānaṃ dhammānaṃ. Akusalato nikkhantabhāveti asaṃkiliṭṭhabhāve. Ānisaṃsoti suddhavipākatā. Visuddhipakkhoti visuddhibhāvo pariyodātatā. Abhūtadhammassa diṭṭhibhāvassa saññāpanā ācikkhanā abhūtadhammasaññāpanā. Sāvajjesu paramavajje micchādassane paggahaṇanti kuto susīlyassa paggahoti āha – ‘‘micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hotī’’ti. Micchādiṭṭhiādayoti ettha micchāsaṅkappo paralokābhāvacintā, micchāvācā paralokābhāvavādabhūto musāvādo, ariyānaṃ paccanīkatādayo. Aparāparaṃ uppajjanavasenāti punappunaṃ citte uppajjanavasena. Pāpakā akusalā dhammāti paccavekkhaṇasaññāpanādikāle uppajjanakā tathāpavattā akusalakhandhā. ९५. कुशल धर्मांचे अस्तित्व नसते. अकुशलातून बाहेर पडणे म्हणजे अक्लिष्ट (असंक्लिष्ट) अवस्था. 'आनिसंस' (फायदा/लाभ) म्हणजे शुद्ध विपाक (परिणाम). 'विशुद्धिपक्ष' म्हणजे विशुद्ध भाव, अत्यंत निर्मळता (परियोदातता). अभूत धर्माच्या (असत्य गोष्टीच्या) दृष्टीभावाची समजूत घालणे, सांगणे म्हणजे 'अभूतधम्मसञ्ञापना' (असत्य धर्माची समजूत घालणे). सदोष गोष्टींमध्ये परम दोष असलेल्या मिथ्यादृष्टीचे ग्रहण करणे, मग सुशीलाचे ग्रहण कोठून होणार? म्हणून म्हटले आहे – 'मिथ्यादृष्टी ग्रहण करणाऱ्याचेच सुशीलता नष्ट होते.' येथे 'मिथ्यादृष्टी इत्यादी' मध्ये मिथ्या संकल्प म्हणजे परलोकाच्या अभावाचा विचार, मिथ्या वाचा म्हणजे परलोकाचा अभाव सांगणारे असत्य बोलणे (मुसावाद), आणि आर्यांचा विरोध इत्यादींचा समावेश होतो. वारंवार उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने म्हणजे चित्तात पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने. पापक अकुशल धर्म म्हणजे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) आणि समजूत घालण्याच्या वेळी उत्पन्न होणारे आणि तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे अकुशल स्कंध. Kaliggahoti anatthapariggaho. So pana yasmā diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca parājayo hotīti āha ‘‘parājayaggāho’’ti. Dussamattoti ettha du-saddo ‘‘samādinno’’ti etthāpi ānetvā yojetabboti āha ‘‘dupparāmaṭṭho’’ti. Yathā dupparāmaṭṭho hoti, evaṃ samādinno dussamatto dusamādinno vutto. Sakavādameva pharitvāti attano natthikavādameva ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187; 3.27-28) avadhārento aññassa okāsaadānavasena pharitvā. Tenāha ‘‘adhimuccitvā’’ti. ‘‘Sambuddho’’tiādi adhimuccanākāradassanaṃ. Riñcatīti viveceti apaneti. Tenāha ‘‘vajjetī’’ti. 'कलिग्गह' (पराभव किंवा वाईट पकड) म्हणजे अनर्थाचे ग्रहण. परंतु, ज्या अर्थी या जन्मात (दृष्टधर्मात) आणि परलोकात पराभव होतो, म्हणून त्याला 'पराजयग्गाह' (पराजयाचे ग्रहण) म्हटले आहे. येथे 'दुस्समत्त' मधील 'दु' हा शब्द 'समादिन्न' येथेही आणून जोडला पाहिजे, म्हणून 'दुप्परामट्ठ' (चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेला/पकडलेला) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेला असतो, त्याचप्रमाणे ग्रहण केलेला 'दुस्समत्त' हा 'दुसमादिन्न' (चुकीच्या पद्धतीने स्वीकारलेला) म्हटला आहे. आपल्याच वादाचा प्रसार करून म्हणजे स्वतःच्या नास्तिकवादाचाच 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' असा निश्चय करून, दुसऱ्याला वाव न देता त्याचा प्रसार करून. म्हणून 'अधिमुच्चित्वा' (दृढ निश्चय करून/अधिमुक्त होऊन) असे म्हटले आहे. 'सम्बुद्ध' इत्यादी हे अधिमुक्तीचा (दृढ विश्वासाचा) प्रकार दर्शवणारे आहे. 'रिञ्चति' म्हणजे वेगळे करतो, दूर करतो. म्हणून 'वज्जेति' (वर्ज्य करतो) असे म्हटले आहे. 96. Kaṭaggahoti kataṃ sabbaso siddhimeva katvā gahaṇaṃ. So pana jayalābho hotīti vuttaṃ ‘‘jayaggāho’’ti. Suggahitoti suṭṭhukaraṇavasena gahito. Suparāmaṭṭhoti suṭṭhu parāparaṃ āsevanavasena āmaṭṭho[Pg.53]. Ubhayenapi tassa kammassa katūpacitabhāvaṃ dasseti, sotthibhāvāvahattañca saggupapattisaṃvattanato pāpasabhāvapahānato ca. ९६. 'कटग्गह' (विजयी पकड) म्हणजे सर्व प्रकारे सिद्ध करूनच ग्रहण करणे. तो विजयाचा लाभ देणारा असतो, म्हणून त्याला 'जयग्गाह' (विजयाचे ग्रहण) म्हटले आहे. 'सुग्गहीत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे केल्यामुळे ग्रहण केलेला. 'सुपरामट्ठ' म्हणजे वारंवार चांगल्या प्रकारे आचरण (सेवन) केल्यामुळे स्पर्श केलेला (अनुभवलेला). या दोन्ही शब्दांद्वारे त्या कर्माची केलेली आणि संचित केलेली अवस्था दर्शविली जाते, तसेच स्वर्गात उत्पन्न होण्यास कारणीभूत ठरल्यामुळे आणि पापस्वभावाचा त्याग केल्यामुळे कल्याणकारी असणे दर्शविले जाते. 97. Sahatthā karontassāti (dī. ni. ṭī. 1.166; saṃ. ni. ṭī. 2.3.211) sahattheneva karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘hanantassapi hanāpentassāpī’’ti. ९७. 'स्वतःच्या हाताने करणाऱ्याचे' म्हणजे स्वतःच्या हातानेच करणाऱ्याचे. 'निस्सग्गिय' (त्याग करण्यायोग्य), 'थावर' (स्थावर) इत्यादींचाही येथे स्वतःच्या हाताने करण्यामध्येच समावेश होतो. शिजवणे, जाळणे, पीडा देणे या अर्थाने 'दंडाने पीडित करणाऱ्याचे' असे म्हटले आहे. 'स्वतः शोक करणाऱ्याचे' म्हणजे दुसऱ्याच्या शोकाचे कारण स्वतः बनणाऱ्याचे किंवा शोक उत्पन्न करणाऱ्याचे. स्वतःच्या शब्दांचे पालन करणाऱ्या दुसऱ्या लोकांद्वारे. 'स्वतःही थरथरणाऱ्याचे' म्हणजे दुसऱ्याला पीडा देण्याच्या प्रयोगाने स्वतःही थरथरणाऱ्याचे. 'अतिपातयतो' (प्राणघात करणाऱ्याचे) हा शब्द स्वतः मारणे आणि दुसऱ्याकडून मारवून घेणे या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो, म्हणून 'मारणाऱ्याचे आणि मारवून घेणाऱ्याचेही' असे म्हटले आहे. Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravasesameva lopoti nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpaṃ paṭipajjantīti āha – ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti. Evaṃ kirassa hoti ‘‘imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpa’’nti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā. Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañce’’tiādi vuttanti ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādimāha. घराची भिंत आतून आणि बाहेरून जोडलेली असणे म्हणजे 'घरसंधि'. काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे लुटणे म्हणजे 'निल्लोप' (पूर्ण लूट). एकाच घरात नियुक्त केलेली लूट म्हणजे 'एकागारिक'. चहूबाजूंनी रस्त्यावर मारणे म्हणजे 'परिपंथ' (दरोडा). पूर्वी अस्तित्वात नसलेले पाप उत्पन्न करणे शक्य नसल्यामुळे पाप केले जात नाही, म्हणून पाप अस्तित्वात नाही. जर असे आहे, तर प्राणी पापात कसे प्रवृत्त होतात? म्हणून म्हटले आहे – 'परंतु प्राणी आपण पाप करत आहोत अशा संज्ञेचे (विचाराचे) असतात.' असे खरोखर त्याला वाटते – 'या प्राण्यांची हिंसा इत्यादी क्रिया स्वतःला स्पर्श करत नाहीत, कारण आत्मा नित्य आणि निर्विकार आहे; शरीर तर अचेतन असून लाकूड आणि मातीच्या ढेकळासारखे आहे, त्यामुळे त्याला छिन्नविछिन्न केले तरी काही पाप लागत नाही.' 'खुरनेमिना' म्हणजे तीक्ष्ण खुरासारखी धार असलेल्या चाकाच्या कडेने. गंगेची दक्षिण दिशा हा अयोग्य देश आहे आणि उत्तर दिशा हा योग्य देश आहे, या अभिप्रायाने 'दक्षिण किनाऱ्यावरील लोक क्रूर असतात' इत्यादी म्हटले आहे. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassa visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammamatītassā’’tiādi (dha. pa. 176). Vuttanayenevāti kaṇhapakkhe vuttanayena. Tattha hi – ‘‘natthi pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti āgataṃ, idha ‘‘atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti āgataṃ, ayameva viseso. Sesaṃ vuttasadisamevāti [Pg.54] ‘‘tesametaṃ pāṭikaṅkha’’nti evamādiṃ sandhāya vadati, taṃ heṭṭhā purimavārasadisaṃ. 'महायज्ञ' म्हणजे महाविजित यज्ञासारखा महायज्ञ. 'शीलसंयमाने' म्हणजे कायिक आणि वाचिक संवराने. 'सत्यवचनाने' म्हणजे सत्य बोलण्याने. जगात त्याचे वेगळे वचन अत्यंत श्रेष्ठ पुण्य मानले गेले आहे. ज्याप्रमाणे पापधर्मांमध्ये असत्य बोलणे (मुसावाद) हा मोठा दोष आहे, त्याचप्रमाणे पुण्यधर्मांमध्ये सत्य बोलणे हे श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'एकं धम्ममतीतस्स' (ज्याने एका धर्माचे उल्लंघन केले आहे...) इत्यादी. 'सांगितलेल्या पद्धतीनेच' म्हणजे कृष्णपक्षामध्ये (पापपक्षात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच. कारण तेथे 'पाप नाही, पापाचा आगम (परिणाम) नाही' असे आले आहे, तर येथे 'पुण्य आहे, पुण्याचा आगम (परिणाम) आहे' असे आले आहे, हाच विशेष फरक आहे. 'बाकी सर्व सांगितल्याप्रमाणेच आहे' हे 'त्यांना याची अपेक्षा करावी' इत्यादी संदर्भाने म्हटले आहे, ते खालील पूर्व वाराप्रमाणेच (मागील संदर्भाप्रमाणेच) आहे. 100. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃsāre paribbhamanena kilinnassa malinabhāvassa kāraṇaṃ. Vuttavipariyāyena visuddhipaccayanti saddattho veditabbo. Balantiādīsu sattānaṃ saṃkilesāvahaṃ vodānāvahañca ussāhasaṅkhātaṃ balaṃ vā, sūravīrabhāvasaṅkhātaṃ vīriyaṃ vā, purisena kattabbo purisathāmo vā, so eva paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappattiyā purisaparakkamo vā natthi na upalabbhati. १००. 'दोन्हींद्वारे' म्हणजे हेतू आणि प्रत्यय (कारण) यांच्या निषेध वचनाद्वारे. 'संक्लेशप्रत्यय' म्हणजे संसारात भटकल्यामुळे मलिन होण्याचे कारण. याच्या उलट अर्थाने 'विशुद्धिप्रत्यय' (निर्मळतेचे कारण) असा शब्दार्थ समजला पाहिजे. 'बल' इत्यादींमध्ये प्राण्यांना संक्लेश (मलिनता) आणि वोदान (निर्मळता) देणारे उत्साह नावाचे बल किंवा शूर-वीर भाव नावाचे वीर्य, किंवा मनुष्याने करण्यायोग्य मनुष्यबळ (पुरिसथाम), किंवा एका स्थानावरून दुसऱ्या स्थानावर जाण्यासाठी असणारा पुरुष पराक्रम (पुरिसपरक्कम) अस्तित्वात नाही, तो आढळत नाही. Satvayogato, rūpādīsu sattavisattatāya ca sattā. Pāṇanato assāsapassāsavasena pavattiyā pāṇā. Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍakosa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārento viya vaḍḍhanato jīvāti evaṃ sattapāṇabhūtajīvesu saddattho veditabbo. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi nesaṃ balaṃ vīriyañcāti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya niyatapavattanatāya gatijātibandhapajahavasena niyāmo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kabiṭṭhaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvoyeva akittimoyeva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. सत्त्वयोगामुळे (आसक्तीमुळे) आणि रूप इत्यादींमध्ये अत्यंत आसक्त असल्यामुळे त्यांना 'सत्त्व' (सत्त) म्हणतात. श्वासोच्छ्वासाच्या क्रियेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्यांना 'प्राण' (पाण) म्हणतात. त्यांना तो (मक्खलि गोसाल) एक-इंद्रिय इत्यादींच्या आधारे विभागून सांगतो, म्हणून 'एकिन्द्रिय' इत्यादी म्हटले आहे. अंडकोश इत्यादींमधून उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'भूत' म्हटले जाते, म्हणून 'अंडकोश...पे... म्हणतात' असे म्हटले आहे. जगण्यामुळे, प्राणांचे धारण केल्याप्रमाणे वाढण्यामुळे त्यांना 'जीव' म्हणतात; अशा प्रकारे सत्त्व, प्राण, भूत आणि जीव या शब्दांचा अर्थ समजून घ्यावा. संक्लेश (मळकटपणा) आणि विशुद्धी (पवित्रता) यावर यांचे काही नियंत्रण नाही, म्हणून ते 'अवश' (विवश) आहेत. त्यांच्याकडे बल आणि वीर्य (ऊर्जा) नाही, म्हणून ते 'अबल' आणि 'अवीर्य' आहेत. 'नियतता' म्हणजे न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या अभेद्य मण्याप्रमाणे निश्चितपणे चालणाऱ्या गती, जात, बंध आणि सुटका यानुसार असणारा नियम (नियती). 'तित्थे तित्थे गमनं' (तिथे तिथे जाणे) म्हणजे सहा अभिजातींचे त्या त्या गतींमध्ये पोहोचणे, समूहाने एकत्र येणे. 'स्वभावच' (सभावोyeव) म्हणजे जसे काट्यांचे तीक्ष्ण असणे, कवट फळांचे गोल असणे, पशू-पक्ष्यांचे विविध प्रकारचे असणे; अशा प्रकारे संपूर्ण जगाचा हेतू आणि प्रत्यय (कारण आणि परिस्थिती) यांशिवाय तसा तसा परिणाम होणे, हा केवळ स्वभावच आहे, अकृत्रिमच आहे. म्हणूनच 'येन हि' (ज्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. Sakuṇe hanatīti sākuṇiko, tathā sūkariko. Luddoti aññopi yo koci māgaviko nesādo. Pāpakammapasutatāya kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhūti sākiyā bhikkhū, macchamaṃsakhādanato nīlābhijātīti vadanti. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya ‘‘paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadanti. Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā [Pg.55] hi te kaṇṭake vattentā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjanadānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpāya paṭipattiyā pattabbā, tasmā nandādayo nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti vuttā ‘‘sukkābhijātī’’ti. पक्ष्यांना मारतो तो 'साकुणिक' (पारधी), तसेच डुकरांना मारणारा 'सूकरिक'. 'लुद्द' (शिकारी) म्हणजे इतर कोणताही शिकारी किंवा निषाद. पापकर्मात मग्न असल्यामुळे त्यांना 'कण्हाभिजाती' (कृष्ण-अभिजाती) म्हणतात. 'भिक्खू' म्हणजे शाक्यपुत्रीय भिक्खू; मासे आणि मांस खात असल्यामुळे (आजीविकांच्या मते) त्यांना 'नीलाभिजाती' (निळी जात) म्हणतात. न्याय्य मार्गाने मिळालेले प्रत्यय (भोजन इत्यादी) भोगत असतानाही, आजीवक पंथाच्या विपरीत विचारसरणीमुळे ते म्हणतात की, 'ते प्रत्ययांमध्ये काटे टाकून खातात'. काही प्रव्रजित, जे विशेषतः आत्मक्लेश अनुयोगात (स्वतःला त्रास देण्याच्या साधनेत) मग्न असतात, ते काट्यांवर लोळल्यासारखे राहत असल्यामुळे त्यांना 'कंटकवृत्तिक' (काट्यांचे व्रत पाळणारे) म्हटले आहे. उभे राहून भोजन करणे, दान नाकारणे इत्यादी व्रतांच्या पालनामुळे ते अधिक पांढरे (शुद्ध) असतात. 'अचेलकसावक' म्हणजे आजीवक श्रावकांना (शिष्यांना) म्हणतात. ते आजीवक सिद्धांतानुसार चित्ताच्या शुद्धतेमुळे निग्रंथांपेक्षाही अधिक पांढरे (शुद्ध) असतात. नंदा इत्यादींना अशा प्रकारच्या प्रतिपदेने (साधनेने) प्राप्त करायचे असते, म्हणून नंदा इत्यादींना निग्रंथांपेक्षा आणि आजीवक श्रावकांपेक्षा अधिक पांढरे (शुद्ध) म्हटले आहे, जी 'सुक्काभिजाती' (शुक्ल-अभिजाती) आहे. Ayametesaṃ laddhīti sākuṇikādibhāvūpagamanena kaṇhābhijātiādīsu dukkhaṃ sukhañca paṭisaṃvedentā anukkamena mahākappānaṃ cullāsītisahassāni khepetvā ājīvakabhāvūpagamanena paramasukkābhijātiyaṃ ṭhatvā saṃsārato sujjhantīti ayaṃ tesaṃ niyati ājīvakānaṃ laddhi. 'ही त्यांची लब्धी (मत/सिद्धांत) आहे' - पारधी इत्यादी अवस्था प्राप्त करून कृष्ण-अभिजाती इत्यादींमध्ये दुःख आणि सुख अनुभवत, अनुक्रमाने चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) महाकल्प घालवून, आजीवक अवस्था प्राप्त करून परम शुक्ल-अभिजातीमध्ये स्थित होऊन संसारातून शुद्ध (मुक्त) होतात; ही त्यांची नियती म्हणजेच आजीविकांचे मत (लब्धी) आहे. ‘‘Natthi dinna’’nti vadanto natthiko dānassa phalaṃ paṭikkhipatīti āha – ‘‘natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhatī’’ti. Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ ‘‘natthikadiṭṭhi hi natthitamāhā’’ti. Ahetukadiṭṭhi ubhayanti kammaṃ vipākañca ubhayaṃ. So hi ‘‘ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti visujjhantī’’ti vadanto kammassa viya vipākassapi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito. Atthatoti sarūpena. Ubhayapaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhitā vuttāpi sabbe te natthikādayo natthikadiṭṭhiādivasena paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā. ‘‘Ubhayapaṭibāhakā’’ti hi hetuvacanaṃ. Ahetukavādā cātiādi paṭiññāvacanaṃ. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo. 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) असे म्हणणारा नास्तिक दानाच्या फळाचा निषेध करतो, म्हणून म्हटले आहे – 'नास्तिकदृष्टी विपाकाचा (फळाचा) निषेध करते.' तसेच खाली वर्णन केल्याप्रमाणे 'नास्तिकदृष्टी ही नास्तित्त्व (काहीही अस्तित्त्वात नाही असे) सांगते.' अहेतुकदृष्टी दोन्हीचा – म्हणजे कर्म आणि विपाक (फळ) या दोन्हीचा निषेध करते. कारण, 'हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय (कारणाशिवाय) प्राणी संक्लिष्ट (मळकट) होतात आणि शुद्ध होतात' असे म्हणणारा, कर्माप्रमाणेच विपाकाचाही संक्लेश आणि विशुद्धीचे कारण नसणे असे सांगत असल्यामुळे, तो त्या दोन्हीचा निषेध करतो. कर्म नसताना विपाक नसतो, म्हणून विपाकाचा निषेध होतो. विपाक नसताना कर्माचे निरर्थकत्व प्राप्त होते, म्हणून कर्माचा निषेध होतो. 'अर्थतः' म्हणजे प्रत्यक्ष स्वरूपात. 'दोन्हींचा निषेध करणारे' – जरी वेगवेगळ्या दृष्टी स्वतंत्रपणे सांगितल्या असल्या, तरी ते सर्व नास्तिक इत्यादी लोक नास्तिकदृष्टी इत्यादींच्या आधारे वैयक्तिकरित्या त्रिविध दृष्टी असणारेच आहेत, कारण ते दोन्हींचा निषेध करणारे आहेत. 'दोन्हींचा निषेध करणारे' हे हेतूचे वचन (कारण) आहे. 'अहेतुकवादी च' (आणि अहेतुकवादी) इत्यादी प्रतिज्ञेचे वचन आहे. जो विपाकाचा निषेध केल्यामुळे नास्तिकदृष्टी असणारा आहे, तो अर्थतः कर्माचा निषेध केल्यामुळे अक्रियदृष्टी असणारा आणि दोन्हींचा निषेध केल्यामुळे अहेतुकदृष्टी असणारा ठरतो. उर्वरित दोन्हींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti. Tesantiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvadīpake ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena [Pg.56] anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāvuttavitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggaṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti. Micchāsamādhipi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalehi kadāci samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Paṭhamajavane pana satekicchā honti, tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ satekicchabhāvāpādanaṃ kenaci sakkā kātuṃ. 'सज्झायन्ति' (स्वाध्याय करतात) म्हणजे त्या दृष्टीचे प्रतिपादन करणाऱ्या ग्रंथाचे ग्रहण करून पठण करतात. 'वीमंसन्ति' (मीमांसा करतात) म्हणजे त्याचा अर्थ विचारतात. 'तेसं' (त्यांचे) इत्यादी मीमांसेचा प्रकार दर्शवणारे आहे. 'तस्मिं आरम्मणे' (त्या आलंबनात) म्हणजे कल्पिलेल्या कर्मफलाचा अभाव दर्शवणाऱ्या 'दिलेले काही नाही' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या सिद्धांताच्या आलंबनात. 'मिच्छासति संतिट्ठति' (मिथ्या स्मृती प्रस्थापित होते) म्हणजे 'दिलेले काही नाही' इत्यादी प्रकारे परंपरेने प्राप्त झालेल्या अर्थावर, त्या आकाराच्या विचारांमुळे शरीरासह प्रत्यक्ष स्वरूपात चित्त उपस्थित झाल्यावर, दीर्घकाळाच्या परिचयाने 'हे असेच आहे' अशा प्रकारे विचारपूर्वक स्वीकारण्याच्या अवस्थेला (निज्झानक्खंति) प्राप्त होऊन, वारंवार तसेच आचरण करणाऱ्या आणि त्याचा सराव करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात मिथ्या वितर्काने युक्त, मिथ्या व्यायामाने (प्रयत्नाने) समर्थित, जे त्याचे स्वरूप नाही त्याला 'तेच त्याचे स्वरूप आहे' असे ग्रहण करणारी, 'मिथ्या स्मृती' हे नाव मिळालेली आणि त्या सिद्धांताशी संबंधित असणारी तृष्णा प्रस्थापित होते. 'चित्तं एकग्गं होति' (चित्त एकाग्र होते) म्हणजे वर सांगितलेल्या वितर्क इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्राप्तीमुळे त्या आलंबनावर स्थिर झाल्याने, अनेकता (विक्षेप) सोडून एकाग्र, जणू समाधीत लीन झाल्यासारखे होते. कारण मिथ्या समाधी देखील विशिष्ट प्रत्ययांच्या आणि प्राप्त झालेल्या भावनेच्या बलाने कधीकधी समाधीसारखेच कार्य करणारी ठरते, जसे की केसाचा वेध घेण्यामध्ये (धनुर्विद्येत) इत्यादी; असे समजले पाहिजे. 'जवनानि जवन्ति' (जवन धावतात) म्हणजे अनेक वेळा त्या प्रकारे पूर्वभागातील जवन-वारांमध्ये (प्रक्रियांमध्ये) प्रवृत्त झाल्यावर, सर्वात शेवटच्या जवन-वारात सात जवने धावतात. पहिल्या जवनात ते 'सतेकिच्छ' (उपचारयोग्य/सुधारण्यायोग्य) असतात, तसेच दुसऱ्या इत्यादींमध्येही; हे केवळ धम्माच्या स्वभावाचे दर्शन आहे, परंतु त्या क्षणी त्यांना सुधारण्यायोग्य बनवणे कोणालाही शक्य नाही. Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso āsevanā ca pavattā, so ekaṃyeva dassanaṃ okkamati. Yassa pana dvīsu, tīsupi vā abhinivesanā pavattā, so dve tīṇi okkamati. Etena yā pubbe ubhayapaṭibāhanatāmukhena vuttā atthasiddhā sabbadiṭṭhikatā, sā pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkanti bhūtā, sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ aññamaññaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā asaṃkiṇṇā evāti dasseti. Ekasmiṃ okkantepītiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānabalataṃ samānaphalatañca dasseti, tasmā tissopi cetā ekassa uppannā aññamaññaṃ abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā anubalappadāyikā honti. Vaṭṭakhāṇu nāmāti idaṃ vacanaṃ neyyatthaṃ, na nītatthanti taṃ vivaritvā dassetuṃ kiṃ panesātiādi vuttaṃ, akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalanti āha – ‘‘ekasmiṃyeva attabhāve niyato’’ti. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti āha ‘‘āsevanavasena panā’’tiādi, tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggo [Pg.57] nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃtaṃdassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yebhuyyenā’’ti. “तत्य” (तेथे) म्हणजे त्या तीन मिथ्या दृष्टींमध्ये. “कोणी एका दृष्टीमध्ये प्रवेश करतो” म्हणजे ज्याचा एकाच दृष्टीमध्ये अभिनिवेश (दृढ निश्चय) आणि आसेवना (पुनःपुन्हा अभ्यास) प्रवृत्त झाली आहे, तो एकाच दृष्टीमध्ये प्रवेश करतो. परंतु ज्याचा दोन किंवा तिन्ही दृष्टींमध्ये अभिनिवेश प्रवृत्त झाला आहे, तो दोन किंवा तिन्ही दृष्टींमध्ये प्रवेश करतो. याद्वारे, जी पूर्वी दोन्हीच्या प्रतिषेधाच्या मुखाने सांगितलेली, अर्थसिद्ध अशी ‘सर्वदृष्टिकता’ आहे, ती पूर्वभागीय आहे. परंतु जी ‘मिथ्यात्व-नियाम’ कडे जाणारी झाली आहे, ती आपापल्या प्रत्यय-समुदायाच्या सिद्धीमुळे, भिन्न आलंबन असणाऱ्या विशेष अधिगमांप्रमाणे, एकमेकांत एकत्र न मिसळता (असंकीर्ण) प्राप्त होते, असे दर्शविते. “एकामध्ये प्रवेश केला तरी” इत्यादींद्वारे तिन्ही दृष्टींचे समान बल आणि समान फल दर्शविले आहे. म्हणून या तिन्ही दृष्टी एकाच व्यक्तीमध्ये उत्पन्न झाल्या तरी त्या एकमेकांत न मिसळणाऱ्या असतात; एका दृष्टीने विपाक (फळ) दिला असता, इतर दृष्टी तिला अनुबल (अतिरिक्त बळ) देणाऱ्या ठरतात. “वट्टखाणू” (संसाररूपी खुंट) हे वचन नेय्यार्थ (अप्रत्यक्ष अर्थ असणारे) आहे, नीतार्थ (स्पष्ट अर्थ असणारे) नाही, हे स्पष्ट करण्यासाठी “किं पनेसा” (पण हे काय आहे) इत्यादी म्हटले आहे. अकुशल हे अबल आणि दुर्बल असते, कुशलासारखे महाबली नसते, म्हणून म्हटले आहे - “एकाच आत्मभावात नियत असते.” अन्यथा, सम्यक्त्व-नियामाप्रमाणे मिथ्यात्व-नियाम देखील अत्यंतिक झाला असता. जर असे आहे, तर ‘वट्टखाणुक’ चे प्रकटीकरण कसे होते? म्हणून म्हटले आहे - “आसेवनाच्या वशाने तर...” इत्यादी. म्हणून ज्याप्रमाणे “एकदा बुडालेला बुडालेलाच राहतो” (अं. नि. ७.१५) असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे ‘वट्टखाणुक’ चे प्रकटीकरण समजावे. कारण ज्या प्रत्ययाला (कारणाला) अनुसरून हा त्या-त्या दृष्टीमध्ये प्रवेश करतो, पुन्हा कधीतरी त्याच्या प्रतिपक्ष (विरोधी) प्रत्ययाला अनुसरून त्याचे डोके वर काढणे होणारच नाही, असे म्हणता येत नाही. म्हणूनच “येभुय्येन” (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे। Tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassapi paccayo akalyāṇajano, tasmā. Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vaḍḍhikāmo. Yaṃ panettha keci vadanti ‘‘yathā cirakālabhāvanāya paripākūpagamaladdhabalattā upanissayakusalā akusale sabbaso samucchindanti, evaṃ akusaladhammā tatopi cirakālabhāvanāsambhavato laddhabalā hutvā kadāci kusaladhammepi samucchindanti. Evañca katvā daḷhamicchābhinivesassa micchādiṭṭhikassa vaṭṭakhāṇukabhāvajotanāpi samatthitā hotī’’ti yathā taṃ ‘‘vassabhaññānaṃ diṭṭhī’’ti, taṃ na, micchattaniyatadhammānaṃ cirakālabhāvanāmattena na paṭipakkhassa pajahanasamatthatā, atha kho dhammatāsiddhena paccayavisesāhitasāmatthiyena attano pahāyakasabhāvena pahāyakabhāvo bhāvanākusalānaṃyeva vutto, akusalānaṃyeva ca pahātabbabhāvo ‘‘dassanena pahātabbā’’tiādinā nayena, akusalānaṃyeva dubbalabhāvo ‘‘abalānaṃ balīyantī’’tiādinā (su. ni. 776; mahāni. 5) (yuttināpi nāmato vā adhigamaniyo āloko ālokabhāvato bāhirāraṇekā viya na cettha paṭiññatte bhāvesatā sotuno āsaṃkitabbā visesavassa sādhetabbato sāmaññassa ca sotubhāvena adhippetattā veda-saddassa lopo dīpe sabhāve sādhane yathā taṃ saddayabhāvassa nāpi visuddhakaanumānādivirodhasambhāvato. Na hi sakkā antarālokassa bāhirālokassa viya rūpakāyaṃ upādāya rūpatā cakkhuviññeyyattādike patiṭṭhāpetuṃ sakkāti vuttaṃ, nanupi antarāloko aviggahattā vedanā viyāti saddheva ñāṇālokassa avijjandhakārā viya vidhamaniyabhāve sabbesampi kusaladhammānaṃ kenacipi akusaladhammena samucchindaniyatā siddhāva hoti). Vaṭṭakhāṇukacodanāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti tiṭṭhatesā bālajanavikatthanā. “तस्मा” (म्हणून) म्हणजे ज्या अर्थी अशा प्रकारे संसार-खुंट होण्यास देखील अकल्याण मित्र हाच प्रत्यय (कारण) आहे, म्हणून. “भूतिकामो” (कल्याण इच्छिणारा) म्हणजे ऐहिक, पारलौकिक आणि परमार्थ यांच्या वशाने स्वतःच्या गुणांनी वृद्धी इच्छिणारा. येथे काही लोक जे म्हणतात की - “ज्याप्रमाणे दीर्घकाळ भावनेने परिपक्वता प्राप्त झाल्यामुळे मिळालेल्या बलामुळे उपनिश्रय-कुशल हे अकुशलाचा सर्वतोपरी समूळ उच्छेद करतात, त्याचप्रमाणे अकुशल धर्म देखील त्याहूनही दीर्घकाळ भावनेच्या संभवामुळे बलवान होऊन कधीतरी कुशल धर्माचाही समूळ उच्छेद करतात. आणि असे मानल्याने दृढ मिथ्या अभिनिवेश असणाऱ्या मिथ्यादृष्टी व्यक्तीचा ‘वट्टखाणुकभाव’ (संसार-खुंट भाव) स्पष्ट करणे देखील समर्थित होते” - जशी ती “वस्सभज्ञांची दृष्टी” आहे, ते योग्य नाही. कारण मिथ्यात्व-नियत धर्मांना केवळ दीर्घकाळ भावनेने प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्माचा) त्याग करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होत नाही. तर उलट, धम्मता-सिद्ध (नैसर्गिक नियमाने सिद्ध) अशा प्रत्यय-विशेषाने प्राप्त झालेल्या सामर्थ्यामुळे, स्वतःच्या प्रहाण करण्याच्या स्वभावामुळे प्रहाणकत्व हे केवळ भावना-कुशलांचेच सांगितले आहे, आणि अकुशलांचा केवळ प्रहातव्यभाव “दर्शनाने प्रहातव्य” इत्यादी पद्धतीने सांगितला आहे. तसेच अकुशलांचा दुर्बलभाव “अबल असणाऱ्यांचे बलवान होतात” इत्यादींद्वारे सांगितला आहे. (युक्तीने किंवा नावाने देखील प्राप्त होणारा प्रकाश हा प्रकाशरूप असल्यामुळे बाह्य प्रकाशाप्रमाणेच असतो... ज्ञानाचा प्रकाश हा अविद्यारूपी अंधकाराचा नाश करणारा असल्यामुळे, कोणत्याही अकुशल धर्माद्वारे सर्व कुशल धर्मांचा समूळ उच्छेद केला जाणे अशक्य आहे हे सिद्धच होते). ‘वट्टखाणुक’ च्या आक्षेपाबाबत जे सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले आहे, त्यामुळे ही बालजनांची फुशारकी येथेच राहू द्या। 103. Jhānacittamayāti [Pg.58] rūpāvacarajjhānacittena nibbattā. Tathā hi tesaṃ visesena jhānamanasā nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuttā, avisesena pana abhisaṅkhāramanasā sabbepi sattā manomayā eva. Saññāmayāti etthāpi eseva nayo. Tenāha ‘‘arūpajjhānasaññāyā’’ti. Ayanti rūpitābhāvapaṭipajjanakapuggalo. Appaṭiladdhajjhānoti anadhigatarūpajjhāno. Tassapīti takkinopi. Rūpajjhāne kaṅkhā natthi anussavavasena laddhavinicchayattā. १०३. “झानचित्तमया” (ध्यानचित्तमय) म्हणजे रूपावचर ध्यानचित्ताने उत्पन्न झालेले. कारण, विशेषतः ध्यान-मनाने उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना “मनोमय” असे म्हटले आहे; परंतु सामान्यतः अभिसंस्कार-मनाने सर्वच प्राणी मनोमय असतात. “सञ्ञामया” (संज्ञामय) यामध्ये देखील हाच नियम आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “अरूपध्यान-संज्ञेमुळे”. “अयं” (हा) म्हणजे रूपीभावाचा अभाव प्राप्त करणारा पुद्गल. “अप्पटिलद्धज्झानो” (ध्यान न मिळालेला) म्हणजे रूपावचर ध्यान प्राप्त न झालेला. “तस्सपि” (त्याचाही) म्हणजे तर्काचा आश्रय घेणाऱ्याचाही. रूपावचर ध्यानाविषयी शंका नसते, कारण अनुश्रवाच्या वशाने त्याने निर्णय प्राप्त केलेला असतो। 104. Sārāgāyāti sarāgabhāvāya. Santiketi samīpe, na thāmagatā diṭṭhinātidūrattā sarāgā, na sampayuttattā. Sā hi na thāmagatā vaṭṭapariyāpannesu dhammesu rajjatīti viññāyatīti āha – ‘‘rāgavasena vaṭṭe rajjanassā’’ti. Sabbepi saṃyojanā taṇhāvaseneva sambhavantīti āha – ‘‘taṇhāvasena saṃyojanatthāyā’’ti. Āruppe panassa kaṅkhā natthīti anussavavasena laddhanicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmaṃ duggatidukkhānaṃ ekantasaṃvattanena natthikadiṭṭhiādīnaṃ apaṇṇakatā pākaṭā eva, nippariyāyena pana anavajjassa atthassa ekantasādhakaṃ apaṇṇakanti katvā codanā, sāvajjassapi atthassa sādhane ekaṃsikabhāvaṃ gahetvā parihāro. Tenāha ‘‘gahaṇavasenā’’tiādi. Tena ruḷhīvasena ‘‘natthi dinna’’ntiādīni apaṇṇakaṅgāni jātānīti dasseti. १०४. “सारागाय” (सरागतेसाठी) म्हणजे सराग भावासाठी. “सन्तिके” (जवळ) म्हणजे समीप, जी दृष्टी दृढ झालेली नाही तिच्यापासून फार दूर नसल्यामुळे ती सराग असते, संप्रयुक्त असल्यामुळे नाही. कारण ती दृढ न झालेली दृष्टी संसार-पर्यापन्न धर्मांमध्ये आसक्त होते, असे जाणले जाते, म्हणून म्हटले आहे - “रागाच्या वशाने संसारात आसक्त होण्यासाठी.” सर्वच संयोजने केवळ तण्हा (तृष्णा) च्या वशानेच संभवतात, म्हणून म्हटले आहे - “तृष्णेच्या वशाने संयोजनाच्या स्थितीसाठी.” अरूपलोकाविषयी त्याला शंका नसते, हे अनुश्रवाच्या वशाने प्राप्त झालेल्या निश्चयाला अनुसरून म्हटले आहे. जरी दुर्गती आणि दुःखांना निश्चितपणे प्राप्त करून देणाऱ्या नास्तिकदृष्टी इत्यादींची ‘अपण्णकता’ (निश्चितता) स्पष्टच आहे, तरीही निष्पर्यायाने (थेटपणे) अनवद्य (दोषरहित) अर्थाचे एकांततः साधक असणे म्हणजे ‘अपण्णक’ (अकाट्य) होय, असे मानून आक्षेप घेतला आहे; आणि सावद्य (दोषयुक्त) अर्थाच्या साधनात देखील एकांतिक भाव स्वीकारून परिहार दिला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “ग्रहण करण्याच्या वशाने” इत्यादी. यावरून रूढीच्या वशाने “दिलेले अस्तित्वात नाही” इत्यादी अपण्णक-अंगे झाली आहेत, असे दर्शविते। 105. Heṭṭhā tayo puggalāva hontīti attantapo parantapoti imasmiṃ catukke heṭṭhā tayo puggalā honti. Yathāvuttā pañcapi puggalā duppaṭipannāva, tato atthikavādādayo pañcapuggalā sammāpaṭipannatāya imasmiṃ catukke eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetunti idha heṭṭhā vuttapuggalapañcakadvayaṃ imasmiṃ catukke eva saṅgahaṃ gacchatīti vibhāgena duppaṭipattisuppaṭipattiyo dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. १०५. “खालील तीन पुद्गलच असतात” म्हणजे ‘अत्तंतपो’ (स्वतःला ताप देणारा), ‘परंतपो’ (दुसऱ्याला ताप देणारा) या चतुष्कामध्ये खालील तीन पुद्गल असतात. वर सांगितलेले पाचही पुद्गल दुष्प्रतिपन्न आहेत; त्यानंतर अस्तिकवादी इत्यादी पाच पुद्गल सम्यक्-प्रतिपन्न असल्यामुळे या चतुष्कामध्ये एक चौथा पुद्गलच होतो. हा अर्थ दर्शविण्यासाठी - येथे खाली सांगितलेले दोन पुद्गल-पंचक या चतुष्कामध्येच समाविष्ट होतात, अशा विभागाने दुष्प्रतिपत्ती आणि सुप्रतिपत्ती दर्शविण्यासाठी भगवंतांनी हा उपदेश सुरू केला. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने अविभक्त आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे। Apaṇṇakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अपण्णकसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली। Niṭṭhitā ca gahapativaggavaṇṇanā. आणि गृहपती-वर्ग-वर्णना समाप्त झाली. 2. Bhikkhuvaggo २. भिक्खू वर्ग 1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā १. अंबलट्ठिक-राहुलोवाद सुत्त-वर्णना 107. Ambalaṭṭhikāyanti [Pg.59] ettha ambalaṭṭhikā vuccati sujāto taruṇambarukkho, tassa pana avidūre kato pāsādo idha ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘veḷuvanavihārassā’’tiādi. Padhānagharasaṅkhepeti bhāvanāgehappakāre yogīnaṃ geheti attho. Tikhiṇova hoti, na tassa tikhiṇabhāvo kenaci kātabbo sabhāvasiddhattā. Evameva attano vimuttiparipācanakammunā tikkhavisadabhāvappattiyā ayampi āyasmā…pe… tattha vihāsi. Pakatipaññattamevāti pakatiyā paññattaṃ buddhānaṃ upagamanato puretarameva cārittavasena paññattaṃ. १०७. अंबलट्ठिकायं यामध्ये 'अंबलट्ठिका' म्हणजे चांगला वाढलेला तरुण आंब्याचे झाड (तरुण-आम्ब-वृक्ष) असे म्हटले जाते. परंतु, येथे त्याच्या जवळच बांधलेला महाल (प्रासाद) 'अंबलट्ठिका' या शब्दाने अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'वेळुवनविहाराच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. 'पधानघरसंखेपे' (प्रधानघर संक्षेपात) म्हणजे ध्यानगृहाच्या प्रकारात, योग्यांचे घर असा अर्थ आहे. तो तीक्ष्णच असतो, त्याचा तीक्ष्णपणा कोणाकडून केला जात नाही, कारण तो स्वभावसिद्ध असतो. याचप्रमाणे स्वतःच्या विमुक्तीला परिपक्व करणाऱ्या कर्माने तीक्ष्ण व स्पष्ट भाव प्राप्त झाल्यामुळे हे आयुष्यमान (आयुष्मान)... पे... तेथे राहत होते. 'पकतिपञ्ञत्तमेव' (प्रकृतिप्रज्ञप्तच) म्हणजे प्रकृतीने (स्वभावाने) प्रज्ञप्त केलेले, बुद्धांच्या आगमनापूर्वीच परंपरेने (चारित्र्यवशात) प्रज्ञप्त केलेले होय. 108. Udakaṃ anena dhīyati, ṭhapīyati vā etthāti udakādhānaṃ. Udakaṭṭhānanti ca khuddakabhājanaṃ. ‘‘Ovādadānatthaṃ āmantesī’’ti vatvā taṃ panassa ovādadānaṃ na idheva, atha kho bahūsu ṭhānesu bahukkhattuṃ pavattitanti tāni tāni saṅkhepato dassetvā idha saṃvaṇṇanatthaṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi vuttaṃ. १०८. याच्याद्वारे पाणी धारण केले जाते किंवा यात ठेवले जाते, म्हणून ते 'उदकाधान' (पाण्याचे भांडे) होय. 'उदकट्ठान' म्हणजे लहान भांडे. 'उपदेश देण्यासाठी आमंत्रित केले' असे सांगून, तो उपदेश केवळ येथेच दिला गेला नाही, तर अनेक ठिकाणी अनेक वेळा दिला गेला होता, हे संक्षेपाने दाखवून येथे वर्णना करण्यासाठी 'भगवंतांनीच...' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha sabbabuddhehi avijahitanti iminā sabbesaṃ buddhānaṃ sāsane kumārapañhā nāma hotīti dasseti. Ekekato paṭṭhāya yāva dasakā pavattā dasa pucchā etassāti dasapucchaṃ, ekekato paṭṭhāya yāva dasakā ekuttaravasena pavattaṃ vissajjanatthāya pañcapaṇṇasavissajjanaṃ sāmaṇerapañhanti sambandho. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paramatthajotikāyaṃ khuddakaṭṭhakathāyaṃ (khu. pā. aṭṭha. 4.kumārapañhavaṇṇanā) vuttanayeneva veditabbaṃ. Anādīnavadassitāya abhiṇhaṃ musā samudācaraṇato ‘‘piyamusāvādā’’ti vuttaṃ, udakāvasesachaḍḍanaudakādhānanikujjanaukkujjanadassanasaññitā catasso udakādhānūpamāyo sabbassa yuddhakammassa akaraṇakaraṇavasena dassitā dve hatthiupamāyo. तेथे 'सर्व बुद्धांनी न सोडलेले' यावरून सर्व बुद्धांच्या शासनात 'कुमारप्रश्न' (कुमारपञ्हा) नावाचे प्रश्न असतात, हे दर्शविले आहे. एकापासून सुरू करून दहापर्यंत चालणारे दहा प्रश्न यात आहेत म्हणून ते 'दशपृच्छ' (दशपुच्छ) होय. एकापासून सुरू करून दहापर्यंत एकोत्तरी पद्धतीने चालणाऱ्या उत्तरांसाठी पंचावन्न उत्तरे असणारा 'सामणेरप्रश्न' (सामणेरपञ्हा) असा संबंध आहे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते 'परमत्थजोतिका' नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील (कुमारपञ्हवर्णना) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. दुष्परिणाम (आदीनव) न दिसल्यामुळे वारंवार असत्य बोलण्याला 'प्रिय-मृषावादी' (पियमुसावादा - खोटे बोलण्याची आवड असणारा) म्हटले आहे. पाण्याचे उरलेले पाणी फेकून देणे, पाण्याचे भांडे उपडे करणे आणि उताणे करणे या दर्शनाने युक्त अशा चार 'उदकाधान-उपमा' (पाण्याच्या भांड्याच्या उपमा) आहेत, आणि संपूर्ण युद्धकर्माच्या करण्या-न करण्याच्या संदर्भात दोन 'हत्ती-उपमा' दर्शविल्या आहेत. Tattha rāhulasuttanti suttanipāte āgataṃ rāhulasuttaṃ (su. ni. 337 ādayo). Abhiṇhovādavasena vuttanti iminā antarantarā taṃ suttaṃ kathetvā bhagavā theraṃ ovadatīti dasseti. Idañca panāti idaṃ yathāvuttaṃ bhagavato taṃtaṃkālānurūpaṃ attano ovādadānaṃ sandhāya. Bījanti aṇḍaṃ. Passasi nūti [Pg.60] nu-saddo anujānane, nanu passasīti attho. Saccadhammaṃ laṅghitvā ṭhitassa kiñcipi akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthīti āha – ‘‘sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā’’ti. Tathā hi – तेथे 'राहुलसुत्त' म्हणजे सुत्तनिपातात आलेले राहुलसुत्त (सु. नि. ३३७ इत्यादी) होय. 'वारंवार उपदेश करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे' यावरून भगवंत वेळोवेळी ते सुत्त सांगून थेरांना उपदेश करत असत, हे दर्शविले आहे. 'आणि हे' म्हणजे भगवंतांनी त्या त्या काळानुरूप स्वतः दिलेला हा पूर्वोक्त उपदेश होय. 'बीज' म्हणजे अंडे. 'पस्ससि नु' (तू पाहतोस का?) मधील 'नु' हा शब्द अनुमती दर्शवणारा आहे, म्हणजेच 'तू पाहत नाहीस का?' असा अर्थ आहे. सत्यधर्माचे उल्लंघन करून राहिलेल्या व्यक्तीसाठी कोणतेही न करण्यासारखे पाप उरत नाही, हे सांगताना म्हटले आहे – 'जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात संयम नसलेल्या व्यक्तीला उपमा दाखवण्यासाठी हे म्हटले आहे.' कारण की – ‘‘Ekaṃ dhammamatītassa, musāvādissa jantuno; Vitiṇṇaparalokassa, natthi pāpamakāriya’’nti. (dha. pa. 176); 'ज्या मनुष्याने एका धर्माचे (सत्याचे) उल्लंघन केले आहे, जो असत्य बोलणारा आहे आणि ज्याने परलोकाचा त्याग केला आहे, त्याच्यासाठी कोणतेही पाप अकरणीय (न करण्यासारखे) नाही.' (धम्मपद १७६); Uruḷhavāti uruḷho hutvā ussito. So pana damavasena abhiruyha vaḍḍhito ārohanayogyo ca hotīti āha ‘‘abhivaḍḍhito ārohasampanno’’ti. Āgatāgateti attano yogyapadesaṃ āgatāgate. Paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayoti paṭisenāya attano ārakkhatthāya ṭhapite phalakakoṭṭhake ceva uddhacchadapākārādike ca. Etaṃ padesanti etaṃ parasenāpadesaṃ. Ettakenāti olokanamattena. Tassa olokanākāradassaneneva. Satampi sahassampi senānīkaṃ dvedhā bhijjati, tīrapātikaṃ madditaṃ hutvā padātā hutvā dvedhā hutvā palāyanti. Kaṇṇehi paharitvāti pageva sarānaṃ āgamanasaddaṃ upadhāretvā yathā vego na hoti, evaṃ samuṭṭhāpetvā tehi paharitvā pātanaṃ. Paṭihatthipaṭiassātiādinā paccekaṃ pati-saddo yojetabboti. Dīghāsilaṭṭhiyāti dīghalatāya asilaṭṭhiyā. 'उरुळ्ह' म्हणजे वाढलेला आणि उंच झालेला. तो दमनाच्या (प्रशिक्षणाच्या) मार्गाने स्वार होऊन वाढवलेला आणि स्वार होण्यास योग्य झालेला असतो, म्हणून 'अभिवर्धित आणि आरोहणसंपन्न' (अभिवाढितो आरोहसंपन्नो) असे म्हटले आहे. 'आगतागत' म्हणजे स्वतःच्या योग्य ठिकाणी आलेले. 'प्रतिसेनेच्या फलककोठक-मुंडप्राकारादी' म्हणजे शत्रूच्या सैन्याने स्वतःच्या रक्षणासाठी उभारलेले लाकडी बुरूज आणि उंच छताचे तट इत्यादी. 'हा प्रदेश' म्हणजे शत्रूच्या सैन्याचा हा प्रदेश. 'एवढ्यानेच' म्हणजे केवळ पाहण्यानेच; त्याच्या पाहण्याच्या पद्धतीवरूनच. शंभर किंवा हजार सैनिकांचे सैन्य दोन भागात विभागले जाते, नदीच्या काठाप्रमाणे चिरडले जाऊन, पायदळ बनून, दोन भाग होऊन पळून जाते. 'कानांनी प्रहार करून' म्हणजे आधीच बाणांच्या येण्याचा आवाज ओळखून, वेग अनावर होणार नाही अशा प्रकारे कान वर करून, त्यांच्याद्वारे प्रहार करून पाडणे. 'प्रतिहत्ती, प्रतिघोडा' इत्यादींमध्ये प्रत्येक शब्दाला 'प्रति' हा शब्द जोडला पाहिजे. 'दीर्घ असियष्टीने' म्हणजे लांब व लवचिक तलवाररूपी काठीने. Karaṇeti kammakaraṇe. Maññati hatthāroho. Ayamuggaranti tādise kāle gahitamuggaraṃ. Oloketvāti ñāṇacakkhunā disvā, abhiṇhaṃ sampajaññaṃ upaṭṭhapetvāti attho. 'करणे' म्हणजे कर्म करण्यात. हत्तीवर स्वार असलेला विचार करतो. 'हा मुद्गल' (गदा) म्हणजे अशा वेळी हातात घेतलेली गदा. 'पाहून' म्हणजे ज्ञानचक्षूने पाहून, सतत संप्रजन्य (जागरूकता) प्रस्थापित करून असा अर्थ आहे. 109. Sasakkanti passituṃ yuttaṃ katvā ussāhaṃ janetvā na karaṇīyaṃ, tādisaṃ niyamato akattabbaṃ hotīti āha ‘‘ekaṃseneva na kātabba’’nti. Paṭisaṃhareyyāsīti karaṇato saṅkocaṃ āpajjeyyāsi. Yathābhūto asanto nivatto akaronto nāma hotīti āha ‘‘nivatteyyāsi mā kareyyāsī’’ti. Anupadeyyāsīti anubalappadāyī bhaveyyāsi. Tenāha ‘‘upatthambheyyāsī’’ti. Taṃ pana anubalappadānaṃ upatthambhanaṃ punappunaṃ karaṇamevāti āha ‘‘punappunaṃ kareyyāsī’’ti[Pg.61]. Sikkhamānoti taṃyeva adhisīlasikkhaṃ tannissayañca sikkhādvayaṃ sikkhanto sampādento. १०९. 'ससक्कं' (सशक्य/प्रयत्नपूर्वक) म्हणजे पाहण्यास योग्य करून, उत्साह निर्माण करून जे करू नये, तसे निश्चितपणे अकरणीय असते, म्हणून 'निश्चितपणे करू नये' (एकंसेनेव न कातब्बं) असे म्हटले आहे. 'पटिसंहरेय्यासि' (मागे घ्यावे) म्हणजे ते करण्यापासून स्वतःला मागे घ्यावे (संकोच करावा). जसे आहे तसे नसताना, निवृत्त झालेला, न करणारा असा होतो, म्हणून 'निवृत्त व्हावे, करू नये' असे म्हटले आहे. 'अनुपदेय्यासि' म्हणजे पाठबळ देणारा व्हावे. म्हणूनच 'उपस्तंभन करावे' (मदत करावी) असे म्हटले आहे. ते पाठबळ देणे किंवा उपस्तंभन करणे म्हणजे वारंवार करणेच होय, म्हणून 'वारंवार करावे' असे म्हटले आहे. 'सिक्खमानो' (शिकावे/अभ्यास करावा) म्हणजे त्या अधिशील-शिक्षेचा आणि त्यावर आधारित दोन शिक्षांचा अभ्यास करून त्या पूर्ण करणे होय. 111. Kittake pana ṭhāneti kittake ṭhāne pavattāni. Avidūre eva pavattānīti dassento ‘‘ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbānī’’ti āha. Evañhi tāni susodhitāni honti suparisuddhāni. Paresaṃ appiyaṃ garuṃ gārayhaṃ, yathāvuttaṭṭhānato pana aññaṃ vā kammaṭṭhānamanasikāreneva kāyakammādīni parisodhitāni hontīti na gahitaṃ. Paṭighaṃ vāti ettha vā-saddena asamapekkhaṇe mohassa saṅgaho daṭṭhabbo. १११. 'किती ठिकाणी?' म्हणजे किती ठिकाणी घडलेले. ते जवळच घडलेले आहे हे दर्शवण्यासाठी 'एकाच भोजनपूर्व काळात (पूर्वाह्नात) ते शुद्ध केले पाहिजेत' असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे ते सुशोधित आणि अत्यंत शुद्ध होतात. इतरांना अप्रिय, जड आणि निंदनीय असणारे, परंतु पूर्वोक्त स्थानापेक्षा वेगळे, केवळ कम्मट्ठान-मनसिकारानेच (कर्मस्थान-मनस्कारानेच) कायकर्म इत्यादी शुद्ध होतात, म्हणून ते घेतले नाही. 'प्रतिघ (द्वेष) किंवा...' यामध्ये 'किंवा' (वा) या शब्दाने विचार न करण्यातील मोहाचा समावेश समजला पाहिजे. 112. Vuttanayena kāyakammādiparisodhanaṃ nāma idheva, na ito bahiddhāti āha ‘‘buddhā…pe… sāvakā vā’’ti. Te hi atthato samaṇabrāhmaṇā vāti. Tasmāti yasmā sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi āruḷhamaggo, rāhula, mayā tuyhaṃ ācikkhito, tasmā. Tena anusikkhantena tayā evaṃ sikkhitabbanti ovādaṃ adāsi. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva. ११२. सांगितलेल्या पद्धतीने कायकर्म इत्यादींची शुद्धी केवळ येथेच होते, याबाहेर नाही, म्हणून 'बुद्ध... पे... किंवा श्रावक' असे म्हटले आहे. कारण तेच अर्थाने खरे श्रमण-ब्राह्मण आहेत. 'त्यामुळे' म्हणजे: हे राहुला, ज्याअर्थी सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावकांनी आचरलेला मार्ग मी तुला दाखवला आहे, त्याअर्थी. 'त्याचे अनुकरण करणाऱ्या तू अशा प्रकारे शिकले पाहिजे' असा उपदेश त्यांनी दिला. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीचा असल्यामुळे सहज समजण्यासारखाच आहे. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā अंबलट्ठिक-राहुलोवाद सुत्त-वर्णनेच्या लीनार्थप्रकाशिनी (गूढार्थ स्पष्टीकरण) Samattā. समाप्त. 2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā २. महाराजहुलोवाद सुत्त-वर्णना (महाराहुलोवाद सुत्ताची अट्ठकथा) 113. Iriyāpathānubandhanenāti iriyāpathagamanānubandhanena, na paṭipattigamanānubandhanena. Aññameva hi buddhānaṃ paṭipattigamanaṃ aññaṃ sāvakānaṃ. Vilāsitagamanenāti – ‘‘dūre pādaṃ na uddharati, na accāsanne pādaṃ nikkhipati, nātisīghaṃ gacchati nātisaṇika’’ntiādinā (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243; udā. aṭṭha. 76; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.285) vuttena sabhāvasīlena buddhānaṃ cāturiyagamanena. Tadeva hi sandhāya ‘‘pade padaṃ nikkhipanto’’ti vuttaṃ. Padānupadikoti rāhulattherassapi lakkhaṇapāripūriyā tādisameva gamananti yattakaṃ padesaṃ antaraṃ adatvā bhagavato piṭṭhito gantuṃ āraddho, sabbattha tameva gamanapadānupadaṃ gacchatīti padānupadiko. ११३. "इरियापथानुबंधननेन" (इरियापथाच्या अनुसरणाने) म्हणजे शारीरिक हालचालींच्या (इरियापथ) गमनाचे अनुसरण करणे, प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) गमनाचे अनुसरण करणे नव्हे. कारण बुद्धांचे प्रतिपत्तीगमन वेगळे असते आणि श्रावकांचे वेगळे असते. "विलासितगमनेन" (मनोहर चालण्याने) म्हणजे— "पाऊल फार लांब उचलत नाहीत, फार जवळ ठेवत नाहीत, फार वेगाने चालत नाहीत, फार हळू चालत नाहीत" इत्यादी प्रकारे (सं. नि. अट्ठ. ३.४.२४३; उदा. अट्ठ. ७६; सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२८५) म्हटल्याप्रमाणे बुद्धांच्या स्वाभाविक आणि चतुर चालण्याने होय. त्यालाच उद्देशून "पावलावर पाऊल ठेवत" (पदे पदं निक्खिपंतो) असे म्हटले आहे. "पदानुपदिको" (पावलावर पाऊल ठेवून चालणारा) म्हणजे राहुल थेरांच्या बाबतीतही लक्षणांच्या परिपूर्णतेमुळे तशीच चाल होती; त्यांनी भगवंतांच्या मागे चालताना थोडेही अंतर न ठेवता चालण्यास सुरुवात केली आणि सर्व ठिकाणी त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवूनच ते चालत राहिले, म्हणून त्यांना "पदानुपदिक" म्हटले आहे। Vaṇṇanābhūmi [Pg.62] cāyaṃ tattha bhagavantaṃ therañca anekarūpāhi upamāhi vaṇṇento ‘‘tattha bhagavā’’tiādimāha. Nikkhantagajapotako viya virocitthāti padaṃ ānetvā yojanā. Evaṃ taṃ kesarasīho viyātiādīsupi ānetvā yojetabbaṃ. Tārakarājā nāma cando. Dvinnaṃ candamaṇḍalānantiādi parikappavacanaṃ, buddhāveṇikasantakaṃ viya buddhānaṃ ākappasobhā ahosi, aho sirīsampattīti yojanā. आणि ही स्तुतीची भूमी (वर्णनभूमी) आहे, जिथे भगवंत आणि थेर यांचे अनेक प्रकारच्या उपमांनी वर्णन करताना "तेथे भगवंत" इत्यादी म्हटले आहे. "बाहेर पडलेल्या हत्तीच्या पिल्लाप्रमाणे शोभून दिसले" (निक्खंतगजपोतको विय विरोचित्थ) हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे. याचप्रमाणे "केसरसिंहाप्रमाणे" (केसरसीहो विय) इत्यादींमध्येही पद आणून संबंध जोडला पाहिजे. "तारकराज" म्हणजे चंद्र होय. "दोन चंद्रमंडळांचे" इत्यादी काल्पनिक वचन (परिकल्पवचन) आहे. बुद्धांचे शारीरिक सौंदर्य हे बुद्धांच्याच असाधारण गुणांसारखे (बुद्धावेणिक) होते, "अहाहा! काय ही श्रीसंपत्ती (वैभव)!" असा संबंध जोडला पाहिजे। Ādiyamānāti gaṇhanti. ‘‘Pacchā jānissāmā’’ti na ajjupekkhitabbo. Idaṃ na kattabbanti vutteti idaṃ pāṇaatipātanaṃ na kattabbanti vutte idaṃ daṇḍena vā leḍḍunā vā viheṭhanaṃ na kattabbaṃ, idaṃ pāṇinā daṇḍakadānañca antamaso kujjhitvā olokanamattampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati, tathā idha tāva sammajjanaṃ kattabbanti vuttepi tattha paribhaṇḍakaraṇaṃ vihāraṅgaṇasammajjanaṃ kacavarachaḍḍanaṃ vālikāsamakiraṇanti evamādinā nayasatena nayasahassena paṭivijjhati. Tenāha – ‘‘idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo’’ti. Paribhāsanti tajjanaṃ. Labhāmīti paccāsīsati. "आदियमाना" म्हणजे ग्रहण करतात (स्वीकारतात). "नंतर जाणून घेऊ" असे म्हणून दुर्लक्ष करू नये. "हे करू नये" असे म्हटले असता, म्हणजे "हा प्राणातिपात (जीवहिंसा) करू नये" असे म्हटले असता, "काठीने किंवा ढेकळाने पीडा देऊ नये, हाताने किंवा काठीने प्रहार करू नये आणि अगदी रागाने पाहणेसुद्धा करू नये" अशा प्रकारे शेकडो आणि हजारो मार्गांनी तो समजून घेतो. तसेच, "येथे झाडलोट करावी" असे म्हटले असता, "तेथे सारवणे (परिभंडकरण), विहाराच्या अंगणाची झाडलोट करणे, कचरा टाकणे, वाळू पसरवणे" इत्यादी शेकडो आणि हजारो मार्गांनी तो समजून घेतो. म्हणूनच म्हटले आहे— "हे करावे असे म्हटले तरी हाच नियम लागू होतो." "परिभास" म्हणजे ताकीद देणे (धमकावणे). "मिळवतो" म्हणजे आशा करतो (अपेक्षा करतो)। Sabbametanti sabbaṃ etaṃ mayi labbhamānaṃ sikkhākāmataṃ. Abhiññāyāti jānitvā. Sahāyoti raṭṭhapālattheraṃ sandhāyāha. So hi bhagavatā saddhāpabbajitabhāve etadagge ṭhapito. Dhammārakkhoti satthu saddhammaratanānupālako dhammabhaṇḍāgāriko. Pettiyoti cūḷapitā. Sabbaṃ me jinasāsananti sabbampi buddhasāsanaṃ mayhameva. "सब्बमेतं" (हे सर्व) म्हणजे माझ्यात आढळणारी ही सर्व शिक्षणाची आवड (सिक्खाकामता). "अभिञ्ञाय" म्हणजे जाणून घेऊन. "सहाया" (मित्र/सहकारी) हे राष्ट्रपाल थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण भगवंतांनी त्यांना श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्यांमध्ये अग्रस्थानी (एतदग्ग) प्रस्थापित केले होते. "धम्मारक्खो" (धम्मरक्षक) म्हणजे शास्त्यांच्या सद्धम्मरूपी रत्नाचे रक्षण करणारे धम्मभांडारिक (धम्मभांडागारिक). "पेत्तियो" म्हणजे चुलता (वडिलांचे लहान भाऊ). "सब्बं मे जिनसासनं" (सर्व जिनशासन माझेच आहे) म्हणजे संपूर्ण बुद्धशासन माझेच आहे। Chandarāgaṃ ñatvāti chandarāgaṃ mama citte uppannaṃ ñatvā. Aññatarasmiṃ rukkhamūleti vihārapariyante aññatarasmiṃ rukkhamūlaṭṭhāne anucchavike. "छंदरागं ञत्वा" (छंदराग जाणून) म्हणजे माझ्या चित्तात उत्पन्न झालेला छंदराग (इच्छा व आसक्ती) जाणून घेऊन. "अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले" (एका झाडाच्या मुळाशी) म्हणजे विहाराच्या सीमेवरील एका योग्य अशा झाडाच्या मुळाशी असलेल्या ठिकाणी। Tadāti aggasāvakehi pasādāpanakāle. Aññakammaṭṭhānāni caṅkamanairiyāpathepi piṭṭhipasāraṇakālepi samijjhanti, na evamidanti āha – ‘‘idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavika’’nti. Ānāpānassatinti ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ. "तदा" (तेव्हा) म्हणजे अग्रश्रावकांद्वारे प्रसन्न (संतुष्ट) करण्याच्या वेळी. इतर कर्मस्थान (ध्यानविषय) चंक्रमण करण्याच्या इरियापथात किंवा पाठ ताणण्याच्या वेळीही यशस्वी होतात, पण हे तसे नाही; म्हणून म्हटले आहे— "हे कर्मस्थान त्याच्या या बसण्याच्या आसनासाठी योग्य आहे." "आनापानस्सति" म्हणजे आनापानस्मृती कर्मस्थान (श्वासावर लक्ष केंद्रित करण्याचे ध्यान)। Samasīsī hotīti sace samasīsī hutvā na parinibbāyati. Paccekabodhiṃ sacchikaroti no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti. Khippābhiññoti khippaṃ lahuṃyeva pattabbachaḷabhiñño. "समसीसी होती" (समशीर्षी होतो) म्हणजे जर तो समशीर्षी होऊन परिनिर्वाण पावत नसेल. "पच्चेकबोधं सच्छिकरोति" (प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार करतो), जर तो प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार करत नसेल. "खिप्पाभिञ्ञो" (शीघ्र अभिज्ञा प्राप्त करणारा) म्हणजे जो लवकर आणि सहजपणे सहा अभिज्ञा (षडभिज्ञा) प्राप्त करू शकतो। Paripuṇṇāti [Pg.63] soḷasasu ākāresu kassacipi atāpanena sabbaso puṇṇā. Subhāvitāti samathabhāvanāya vipassanābhāvanāya ca anupubbasampādanena subhāvitā. Gaṇanāvidhānānupubbiyā āsevitattā anupubbaṃ paricitā. "परिपुण्णा" (परिपूर्ण) म्हणजे सोळा प्रकारांपैकी कशाचीही उणीव न राहता सर्व प्रकारे पूर्ण. "सुभाविता" (सुभावित/चांगल्या प्रकारे प्रगत केलेली) म्हणजे शमथभावना आणि विपश्यनाभावना यांच्या अनुक्रमे संपादनाने चांगल्या प्रकारे प्रगत केलेली. मोजण्याच्या (गणना) पद्धतीच्या अनुक्रमाने वारंवार सराव केल्यामुळे क्रमाने परिचित झालेली। Omānaṃ vāti avajānanaṃ uññātanti evaṃvidhaṃ mānaṃ vā. Atimānaṃ vāti ‘‘kiṃ imehi, mameva ānubhāvena jīvissāmī’’ti evaṃ atimānaṃ vā kuto janessatīti. "ओमानं वा" (हीनमान किंवा न्यूनगंड) म्हणजे स्वतःला कमी लेखणे किंवा अशा प्रकारचा मान (अभिमान). "अतिमानं वा" (अतिमान किंवा अहंकार) म्हणजे "यांच्याशी काय देणेघेणे, मी माझ्याच प्रभावाने जगणार" अशा प्रकारचा अतिमान तो कसा बरं उत्पन्न करेल? 114. Visaṅkharitvāti visaṃyutte katvā, yathā saṅgākārena gahaṇaṃ na gacchati, evaṃ vinibhuñjitvāti attho. Mahābhūtāni tāva vitthāretu, sammasanūpagattā, asammasanūpagaṃ ākāsadhātuṃ atha kasmā vitthāresīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Āpodhātu sukhumarūpaṃ. Itarāsu oḷārikasukhumatāpi labbhatīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Heṭṭhā cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpanti tassa panettha lakkhaṇahāranayena ākāsadassanena dassitatā veditabbā. Tenāha ‘‘iminā mukhena taṃ dassetu’’nti. Na kevalaṃ upādārūpaggahaṇadassanatthameva ākāsadhātu vitthāritā, atha kho pariggahasukhatāyapīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha paricchinditabbassa rūpassa niravasesapariyādānatthaṃ ‘‘ajjhattikenā’’ti visesanamāha. Ākāsenāti ākāsadhātuyā gahitāya. Paricchinnarūpanti tāya paricchinditakalāpagatampi pākaṭaṃ hoti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. ११४. "विसंखरित्वा" (विसंस्कारित करून) म्हणजे विलग करून, जेणेकरून ते समूहाच्या रूपाने ग्रहण केले जाणार नाही; अशा प्रकारे 'विभक्त करून' (विनिभुंजित्वा) असा याचा अर्थ आहे. महाभूतांचे तर सविस्तर वर्णन करावे कारण ते संमर्शनयोग्य (परीक्षणयोग्य) आहेत, परंतु जे संमर्शनयोग्य नाही अशा आकाशधातूचे सविस्तर वर्णन कशासाठी केले? यावर ते म्हणतात— "उपादारूपाचे दर्शन घडवण्यासाठी" (उपादारूपदस्सनत्थं). आपधातू (जलतत्त्व) हे सूक्ष्म रूप आहे. इतरांमध्ये स्थूलत्व आणि सूक्ष्मत्व दोन्ही आढळतात, म्हणून म्हटले आहे— "उपादारूपाचे दर्शन घडवण्यासाठी". खाली केवळ चार महाभूतांचेच वर्णन केले आहे, उपादारूपाचे नाही; परंतु येथे लक्षणहार पद्धतीने (लक्खणहारनय) आकाशाच्या दर्शनाद्वारे त्याचे दर्शन घडवले आहे, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे— "या मार्गाने ते दर्शवण्यासाठी". केवळ उपादारूपाचे ग्रहण दर्शवण्यासाठीच आकाशधातूचे सविस्तर वर्णन केलेले नाही, तर ग्रहणाच्या सुलभतेसाठीही केले आहे, हे दर्शवताना "शिवाय" (अपि च) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे परिच्छिन्न (मर्यादित) करावयाच्या रूपाच्या संपूर्ण आकलनासाठी "अध्यात्मिक" (अज्झत्तिकेन) हे विशेषण वापरले आहे. "आकाशेन" म्हणजे आकाशधातू ग्रहण केल्याने. "परिच्छिन्नरूप" म्हणजे तिच्याद्वारे मर्यादित केलेल्या कलापांमध्ये (समूहांमध्ये) गेलेले रूपही स्पष्ट होते आणि प्रकट होऊन समोर येते। Idāni vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ gāthāya dasseti. Tassāti upādāyarūpassa. Evaṃ āvibhāvatthanti evaṃ paricchinnatāya ākāsassa vasena vibhūtabhāvatthaṃ. Tanti ākāsadhātuṃ. आता हाच सांगितलेला अर्थ सहज समजण्यासाठी गाथेद्वारे दर्शवतात. "तस्स" (त्याचे) म्हणजे उपादाय रूपाचे (उपादारूपाचे). "एवं आविभावत्थं" (अशा प्रकारे प्रकट करण्यासाठी) म्हणजे अशा प्रकारे मर्यादित केलेल्या आकाशाच्या माध्यमातून स्पष्ट होण्यासाठी. "तं" म्हणजे आकाशधातूला। 118. Ākāsabhāvaṃ gatanti catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhānaṃ tesaṃ paricchedakabhāvena ākāsanti gahetabbataṃ gataṃ, ākāsameva vā ākāsagataṃ yathā ‘‘diṭṭhigataṃ (dha. sa. 381; mahāni. 12), atthaṅgata’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ca. Ādinnanti imanti taṇhādiṭṭhīhi ādinnaṃ. Tenāha ‘‘gahitaṃ parāmaṭṭha’’nti. Aññattha kammajaṃ ‘‘upādinna’’nti vuccati, na tathā idhāti āha ‘‘sarīraṭṭhakanti attho’’ti. Pathavīdhātuādīsu [Pg.64] vuttanayenevāti mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.300 ādayo) vuttanayadassanaṃ sandhāya vadati. ११८. "आकाशभावं गतं" (आकाशभावाला प्राप्त झालेले) म्हणजे चार महाभूतांनी स्पर्श न केलेले, त्यांच्या मर्यादा ठरवण्याच्या स्वरूपात 'आकाश' म्हणून ग्रहण करण्यायोग्य झालेले; किंवा 'आकाशगत' म्हणजे आकाशच, जसे "दिट्ठिगतं" (दृष्टिगत) आणि "अत्थंगतं" (अस्तंगत) यामध्ये आहे. "आदिन्नं" (ग्रहण केलेले) म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी (तण्हा-दिट्ठि) यांनी ग्रहण केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे— "गृहीत, परास्पर्श केलेले" (गहितं परामट्ठं). इतर ठिकाणी कर्मज (कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या) गोष्टीला "उपादिन्न" म्हटले जाते, परंतु येथे तसे नाही; म्हणून म्हटले आहे— "शरीराशी संबंधित (शरीरस्थ) असा अर्थ आहे." "पठवीधातु आदींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच" हे महाहत्थिपदोपम सुत्तात (म. नि. १.३०० इ.) सांगितलेल्या पद्धतीचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे। 119. Tādibhāvo nāma niṭṭhitakiccassa hoti, ayañca vipassanaṃ anuyuñjati, atha kimatthaṃ tādibhāvatā vuttāti? Pathavīsamatādilakkhaṇācikkhaṇāhi vipassanāya sukhappavattiatthaṃ. Tenāha ‘‘iṭṭhāniṭṭhesū’’tiādi. Gahetvāti kusalappavattiyā okāsadānavasena pariggahetvā. Na patiṭṭhitoti na nissito na laggo. ११९. तादिभाव (तथाभाव) हा कृतकृत्य (ज्याचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे अशा) व्यक्तीचा असतो, आणि हा (साधक) विपश्यनेचा अभ्यास करत आहे, तर मग येथे तादिभाव कशासाठी सांगितला आहे? पृथ्वीसमता इत्यादी लक्षणांच्या निर्देशाने विपश्यनेची सुखद प्रवृत्ती व्हावी म्हणून (तो सांगितला आहे). म्हणूनच “इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. ‘गहेत्वा’ (ग्रहण करून) म्हणजे कुशल प्रवृत्तीला वाव देण्याच्या हेतूने स्वीकार करून. ‘न पतिट्ठितो’ (प्रतिष्ठित न झालेला) म्हणजे आश्रित न झालेला, आसक्त न झालेला। 120. Brahmavihārabhāvanā asubhabhāvanā ānāpānassatibhāvanā ca upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento vipassanāya pādakabhāvāya aniccādisaññāya vipassanābhāvena ussakkitvā maggapaṭipāṭiyā arahattādhigamāya hotīti ‘‘mettādibhāvanāya pana hotī’’ti vuttaṃ. Yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakilesoti āghātabhāvameva vadati ñāyabhāvato aññesampi. Asmimānoti rūpādike paccekaṃ ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ayamahamasmī’’ti evaṃ pavattamāno. १२०. ब्रह्मविहारभावना, अशुभभावना आणि आनापानस्मृतिभावना ही उपचार किंवा अप्पणा (अर्पणा समाधी) प्रत पोहोचवून, विपश्यनेचा पाया बनण्यासाठी, अनित्यता इत्यादी संज्ञेच्या द्वारे विपश्यना भावनेने प्रगती करून, मार्ग-परंपरेने अर्हतपद प्राप्त करून देणारी ठरते, म्हणून “मैत्री इत्यादी भावनेने होते” असे म्हटले आहे. “कोणत्याही प्राण्यांवर आणि संस्कारांवर आघात करणारा क्लेश” म्हणजे न्यायाने (नियमाने) इतरांच्या बाबतीतही आघातभाव (द्वेषभाव) च सांगतो. ‘अस्मिमान’ (अहंकार) म्हणजे रूप इत्यादींना स्वतंत्रपणे किंवा एकत्रितपणे ग्रहण करून “हा मी आहे” अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा (मान) होय। 121. Idaṃ kammaṭṭhānanti ettha gaṇanādivasena āseviyamānā assāsapassāsā yogakammassa patiṭṭhānatāya kammaṭṭhānaṃ. Tattha pana tathāpavatto manasikāro bhāvanā. Ettha ca tasseva therassa bhagavatā bahūnaṃ kammaṭṭhānānaṃ desitattā caritaṃ anādiyitvā kammaṭṭhānāni sabbesaṃ puggalānaṃ sappāyānīti ayamattho siddho, atisappāyavasena pana kammaṭṭhānesu vibhāgakathā kathitāti veditabbā. १२१. “हे कर्मस्थान” यामध्ये गणना इत्यादी पद्धतीने अभ्यासले जाणारे श्वास-प्रश्वास हे योगकर्माचे अधिष्ठान असल्यामुळे ‘कर्मस्थान’ आहे. आणि तेथे त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेला मनसिकार म्हणजे ‘भावना’ होय. आणि येथे, भगवान बुद्धांनी त्या थेरांना अनेक कर्मस्थानांचा उपदेश केल्यामुळे, (व्यक्तीच्या) चरित्राचा विचार न करता कर्मस्थाने सर्व व्यक्तींसाठी अनुकूल असतात, हा अर्थ सिद्ध होतो; परंतु अत्यंत अनुकूलतेच्या दृष्टीने कर्मस्थानांचे वर्गीकरण सांगितले आहे, असे समजावे। Mahārāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. महारहुलोवादसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली। 3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā ३. चूळमालुक्यसुत्त-वर्णना 122. Evaṃ ṭhapitānīti ‘‘sassato loko’’tiādinayappavattāni diṭṭhigatāni aniyyānikatāya na byākātabbāni na kathetabbāni, evaṃ ṭhapanīyapakkhe ṭhapitāni ceva niyyānikasāsane chaḍḍanīyatāya paṭikkhittāni ca, apicettha atthato paṭikkhepo eva byākātabbato. Yathā eko [Pg.65] kammakilesavasena itthattaṃ āgato, tathā aparopi aparopīti satto tathāgato vuccatīti āha – ‘‘tathāgatoti satto’’ti. Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccatīti yadi sassato loko, sassato lokoti, asassato loko, asassato lokoti jānāmāti byākātabbameva, yaṃ pana ubhayathā abyākaraṇaṃ, taṃ me cittaṃ na ārādheti ajānanahetukattā abyākaraṇassa. Tenāha – ‘‘ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmī’’ti. Sassatotiādīsu sassatoti sabbakāliko, nicco dhuvo avipariṇāmadhammoti attho. So hi diṭṭhigatikehi lokīyanti ettha puññapāpatabbipākā, sayaṃ vā tabbipākākarādibhāvena aviyuttehi lokīyatīti lokoti adhippeto. Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti. Asassatoti na sassato, anicco addhuvo bhedanadhammoti attho, asassatoti ca sassatabhāvapaṭikkhepena ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dassitā honti. Antavāti parivaṭumo paricchinnaparimāṇo, asabbagatoti attho. Tena ‘‘sarīraparimāṇo, aṅguṭṭhaparimāṇo, yavaparimāṇo paramāṇuparimāṇo attā’’ti (udā. aṭṭha. 54; dī. ni. ṭī. 1.76-77) evamādivādā dassitā honti. १२२. “अशा प्रकारे बाजूला ठेवलेले” म्हणजे “लोक शाश्वत आहे” इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेली दृष्टी (मते) ही मोक्ष देणारी नसल्यामुळे करण्याचे स्पष्टीकरण करू नये व ती सांगू नयेत. अशा प्रकारे बाजूला ठेवण्याच्या पक्षात ठेवलेली आणि मोक्ष देणाऱ्या शासनात त्याज्य असल्यामुळे नाकारलेली आहेत. शिवाय, येथे अर्थाच्या दृष्टीने नकार देणे हेच स्पष्टीकरण करण्यासारखे आहे. ज्याप्रमाणे एक प्राणी कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावाने या मनुष्यलोकात येतो, त्याचप्रमाणे दुसरा आणि तिसराही येतो, म्हणून प्राण्याला ‘तथागत’ म्हटले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे – “तथागत म्हणजे प्राणी”. “ते अव्याकरण (स्पष्टीकरण न देणे) मला आवडत नाही” म्हणजे जर लोक शाश्वत असेल तर “लोक शाश्वत आहे” असे, आणि जर लोक अशाश्वत असेल तर “लोक अशाश्वत आहे” असे मला माहित आहे, असे स्पष्टीकरण दिलेच पाहिजे. परंतु जे दोन्ही प्रकारे अव्याकृत (अनुत्तरित) ठेवले आहे, ते माझ्या मनाला पटत नाही, कारण अव्याकरणाचे कारण अज्ञान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “न जाणणाऱ्या आणि न पाहणाऱ्यासाठी हेच सरळ आहे की, मी जाणत नाही, मी पाहत नाही.” ‘शाश्वत’ इत्यादी शब्दांमध्ये ‘शाश्वत’ म्हणजे सर्वकालिक, नित्य, ध्रुव आणि अपरिणामी (बदल न होणारा) असा अर्थ आहे. कारण तो (लोक) चुकीची दृष्टी बाळगणाऱ्यांकडून पाहिला जातो, येथे पुण्य-पाप आणि त्यांचे विपाक, किंवा स्वतः त्यांच्या विपाकाचे कर्ते इत्यादी रूपाने जे अविभक्त आहेत, त्यांच्याद्वारे जो पाहिला जातो तो ‘लोक’ असा अभिप्रेत आहे. याद्वारे चारही शाश्वतवाद दर्शविले गेले आहेत. ‘अशाश्वत’ म्हणजे शाश्वत नसलेला, अनित्य, अध्रुव आणि नाशवंत असा अर्थ आहे. आणि ‘अशाश्वत’ या शब्दाने शाश्वतभावाचा निषेध करून उच्छेद (विनाश) दर्शविला आहे, याद्वारे सातही उच्छेदवाद दर्शविले गेले आहेत. ‘अंतवान’ (मर्यादित) म्हणजे परिमित, मर्यादित परिमाण असलेला, सर्वव्यापी नसलेला असा अर्थ आहे. याद्वारे “आत्मा हा शरीराच्या आकाराचा, अंगठ्याच्या आकाराचा, यवाच्या आकाराचा किंवा परमाणूच्या आकाराचा आहे” इत्यादी वाद दर्शविले गेले आहेत। Tathāgato paraṃ maraṇāti tathāgato jīvo attā maraṇato imassa kāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti atthi saṃvijjatīti attho. Etena sassatabhāvamukhena soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti. Na hotīti natthi na upalabbhati. Etena ucchedavādo dassito hoti. Apica hoti ca na ca hotīti atthi natthi cāti. Etena ekaccasassatavādo dassito. Neva hoti na na hotīti pana iminā amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ. Bhagavatā pana aniyyānikattā anatthasaṃhitāni imāni dassanānīti tāni na byākatāni, taṃ abyākaraṇaṃ sandhāyāha ayaṃ thero ‘‘taṃ me na ruccatī’’ti. Sikkhaṃ paṭikkhipitvā yathāsamādinnasikkhaṃ pahāya. “मृत्यूनंतर तथागत असतात” म्हणजे तथागत, जीव किंवा आत्मा हा मृत्यूच्या नंतर, या शरीराच्या भेदानंतर (नाशानंतर) पुढे अस्तित्वात असतो, असा अर्थ आहे. याद्वारे शाश्वतभावाच्या रूपाने सोळा संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद आणि आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद दर्शविले गेले आहेत. “नसतात” म्हणजे नसतात, उपलब्ध होत नाहीत. याद्वारे उच्छेदवाद दर्शविला गेला आहे. तसेच, “असतात आणि नसतातही” म्हणजे आहेत आणि नाहीतही. याद्वारे एकच्चशाश्वतवाद (आंशिक शाश्वतवाद) दर्शविला गेला आहे. “नसतात आणि न नसतातही” याद्वारे अमराविक्षेपवाद दर्शविला गेला आहे, असे समजावे. परंतु भगवंतांनी ही मते मोक्ष न देणारी आणि अनर्थकारक असल्यामुळे त्यांचे स्पष्टीकरण केले नाही, त्या अव्याकरणाचा संदर्भ घेऊन या थेरांनी “ते मला आवडत नाही” असे म्हटले आहे. “शिक्षेचा त्याग करून” म्हणजे स्वीकारलेल्या शिक्षेचा (शील-नियमांचा) त्याग करून। 125. Tvaṃ [Pg.66] neva yācakoti ahaṃ bhante bhagavati brahmacariyaṃ carissāmītiādinā. Na yācitakoti tvaṃ mālukyaputta mayi brahmacariyaṃ carātiādinā. १२५. “तू याचक नव्हतास” म्हणजे “भंते, मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळीन” इत्यादी प्रकारे (तू याचना केली नव्हतीस). “आणि मी याचना केली नव्हती” म्हणजे “हे मालुक्यपुत्ता, तू माझ्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य पाळ” इत्यादी प्रकारे (मी याचना केली नव्हती). 126. Parasenāya ṭhitena purisena. Bahalalepanenāti bahalavilepanena. Mahāsupiyādi sabbo muduhidako veṇuviseso saṇho. Maruvāti makaci. Khīrapaṇṇinoti khīrapaṇṇiyā, yassā chindanamatte paṇṇe khīraṃ paggharati. Gacchanti gacchato jātaṃ sayaṃjātagumbato gahitanti adhippāyo. Sithilahanu nāma dattā kaṇṇo pataṅgo. Etāya diṭṭhiyā sati na hotīti ‘‘sassato loko’’ti etāya diṭṭhiyā sati maggabrahmacariyavāso na hoti, taṃ pahāya eva pattabbato. १२६. “शत्रूच्या सैन्यात उभ्या असलेल्या माणसाने.” ‘बहललेपनेन’ म्हणजे दाट लेप लावलेल्या. महासुपिय इत्यादी सर्व मऊ गाठींचे, बांबूचे मऊ प्रकार आहेत. ‘मरुवा’ म्हणजे मकची. ‘खीरपण्णि’ म्हणजे क्षीरपर्णी वनस्पती, जिचे पान तोडल्याबरोबर दूध वाहू लागते. ‘गच्छ’ म्हणजे झुडूप, स्वतः उगवलेल्या झुडुपातून घेतलेले असा अभिप्राय आहे. ‘सिथिलहनु’ म्हणजे सैल जबडा असलेला, दत्तो, कर्ण किंवा पतंग. “ही दृष्टी असताना होत नाही” म्हणजे “लोक शाश्वत आहे” ही दृष्टी असताना मार्ग-ब्रह्मचर्यवास शक्य होत नाही, कारण तिचा त्याग करूनच तो प्राप्त केला जाऊ शकतो। 127. Attheva jātītiādinā etā diṭṭhiyo paccekampi saṃsāraparibrūhanā kaṭasivaḍḍhanā nibbānavibandhanāti dasseti. १२७. “जन्म तर आहेच” इत्यादी वाक्यांद्वारे, या दृष्टी (मते) स्वतंत्रपणे देखील संसाराची वृद्धी करणाऱ्या, स्मशानाची वाढ करणाऱ्या आणि निर्वाणात अडथळा आणणाऱ्या आहेत, असे दर्शविले आहे। 128. Tasmātihāti idaṃ aṭṭhāne uddhaṭaṃ, ṭhāneyeva pana ‘‘vuttapaṭipakkhanayena veditabba’’nti imassa parato katvā saṃvaṇṇetabbaṃ. Attano phalena araṇīyato anugantabbato kāraṇampi ‘‘attho’’ti vuccatīti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti. Tenāha ‘‘brahmacariyassa ādimattampī’’ti. Pubbapadaṭṭhānanti paṭhamārambho. Sesaṃ suviññeyyameva. १२८. “तस्मातिह” (म्हणूनच) हे अयोग्य ठिकाणी उद्धृत केले आहे, योग्य ठिकाणीच “सांगितलेल्या प्रतिपक्षाच्या नियमाने समजावे” याच्या पुढे ठेवून त्याचे वर्णन केले पाहिजे. स्वतःच्या फलाने प्राप्त करण्यायोग्य आणि अनुसरण्यायोग्य असल्यामुळे कारणाला देखील ‘अर्थ’ म्हटले जाते, म्हणून “कारणावर आश्रित” असे म्हटले आहे. म्हणूनच “ब्रह्मचर्याची सुरुवात देखील” असे म्हटले आहे. ‘पुब्बपदट्ठान’ म्हणजे पहिली सुरुवात (प्रारंभ). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Cūḷamālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. चूळमालुक्यसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली। 4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā ४. महामालुक्यसुत्त-वर्णना 129. Oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha pavattiyā saṃvattanato oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, heṭṭhimamaggavajjhatāya orambhāge heṭṭhākoṭṭhāse bhajantīti orambhāgiyāni ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘heṭṭhākoṭṭhāsikānī’’tiādi. Kammunā hi vaṭṭena ca dukkhaṃ saṃyojentīti saṃyojanāni, orambhāgiyasaññitāni saṃyojanāni yassa appahīnāni, tasseva vaṭṭadukkhaṃ. Yassa pana tāni pahīnāni, tassa taṃ natthīti. Appahīnatāya anusetīti ariyamaggena asamucchinnatāya kāraṇalābhe [Pg.67] sati uppajjati, appahīnabhāvena anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hotīti anusayattaṃ pharitvā pavattamāno pāpadhammo yathāvuttenatthena saṃyojanaṃ nāma hoti. Etena yadi pana anusayato saṃyojanaṃ pavattaṃ, tathāpi ye te kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti, teyeva bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti dasseti. १२९. ओरं (खालचा भाग) म्हणजे कामधातू म्हटले जाते. तेथे प्रवृत्तीच्या अस्तित्वामुळे जे खालच्या भागाचे सेवन करतात, त्यांना 'ओरंभागिय' (खालच्या भागाशी संबंधित) म्हणतात. खालच्या मार्गाने नष्ट होण्याजोगे असल्यामुळे, खालच्या भागात किंवा खालच्या कोठ्ठासात (भागात) जे राहतात, त्यांना 'क' काराचा 'य' कार करून 'ओरंभागिय' असे म्हटले जाते. म्हणूनच "हेट्ठाकोट्ठासिकानि" (खालच्या भागाशी संबंधित) इत्यादी म्हटले आहे. कारण जे कर्माने आणि संसारचक्राने (वट्ट) दुःखाशी जोडतात, त्यांना 'संयोजने' म्हणतात. ज्याचे 'ओरंभागिय' संज्ञक (खालच्या भागातील) संयोजने नष्ट झालेली नाहीत, त्यालाच संसारचक्राचे दुःख (वट्टदुःख) प्राप्त होते. परंतु ज्याचे ते नष्ट झाले आहे, त्याला ते दुःख नसते. 'नष्ट न झाल्यामुळे अनुसयन करते' (appahīnatāya anusetīti) म्हणजे आर्यमार्गाने समूळ नष्ट न झाल्यामुळे, कारण प्राप्त झाल्यावर जे उत्पन्न होते, ते नष्ट न झाल्याच्या अवस्थेत सुप्त राहते (अनुसयन करते). 'अनुसयमान असताना संयोजन बनते' (Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hotīti) म्हणजे सुप्त अवस्थेत पसरून प्रवृत्त होणारा पापदम्म (पापधर्म) वर सांगितलेल्या अर्थाने 'संयोजन' या नावाने ओळखला जातो. याद्वारे, जरी अनुसयापासून संयोजन प्रवृत्त झाले असले, तरीही जे कामराग इत्यादी 'अनुसय' म्हटले जातात, तेच बंधनाच्या अर्थाने 'संयोजने' आहेत, असे दर्शविले आहे. Evaṃ santepīti yadeva orambhāgiyasaṃyojanaṃ bhagavatā pucchitaṃ, tadeva therenapi vissajjitaṃ, tathāpi ayaṃ laddhi sannissayā. Tattha dosāropanāti dassetuṃ ‘‘tassa vāde’’tiādi vuttaṃ. Samudācārakkhaṇeyevāti pavattikkhaṇe eva. Na hi sabbe vattamānā kilesā saṃyojanatthaṃ pharantīti adhippāyo. Tenāti tena kāraṇena, tathāladdhikattāti attho. Cintesi ‘‘dhammaṃ desessāmī’’ti yojanā. Attano dhammatāyevāti ajjhattāsayeneva. Visaṃvāditāti satthu cittassa anārādhanena vivecitā. Evamakāsi evaṃ dhammaṃ desāpesi. "असे असतानाही" (Evaṃ santepī) म्हणजे भगवंतांनी जे ओरंभागिय संयोजन विचारले होते, स्थविरांनी (थेरांनी) देखील त्याचेच उत्तर दिले, तरीही हा सिद्धांत (लद्धि) चुकीच्या समजुतीवर आधारित आहे. त्यात दोषारोप दाखवण्यासाठी "तस्स वादे" (त्याच्या वादात) इत्यादी म्हटले आहे. "समुदाचारक्षणीच" (Samudācārakkhaṇeyeva) म्हणजे प्रवृत्तीच्या क्षणीच. कारण सर्व वर्तमान क्लेश संयोजनाच्या अर्थाने पसरत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. "तेन" (त्यामुळे) म्हणजे त्या कारणाने, तसा सिद्धांत असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. "विचार केला की 'मी धम्म उपदेश करीन'" (dhammaṃ desessāmī) असा संबंध आहे. "स्वतःच्या धम्मतेनेच" (Attano dhammatāyeva) म्हणजे स्वतःच्या आंतरिक आशयानेच (अध्यात्म आशयानेच). "विसंवादित" (Visaṃvāditā) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चित्ताला संतुष्ट न केल्यामुळे वेगळे केलेले. "असे केले" (Evamakāsi) म्हणजे अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करवला. 130. Sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti pariyuṭṭhānasamatthasakkāyadiṭṭhikena. Tathābhūtañca cittaṃ tāya diṭṭhiyā vigayhitaṃ ajjhotthaṭañca nāma hotīti āha ‘‘gahitena abhibhūtenā’’ti. Diṭṭhinissaraṇaṃ nāma dassanamaggo tena samucchinditabbato, so pana nibbānaṃ āgamma taṃ samucchindati, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhinissaraṇaṃ nibbāna’’nti. Avinoditā anīhaṭāti padadvayenapi samucchedavasena appahīnattaṃyeva vadati. Aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayoti vadanti, sahabhāvo nāma aññena hoti. Na hi tadeva tena sahāti vuccatīti tesaṃ adhippāyo. Aññenāti atthato aññena. Avatthāmattato yadipi avayavavinimutto samudāyo natthi, avayavo pana samudāyo na hotīti so samudāyato añño evāti sakkā vattunti yathāvuttassa parihārassa appāṭihīrakataṃ āsaṅkitvā pakkhantaraṃ āsallitaṃ ‘‘athāpi siyā’’tiādinā. Pakkhantarehi parihārā hontīti yathāvuttañāyenapi añño puriso athāpi siyā, ayaṃ panettha añño dosoti āha ‘‘yadi tadevā’’tiādi. Athāpi siyā tuyhaṃ yadi parivitakko īdiso yadi tadeva saṃyojanantiādi. Imamatthaṃ sandhāyāti paramatthato so eva [Pg.68] kileso saṃyojanamanusayo ca, bandhanatthaappahīnatthānaṃ pana attheva bhedoti imamatthaṃ sandhāya. १३०. "सक्कायदिट्ठिपरियुट्ठितेन" (सत्कायदृष्टीने वेढलेला) म्हणजे वेढण्यास समर्थ असलेल्या सत्कायदृष्टीने युक्त असलेला. आणि तशा प्रकारच्या दृष्टीने ग्रासलेले आणि दडपलेले चित्त असते, म्हणून "गहितेन अभिभूतेन" (गृहीत धरलेल्या आणि पराभूत झालेल्या) असे म्हटले आहे. "दिट्ठिनिस्सरण" (दृष्टीपासून सुटका) म्हणजे दर्शनमार्ग, कारण त्याच्याद्वारे ती समूळ नष्ट केली जाते. तो दर्शनमार्ग निर्वाणाचा आश्रय घेऊन तिला समूळ नष्ट करतो, म्हणून "दिट्ठिनिस्सरणं निब्बानं" (दृष्टीपासून सुटका म्हणजे निर्वाण) असे म्हटले आहे. "अविनोदिता अनीहटा" (दूर न केलेले, बाहेर न काढलेले) या दोन्ही पदांद्वारे समूच्छेद (समूळ नाश) न झाल्यामुळे नष्ट न झालेली अवस्थाच सांगितली आहे. "संयोजन वेगळे आणि अनुसय वेगळा" असे ते म्हणतात, कारण सहभाव (एकत्र असणे) हा दुसऱ्यासोबतच होतो. तीच गोष्ट स्वतःसोबत असू शकत नाही, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. "दुसऱ्याने" म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने दुसऱ्याने. जरी अवयवांशिवाय कोणताही समुदाय नसतो, तरीही अवयव हा स्वतः समुदाय नसतो, म्हणून तो समुदायापेक्षा वेगळाच आहे असे म्हणता येते. अशा प्रकारे सांगितलेल्या समाधानाचा अपरिहार्यपणा लक्षात घेऊन "अथापि सिया" (असेही असू शकते) इत्यादींद्वारे दुसरा पक्ष मांडला आहे. दुसऱ्या पक्षांद्वारे समाधान होते, म्हणून वर सांगितलेल्या न्यायाने दुसरा पुरुष असू शकतो, आणि यात हा दुसरा दोष आहे, हे दर्शवण्यासाठी "यदि तदेव" (जर तेच असेल तर) इत्यादी म्हटले आहे. "अथापि सिया" म्हणजे जर तुमचा असा विचार असेल की जर तेच संयोजन असेल इत्यादी. "या अर्थाला उद्देशून" (Imamatthaṃ sandhāya) म्हणजे परमार्थतः तोच क्लेश 'संयोजन' आणि 'अनुसय' आहे, परंतु बंधनाचा अर्थ आणि नष्ट न होण्याचा अर्थ यांमध्ये भेद आहेच, या अर्थाला उद्देशून हे म्हटले आहे. 132. Tacacchedo viya samāpatti kilesānaṃ samāpattivikkhambhanassa sāracchedassa anusayassa dūrabhāvato. Pheggucchedo viya vipassanā tassa āsannabhāvato. Evarūpā puggalāti abhāvitasaddhādibalatāya dubbalanāmakāyā puggalā, yesaṃ sakkāyanirodhāya…pe… nādhimuccati. Evaṃ daṭṭhabbāti yathā so dubbalako puriso, evaṃ daṭṭhabbo so puriso gaṅgāpāraṃ viya sakkāyapāraṃ gantuṃ asamatthattā. Vuttavipariyāyena sukkapakkhassa attho veditabbo. १३२. त्वचा कापण्याप्रमाणे समापत्ती (ध्यानप्राप्ती) असते, कारण समापत्तीद्वारे क्लेशांचे दमन होते आणि साराचा छेद करणाऱ्या अनुसयापासून ती दूर असते. गाभा (फेग्गु) कापण्याप्रमाणे विपश्यना असते, कारण ती त्याच्या (अनुसयाच्या) जवळ असते. "अशा प्रकारचे पुद्गल" (Evarūpā puggalā) म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बलांची भावना न केल्यामुळे दुर्बल नामकाय असलेले पुद्गल, ज्यांचे चित्त सत्कायनिरोधासाठी...पे... अधिमुक्त (प्रवृत्त) होत नाही. "अशा प्रकारे पाहावे" (Evaṃ daṭṭhabbā) म्हणजे जसा तो दुर्बल मनुष्य असतो, तसाच तो मनुष्य पाहावा, कारण तो गंगा पार करण्याप्रमाणे सत्काय-पार (सत्कायदृष्टीच्या पलीकडे) जाण्यास असमर्थ असतो. सांगितलेल्याच्या उलट अर्थाने शुक्लपक्षाचा (चांगल्या बाजूचा) अर्थ समजून घ्यावा. 133. Upadhivivekenāti iminā upadhivivekāti karaṇe nissakkananti dasseti, upadhivivekāti vā hetumhi nissakkavacanassa upadhivivekenāti hetumhi karaṇavacanena pañcakāmaguṇaviveko kathito. Kāmaguṇāpi hi upadhīyati ettha dukkhanti upadhīti vuccantīti. Thinamiddhapaccayā kāyavijambhitādibhedaṃ kāyālasiyaṃ. Tatthāti antosamāpattiyaṃ samāpattiabbhantare jātaṃ. Taṃ pana samāpattipariyāpannampi apariyāpannampīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘antosamāpattikkhaṇeyevā’’tiādi vuttaṃ. Rūpādayo dhammeti rūpavedanādike pañcakkhandhadhamme. Na niccatoti iminā niccapaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayabbayaparicchinnaṃ jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakhaṇameva ca hoti. Na sukhatoti iminā sukhapaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha, ato eva abhiṇhaṃ paṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayabbayavantatāya hi te abhiṇhaṃ paṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūtāti. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca avaddhiāvahato aghavatthuto ca aserībhāvato ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya parato[Pg.69]. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāmīnivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attapaṭikkhepaṭṭhena anattato, rūpādidhammāpi na ettha attā hontīti anattā, evaṃ ayampi na attā hotīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti. Lakkhaṇattayameva avabodhatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. १३३. "उपाधिविवेकाने" (Upadhivivekena) याद्वारे 'उपाधिविवेक' हा करणात (तृतीया विभक्तीत) अपादान (निसक्कन) दर्शवतो. किंवा 'उपाधिविवेक' हा हेतूमध्ये अपादान वचनाचा 'उपाधिविवेकाने' या हेतूमध्ये करण वचनाद्वारे पाच कामगुणांचा विवेक (अलिप्तता) सांगितला आहे. कारण कामगुणांमध्ये दुःख ठेवले जाते (उत्पन्न होते), म्हणून त्यांना 'उपाधी' म्हटले जाते. "थीनमिद्ध" (स्त्यान-मिद्ध) च्या प्रत्ययाने (कारणाने) जांभई देणे इत्यादी प्रकारचा शरीराचा आळस (कायाळस) होतो. "तेथे" (Tatthā) म्हणजे अंतःसमापत्तीमध्ये, समापत्तीच्या अभ्यंतरात (आत) उत्पन्न झालेले. ते समापत्तीमध्ये समाविष्ट असलेले किंवा समाविष्ट नसलेले, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "अंतःसमापत्तीच्या क्षणीच" (antosamāpattikkhaṇeyeva) इत्यादी म्हटले आहे. "रूपादी धम्म" (Rūpādayo dhamme) म्हणजे रूप, वेदना इत्यादी पंचस्कंध धम्म. "नित्य नाही" (Na niccato) याद्वारे नित्याचा निषेध करून त्यांचे अनित्यत्व सांगितले आहे. म्हणूनच, उत्पत्ती आणि विनाश (उदय-व्यय) असल्यामुळे, परिणाम पावणारे असल्यामुळे आणि तात्कालिक असल्यामुळे ते 'अनित्य' आहेत, हे स्पष्ट होते. कारण जे नित्य नसते, ते उत्पत्ती आणि विनाशाने मर्यादित असते, आणि जरा व मरणाने दोन प्रकारे परिणाम पावणारे व क्षणभंगुर असते. "सुख नाही" (Na sukhato) याद्वारे सुखाचा निषेध करून त्यांचे दुःखत्व सांगितले आहे. म्हणूनच, सतत पीडित करण्यामुळे आणि दुःखाचे कारण असल्यामुळे ते 'दुःख' आहेत, हे स्पष्ट होते. कारण उत्पत्ती आणि विनाश असणारे असल्यामुळे, सतत पीडित करण्यामुळे ते निरंतर दुःखदायक आणि दुःखाचेच अधिष्ठान आहेत. प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असल्यामुळे आणि रोगाचे मूळ असल्यामुळे ते 'रोग' (रोगतो) आहेत. दुःखरुपी शूलाशी (भाला) जोडलेले असल्यामुळे, क्लेशरुपी अशुद्धी वाहून नेणारे असल्यामुळे, आणि उत्पत्ती, जरा व भंगाने फुगून फुटणारे असल्यामुळे ते 'गंड' (फोडा - gaṇḍato) आहेत. पीडा उत्पन्न करणारे असल्यामुळे, आतून टोचणारे असल्यामुळे, बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे, अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे, पापाचे स्थान असल्यामुळे, पराधीन असल्यामुळे आणि व्याधीचे कारण असल्यामुळे ते 'आबाध' (आजार - ābādhato) आहेत. वश न होणारे असल्यामुळे आणि आज्ञेत न राहणारे असल्यामुळे ते 'पर' (परतो) आहेत. व्याधी, जरा आणि मरणाने नष्ट होणारे असल्यामुळे ते 'पलोक' (नाशवंत - palokato) आहेत. स्वामी, रहिवासी, कर्ता, भोक्ता आणि अधिष्ठाता यांच्या अभावामुळे ते 'शून्य' (suññato) आहेत. आत्म्याचा निषेध करण्याच्या अर्थाने ते 'अनात्म' (anattato) आहेत. रूप इत्यादी धम्म येथे आत्मा नाहीत, म्हणून ते 'अनात्म' आहेत; अशा प्रकारे हा देखील आत्मा नाही, म्हणून 'अनात्म' आहे. याद्वारे ते व्यापाररहित (अक्रिय), इच्छारहित, तुच्छ आणि अनात्म आहेत, हे दर्शविले आहे. तीन लक्षणांचेच (अनित्य, दुःख, अनात्म) आकलन होण्यासाठी अकरा पदांमध्ये विभागून ग्रहण केले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तथ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare. Cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādiupakkilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘mocetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ. Etaṃ santantiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbe visese asammohato paṭivijānanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi. So tattha ṭhitoti so adandhavipassano yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggavahāsu eva samathavipassanāsu chandarāgaṃ pahāya aggamaggavahāsu tāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti. 'Antosamāpattiyanti' म्हणजे समापत्तींच्या सहजाततेमुळे समापत्तींच्या अभ्यंतरात (आत). 'Cittaṃ paṭisaṃharati' म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-राग इत्यादी उपक्किलेसांच्या (उपकलेशांच्या) विक्खंभनाने (दडपून टाकण्याने) विपस्सनाचित्त मागे घेतो. म्हणूनच 'moceti' (मुक्त करतो) असे म्हटले आहे. 'Savanavasena' म्हणजे 'सब्बसंखारसमथो' (सर्व संस्कारांचा शम) इत्यादी ऐकण्याच्या (श्रवण करण्याच्या) द्वारे. 'Thutivasena' म्हणजे त्याचप्रमाणे स्तुतीद्वारे, गुणांच्या संकीर्तनाद्वारे. 'Pariyattivasena' म्हणजे त्या धम्माच्या परियापुणन (अध्ययन) द्वारे. 'Paññattivasena' म्हणजे त्याच्या अर्थाच्या प्रज्ञापनाद्वारे (स्पष्टीकरणाद्वारे). आलंबन करण्याच्या द्वारेच मग्गचित्त (मार्गचित्त) उपसंहार करते. 'Etaṃ santaṃ' (हे शांत आहे) इत्यादी वाक्ये अवधारण (निश्चय) आणि निवृत्तीचा अर्थ दर्शवणारी आहेत. ज्याप्रमाणे विपस्सना 'एतं सन्तं एतं पणीतं' इत्यादींद्वारे असंखत धातूमध्ये चित्त उपसंहार करते, त्याचप्रमाणे मग्ग (मार्ग) हा निब्बानाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्काराच्या अभिसमयाने अभिसमय करत असताना, तेथे प्राप्त होणाऱ्या सर्व विशेषांना संमोहाशिवाय (असंमोहाने) जाणत, तेथे चित्त उपसंहार करतो. म्हणूनच 'iminā pana ākārena' (परंतु या आकाराने/पद्धतीने) इत्यादी म्हटले आहे. 'So tattha ṭhito' म्हणजे तो अदंधविपस्सक (शीघ्रविपस्सक) योगी तेथे त्या अनित्यता इत्यादी तीन लक्षणांच्या आलंबन असणाऱ्या विपस्सनेमध्ये स्थित असतो. 'Sabbaso' म्हणजे त्या मार्गाच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी) उत्पन्न झालेल्या समथ आणि विपस्सनेमध्ये. 'Asakkonto anāgāmī hoti' म्हणजे खालच्या मार्गाचे वहन करणाऱ्या समथ-विपस्सनेमध्येच छंद-राग सोडून, उच्च मार्गाचे वहन करणाऱ्या त्या समथ-विपस्सनेमध्ये निकंती (आसक्ती) नष्ट करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे अनागामी अवस्थेतच स्थिर होतो. Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa atikkantattā. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo vā paṭhamaṃ pañcavokārabhavapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vivajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti. 'Samatikkantattā' म्हणजे समथ आणि विपस्सनेच्या द्वारे सर्व प्रकारे रूपाचे अतिक्रमण केल्यामुळे. म्हणूनच 'ayañhi' (हा खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'Anena' म्हणजे योग्याने. 'Taṃ atikkamma' (त्याचे अतिक्रमण करून) हे जे कोणी प्रथम पंचवोकारभवात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असलेल्या धम्मांचे चांगल्या प्रकारे परीक्षण (संमसन) करून, त्यांचा त्याग करून, त्यानंतर अरूपसमापत्ती प्राप्त करून अरूपधम्मांचे परीक्षण करतो, त्याला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच 'idāni arūpaṃ sammasati' (आता अरूपाचे परीक्षण करतो) असे म्हटले आहे. Samathavasena [Pg.70] gacchatoti samathappadhānaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ anuyuñjantassa. Cittekaggatā dhuraṃ hotīti tassa vipassanābhāvanāya tathā pubbe pavattattā vuṭṭhānagāminivipassanā samādhippadhānā hoti, maggepi cittekaggatā dhuraṃ hoti, samādhindriyaṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti. So cetovimutto nāmāti so ariyo cetovimutto nāma hoti. Vipassanāvasena gacchatoti ‘‘samathavasena gacchato’’ti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayañca puggalavibhāgo suttantanayena idhābhihito pariyāyo nāma, abhidhammanayena parato kīṭāgirisuttavaṇṇanāyaṃ dassayissāma. Ayaṃ sabhāvadhammoyevāti pubbabhāgapaṭipadā samathappadhānā ce samādhi dhuraṃ, vipassanāpadhānā ce paññā dhuranti ayaṃ dhammasabhāvoyeva, ettha kiñci na āsaṅkitabbaṃ. 'Samathavasena gacchato' म्हणजे समथ-प्रधान पूर्वभाग-प्रतिपदेचे (प्रारंभिक मार्गाचे) आचरण करणाऱ्याचे. 'Cittekaggatā dhuraṃ hoti' म्हणजे त्याच्या विपस्सनाभावनेमध्ये पूर्वी तशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे, वुट्ठानगामिनी विपस्सना समाधी-प्रधान असते, मार्गामध्येही चित्ताची एकाग्रता मुख्य (धुरंधर) असते, समाधींद्रिय हे पुरोगामी आणि बलवान असते. 'So cetovimutto nāma' म्हणजे तो अरिय (आर्य) 'चेतोविमुक्त' या नावाचा होतो. 'Vipassanāvasena gacchato' याचा अर्थ 'samathavasena gacchato' यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा. आणि हा पुग्गल-विभाग (पुद्गल-विभाग) सुत्तंत-पद्धतीने येथे सांगितलेला पर्याय आहे, अभिधम्म-पद्धतीने पुढे कीटागिरिसुत्त-वर्णनेमध्ये आम्ही तो दाखवू. 'Ayaṃ sabhāvadhammoyeva' म्हणजे जर पूर्वभाग-प्रतिपदा समथ-प्रधान असेल तर समाधी मुख्य असते, आणि जर विपस्सना-प्रधान असेल तर पञ्ञा (प्रज्ञा) मुख्य असते, हा धम्माचा स्वभावच आहे, यात कोणतीही शंका घेण्याचे कारण नाही. Indriyaparopariyattaṃ indriyavemattatā. Tenāha ‘‘indriyanānattaṃ vadāmī’’ti. Indriyanānattatā kāraṇanti idaṃ dasseti – aniccādivasena vipassanābhiniveso viya samathavasena vipassanāvasena ca yaṃ pubbabhāgagamanaṃ, taṃ appamāṇaṃ taṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ, yassa samādhi dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti, so ariyo cetovimutti nāma hoti. Yassa paññā dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti so ariyo paññāvimutto nāma hoti. Idāni tamatthaṃ buddhivisiṭṭhena nidassanena dassento ‘‘dve aggasāvakā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. 'Indriyaparopariyattaṃ' म्हणजे इंद्रियांची भिन्नता (इंद्रियवेमत्तता). म्हणूनच 'indriyanānattaṃ vadāmi' (मी इंद्रियांची विविधता सांगतो) असे म्हटले आहे. इंद्रियांची विविधता हे कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी - अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे विपस्सनेचा अभिनिवेश (प्रवेश) ज्याप्रमाणे होतो, त्याचप्रमाणे समथ आणि विपस्सनेच्या द्वारे जे पूर्वभाग-गमन (प्रारंभिक प्रगती) होते, ते अमर्याद असते, ती वुट्ठानगामिनी विपस्सना असते. ज्याची समाधी मुख्य, पुरोगामी आणि बलवान असते, तो अरिय 'चेतोविमुक्त' होतो. ज्याची पञ्ञा (प्रज्ञा) मुख्य, पुरोगामी आणि बलवान असते, तो अरिय 'पञ्ञाविमुक्त' होतो. आता हाच अर्थ बुद्धीने श्रेष्ठ अशा उदाहरणाने दर्शवण्यासाठी 'dve aggasāvakā' (दोन अग्रश्रावक) इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. Mahāmālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. महामालुक्यसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 5. Bhaddālisuttavaṇṇanā ५. भद्दारिसुत्त-वर्णना 134. Asiyatīti asanaṃ, bhuñjanaṃ bhojanaṃ, asanassa bhojanaṃ asanabhojanaṃ, āhāraparibhogo, ekasmiṃ kāle asanabhojanaṃ ekāsanabhojanaṃ. So pana kālo sabbabuddhānaṃ sabbapaccekabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇavasena pubbaṇho eva idhādhippetoti āha ‘‘ekasmiṃ purebhatte asanabhojana’’nti. Vippaṭisārakukkuccanti ‘‘ayuttaṃ vata mayā kataṃ, yo attano sarīrapakatiṃ ajānanto ekāsanabhojanaṃ bhuñji, yena me idaṃ sarīraṃ kisaṃ jātaṃ brahmacariyānuggaho nāhosī’’ti evaṃ [Pg.71] vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyya. Etaṃ sandhāya satthā āha, na bhaddālimeva tādisaṃ kiriyaṃ anujānanto. Itarathāti yadi ekaṃyeva bhattaṃ dvidhā katvā tato ekassa bhāgassa bhuñjanaṃ ekadesabhuñjanaṃ adhippetaṃ. Ko sakkotīti ko evaṃ yāpetuṃ sakkoti. Atītajātiparicayopi nāma imesaṃ sattānaṃyeva anubandhatīti āha ‘‘atīte’’tiādi. Viravantassevāti anādare sāmivacanaṃ. Taṃ madditvāti ‘‘ayaṃ sikkhā sabbesampi buddhānaṃ sāsane āciṇṇaṃ, ayañca bhikkhu imaṃ sikkhatevā’’ti vatvā taṃ bhaddāliṃ tassa vā anussāhapavedanaṃ abhibhavitvā. Bhikkhācāragamanatthaṃ na vitakkamāḷakaṃ agamāsi, vihāracārikaṃ caranto tassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati. १३४. 'Asiyati' म्हणजे खाणे (असन), जेवणे म्हणजे भोजन, असनाचे भोजन म्हणजे असनभोजन, म्हणजेच आहाराचा उपभोग. एकाच वेळी असनभोजन करणे म्हणजे एकासनभोजन होय. तो काळ सर्व बुद्धांच्या आणि सर्व प्रत्येकबुद्धांच्या आचरलेल्या परंपरेनुसार दुपारपूर्वीचाच येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून 'ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ' (दुपारच्या जेवणापूर्वी एकाच वेळी भोजन करणे) असे म्हटले आहे. 'Vippaṭisārakukkuccaṃ' (पश्चात्ताप आणि अस्वस्थता) म्हणजे 'मी खरोखर अयोग्य केले, ज्याने स्वतःच्या शरीराची प्रकृती न जाणता एकासनभोजन केले, ज्यामुळे माझे हे शरीर कृश झाले आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य झाले नाही,' अशा प्रकारचा पश्चात्ताप आणि अस्वस्थता निर्माण होऊ शकते. हे लक्षात घेऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) असे म्हटले आहे, भद्दारिच्या तशा कृतीला अनुमती देण्यासाठी नाही. 'Itarathā' म्हणजे जर एकाच भोजनाचे दोन भाग करून त्यातील एका भागाचे भोजन करणे (एकदेशभोजन) अभिप्रेत असेल तर. 'Ko sakkoti' म्हणजे कोण अशा प्रकारे जीवन जगू शकतो? 'अतीत जन्माचा परिचय देखील या प्राण्यांच्या पाठीशी राहतोच,' हे दर्शवण्यासाठी 'atīte' (अतीते) इत्यादी म्हटले आहे. 'Viravantasseva' (ओरडत असतानाच) हे अनादराचे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'Taṃ madditvā' (त्याला दडपून/पराभूत करून) म्हणजे 'ही शिक्षा (नियम) सर्वच बुद्धांच्या शासनात आचरली गेली आहे, आणि हा भिक्खू हे शिकेलच,' असे म्हणून त्या भद्दारिला किंवा त्याच्या निरुत्साहाच्या निवेदनाला पराभूत करून. भिक्षाटनासाठी जाण्याकरिता ते वितक्कमाळकामध्ये (विचार करण्याच्या ठिकाणी) गेले नाहीत, तर विहारात फिरत असताना भगवंत त्याच्या निवासस्थानी जातात. 135. Dūsayanti garahanti etenāti doso, aparādho, so eva kucchitabhāvena dosako. Garahāya pavattiṭṭhānato okāso. Tenāha – ‘‘etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādha’’nti. Dukkarataranti patikāravasena atisayena dukkaraṃ. Aparādho hi na khamāpentaṃ yathāpaccayaṃ vitthārito hutvā duppatikāro hoti. Tenāha ‘‘vassañhī’’tiādi. १३५. ज्याद्वारे दूषित करतात किंवा निंदा करतात तो 'दोष' किंवा 'अपराध' होय, तोच निंद्य भाव असल्यामुळे 'दोषक' आहे. निंदेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे तो 'ओकास' (अवकाश/संधी) आहे. म्हणूनच 'etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādhaṃ' (हा अवकाश, हा अपराध) असे म्हटले आहे. 'Dukkarataraṃ' म्हणजे निवारण करण्याच्या दृष्टीने अत्यंत कठीण. कारण क्षमा न मागितल्यास अपराध हा कारणांनुसार विस्तारत जातो आणि त्याचे निवारण करणे कठीण होते. म्हणूनच 'vassañhi' (वर्षभर खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. Alaggitvāti imampi nāma apanītaṃ akāsīti evaṃ avinetvā, taṃ taṃ tassa hitapaṭipattiṃ nivāraṇaṃ katvāti attho. Ñāyapaṭipattiṃ aticca eti pavattatīti accayo, aparādho, purisena madditvā pavattito aparādho atthato purisaṃ aticca abhibhavitvā pavatto nāma hoti. Tenāha ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudāyo’’ti āha ‘‘ekaṃ kāraṇa’’nti. Yaṃ panettha bhaddālittherassa aparipūrakāritāya bhikkhuādīnaṃ jānanaṃ, tampi kāraṇaṃ katvā ‘‘ahaṃ kho, bhante, na ussahāmī’’tiādinā vattabbanti dasseti. ‘अलग्गित्व’ म्हणजे ‘याने हे देखील दूर केले’ अशा प्रकारे विनय (शिस्त) न लावता, त्याच्या त्या हितकारक प्रतिपत्तीला (आचरणाला) अडथळा निर्माण करून, असा अर्थ आहे. न्याय्य प्रतिपत्तीचे (योग्य मार्गाचे) उल्लंघन करून जे घडते किंवा चालते, तो ‘अच्चय’ (अपराध/अतिचार) होय. माणसाने उल्लंघन करून केलेला अपराध हा अर्थतः माणसाचे उल्लंघन करून, त्याला पराभूत करून प्रवृत्त झालेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘भन्ते, माझ्याकडून अपराध (अतिचार) झाला आहे.’ उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने जे फळ मिळते, ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, तो ‘समय’ (प्रसंग/हेतू) होय, जसे ‘समुदाय’ या अर्थाने ‘एक कारण’ असे म्हटले आहे. आणि येथे भद्दारि थेरांच्या अपूर्ण आचरणामुळे भिक्खू इत्यादींना जे समजले, त्यालाही कारण बनवून ‘भन्ते, मी खरोखर समर्थ (उत्साही) नाही’ इत्यादी प्रकारे बोलले पाहिजे, हे दर्शविते। 136. Ekacittakkhaṇikāti paṭhamamaggacittakkhaṇena ekacittakkhaṇikā. Evaṃ āṇāpetuṃ na yuttanti saṅkamatthāya āṇāpetuṃ na yuttaṃ payojanābhāvato. Anāciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ, yadidaṃ padasā akkamanaṃ. Tathā hi – १३६. ‘एकचित्तक्खणिका’ म्हणजे प्रथम मार्गचित्ताच्या क्षणाने एकचित्तक्षणिक असणे. ‘अशी आज्ञा देणे योग्य नाही’ म्हणजे पूल ओलांडण्यासाठी आज्ञा देणे योग्य नाही, कारण त्याचे काही प्रयोजन नाही. आणि बुद्धांचे हे आचरण नाही, जे पायाने पाऊल ठेवणे (तुडवणे) आहे. कारण की— ‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu; Mā naṃ kalalaṃ akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53); “बुद्ध आपल्या शिष्यांसह माझ्यावर पाऊल ठेवून जावोत; त्यांनी चिखलावर पाऊल ठेवू नये, हे माझ्या हिताचे होईल.” (बुद्धवंश २.५३); Sumedhapaṇḍitena [Pg.72] paccāsīsitaṃ na kataṃ. Yathāha – सुमेध पंडिताने अशी अपेक्षा केली नव्हती. जसे म्हटले आहे— ‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravī’’ti. (bu. vaṃ. 2.60); “लोकविदू, आहुती ग्रहण करणारे दीपंकर बुद्ध, माझ्या डोक्यापाशी उभे राहून हे वचन बोलले—” (बुद्धवंश २.६०); Bhagavatā āṇatte sati tesampi evaṃ kātuṃ na yuttanti etthāpi eseva nayo. Etesaṃ paṭibāhituṃ yuttanti idaṃ aṭṭhānaparikappanavaseneva vuttaṃ. Na hi buddhānaṃ kātuṃ āraddhaṃ nāma kiccaṃ kehici paṭibāhituṃ yuttaṃ nāma atthi paṭibāhituṃyeva akaraṇato. Sammattaniyāmassa anokkantattā vuttaṃ ‘‘bāhirako’’ti. भगवंतांनी आज्ञा दिली असता त्यांनीही असे करणे योग्य नाही, येथेही हाच नियम आहे. ‘त्यांना रोखणे योग्य आहे’ हे केवळ अयोग्य कल्पनेच्या वशने म्हटले आहे. कारण बुद्धांनी सुरू केलेले कार्य कोणालाही रोखणे योग्य नाही, कारण ते रोखणे अशक्यच आहे. सम्यक्त्व-नियामामध्ये (योग्य नियमात) प्रवेश न केल्यामुळे ‘बाहिरको’ (बाह्य) असे म्हटले आहे। 137. Na kammaṭṭhānaṃ allīyatīti cittaṃ kammaṭṭhānaṃ na otarati. १३७. ‘कर्मस्थान लागत नाही’ म्हणजे चित्त कर्मस्थानात उतरत नाही। 140. Punappunaṃ kārentīti daṇḍakammapaṇāmanādikāraṇaṃ punappunaṃ kārenti. Sammāvattamhi na vattatīti tassā tassā āpattiyā vuṭṭhānatthaṃ bhagavatā paññattasammāvattamhi na vattati. Anulomavatte na vattatīti yena yena vattena saṅgho anulomiko hoti, tasmiṃ tasmiṃ anulomavatte na vattati vilomameva gaṇhāti, paṭilomena hoti. Nitthāraṇakavattamhīti yena vattena saṅgho anulomiko hoti, sāpattikabhāvato nitthiṇṇo hoti, tamhi nitthāraṇavattasmiṃ na vattati. Tenāha ‘‘āpattī’’tiādi. Dubbacakaraṇeti dubbacassa bhikkhuno karaṇe. १४०. ‘पुन्हा पुन्हा करवून घेतात’ म्हणजे दंडकर्म, निष्कासन इत्यादी कारणे पुन्हा पुन्हा करवून घेतात. ‘सम्यक् वर्तनात वागत नाही’ म्हणजे त्या त्या आपत्तीतून बाहेर पडण्यासाठी भगवंतांनी प्रज्ञप्त केलेल्या सम्यक् वर्तनात तो वागत नाही. ‘अनुकूल वर्तनात वागत नाही’ म्हणजे ज्या ज्या वर्तनाने संघ अनुकूल होतो, त्या त्या अनुकूल वर्तनात तो वागत नाही, तर उलटच वागतो, प्रतिकूल होतो. ‘निस्तारण वर्तनात’ म्हणजे ज्या वर्तनाने संघ अनुकूल होतो आणि आपत्तीच्या अवस्थेतून मुक्त होतो, त्या निस्तारण वर्तनात तो वागत नाही. म्हणूनच ‘आपत्ती’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘दुब्बचकरणे’ म्हणजे दुर्वचनी (हट्टी) भिक्खूच्या बाबतीत करणे। 144. Yāpetīti vattati, sāsane tiṭṭhatīti attho. Abhiññāpattāti ‘‘asuko asuko ca thero sīlavā kalyāṇadhammo bahussuto’’tiādinā abhiññātabhāvaṃ pattā adhigataabhiññātā. १४४. ‘यापेति’ म्हणजे वागतो, शासनात टिकून राहतो, असा अर्थ आहे. ‘अभिञ्ञापत्ता’ (प्रसिद्धीस पावलेले) म्हणजे ‘अमुक अमुक थेर शीलवान, कल्याणधर्मी आणि बहुश्रुत आहेत’ इत्यादी प्रकारे प्रसिद्धीस पावलेले, ज्यांनी प्रसिद्धी प्राप्त केली आहे। 145. Sattesu hāyamānesūti kilesabahulatāya paṭipajjanakasattesu parihāyantesu paṭipathesu jāyamānesu. Antaradhāyati nāma tadādhāratāya. Diṭṭhadhammikā parūpavādādayo. Samparāyikā apāyadukkhavisesā. Āsavanti tena tena paccayena pavattantīti āsavā. Nesanti parūpavādādiāsavānaṃ. Teti vītikkamadhammā. १४५. ‘प्राणी क्षीण होत असताना’ म्हणजे क्लेशांच्या बाहुल्यामुळे आचरण करणारे प्राणी क्षीण होत असताना आणि प्रतिपत्तीचे मार्ग नष्ट होत असताना. त्याच्या आधाराने (सद्धम्म) अंतर्धान पावतो. ‘दिट्ठधम्मिका’ (या जन्मातील) म्हणजे इतरांचे अपवाद (निंदा) इत्यादी. ‘साम्परायिका’ (परलोकातील) म्हणजे अपायातील दुःखविशेष. ‘आसवन्ति’ म्हणजे त्या त्या कारणाने जे प्रवृत्त होतात, ते ‘आसव’ (आस्रव) होत. ‘नेसं’ म्हणजे इतरांच्या निंदेमुळे होणाऱ्या आसवांचे. ‘ते’ म्हणजे उल्लंघनाचे धर्म (अतिचार धर्म)। Akālaṃ dassetvāti sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ dassetvā. Uppattinti āsavaṭṭhāniyānaṃ dhammānamuppattiṃ. Sikkhāpadapaññattiyā kālaṃ, tāva [Pg.73] senāsanāni pahonti, tena āvāsamacchariyādihetunā sāsane ekacce āsavaṭṭhāniyā dhammā na uppajjanti. Iminā nayenāti iminā pana hetunā padasodhammasikkhāpadānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘अकाळाला दर्शवून’ म्हणजे शिक्षापद प्रज्ञप्तीचा (नियम बनवण्याचा) अयोग्य काळ दर्शवून. ‘उत्पत्ती’ म्हणजे आसवस्थानीय (आस्रव उत्पन्न करणाऱ्या) धर्मांची उत्पत्ती. शिक्षापद प्रज्ञप्तीचा काळ, तोपर्यंत सेनासने पुरेशी असतात, त्यामुळे आवास-मात्सर्य (निवासस्थानाचा लोभ) इत्यादी कारणांमुळे शासनात काही आसवस्थानीय धर्म उत्पन्न होत नाहीत. ‘या नयाने’ म्हणजे या हेतूने पदसो-धम्म-शिक्षापदांचा संग्रह समजला पाहिजे। Yasanti kittisaddaṃ parivārañca. Sāgatattherassa nāgadamanakittiyasādivasena surāpānasaṅkhāto āsavaṭṭhāniyo dhammo uppajji. ‘यश’ म्हणजे कीर्ती आणि परिवार. स्वागत थेरांच्या नागदमन, कीर्ती, यश इत्यादींमुळे सुरापान नावाचा आसवस्थानीय धर्म उत्पन्न झाला। Rasena rasaṃ saṃsandetvāti upādinnakaphassarasena anupādinnakaphassarasaṃ saṃsandetvā. ‘रसाने रस मिळवून’ म्हणजे उपादिन्नक (सजीव शरीराच्या) स्पर्शरसाशी अनुपादिन्नक (निर्जीव वस्तूच्या) स्पर्शरसाचा मेळ घालून। 146. Na kho, bhaddāli, eseva hetu, atha kho aññampi atthīti dassento bhagavā ‘‘apicā’’tiādimāha. Tena dhammassa sakkaccasavane theraṃ niyojeti. १४६. “हे भद्दारि, केवळ हाच हेतू नाही, तर दुसराही हेतू आहे” हे दर्शविताना भगवंतांनी ‘अपि च’ (शिवाय) इत्यादी म्हटले. त्याद्वारे ते थेरांना धम्माचे आदरपूर्वक श्रवण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात। 147. Visevanācāranti adantakiriyaṃ. Parinibbāyatīti vūpasammati. Tattha adantakiriyaṃ pahāya danto hoti. Yugassāti rathadhurassa. १४७. ‘विसेवनाचार’ म्हणजे अदंतक्रिया (असंयत वर्तन). ‘परिनिब्बायति’ म्हणजे शांत होतो (उपशमित होतो). तेथे अदंतक्रिया सोडून तो दमित (संयत) होतो. ‘युगस्स’ म्हणजे रथाच्या धुरेचे (जूचे)। Anukkameti anurūpaparigame. Tadavatthānurūpaṃ pādānaṃ ukkhipane nikkhipane ca. Tenāha ‘‘cattāro pāde’’tiādi. Rajjubandhanavidhānenāti pādato bhūmiyā mocanavidhānena. Evaṃ karaṇatthanti yathā asse nisinnasseva bhūmiṃ gahetuṃ sakkā, evaṃ cattāro pāde tathā katvā attano niccalabhāvakaraṇatthaṃ. Maṇḍaleti maṇḍaladhāvikāyaṃ. Pathavīkamaneti pathaviṃ phuṭṭhamattena gamane. Tenāha ‘‘aggaggakhurehī’’ti. Okkantakaraṇasminti okkantetvā parasenāsammaddana okkantakaraṇe. Ekasmiṃ ṭhāneti catūsu pādesu yattha katthaci ekasmiṃ ṭhāne gamanaṃ codentīti attho, so panettha sīghataro adhippeto. Davatteti mariyādākopanehi nānappayojane, parasenāya pavattamahānādapaharaṇehi attho. Tenāha ‘‘yuddhakālasmi’’ntiādi. ‘अनुक्कमे’ म्हणजे अनुरूप गतीने चालणे. त्या त्या अवस्थेनुसार पाय उचलणे आणि ठेवणे. म्हणूनच ‘चार पाय’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘रज्जुबंधनविधानाने’ म्हणजे पायाला जमिनीवरून सोडवण्याच्या विधानाने. ‘असे करण्यासाठी’ म्हणजे जसे घोड्यावर बसलेल्या अवस्थेतच जमीन पकडता येऊ शकते, तसे चार पाय करून स्वतःला निश्चल (स्थिर) करण्यासाठी. ‘मंडले’ म्हणजे वर्तुळाकार धावण्यात. ‘पथवीकमने’ म्हणजे जमिनीला केवळ स्पर्श करत चालण्यात. म्हणूनच ‘खुरांच्या टोकांनी’ असे म्हटले आहे. ‘ओक्कंतकरणस्मिं’ म्हणजे शत्रूच्या सैन्यावर चाल करून जाऊन त्यांना चिरडण्याच्या क्रियेत. ‘एका ठिकाणी’ म्हणजे चार पायांपैकी कोणत्याही एका ठिकाणी जाण्यास प्रवृत्त करणे असा अर्थ आहे, येथे अधिक वेगवान गती अभिप्रेत आहे. ‘दवत्ते’ म्हणजे मर्यादांचे उल्लंघन करून विविध प्रयोजनांसाठी, शत्रूच्या सैन्यातून निघणाऱ्या मोठ्या आवाजाला नष्ट करण्याच्या अर्थाने. म्हणूनच ‘युद्धकाळात’ इत्यादी म्हटले आहे। Raññā jānitabbaguṇeti yathā rājā assassa guṇe jānāti, evaṃ tena jānitabbaguṇakāraṇaṃ kāreti. Assarājavaṃseti dussahaṃ dukkhaṃ patvāpi yathā ayaṃ rājavaṃsānurūpakiriyaṃ na jahissati, evaṃ sikkhāpane. Sikkhāpanameva hi sandhāya sabbattha ‘‘kāraṇaṃ kāretī’’ti vuttaṃ tassa karaṇakārāpanapariyāyattā. ‘राजाला समजण्याजोगे गुण’ म्हणजे जसे राजा घोड्याचे गुण जाणतो, तसे त्याला समजण्याजोग्या गुणांचे प्रशिक्षण करवून घेतो. ‘अश्वराजवंशात’ म्हणजे असह्य दुःख प्राप्त झाले तरी हा घोडा राजवंशाला अनुरूप असलेली क्रिया सोडणार नाही, अशा प्रकारे प्रशिक्षण देण्यात. प्रशिक्षणाचाच संदर्भ घेऊन सर्वत्र ‘कारण करवून घेतो’ असे म्हटले आहे, कारण ते कार्य करवून घेण्याचा एक पर्याय आहे। Yathā [Pg.74] uttamajavo hotīti javadassanaṭṭhāne yathā hayo uttamajavaṃ na hāpesi, evaṃ sikkhāpeti. Uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hotīti kammakaraṇakāle attano uttamasabhāvaṃ aniguhitvā avajjetvā yathā atthasiddhi hoti, evaṃ paramajavena sikkhāpeti. Yathā kiriyā vinā dabbampi vinā kiriyaṃ na bhavati, evaṃ daṭṭhabbanti dassetuṃ ‘‘tattha pakatiyā’’tiādi vuttaṃ. ‘ज्यामुळे तो उत्तम वेगाचा होतो’ म्हणजे वेग दाखवण्याच्या ठिकाणी जसा घोडा आपला उत्तम वेग सोडत नाही, तसे त्याला प्रशिक्षण देतो. उत्तम घोड्याच्या भावात, ‘ज्यामुळे तो उत्तम घोडा होतो’ म्हणजे काम करण्याच्या वेळी आपला उत्तम स्वभाव न लपवता, त्याचे चिंतन करून जशी कार्यसिद्धी होते, तसे परम वेगाने प्रशिक्षण देतो. जसे क्रियेशिवाय द्रव्य आणि द्रव्याशिवाय क्रिया होत नाही, असे समजले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी ‘तेथे प्रकृतीने’ इत्यादी म्हटले आहे। Tatrāti tasmiṃ pakatiyā uttamahayasseva uttamahayakāraṇārahattā uttamajavapaṭipajjane. Māsakhādakaghoṭakānanti māsaṃ khāditvā yathā tathā viguṇakhaluṅgakānaṃ. Valañjakadaṇḍanti raññā gahetabbasuvaṇṇadaṇḍaṃ. Dhātupatthaddhoti attanāva samuppāditadhātuyā upatthambhito hutvā. ‘तत्र’ म्हणजे त्यामध्ये, स्वभावाने उत्तम घोड्याप्रमाणे उत्तम घोड्याच्या योग्यतेमुळे उत्तम वेगाची प्राप्ती करण्यामध्ये. ‘मासखादकघोटकानं’ म्हणजे उडीद खाऊन जसे तसे वागणाऱ्या दुर्गुणी घोड्यांचे. ‘वलञ्जकदण्डं’ म्हणजे राजाने धारण करण्याचा सोन्याचा दंड. ‘धातुपत्थद्धो’ म्हणजे स्वतःच उत्पन्न केलेल्या धातूने (शारीरिक घटकाने) आधारलेला होऊन. Uttame sākhalyeti paramasakhilabhāve sakhilavācāya eva dametabbatāya. Tenāha ‘‘muduvācāya hī’’tiādi. ‘उत्तमे साखल्ये’ म्हणजे परम मधुरतेमध्ये (मैत्रीभावात), केवळ मधुर वाणीनेच दमन करण्यायोग्य असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘मृदू वाणीनेच’ इत्यादी. Arahattaphalasammādiṭṭhiyāti phalasamāpattikāle pavattasammāñāṇaṃ. Sammāñāṇaṃ pubbe vuttasammādiṭṭhiyevāti pana idaṃ phalasammādiṭṭhibhāvasāmaññena vuttaṃ. Keci pana ‘‘paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadanti, taṃ na yujjati ‘‘asekkhenā’’ti visesitattā. Tampi asekkhañāṇanti ce? Evampi nippariyāya sekkhaggahaṇe pariyāyasekkhaggahaṇaṃ na yuttameva, kiccabhedena vā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ekā eva hi sā paññā nibbānassa paccakkhakiriyāya sammādassanakiccaṃ upādāya ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vuttā, sammājānanakiccaṃ upādāya ‘‘sammāñāṇa’’nti. Aññātāvindriyavasena vā sammādiṭṭhi, paññindriyavasena sammāñāṇanti evamettha attho daṭṭhabbo. Maggaphalāvahāya desanāya saṅkhepatova āgatattā vuttaṃ ‘‘ugghaṭitaññupuggalassa vasenā’’ti. ‘अरहत्तफलसम्मादिट्ठि’ म्हणजे फलसमापत्तीच्या वेळी प्रवृत्त झालेले सम्यक् ज्ञान. पूर्वी सांगितलेली सम्यक् दृष्टीच सम्यक् ज्ञान आहे, हे फल-सम्यक् दृष्टीच्या सामान्य भावाने म्हटले आहे. काही जण याला ‘पच्चवेक्खणञाण’ (प्रत्यवेक्षण ज्ञान) म्हणतात, ते योग्य नाही; कारण ‘असेक्ख’ (अशैक्ष) असे विशेषण दिले आहे. जर तेही अशैक्ष ज्ञान आहे असे म्हटले, तरीही मुख्य अर्थाने शैक्षाचे ग्रहण असताना लाक्षणिक अर्थाने शैक्षाचे ग्रहण करणे योग्य नाही, किंवा कार्याच्या भेदाने म्हटले आहे असे समजावे. कारण ती एकच प्रज्ञा निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी सम्यक् दर्शनाचे कार्य घेऊन ‘सम्मादिट्ठि’ (सम्यक् दृष्टी) म्हटली जाते, आणि सम्यक् जाणण्याचे कार्य घेऊन ‘सम्माञाण’ (सम्यक् ज्ञान) म्हटली जाते. किंवा ‘अञ्ञाताविन्द्रिय’ च्या दृष्टीने सम्यक् दृष्टी, आणि ‘पञ्ञिन्द्रिय’ च्या दृष्टीने सम्यक् ज्ञान, असा येथे अर्थ समजावा. मार्ग आणि फल देणाऱ्या देशनेमध्ये संक्षेपानेच आल्यामुळे ‘उग्घटितञ्ञूपुग्गल’ (तीव्र बुद्धीच्या व्यक्तीच्या) दृष्टीने असे म्हटले आहे. Bhaddālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. भद्दालिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā ६. लतुकिकोपमसुत्तवर्णना (लतुकिकोपम सुत्ताची व्याख्या). 148. Mahāudāyittheroti kāḷudāyilāḷudāyittherehi añño mahādehatāya mahāudāyīti sāsane paññāto thero. Apahari apaharati apaharissatīti apahattā. Tekāliko hi ayaṃ [Pg.75] saddo. Upahattāti etthāpi eseva nayo. Apahārakoti apanetā. Upahārakoti upanetā. १४८. ‘महाउदायी थेर’ म्हणजे काळुदायी आणि लाळुदायी थेरांपेक्षा वेगळे, विशाल शरीरामुळे ‘महाउदायी’ म्हणून बुद्ध शासनात प्रसिद्ध असलेले थेर होत. ज्याने हरण केले, जो हरण करतो, जो हरण करेल, तो ‘अपहत्ता’ (अपहर्ता). हा शब्द त्रैकालिक आहे. ‘उपहत्ता’ (उपहर्ता) यामध्येही हाच नियम आहे. ‘अपहारक’ म्हणजे दूर करणारा. ‘उपहारक’ म्हणजे जवळ आणणारा. 149. Yanti bhummatthe paccattavacanaṃ, tena ca anantaraniddiṭṭhasamayo paccāmaṭṭhoti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. Na bhagavantaṃ paṭiccāti na bhagavantaṃ ārammaṇaṃ katvā. १४९. ‘यं’ हे सप्तमीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे, आणि त्याने लगेचच निर्दिष्ट केलेल्या वेळेचा निर्देश केला आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘ज्या वेळी’ (यस्मिं समये). ‘न भगवन्तं पटिच्च’ म्हणजे भगवंतांना आलंबन न बनवता. Kammanipphannatthanti attanā āyāciyamānakammasiddhiatthaṃ. Bhavatīti bhū, na bhūti abhū, bhayavasena pana sā itthī ‘‘abhu’’nti āha. Ātu mātūti ettha yathā – ‘कम्मनिप्फन्नत्थं’ म्हणजे स्वतः प्रार्थना केलेल्या कार्याच्या सिद्धीसाठी. ‘भवति’ म्हणजे ‘भू’ (होणे), ‘न भू’ म्हणजे ‘अभू’ (न होणे), परंतु भीतीने त्या स्त्रीने ‘अभू’ असे म्हटले. ‘आतु मातू’ यामध्ये जसे— ‘‘Aṅgā aṅgā sambhavasi, hadayā adhijāyase; Attā eva putta nāmāsi, sa jīva saradosata’’nti. – “तू प्रत्येक अवयवातून उत्पन्न झाला आहेस, हृदयातून जन्मला आहेस; हे पुत्रा, तू माझा आत्माच आहेस, तू शंभर वर्षे जग.” Ādīsu putto ‘‘attā’’ti vuccati kulavasena santāne pavattanato. Evaṃ pitāpi ‘‘puttassa attā’’ti vuccati. Yasmā ‘‘bhikkhussa attā mātā’’ti vatthukāmā bhayavasena ‘‘ātu mātū’’ti āha. Tenāha ‘‘ātūti pitā’’tiādi. इत्यादींमध्ये पुत्राला ‘आत्मा’ म्हटले जाते, कारण कुळाच्या परंपरेने वंश चालू राहतो. याचप्रमाणे पित्यालाही ‘पुत्राचा आत्मा’ म्हटले जाते. ज्या अर्थी ‘भिक्खूचा आत्मा माता आहे’, त्या अर्थी कामवासनेने युक्त असलेल्या स्त्रीने भीतीने ‘आतु मातू’ असे म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘आतू म्हणजे पिता’ इत्यादी. 150. Evamevanti idaṃ garahatthajotananipātapadanti vuttaṃ ‘‘garahanto āhā’’ti. Tathā hi naṃ vācakasaddeneva dassento ‘‘idhekacce moghapurisā’’ti āha. Āhaṃsūti tesaṃ tathā vacanassa avicchedena pavattidīpananti āha ‘‘vadantī’’ti. Kiṃ panimassa appamattakassāti pahātabbavatthuṃ avamaññamānehi vuttaṃ. Tenāha ‘‘kiṃ panā’’ti. Hetumhi jotetabbe cetaṃ sāmivacanaṃ yathā ‘‘anussavassa hetu, ajjhenassa hetū’’ti. Tenāha ‘‘appamattakassa hetū’’ti. Nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti? Satthārā nāma appamattakesu dosesu apassantena viya ca asuṇantena viya ca bhavitabbanti tesaṃ adhippāyena vivaraṇaṃ. Tesu cāti sikkhākāmesu ca. Appaccayaṃ upaṭṭhāpentīti ānetvā sambandhitabbanti dasseti. Tesanti ye ‘‘moghapurisā’’ti vuttā puggalā, tesaṃ. Gale baddhaṃ mahākaṭṭhanti gale olambetvā baddhaṃ rukkhadaṇḍamāha. Pūtilatāyāti galociyā. Pārājikavatthu viya duppajahaṃ hotīti chandakappahānavasena taṃ pajahituṃ na sakkoti. १५०. ‘एवमेव’ हे निंदा दर्शवणारे निपात पद आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘निंदा करत म्हणाले’. कारण त्यांना वाचक शब्दानेच दाखवताना ‘येथे काही मोघपुरुष (मूर्ख लोक)’ असे म्हटले आहे. ‘आहंसु’ म्हणजे त्यांच्या त्या बोलण्याचा अखंड प्रवाह दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— ‘म्हणतात’ (वदन्ति). ‘या अल्पशा गोष्टीचे काय?’ हे सोडण्यायोग्य वस्तूचा अनादर करणाऱ्यांनी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘काय पण...’ (किं पना). हेतू दर्शवायचा असताना ही षष्ठी विभक्ती आहे, जसे ‘अनुश्रवाच्या हेतूने, अध्ययनाच्या हेतूने’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अल्पशा गोष्टीच्या हेतूने’ (अप्पमत्तकस्स हेतू). ‘काय, न पाहिल्यासारखे आणि न ऐकल्यासारखे राहिले पाहिजे ना?’ शास्त्यांनी (बुद्धांनी) लहान दोषांकडे न पाहिल्यासारखे आणि न ऐकल्यासारखे राहिले पाहिजे, या त्यांच्या अभिप्रायाचे हे स्पष्टीकरण आहे. ‘तेसु च’ म्हणजे शिक्षणाची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये. ‘अप्पच्चयं उपट्ठापेन्ति’ म्हणजे आणून जोडले पाहिजे हे दर्शवते. ‘तेसं’ म्हणजे ज्यांना ‘मोघपुरुष’ म्हटले आहे त्या व्यक्तींचे. ‘गले बद्धं महाकट्ठं’ म्हणजे गळ्यात लटकवून बांधलेला मोठा लाकडाचा ओंडका. ‘पूतिलताया’ म्हणजे गुळवेलीने. पाराजिकाच्या वस्तू (गुन्ह्या) प्रमाणे ते सोडणे कठीण होते, कारण इच्छेचा त्याग न केल्यामुळे ते त्याचा त्याग करू शकत नाहीत. 151. Anussukkāti [Pg.76] tassa pahātabbassa pahāne ussukkarahitā. Apaccāsīsanapakkheti tāya paradattavuttitāya kassaci paccayassa kutoci apaccāsīsakapakkhe ṭhitā hutvā suppajahaṃ hoti, na tassa pahāne bhāriyaṃ atthi. १५१. ‘अनुस्सुक्का’ म्हणजे त्या त्याग करण्यायोग्य गोष्टीचा त्याग करण्याविषयी उत्सुकता नसलेले (प्रयत्नहीन). ‘अपच्चaसीसनपक्खे’ म्हणजे दुसऱ्याने दिलेल्यावर उपजीविका करत असल्यामुळे, कोणत्याही प्रत्ययाची (साधनाची) कोठूनही अपेक्षा न ठेवण्याच्या पक्षात राहून ते सहज सोडता येण्यासारखे असते, त्याचा त्याग करणे कठीण नसते. 152. Daliddo duggato. Assakoti asāpateyyo. Gehayaṭṭhiyoti gehachadanassa ādhārā, tā ujukaṃ tiriyaṃ ṭhapetabbadaṇḍā. Samantato bhittipādesu ṭhapetabbadaṇḍā maṇḍalā. Kākātidāyinti ito cito kākehi atipātavasena uḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘yattha kiñcidevā’’tiādi. Sūrakākāti kākānaṃ uḍḍepanākāramāha. Naparamarūpanti hīnarūpaṃ. Vilīvamañcakoti tālavettakādīhi vītamañcako. Sā panassa santānānaṃ chinnabhinnatāya oluggaviluggatā, tathā sati sā visamarūpā hotīti āha ‘‘oṇatā’’tiādi. So puggalo lūkhabhojī hotīti āha ‘‘dhaññaṃ nāma kudrūsako’’ti. Samakālaṃ vapitabbatāya samavāpakaṃ, yathāutu vapitabbabījaṃ. Jāyikāti kucchitā bhariyā, sabbattha garahāyaṃ ka-saddo. So vatāhaṃ pabbajeyyanti sohaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyaṃ, yohaṃ puriso nāma assaṃ vatāti pabbajjāvasena attano purisaṃ bodheyya. Taṃsabhāve ṭhitassa bodhā na tu dukkarā, sā khaṭopikā. Sā kumbhī. Meṇḍakaseṭṭhino aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya. १५२. ‘दरिद्री’ म्हणजे दुर्गतीला गेलेला. ‘अस्सको’ म्हणजे संपत्ती नसलेला. ‘गेहयट्ठियो’ म्हणजे घराच्या छपराचे आधार, ते सरळ किंवा आडवे ठेवलेले लाकूड. भिंतीच्या पायाभोवती सर्व बाजूंनी ठेवलेले लाकूड म्हणजे ‘मण्डल’. ‘काकातिदायिं’ म्हणजे इकडे तिकडे कावळ्यांनी उडून जाण्यासारखे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘जिथे काहीही...’ इत्यादी. ‘सूरकाका’ म्हणजे कावळ्यांच्या उडण्याची पद्धत सांगितली आहे. ‘नपरमरूपं’ म्हणजे हीन रूप (कुरूप). ‘विलीवमञ्चको’ म्हणजे ताड किंवा वेताने विणलेली खाट. परंतु ती दोऱ्या तुटल्यामुळे मोडकळीस आलेली असते, तसे असल्यामुळे ती विषम आकाराची होते, म्हणून म्हटले आहे— ‘वाकलेली’ इत्यादी. तो मनुष्य निकृष्ट अन्न खाणारा असतो, म्हणून म्हटले आहे— ‘धान्य म्हणजे कोद्रू’ (कुद्रूसको). एकाच वेळी पेरणी करण्यायोग्य असल्यामुळे ‘समवापक’, ऋतूनुसार पेरण्याचे बी. ‘जायिका’ म्हणजे निंदनीय पत्नी, सर्वत्र निंदेच्या अर्थात ‘क’ प्रत्यय लागतो. ‘तो मी खरोखर प्रव्रजित व्हावे’ म्हणजे तो मी केस आणि दाढी काढून प्रव्रजित व्हावे, जो मी खरोखर पुरुष आहे, असे प्रव्रज्येच्या माध्यमातून स्वतःच्या पुरुषत्वाची जाणीव करून देईल. त्या स्वभावात राहिलेल्याला जाणीव होणे कठीण नाही, ती ‘खटोपिका’ (लहान खाट). ती ‘कुंभी’ (मातीचे भांडे). मेंडक श्रेष्ठीच्या साडेबाराशे कोठारांप्रमाणे. 153. Suvaṇṇanikkhasatānanti anekesaṃ suvaṇṇanikkhasatānaṃ. Cayoti santānehi nicayo avīci niccappabandhanicayo. Tenāha ‘‘santānato katasannicayo’’ti. १५३. ‘सुवण्णनिक्खसतानं’ म्हणजे अनेक शेकडो सोन्याच्या निष्कांचे (नाण्यांचे). ‘चयो’ म्हणजे परंपरेने झालेला संग्रह, अखंड आणि निरंतर चालणारा संग्रह. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘परंपरेने केलेला संग्रह’ (सन्तानतो कतसन्निचयो). 154. Heṭṭhā kiñcāpi appajahanakā paṭhamaṃ dassitā, pajahanakā padhānā, tesañca vasenettha puggalacatukkaṃ dassitaṃ. Te tañceva pajahantīti pajahanakā paṭhamaṃ gahitā. Rāsivasenāti ‘‘idhudāyi ekacco puggalo’’tiādinā catukke āgatavibhāgaṃ anāmasitvā ‘‘te te’’ti pacuravasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘na pāṭiyekkaṃ vibhattā’’ti. Avibhāgena gahitavatthūsu vibhāgato gahaṇaṃ lokasiddhametanti dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi [Pg.77] vuttaṃ. Pajahanakapuggalāti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ pajahanakapuggalā eva. १५४. जरी खाली (पूर्वी) न सोडणारे (अप्पजहनक) प्रथम दर्शविले आहेत, तरी सोडणारे (पजहनक) हे प्रधान आहेत, आणि त्यांच्याच प्रभावाने येथे चार व्यक्तींचा समूह (पुग्गलचतुक्क) दर्शविला आहे. 'ते त्यालाच सोडतात' म्हणून सोडणारे (पजहनक) प्रथम घेतले आहेत. 'राशिवशाने' म्हणजे "येथे, उदायी, एखादी व्यक्ती" इत्यादी चार प्रकारांत आलेल्या विभागाचा उल्लेख न करता, "ते ते" अशा सामान्य (प्रचुर) रूपाने म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्वतंत्रपणे विभागलेले नाहीत" (न पाटियेक्कं विभत्ता). अविभाजितपणे घेतलेल्या गोष्टींमध्ये विभागाद्वारे ग्रहण करणे हे लोकसिद्ध आहे, हे दर्शविण्यासाठी "जसे की" (यथा नामा) इत्यादी म्हटले आहे. 'पजहनकपुग्गल' (सोडणारे व्यक्ती) म्हणजे "ते त्यालाच सोडतात" अशा प्रकारे सोडणारे व्यक्तीच होत. Upadhianudhāvanakāti upadhīsu anuanudhāvanakā upadhiyo ārabbha pavattanakā. Vitakkāyevāti kāmasaṅkappādivitakkāyeva. Indriyanānattatāti vimuttiparipācakānaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ. Tassa hi vaseneva te cattāro puggalā jātā. Aggamaggatthāya vipassanaṃ ussukkāpetvā yāva na taṃ maggena samugghātenti, tāva nappajahanti nāma. Iti heṭṭhimā tayopi ariyā appahīnassa kilesassa vasena ‘‘nappajahantī’’ti vuttā, pageva puthujjanā. Vuttanayena pana vipassanaṃ maggena ghaṭentā te cattāro janā aggamaggakkhaṇe pajahanti nāma. Te eva tattha sīghakārino khippaṃ pajahanti nāma, tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. 'उपाधिअनुधावनक' म्हणजे उपाधींच्या मागे धावणारे, उपाधींना अनुसरून प्रवृत्त होणारे. 'वितर्कच' (वितक्कायेव) म्हणजे कामसंकल्प इत्यादी वितर्कच. 'इंद्रियनानात्तता' (इंद्रियांची भिन्नता) म्हणजे विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या इंद्रियांची उच्च-नीचता (परोपरियत्त). कारण त्याच्याच प्रभावाने ते चार व्यक्ती निर्माण होतात. अग्रमार्गाच्या (अर्हत्-मार्गाच्या) प्राप्तीसाठी विपश्यनेला उद्युक्त करून जोपर्यंत ते मार्गाने त्याचा (क्लेशांचा) समूळ नाश करत नाहीत, तोपर्यंत ते 'सोडत नाहीत' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, खालील तिन्ही आर्य (श्रोतापन्न, सकदागामी, अनागामी) नष्ट न झालेल्या क्लेशांच्या वशाने "सोडत नाहीत" असे म्हटले आहे, मग पृथग्जनांविषयी (पुथुज्जन) काय सांगावे! सांगितलेल्या पद्धतीने विपश्यनेला मार्गाशी जोडणारे ते चार लोक अग्रमार्ग-क्षणी (अर्हत्-मार्ग क्षणी) खरोखरच सोडतात. तेच तेथे शीघ्र कार्य करणारे असून त्वरित सोडतात, म्हणूनच "तेथे" (तत्थ) इत्यादी म्हटले आहे. Saṃvegaṃ katvā aggiṃ akkantapuriso viya. Maggenāti anukkamāgatena aggamaggena. Mahāhatthipadopameti mahāhatthipadopamasutte (ma. ni. 1.300 ādayo). Tattha hi ‘‘tassa dhātārammaṇameva cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccatī’’ti (ma. ni. 1.302) ettha atitikkhanātitikkha-nātimandaatimanda-puggalavasena aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.302) tayo vārā uddhaṭā, tattha majjhimavaseneva pañho kathito. Indriyabhāvaneti indriyabhāvanāsutte, tatthāpi majjhimanayeneva pañho kathito. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi. संवेग उत्पन्न करून अग्नीवर पाय ठेवलेल्या माणसाप्रमाणे. 'मार्गाने' (मग्गेन) म्हणजे अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या अग्रमार्गाने (अर्हत्-मार्गाने). 'महाहत्थिपदोपम' मध्ये म्हणजे महाहत्थिपदोपम सुत्तात (मज्झिम निकाय १.३०० इत्यादी). कारण तेथे "त्याचे चित्त धातूच्या आलंबनाकडेच झेपावते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि अधिमुक्त होते" (मज्झिम निकाय १.३०२) येथे अति-तीक्ष्ण, अति-तीक्ष्ण नसलेले, अति-मंद आणि अति-मंद नसलेल्या व्यक्तींच्या वशाने अट्ठकथेत तीन वेळा (वार) उद्धृत केले आहे, तेथे मध्यम मार्गानेच (मध्यम वशानेच) प्रश्न विचारला आहे. 'इंद्रियभावना' मध्ये म्हणजे इंद्रियभावना सुत्तात, तेथेही मध्यम पद्धतीनेच प्रश्न विचारला आहे. म्हणूनच "यांमध्ये" (इमेसू) इत्यादी म्हटले आहे. Tanti ‘‘upadhī’’ti vuttaṃ khandhapañcakaṃ. Dukkhassa mūlanti sabbassapi vaṭṭadukkhassa kāraṇaṃ. Niggahaṇoti nirupādāno. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti. 'ते' (तं) म्हणजे 'उपाधी' असे म्हटलेले पंचस्कंध (खन्धपञ्चक). 'दुःखाचे मूळ' (दुक्खस्स मूलं) म्हणजे सर्वच संसार-दुःखाचे (वट्टदुक्ख) कारण. 'निग्गहणो' म्हणजे उपादानरहित (निरुपादानो). म्हणूनच "तृष्णारहित" (नित्तण्हो) असे म्हटले आहे. 155. Ye pajahantīti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ vuttapuggalā. Te ime nāma ettake kilese pajahantīti ye te puthujjanā lābhino ca pañca kāmaguṇe ettake taṃtaṃjhānādivatthuke ca taṃtaṃmaggavajjhatāya paricchinnattā ettake kilese pajahanti. Ye nappajahantīti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Asucisukhaṃ kāyāsucisannissitattā. Anariyehīti aparisuddhehi. Paṭilābhato bhāyitabbaṃ kilesadukkhagatikattā. Vipākato bhāyitabbaṃ apāyadukkhagatikattā. Gaṇatopi kilesatopi vivittasukhanti gaṇasaṅgaṇikato ca kilesasaṅgaṇikato [Pg.78] ca vivittasukhaṃ. Rāgādivūpasamatthāyāti rāgādivūpasamāvahaṃ sukhaṃ. Na bhāyitabbaṃ sampati āyatiñca ekantahitabhāvato. १५५. 'जे सोडतात' (ये पजहन्ति) म्हणजे "ते त्यालाच सोडतात" असे म्हटलेले व्यक्ती. 'ते या नावाचे एवढे क्लेश सोडतात' म्हणजे जे पृथग्जन आणि (ध्यान) लाभ घेणारे आहेत, ते पाच कामगुणांना, एवढ्या त्या त्या ध्यान इत्यादींच्या विषयांना आणि त्या त्या मार्गाने नष्ट होणारे असल्यामुळे मर्यादित (परिच्छिन्न) झालेल्या एवढ्या क्लेशांना सोडतात. 'जे सोडत नाहीत' (ये नप्पजहन्ति) याचा अर्थ येथे सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'अशुची सुख' (असुचिसुखं) म्हणजे शरीराच्या अशुद्धतेवर आश्रित असल्यामुळे. 'अनार्यांद्वारे' (अनारियेहि) म्हणजे अपवित्र (अपरिसुद्ध) लोकांद्वारे. प्राप्तीपासून घाबरले पाहिजे, कारण ते क्लेश आणि दुःखाच्या गतीचे (परिणामाचे) असते. विपाकापासून (परिणामापासून) घाबरले पाहिजे, कारण ते अपाय (दुर्गती) आणि दुःखाच्या गतीचे असते. समूहापासून आणि क्लेशांपासून विविक्त (अलिप्त) सुख म्हणजे जनसमुदायाच्या संसर्गापासून (गणसंगणिका) आणि क्लेशांच्या संसर्गापासून (किलेससंगणिका) अलिप्त असलेले सुख. 'रागादींच्या उपशमासाठी' (रागादिवूपसमत्थाय) म्हणजे राग इत्यादींचा उपशम घडवून आणणारे सुख. घाबरण्याचे कारण नाही, कारण ते वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळात अत्यंत हितकारक असते. 156. Iñjitasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘iñjana’’ntiādi. Iñjati tenāti iñjitaṃ, tassa tassa jhānassa khobhakaraṃ oḷārikaṃ jhānaṅgaṃ. Catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ sannisinnābhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386; pārā. 12-13). १५६. 'इंजितस्मिं' (कंपनात/चलनात) हे वैयक्तिक अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे, म्हणून "इंजनं" (कंपन/चलन) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे कंपन होते ते 'इंजित' (कंपित) होय, जे त्या त्या ध्यानात खळबळ माजवणारे ओळारिक (स्थूल) ध्यानांग असते. चौथे ध्यान (चतुत्थज्झान) हे अकंपित (अनिंजन) असते, कारण त्यात (स्थूल ध्यानांगांचे) अस्तित्व नसते (सन्निसिन्नाभावतो). कारण तसेच म्हटले आहे - "स्थिर आणि अकंपित अवस्थेला प्राप्त झालेल्या" (ठिते आनेञ्जपत्ते). Alaṃ-saddo yuttatthopi hoti – ‘‘alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143), tasmā analaṃ anusaṅgaṃ kātuṃ ayuttanti attho. Tenāha ‘‘akattabbaālayanti vadāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti sammāpaṭipattiyaṃ alaṃ ettāvatāti ussāhapaṭippassambhanavasena sanniṭṭhānaṃ na kātabbanti yojanā. Uddhambhāgiyasaññitaṃ aṇuṃ vā orambhāgiyasaññitaṃ thūlaṃ vā, rūparāgoti evarūpaṃ aṇuṃ vā kāmāsavo paṭighanti evarūpaṃ thūlaṃ vā, mudunā pavattiākāravisesena appasāvajjaṃ, kammabandhanaṭṭhena vā appasāvajjaṃ, tabbipariyāyato mahāsāvajjaṃ veditabbaṃ. Nātitikkhapaññassa vasena desanāya pavattattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Sabbaso hi pariyādinnanikantikassa ariyapuggalassa vasena saññāvedayitanirodhassa āgatattā ‘‘arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitā’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. 'अलं' हा शब्द योग्य या अर्थी देखील वापरला जातो - "कंटाळणे (निर्वेद प्राप्त करणे) योग्यच आहे, विमुक्त होणे योग्यच आहे" इत्यादींमध्ये, म्हणून 'अनलं' म्हणजे आसक्ती (अनुषंग) करणे अयोग्य आहे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "मी याला न करण्यासारखी आसक्ती (अकत्तब्बआलयं) म्हणतो". 'सन्निट्ठान' (निश्चय) म्हणजे सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) "एवढेच पुरेसे आहे" अशा प्रकारे उत्साहाच्या शिथिलतेमुळे निश्चय करू नये, अशी योजना आहे. उद्धंभागिय (उच्च स्तरावरील बंधने) संज्ञेचे सूक्ष्म किंवा ओरंभागिय (निम्न स्तरावरील बंधने) संज्ञेचे स्थूल; रूपराग यांसारखे सूक्ष्म किंवा कामासव व प्रतिघ यांसारखे स्थूल; मृदू प्रवृत्तीच्या विशेष आकारामुळे अल्पदोषयुक्त (अप्पसावज्ज) किंवा कर्मबंधनाच्या अर्थाने अल्पदोषयुक्त, आणि याच्या उलट महादोषयुक्त (महासावज्ज) समजावे. अति-तीक्ष्ण प्रज्ञा नसलेल्या व्यक्तीच्या वशाने देशना प्रवृत्त झाल्यामुळे "नेय्य व्यक्तीच्या (नेय्यपुग्गल) वशाने" असे म्हटले आहे. कारण सर्व प्रकारे तृष्णा नष्ट झालेल्या आर्य व्यक्तीच्या वशाने संज्ञावेदयितनिरोधाचे वर्णन आल्यामुळे "अर्हत्त्वाच्या शिखरानेच (अर्हत्तनिकूटेनेव) समाप्त केले आहे" असे म्हटले आहे. आणि येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो सहज समजण्यासारखाच आहे. Laṭukikopamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. लटुकिकोपम सुत्ताच्या वर्णनातील गूढार्थाचे प्रकटीकरण (लीनत्थप्पकासना) समाप्त झाले. 7. Cātumasuttavaṇṇanā ७. चातुम सुत्ताचे वर्णन (चातुमसुत्तवण्णना). 157. Yathāupanissayenāti yo yo upanissayo yathāupanissayo, tena yathāupanissayena sammāpayogena. Patiṭṭhahissanti sāsane patiṭṭhaṃ paṭilabhissanti. Vasanaṭṭhānānīti vassaggādivasena vasanaṭṭhānāni. Saṇṭhāpayamānāti suvibhattabhāvena ṭhapentā. १५७. 'यथाउपनिस्सयेन' म्हणजे जो जो उपनिषय (उपनिसय - प्रबळ कारण/आश्रय) तो तो यथाउपनिषय, त्या यथाउपनिषयाने म्हणजेच सम्यक प्रयोगाने (सम्मापयोगेन). 'प्रतिष्ठित होतील' (पतिट्ठहिस्सन्ति) म्हणजे शासनात (बुद्ध शासनात) प्रतिष्ठा प्राप्त करतील. 'वसणट्ठानानि' (राहण्याची ठिकाणे) म्हणजे वर्षावास इत्यादींच्या संख्येनुसार राहण्याची ठिकाणे. 'संठापयमाना' म्हणजे चांगल्या प्रकारे विभागून ठेवणारे. Avinibbhogasaddanti vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyasaddaṃ. Vacīghosopi hi bahūhi ekaccaṃ pavattito ṭhānato ca dūrataro kevalaṃ mahānigghoso [Pg.79] eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā nayane. 'अविनिब्भोगसद्दं' (अविभक्त आवाज) म्हणजे वेगळा करून ग्रहण न करता यावा असा आवाज. कारण अनेक लोकांद्वारे एकत्र केलेला वाणीचा आवाज (वचीघोस) देखील दूरच्या ठिकाणाहून केवळ एक मोठा कोलाहल (महानिग्घोस) बनूनच कानावर पडतो. 'मच्छविलोपे' म्हणजे माशांना लुटल्याप्रमाणे पकडणे, किंवा माशांना वाहून नेणे. 158. Vavassaggattheti nicchayatthe, idaṃ tāva amhehi vuccamānavacanaṃ ekantasotabbaṃ, pacchā tumhehi kātabbaṃ karothāti adhippāyo. Vacanaparihāroti tehi sakyarājūhi vuttavacanassa parihāro. Lesakappanti kappiyalesaṃ. Dhuravahāti dhuravāhino, dhorayhāti attho. Pādamūlanti upacāraṃ vadati. Vigacchissatīti hāyissati. Paṭippharitoti na bhagavato sammukhāva, sakyarājūnaṃ puratopi vippharitova hoti. १५८. 'ववस्सग्गत्थे' म्हणजे निश्चयाच्या अर्थाने; "आमच्याद्वारे बोलले जाणारे हे वचन आधी नक्कीच ऐकले पाहिजे, नंतर तुम्ही जे करायचे आहे ते करा" असा अभिप्राय आहे. 'वचनपरिहारो' म्हणजे त्या शाक्य राजांद्वारे बोललेल्या वचनाचे उत्तर (परिहार). 'लेसकप्पं' म्हणजे कल्पित कारण (कप्पियलेस). 'धुरवहा' म्हणजे धुरा वाहणारे (धुरवाहिनो), म्हणजेच भार वाहणारे बैल (धोरय्हा) असा अर्थ आहे. 'पादमूलं' म्हणजे सेवा (उपचार) असे म्हणतात. 'विगच्छिस्सति' म्हणजे नष्ट होईल (ऱ्हास पावेल). 'पटिप्फरितो' म्हणजे केवळ भगवंतांच्या समोरच नव्हे, तर शाक्य राजांच्या समोर देखील पसरलेला (विप्फरित) असतो. 159. Abhinandatūti abhimukho hutvā pamodatu. Abhivadatūti abhirūpavasena vadatu. Pasādaññathattanti appasādassa vipariṇāmo hīnāyāvattanasaṅkhātaṃ parivattanaṃ, tenāha ‘‘vibbhamantānaṃ. Vipariṇāmaññathatta’’nti. Kāraṇūpacārena sassesu bījapariyāyoti āha ‘‘bījānaṃ taruṇānanti taruṇasassāna’’nti. Taruṇabhāveneva tassa bhāvino phalassa abhāvena vipariṇāmo. १५९. ‘अभिनन्दतु’ म्हणजे अभिमुख होऊन आनंदित होणे. ‘अभिवदतु’ म्हणजे अभिरूपतेने (सौंदर्याने किंवा योग्यतेने) बोलणे. ‘पसादञ्ञथत्तं’ (प्रसन्नतेचा अन्यथाभाव) म्हणजे अप्रसन्नतेचा विपरिणाम (बदल), जो हीन अवस्थेकडे परत जाण्याच्या स्वरूपातील परिवर्तन आहे; म्हणूनच म्हटले आहे— ‘विभ्रम करणाऱ्यांचा (मार्गभ्रष्ट होणाऱ्यांचा) विपरिणाम आणि अन्यथाभाव’. कारणाच्या उपचाराने पिकांमध्ये बीजाचा पर्याय वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘तरुण बीजांचे’ म्हणजे ‘तरुण पिकांचे’. तरुण अवस्थेमुळेच त्या भावी फळाच्या अभावाने होणारा तो विपरिणाम आहे. 160. Kattabbassa saraseneva karaṇaṃ cittaruciyaṃ, na tathā parassa ussādanenāti āha – ‘‘pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsuka’’nti. Mayampi bhagavā viya diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti pakatiyā vivekajjhāsayabhāvato viraddho āgatassa bhārassa avahanatoyeva. Tenāha ‘‘attano bhārabhāvaṃ na aññāsī’’ti. १६०. कर्तव्य हे स्वतःच्या आवडीने करणे चित्ताला रुचणारे असते, दुसऱ्याच्या दबावाने किंवा प्रोत्साहनाने तसे होत नाही; म्हणूनच म्हटले आहे— ‘बोलावले जात असताना जाणे हे सुखकर नसते.’ ‘आम्हीही भगवंतांप्रमाणे दृष्टधम्मसुखविहारानेच विहार करू’ असे तो दर्शवतो, कारण तो स्वभावाने विवेकशील (एकांतप्रिय) आशयाचा असल्यामुळे, आलेल्या भाराचे वहन न करण्याच्या विरुद्ध आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्याने स्वतःचा भारभाव (स्वतःवरील ओझे) जाणला नाही’. 161. Kasmā ārabhīti? Sappāyato. Pañcasatā hi bhikkhū abhinavā, tasmā tesaṃ ovādadānatthaṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti. १६१. कशासाठी आरंभ केला? अनुकूल (सप्पाय) असल्यामुळे. कारण पाचशे भिक्खू नवीन होते, म्हणून त्यांना उपदेश (ओवाद) देण्यासाठी भगवंतांनी या देशनेचा आरंभ केला. 162. Kodhupāyāsassāti ettha kujjhanaṭṭhena kodho, sveva cittassa kāyassa ca atippamaddanamathanuppādanehi daḷhaṃ āyāsaṭṭhena upāyāso. Anekavāraṃ pavattitvā attanā samavetaṃ sattaṃ ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasanapāpanena kodhupāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘kodhupāyāse’’tiādi. १६२. ‘कोधुपायास’ (क्रोध आणि उपायास) यामध्ये— येथे क्रुद्ध होण्याच्या अर्थाने ‘कोध’ (क्रोध) आहे, आणि तोच चित्त व शरीराचे अत्यंत मर्दन आणि मंथन उत्पन्न करून दृढ आयास (त्रास) देण्याच्या अर्थाने ‘उपायास’ आहे. अनेक वेळा प्रवृत्त होऊन, स्वतःशी जोडलेल्या प्राण्याला दडपून टाकून, त्याला डोके वर काढू न देता, विनाशात आणि संकटात पाडत असल्यामुळे, क्रोध-उपायासाची लाटेसारखी (ऊमि-सदृश) अवस्था समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘क्रोध आणि उपायास’ इत्यादी. 163. Odarikattena khāditoti odarikabhāvena āmisagedhena micchājīvena jīvikākappanena nāsitasīlādiguṇatāya khāditadhammasarīro. १६३. ‘ओदरिकतेने (खादाडपणाने) खाल्लेला’ म्हणजे खादाडपणामुळे, आमिषाच्या लोभाने, मिथ्या उपजीविकेने (मिच्छा-आजीव) जीवन जगल्यामुळे, जिचे शील इत्यादी गुण नष्ट झाले आहेत असे ‘खाल्लेले धम्मशरीर’ असलेला. 164. Pañcakāmaguṇāvaṭṭe [Pg.80] nimujjitvāti ettha kāmarāgābhibhūte satte ito ca etto, etto ca itoti evaṃ manāpiyarūpādivisayasaṅkhāte āvaṭṭe attānaṃ saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppādeti, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena kāmaguṇānaṃ āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. १६४. ‘पाच कामगुणांच्या भोवऱ्यात बुडून’ यामध्ये— येथे कामरागाने ग्रस्त झालेल्या प्राण्यांना इकडून तिकडे आणि तिकडून इकडे अशा प्रकारे मनाला आवडणाऱ्या रूप इत्यादी विषयांच्या स्वरूपातील भोवऱ्यात स्वतःला संसारात फिरवून, ज्याप्रमाणे त्याबाहेर असलेल्या नैष्क्रम्यात (नेक्खम्म) चित्तही उत्पन्न होऊ देत नाही, अशा प्रकारे फिरवून संकटात पाडत असल्यामुळे कामगुणांची भोवऱ्यासारखी (आवट्ट-सदृश) अवस्था समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘ज्याप्रमाणे’ इत्यादी. 165. Rāgānuddhaṃsitenāti rāgena anuddhaṃsitena. Caṇḍamacchaṃ āgammāti susukādicaṇḍamacchaṃ āgamma. Mātugāmaṃ āgammāti mātugāmo hi yonisomanasikārarahitaṃ adhīrapurisaṃ itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi abhibhuyya gahetvā dhīrajātiyampi attano rūpādīhi palobhanavasena anavasesaṃ attano upakāradhamme sīlādike sampādetuṃ asamatthaṃ karonto anayabyasanaṃ pāpeti. Tenāha – ‘‘mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamatī’’ti. १६५. ‘रागाने उद्ध्वस्त झालेल्या’ म्हणजे रागाने नष्ट झालेल्या. ‘क्रूर माशाचा आश्रय घेऊन’ म्हणजे सुसर इत्यादी क्रूर माशांचा आश्रय घेऊन. ‘मातृग्रामाचा (स्त्रीचा) आश्रय घेऊन’ म्हणजे— कारण स्त्री ही योनिसोमनसिकार नसलेल्या अधीर पुरुषाला स्त्रीच्या हावभाव आणि विलासांनी पराभूत करून आपल्या ताब्यात घेते, आणि धैर्यवान पुरुषालाही आपल्या रूप इत्यादींच्या प्रलोभनाने पूर्णपणे स्वतःचे उपकारक धर्म असलेल्या शील इत्यादींचे संपादन करण्यास असमर्थ बनवून विनाशात आणि संकटात पाडते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘मातृग्रामाचा (स्त्रीचा) आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या कामरागामुळे तो मार्गभ्रष्ट होतो’. Bhayaṃ nāma yattha bhāyitabbavatthu, tattha otarantasseva hoti, na anotarantassa, taṃ otaritvā bhayaṃ vinodetvā tattha kiccaṃ sādhetabbaṃ, itarathā catthasiddhi na hotīti imamatthaṃ upamopamitabbasarūpavasena dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha udakaṃ nissāya ānisaṃso pipāsavinayanaṃ sarīrasuddhi pariḷāhūpasamo kāyautuggāhāpananti evamādi. Sāsanaṃ nissāya ānisaṃso pana saṅkhepato vaṭṭadukkhūpasamo, vitthārato pana sīlānisaṃsādivasena anekavidho, so visuddhimagge (visuddhi. 1.9) vuttanayena veditabbo. Vuttappakāro ānisaṃso hoti tāni bhayāni abhibhuyya pavattassāti adhippāyo. Imāni abhāyitvāti imāni kodhūpāyāsādibhayāni abhibhuyya pavattitvā abhāyitvā. Kodhūpāyāsādayo hi bhāyati etasmāti bhayanti vuttā. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Kāmaṃ pahānābhisamayakālo eva sacchikiriyābhisamayo, sammādiṭṭhiyā pana saṃkilesavodānadhammesu kiccaṃ asaṃkiṇṇaṃ katvā dassetuṃ samānakālikampi asamānakālikaṃ viya vuttaṃ ‘‘taṇhāsotaṃ chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkotī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. भय हे जेथे भीतीचे कारण असते, तेथे उतरणाऱ्यालाच (प्रवेश करणाऱ्यालाच) वाटते, न उतरणाऱ्याला नाही. त्यात उतरून, भीती दूर करून, तेथे आपले कार्य साध्य केले पाहिजे, अन्यथा ध्येयप्राप्ती होत नाही; हा अर्थ उपमा आणि उपमेय यांच्या स्वरूपात दर्शवण्यासाठी ‘ज्याप्रमाणे’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे पाण्याचा आश्रय घेतल्याने मिळणारे फायदे (आनिसंस) म्हणजे तहान शमवणे, शरीर शुद्ध करणे, दाह शांत करणे, शरीराचा थकवा दूर करणे इत्यादी आहेत. बुद्ध शासनाचा आश्रय घेतल्याने मिळणारा फायदा संक्षेपाने संसारदुःखाचा उपशम हा आहे, आणि विस्ताराने शील-आनिसंस इत्यादींच्या रूपाने अनेक प्रकारचा आहे; तो विसुद्धिमग्गात (१.९) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. सांगितलेल्या प्रकारचा फायदा त्या भयांवर मात करून प्रवृत्त होणाऱ्यालाच मिळतो, असा अभिप्राय आहे. ‘यांना न भिता’ म्हणजे या क्रोध-उपायास इत्यादी भयांवर मात करून प्रवृत्त होऊन, न भिता. कारण क्रोध-उपायास इत्यादींमुळे माणूस भितो, म्हणून त्यांना ‘भय’ म्हटले आहे. ‘थेर’ म्हणजे महाधम्मरक्खित थेर. जरी प्रहाण-अभिसमय हाच साक्षात्कार-अभिसमय असला, तरी सम्यक् दृष्टीने संक्लेश आणि वोदान (शुद्धी) धर्मांमधील कार्य स्पष्ट करण्यासाठी, एकाच वेळी घडणाऱ्या गोष्टींना वेगवेगळ्या वेळी घडणाऱ्या गोष्टींप्रमाणे म्हटले आहे— ‘तृष्णेचा प्रवाह (तण्हा-सोत) तोडल्याशिवाय निब्बानाचा पलीकडचा तीर पाहता येत नाही.’ उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Cātumasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. चातुम सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढ अर्थाचे प्रकटीकरण) समाप्त झाली. 8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā ८. नळकपान सुत्ताचे वर्णन. 166. Yattha [Pg.81] bodhisattapamukho vānaro naḷakena pānīyaṃ pivi, sā pokkharaṇī, tassāmanto bhūmippadeso, tattha niviṭṭhagāmo ca ‘‘naḷakapāna’’nteva paññāyittha, idha pana gāmo adhippetoti āha ‘‘naḷakapāneti evaṃnāmake gāme’’ti. Idāni tamatthaṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘pubbe kirā’’ti āraddhaṃ. Paññavāti itikattabbatāya paññāya paññavā. १६६. जेथे बोधिसत्त्वांच्या नेतृत्वाखालील वानरांनी नळाने (वेळूच्या नळीने) पाणी प्यायले, ती पोखरण (तलाव) होती, आणि तिच्या जवळील भूमीचा प्रदेश व तेथे वसलेले गाव ‘नळकपान’ याच नावाने ओळखले जात होते; परंतु येथे गाव अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘नळकपान नावाच्या गावात’. आता तो अर्थ सुरुवातीपासून दर्शवण्यासाठी ‘पूर्वी म्हणे’ असे सुरू केले आहे. ‘प्रज्ञावान’ म्हणजे काय करावे हे जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असलेला. Thūladīghabahulabhāvena mahatīhi dāṭhikāhi samannāgatattā mahādāṭhiko. ‘‘Udakarakkhaso aha’’nti vatvā vānarānaṃ kañci amuñcitvā ‘‘sabbe tumhe mama hatthagatā’’ti dassento ‘‘tumhe pana sabbe khādissāmī’’ti āha. Dhami…pe… piviṃsūti bodhisattena gahitanaḷo anavaseso abbhantare sabbasandhīnaṃ nibbādhena ekacchiddo ahosi. Neva maṃ tvaṃ vadhissasīti udakarakkhasa tvaṃ vadhitukāmopi mama purisathāmena na vadhissasi. जाड, लांब आणि दाट अशा मोठ्या सुळ्यांनी युक्त असल्यामुळे तो ‘महादाढिक’ (मोठ्या सुळ्यांचा) होता. ‘मी जलराक्षस आहे’ असे म्हणून, वानरांपैकी कोणालाही न सोडता, ‘तुम्ही सर्व माझ्या हातात सापडला आहात’ हे दाखवत तो म्हणाला— ‘मी तुम्हा सर्वांना खाऊन टाकीन.’ ‘फुंकर मारली... पे... प्यायले’ म्हणजे बोधिसत्त्वांनी घेतलेला वेळूचा नळ आतून सर्व सांधे अडथळ्याशिवाय निघून पूर्णपणे एक सलग छिद्र असलेला झाला. ‘तू मला मारू शकणार नाहीस’ म्हणजे हे जलराक्षसा, तू मला मारण्याची इच्छा बाळगत असलास तरी माझ्या पराक्रमामुळे तू मला मारू शकणार नाहीस. Evaṃ pana vatvā mahāsatto ‘‘ayaṃ pāpo ettha pānīyaṃ pivante aññepi satte mā bādhayitthā’’ti karuṇāyamāno ‘‘ettha jāyantā naḷā sabbe apabbabandhā ekacchiddāva hontū’’ti adhiṭṭhāya gato. Tenāha ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādi. असे बोलून महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) ‘हा पापी येथे पाणी पिणाऱ्या इतर प्राण्यांना त्रास देऊ नये’ अशी करुणा बाळगून, ‘येथे उगवणारे सर्व वेळू सांधे नसलेले आणि एक सलग छिद्र असलेलेच होवोत’ असा संकल्प (अधिष्ठान) करून ते निघून गेले. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘तेव्हापासून’ इत्यादी. 167. Anuruddhappamukhā bhikkhū bhagavatā ‘‘kacci tumhe anuruddhā’’ti pucchitāti thero ‘‘taggha mayaṃ, bhante’’ti āha. १६७. भगवंतांनी अनुरुद्धांच्या नेतृत्वाखालील भिक्खूंना ‘हे अनुरुद्ध, तुम्ही...’ असे विचारले असता, थेरांनी ‘नक्कीच, भंते!’ असे म्हटले. Sace pabbajati, jīvitaṃ labhissati, no aññathāti raññā pabbajjāya abhinītāti rājābhinītā. Corābhinītāti etthāpi eseva nayo. Corānaṃ mūlaṃ chindanto ‘‘kaṇṭakasodhanaṃ karissāmī’’ti. Ājīvikāyāti ājīvena jīvitavuttiyā. Imesu pana anuruddhattherādīsu. ‘जर तो प्रव्रजित झाला, तर त्याला जीवन मिळेल, अन्यथा नाही’ अशा प्रकारे राजाने प्रव्रज्येसाठी आणलेले ते ‘राजाभिनीत’ होय. ‘चोराभिनीत’ यामध्येही हाच नियम आहे. चोरांचे मूळ उपटून टाकताना ‘मी कंटकशोधन (काटे दूर) करीन’ असे. ‘आजीविकेसाठी’ म्हणजे उपजीविकेने जीवन जगण्यासाठी. परंतु या अनुरुद्ध थेर इत्यादींमध्ये. Vivekanti pubbakālikakiriyappadhānaṃ ‘‘abyāpajjaṃ upeta’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘viviccā’’ti, viviccitvā vivitto hutvā vinā hutvāti attho. Pabbajitakiccanti pabbajitassa sāruppakiccaṃ. Samaṇakiccanti samaṇabhāvakaraṇakiccaṃ. Yadaggena hi pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti tadaggena samaṇabhāvakarampi kiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘so yevā’’tiādi. "विवेक" म्हणजे पूर्वकालिक क्रियाप्रधान, जसे "अव्यापज्जं उपेतं" (व्यापादविरहित होणे) इत्यादींमध्ये म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे - "विविच्च" (विविक्त होऊन), म्हणजे विविक्त होऊन, अलिप्त होऊन, विरहित होऊन असा अर्थ आहे. "पब्बजितकिच्चं" (प्रव्रजिताचे कर्तव्य) म्हणजे प्रव्रजिताला योग्य असे कर्तव्य. "समणकिच्चं" (श्रमणाचे कर्तव्य) म्हणजे श्रमणभाव निर्माण करणारे कर्तव्य. कारण ज्या प्रमाणात तो प्रव्रजिताचे कर्तव्य करण्यास असमर्थ असतो, त्याच प्रमाणात तो श्रमणभाव निर्माण करणारे कर्तव्यही करण्यास असमर्थ असतो. म्हणूनच "सो येव" (तोच) इत्यादी म्हटले आहे. 168. Appaṭisandhike [Pg.82] tāva byākaronto pavattīsu ṭhānaṃ atītoti katvā upapattīsu byākaroti nāma tattha paṭisandhiyā abhāvakittanato. Mahantatuṭṭhinoti vipulapamodā. १६८. प्रथम अप्रतिसंधी (पुनर्जन्म नसलेल्या) व्यक्तीविषयी स्पष्ट करताना, प्रवृत्तींमधील स्थान ओलांडून गेल्यामुळे, उत्पत्तींविषयी स्पष्ट करतो, कारण तिथे प्रतिसंधीचा (पुनर्जन्माचा) अभाव सांगितला आहे. "महन्ततुट्ठिनो" म्हणजे विपुल प्रमोद (मोठा आनंद). 169. Imassāti ‘‘assā’’ti padassa atthavacanaṃ. Imassa ṭhitassa āyasmato sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavasuto vāti yojanā. Samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā, samādhi pana evaṃvihārīti ettha vihārasaddena gahito. Evaṃvimuttāti ettha pana vimuttisaddena phalavimutti gahitā. Caratopīti samathavipassanācārena caratopi viharantassapi. Upāsakaupāsikāṭhānesu labbhamānampi arahattaṃ appakabhāvato pāḷiyaṃ anuddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. १६९. "इमस्स" (याचे) हे "अस्स" या पदाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. या स्थित असलेल्या आयुष्यमानांनी स्वतः पाहिलेले असते किंवा परंपरेने ऐकलेले असते, अशी योजना आहे. "धम्मा" (धम्म) या शब्दाने समाधीच्या बाजूचे धम्म अभिप्रेत आहेत, तर "एवंविहारी" (अशा प्रकारे विहार करणारे) यामध्ये विहार शब्दाने समाधी ग्रहण केली आहे. "एवंविमुत्ता" (अशा प्रकारे विमुक्त) यामध्ये विमुक्ती शब्दाने फलविमुक्ती ग्रहण केली आहे. "चरतोपि" म्हणजे समथ आणि विपश्यनेच्या आचरणाने चालणाऱ्या किंवा विहार करणाऱ्याचेही. उपासक आणि उपासिकांच्या भूमिकेत प्राप्त होणारे अर्हत्त्व हे अल्प प्रमाणात असल्यामुळे पाळीमध्ये उद्धृत केलेले नाही, असे समजावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Naḷakapānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. नळकपानसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 9. Goliyānisuttavaṇṇanā ९. गोलियानिसुत्तवर्णना (गोलियानिसुत्ताची टीका). 173. Padasamācāroti taṃtaṃpaccayabhedadassanāya vigatattā pakārehi daliddasamācāro sithilasamācāroti attho. Yasmā pana tādiso samācāro thiro daḷho nāma na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dubbalasamācāro’’ti. ‘‘Sākhasamācāro’’ti vā pāṭho, tattha tattha lagganaṭṭhena sākhāsadisasīloti attho. Tenāha ‘‘oḷārikācāro’’ti. Paccayesu sāpekkhoti paccayesu sāpekkhatāya eva hissa oḷārikācāratā veditabbā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patisso, patissavacanabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravanti attho. Saha patissenāti sappatissena, sappatissavena ovādasampaṭicchanena. Patissīyatīti vā patisso, garukātabbo, tena saha patissenāti sabbaṃ pubbe viya. Tenāha ‘‘sajeṭṭhakenā’’ti. Serivihāro nāma attappadhānavāso. Tenāha ‘‘niraṅkusavihārenā’’ti. १७३. "पदसमाचारो" म्हणजे त्या त्या प्रत्ययांच्या भेदांचे दर्शन नष्ट झाल्यामुळे विविध प्रकारे दरिद्री आचार किंवा शिथिल आचार असा अर्थ आहे. परंतु ज्याअर्थी तसा आचार स्थिर व दृढ नसतो, म्हणून "दुब्बलसमाचारो" (दुर्बल आचार असलेला) असे म्हटले आहे. "साखासमाचारो" (शाखा-आचार) असाही पाठ आहे, तिथे तिथे अडकून राहण्याच्या अर्थाने शाखेसारखे शील असलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच "ओळारिकाचारो" (स्थूल आचार असलेला) असे म्हटले आहे. "पच्चयेसु सापेक्खो" (प्रत्ययांवर अवलंबून असलेला) कारण प्रत्ययांवरील सापेक्षतेमुळेच त्याचा स्थूल आचार समजून घ्यावा. गुरूंनी काही सांगितले असता आदरापोटी दिलेला होकार म्हणजे "पतिस्सो" (प्रतिश्रव), प्रतिवचन स्वरूप असलेला आणि त्यासारखाच असणारा कोणताही आदर असा अर्थ आहे. "सह पतिस्सेन" म्हणजे सप्रतिश्रव, आदराने उपदेश स्वीकारणारा. किंवा ज्याचा आदर केला पाहिजे तो "पतिस्सो", त्याच्यासह असणारा तो "सपतिस्सो", हे सर्व पूर्वीप्रमाणेच आहे. म्हणूनच "सजेट्ठकेन" (ज्येष्ठासह) असे म्हटले आहे. "सेरिविहारो" म्हणजे स्वतःच्या इच्छेनुसार राहणे (स्वैर विहार). म्हणूनच "निरङ्कुसविहारेन" (निरंकुश विहाराने) असे म्हटले आहे. Anupakhajjāti anupakaḍḍhitvā. Garuṭṭhāniyānaṃ antaraṃ anāpucchā anupavisitvāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ. "अनुपखज्ज" म्हणजे ओढून घेऊन (किंवा घुसून). आदरणीय व्यक्तींच्या मध्ये न विचारता प्रवेश करून, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "तत्थ यो" (तिथे जो) इत्यादी म्हटले आहे. Ābhisamācārikanti [Pg.83] abhisamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattapaṭipattimattampī’’ti. Nātikālasseva saṅghassa purato pavisitabbaṃ, na pacchā paṭikkamitabbanti adhippāyena atikāle ca gāmappaveso atidivā paṭikkamanañca nivāritaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘na atipāto’’tiādi vuttaṃ. Uddhaccapakatikoti vibbhantacitto. Avacāpalyenāti daḷhavātāpahatapallavasadisena lolabhāvena. "आभिसमाचारिकं" म्हणजे अभिसमाचारात (उत्कृष्ट आचारात) असणारे. ते काय आहे? म्हणून म्हटले आहे - "वत्तपटिपत्तिमत्तम्पि" (केवळ व्रत आणि प्रतिपत्ती देखील). फार लवकर संघाच्या पुढे प्रवेश करू नये आणि फार उशिरा परत येऊ नये, या उद्देशाने फार लवकर गावात प्रवेश करणे आणि फार उशिरा परतणे निषिद्ध केले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "न अतिपातो" इत्यादी म्हटले आहे. "उद्धच्चपकतिको" म्हणजे विचलित चित्त असलेला (उद्धत स्वभावाचा). "अवचापल्येन" म्हणजे जोरदार वाऱ्याने हलणाऱ्या पानासारख्या चंचलतेचा अभाव. Paññavatāti iminā bhikkhusāruppesu itikattabbesu upāyapaññā adhippetā, na sutamayapaññā. Abhidhamme abhivinaye yogoti iminā bhāvanāpaññāuttarimanussadhamme yogo pakāsito. Yogoti ca paricayo uggaṇhavasena. "पञ्ञवता" (प्रज्ञावानाने) याद्वारे भिक्षूंना योग्य अशा कर्तव्यांमधील उपाय-प्रज्ञा अभिप्रेत आहे, श्रुतमयी प्रज्ञा नव्हे. "अभिधम्मे अभिविनये योगो" (अभिधम्म आणि अभिविनयातील योग) याद्वारे भावनाप्रज्ञा आणि उत्तरिमनुष्यधम्मातील योग प्रकट केला आहे. आणि "योगो" म्हणजे शिकण्याच्या दृष्टीने असलेला परिचय (अभ्यास). Āruppāti iminā catassopi arūpasamāpattiyo gahitā, tā pana catūhi rūpasamāpattīhi vinā na sampajjantīti āha – ‘‘āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā hontī’’ti. Kasiṇeti dasavidhe kasiṇe. Ekaṃ parikammakammaṭṭhānanti yaṃ kiñci ekabhāvanā parikammadīpanaṃ khandhakammaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘paguṇaṃ katvā’’ti. Kasiṇaparikammaṃ pana taggahaṇeneva gahitaṃ hoti, lokiyā uttarimanussadhammā heṭṭhā gahitāti āha ‘‘uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dassetī’’ti. Neyyapuggalassa vasenāti jānitvā vitthāretvā ñātabbapuggalassa vasenāti. "आरुप्पा" (आरूप्य) याद्वारे चारही अरूप समापत्ती ग्रहण केल्या आहेत, परंतु त्या चार रूप समापत्तींशिवाय प्राप्त होत नाहीत, म्हणून म्हटले आहे - "आरुप्पा या शब्दाने आठही समापत्ती सांगितल्या आहेत". "कसिणे" म्हणजे दहा प्रकारच्या कसिणांमध्ये. "एकं परिकम्मकम्मट्ठानं" म्हणजे कोणतेही एक भावना-परिकर्म दर्शवणारे स्कंध-कर्मस्थान. म्हणूनच "पगुणं कत्वा" (प्रवीण करून) असे म्हटले आहे. कसिण-परिकर्म तर त्याच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले जाते, लौकिक उत्तरिमनुष्यधम्म खाली ग्रहण केले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "उत्तरिमनुष्यधम्मे या शब्दाने सर्व लोकोत्तर धम्म दर्शवले आहेत". "नेय्यपुग्गलस्स वसेन" म्हणजे जाणून घेऊन, विस्तार करून समजून घेणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अधीन राहून. Goliyānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. गोलियानिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā १०. कीटागिरिसुत्तवर्णना (कीटागिरिसुत्ताची टीका). 174. Pañca ānisaṃseti appābādhatādike pañca guṇe. Tattha akkhirogakucchirogādīnaṃ abhāvo appābādhatā. Sarīre tesaṃ kuppanadukkhassa abhāvo appātaṅkaṃ. Sarīrassa uṭṭhānasukhatā lahuṭṭhānaṃ. Balaṃ nāma kāyabalaṃ. Phāsuvihāro iriyāpathasukhatā. Anupakkhandānīti duccajanavasena sattānaṃ anupaviṭṭhāni. Sañjānissathāti ettha iti-saddo ādiattho, tasmā iti evaṃ ānisaṃsanti attho. १७४. "पञ्च आनिसंसे" (पाच शिफारसी/फायदे) म्हणजे अल्प-आबाधता (कमी आजारपण) इत्यादी पाच गुण. त्यामध्ये डोळ्यांचे आजार, पोटाचे आजार इत्यादींचा अभाव म्हणजे "अल्प-आबाधता". शरीरात त्यांच्या कोपामुळे होणाऱ्या दुःखाचा अभाव म्हणजे "अल्प-आतंक". शरीराची उठण्या-बसण्याची सुलभता म्हणजे "लघूत्थान". "बलं" म्हणजे कायिक बल (शारीरिक शक्ती). "फासुविहारो" म्हणजे ईर्यापथातील सुख (सहज विहार). "अनुपक्खन्दानी" म्हणजे वाईट लोकांमुळे प्राण्यांमध्ये प्रवेश केलेले. "सञ्जानिस्सथ" यामध्ये 'इति' हा शब्द आदि-अर्थी आहे, म्हणून 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे फायदे, असा अर्थ आहे. 175. Āvāse niyuttāti āvāsikā tassa anativattanato. Tenāha ‘‘nibaddhavāsino’’ti, niyatavāsinoti attho. Tannibandhāti [Pg.84] nibandhaṃ vuccati byāpāro, tattha bandhā pasutā ussukāti tannibandhā. Kathaṃ te tattha nibandhāti āha ‘‘akataṃ senāsana’’ntiādi. Uppajjanakena kālena pattabbaṃ kālikaṃ so pana kālo anāgato eva hotīti āha ‘‘anāgate kāle pattabba’’nti. १७५. "आवासे नियुत्ता" (आवासात नियुक्त असलेले) म्हणजे आवासी, त्याचे उल्लंघन न करण्यामुळे. म्हणूनच "निबद्धवासिनो" (नियमित राहणारे) असे म्हटले आहे, म्हणजे नियत रहिवासी असा अर्थ आहे. "तन्निबन्धा" म्हणजे 'निबंध' म्हणजे व्यापार (काम), त्यात जे बांधलेले, मग्न, उत्सुक असतात ते 'तन्निबंध'. ते तिथे कसे बांधलेले असतात? म्हणून म्हटले आहे - "अकतं सेनासनं" (न बनवलेले शयन-आसन) इत्यादी. उत्पन्न होणाऱ्या काळाने प्राप्त होणारे ते 'कालिक', आणि तो काळ अनागत (भविष्यकाळ) च असतो, म्हणून म्हटले आहे - "अनागत काळात प्राप्त होणारे". 178. Ettakā vedanā sevitabbāti aṭṭhārasapi nekkhammanissitā vedanā sevitabbā, gehassitā na sevitbbā. १७८. "एत्तका वेदना सेवितब्बा" (एवढ्या वेदनांचे सेवन करावे) म्हणजे अठराही नैष्क्रम्य-आश्रित वेदनांचे सेवन करावे, गृह-आश्रित वेदनांचे सेवन करू नये. 181. Taṃ kataṃ soḷasavidhassapi kiccassa niṭṭhitattā. Anulomikānīti utusukhabhāvena anurūpāni. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasappāyānī’’ti. Samānaṃ kurumānāti omattataṃ adhimattatañca pahāya samakiccataṃ sampādentā. १८१. "तं कतं" (ते केले) कारण सोळा प्रकारची कर्तव्ये पूर्ण झाली आहेत. "अनुलोमिकानि" म्हणजे ऋतूच्या सुखाच्या दृष्टीने अनुकूल असणारे. म्हणूनच "कम्मट्ठानसप्पायानि" (कर्मस्थानाला अनुकूल असणारे) असे म्हटले आहे. "समानं कुरुमाना" म्हणजे हीनता आणि अतिरेक सोडून समान कर्तव्य पार पाडणारे. 182. Te dve hontīti te ādito vuttā dve. १८२. "ते द्वे होन्ति" म्हणजे सुरुवातीला सांगितलेले ते दोन होत. Ubhato (a. ni. ṭī. 3.7.14) ubhayathā ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Tathā hi vuttaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 24) ‘‘dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Tattha keci tāva therā – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Aññe therā – ‘‘ayaṃ ubhatobhāgavimutto rūpato muccitvā nāmaṃ nissāya ṭhito puna tato muccanato nāmanissitako’’ti vatvā tassa ca sādhakaṃ – उभतो (अं. नि. टी. ३.७.१४) म्हणजे दोन्ही प्रकारे किंवा दोन्ही भागांनी विमुक्त झालेला तो 'उभतोभागविमुक्त' होय, हा एकदेश-सरूप-एकशेष नियम आहे. तसेच अभिधम्म-अट्ठकथेत (पुग्गलपञ्ञत्ति-अट्ठकथा २४) म्हटले आहे – "दोन भागांनी आणि दोन वेळा विमुक्त झालेला तो 'उभतोभागविमुक्त' होय." त्याविषयी काही थेर (स्थवीर) असे म्हणतात की – "समापत्तीच्या विष्कंभन-विमोक्षाने आणि मार्गाच्या समुच्छेद-विमोक्षाने विमुक्त झालेला तो 'उभतोभागविमुक्त' होय." इतर थेर म्हणतात – "हा उभतोभागविमुक्त रूपापासून मुक्त होऊन नामाचा आश्रय घेऊन स्थित असतो आणि पुन्हा त्यातूनही मुक्त होत असल्यामुळे तो 'नामाश्रित' (नामनिस्सितक) आहे." असे सांगून त्याचे प्रमाण म्हणून – ‘‘Acci yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā,)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ; Evaṃ muni nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080; cūḷani. upasīvamāṇavapucchā 11; upasīvamāṇavapucchāniddesa 43) – "ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने विझलेली ज्योत, (हे उपसीव, भगवान म्हणाले,) अस्त पावते आणि तिची गणना करता येत नाही; त्याचप्रमाणे मुनी नामकायापासून विमुक्त होऊन अस्त पावतात आणि त्यांची गणना करता येत नाही." (सुत्तनिपात १०८०; चुळ्ळनिद्देस, उपसीवमाणवपुच्छा ११; उपसीवमाणवपुच्छानिद्देस ४३) – Imaṃ suttapadaṃ vatvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Sutte hi ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā nāmakāyā vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti akkhātoti. Apare pana ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena [Pg.85] ekavāraṃ vimutto, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti evaṃ ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Ettha paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Dutiyavāde ubhatobhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatiyavāde pana dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ viseso. Kilesehi vimutto kilesā vā vikkhambhanasamucchedehi kāyadvayato vimuttā assāti ayamattho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘dvīhi bhāgehī’’tiādi. हे सुत्तपद उद्धृत करून ते म्हणतात की, "नामकाय आणि रूपकाय या दोन्हीपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त झाल्यामुळे तो 'उभतोभागविमुक्त' होय." कारण सुत्तात आकिंचन्यायतन प्राप्त करणाऱ्या उपसीव ब्राह्मणाला भगवंतांनी "नामकायापासून विमुक्त" म्हणजेच "उभतोभागविमुक्त" असे म्हटले आहे. परंतु इतर काही जण म्हणतात की, "समापत्तीच्या विष्कंभन-विमोक्षाने एकदा विमुक्त झालेला आणि मार्गाच्या समुच्छेद-विमोक्षाने एकदा विमुक्त झालेला, अशा प्रकारे तो 'उभतोभागविमुक्त' होय." येथे पहिल्या मतात 'दोन भागांनी विमुक्त' तो उभतोभागविमुक्त होय. दुसऱ्या मतात 'दोन्ही भागांतून विमुक्त' तो उभतोभागविमुक्त होय. तिसऱ्या मतात 'दोन भागांनी दोन वेळा विमुक्त' तो उभतोभागविमुक्त होय, हा या मतांमधील फरक आहे. क्लेशांपासून विमुक्त झालेला किंवा विष्कंभन व समुच्छेद यांच्याद्वारे दोन्ही कायांपासून क्लेश विमुक्त झाले आहेत, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे. म्हणूनच "दोन भागांनी" इत्यादी म्हटले आहे. Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha – ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – ‘‘yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.129-130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti idha sabbaubhatobhāgavimuttasaṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Idhāpi hi kīṭāgirisutte ‘‘idha, bhikkhave, ekacco puggalo…pe… ubhatobhāgavimutto’’ti arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. 'तो' म्हणजे उभतोभागविमुक्त. जरी येथे रूपावचर चौथे ध्यान देखील अरूपावचर ध्यानाप्रमाणे दोन अंगांचे आणि 'आनेञ्जपत्त' (अकंपित अवस्थेला प्राप्त) म्हटले जाते, तरी त्याला आधार बनवून अर्हतपद प्राप्त केलेला साधक रूपकायापासून विमुक्त न झाल्यामुळे 'उभतोभागविमुक्त' ठरत नाही. कारण तो केवळ क्लेशकायापासून विमुक्त झालेला असतो, रूपकायापासून नाही; म्हणून त्यातून उठून अर्हतपद प्राप्त केलेला साधक उभतोभागविमुक्त होत नाही, असे सांगण्यासाठी म्हटले आहे – "चार अरूप... पे... पाच प्रकारचा असतो." "रूपी रूपांना पाहतो" इत्यादी निरोधसमापत्तीपर्यंतच्या आठ विमोक्षांना सांगून – "हे आनंदा, जेव्हा भिक्खू या आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात, तेव्हा हे आनंदा, त्या भिक्खूला 'उभतोभागविमुक्त' म्हटले जाते," असे जरी महानिदान सुत्तात (दी. नि. २.१२९-१३०) म्हटले असले, तरी ते श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्ताच्या संदर्भात म्हटले आहे. येथे सर्व प्रकारच्या उभतोभागविमुक्तांचा संग्रह करण्यासाठी "पाच प्रकारचा असतो" असे सांगून, "येथे पाळी... पे... अभिधम्मात आठ विमोक्ष प्राप्त करणाऱ्यांच्या संदर्भात आले आहे" असे म्हटले आहे. कारण येथे कीटागिरि सुत्तात देखील "येथे, भिक्खूंनो, एखादा पुद्गल... पे... उभतोभागविमुक्त" असे म्हणून अरूपसमापत्तीच्या आधारे चार उभतोभागविमुक्त आणि सांगितलेल्या लक्षणांच्या प्राप्तीमुळे श्रेष्ठ देखील सांगितला आहे. कारण सांगितलेल्या पाच प्रकारांपैकी पहिले चार निरोधसमापत्तीला प्राप्त होत नाहीत, म्हणून त्यांना पर्यायाने उभतोभागविमुक्त म्हटले जाते. तर आठ समापत्ती प्राप्त करणारा अनागामी त्या समापत्तीला प्राप्त होऊन, त्यातून उठून विपश्यना वाढवून अर्हतपद प्राप्त करतो, त्याला निष्पर्यायाने श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्त म्हटले जाते. Katamo ca puggalotiādīsu katamoti pucchāvacanaṃ, puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko[Pg.86]. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā hontīti evamattho daṭṭhabbo. "कोणता पुद्गल?" इत्यादी वाक्यांमध्ये "कोणता?" हा प्रश्नार्थक शब्द आहे, "पुद्गल" हा विशिष्ट रूपाने विचारला जाणारा शब्द आहे. "येथे" म्हणजे या शासनात (बुद्धशासनात). "एखादा" म्हणजे एक. "आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो" म्हणजे आठ समापत्तींना सहजात नामकायाने प्राप्त करून विहरतो. "आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात" म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेने संस्कारांचे स्वरूप पाहून आणि मार्गप्रज्ञेने चार आर्यसत्यांना पाहून चारही आसव नष्ट होतात, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे. Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassā patiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkhena sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimutto hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā ‘‘sattisayo’’ti. Pāḷīti abhidhammapāḷi. Etthāti etissaṃ paññāvimuttikathāyaṃ. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavasenevāti avadhāraṇena idhāpi paṭikkhepavaseneva āgatabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘kāyena phusitvā viharatī’’ti. "प्रज्ञाविमुक्त" म्हणजे विशेषतः प्रज्ञेनेच विमुक्त झालेला, तिच्या (प्रज्ञेच्या) अधिष्ठानभूत असलेल्या आणि आठ विमोक्ष नावाच्या अतिशय श्रेष्ठ समाधीने विमुक्त न झालेला तो 'प्रज्ञाविमुक्त' होय. ज्या आर्य श्रावकाने आठ विमोक्ष प्राप्त न करताच सर्व प्रकारे आसवांतून मुक्ती मिळवली आहे, त्याचे हे नाव (अधिवचन) आहे. कारण रूपावचर ध्यानाचा विमोक्ष प्राप्त केलेला असला तरी, तो अतिशय श्रेष्ठ समाधीवर आश्रित नसतो, म्हणून त्या आधारे तो उभतोभागविमुक्त होत नाही, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. परंतु अरूपावचर ध्यानांपैकी एक जरी ध्यान प्राप्त असेल, तरी तो उभतोभागविमुक्तच ठरतो. म्हणूनच, आठ विमोक्षांच्या एका अंशाने देखील ते नाव देण्यास समर्थ असल्यामुळे त्याला 'आठ विमोक्ष प्राप्त करणारा' असेच म्हटले जाते. कारण संपूर्ण समूहासाठी वापरला जाणारा व्यवहार त्याच्या एका भागासाठी देखील वापरला जातो, जसे की "सत्तिसयो" (शंभर शस्त्रे असलेला). "पाळी" म्हणजे अभिधम्मपाळी. "येथे" म्हणजे या प्रज्ञाविमुक्ताच्या कथेत. "आठ विमोक्षांच्या निषेधाच्या रूपानेच" या निश्चयाने येथे देखील निषेधाच्या रूपानेच हा विषय आला असल्याचे दर्शविते. म्हणूनच "कायेने स्पर्श करून विहरतो" असे म्हटले आहे. Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikaroti sacchikātabbopāyenāti vuttaṃ hoti. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu (pārā. 2) viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha [Pg.87] – ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hoti. Tena vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. स्पर्श केलेल्याच्या शेवटी साक्षात करतो म्हणजे स्पर्शाचा अंत तो 'फुठ्ठंत' (phuṭṭhanto), म्हणजेच अरूपध्यानांच्या स्पर्शाचा लगेचच नंतरचा काळ असा अभिप्राय आहे. आणि हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे, स्पर्शाच्या लगेचच नंतरच्या काळातच साक्षात करण्याच्या उपायाने साक्षात करतो, असे म्हटले आहे. किंवा हे 'एकमन्तं निसीदि' (एका बाजूला बसले) इत्यादींप्रमाणे भावे नपुंसकलिंगी रूप आहे. जो खरोखर अरूपध्यानाने रूपकायापासून आणि नामकायाच्या एका भागापासून विक्खंभनविमोक्षाद्वारे (विक्षेपण मुक्तीद्वारे) विमुक्त झाला आहे, त्याने निरोध नावाचा विमोक्ष जणू काही पाहिला आहे, प्रकाशित केला आहे, परंतु कायेने (शरीराने) साक्षात केलेला नाही. परंतु निरोधाला आलंबन करून काही आसवांचा क्षय केला असता त्याने तो साक्षात केलेला असतो. म्हणून तो साक्षात करण्यायोग्य निरोधाला जसा पाहिला आहे तसा नामकायेने साक्षात करतो, म्हणून त्याला 'कायसाक्षी' (कायासक्खी) म्हटले जाते, परंतु काही आसवांचा पूर्ण क्षय न झाल्यामुळे 'विमुक्त' असे म्हटले जात नाही. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'प्रथम ध्यानस्पर्शाचा स्पर्श करतो, नंतर निरोध निर्वाणाचा साक्षात करतो.' हा चार अरूपसमापत्तींपैकी एकेकातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करून कायसाक्षी भाव प्राप्त झालेल्या चार आणि निरोधातून उठून अग्रमागाला प्राप्त झालेल्या अनागामीच्या रूपाने 'उभतोभागविमुक्त' प्रमाणे पाच प्रकारचा होतो. म्हणूनच अभिधम्मटीकेमध्ये म्हटले आहे – 'कायसाक्षीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.' Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hotī’’ti. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato yāva aggamaggaṭṭhā, tāva diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhi viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto pañcavidho vutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako, catūhi rūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti yasmā pana idaṃ dukkhaṃ samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati appavattiṃ gacchati, tasmā ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānakkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ, tassattho āgamissati. दृष्टीच्या शेवटी प्राप्त झालेला म्हणजे दर्शन नावाच्या स्रोतापत्ती-मार्गज्ञानाच्या लगेचच नंतर प्राप्त झालेला, असे म्हटले आहे. 'दिट्ठत्ता पत्तो' (दृष्टीमुळे प्राप्त झालेला) असाही पाठ आहे. याद्वारे चार आर्यसत्यांच्या दर्शनावर आधारित दृष्टीने निरोधाची प्राप्ती स्पष्ट होते. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'संस्कार दुःखकारक आहेत, निरोध सुखरूप आहे, हे ज्ञात होते.' तेथे 'प्रज्ञेने' म्हणजे मार्गप्रज्ञेने. पहिल्या फलस्थ व्यक्तीपासून ते अग्र मार्गस्थ व्यक्तीपर्यंत तो 'दृष्टीप्राप्त' असतो. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'तोसुद्धा कायसाक्षीप्रमाणे सहा प्रकारचा असतो.' परंतु ज्याप्रमाणे प्रज्ञाविमुक्त पाच प्रकारचा सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे हासुद्धा शुष्कविपश्यक (सुक्खविपस्सक) आणि चार रूपध्यानांतून उठून दृष्टीप्राप्त भाव प्राप्त झालेले चार, अशा प्रकारे पाच प्रकारचा असतो, असे जाणावे. श्रद्धाविमुक्ताच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'हे दुःख आहे' म्हणजे एवढेच दुःख आहे, यापलीकडे दुःख नाही. 'यथाभूत जाणतो' म्हणजे तृष्णेला सोडून पाच उपादानस्कंध हेच दुःखसत्य आहे, असे यथार्थपणे जाणतो. परंतु ज्या अर्थी तृष्णा दुःखाला जन्म देते, उत्पन्न करते, त्यापासून ते दुःख उद्भवते, म्हणून त्याला 'हा दुःखसमुदय आहे' असे यथाभूत जाणतो. परंतु ज्या अर्थी हे दुःख आणि समुदय निर्वाणाला प्राप्त करून निरुद्ध होते, अप्रवृत्तीला प्राप्त होते, म्हणून त्याला 'हा दुःखनिरोध आहे' असे यथाभूत जाणतो. आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग त्या दुःखनिरोधाकडे घेऊन जातो, म्हणून त्याला 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथाभूत जाणतो. एवढ्याने वेगवेगळ्या क्षणांतील सत्याचे निर्धारण दाखवले आहे. आता ते एकाच क्षणात दाखवण्यासाठी 'तथागतप्पवेदिता' (तथागतांनी प्रवेदिलेली) इत्यादी म्हटले आहे, त्याचा अर्थ पुढे येईल. Saddhāya vimuttoti etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvo dīpito hoti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho. Vuttanayenevāti ‘‘sotāpattiphala’’ntiādinā vuttanayena. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi [Pg.88] niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyapaṭipadānānattena saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā – ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ. श्रद्धेने विमुक्त याद्वारे सर्व प्रकारे विमुक्त नसलेल्याचाही केवळ श्रद्धेमुळे विमुक्त भाव स्पष्ट होतो. किंवा 'श्रद्धाविमुक्त' म्हणजे श्रद्धेने अधिमुक्त (समर्पित) झालेला असा अर्थ आहे. 'सांगितलेल्या पद्धतीनेच' म्हणजे 'स्रोतापत्ती फल' इत्यादींनी सांगितलेल्या पद्धतीने. 'श्रद्धा ठेवणाऱ्याचा' म्हणजे 'सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिल्यामुळे ही प्रतिपदा निश्चितपणे क्लेशक्षय घडवून आणते' अशी श्रद्धा ठेवणाऱ्याचा. परंतु अनित्यानुपश्यना इत्यादींद्वारे नित्यसंज्ञेचा प्रहाण करण्याच्या स्वरूपातील भावनेने पूर्व आणि उत्तर विशेष पाहणाऱ्याला त्या त्या ठिकाणी प्रत्यक्षताही असते, म्हणून 'श्रद्धा ठेवणाऱ्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. आणि येथे 'पूर्वभाग मार्गभावना' या शब्दाने आगमनीय प्रतिपदेच्या भिन्नतेमुळे श्रद्धाविमुक्त आणि दृष्टीप्राप्त यांच्या प्रज्ञेमध्ये भिन्नता असते, हे दाखवले आहे. अभिधम्म-अट्ठकथेमध्येही 'त्यांच्या क्लेशप्रहाणामध्ये भिन्नता नाही, प्रज्ञेमध्ये भिन्नता आहेच' असे सांगून – 'आगमनीय भिन्नतेमुळेच श्रद्धाविमुक्त दृष्टीप्राप्त अवस्थेला पोहोचत नाही, असा निष्कर्ष काढला आहे' असे म्हटले आहे. Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Saddhaṃ anussarati saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Saddhāvāhinti ettha vuttanayena attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Etesanti yathāvuttānaṃ ubhatobhāgavimuttādīnaṃ. Idhāti imasmiṃ kīṭāgirisutte. Nanu ca aṭṭhasamāpattilābhivasena ubhatobhāgavimutto kāyasakkhīādayo ca abhidhamme āgatā, kathamidha arūpajjhānalābhīvaseneva uddhaṭāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi. प्रज्ञा नावाच्या धर्माला अधिक तीव्रतेने पुरोगामी करून प्रवृत्त झालेल्याचे अनुसरण करतो तो 'धर्मानुसारी' (धम्मानुसारी). म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'धम्म' इत्यादी. श्रद्धेचे अनुसरण करतो, श्रद्धा पुरोगामी असलेल्या मार्गाची भावना करतो, या अर्थासाठी 'हाच नियम आहे' असा अतिदेश केला आहे. प्रज्ञेला वाहून नेतो तो 'प्रज्ञावाही', प्रज्ञेला अतिशय उत्कृष्टपणे प्रवृत्त करतो असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'प्रज्ञा पुरोगामी असलेल्या आर्यमार्गाची भावना करतो.' 'श्रद्धावाही' या शब्दाचा अर्थ येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'उभतोभागविमुक्त' इत्यादींची कथा म्हणजे उभतोभागविमुक्त इत्यादींच्या बाबतीत आगमनापासून सांगण्यायोग्य कथा. 'यांच्या' म्हणजे वर सांगितलेल्या उभतोभागविमुक्त इत्यादींच्या. 'येथे' म्हणजे या कीटागिरिसुत्तात. 'पण अष्टसमापत्तींच्या प्राप्तीमुळे उभतोभागविमुक्त आणि कायसाक्षी इत्यादी अभिधम्मात आले आहेत, मग येथे केवळ अरूपध्यान प्राप्त करण्याच्या दृष्टीनेच का उद्धृत केले आहेत?' या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'ज्या अर्थी' इत्यादी म्हटले आहे। Phusitvā patvā. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passīyanti, dassanakāraṇā paññāya parikkhīṇā ‘‘disvā paññāya parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hotīti. Tathāgatena paveditāti bodhimaṇḍe nisīditvā tathāgatena paṭividdhā viditā pacchā paresaṃ pākaṭīkatā. ‘‘Catusaccadhammā’’ti vatvā tadantogadhattā sīlādīnaṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathita’’ntiādi vuttaṃ. Atthenāti avippaṭisārādipayojanena tasmiṃ tasmiṃ pītiādikena atthena. Kāraṇenāti sappurisūpanissayādinā kāraṇena tasmiṃ tasmiṃ samādhiādipadaṭṭhānatāya sīlādi [Pg.89] kāraṇe. Ciṇṇacaritattāti saddhāciṇṇabhāvena sambodhāvahabhāve. Tattha tattha vicaritā visesena caritā, tesu tena paññā suṭṭhu carāpitāti attho. Patiṭṭhitā hoti maggena āgatattā. Mattāya parittappamāṇena. Olokanaṃ khamanti, paññāya gahetabbataṃ upenti. फुसित्वा म्हणजे प्राप्त करून. 'पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति' (प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव क्षीण होतात) याचा अर्थ असा नाही की आसव प्रज्ञेने पाहिले जातात, तर प्रज्ञेने पाहिल्यामुळे (दर्शनामुळे) ते क्षीण होतात, म्हणून 'पाहून प्रज्ञेने क्षीण झाले' असे म्हटले आहे. कारण दर्शन (पाहणे) यावरच क्षय अवलंबून असल्याने, दर्शन हे आसवांच्या क्षयाची पूर्वक्रिया ठरते. 'तथागतेन पवेदिता' (तथागतांनी प्रवेदित केलेले) म्हणजे बोधिमंडळावर बसून तथागतांनी साक्षात्कृत केलेले, जाणलेले आणि नंतर इतरांना प्रकट केलेले. 'चतुसच्चधम्मा' (चार आर्यसत्य धर्म) असे म्हणून, त्यात शील इत्यादींचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे 'या ठिकाणी शील सांगितले आहे' इत्यादी म्हटले आहे. 'अत्थेन' (अर्थाने) म्हणजे पश्चात्ताप न होणे (अविप्पटिसार) इत्यादी प्रयोजनाने, त्या त्या ठिकाणी प्रीती इत्यादी अर्थाने. 'कारणेन' (कारणाने) म्हणजे सत्पुरुष-संश्रय (सत्पुरुषांचा आश्रय) इत्यादी कारणाने, त्या त्या ठिकाणी समाधी इत्यादींचे पदस्थान (कारण) म्हणून शील इत्यादी कारणांमध्ये. 'चिण्णचरितत्ता' म्हणजे श्रद्धेने आचरण केल्यामुळे संबोधीला प्राप्त करून देणाऱ्या अवस्थेत. त्या त्या ठिकाणी विचरलेले, विशेष रूपाने आचरण केलेले, त्यांमध्ये त्याने प्रज्ञा चांगल्या प्रकारे चालविली आहे असा अर्थ आहे. 'पतिट्ठिता होति' (प्रतिष्ठित होते) म्हणजे मार्गाने आल्यामुळे. 'मत्ताय' म्हणजे अल्प प्रमाणात. 'ओलोकनं खमन्ति' (अवलोकन सहन करतात) म्हणजे प्रज्ञेने ग्रहण करण्यायोग्य होतात. Tayoti kāyasakkhidiṭṭhippattasaddhāvimuttā. Yathāṭhitova pāḷiattho, na tattha kiñci niddhāretvā vattabbaṃ atthīti suttantapariyāyena avuttaṃ vadati. Tassa maggassāti sotāpattimaggassa yaṃ kātabbaṃ, tassa adhigatattā. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā anulomasenāsanaṃ, bhajamānā kalyāṇamitte, samannānayamānā indriyāni anupubbena bhāvanāmaggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇissanti maggassa anekacittakkhaṇikatāyāti ayamettha suttapadese pāḷiyā attho. 'तयो' (तीन) म्हणजे कायसाक्षी, दृष्टि प्राप्त आणि श्रद्धाविमुक्त. पाळीचा (पाळि) अर्थ जसा आहे तसाच आहे, त्यात काही वेगळे स्पष्ट करून सांगण्यासारखे नाही, म्हणून सूत्राच्या पद्धतीने जे सांगितले नाही ते सांगतात. 'तस्स मग्गस्स' (त्या मार्गाचे) म्हणजे सोतापत्तिमार्गाचे (स्रोतापत्ती मार्गाचे) जे कर्तव्य आहे, ते प्राप्त केल्यामुळे. परंतु, वरच्या तीन मार्गांच्या प्राप्तीसाठी अनुकूल शयनासनाचा (अनुलोगसेनासन) सेवा करत, कल्याणमित्रांची संगत करत, इंद्रियांना अनुकूल करत, अनुक्रमाने भावनामार्गाच्या परंपरेने अर्हत्त्व प्राप्त करतील, कारण मार्ग हा अनेक चित्तक्षणांचा बनलेला असतो - हा येथे सूत्रभागातील पाळीचा अर्थ आहे. Imameva pāḷiṃ gahetvāti ‘‘katamo ca puggalo saddhānusārī’’ti maggaṭṭhe puggale vatvā ‘‘imassa kho ahaṃ, bhikkhave’’tiādinā tesaṃ vasena anulomasenāsanasevanādīnaṃ vuttattā imameva yathāvuttaṃ pāḷipadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaradhammo bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabboti so vitaṇḍavādī evaṃ vattabbo. Yadi maggaṭṭhapuggale vatvā anulomikasenāsanasevanādi pāḷiyaṃ vuttanti maggasamaṅgino eva hutvā te tathā paṭipajjanti, evaṃ sante senāsanapaṭisaṃyuttarūpādivipassanaggahaṇasmiṃ tava matena maggasamaṅgino eva āpajjeyyuṃ, na cetaṃ evaṃ hoti, tasmā suttaṃ me laddhanti yaṃ kiñci mā kathehīti vāretabbo. Tenāha ‘‘yadi aññena cittenā’’tiādi. Tattha evaṃ santeti nānācitteneva senāsanapaṭisevanādike sati. Tattha pāḷiyaṃ yadi lokuttaradhammasamaṅgino eva pañcaviññāṇasamaṅgikālepi lokuttarasamaṅgitaṃ sace sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi suttavirodhadīpanato. Tenāha ‘‘satthārā hī’’tiādi. Dhammavicāraṇā nāma tuyhaṃ avisayo, tasmā yāguṃ pivāhīti uyyojetabbo. 'इममेव पाळिं गहेत्वा' (हीच पाळी घेऊन) म्हणजे 'कतम च पुग्गलो सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसार चालणारा पुद्गल कोणता?) असे मार्गस्थ पुद्गलांविषयी सांगून, 'इमस्स खो अहं, भिक्खवे' (याचे खरोखर मी, भिक्षूंनो) इत्यादींद्वारे त्यांच्या संदर्भात अनुकूल शयनासनाचा उपभोग इत्यादी सांगितल्यामुळे, हाच पूर्वोक्त पाळीचा भाग घेऊन 'लोकोत्तर धर्म हा अनेक चित्तक्षणांचा असतो' असे तो म्हणतो. 'सो वत्तब्बो' (त्याला असे म्हणावे) म्हणजे त्या वितंडवाद्याला असे म्हणावे - जर मार्गस्थ पुद्गलांविषयी सांगून अनुकूल शयनासनाचा उपभोग इत्यादी पाळीमध्ये सांगितले आहे, तर ते मार्गयुक्त (मग्गसमङ्गी) होऊनच तसे आचरण करतात; जर असे असेल, तर शयनासनाशी संबंधित रूप इत्यादींच्या विपश्यना ग्रहणात तुझ्या मते ते मार्गयुक्तच होतील, पण असे होत नाही. म्हणून 'मला सूत्र मिळाले आहे' असे म्हणून काहीही बोलू नकोस, असे त्याला रोखावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यदि अञ्ञेन चित्तेन' (जर दुसऱ्या चित्ताने) इत्यादी. 'तत्थ एवं सन्ते' म्हणजे नाना चित्तांनीच शयनासनाचा उपभोग इत्यादी होत असताना. तेथे पाळीमध्ये जर लोकोत्तरधर्माने युक्त असलेलेच पंचविज्ञानयुक्त काळीही लोकोत्तरयुक्तता स्वीकारतात असे तू मानत असशील, तर तू शास्त्यांशी (बुद्धांशी) विरोध करत आहेस, कारण हे सूत्राच्या विरुद्ध जाणारे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'satthārā hī' (शास्त्यांशीच) इत्यादी. 'धर्माची चिकित्सा करणे हा तुझा विषय नाही, म्हणून तू पेज (कांजी) पी' असे म्हणून त्याला घालवून द्यावे. 183. Ādikenevāti paṭhameneva. Anupubbasikkhāti anupubbeneva pavattasikkhāya. Tenāha ‘‘karaṇatthe paccattavacana’’nti. Saddhā jātā etassāti saddhājāto, agyāhitātipakkhepena jāta-saddassa pacchāvacanaṃ[Pg.90]. Evametanti adhimuccanaṃ okappaniyasaddhā. Santike nisīdati upaṭṭhānavasena. Sādhukaṃ katvā dhāretīti yathāsutaṃ dhammaṃ vācuggatakaraṇavasena taṃ paguṇaṃ katvā sāravasena dhāreti. Chando jāyatīti dhammesu nijjhānakkhamesu ime dhamme bhāvanāpaññāya paccakkhato ussāmīti kattukamyatākusalacchando jāyati. Ussahatīti chando uppādamatte aṭṭhatvā tato bhāvanārambhavasena ussahati. Tulayatiti sammasanavasena saṅkhāre. Tīraṇavipassanāya tulayantoti tīraṇapariññāya jānitvā upari pahānapariññāya vasena paritulayanto paṭijānanto. Maggapadhānaṃ padahatīti maggalakkhaṇaṃ padhānikaṃ maggaṃ padahati. Pesitacittoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Nāmakāyenāti maggappaṭipāṭiyā taṃtaṃmaggasampayuttanāmakāyena. Na pana kiñci āhāti dūratāya samānaṃ na kiñci vacanaṃ bhagavā āha te daḷhataraṃ niggaṇhituṃ. १८३. 'आदिकेनेव' म्हणजे पहिल्यापासूनच. 'अनुपुब्बसिक्खा' (अनुक्रमिक शिक्षण) म्हणजे अनुक्रमानेच चालणाऱ्या शिक्षणाने. म्हणूनच म्हटले आहे - 'करण अर्थात प्रथमा विभक्ती आहे'. 'सद्धा जाता एतस्स' (ज्याला श्रद्धा उत्पन्न झाली आहे) तो 'सद्धाजातो' (श्रद्धाजात). 'एवमेतं' (असे हे) म्हणजे अधिमुक्ती (दृढ विश्वास), श्रद्धा बसणे. 'सन्तिके निसीदति' (जवळ बसतो) म्हणजे सेवेच्या उद्देशाने. 'साधुकं कत्वा धारेति' (चांगल्या प्रकारे धारण करतो) म्हणजे ऐकलेला धर्म मुखोद्गत करून, त्याचा सराव करून, तो सार रूपाने मनात धारण करतो. 'छन्दो जायति' (इच्छा उत्पन्न होते) म्हणजे मनन करण्यास योग्य असलेल्या धर्मांविषयी 'हे धर्म मी भावनाप्रज्ञेने प्रत्यक्ष अनुभवणार' अशी काहीतरी करण्याची कुशल इच्छा (कत्तुकम्यताकुसलच्छन्द) उत्पन्न होते. 'उस्सहति' (उत्साह दाखवतो) म्हणजे केवळ इच्छा उत्पन्न होण्यावरच न थांबता, त्यानंतर भावनेच्या आरंभाने उत्साह दाखवतो. 'तुलयति' म्हणजे संस्करणांचे (संस्कारांचे) मनन करून तोलणे. 'तीरणविपस्सनाय तुलयन्तो' म्हणजे तीरणपरिज्ञेने (निर्णय परिज्ञेने) जाणून, पुढे प्रहाणपरिज्ञेच्या (त्याग परिज्ञेच्या) आधारे तुलना करत, प्रतिज्ञा करत. 'मग्गपधानं पदहति' म्हणजे मार्गलक्षण असलेल्या प्रधान मार्गासाठी प्रयत्न करतो. 'पेसितचित्तो' म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त पाठविलेला. 'नामकायाने' म्हणजे मार्गाच्या अनुक्रमाने त्या त्या मार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या नामकायाने. 'न पन किञ्चि आहा' म्हणजे दूर असल्यामुळे भगवंतांनी त्यांना अधिक दृढतेने निग्रहित करण्यासाठी काहीही वचन म्हटले नाही. 184. Paṇena vohārena byākaraṇaṃ paṇaviyā, paṇaviyā abhāvena opaṇaviyā, na upetīti na yujjati. Tanti idaṃ idha adhippetaṃ paṇo paṇaviyaṃ dassetuṃ. Tayidaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘mayaṃ kho, āvuso, sāyañceva bhuñjāmā’’ti assajipunabbasukehi vuttaṃ sikkhāya avattanabhāvadīpanavacanaṃ sandhāya vadati. १८४. 'पण' म्हणजे व्यवहाराने स्पष्ट करणे ते 'पणविया', आणि 'पणविया' च्या अभावाने 'ओपणविया' (व्यवहारबाह्य), 'न उपेति' म्हणजे जुळत नाही. 'तं' म्हणजे येथे अभिप्रेत असलेले 'पण' आणि 'पणविय' दाखवण्यासाठी आहे. हे सर्व भगवान 'आम्ही तर, आवुसो, संध्याकाळीच जेवतो' असे अस्सजि आणि पुनब्बसु यांनी शिक्षेचे (सिक्खेचे) पालन न करण्याचे दर्शविणारे जे वचन म्हटले होते, त्याला संधान करून (उद्देशून) म्हणतात. Ukkhipitvāti sīsena gahetvā viya samādāya. Anudhammoti anurūpo sabhāvo, sāvakabhāvassa anucchavikā paṭipatti. Rohanīyanti viruḷhibhāvaṃ. Siniyhati ettha, etena vāti sineho, kāraṇaṃ. Taṃ ettha atthīti sinehavantaṃ, pādakanti attho. Taco ekaṃ aṅganti taco vīrapakkhabhāve ekamaṅgaṃ. Padhānaṃ anuyuñjantassa hi tace palujjamānepi taṃnimittaṃ avosānaṃ anāpajjanakasseva vīriyassa ekaṃ aṅgaṃ ekaṃ kāraṇaṃ. Evaṃ sesesu vattabbaṃ. Tenāha – ‘‘arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. 'उक्खिपित्वा' (उचलून) म्हणजे डोक्यावर घेतल्याप्रमाणे स्वीकारून. 'अनुधम्मो' म्हणजे अनुरूप स्वभाव, श्रावकभावाला योग्य अशी प्रतिपत्ती (आचरण). 'रोहनीयं' म्हणजे वृद्धीला प्राप्त होणे. 'सिनिय्हति एत्थ, एतेन वा' (यात स्नेह निर्माण होतो किंवा याने) म्हणून 'सिनेहो' (स्नेह) म्हणजे कारण. ते येथे आहे म्हणून 'सिनेहवन्तं' (स्नेहयुक्त), म्हणजे पादक (पायाभूत) असा अर्थ आहे. 'तचो एकं अङ्गं' (त्वचा हे एक अंग आहे) म्हणजे वीर्यपक्षाच्या बाबतीत त्वचा हे एक अंग आहे. कारण प्रधान प्रयत्न करणाऱ्याची त्वचा जरी नष्ट झाली, तरी त्या निमित्ताने खचून न जाता वीर्य टिकवून ठेवण्याचे ते एक अंग, एक कारण आहे. इतर अंगांच्या बाबतीतही असेच समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अर्हत्त्व प्राप्त केल्याशिवाय मी उठणार नाही, अशा प्रकारे तो प्रतिपन्न होतो (प्रयत्न करतो)'. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Kīṭāgirisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. कीटागिरिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca bhikkhuvaggavaṇṇanā. आणि भिक्खुवग्गवर्णना (भिक्षुवर्ग वर्णन) समाप्त झाली. 3. Paribbājakavaggo ३. परिव्राजकवर्ग (परिब्बाजकवग्गो) 1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā १. तेविज्जवच्छसुत्तवर्णना 185. Tatthāti [Pg.91] ekapuṇḍarīkasaññite paribbājakārāme. Anāgatapubbo lokiyasamudāhāravasena ‘‘cirassaṃ kho, bhante’’tiādinā vuccati, ayaṃ panettha āgatapubbataṃ upādāya tathā vutto. Bhagavā hi kesañci vimuttijananatthaṃ, kesañci indriyaparipākatthaṃ, kesañci visesādhigamatthaṃ kadāci titthiyārāmaṃ upagacchati. Ananuññāya ṭhatvāti ananujānitabbe ṭhatvā. Anujānitabbaṃ siyā anaññātassa ñeyyassa abhāvato. Yāvatakañhi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ bhagavato ñāṇaṃ, yāvatakañca bhagavato ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Tenevāha – ‘‘na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabba’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; paṭi. ma. 1.121). Sabbaññutaññāṇena hi bhagavā āvajjetvā pajānāti. Vuttañhetaṃ ‘‘āvajjanapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’nti (mi. pa. 4.1.2). Yadi evaṃ ‘‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhaṃ nāgo samāhito’’ti (a. ni. 6.43) idaṃ suttapadaṃ kathanti? Vikkhepābhāvadīpanapadametaṃ, na anāvajjanenapi ñāṇānaṃ pavattiparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vitthārato vuttameva. १८५. तेथे (तत्थ) म्हणजे 'एकपुंडरीक' नावाच्या परिव्राजक आरामात. जो पूर्वी कधीही आला नव्हता, त्याला लौकिक व्यवहाराच्या दृष्टीने "बऱ्याच दिवसांनी, भन्ते!" इत्यादी प्रकारे म्हटले जाते; परंतु येथे पूर्वी आलेल्याचा संदर्भ घेऊन तसे म्हटले आहे. कारण, भगवान कधी काही लोकांच्या विमुक्तीच्या उत्पत्तीसाठी, काहींच्या इंद्रियांच्या परिपाकासाठी, तर काहींच्या विशेष अधिगमनासाठी अन्यतीर्थियांच्या आरामात जात असत. 'अनुमती न घेता उभे राहून' म्हणजे अनुमती देण्यास अयोग्य अशा ठिकाणी उभे राहून. अनुमती देण्यासारखे काही नसावे, कारण अज्ञात राहण्यासारखे कोणतेही ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) शिल्लक राहिलेले नाही. कारण जेवढे काही ज्ञेय आहे, तेवढे भगवंतांचे ज्ञान आहे; आणि जेवढे भगवंतांचे ज्ञान आहे, तेवढेच ज्ञेय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यांच्यासाठी या जगात काहीही न पाहिलेले नाही, तसेच काहीही न समजलेले किंवा न जाणलेले नाही" इत्यादी. कारण भगवान आपल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाने आवर्जन करून जाणतात. म्हणूनच हे म्हटले आहे – "बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान हे आवर्जनावर अवलंबून असते." जर असे असेल, तर "चालतानाही तो श्रेष्ठ पुरुष (नाग) समाहित असतो, उभा असतानाही तो श्रेष्ठ पुरुष समाहित असतो" हे सुत्तपद कसे काय जुळते? हे पद विक्षेपाचा अभाव दर्शवणारे आहे, आवर्जन न करताही ज्ञानाची प्रवृत्ती दर्शवणारे नाही. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते खाली सविस्तरपणे सांगितले गेले आहे. 186. Yāvadevāti idaṃ yathāruci pavatti viya aparāparuppattipi icchitabbāti tadabhāvaṃ dassento āha – ‘‘sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā’’ti. Paccuppannajānanaguṇanti idaṃ dibbacakkhuñāṇassa paribhaṇḍañāṇaṃ anāgataṃsañāṇaṃ anādiyitvā vuttaṃ, tassa pana vasena anāgataṃsañāṇaguṇaṃ dassetīti vattabbaṃ siyā. १८६. 'यावदेव' (जितके आवश्यक आहे तितकेच) हे जसे इच्छेनुसार प्रवृत्ती दर्शवते, तसेच वारंवार होणारी उत्पत्तीही इच्छित असावी, म्हणून त्याचा अभाव दर्शवताना म्हटले आहे – "एकदा आसव नष्ट झाल्यावर पुन्हा ते नष्ट करण्याची आवश्यकता नसते." 'वर्तमानकाळ जाणण्याचा गुण' हे दिव्यचक्षु-ज्ञानाचे साहाय्यक ज्ञान असलेल्या अनागत-ज्ञान (भविष्यकाळाचे ज्ञान) विचारात न घेता म्हटले आहे; परंतु त्याच्या आधारे अनागत-ज्ञानाचा गुण दर्शवला जातो, असे म्हटले पाहिजे. Gihiparikkhāresūti vatthābharaṇādidhanadhaññādigihiparikkhāresu. Gihiliṅgaṃ pana appamāṇaṃ, tasmā gihibandhanaṃ chinditvā dukkhassantakarā hontiyeva. Sati pana dukkhassantakiriyāya gihiliṅge te na tiṭṭhantiyevāti dassento ‘‘yepī’’tiādimāha. Sukkhāpetvā samucchinditvā. Arahattaṃ pattadivaseyeva pabbajanaṃ vā parinibbānaṃ vāti ayaṃ nayo na sabbasādhāraṇoti āha ‘‘bhūmadevatā pana tiṭṭhantī’’ti. Tattha kāraṇavacanaṃ [Pg.92] ‘‘nilīyanokāsassa atthitāyā’’ti. Araññapabbatādipavivekaṭṭhānaṃ nilīyanokāso. Sesakāmabhaveti kāmaloke. Laḷitajanassāti ābharaṇālaṅkāranaccagītādivasena vilāsayuttajanassa. 'गृहस्थोपयोगी वस्तूंमध्ये' म्हणजे वस्त्र, अलंकार, धन, धान्य इत्यादी गृहस्थांच्या उपभोग्य वस्तूंमध्ये. गृहस्थवेष हा काही अडथळा नाही, म्हणून गृहस्थाचे बंधन तोडून ते दुःखाचा अंत करणारे बनतातच. परंतु दुःखाचा अंत झाल्यावर ते गृहस्थवेषात राहत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी "जे कोणी" इत्यादी म्हटले आहे. 'सुकवून' म्हणजे समूळ नष्ट करून. अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या दिवशीच प्रव्रज्या घेणे किंवा परिनिर्वाण प्राप्त करणे, हा नियम सर्वांना सारखा लागू होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "परंतु भूमदेवता राहतात." तेथे राहण्याचे कारण सांगितले आहे – "लपण्यासाठी (एकांतात राहण्यासाठी) जागा उपलब्ध असल्यामुळे." अरण्य, पर्वत इत्यादी एकांताची ठिकाणे म्हणजेच लपण्याची जागा होय. 'उर्वरित कामभवात' म्हणजे कामलोकात. 'ललित जनांचे' म्हणजे अलंकार, दागदागिने, नृत्य, गीत इत्यादींनी विलासी जीवन जगणाऱ्या लोकांचे. Sopīti ‘‘so aññatra ekenā’’ti vutto sopi. Karato na karīyati pāpanti evaṃ na kiriyaṃ paṭibāhati. Yadi attānaṃyeva gahetvā katheti, atha kasmā mahāsatto tadā ājīvakapabbajjaṃ upagacchīti āha ‘‘tadā kirā’’tiādi. Tassapīti na kevalaṃ aññesaṃ eva pāsaṇḍānaṃ, tassapi. Vīriyaṃ na hāpesīti tapojigucchavādaṃ samādiyitvā ṭhito virāgatthāya taṃ samādiṇṇavattaṃ na pariccaji, satthusāsanaṃ na chaḍḍesi. Tenāha – ‘‘kiriyavādī hutvā sagge nibbattatī’’ti. 'तोसुद्धा' म्हणजे "तो एकाशिवाय इतर" असे म्हटलेला तोसुद्धा. "करणाऱ्याकडून पाप घडत नाही" अशा प्रकारे तो अक्रियावादाचे समर्थन करतो. जर तो स्वतःचाच संदर्भ घेऊन बोलत असेल, तर महासत्त्वाने त्यावेळी आजीवक पंथाची प्रव्रज्या का स्वीकारली? यावर म्हटले आहे – "त्यावेळी असे ऐकिवात आहे की..." इत्यादी. 'त्याच्यासुद्धा' म्हणजे केवळ इतर पाखंड्यांच्याच नव्हे, तर त्याच्यासुद्धा. 'वीर्य सोडले नाही' म्हणजे तपो-जुगुप्सावादाचा स्वीकार करून राहिलेल्याने वैराग्यासाठी स्वीकारलेले ते व्रत सोडले नाही, शास्त्यांच्या शासनाचा त्याग केला नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – "क्रियावादी होऊन स्वर्गात उत्पन्न होतो." Tevijjavacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. तेविज्जवच्छसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. 2. Aggivacchasuttavaṇṇanā २. अग्गिवच्छसुत्तवर्णना. 187. Lokassa sassatatāpavattipaṭikkhepavasena pavatto vādo ucchedavādo eva hotīti sassataggāhābhāve ucchedaggāhabhāvato puna paribbājakena ‘‘asassato loko’’ti vadantena ucchedaggāho pucchito, bhagavatāpi so eva paṭikkhittoti āha ‘‘dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhiko’’ti. Antānantikādivasenāti ettha antānantikaggahaṇena antavā loko anantavā lokoti imaṃ vādadvayamāha. Ādi-saddena ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādivādacatukkaṃ saṅgaṇhāti, itaraṃ pana dvayaṃ sarūpeneva gahitanti. Paṭikkhepo veditabboti ‘‘tatiye nāhaṃ antavādiṭṭhiko, catutthe nāhaṃ anantavādiṭṭhiko’’ti evamādinā paṭikkhepo veditabbo. ‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi sassatavādo, so ca kho aparantakappikavasena, ‘‘sassato loko’’ti pana pubbantakappikavasenāti ayametesaṃ viseso. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi ucchedavādo, so ca kho sattavasena, ‘‘asassato loko’’ti pana sattasaṅkhāravasenāti vadanti. १८७. जगाच्या शाश्वततेच्या प्रवृत्तीचा निषेध केल्याने निर्माण होणारा वाद हा उच्छेदवादच असतो; म्हणून शाश्वत-ग्रहाच्या अभावी उच्छेद-ग्रह निर्माण होत असल्याने, पुन्हा परिव्राजकाने "जग अशाश्वत आहे" असे म्हणत उच्छेदवादाविषयी विचारले. भगवंतांनीही त्याचाच निषेध केला, म्हणून म्हटले आहे – "दुसऱ्या प्रश्नात मी उच्छेददृष्टीचा नाही." 'अंतान्तिक इत्यादींच्या आधारे' येथे 'अंतान्तिक' या शब्दाने "जग मर्यादित आहे" आणि "जग अमर्यादित आहे" या दोन वादांचा उल्लेख केला आहे. 'आदि' शब्दाने "तोच जीव आणि तेच शरीर" इत्यादी चार वादांचा समावेश होतो, तर इतर दोन वाद त्यांच्या मूळ रूपातच घेतले आहेत. निषेध समजून घ्यावा म्हणजे – "तिसऱ्या प्रश्नात मी अंतवादी दृष्टीचा नाही, चौथ्या प्रश्नात मी अनंतवादी दृष्टीचा नाही" इत्यादी प्रकारे निषेध समजून घ्यावा. "मृत्य्यूनंतर तथागत असतात" हा देखील शाश्वतवादच आहे, परंतु तो अपरान्त-कल्पनेच्या आधारे आहे; तर "जग शाश्वत आहे" हा पूर्वान्त-कल्पनेच्या आधारे आहे, हा या दोन्हींमधील फरक आहे. "मृत्य्यूनंतर तथागत नसतात" हा देखील उच्छेदवादच आहे, परंतु तो सत्त्वाच्या दृष्टीने आहे; तर "जग अशाश्वत आहे" हा सत्त्व-संस्कारांच्या दृष्टीने आहे, असे म्हणतात. 189. Sappatibhayaṃ [Pg.93] uppajjanato saha dukkhenāti sadukkhaṃ. Tenāha ‘‘kilesadukkhenā’’tiādi. Tesaṃyevāti kilesadukkhavipākadukkhānaṃyeva. Saupaghātakanti sabādhaṃ. Saupāyāsanti saparissamaṃ saupatāpaṃ sapīḷaṃ. Sapariḷāhanti sadarathaṃ. १८९. भय निर्माण होत असल्यामुळे दुःखासह असणे म्हणजे 'सदुःख'. म्हणूनच म्हटले आहे – "क्लेश-दुःखाने" इत्यादी. 'त्यांच्याच' म्हणजे क्लेश-दुःख आणि विपाक-दुःख यांच्याच. 'सउपघातक' म्हणजे बाधायुक्त. 'सउपायास' म्हणजे परिश्रमासह, संतापासह आणि पीडेसह. 'सपरिळाह' म्हणजे त्रासासह. Kiñci diṭṭhigatanti imā tāva aṭṭha diṭṭhiyo mā hontu, atthi pana, bho gotama, yaṃ kiñci diṭṭhigataṃ gahitaṃ. Na hi tāya diṭṭhiyā vinā kañci samayaṃ pavattetuṃ yujjatīti adhippāyena pucchati. Apaviddhanti samucchedappahānavasena chaḍḍitaṃ. Paññāya diṭṭhanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya bhagavatā paṭividdhaṃ. Yattha uppajjanti, taṃ sattaṃ mathenti sammaddantīti mathitāti āha ‘‘mathitānanti tesaṃyeva vevacana’’nti. Kañci dhammanti rūpadhammaṃ arūpadhammaṃ vā. Anupādiyitvāti aggahetvā. 'काही दृष्टीगत' म्हणजे – हे गौतम! या आठ दृष्टी तर नसोत, पण अशी कोणतीही दृष्टी आहे का जी आपण स्वीकारली आहे? कारण कोणत्याही दृष्टीशिवाय कोणताही सिद्धांत चालवणे योग्य नाही, या अभिप्रायाने तो विचारतो. 'अपविद्ध' म्हणजे समूळ नष्ट करून सोडून दिलेले. 'प्रज्ञेने पाहिले' म्हणजे विपश्यना-प्रज्ञेसह मार्गप्रज्ञेने भगवंतांनी साक्षात केले. जेथे उत्पन्न होतात, त्या प्राण्याला जे घुसळतात किंवा चिरडतात, ते 'मथित' होत; म्हणूनच म्हटले आहे – "मथितांचे हे त्यांचेच समानार्थी शब्द आहेत." 'कोणताही धर्म' म्हणजे रूपधर्म किंवा अरूपधर्म. 'अनुपादान करून' म्हणजे ग्रहण न करता. 190. Na upetīti saṅkhaṃ na gacchatīti atthoti āha ‘‘na yujjatī’’ti. Anujānitabbaṃ siyā anupādāvimuttassa kañcipi uppattiyā abhāvato. ‘‘Evaṃ vimuttacitto na upapajjatī’’ti kāmañcetaṃ sabhāvapavedanaṃ parinibbānaṃ, eke pana ucchedavādino ‘‘mayampi ‘satto āyatiṃ na upapajjatī’ti vadāma, samaṇo gotamopi tathā vadatī’’ti ucchedabhāveyeva patiṭṭhahissanti, tasmā bhagavā ‘‘na upapajjatīti kho vaccha na upetī’’ti āha. ‘‘Upapajjatī’’ti pana vutte sassatameva gaṇheyyāti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. Appatiṭṭhoti ucchedavādādivasena patiṭṭhārahito. Anālamboti tesaṃyeva vādānaṃ olambārammaṇassa abhāvena anālambo. Sukhapavesanaṭṭhānanti tesaññeva vādānaṃ sukhapavesanokāsaṃ mā labhatūti. Ananuññāya ṭhatvāti ‘‘na upapajjatī’’tiādinā anujānitabbāya paṭiññāya ṭhānahetu. Anuññampīti anujānitabbampi dutiyapañhaṃ paṭikkhipi. Pariyatto pana dhammo atthato paccayākāro evāti āha ‘‘dhammoti paccayākāradhammo’’ti. Aññattha payogenāti imamhā niyyānikasāsanā aññasmiṃ micchāsamaye pavattappayogena, aniyyānikaṃ vividhaṃ micchāpaṭipattiṃ paṭipajjantenāti attho. ‘‘Aññavādiyakenā’’tipi pāṭho, paccayākārato aññākāradīpakaācariyavādaṃ paggayha tiṭṭhantenāti attho. १९०. 'न उपेति' (जवळ जात नाही) म्हणजे संज्ञेला (संख्येला/ओळखायला) प्राप्त होत नाही, हा अर्थ सांगताना 'योग्य नाही' (न युज्जति) असे म्हटले आहे. उपादानरहित विमुक्त झालेल्या (अनुपादाविमुक्त) व्यक्तीचा कोणताही पुनर्जन्म (उत्पत्ती) होत नसल्यामुळे, ते मान्य करण्यासारखे असावे. 'अशा प्रकारे विमुक्तचित्त असलेला उत्पन्न होत नाही' हे जरी परिनिर्वाणाचे स्वभाव-प्रकटीकरण असले, तरी काही उच्छेदवादी 'आम्हीसुद्धा सत्त्व भविष्यात उत्पन्न होत नाही असेच म्हणतो आणि श्रमण गौतमसुद्धा तसेच म्हणतात' असे म्हणून उच्छेदवादातच प्रतिष्ठित होतील. म्हणूनच भगवंतांनी 'हे वच्छ! उत्पन्न होतो असे म्हणणे योग्य नाही' असे म्हटले. जर 'उत्पन्न होतो' असे म्हटले असते, तर ते शाश्वतवादच ग्रहण करतील, अशी योजना आहे. उर्वरित दोन प्रश्नांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'अप्पतिट्ठो' (अप्रतिष्ठित) म्हणजे उच्छेदवाद इत्यादींच्या प्रभावामुळे प्रतिष्ठारहित असणे. 'अनालंबो' (अनालंबन) म्हणजे त्याच वादांना धरून ठेवण्यासाठी कोणतेही आलंबन (आधार) नसल्यामुळे अनालंब असणे. 'सुखपवेसनट्ठानं' (सहज प्रवेश करण्याचे स्थान) म्हणजे त्याच वादांना सहज प्रवेश करण्याची संधी मिळू नये म्हणून. 'अननुञ्ञाय ठत्वा' (अमान्यतेवर ठाम राहून) म्हणजे 'उत्पन्न होत नाही' इत्यादींद्वारे मान्य करण्याजोग्या प्रतिज्ञेच्या स्थानामुळे. 'अनुञ्ञम्पि' (मान्य करण्याजोग्यालाही) म्हणजे मान्य करण्याजोग्या दुसऱ्या प्रश्नालाही नकार दिला. परंतु, पर्य्याप्त धर्म हा अर्थाच्या दृष्टीने प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) च आहे, म्हणून 'धम्मो म्हणजे प्रत्ययाकार धर्म' असे म्हटले आहे. 'अञ्ञत्थ पयोगेन' (इतरत्र प्रयोगाने) म्हणजे या नैर्याणिक (मुक्ती देणाऱ्या) शासनाऐवजी दुसऱ्या मिथ्या सिद्धांतात प्रवृत्त होण्याने, म्हणजेच अनैर्याणिक अशा विविध मिथ्या प्रतिपत्तींचे (चुकीच्या मार्गांचे) आचरण करण्याने, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञवादियकेन' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ प्रत्ययाकारापेक्षा वेगळा आकार दर्शवणाऱ्या आचार्यवादाचा स्वीकार करून त्यातच स्थित राहणे, असा आहे. 191. Appaccayoti [Pg.94] anupādāno, nirindhanoti attho. १९१. 'अप्पच्चयो' (प्रत्ययरहित) म्हणजे अनुपादान (उपादानरहित), म्हणजेच निरंधन (इंधनरहित) असा अर्थ आहे. 192. Yena rūpenāti yena bhūtupādādibhedena rūpadhammena. Taṃ rūpaṃ tappaṭibaddhasaṃyojanappahānena khīṇāsava-tathāgatassa pahīnaṃ anuppattidhammataṃ āpannaṃ. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘anuppādadhamma’’ntiādi. Aññesaṃ jānanāya abhāvaguṇatāya guṇagambhīro. ‘‘Ettakā guṇā’’ti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. ‘‘Īdisā etassa guṇā’’ti pariyogāhituṃ asakkuṇeyyatāya duppariyogāḷhoti. Dujjānoti agādhatāya gambhīro ‘‘ettakāni udakaḷhakasatānī’’tiādinā pametuṃ na sakkāti appameyyo, tato eva dujjāno. Evamevānti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi guṇavasena, tasmā ayaṃ rūpādiṃ gahetvā rūpītiādivohāro bhaveyya, parinibbutassa pana tadabhāvā tathā paññāpetuṃ na sakkā, tato taṃ ārabbha upapajjatītiādi na yujjeyya. Yathā pana vijjamāno eva jātavedo byattena purisena nīyamāno puratthimādidisaṃ gatoti vucceyya, na nibbuto, evaṃ khīṇāsavopīti dassento ‘‘evamevā’’tiādimāha. १९२. 'येन रूपेन' (ज्या रूपाने) म्हणजे महाभूत आणि उपादाय रूप इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या रूपधर्माने. ते रूप, त्याच्याशी संबंधित संयोजनांचा (बंधनांचा) प्रहाण (नाश) केल्यामुळे, क्षीणासव तथागतांचे प्रहीण (नष्ट) झाले आहे आणि ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला (अनुत्पत्तिधर्मता) प्राप्त झाले आहे. म्हणूनच पाळीमध्ये 'अनुत्पादधम्मं' (उत्पन्न न होणारा धर्म) इत्यादी म्हटले आहे. इतरांना समजण्यासारखे नसलेल्या गुणांमुळे तो 'गुणगंभीर' आहे. 'एवढे गुण आहेत' असे त्याचे प्रमाण मोजता येत नाही. 'याचे गुण अशा प्रकारचे आहेत' असे पूर्णपणे जाणून घेणे अशक्य असल्यामुळे तो 'दुप्पवियोगाळ्हो' (दुष्प्रवेश्य/खोलवर समजण्यास कठीण) आहे. 'दुज्जानो' (जाणण्यास कठीण) म्हणजे अगाधतेमुळे गंभीर असलेला, 'यात शेकडो उदकाळ्हक (पाण्याचे माप) पाणी आहे' इत्यादी प्रकारे मोजता येत नसल्यामुळे तो 'अप्पमेय्यो' (अप्रमेय/अथांग) आहे, आणि म्हणूनच तो दुर्ज्ञेय (जाणण्यास कठीण) आहे. 'एवमेव' (अशाच प्रकारे) म्हणजे ज्याप्रमाणे महासागर गंभीर, अप्रमेय आणि दुर्ज्ञेय आहे, त्याचप्रमाणे क्षीणासव (अर्हत) देखील गुणांच्या दृष्टीने तसाच आहे. म्हणून, या रूप इत्यादींना ग्रहण करून 'हा रूपवान आहे' इत्यादी व्यवहार होऊ शकतो, परंतु परिनिर्वाण पावलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत त्याचा अभाव असल्यामुळे तसे प्रज्ञापित (स्पष्ट) करता येत नाही; त्यामुळे त्याला उद्देशून 'तो उत्पन्न होतो' इत्यादी म्हणणे योग्य ठरणार नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे अस्तित्वात असलेलाच अग्नी एखाद्या चतुर माणसाने विझवला असता, तो पूर्व इत्यादी दिशेला गेला असे म्हटले जात नाही, तर तो शांत (विझलेला) झाला असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे क्षीणासवाच्या बाबतीतही आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'एवमेव' (अशाच प्रकारे) इत्यादी म्हटले आहे. Aniccatāti ettha aniccatāgahaṇaṃ asāranidassanaṃ. Tena yathā so sālarukkho sākhāpalāsādiasārāpagamena suddho sāre patiṭṭhito, evamayaṃ dhammavinayo sāsavasaṅkhātaasāravigamena lokuttaradhammasāre patiṭṭhitoti dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva. 'अनित्यता' यामध्ये अनित्यतेचे ग्रहण हे असारतेचे (निःसारतेचे) निदर्शन आहे. त्याद्वारे, ज्याप्रमाणे तो सालवृक्ष फांद्या, पाने इत्यादी असार भाग निघून गेल्यामुळे शुद्ध होऊन केवळ सारभागात (गाभ्यात) प्रतिष्ठित होतो, त्याचप्रमाणे हा धम्मविनय देखील सासव (आसवांनी युक्त) अशा असार भागाच्या विगमाने (नष्ट होण्याने) लोकोत्तर धम्मसारात प्रतिष्ठित झाला आहे, हे दर्शवले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Aggivacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अग्निवच्छसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā ३. महावच्छसुत्त-वर्णना (महावच्छसुत्ताची टीका) 193. Saha kathā etassa atthīti sahakathī, ‘‘mayaṃ pucchāvasena tumhe vissajjanavasenā’’ti evaṃ sahapavattakathoti attho. Etasseva kathitāni, tattha paṭhame vijjāttayaṃ desitaṃ, dutiye agginā dassitanti tevijjavacchasuttaṃ aggivacchasuttanti nāmaṃ visesetvā vuttaṃ. Sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, yasmā saṅkhārānaṃ niyatoyaṃ vināso anaññasamuppādo, hetusamuppannāpi na cirena nijjhānaṃ khamanti, na lahuṃ. Tenāha ‘‘vasātela [Pg.95] …pe… sujjhantī’’ti. Pacchimagamanaṃ ñāṇassa paripākaṃ gatattā. Yaṭṭhiṃ ālambitvā udakaṃ tarituṃ otaranto puriso ‘‘yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno’’ti vutto. Kammapathavasena vitthāradesananti saṃkhittadesanaṃ upādāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘mūlavasena cetthā’’tiādi. Vitthārasadisāti kammapathavasena idha desitadesanāva mūlavasena desitadesanaṃ upādāya vitthārasadisā. Vitthāradesanā nāma natthīti na kevalaṃ ayameva, atha kho sabbāpi buddhānaṃ nippariyāyena ujukena niravasesato vitthāradesanā nāma natthi desanāñāṇassa mahāvisayatāya karaṇasampattiyā ca tajjāya mahānubhāvattā sabbaññutaññāṇassa. Sabbaññutaññāṇasamaṅgitāya hi avasesapaṭisambhidānubhāvitāya aparimitakālasambhatañāṇasambhārasamudāgatāya kadācipi parikkhayānarahāya anaññasādhāraṇāya paṭibhānapaṭisambhidāya pahūtajivhāditadanurūparūpakāyasampattisampadāya vitthāriyamānā bhagavato desanā kathaṃ parimitā paricchinnā bhaveyya, mahākāruṇikatāya pana bhagavā veneyyajjhāsayānurūpaṃ tattha tattha parimitaṃ paricchinnaṃ katvā niṭṭhapeti. Ayañca attho mahāsīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo) dīpetabbo. Sabbaṃ saṃkhittameva attajjhāsayavasena akathetvā bodhaneyyapuggalajjhāsayavasena desanāya niṭṭhāpitattā. Na cettha dhammasāsanavirodho pariyāyaṃ anissāya yathādhammaṃ dhammānaṃ bodhitattā sabbalahuttā cāti. १९३. ज्याच्याशी संवाद (सहकथा) होतो तो 'सहकथी' होय. 'आम्ही प्रश्नांच्या माध्यमातून आणि तुम्ही उत्तरांच्या माध्यमातून' अशा प्रकारे एकत्र चालणारा संवाद, असा याचा अर्थ आहे. त्यालाच हे सांगितले गेले आहे. त्यापैकी पहिल्या सुत्तात त्रिविद्या (विज्जात्तय) उपदेशिली आहे आणि दुसऱ्या सुत्तात अग्नीच्या उदाहरणाने दर्शविले आहे, म्हणून त्यांना अनुक्रमे 'तेविज्जवच्छसुत्त' आणि 'अग्निवच्छसुत्त' अशी विशेष नावे दिली आहेत. ते आपली मते (लद्धि) लवकर सोडत नाहीत, कारण संस्कारांचा हा विनाश निश्चित आहे आणि तो इतर कशानेही उत्पन्न होत नाही; हेतूने उत्पन्न झालेले संस्कार देखील लवकर चिंतनास पात्र ठरत नाहीत, सहजपणे नाही. म्हणूनच 'वसातेल (चरबीचे तेल) ...पे... शुद्ध होतात' असे म्हटले आहे. 'पच्छिमगमनं' (शेवटी जाणे) म्हणजे ज्ञानाचा परिपाक झाल्यामुळे होय. काठीचा आधार घेऊन पाणी पार करण्यासाठी उतरणाऱ्या माणसाला 'काठी घेऊन पाण्यात उतरणारा' असे म्हटले आहे. 'कर्मपथाच्या दृष्टीने सविस्तर उपदेश' हे संक्षिप्त उपदेशाला अनुसरून म्हटले आहे. म्हणूनच 'येथे मूळ कारणाच्या दृष्टीने देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'विस्तारसदृश' म्हणजे येथे कर्मपथाच्या दृष्टीने दिलेला उपदेश हा मूळ कारणाच्या दृष्टीने दिलेल्या उपदेशाला अनुसरून विस्तारासारखाच आहे. 'सविस्तर उपदेश नावाचा काही नाही' म्हणजे केवळ हाच नाही, तर बुद्धांचा कोणताही उपदेश पूर्णपणे, थेट आणि निरवशेष असा सविस्तर उपदेश नसतो; कारण उपदेश-ज्ञानाचा विषय अत्यंत विशाल आहे आणि सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्रभावामुळे त्याची साधनसंपत्ती महान आहे. कारण, सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे, उर्वरित प्रतिसंभिदांच्या (ज्ञानविशेषांच्या) प्रभावामुळे, अपरिमित काळापासून संचित केलेल्या ज्ञानसंभारातून प्राप्त झालेल्या, कधीही क्षय न होणाऱ्या, इतरांपेक्षा वेगळ्या अशा प्रतिभान-प्रतिसंभिदेमुळे आणि विशाल जिव्हा (जीभ) इत्यादींना अनुरूप अशा रूपकायाच्या समृद्धीमुळे भगवंतांचा विस्तारत जाणारा उपदेश मर्यादित किंवा परिच्छिन्न कसा असू शकेल? परंतु, महाकारुणिक असल्यामुळे भगवान विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या आशयानुसार (पात्रतेनुसार) तिथे तिथे मर्यादित आणि परिच्छिन्न करून उपदेश समाप्त करतात. आणि हा अर्थ 'महासिहनादसुत्ता'द्वारे (म. नि. १.१४६ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. सर्व काही संक्षिप्तच आहे, कारण ते स्वतःच्या इच्छेनुसार न सांगता बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयानुसार उपदेश संपवला गेला आहे. आणि यात धम्मशासनाचा कोणताही विरोध नाही, कारण कोणत्याही पर्यायाचा (पद्धतीचा) आश्रय न घेता यथाधम्म धर्माचा बोध करून दिला आहे आणि तो अत्यंत सुलभ आहे. 194. Satta dhammā kāmāvacarā sampattasamādānaviratīnaṃ idhādhippetattā. १९४. येथे संपत्त-विरती आणि समादान-विरती अभिप्रेत असल्यामुळे सात धर्म कामावचर आहेत. Aniyametvāti ‘‘sammāsambuddho, sāvako’’ti vā niyamaṃ visesena akatvā. Attānameva…pe… veditabbaṃ, tathā hi paribbājako ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo’’ti āha. 'अनियमेत्वा' (नियम न करता) म्हणजे 'सम्यक्संबुद्ध किंवा श्रावक' असा विशेष नियम न करता. स्वतःलाच...पे... जाणून घ्यावे, कारण तो परिव्राजक 'आपण (भवंत) गौतम थांबा' असे म्हणाला. 195. Satthāva arahā hoti paṭipattiyā pāripūribhāvato. Tasmiṃ byākateti tasmiṃ ‘‘ekabhikkhupi sāvako’’tiādinā suṭṭhu pañhe kathite. १९५. प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) परिपूर्णतेमुळे शास्ताच अर्हत असतात. 'तस्मिं ब्याकते' (त्याचे स्पष्टीकरण केल्यावर) म्हणजे 'एक भिक्खू देखील श्रावक आहे' इत्यादी प्रकारे प्रश्नाचे उत्तम प्रकारे स्पष्टीकरण केल्यावर. 196. Sampādakoti paṭipattisampādako. १९६. 'संपादको' (संपादन करणारा) म्हणजे प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) संपादन करणारा. 197. Sekhāya [Pg.96] vijjāyāti sekhalakkhaṇappattāya maggapaññāya sātisayaṃ katvā karaṇavasena vuttā, phalapaññā pana tāya pattabbattā kammabhāvena vuttā. Tenāha ‘‘heṭṭhimaphalattayaṃ pattabba’’nti. Imaṃ panettha aviparītamatthaṃ pāḷito eva viññāyamānaṃ appaṭivijjhanato vitaṇḍavādī ‘‘yāvatakaṃ sekhena pattabbaṃ, anuppattaṃ taṃ mayā’’ti vacanalesaṃ gahetvā ‘‘arahattamaggopi anena pattoyevā’’ti vadati. Evanti idāni vuccamānāya gāthāya. १९७. ‘सेखाय विज्जाय’ (शैक्ष विद्येने) म्हणजे शैक्ष-लक्षण प्राप्त झालेल्या मार्गप्रज्ञेच्या (मग्गपञ्ञा) माध्यमातून अतिशय उत्कृष्ट करून करण (साधन) रूपाने म्हटले आहे. परंतु फलप्रज्ञा (फलपञ्ञा) तिच्याद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे कर्म रूपाने म्हटली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'खालील तीन फळे प्राप्त करण्यायोग्य आहेत'. पाळीमधूनच (पाळितो) समजणारा हा अचूक अर्थ न समजल्यामुळे, वितंडवादी 'शैक्षाने जे काही प्राप्त करायचे आहे, ते मी प्राप्त केले आहे' या शब्दांचा आधार घेऊन 'याने अर्हत्त्वमार्ग देखील प्राप्त केलाच आहे' असे म्हणतो. 'एवम्' (अशा प्रकारे) हे आता म्हटल्या जाणाऱ्या गाथेसाठी आहे. Kilesāni pahāya pañcāti pañcorambhāgiyasaṃyojanasaṅkhāte saṃkilese pahāya pajahitvā, pahānahetu vā. Paripuṇṇasekhoti sabbaso vaḍḍhitasekhadhammo. Aparihānadhammoti aparihānasabhāvo. Na hi yassa phātigatehi sīlādidhammehi parihāni atthi, samādhimhi paripūrakāritāya cetovasippatto. Tenāha ‘‘samāhitindriyo’’ti. Aparihānadhammattāva ṭhitatto. ‘किलेसानि पहाय पञ्च’ (पाच क्लेशांचा त्याग करून) म्हणजे पाच ओराम्भागिय-संयोजन (खालची पाच बंधने) नावाच्या संक्लेशांचा त्याग करून, किंवा त्यागाच्या हेतूने. ‘परिपुण्णसेखो’ (परिपूर्ण शैक्ष) म्हणजे सर्व प्रकारे वाढलेले शैक्षधर्म असलेला. ‘अपरिहानधम्मो’ म्हणजे जिचा ऱ्हास होत नाही असा स्वभाव असलेला. कारण, ज्याचा वृद्धिंगत झालेल्या शीलादी धर्मांपासून ऱ्हास होत नाही, तो समाधीमध्ये परिपूर्णता आणल्यामुळे चेतोवशी (मनावर नियंत्रण) प्राप्त झालेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘समाहितिन्द्रियो’ (समाहित इंद्रिये असलेला). अपरिहानधर्मी (ऱ्हास न होणारा स्वभाव) असल्यामुळेच तो ‘ठितत्तो’ (स्थिरचित्त) आहे. Anāgāminā hi asekhabhāvāvahā dhammā paripūretabbā, na sekhabhāvāvahāti so ekantaparipuṇṇe sekho vutto. Etaṃ na buddhavacananti ‘‘maggo bahucittakkhaṇiko’’ti etaṃ vacanaṃ na buddhavacanaṃ anantarekantavipākadānato, bahukkhattuṃ pavattane payojanābhāvato ca lokuttarakusalassa, ‘‘samādhimānantarikaññamāhu (khu. pā. 6.5; su. ni. 228), na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti (su. ni. 719) evamādīni suttapadāni etassatthasādhakāni. Orambhāgiyasaṃyojanappahānena sekkhadhammaparipūribhāvassa vuttatāya attho tava vacanena virujjhatīti. Assa āyasmato vacchassa. कारण अनागामीने अशैक्ष-भाव (असेखभाव) आणणारे धर्म परिपूर्ण करायचे असतात, शैक्ष-भाव आणणारे नाही; म्हणून त्याला एकांततः परिपूर्ण असलेला शैक्ष (sekha) म्हटले आहे. ‘हे बुद्धवचन नाही’ म्हणजे ‘मार्ग अनेक चित्तक्षणांचा असतो’ हे विधान बुद्धवचन नाही, कारण लोकोत्तर कुशल (लोकुत्तरकुसल) हे तात्काळ आणि निश्चित विपाक देणारे असते, आणि ते अनेक वेळा प्रवृत्त होण्यात काही प्रयोजन नसते. ‘समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहु’ (त्या समाधीला आनंतरीक म्हणतात) आणि ‘न पारं दिगुणं यन्ति’ (ते दुसऱ्यांदा पलीकडच्या तीरावर जात नाहीत) इत्यादी सुत्तपदे या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) आहेत. ओराम्भागिय-संयोजनांच्या प्रहाणाने (त्यागाने) शैक्षधर्माची परिपूर्णता होते असे म्हटल्यामुळे, हा अर्थ तुमच्या वचनाशी विसंगत ठरतो. ‘अस्स’ म्हणजे त्या आयुष्यमान वच्छाचे. 198. Abhiññā vā kāraṇanti yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Avasāne chaṭṭhābhiññāya pana arahattaṃ. Ettha ca yasmā paṭhamasutte āsavakkhayo adhippeto, āsavā khīṇā eva, na puna khepetabbā, tasmā tattha ‘‘yāvadevā’’ti na vuttaṃ. Idha phalasamāpatti adhippetā, sā ca punappunaṃ samāpajjīyati, tasmā ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ. Tato eva hi ‘‘arahattaṃ vā kāraṇa’’nti vuttaṃ. Tañhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, [Pg.97] yadariyā etarahi upasampajja viharantī’’ti (ma. ni. 1.465; 3.307) anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā abhiññā nibbattentassa kāraṇaṃ, tayidaṃ sabbasādhāraṇaṃ na hotīti sādhāraṇavasena naṃ dassento ‘‘arahattassa vipassanā vā’’ti āha. १९८. ‘अभिञ्ञा वा कारणं’ (किंवा अभिज्ञा हे कारण आहे) कारण जे तिथे तिथे साक्षात्काराची योग्यता म्हणून ओळखले जाणारे ऋद्धिविधींचे (ऋद्धि-शक्तींचे) अनुभव घेणे इत्यादी आहे, त्याचे कारण अभिज्ञा (अभिञ्ञा) आहे. जर ऋद्धिविधींचे अनुभव घेणे इत्यादी हीच अभिज्ञा असेल, तर अशा वेळी अभिज्ञा-पादक ध्यान (अभिज्ञा उत्पन्न करणारे ध्यान) हे कारण आहे. शेवटी, सहाव्या अभिज्ञेने अर्हत्त्व प्राप्त होते. आणि येथे, पहिल्या सुत्तात आसवांचा क्षय (आसवक्खय) अभिप्रेत असल्यामुळे, आणि आसव क्षीणच झालेले असल्यामुळे, ते पुन्हा नष्ट करायचे नसतात, म्हणून तिथे ‘यावदेव’ (केवळ यासाठीच) असे म्हटले नाही. येथे फलसमापत्ती अभिप्रेत आहे, आणि ती वारंवार प्राप्त केली जाते, म्हणून ‘यावदेव’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘अर्हत्त्व किंवा कारण’ असे म्हटले आहे. कारण ‘कधी बरं मी त्या आयतनात (अवस्थेत) उपसंपन्न होऊन (प्रवेश करून) विहरेन, ज्यामध्ये आर्य सध्या उपसंपन्न होऊन विहरत आहेत?’ अशा प्रकारे अनुत्तर विमोक्षांविषयी (विमुक्तींविषयी) इच्छा निर्माण करून अभिज्ञा उत्पन्न करणाऱ्यासाठी ते कारण आहे. हे सर्वांसाठी साधारण (समान) नसते, म्हणून साधारण रूपाने ते दर्शवताना ‘अर्हत्त्वाची विपश्यना (विपस्सना) किंवा’ असे म्हटले आहे. 200. Paricaranti nāma vippakatabrahmacariyavāsattā. Pariciṇṇo hoti sāvakena nāma satthu dhamme kattabbā paricariyā sammadeva niṭṭhāpitattā. Tenāha ‘‘iti…pe… thero evamāhā’’ti. Tesaṃ guṇānanti tesaṃ asekkhaguṇānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. २००. ‘परिचरन्ति’ (सेवा करतात) असे म्हटले आहे कारण त्यांचा ब्रह्मचर्यवास अपूर्ण (अपूर्ण राहिलेला) असतो. श्रावकाद्वारे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) धम्मामध्ये करायची सेवा योग्य प्रकारे पूर्ण केली गेल्यामुळे शास्ते ‘परिचिण्णो’ (सेविलेले) होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘इति... पे... थेरो एवमाहा’ (अशा प्रकारे... पे... स्थविरांनी असे म्हटले). ‘तेसं गुणानं’ (त्या गुणांचे) म्हणजे त्या अशैक्ष गुणांचे (असेक्खगुणांचे). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Mahāvacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. महावच्छसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā ४. दीघनखसुत्त-वर्णना (दीघनखसुत्ताची व्याख्या) 201. Khananaṃ khataṃ, sūkarassa khataṃ ettha atthīti sūkarakhatā, sūkarassa vā imasmiṃ buddhuppāde paṭhamaṃ khataṃ upādāya sūkarakhatā, tāya. Evaṃnāmaketi evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake. Paṃsudhoteti dhotapaṃsuke. Otaritvā abhiruhitabbanti pakatibhūmito anekehi sopānaphalakehi otaritvā puna leṇadvāraṃ katipayehi abhiruhitabbaṃ. २०१. ‘खनन’ म्हणजे खणणे (खत). डुकराने खणलेले (खत) येथे आहे म्हणून ‘सूकरखता’ (डुकराने खणलेली गुहा), किंवा या बुद्धोत्पादामध्ये (बुद्धांच्या काळात) डुकराने प्रथम खणल्याचा संदर्भ घेऊन ‘सूकरखता’; तिच्याद्वारे. ‘एवंनामके’ म्हणजे स्त्रीलिंगी रूपाने असे नाव मिळालेली. ‘पंसुधोते’ म्हणजे जिची धूळ धुतली गेली आहे अशी. ‘उतरून चढावे लागते’ म्हणजे नैसर्गिक जमिनीवरून अनेक पायऱ्यावरून खाली उतरून पुन्हा गुहेच्या दारापाशी काही पायऱ्या चढाव्या लागतात. Ṭhitakovāti mātulassa ṭhitattā tattha sagāravasapatissavasena ṭhitakova. Kiñcāpi sabba-saddo avisesato anavasesapariyādāyako, vatthuadhippāyānurodhī pana saddappayogoti tamatthaṃ sandhāya paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha. Yā loke manussaupapattiyotiādikā upapattiyo, tā anatthasamudāgatā tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato, tasmā samayavādīhi vuccamānā sabbā āyatiṃ uppajjanaupapatti na hoti. Jalabubbuḷakā viya hi ime sattā tattha tattha samaye uppajjitvā bhijjanti, tesaṃ tattha paṭisandhi natthīti assa adhippāyo. Tenāha ‘‘paṭisandhiyo’’tiādi. Assa adhippāyaṃ muñcitvāti yenādhippāyena paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha, taṃ tassa adhippāyaṃ jānantopi ajānanto viya hutvā tassa akkhare tāva dosaṃ dassentoti [Pg.98] padesasabbaṃ sandhāya tena vuttaṃ, sabbasabbavisayaṃ katvā tattha dosaṃ gaṇhanto. Yathā loke kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ, taṃ musā’’ti vutte tassa vacanassa sabbantogadhattā musābhāvo āpajjeyya, evaṃ imassapi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadato tathā pavattā diṭṭhipi nakkhamatīti atthato āpannameva hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘esāpi te diṭṭhi nakkhamatī’’ti. Yathā pana kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ musā’’ti vutte adhippāyānurodhinī saddappavatti, tassa vacanaṃ muñcitvā tadaññesameva musābhāvo ñāyāgato, evamidhāpi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vacanato yassā diṭṭhiyā vasena ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti tena vuttaṃ, taṃ diṭṭhiṃ muñcitvā tadaññameva yathādhippetaṃ sabbaṃ nakkhamatīti ayamattho ñāyāgato, bhagavā pana vādīvaro sukhumāya āṇiyā thūlaṃ āṇiṃ nīharanto viya upāyena tassa diṭṭhigataṃ nīharituṃ tassa adhippāyena avatvā saddavasena tāva labbhamānaṃ dosaṃ dassento ‘‘yāpi kho te’’tiādimāha. Tena vuttaṃ – ‘‘assa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento’’ti. ‘ठितकोवा’ (उभाच असलेला) म्हणजे त्याचे मामा उभे असल्यामुळे तिथे आदर आणि सन्मानापोटी तो उभाच राहिला. जरी ‘सब्ब’ (सर्व) हा शब्द सामान्यतः काहीही शिल्लक न ठेवता सर्वसमावेशक असला, तरी शब्दाचा प्रयोग विषयाच्या अभिप्रायानुसार होतो; हाच अर्थ मनात ठेवून परिव्राजकाने ‘मला काहीही मान्य नाही’ (सब्बं मे नक्खमति - मला सर्व अमान्य आहे) असे म्हटले. जगात मानवी उत्पत्ती (पुनर्जन्म) इत्यादी ज्या उत्पत्ती आहेत, त्या अनर्थाला कारणीभूत आहेत कारण तिथे तिथेच प्राण्यांचा उच्छेद (नाश) होतो; म्हणून संप्रदायवाद्यांनी सांगितलेली कोणतीही भविष्यातील उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही. कारण पाण्याचे बुडबुडे जसे तिथे तिथे योग्य वेळी उत्पन्न होऊन फुटतात, तसेच हे प्राणी देखील तिथे तिथे उत्पन्न होऊन नष्ट होतात, त्यांचा तिथे पुनर्जन्म (पटिसन्धि) होत नाही – असा त्याचा अभिप्राय होता. म्हणूनच ‘पटिसन्धियो’ (पुनर्जन्म) इत्यादी म्हटले आहे. ‘त्याचा अभिप्राय सोडून’ म्हणजे ज्या अभिप्रायाने परिव्राजकाने ‘मला काहीही मान्य नाही’ असे म्हटले, तो त्याचा अभिप्राय माहीत असूनही न माहीत असल्यासारखे करून, आधी त्याच्या शब्दांमधील दोष दाखवण्यासाठी, त्याने म्हटलेल्या अंशतः ‘सर्व’ या शब्दाचा संदर्भ घेऊन, त्याला पूर्णपणे सर्वव्यापी करून त्यात दोष काढला. ज्याप्रमाणे जगात कोणी ‘सर्व बोलणे खोटे आहे’ असे म्हटले असता, त्याचे स्वतःचे बोलणेही ‘सर्व’ मध्ये समाविष्ट असल्यामुळे त्याचे खोटेपणा सिद्ध होईल; त्याचप्रमाणे ‘मला काहीही मान्य नाही’ असे म्हणणाऱ्या या व्यक्तीचे देखील, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले मत (दृष्टी) त्याला मान्य नाही, हे अर्थावरून सिद्धच होते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले – ‘तुझे हे मत देखील तुला मान्य नाही का?’ परंतु ज्याप्रमाणे कोणी ‘सर्व बोलणे खोटे आहे’ असे म्हटले असता, शब्दाचा प्रयोग अभिप्रायानुसार होतो आणि त्याचे स्वतःचे बोलणे सोडून इतरांचेच बोलणे खोटे आहे हे न्यायाने सिद्ध होते; त्याचप्रमाणे येथेही ‘मला काहीही मान्य नाही’ या वचनावरून, ज्या मताच्या प्रभावाने त्याने ‘मला काहीही मान्य नाही’ असे म्हटले, ते मत सोडून इतर सर्व काही अभिप्रेत असल्याप्रमाणे मान्य नाही, हा अर्थ न्यायाने सिद्ध होतो. परंतु वादविवादात श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांनी, एखाद्या बारीक खिळ्याने मोठा खिळा उपटून काढावा त्याप्रमाणे, उपायाने त्याचे ते मत (दिट्ठिगत) दूर करण्यासाठी, त्याच्या अभिप्रायानुसार न बोलता, शब्दांच्या आधारे मिळणारा दोष दाखवत ‘यापि खो ते’ (तुझे जे हे मत आहे) इत्यादी म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘त्याचा अभिप्राय सोडून आधी शब्दांमधील दोष दाखवताना’. Paribbājako pana yaṃ sandhāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti mayā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ so’’ti yathāvuttadosapariharaṇatthaṃ tasmiṃ atthe vuccamāne esa doso sabbo na hoti, evampi samaṇo gotamo mama vāde dosameva āropeyyāti attano ajjhāsayaṃ niguhitvā yathāvuttadosaṃ pariharitukāmo ‘‘esā me’’tiādimāha. Tattha tampassa tādisamevāti yaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti gahitaṃ vatthu, tampi tādisameva bhaveyyāti. Ayañca sabbantogadhadiṭṭhi mayhampi diṭṭhivatthu, taṃ me khameyyavāti. Yasmā pana ‘‘esāpi diṭṭhi tuyhaṃ nakkhamatī’’ti yāpi diṭṭhi vuttā bhavatā gotamena, sāpi mayhaṃ nakkhamati, tasmā sabbaṃ me nakkhamatevāti paribbājakassa adhippāyo. Tenāha – ‘‘taṃ pariharāmīti saññāya vadatī’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘tasmāpi ucchedadiṭṭhi mayhaṃ nakkhamatī’’ti. ‘‘Esā me diṭṭhī’’ti yā ṭhitibhūtā diṭṭhi, tāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti panettha sabbaggahaṇena gahitattā āha – ‘‘atthato panassa esā diṭṭhi na me khamatīti āpajjatī’’ti. Ayaṃ dosoti dassento āha ‘‘yassa panā’’tiādi. Esāti diṭṭhi. Rucitanti diṭṭhidassanena abhinivisitvā rocetvā gahitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sati diṭṭhiyā akkhamabhāve tato tāya gahitāya khameyya rucceyya yathā, evaṃ sabbassa akkhamabhāveti [Pg.99] aparabhāge sabbaṃ khamati ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchatīti esa ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti evaṃ vadanto ucchedavādī taṃ vuttanayena sabbassa khamanaṃ ruccanaṃ na sampaṭicchati. Ñāyena vuttamatthaṃ kathaṃ na sampaṭicchatīti āha ‘‘kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhātī’’ti. Sabbesañhi dhammānaṃ āyatiṃ uppādaṃ aruccitvā taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadati, ucchedadiṭṭhikesu ca ucchinnesu kuto ucchedadiṭṭhisabhāvoti. परिव्राजकाने मात्र ज्याला उद्देशून "मला सर्व काही मान्य नाही" असे माझ्याकडून म्हटले गेले, "ते हेच आहे" अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या दोषाचे निवारण करण्यासाठी त्या अर्थाचे प्रतिपादन केले जात असताना हा सर्व दोष राहत नाही, तरीही श्रमण गौतम माझ्या वादात दोषच लावतील, असा स्वतःचा हेतू लपवून आणि आधी सांगितलेल्या दोषाचे निवारण करण्याची इच्छा धरून "हे माझे..." इत्यादी म्हटले. तेथे "त्याचे ते देखील तसेच होईल" म्हणजे जे "मला सर्व काही मान्य नाही" असे गृहीत धरलेले तत्त्व आहे, ते देखील तसेच होईल. आणि ही सर्वसमावेशक दृष्टी माझ्यासाठीही दृष्टीचा विषय आहे, ती मला मान्य असावी का? परंतु, "ही दृष्टी देखील तुला मान्य नाही" अशी जी दृष्टी भगवान गौतमांनी सांगितली आहे, ती देखील मला मान्य नाही, म्हणून "मला सर्व काही अमान्यच आहे" असा परिव्राजकाचा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्याचे निवारण करतो या समजुतीने तो बोलतो". आणि पुढे असेही म्हणेल "म्हणूनच उच्छेददृष्टी देखील मला मान्य नाही". "ही माझी दृष्टी आहे" अशी जी प्रस्थापित दृष्टी आहे, तिच्याद्वारे "मला सर्व काही मान्य नाही" येथे "सर्व" या शब्दाच्या ग्रहणाने ती गृहीत धरली गेल्यामुळे म्हटले आहे – "अर्थातच त्याची ही दृष्टी मला मान्य नाही असे निष्पन्न होते". "हा दोष आहे" हे दर्शवताना म्हटले आहे "ज्याला मात्र..." इत्यादी. "ही" म्हणजे दृष्टी. "रुचलेले" म्हणजे दृष्टीच्या दर्शनाने अभिनिवेश करून, आवडून स्वीकारलेले. म्हणून दृष्टीच्या अमान्यतेने ते अरुचिकर असले पाहिजे, असे असताना दृष्टीच्या अमान्यतेमध्ये, त्यानंतर तिच्याद्वारे स्वीकारलेल्या गोष्टी जशा मान्य व्हाव्यात, रुचाव्यात, तसेच सर्वांच्या अमान्यतेमध्ये नंतरच्या काळात "सर्व काही मान्य होते, रुचते" असे निष्पन्न होते. "परंतु तो त्याचा स्वीकार करत नाही" म्हणजे हा "मला सर्व काही मान्य नाही" असे बोलणारा उच्छेदवादी आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सर्वांचे मान्य होणे किंवा रुचणे स्वीकारत नाही. न्यायाने सांगितलेला अर्थ तो कसा स्वीकारत नाही? हे सांगताना म्हटले आहे – "केवळ त्या उच्छेददृष्टीचा देखील तो उच्छेदच स्वीकारतो". कारण सर्व धर्मांच्या भविष्यातील उत्पत्तीला नापसंत करून, त्याला उद्देशून हा "मला सर्व काही मान्य नाही" असे म्हणतो, आणि उच्छेदवाद्यांमध्ये सर्व नष्ट झाल्यावर उच्छेददृष्टीचा स्वभाव कोठून असणार? Tenāti tena kāraṇena, yasmā idhekacce sattā īdisaṃ diṭṭhiṃ paggayha tiṭṭhanti, tasmāti vuttaṃ hoti. Pajahanakena vā cittena ekajjhaṃ gahetvā pajahanakehi appajahanake niddhāretuṃ bhagavā ‘‘ato…pe… bahutarā’’ti avocāti āha – ‘‘pajahanakesu nissakka’’nti yathā ‘‘pañcasīlehi pabhāvanā paññavantatarā’’ti. ‘‘Bahū’’ti vatvā na kevalaṃ bahū, atha kho ativiya bahūti dassento ‘‘bahutarā’’ti āha. ‘‘Bahū hī’’ti nayidaṃ nissakkavacanaṃ, atha kho paccattavacanaṃ. Kathaṃ hi-saddoti āha ‘‘hi-kāro nipātamatta’’nti. Anissakkavacanaṃ tāva tassa pajahanakānaṃ bahubhāvato tepi parato ‘‘bahutarā’’ti vuccīyanti. Mūladassananti ye tādisaṃ dassanaṃ paṭhamaṃ upādiyanti, tajjātikameva pacchā gahitadassanaṃ. Vijātiyañhi paṭhamaṃ gahitadassanaṃ appahāya vijātiyassa gahaṇaṃ na sambhavati viruddhassa abhinivesassa saha anavaṭṭhānato. Aviruddhaṃ pana mūladassanaṃ avissajjitvā visayādibhedabhinnaṃ aparadassanaṃ gahetuṃ labbhati. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. "तेन" म्हणजे त्या कारणाने, ज्या अर्थी येथे काही प्राणी अशा दृष्टीचा स्वीकार करून राहतात, म्हणून असे म्हटले आहे. किंवा त्याग करणाऱ्या चित्ताने एकत्र ग्रहण करून, त्याग करणाऱ्यांमधून त्याग न करणाऱ्यांना वेगळे करण्यासाठी भगवंतांनी "यापेक्षा...पे... अधिक आहेत" असे म्हटले, म्हणून सांगितले आहे – "त्याग करणाऱ्यांमध्ये अपादान (निसर्ग)" जसे "पंचशीलांपेक्षा प्रज्ञेची भावना अधिक प्रज्ञावान आहे". "अनेक" असे म्हणून केवळ अनेकच नाही, तर अत्यंत अनेक आहेत हे दर्शवण्यासाठी "अधिक" असे म्हटले आहे. "बहू हि" हे अपादान वचन (निसर्गवचन) नाही, तर ते प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे. "हि" हा शब्द कसा आहे? तर सांगितले आहे – "हि-कार हा केवळ निपात आहे". अपादान नसलेले वचन तर त्याच्या त्याग करणाऱ्यांच्या बहुसंख्येमुळे ते देखील पुढे "अधिक" असे म्हटले जातात. "मूळ दर्शन" म्हणजे जे तशा दर्शनाचा प्रथम स्वीकार करतात, त्याच जातीचे नंतर स्वीकारलेले दर्शन असते. कारण विजातीय असे प्रथम स्वीकारलेले दर्शन न सोडता दुसऱ्या विजातीय दर्शनाचा स्वीकार करणे शक्य नाही, कारण विरुद्ध अभिनिवेशांचे एकत्र राहणे शक्य नसते. परंतु अविरुद्ध असलेले मूळ दर्शन न सोडता, विषयादी भेदांनी भिन्न असलेले दुसरे दर्शन स्वीकारता येते. म्हणूनच म्हटले आहे "आणि येथे..." इत्यादी. Tattha kiñcāpi ekaccasassatavādo sassatucchedābhinivesānaṃ vasena yathākkamaṃ sassatucchedaggāhanajātiko, ucchedaggāhena pana sassatābhinivesassa taṃgāhena ca asassatābhinivesassa virujjhanato ubhayatthapi ‘‘ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetu’’nti ca. Mūlasassatañhi paṭhamaṃ gahitaṃ. Āyatanesupi yojetabbanti paṭhamaṃ cakkhāyatanaṃ sassatanti gahetvā aparabhāge na kevalaṃ cakkhāyatanameva sassataṃ, sotāyatanampi sassataṃ, ghānāyatanādipi sassatanti gaṇhātītiādinā yojetabbaṃ. Āyatanesupīti pi-saddena dhātūnaṃ indriyānampi gāho daṭṭhabbo. Idaṃ sandhāyāti [Pg.100] ‘‘mūle sassata’’ntiādinā vuttapaṭhamaggāhassa samānajātiyaṃ aparaggāhaṃ sandhāya. तेथे जरी काही अंशी शाश्वतवाद हा शाश्वत आणि उच्छेद यांच्या अभिनिवेशाच्या प्रभावाने अनुक्रमे शाश्वत व उच्छेद ग्रहण करणाऱ्या स्वभावाचा असला, तरी उच्छेद ग्रहणाने शाश्वत अभिनिवेशाचा आणि त्याच्या ग्रहणाने अशाश्वत अभिनिवेशाचा विरोध होत असल्यामुळे दोन्ही ठिकाणी "एकदेशीय शाश्वत देखील ग्रहण करणे शक्य नाही" असे म्हटले आहे, तसेच "शाश्वत किंवा उच्छेद ग्रहण करणे शक्य नाही" असेही म्हटले आहे. कारण मूळ शाश्वत हे प्रथम ग्रहण केले जाते. "आयतनांमध्येही योजना करावी" म्हणजे प्रथम चक्षुआयतन शाश्वत आहे असे मानून, नंतरच्या काळात केवळ चक्षुआयतनच शाश्वत नाही, तर श्रोत्रआयतनही शाश्वत आहे, घ्राणायतन इत्यादी देखील शाश्वत आहेत, असे ग्रहण करतो, अशा प्रकारे योजना करावी. "आयतनांमध्येही" यातील "अपि" (ही) शब्दाने धातू आणि इंद्रियांचे ग्रहण देखील समजावे. "याला उद्देशून" म्हणजे "मुळात शाश्वत" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पहिल्या ग्रहणाच्या समान जातीच्या दुसऱ्या ग्रहणाला उद्देशून. Dutiyavāre paṭhamavāre vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha ādīnavaṃ disvāti ‘‘yadi rūpaṃ sassataṃ siyā, nayidaṃ ābādhāya saṃvatteyya. Yasmā ca kho idaṃ rūpaṃ asassataṃ, tasmā abhiṇhapaṭipīḷanaṭṭhena udayavayavantatāya rūpaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, sassatābhiniveso micchā’’tiādinā tattha sassatavāde ādīnavaṃ dosaṃ disvā. Oḷārikanti tasmā paṭipīḷanaṭṭhena ayāthāvaggāhatāya rūpaṃ na saṇhaṃ oḷārikameva. Vedanādīnampi aniccādibhāvadassanaṃ rūpavedanāādīnaṃ samānayogakkhamattā. Vissajjetīti pajahati. दुसऱ्या वेळी, पहिल्या वेळी सांगितल्याप्रमाणेच आणि सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. तेथे "आदीनव (दोष) पाहून" म्हणजे "जर रूप शाश्वत असते, तर ते पीडेला कारणीभूत ठरले नसते. आणि ज्या अर्थी हे रूप अशाश्वत आहे, त्या अर्थी वारंवार पीडित होण्याच्या अर्थाने आणि उत्पत्ती-विनाशयुक्त असल्यामुळे रूप हे अनित्य, संस्कृत (संस्कारित) आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे, शाश्वत अभिनिवेश हा मिथ्या आहे" इत्यादी प्रकारे त्या शाश्वतवादातील आदीनव म्हणजे दोष पाहून. "ओळारिक" (स्थूल) म्हणजे म्हणून पीडित होण्याच्या अर्थाने आणि अयथार्थ ग्रहणामुळे रूप हे सूक्ष्म नसून स्थूलच आहे. वेदना इत्यादींचे देखील अनित्यत्व इत्यादी पाहणे हे रूप, वेदना इत्यादींच्या समान योगक्षेमतेमुळे (समान स्वभावामुळे) आहे. "विसर्जन करतो" म्हणजे त्याग करतो. Tisso laddhiyoti sassatucchedaekaccasassatadiṭṭhiyo. Yasmā sassatadiṭṭhikā vaṭṭe rajjanassa āsannā. Tathā hi te olīyantīti vuccanti, bhavābhavadiṭṭhīnaṃ vasena imesaṃ sattānaṃ saṃsārato sīsukkhipanaṃ natthīti etāva tisso visesato gahetabbā. "तीन मते (लद्धी)" म्हणजे शाश्वत, उच्छेद आणि एकदेशीय शाश्वत दृष्टी. कारण शाश्वतदृष्टी असणारे संसारात (भवचक्रात) आसक्त होण्याच्या जवळ असतात. म्हणूनच त्यांना "लीन होतात" असे म्हटले जाते, भव आणि विभव दृष्टीच्या प्रभावाने या प्राण्यांचे संसारातून डोके वर काढणे (मुक्त होणे) शक्य नाही, म्हणून या तीन दृष्टी विशेष रूपाने ग्रहण कराव्यात. Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti ettāvatā sassatadassanassa appasāvajjatākāraṇamāha, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandatīti iminā dandhavirāgatāya. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti iminā tāsu tāsu gatīsu sattānaṃ saṃsaraṇaṃ paṭikkhipatīti dasseti, sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānātīti iminā kammaphalaṃ. Kusalaṃ na karotīti iminā kammaṃ, akusalaṃ karonto na bhāyatīti iminā puññāpuññāni sabhāvato jāyantīti dasseti. Vaṭṭaṃ assādeti abhinandati tanninnabhāvato. Sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti vaṭṭupacchedassa aruccanato. Ucchedavādī hi tasmiṃ bhave ucchedaṃ maññati. Tato paraṃ idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti kammaphalavādībhāvato. Yebhuyyena hi ucchedavādī sabhāvaniyatiyadicchābhinivesesu aññatrābhiniveso hoti. Sīghaṃ dassanaṃ pajahati vaṭṭābhiratiyā abhāvato. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto paccekabuddho hutvā, lokavohāramatteneva so sammāsambuddho hutvā parinibbāyatīti yojanā. Asakkontoti buddho hotuṃ asakkonto. Abhinīhāraṃ [Pg.101] katvā aggasāvakādibhāvassa abhinīhāraṃ sampādetvā. Sāvako hutvāti aggasāvako mahāsāvako hutvā, tatthāpi tevijjo chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto vā sukkhavipassako eva vā buddhasāvako hutvā parinibbāyati. Sabbamidaṃ ucchedavādino kalyāṇamittanissayena sammattaniyāmokkamane khippavirāgatādassanatthaṃ āgataṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. "इहलोक आणि परलोक अस्तित्वात आहे हे जाणतो" याद्वारे शाश्वत दृष्टीच्या (sassatadassana) अल्प दोषाचे कारण सांगितले आहे. "संसाराचा आस्वाद घेतो, त्यात रममाण होतो" याद्वारे मंद वैराग्य (dandhavirāgatā) दर्शविले आहे. म्हणूनच "तस्मा" (म्हणून) इत्यादी म्हटले आहे. "इहलोक आणि परलोक अस्तित्वात आहे हे जाणतो" याद्वारे विविध गतींमध्ये प्राण्यांचे संसरण नाकारले जात नाही हे दर्शविले आहे. "सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ असते हे जाणतो" याद्वारे कर्मफळ दर्शविले आहे. "कुशल कर्म करत नाही" याद्वारे कर्म, आणि "अकुशल कर्म करताना भीत नाही" याद्वारे पुण्य-अपुण्य स्वभावतःच उत्पन्न होतात हे दर्शविले आहे. संसारात आसक्ती असल्यामुळे तो संसाराचा आस्वाद घेतो आणि त्यात रममाण होतो. संसाराचा उच्छेद (नाश) आवडत नसल्यामुळे तो आपली चुकीची धारणा (लद्धि) लवकर सोडू शकत नाही. कारण उच्छेदवादी त्या अस्तित्वातच उच्छेद मानतो. त्यानंतर, कर्मफलवादी असल्यामुळे तो "इहलोक आणि परलोक अस्तित्वात आहे हे जाणतो, सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ असते हे जाणतो". बहुतांश उच्छेदवादी स्वभाववाद, नियतिवाद किंवा यदृच्छावाद यांपैकी एखाद्या अभिनिवेशात (दृढ धारणेत) अडकलेले असतात. संसारात आसक्ती नसल्यामुळे तो आपली दृष्टी लवकर सोडून देतो. पारमिता पूर्ण करण्यास समर्थ असलेला प्रत्येकबुद्ध होऊन, केवळ लोकव्यवहारानुसार तो सम्यक्संबुद्ध होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, अशी योजना आहे. "असमर्थ असलेला" म्हणजे बुद्ध होण्यास असमर्थ असलेला. "अभिनिहार करून" म्हणजे अग्रश्रावक इत्यादी पदाचा अभिनिहार (संकल्प) पूर्ण करून. "श्रावक होऊन" म्हणजे अग्रश्रावक किंवा महाश्रावक होऊन, आणि तिथेही त्रिविद्य, षळभिज्ञ, प्रतिसंभिदाप्राप्त किंवा केवळ शुष्कविपश्यक बुद्धश्रावक होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो. हे सर्व उच्छेदवादी व्यक्तीला कल्याणमित्राच्या आश्रयाने सम्यक्त्व-नियामामध्ये प्रवेश करताना शीघ्र वैराग्य प्राप्त होते हे दर्शविण्यासाठी आले आहे. म्हणूनच "तस्मा" इत्यादी म्हटले आहे. 202. Kañjiyenevāti āranāḷena. Kañjiyasadisena ucchedadassanena. Pūritoti paripuṇṇajjhāsayo. Soti paribbājako. Appahāyāti abhinditvā. Viggahoti kalaho idameva saccaṃ, moghamaññanti aññamaññaṃ viruddhaggāhoti katvā. Vivādanti viruddhavādaṃ. Vighātanti virodhahetukaṃ cittavighātaṃ. Vihesanti viggahavivādanimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca kilamathaṃ. Ādīnavaṃ disvāti etāsaṃ diṭṭhīnaṃ evarūpo ādīnavo, aniyyānikabhāvatāya pana sampati āyatiñca mahādīnavoti evaṃ ādīnavaṃ disvā. २०२. "कांजिणेच" (Kañjiyeneva) म्हणजे आंबट कांजीने. कांजीसारख्या उच्छेद दृष्टीने. "पूरितो" म्हणजे परिपूर्ण आशय असलेला. "सो" म्हणजे तो परिव्राजक. "अप्पहाय" म्हणजे न भंग करता. "विग्गहो" म्हणजे कलह, "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" अशा प्रकारे परस्परांच्या विरुद्ध ग्रहण करणे. "विवाद" म्हणजे विरुद्ध वाद. "विघात" म्हणजे विरोधामुळे निर्माण होणारा चित्ताचा विघात (त्रास). "विहेसा" म्हणजे कलह आणि वादामुळे होणारा शारीरिक व मानसिक थकवा (क्लेश). "आदीनवं दिस्वा" म्हणजे या दृष्टींचा असा दोष पाहून, आणि मोक्ष न देणाऱ्या (अनिय्यानिक) स्वरूपामुळे वर्तमान व भविष्यात मोठा दोष आहे, असा दोष पाहून. 205. ‘‘Esohamasmi, eso me attā’’tiādinā (ma. ni. 1.241; saṃ. ni. 3.8) kāyaṃ anvetīti kāyanvayo, soyeva, tassa vā samūho kāyanvayatā, kāyapaṭibaddho kileso. Tenāha ‘‘kāyaṃ…pe… attho’’ti. २०५. "हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे" इत्यादींद्वारे (म. नि. १.२४१; सं. नि. ३.८) जो कायाचे अनुकरण करतो तो 'कायान्वय' होय. तोच किंवा त्याचा समूह म्हणजे 'कायान्वयता' होय, जो कायाशी बद्ध असलेला क्लेश आहे. म्हणूनच "कायं...पे... अत्तो" (काया...पे... अर्थ) असे म्हटले आहे. Asammissabhāvanti asaṅkarato vavatthitabhāvaṃ. Tena tāsaṃ yathāsakaṃ paccayānaṃ uppajjitvā vigamaṃ dasseti. Evañhi tāsaṃ kadācipi saṅkaro natthi. Tenāha ‘‘tatrāyaṃ saṅkhepattho’’tiādi. Sarūpaṃ aggahetvā ‘‘aññā vedanā’’ti aniyamena vuttattā tameva vigamaṃ dassento ‘‘anuppannāva honti antarahitā vā’’ti āha. Sarūpato niyametvā vuccamāne kāci anuppannā vā hoti, kāci antarahitā vāti. Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthanti khaṇe khaṇe bhijjamānabhāvadassanatthaṃ. "असंमिसभावं" (असंमिश्र भाव) म्हणजे संकर न होता निश्चित झालेली अवस्था. याद्वारे त्या त्या वेदना आपापल्या प्रत्ययांमुळे उत्पन्न होऊन नष्ट होतात हे दर्शविले आहे. कारण अशा प्रकारे त्यांचा कधीही संकर (मिश्रण) होत नाही. म्हणूनच "तत्रायं संखेपत्थो" (तेथे हा संक्षेपार्थ आहे) इत्यादी म्हटले आहे. विशिष्ट स्वरूप न घेता "दुसरी वेदना" असे अनियंत्रितपणे म्हटल्यामुळे, तोच नाश दर्शविताना "अनुत्पन्नच असतात किंवा अंतर्हित होतात" असे म्हटले आहे. विशिष्ट रूपाने निश्चित करून सांगताना, एखादी अनुत्पन्न असते किंवा एखादी अंतर्हित होते. "चुण्णविचुण्णभावदस्सनत्थं" (चूर्ण-वि चूर्ण भाव दर्शविण्यासाठी) म्हणजे क्षणाक्षणाला भंग पावणारी अवस्था दर्शविण्यासाठी. Na kenaci saṃvadatīti kenaci puggalena saddhiṃ diṭṭhirāgavasena saṃkiliṭṭhacitto na vadati. Tenāha ‘‘sassataṃ gahetvā’’tiādi. Na vivadatīti viruddhabhāvo hutvā na vivadati. Parivattetvāti ucchedaṃ gahetvā ekaccasassataṃ gahetvā evaṃ vuttanayena tayopi vādā parivattetvā yojetabbā[Pg.102]. Tena voharatīti tena lokavohārena lokasamaññaṃ anatidhāvanto satto puriso puggalotiādinā voharati, na pana ito bāhirakā viya abhinivisati. Tenāha ‘‘aparāmasanto’’ti. Kañci dhammanti rūpādīsu ekaṃ dhammampi. Parāmāsaggāhena aggaṇhantoti ‘‘nicca’’ntiādinā, ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā ca dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasitvā gahaṇena aggaṇhanto. "न केनचि संवदति" (कोणाशीही वाद घालत नाही) म्हणजे कोणत्याही पुद्गलासोबत दृष्टीरागाच्या प्रभावाने संक्लिष्ट चित्त होऊन बोलत नाही. म्हणूनच "शाश्वत ग्रहण करून" इत्यादी म्हटले आहे. "न विवदति" म्हणजे विरोधी भाव ठेवून वाद घालत नाही. "परिवत्तेत्वा" (परिवर्तित करून) म्हणजे उच्छेद ग्रहण करून, एकदेशीय शाश्वत ग्रहण करून, अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने तिन्ही वादांचे परिवर्तन करून योजना करावी. "तेन वोहरति" (त्याने व्यवहार करतो) म्हणजे त्या लोकव्यवहाराने, लोकसंज्ञेचे उल्लंघन न करता "सत्त्व, पुरुष, पुद्गल" इत्यादी शब्दांनी व्यवहार करतो, परंतु बाह्य पंथीयांप्रमाणे त्यात अभिनिवेश (आसक्ती) ठेवत नाही. म्हणूनच "अपरामसंतो" (स्पर्श न करता/आसक्ती न ठेवता) असे म्हटले आहे. "कंचि धम्मं" (कोणताही धर्म) म्हणजे रूपादी धर्मांपैकी एकाही धर्माला. "परामसग्गाहेन अग्गण्हंतो" (परामर्श-ग्रहणाने ग्रहण न करता) म्हणजे "नित्य" इत्यादी किंवा "हे माझे आहे" इत्यादी प्रकारे धर्माच्या स्वभावाचे उल्लंघन करून, पलीकडे जाऊन आसक्तीने ग्रहण न करता. Katāvīti katakicco. So vadeyyāti khīṇāsavo bhikkhu ahaṅkāramamaṅkāresu sabbaso samucchinnesupi ahaṃ vadāmīti vadeyya. Tattha ahanti niyakajjhattasantāne. Mamanti tassa santakabhūte vatthusmiṃ lokaniruḷhe. Samaññanti tattha sukusalatāya loke samaññā kusalo viditvā. Vohāramattenāti kevalaṃ paccekabuddho hutvā mahābodhipāramiyo pūretuṃ asakkonto sāvako hutvā desavohāramattena na appahīnataṇho viya andhaputhujjano abhinivesanavasena. "कतावी" (कृतावी) म्हणजे कृतकृत्य (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे). "सो वदेय्य" (तो बोलेल) म्हणजे क्षीणास्रव भिक्खू, अहंकार आणि मकार पूर्णपणे नष्ट झाले असतानाही, "मी बोलतो" असे बोलेल. तिथे "मी" म्हणजे स्वतःच्या आंतरिक संतानामध्ये. "माझे" म्हणजे त्याच्या मालकीच्या वस्तूंमध्ये, जे लोकव्यवहारात रूढ आहे. "समञ्ञं" (संज्ञा/नाव) म्हणजे त्या लोकव्यवहारात अत्यंत कुशल असल्यामुळे, लोकांमधील संज्ञा कुशलतेने जाणून. "वोहारमत्तेन" (केवळ व्यवहाराने) म्हणजे केवळ प्रत्येकबुद्ध होऊन महाबोधी पारमिता पूर्ण करण्यास असमर्थ असलेला श्रावक होऊन, केवळ उपदेशाच्या व्यवहाराने, तृष्णा नष्ट न झालेल्या अंध पृथग्जनाप्रमाणे अभिनिवेश (आसक्ती) ठेवून नव्हे. 206. Sassatādīsūti sassatābhinivesādīsu. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Sassataṃ abhiññāyāti sassatadiṭṭhiṃ samudayato atthaṅgamato assādato nissaraṇato abhivisiṭṭhāya paññāya paṭivijjhitvā. Pahānanti accantappahānaṃ samucchedaṃ. Rūpassa pahānanti rūpassa tappaṭibaddhasaññojanappahānena pahānaṃ. Anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. ‘‘Āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti ettha kiñcipi aggahetvā asesetvā. Soḷasa paññāti mahāpaññādikā soḷasa paññā. Caturaṅgasamannāgatoti puṇṇauposathadivasatā, kenaci anāmantitameva anekasatānaṃyeva anekasahassānaṃ vā bhikkhūnaṃ sannipatitatā, sabbesaṃ ehibhikkhubhāvena upasampannatā, chaḷabhiññatā cāti. Tenāha ‘‘tatrimāni aṅgānī’’tiādi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. २०६. "शाश्वतादींमध्ये" म्हणजे शाश्वत अभिनिवेश इत्यादींमध्ये. "त्या त्या धर्मांचे" हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. "शाश्वत जाणून" म्हणजे शाश्वत दृष्टीला तिच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वाद आणि निस्सरण यांद्वारे अतिविशिष्ट प्रज्ञेने जाणून (प्रतिवेध करून). "प्रहाण" म्हणजे अत्यंत प्रहाण (पूर्णपणे नष्ट करणे), समूळ उच्छेद. "रूपाचे प्रहाण" म्हणजे रूपाशी बद्ध असलेल्या संयोजनांच्या प्रहाणाने प्रहाण होय. अनुत्पाद निरोधाने निरुद्ध झालेल्या आस्रवांपासून काहीही ग्रहण न करताच चित्त विमुक्त झाले. "आस्रवांपासून चित्त विमुक्त झाले" यामध्ये काहीही ग्रहण न करता, पूर्णपणे विमुक्त झाले. "सोळा प्रज्ञा" म्हणजे महाप्रज्ञा इत्यादी सोळा प्रज्ञा. "चतुरंगसमन्नागतो" (चार अंगांनी युक्त) म्हणजे पौर्णिमेचा उपोसथ दिवस असणे, कोणाचेही आमंत्रण नसताना शेकडो किंवा हजारो भिक्खूंचे एकत्रित येणे, सर्वांचे 'एहिभिक्खू' भावाने उपसंपन्न असणे, आणि षळभिज्ञ असणे. म्हणूनच "तत्रिमानि अङ्गानि" (तेथे ही अंगे आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. Dīghanakhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. "दीर्घनख सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशनी टीका) समाप्त झाली." 5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā ५. "मागंडिय सुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा)." 207. Dve [Pg.103] māgaṇḍiyāti dve māgaṇḍiyanāmakā. Devagabbhasadisanti devānaṃ vasanaovarakasadisaṃ. Etaṃ vuttanti ‘‘bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake’’ti etaṃ vuttaṃ. Na kevalaṃ taṃ divasamevāti yaṃ divasaṃ māgaṇḍiyo paribbājako tiṇasanthārakaṃ paññattaṃ, na kevalaṃ taṃ divasameva bhagavā yenaññataro vanasaṇḍo, tenupasaṅkamīti yojanā. Gāmūpacāreti gāmasamīpe. Saññāṇaṃ katvāti saññāṇaṃ katvā viya. Na hi bhagavato tassa saññāṇakaraṇe payojanaṃ atthi. २०७. "दोन मागंडिय" म्हणजे मागंडिय नावाचे दोन व्यक्ती. "देवगर्भासारखे" म्हणजे देवांच्या राहण्याच्या खोलीसारखे (गर्भगृहासारखे). "हे म्हटले आहे" म्हणजे "भारद्वाजगोत्रीय ब्राह्मणाच्या अग्नीशाळेत तृणसंस्तरावर (गवताच्या बिछान्यावर)" हे म्हटले आहे. "केवळ त्याच दिवशी नाही" म्हणजे ज्या दिवशी मागंडिय परिव्राजकासाठी तृणसंस्तर पसरवला गेला होता, केवळ त्याच दिवशी नाही तर भगवान ज्या बाजूला दुसरा एखादा वनखंड होता, त्या बाजूला गेले, अशी योजना करावी. "गामोपचारात" म्हणजे गावाच्या जवळ. "खूण करून" म्हणजे जणू काही खूण करून. कारण भगवंतांना ती खूण करण्याचे काही प्रयोजन नव्हते. Samaṇaseyyānurūpanti samaṇassa anucchavikā seyyā. Pāsaṃsattho hi ayaṃ rūpa-saddo. Tenāha ‘‘imaṃ tiṇasanthāraka’’ntiādi. Anākiṇṇoti viluḷito aghaṭṭito. Hatthapādasīsehi tattha tattha pahaṭena na calito abhinno, acalitattā eva abhinnaṃ attharaṇaṃ. Paricchinditvā paññatto viyāti ayaṃ chekena cittakārena cintetvā tulikāya paricchinnalekhāya paricchinditvā likhitā cittakataseyyā viya. Bhūnaṃ vuccati vaḍḍhitaṃ, taṃ hantīti bhūnahuno. Tenāha ‘‘hatavaḍḍhino’’ti. Taṃ panāyaṃ cakkhādīsu saṃvaravidhānaṃ vaḍḍhihananaṃ maññati. Tenāha ‘‘mariyādakārakassā’’ti. Brūhetabbanti uḷāravisayūpahārena vaḍḍhetabbaṃ pīṇetabbaṃ. Taṃ pana ananubhūtānubhavanena hotīti āha ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabba’’nti. Anubhūtaṃ pana apaṇītaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti. Sesavāresupi eseva nayo. Paramadiṭṭhadhammanibbānavādī kiresa paribbājako, tasmā evaṃ chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Yasmā yaṃ channampi cakkhādīnaṃ yathāsakaṃ visayaggahaṇaṃ paṭikkhipanto lokassa avaḍḍhitaṃ vināsameva paññapeti, tasmā so sayampi vaḍḍhihato hatavaḍḍhito. "समणसेय्यानुरूपं" (श्रमणशय्यानुरूप) म्हणजे श्रमणाला अनुरूप अशी शय्या (बिछाना). हा 'रूप' शब्द प्रशंसार्थक आहे. म्हणूनच "इमं तिणसन्थारकं" (हा तृणसंथारा/गवताचा बिछाना) इत्यादी म्हटले आहे. "अनाकिण्णो" (अनाकीर्ण) म्हणजे विस्कळीत न झालेला, न विस्कटलेला. हात, पाय आणि डोके यांनी इकडेतिकडे मारल्यामुळे न हललेला, अभिन्न (अखंड); न हलल्यामुळेच तो 'अभिन्न अंथरूण' आहे. "परिच्छिन्दित्वा पञ्ञत्तो विय" (मर्यादित करून अंथरल्यासारखा) म्हणजे एखाद्या चतुर चित्रकाराने विचार करून, कुंचल्याने मर्यादित रेषा आखून रेखाटलेल्या चित्रमय शय्येसारखा. "भून" म्हणजे वाढ (वृद्धी), त्याचा नाश करतो तो "भूनहुनो" (वृद्धीचा नाश करणारा). म्हणूनच "हतवड्ढिनो" (वृद्धीचा नाश करणारा) असे म्हटले आहे. तो (मागंदिय) डोळे इत्यादी इंद्रियांच्या संवर-विधानाला (संयम ठेवण्याला) वृद्धीचा नाश मानतो. म्हणूनच "मरियादकारकस्स" (मर्यादा घालणाऱ्याचा) असे म्हटले आहे. "ब्रूहेतब्बं" (वाढवले पाहिजे) म्हणजे उदार विषयांच्या उपभोगाने वाढवले पाहिजे, तृप्त केले पाहिजे. ते न अनुभवलेल्या गोष्टींचा अनुभव घेतल्याने होते, म्हणून "अदिट्ठं दक्खितब्बं" (न पाहिलेले पाहिले पाहिजे) असे म्हटले आहे. अनुभवलेले मात्र निकृष्ट असते, म्हणून "दिट्ठं समतिक्कमितब्बं" (पाहिलेल्याचे उल्लंघन केले पाहिजे) असे म्हटले आहे. उर्वरित प्रसंगांमध्येही हाच नियम आहे. हा परिव्राजक 'परम-दृष्टधम्म-निर्वाणवादी' (याच जन्मात परम निर्वाण मानणारा) आहे, म्हणूनच तो अशा प्रकारे सहा द्वारांमध्ये (इंद्रियांमध्ये) वृद्धी प्रस्थापित करतो. ज्या अर्थी तो डोळे इत्यादी सहा इंद्रियांच्या आपापल्या विषयांच्या ग्रहणाचा निषेध करत लोकांच्या अवृद्धीची (ऱ्हासाची) आणि विनाशाचीच घोषणा करतो, त्या अर्थी तो स्वतःच वृद्धी नष्ट झालेला, 'हतवृद्धी' आहे. Saṃkilesato ārakattā ariyo niyyānikadhammabhāvato ñāyo dhammo. Vajjalesassapi abhāvato kusalo. Tenāha ‘‘parisuddhe kāraṇadhamme anavajje’’ti. Uggatassāti uccakulīnatādinā uḷārassa. Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvāti mukhena saṃyato hutvā. Ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamānoti ambajambūādīni aññamaññavisadisāni viya pūraṇakathānayena yaṃ kiñci akathetvā. Tenāha ‘‘mayā kathitaniyāmenā’’ti. संक्लेशापासून (मनाच्या मलीनतेपासून) दूर असल्यामुळे तो 'अरिथ' (आर्य) आहे; मोक्षाकडे नेणारा धर्म असल्यामुळे तो 'न्याय धर्म' आहे. दोषाचा लवलेशही नसल्यामुळे तो 'कुशल' आहे. म्हणूनच "परिसुद्धे कारणधम्मे अनवज्जे" (परिशुद्ध, दोषरहित कारणधर्मामध्ये) असे म्हटले आहे. "उग्गतस्स" (उच्च पदावर पोहोचलेल्याच्या) म्हणजे उच्च कुलीनता इत्यादींमुळे श्रेष्ठ असलेल्याच्या. "मुखे आरक्खं ठपेत्वा" (मुखावर रक्षक ठेवून) म्हणजे मुखाने संयमित होऊन. "अम्बजम्बूआदीनि गहेत्वा विय अपूरयमानो" (आंबे, जांभळे इत्यादी घेऊन न भरता) म्हणजे आंबे, जांभळे इत्यादी एकमेकांशी विसंगत गोष्टींप्रमाणे, केवळ भर घालण्याच्या कथेच्या पद्धतीने काहीही न बोलता. म्हणूनच "मया कथितनियामेन" (मी सांगितलेल्या पद्धतीने) असे म्हटले आहे. 208. Phalasamāpattiyā [Pg.104] vuṭṭhitoti divāvihārato vuṭṭhitoti attho. Divāvihāropi hi ‘‘paṭisallāna’’nti vuccati ‘‘rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’tiādīsu (pārā. 18). Bhagavā hi phalasamāpattito vuṭṭhānuttarakālaṃ tesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā divāvihārato vuṭṭhāya tattha gato. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, taṃ nibbindanavasenapi hoti, saṃveganissitaṃ sandhāyāha ‘‘pītisaṃvegena saṃviggo’’ti. So pana yasmā purimāvatthāya calanaṃ hoti cittassa, tasmā āha ‘‘calito kampito’’ti. Tikhiṇasotena purisenāti bhagavantaṃ sandhāyāha. २०८. "फलसमापत्तिया वुट्ठितो" (फलसमापत्तीतून उठलेले) म्हणजे 'दिवाविहारातून' (दुपारच्या विश्रांतीतून/ध्यानातून) उठलेले, असा अर्थ आहे. कारण दिवाविहारालाही "पटिसल्लानं" (एकांतवास) म्हटले जाते, जसे की "रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि" (एकांतात ध्यानस्थ असलेल्याच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला) इत्यादींमध्ये (पाराजिक १८). भगवान फलसमापत्तीतून उठल्यानंतरच्या काळात त्यांचे संभाषण ऐकून, दिवाविहारातून उठून तिथे गेले. "संवेग" म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान; ते निर्वेदाच्या (वैराग्याच्या) प्रभावानेही होते. संवेगावर आधारित असलेल्या संदर्भात "पीतिसंवेगेन संविग्गो" (प्रीती आणि संवेगाने संविग्न झालेले) असे म्हटले आहे. त्या संवेगामुळे चित्त पूर्वस्थितीपासून विचलित होते, म्हणूनच "चलितो कम्पितो" (चलित झालेले, कंपित झालेले) असे म्हटले आहे. "तिखिणसोतेन पुरिसेन" (तीक्ष्ण प्रवाह असलेल्या पुरुषाने) हे भगवंतांना उद्देशून म्हटले आहे. 209. Dhammadesanaṃ ārabhi yathā vineyyadamanakusalo vasanaṭṭhānaṭṭhenāti idaṃ āramitabbabhāvassa bhāvalakkhaṇavacanaṃ. Āramati etthāti ārāmo, rūpaṃ ārāmo etassāti rūpārāmaṃ, tato eva tanninnabhāvena rūpe ratanti rūparataṃ, tena sammo duppattiyā rūpena sammuditanti rūpasammuditaṃ, tadetaṃ tadabhihatajavanakiccaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. Dantantiādīsupi eseva nayo. Dantaṃ damitaṃ. Nibbisevananti vigatavisukāyikaṃ. Guttanti satiyā guttaṃ. Rakkhitanti tasseva vevacanaṃ. Saṃvutanti apanītaṃ pavesanivāraṇena. Tenāha ‘‘pihita’’nti. २०९. विनेय (शिष्य) लोकांचे दमन करण्यात कुशल असलेल्या भगवंतांनी राहण्याच्या स्थानाच्या अर्थाने धम्मदेशना सुरू केली - हे रममाण होण्याच्या भावाचे लक्षण सांगणारे वचन आहे. जिथे रममाण होतात तो "आरामो" (आराम/क्रीडास्थान) होय. रूप हेच ज्याचे क्रीडास्थान आहे ते "रूपारामं" (रूपाराम) होय. त्याच कारणाने, त्याकडे झुकलेले असल्यामुळे जे रूपात रमतात ते "रूपरतं" (रूपरत) होय. त्यामुळे मोहाच्या प्राप्तीने जे रूपाने हर्षित होते ते "रूपसम्मुदितं" (रूपसंमुदित) होय. हे सर्व त्या (रूपाने) आहत झालेल्या जवन-कार्याला (चित्ताच्या वेगाला) तिथे आरोपित करून सांगितले आहे. "दन्तं" (दंत/दमित) इत्यादी शब्दांमध्येही हाच नियम आहे. दंत म्हणजे दमित केलेले (संयमित केलेले). "निब्बिसेवनं" (निर्विषेवन) म्हणजे विदूषकत्व किंवा चंचलतेने विरहित असलेले. "गुत्तं" (गुप्त) म्हणजे स्मृतीद्वारे (सतीद्वारे) रक्षिलेले. "रक्खितं" (रक्षित) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. "संवुतं" (संवृत) म्हणजे (विषयांच्या) प्रवेशाला रोखून दूर केलेले. म्हणूनच "पिहितं" (बंद केलेले/झाकलेले) असे म्हटले आहे. 210. Uppajjanapariḷāhanti uppajjanakilesapariḷāhaṃ. Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assāti rūpārammaṇaṃ anubhavitvā samudayādipahānaṃ pariggaṇhitvā parinibbinditvā virajjitvā yo vimutto, tattha kiṃ vuddhihatapariyāyo avassaṃ labhati na labhatīti pucchati. Paribbājako tādise sārabaddhavimuttike vuddhihatoti na vadeyyāti āha ‘‘na kiñci, bho, gotamā’’ti. २१०. "उप्पज्जनपरिळाहं" (उत्पन्न होणारा परिदाह) म्हणजे उत्पन्न होणारा क्लेश-परिदाह (संताप). "किं वचनं वत्तब्बं अस्स" (त्याला काय म्हणावे?) म्हणजे रूपाचे आलंबन अनुभवून, समुदय इत्यादींचा त्याग स्वीकारून, विरक्त होऊन आणि मुक्त होऊन जो विमुक्त झाला आहे, त्याला 'वृद्धी नष्ट झालेला' (हतवृद्धी) हा पर्याय नक्कीच लागू पडतो की नाही, असे विचारले आहे. परिव्राजक अशा सारभूत बंधनांतून विमुक्त झालेल्या व्यक्तीला 'वृद्धी नष्ट झालेला' असे म्हणणार नाही, म्हणूनच "न किञ्चि, भो, गोतमा" (काहीही नाही, हे गौतम!) असे म्हटले आहे. 211. Teti tayā, ayameva vā pāṭho. Vassaṃ vāso vassaṃ uttarapadalopena, vassituṃ arahatīti vassiko, vassakāle nivāsānucchavikoti attho. २११. "ते" म्हणजे तुझ्याद्वारे, किंवा हाच पाठ आहे. 'वस्सं' (वर्षा) म्हणजे निवास; उत्तरपदाचा लोप करून 'वस्सं' झाले आहे. राहण्यास योग्य तो "वस्सिका" (वर्षिक/पावसाळी), म्हणजे पावसाळ्यात राहण्यास योग्य असा अर्थ आहे. Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti nātinīco. Nātitanūnīti [Pg.105] hemantikassa viya na khuddakāni. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Missakānevāti hemantikagimhikesu vuttalakkhaṇavomissakāni. Uṇhapavesanatthāyāti niyūhesu purebhattaṃ pacchābhattañca patitasūriyobhāsavasena uṇhassa abbhantarapavesanatthāya. Bhittiniyūhāni nīharīyantīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni nīharitvā karīyanti. Vipulajālānīti puthulachiddāni. Udakayantānīti udakavāhakayantāni. "na-ati-ucco hoti na-ati-nīco" (फार उंच नाही आणि फार सखल नाही) म्हणजे उन्हाळ्यातील घरासारखे उंच नाही आणि हिवाळ्यातील घरासारखे सखल नाही; तर त्या दोन्हीच्या मध्यवर्ती लक्षणामुळे ते फार उंचही नसते आणि फार सखलही नसते. "नातितनूनि" (फार लहान नाहीत) म्हणजे हिवाळ्यातील घरासारखी लहान नसतात. "नातिबहूनि" (फार जास्त नाहीत) म्हणजे उन्हाळ्यातील घरासारखी अतिशय जास्त नसतात. "मिस्सकानेव" (मिश्रच) म्हणजे हिवाळा आणि उन्हाळ्यातील घरांच्या सांगितलेल्या लक्षणांचे मिश्रण असलेले. "उण्हपवेसनत्थाय" (उष्णता आत येण्यासाठी) म्हणजे सज्जांमध्ये (झरोक्यांमध्ये) दुपारपूर्वी आणि दुपारनंतर पडणाऱ्या सूर्याच्या प्रकाशामुळे उष्णता आत येण्यासाठी. "भित्तिनियूहानि नीहरीयन्ति" (भिंतींचे सज्जे बाहेर काढले जातात) म्हणजे दक्षिण बाजूच्या भिंतींमध्ये सज्जे बाहेर काढून तयार केले जातात. "विपुलजालानि" (मोठ्या जाळ्या) म्हणजे मोठी छिद्रे असलेले झरोके. "उदकयन्तानि" (जलशक्तीची यंत्रे) म्हणजे पाणी वाहून नेणारी यंत्रे. Nīluppalagacchake katvāti vikasitehi nīluppalehi gacchake naḷinike katvā. Gandhakalalanti gandhamissakakaddamaṃ. Yamakabhittīti yugaḷabhitti, tassā antare nāḷi, yato udakaṃ abhiruhati. Lohanāḷinti lohamayayantanāḷiṃ. Jālanti tambalohamayaṃ jālaṃ. Heṭṭhā yantaṃ parivattentīti heṭṭhābhāge udakayantaṃ gamenti. Udakaphusite temente vivaṇṇatā māhosīti nīlapaṭaṃ nivāseti. Divākāleti divasavelāya. Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmīti etena attano phalasamāpattivihāro bhagavatā dassitoti āha – ‘‘tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vutta’’nti. "नीलुप्पलगच्छके कत्वा" (निळ्या कमळांचे गुच्छ करून) म्हणजे उमललेल्या निळ्या कमळांचे गुच्छ किंवा नलिका करून. "गन्धकललं" (गंधकलल) म्हणजे सुगंधी द्रव्यांनी मिश्रित केलेला चिखल (लेप). "यमकभित्ति" (यमकभिंत) म्हणजे दुहेरी भिंत, जिच्या आत नळी असते, ज्यातून पाणी वर चढते. "लोहनाळिं" (लोहनाळी) म्हणजे लोखंडाची यंत्राची नळी. "जालं" (जाळी) म्हणजे तांब्याची किंवा लोखंडाची जाळी. "हेट्ठा यन्तं परिवर्तेंति" (खाली यंत्र फिरवतात) म्हणजे खालच्या भागात जल-यंत्र चालवतात. "उदकफुसिते तेमेन्ते विवण्णता माहोसि" (पाण्याच्या थेंबांनी भिजल्यामुळे विवर्णता/रंग खराब होऊ नये म्हणून) निळा पडदा लावतात. "दिवाकाले" (दिवसाच्या वेळी) म्हणजे दिवसाच्या वेळेत. "अज्झत्तं वूपसन्तचित्तो विहरामि" (अध्यात्मिकदृष्ट्या शांत चित्त होऊन विहरतो) याद्वारे भगवंतांनी स्वतःचा फलसमापत्तीचा विहार दर्शवला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "ताय रतिया रममानो" (त्या रतीमध्ये रममाण होऊन) हे चौथ्या ध्यानाच्या फलसमापत्तीच्या रतीला (आनंदाला) उद्देशून म्हटले आहे. 212. Mahā ca nesaṃ papañcoti nesaṃ rājūnaṃ mahāpapañco rājiddhivasena sabbadā sampattivisayo ca, anubhavituṃ na labhantīti adhippāyo. Mante gavesantā vicaranti, na bhogasukhaṃ. Gaṇanā nāma acchinnagaṇanā, na vigaṇagaṇanā na paṇagaṇanā. Āvaṭṭoti yathādhigate dibbe kāme pahāya kāmahetu āvaṭṭo nivatto parivattito bhaveyya. Evaṃ mānusakā kāmāti yathā koci kusaggena udakaṃ gahetvā mahāsamudde udakaṃ mineyya. Tattha mahāsamudde udakameva mahantaṃ vipulaṃ paṇītañca, evaṃ dibbānaṃ kāmānaṃ samīpe upanidhāya mānusakā kāmā appamattakā oramattakā nihīnā, dibbāva kāmā mahantā vipulā uḷārā paṇītā. Samadhigayhāti sammā adhigamanavasena niggayha dibbampi sukhaṃ hīnaṃ katvā tiṭṭhati. २१२. ‘महा च नेसं प्रपञ्चो’ (त्यांचा मोठा प्रपंच) म्हणजे त्या राजांचा मोठा प्रपंच, जो राजवैभवामुळे नेहमीच संपत्तीचा विषय असतो, परंतु ते त्याचा उपभोग घेऊ शकत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. ते मंत्र शोधत फिरतात, भोगांचे सुख नाही. ‘गणना’ म्हणजे अखंड गणना, विस्कळीत गणना किंवा पैशांची गणना नव्हे. ‘आवट्टो’ (आवर्त/परिवर्तन) म्हणजे जसे प्राप्त झालेल्या दिव्य कामांचा (भोगांचा) त्याग करून, कामाच्या (भोगाच्या) हेतूने आवर्तित, निवृत्त किंवा परिवर्तित व्हावे. ‘एवं मानुसका कामा’ (असे मानवी काम/भोग) म्हणजे जसे एखाद्याने कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने पाणी घेऊन महासागरातील पाण्याचे मोजमाप करावे. तेथे महासागरातील पाणीच मोठे, विपुल आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असते; त्याचप्रमाणे दिव्य कामांच्या (भोगांच्या) तुलनेत मानवी काम (भोग) हे अत्यंत अल्प, कनिष्ठ आणि हीन आहेत, तर दिव्य काम (भोग) हेच मोठे, विपुल, उदार आणि प्रणीत आहेत. ‘समधिगय्ह’ म्हणजे सम्यक अधिगमनाच्या (प्राप्तीच्या) प्रभावाने दिव्य सुखालाही हीन करून (त्याच्या पलीकडे) राहणे. 213. Ārogyahetukaṃ sukhaṃ assa atthīti sukhī, taṃ panassa rogavigamatovāti āha ‘‘paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito’’ti. Serī nāma attādhīnavuttīti āha ‘‘serī ekako bhaveyyā’’ti. Attano vaso [Pg.106] sayaṃvaso, so etassa atthīti sayaṃvasī. Aṅgārakapallaṃ viya kāmavatthupariḷāhahetuto. Tacchetvāti ghaṭṭetvā, kaṇḍūyitvāti attho. २१३. ज्याला आरोग्यामुळे मिळणारे सुख लाभले आहे तो ‘सुखी’ होय, आणि ते त्याला रोगाचे निवारण झाल्यामुळे मिळते, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘प्रथम दुःखित, नंतर सुखी’. ‘सेरी’ (स्वेच्छेने वागणारा) म्हणजे स्वतःच्या अधीन राहून जगणारा, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सेरी एकटाच असावा’. स्वतःचे नियंत्रण म्हणजे स्वयंवश, जो स्वतःच्या नियंत्रणात असतो तो ‘स्वयं वशी’ होय. कामवस्तूंच्या (भोगांच्या) परिदाहाच्या (दाहाच्या) कारणाने ते निखाऱ्यांच्या भांड्यासारखे (अङ्गारकपात्र) असते. ‘तच्छेत्वा’ म्हणजे घासून किंवा खाजवून, असा अर्थ आहे. 214. Yena kāyo madhurakajāto hoti, taṃ kira kuṭṭhaṃ chaviṃ vināseti, cammaṃ chiddajātaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘upahatakāyappasādo’’ti. Paccalatthāti paṭilabhi. Avijjābhibhūtatāya virodhipaccayasamāyogena paññindriyassa upahatattā. Āyatiṃ dukkhaphalatāya etarahi ca kilesadukkhabahulatāya kāmānaṃ dukkhasamphassatā, tadubhayasaṃyuttesu tesu ca taṃ asallakkhitvā ekantasukhābhiniveso viparītasaññāya, na kevalāya sukhavedanāya sukhāti pavattasaññī. २१४. ज्यामुळे शरीर मधुर (खाज सुटणारे) बनते, तो कुष्ठरोग त्वचेचा नाश करतो आणि त्वचा छिद्रे पडल्यासारखी होते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘उपहतकायप्रसाद’ (शरीराची संवेदनशीलता नष्ट झालेला). ‘पच्चलत्था’ म्हणजे प्राप्त केले. अविद्याभिभूत (अज्ञानाने ग्रासलेले) असल्यामुळे आणि विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगामुळे प्रज्ञेंद्रियाचा नाश झाल्याने असे होते. भविष्यात दुःखद फल देणारे असल्यामुळे आणि वर्तमानात क्लेश-दुःखाची बहुलता असल्यामुळे कामांचा (भोगांचा) स्पर्श हा दुःखदच असतो. या दोन्ही गोष्टींनी युक्त असलेल्या त्या भोगांमध्ये, त्या दुःखाचे भान न ठेवता, विपरीत संज्ञेमुळे (भ्रमित समजुतीमुळे) केवळ सुखाचाच अभिनिवेश (आग्रह) धरला जातो; केवळ सुखद वेदनेमुळेच ‘हे सुख आहे’ अशी संज्ञा (समजूत) प्रवृत्त होते असे नाही. 215. Tānīti kuṭṭhasarīre vaṇamukhāni. Asucīnīti asubhāni. Duggandhānīti vissagandhāni. Pūtīnīti kuṇapabhūtāni. Idānīti etarahi. Nakhehi vippatacchanaaggiparitāpanehi atinippīḷanakāle pāṇakā…pe… paggharanti, tena vedanā tanukā hoti. Evanti vuttanayena vedanāya tanukabhāvato. २१५. ‘तानि’ म्हणजे कुष्ठरोगी शरीरावरील जखमांची तोंडे. ‘असुचीनि’ म्हणजे अशुद्ध/अशुभ. ‘दुग्गन्धानि’ म्हणजे दुर्गंधीयुक्त (कुजलेला वास असणारे). ‘पूतीनि’ म्हणजे सडलेले (शवासारखे). ‘इदानि’ म्हणजे आता (या वेळी). नखांनी ओरबाडताना आणि अग्नीने शेकताना, अतिशय दाबल्याच्या वेळी जंतू... इत्यादी पाझरतात, त्यामुळे वेदना कमी होते. ‘एवं’ म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने वेदना कमी झाल्यामुळे. Ārogyabhāve dhanalābhādilābhuppattito, asati ca ārogye lābhassa niratthakabhāvato, diṭṭhadhammikādisabbasampattīnaṃ lābhassa nimittabhāvato ca ārogyaparamā lābhā. Nibbāne sukhuppattito, asati ca nibbānādhigame tādisassa sukhassa anupalabbhanato, sabbasaṅkhatavivittattā ca sabbaso ca saṃsāradukkhābhāvato, adhigate ca tasmiṃ sakalavaṭṭadukkhābhāvato ca nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. Pubbabhāgamaggānanti kāyānupassanādibhedabhinnānaṃ ariyamaggassa pubbabhāgiyānaṃ maggānaṃ. Tesañca amatagāmitā nāma tanninnatāvaseneva sacchikiriyāvasenāti āha ‘‘pubbabhāgagamaneneva amatagāmina’’nti. Aṭṭhaṅgiko ariyamaggo khemo sabbaparissayasamugghātanena anupaddutattā, taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddutattā taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddavahetuto ca. Laddhivasena gahitāti sassatavādādīhi kevalaṃ tesaṃ laddhivasena tathā gahitā. Khemaamatagāminanti iminā hi ‘‘khemaṃamatagāmina’’nti vibhattialopena niddeso, attho pana vibhattilopena daṭṭhabboti dasseti. आरोग्य असल्यावरच धनलाभादी लाभांची प्राप्ती होते, आणि आरोग्य नसताना लाभांचे निरर्थकत्व असते, तसेच ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी सर्व संपत्तीच्या लाभाचे ते कारण असल्याने ‘आरोग्य हा परम लाभ’ आहे. निर्वाणामध्ये सुखाची उत्पत्ती होत असल्याने, आणि निर्वाण प्राप्त न झाल्यास तशा सुखाची अनुपलब्धता असल्याने, तसेच सर्व संस्कृत (संस्कारित) गोष्टींपासून अलिप्त असल्यामुळे आणि सर्व प्रकारे संसारदुःखाचा अभाव असल्याने, आणि ते प्राप्त झाल्यावर संपूर्ण संसारचक्र (वर्त) दुःखाचा अभाव होत असल्याने ‘निर्वाण हे परम सुख’ आहे. ‘पुब्बभागमग्गानं’ म्हणजे कायानुपश्यना इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या आर्यमार्गाच्या पूर्वभागीय मार्गांचे. आणि त्यांची ‘अमृतगामिता’ म्हणजे त्याकडे झुकलेले असणे आणि साक्षात्काराच्या प्रभावानेच होय, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘पूर्वभागाच्या गमनानेच अमृतगामी’. अष्टांगिक आर्यमार्ग हा ‘क्षेम’ (सुरक्षित) आहे कारण सर्व उपद्रवांचे समूळ उच्चाटन केल्यामुळे तो उपद्रवरहित आहे, आणि त्या मार्गाने चालणाऱ्यांना सर्व प्रकारे उपद्रव न होण्याचे ते कारण आहे. ‘लद्धिवसेन गहिता’ म्हणजे शाश्वतवाद इत्यादींच्या केवळ त्यांच्या मतांच्या (सिद्धांतांच्या) प्रभावाने तसे ग्रहण केले गेले आहे. ‘खेमअमतगामिनं’ याने ‘खेमंअमतगामिनं’ अशा विभक्तीचा लोप न करता निर्देश केला आहे, परंतु अर्थ मात्र विभक्तीच्या लोपानेच समजून घ्यावा, असे दर्शविले आहे. 216. Anomajjatīti [Pg.107] anu anu omajjati. Aparāparaṃ hatthaṃ heṭṭhā otārento majjati. २१६. ‘अनोमज्जति’ म्हणजे वारंवार खाली बुडणे. पुन्हा पुन्हा हात खाली नेत बुडणे. 217. Chekanti ghanabhāvena vītaṃ. Ghanamaṭṭhabhāvena sundaraṃ hotīti āha ‘‘sampanna’’nti. Sādhūhi paramappicchasantuṭṭhehi lāto gahitoti sāhuḷi. Saṅkāracoḷakaṃ niccakāḷakaṃ. २१७. ‘छेकं’ म्हणजे दाट विणलेले. दाट आणि गुळगुळीत असल्यामुळे ते सुंदर असते, म्हणूनच ‘सम्पन्नं’ (समृद्ध/उत्कृष्ट) असे म्हटले आहे. परम अल्पेच्छ आणि संतुष्ट अशा साधूंनी घेतलेले (स्वीकारलेले) वस्त्र म्हणजे ‘साहुळि’. कचऱ्यातील चिंध्यांचे वस्त्र जे नेहमीच काळे (मळलेले) असते. 218. Tattha tattha rujanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena rogova bhūto. Vipassanāñāṇenapi sikhāppattena ārogyaṃ ekadesena passati, nibbānañca vaṭṭapaṭipakkhatoti āha ‘‘vipassanāñāṇañcevā’’ti. २१८. त्या त्या ठिकाणी वेदना देण्याच्या आणि बाधा पोहचवण्याच्या अर्थाने ते रोगासारखेच झाले आहे. शिखरेला (सर्वोच्चतेला) पोहोचलेल्या विपश्यना ज्ञानाने देखील आरोग्याला एका अंशाने पाहतो, आणि संसारचक्राच्या (वर्त) विरोधी असल्याने निर्वाणाला पाहतो, म्हणूनच ‘विपस्सनाञाणञ्चेव’ (विपश्यना ज्ञानच) असे म्हटले आहे. 219. Antarāti paṭhamuppatti jarāmaraṇānaṃ vemajjhe. Upahatoti pittasemhādidosehi dūsitabhāvena kathito. Pittādidose pana bhesajjasevanāya nivattento upahataṃ paṭipākatikaṃ karonto cakkhūni uppādeti nāma. Vinaṭṭhānīti anuppattidhammataṃ āpannāni. २१९. ‘अन्तरा’ म्हणजे प्रथम उत्पत्ती आणि जरामरण यांच्या मध्यभागी. ‘उपहतो’ म्हणजे पित्त, कफ इत्यादी दोषांमुळे दूषित झालेला असे म्हटले आहे. औषधोपचाराने पित्त इत्यादी दोषांचे निवारण करून, नष्ट झालेल्या डोळ्यांना पूर्ववत निरोगी करणे म्हणजेच ‘डोळे उत्पन्न करणे’ होय. ‘विनट्ठानि’ म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला प्राप्त झालेले. 220. Pubbe vutte sāhuḷiyacīre. Vaṭṭe anugatacittenāti anamatagge saṃsāravaṭṭe anādīnavadassitāya anugāmicittena. २२०. पूर्वी सांगितलेल्या ‘साहुळि’ चीवरामध्ये. ‘वट्टे अनुगतचित्तेन’ म्हणजे अनादी-अनंत संसारचक्रात (संसारवर्तात) दोष न पाहिल्यामुळे त्यामागे धावणाऱ्या चित्ताने. 221. Dhammassāti nibbānassa. Anudhammanti anurūpaṃ niyyānadhammaṃ. Tenāha ‘‘anucchavikaṃ paṭipada’’nti. Pañcakkhandheti pañcupādānakkhandhe dasseti. ‘‘Dīgharattaṃ vata, bho’’tiādinā pāḷiyaṃ vivaṭṭaṃ dassitaṃ. Tenāha ‘‘upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. २२१. ‘धम्मस्स’ म्हणजे निर्वाणाचा. ‘अनुधम्मं’ म्हणजे त्याच्या अनुरूप असलेला मोक्षगामी धर्म (निय्यानधम्म). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अनुरूप प्रतिपदा’ (योग्य आचरण). ‘पञ्चक्खन्धे’ याने पाच उपादानस्कंध दर्शविले आहेत. ‘दीघरत्तं वत, भो’ (खरोखर दीर्घकाळ, हे महाशय!) इत्यादींद्वारे पाळीमध्ये विवर्त (संसारमुक्ती) दर्शविली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘उपादाननिरोधाने विवर्त (मुक्ती) दर्शविताना’. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. मागंडिय सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 6. Sandakasuttavaṇṇanā ६. संदक सुत्ताचे वर्णन 223. Devena vassena kato sobbho devakatasobbho. Tenāha ‘‘vasso…pe… rahado’’ti. Guhāti paṃsuguhā pāsāṇaguhā missakaguhāti tisso guhā. Tattha paṃsuguhā udakamuttaṭṭhāne ahosi ninnaṭṭhānaṃ pana udakena ajjhotthataṃ. Umaṅgaṃ katvāti heṭṭhā suduggaṃ katvā. Anamataggiyaṃ [Pg.108] paccavekkhitvāti ‘‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo iminā dīghena addhunā anāvuṭṭhapubbo’’tiādinā (ma. ni. 1.160) idañca taḷākaṃ mayā vutthapubbaṃ bhavissati, tampi ṭhānaṃ so ca attabhāvo apaññattikabhāvaṃ gatoti evaṃ anamataggiyaṃ paccavekkhitvā tādisaṃ ṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati. Iminā nayena samuddapabbatadassanādīsupi paccavekkhaṇāvidhi veditabbo. २२३. पावसाच्या पाण्याने तयार झालेला खड्डा म्हणजे ‘देवकतसोब्भो’ (देवकृत खड्डा). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘पाऊस... इत्यादी जलाशय’. ‘गुहा’ म्हणजे मातीची गुहा, दगडाची गुहा आणि मिश्र गुहा अशा तीन गुहा आहेत. त्यापैकी मातीची गुहा पाणी नसलेल्या ठिकाणी होती, परंतु सखल भाग पाण्याने व्यापलेला होता. ‘उमङ्गं कत्वा’ म्हणजे खाली कठीण मार्ग (सुरंग) करून. ‘अनमतग्गियं पच्चवेक्खित्वा’ म्हणजे ‘तो सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान) सहज मिळण्यासारखा नाही, जो या दीर्घ काळात पूर्वी कधी अनुभवला नसेल’ इत्यादींद्वारे (म. नि. १.१६०) आणि ‘हे तळे देखील मी पूर्वी अनुभवले असेल, ते स्थान आणि तो आत्मभाव (अस्तित्व) आता अप्रकट झाला आहे’ अशा प्रकारे अनादी संसाराचे (अनमतग्गिय) प्रत्यवेक्षण करून तशा ठिकाणी जाणे योग्य आहे. या पद्धतीने समुद्र, पर्वत इत्यादी पाहताना देखील प्रत्यवेक्षणाची (चिंतनाची) पद्धत समजून घ्यावी. Uccaṃ nadamānāyāti uccaṃ katvā saddaṃ karontiyā kāmassādabhavassādādivatthunti ‘‘ayañca ayañca kāmo iṭṭho kanto manāpo, asuko bhavo iṭṭho kanto manāpo, evamayaṃ loko piyehi piyataro’’ti evaṃ kāmassādabhavassādalokassādādisaṅkhātaṃ vatthuṃ. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca, taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttāti niyyānikā, niyyānaṃ vā phalaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritādisaṃkilesato niyyātīti vā niyyānīyā, ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Gehassitakathāti kāmapaṭisaṃyuttakathā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu (sārattha. ṭī. 1.ācariyaparamparakathāvaṇṇanā) viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti. 'उच्चं नदमानाया' म्हणजे उच्च आवाज करून (मोठ्याने ओरडत). काम-आस्वाद, भव-आस्वाद इत्यादींची वस्तू म्हणजे 'हा आणि हा काम (इच्छा/भोग) इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगा आहे; अमुक भव इष्ट, कांत, मनाजोगा आहे, अशा प्रकारे हा लोक प्रिय गोष्टींमुळे अधिक प्रिय आहे' - अशा प्रकारे काम-आस्वाद, भव-आस्वाद, लोक-आस्वाद इत्यादी म्हणून ओळखली जाणारी वस्तू. ज्याच्याद्वारे दुर्गतीतून आणि संसारातून बाहेर पडता येते ते 'निय्यान' (मुक्तीचा मार्ग) होय, जो स्वर्गमार्ग आणि मोक्षमार्ग आहे. त्या निय्यानास (मुक्तीस) जी योग्य आहे, किंवा निय्यानात (मुक्तीच्या मार्गात) जी प्रवृत्त आहे ती 'निय्यानिका' (मुक्ती देणारी) होय. किंवा जिचे फळ निय्यान (मुक्ती) आहे ती 'निय्यानिका'. किंवा जी वाचेच्या दुश्चरित्रादी संक्लेशांमधून (मळांमधून) बाहेर काढते ती 'निय्यानीया' होय. 'ई' काराचा ऱ्हस्व करून आणि 'य' काराचा 'क' कार करून 'निय्यानिका' असा शब्द बनतो, जो चेतनेसह संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरती (विरमणे) दर्शवतो. त्याच्या विरुद्ध असणारी ती 'अनिय्यानिका' (मुक्ती न देणारी), तिचा भाव म्हणजे 'अनिय्यानिकत्व', म्हणून 'अनिय्यानिकत्वामुळे'. 'तिरच्छानभूता' म्हणजे आडकाठी आणणारी (आवरण घालणारी). 'गेहस्सितकथा' (घराशी संबंधित कथा) म्हणजे कामाशी (इंद्रियभोगांशी) संबंधित कथा. 'कम्मट्ठानाचे अस्तित्व' म्हणजे अनित्यतेशी संबंधित चतुःसत्य कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) अस्तित्व. 'अर्थासह' म्हणजे 'सार्थक', हिताशी संबंधित असा अर्थ आहे. 'विसिखा' म्हणजे घरांची वस्ती (गल्ली/रस्ता), आणि 'विसिखा' या शब्दाच्या ग्रहणाने तेथील रहिवासी अभिप्रेत आहेत, जसे 'गाव आला' इत्यादींमध्ये (सारत्थदीपनी टीका १, आचार्यपरंपराकथावर्णन) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'शूर, समर्थ' आणि 'श्रद्धाळू, प्रसन्न'. कुंभस्थान (पाण्याच्या घागरी ठेवण्याची जागा) या निर्देशाने कुंभदासी (पाणी भरणार्या दासी) म्हटल्या आहेत, म्हणून म्हटले आहे 'किंवा कुंभदासीकथा'. 228. Vohāro viya tesaṃ tathā vohāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāse’’ti. Akatāti samena, visamena vā kenaci hetunā na katā na vihitā. Katavidho karaṇavidhi natthi etesanti akaṭavidhā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ anibbattataṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato cetovasippattassa devassa, issarādino vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti kassaci animmāpitā. Rūpādijanakabhāvanti rūpasaddādīnaṃ paccayabhāvaṃ, rūpādayopi pathaviyādīhi [Pg.109] appaṭibaddhavuttikāti tassa adhippāyo. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattanakaṃ, evametepīti āha ‘‘pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ bījato aṅkurādi jāyatīti vuccati, taṃ vijjamānameva tato nikkhamati nāvijjamānaṃ, aññathā aññatopi aññassa upaladdhi siyāti adhippāyo. Evaṃ ṭhitāti evaṃ nibbikārā ṭhitā. Ubhayenapīti atthadvayenapīti vadanti. ‘‘Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti padadvayenapi. Tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ. Ṭhitattāti nibbikārābhāvena ṭhitattā. Na calantīti vikāraṃ nāpajjanti. Vikārābhāvato hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca atthato pakatiyā avaṭṭhānamevāti dassetuṃ ‘‘na vipariṇāmentī’’ti vuttaṃ. Tathā avipariṇāmadhammattā eva te aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ. २२८. त्यांच्या व्यवहाराप्रमाणे, केवळ व्यवहार म्हणून घेऊन 'ब्रह्मचर्यवासात' असे म्हटले आहे. 'अकता' (न केलेली) म्हणजे सम किंवा विषम अशा कोणत्याही कारणाने न केलेली, न निर्माण केलेली. ज्यांच्यामध्ये निर्मितीची कोणतीही क्रिया किंवा पद्धत नाही ते 'अकटविधा' (अकृत-विधा). या दोन्ही पदांद्वारे जगात कोणत्याही हेतू-प्रत्ययाने (कारणाने) त्यांची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) दर्शविली आहे. 'ऋद्धीनेही न निर्मिलेली' म्हणजे कोणत्याही ऋद्धिवान, चित्तावर ताबा मिळवलेल्या देवाच्या किंवा ईश्वरादींच्या ऋद्धीनेही न निर्मिलेली. 'अनिम्माता' म्हणजे कोणाकडूनही न निर्माण करविलेली. 'रूपादींचा जनकभाव' म्हणजे रूप, शब्द इत्यादींचा प्रत्ययभाव (कारणभाव); रूप इत्यादी देखील पृथ्वी इत्यादींवर अवलंबून नसलेले आहेत, असा त्याचा अभिप्राय आहे. ज्याप्रमाणे पर्वताचे शिखर कोणाकडूनही उत्पन्न केलेले नसते आणि कोणासाठीही उत्पन्न होणारे नसते, त्याचप्रमाणे हे देखील आहेत, म्हणून म्हटले आहे: 'पर्वतशिखराप्रमाणे स्थिर आहेत म्हणून कूटट्ठा (कूटस्थ)'. 'बीजापासून अंकुर इत्यादी उत्पन्न होतात' असे जे म्हटले जाते, ते आधीच अस्तित्वात असलेलेच त्यातून बाहेर पडते, जे अस्तित्वात नाही ते नाही; अन्यथा कोणत्याही गोष्टीपासून कोणत्याही गोष्टीची प्राप्ती झाली असती, असा अभिप्राय आहे. 'अशा प्रकारे स्थित' म्हणजे अशा प्रकारे निर्विकारपणे स्थित. 'दोन्हींनीही' म्हणजे दोन्ही अर्थांनीही, असे म्हणतात. 'कूटट्ठा एसिकट्ठाायिट्ठिता' (कूटस्थ आणि इंद्रखिळासारखे स्थिर) या दोन्ही पदांद्वारेही. त्या सात कायांचे (समूहांचे). 'स्थित असल्यामुळे' म्हणजे निर्विकार भावाने स्थित असल्यामुळे. 'हलत नाहीत' म्हणजे त्यांच्यात कोणताही विकार (बदल) होत नाही. कारण विकाराच्या अभावामुळेच त्या सात कायांची इंद्रखिळासारखी स्थिरता असते. आणि 'अकंपता' म्हणजे अर्थतः स्वभावाने स्थिर राहणेच होय, हे दर्शवण्यासाठी 'त्यांचे परिवर्तन होत नाही' असे म्हटले आहे. तसेच, अपरिवर्तनशील स्वभावाचे असल्यामुळेच ते एकमेकांना बाधा (पीडा) पोहचवत नाहीत. कारण जर विकार उत्पन्न करण्याची शक्यता असती, तर बाधकताही असती; तसेच जर उपकार करण्याची शक्यता असती, तर उपकारकताही असती; म्हणून त्यांचा अभाव दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'नालं' (समर्थ नाही) इत्यादी म्हटले आहे. Pathavī eva kāyekadesattā pathavīkāyo. Hantuṃ vā ghātetuṃ vā samattho nāma natthi jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārabhāvato, eteneva nesamahantabbatā aghātetabbatā atthato vuttāyevāti daṭṭhabbā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sattannaṃtveva kāyāna’’ntiādi. Sotuṃ vā sāvetuṃ vā samattho nāma natthīti paccekaṃ nesaṃ savanesu asamatthattā tadekadesādīsupi asamatthataṃ dīpeti. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, hananaghātanādi pana paramatthato nattheva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo. Kevalaṃ takkamattena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetīti etena yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attanā parikappitaṃ sārato maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhiggāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kattabbāti dasseti. Kecīti sārasamāsācariyā. Pañcindriyavasenāti pañcarūpindriyavasena. Kammanti laddhi kammabhāvena supākaṭattā. Avaṅkakathātāraṇādikā dvāsaṭṭhi paṭipadā. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe. पृथ्वी हाच कायेचा (समूहाचा) एक भाग असल्यामुळे ती 'पृथ्वीकाय' होय. मारण्यास किंवा मारविण्यास कोणीही समर्थ नाही, कारण जीव आणि सत्त्व मानल्या जाणार्या कायांच्या नित्यतेमुळे आणि निर्विकारत्वामुळे; यावरूनच त्यांचे न मारले जाणे आणि न मारविणे अर्थतः सांगितलेच आहे, असे समजावे. कारण तसेच म्हटले आहे: 'सात कायांच्याच...' इत्यादी. ऐकण्यास किंवा ऐकविण्यास कोणीही समर्थ नाही, कारण त्यांच्यापैकी प्रत्येकाचे ऐकण्यामध्ये असमर्थत्व असल्यामुळे त्यांच्या एका भागादींमध्येही असमर्थता दर्शविली जाते. जर कोणी मारणारा नाही, तर शस्त्राचा प्रहार कसा होतो? यावर म्हटले आहे: 'जसे मुगाच्या राशीत इत्यादी...' केवळ संज्ञामात्र (भास) होते, परंतु मारणे-मारविणे इत्यादी परमार्थतः नाहीच, कारण कायांचा अविकोपनीय स्वभाव (अपरिवर्तनीयता) आहे, असा अभिप्राय आहे. केवळ तर्काच्या जोरावर निरर्थक दृष्टी (मत) दर्शवितात; यावरून, ज्याअर्थी तार्किक लोक निरंकुश कल्पनेने स्वतः कल्पिलेल्या कोणत्याही गोष्टीला सारभूत मानून त्यातच अभिनिवेश (आग्रह) धरतात आणि तार्किक दृष्टीचा स्वीकार करतात, त्याअर्थी सुज्ञांनी त्यांच्या दृष्टीच्या विषयावर विचार करू नये, हे दर्शविले आहे. 'केची' (काही) म्हणजे सारसमासाचे आचार्य. 'पाच इंद्रियांच्या वशाने' म्हणजे पाच रूपी इंद्रियांच्या वशाने. 'कर्म' म्हणजे मत, जे कर्मभावाने सुस्पष्ट असल्यामुळे. अवंककथा (सरळ कथा), तारण इत्यादी बासष्ट प्रतिपदा (मार्ग). 'एका कल्पामध्ये' म्हणजे एका महाकल्पामध्ये. Purisabhūmiyoti [Pg.110] padhānapuggalena niddeso, itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷiyeva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇakoti vadanti, tesaṃ vā paṭipattiṃ paṭipannako. Jinoti jiṇṇo, jarāvasena nihīnadhātukoti vadanti, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto kassacipi dhammaṃ na katheti, tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhatī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati. 'पुरिसभूमियो' (पुरुषभूमी) हा प्रधान पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आधारे केलेला निर्देश आहे, स्त्रियांसाठीही या भूमी इच्छिलेल्याच आहेत. 'भिक्खू च पन्नको' (भिक्खू आणि पन्नक) इत्यादी त्यांची पाळीच (मूळ पाठ) आहे. तेथे 'पन्नक' म्हणजे भिक्षेसाठी फिरणारा असे म्हणतात, किंवा त्यांच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) पालन करणारा. 'जिन' म्हणजे जीर्ण, जरेमुळे (वृद्धत्वामुळे) क्षीण धातू असलेला असे म्हणतात, किंवा स्वतःच्या प्रतिपदेने (साधनेने) प्रतिपक्षाला (शत्रूला/विकारांना) जिंकून राहिलेला. तो खरोखर तसा झालेला कोणालाही धम्म सांगत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे: 'काहीही बोलला नाही'. 'अलाभी' (काहीही न मिळवणारा) म्हणजे 'तो घागरीच्या तोंडातून स्वीकारत नाही' इत्यादी (दीघनिकाय १.३९४) पद्धतीने सांगितलेल्या अलाभाच्या कारणांच्या संयोगाने अलाभी असलेला. म्हणूनच, भुकेने आणि दुर्बलतेने ग्रस्त होऊन शयनपरायण (झोपून राहिलेल्या) श्रमणाला 'पन्नभूमी' असे म्हणतात. Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena nesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacco antarabhedo ‘‘mahāsamayasuttena’’ (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbo. Mānusāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena mānusāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te aparapetādayo mahantā veditabbā. 'आजीववृत्तिशतानि' म्हणजे प्राण्यांच्या उपजीविकेची शेकडो साधने (जीविकावृत्ती). 'पशू' या शब्दाच्या ग्रहणाने मेंढ्यांची जात घेतली आहे, 'मृग' या शब्दाच्या ग्रहणाने रुरु, गवय इत्यादी सर्व मृगजाती (हरणांच्या जाती) घेतल्या आहेत. 'बहू देवा' (अनेक देव) म्हणजे चातुर्महाराजिक, ब्रह्मकायिक इत्यादींच्या अंतर्गत भेदांमुळे अनेक देव. तेथे चातुर्महाराजिकांचा काही अंतर्गत भेद 'महासमय सुत्ताद्वारे' (दीघनिकाय २.३३१ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. 'मानुसापि अनंता' (मानवही अनंत आहेत) म्हणजे द्वीप, देश, कुल, वंश, आजीविका इत्यादींच्या विभागांमुळे मानवांचेही अनंत भेद आहेत. पिशाच हेच 'पेसाच' होत, ते इतर प्रेत इत्यादी मोठे (योनीचे) समजावेत. Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadati. Gaṇṭhikāti pabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati, kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato. छद्दन्तदह (छद्दन्त सरोवर) आणि मंदाकिनी यांना 'कुळीर' व 'मुचलिंद' या नावाने म्हणतात. 'गंठिका' म्हणजे पर्वताची गाठ (पर्वतग्रंथी). पंडित सुद्धा... पे... वर जात नाही, कशामुळे? प्राण्यांच्या संसरणकाळाच्या (संसारात भटकण्याच्या काळाच्या) नियतभावामुळे (निश्चिततेमुळे). Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ phussa phussa patvā patvā paripakkabhāvāpādanena byantiṃ karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaddhīti dasseti paricchinnarūpattā. अपरिपक्व अशा संसरणनिमित्ताला (संसाराच्या कारणाला) शीलादींच्या द्वारे शीघ्रच विशुद्धी प्राप्त करण्यासाठी परिपक्व करतो. परिपक्व झालेल्याला स्पर्श करून करून, प्राप्त करून करून, परिपक्व भावाला प्राप्त करून देण्याद्वारे नष्ट करतो. 'सुत्तगुळ' म्हणजे सुताची गुंडी (सुत्तवट्टियं). 'उकलत असतानाच ती संपून जाते' या उपमेने प्राण्यांचा संसार अनुक्रमाने क्षीणच होत जातो, त्याची वृद्धी होत नाही, हे त्याच्या परिच्छिन्न रूपामुळे (मर्यादित स्वरूपामुळे) दर्शविले आहे. 229. Niyativāde pakkhipantoti sabbaññutaṃ paṭijānitvāpi padesaññutāya asampāyamāno tattha attano aññāṇakiriyaṃ pariharituṃ asakkonto ca ‘‘evamesā niyatī’’ti niyativāde pakkhipanto. २२९. 'नियतीवादात ढकलणारा' म्हणजे सर्वज्ञतेची प्रतिज्ञा करूनही, प्रादेशिक ज्ञानाने (अल्प ज्ञानाने) अपूर्ण राहिल्यामुळे आणि तेथे स्वतःच्या अज्ञानाची क्रिया लपविण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, 'अशीच ही नियती आहे' असे सांगून नियतीवादात ढकलणारा होय. 230. Dhammakathāya [Pg.111] apassayabhūto anussavo etassa atthīti anussavī, tenevassa apassayavādaṃ dassetuṃ ‘‘anussavanissito’’ti āha. Savanaṃ saccatoti yaṃ kiñci anussavaṃ, taṃ savanaṃ saccanti gahetvā ṭhito. Piṭakasampadāyāti ganthasampādanena, tādisaṃ ganthaṃ paguṇaṃ vācuggataṃ katvā taṃ nissāya dhammaṃ katheti. Tenāha ‘‘vaggapaṇṇāsakāyā’’tiādi. २३०. धम्मकथेसाठी आधारभूत असणारी श्रुती (अनुस्सव) ज्याच्याकडे आहे तो 'अनुस्सवी' (श्रुतीवर अवलंबून असणारा) होय. म्हणूनच त्याचा आधारवाद दर्शविण्यासाठी 'अनुस्सव-निश्रित' (श्रुतीवर आश्रित) असे म्हटले आहे. 'ऐकलेले सत्य मानून' म्हणजे जे काही ऐकले आहे (अनुस्सव), ते ऐकलेलेच सत्य आहे असे गृहीत धरून राहिलेला. 'पिटक-संपदेने' म्हणजे ग्रंथांच्या संपादनाने; तशा ग्रंथाचा सराव करून, तो मुखोद्गत करून, त्याचा आश्रय घेऊन धम्म उपदेश करतो. म्हणूनच 'वग्गपण्णासक' इत्यादी म्हटले आहे. 232. Mandapaññoti parittapañño. Momūhoti sammuyhako. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo vācāya paravādānaṃ khīpanaṃ vācāvikkhepo, taṃ vācāvikkhepaṃ, na marati na pacchijjati yathāvutto vādavikkhepo etāyāti amarā, tattha pavattā diṭṭhi amarāvikkhepo, taṃ amarāvikkhepaṃ. Apariyantavikkhepanti ‘‘evampi me no’’tiādinā pucchitassa apariyosāpanavasena vikkhepaṃ. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Gāhaṃ na upagacchatīti micchāgāhatāya uttaravidhānāya purimapakkhaṃ ṭhapetvā gāhaṃ na upagacchati. Amarāsadisāya amarāya vikkhepoti amarāvikkhepo. २३२. 'मंदपण्ञो' म्हणजे अल्प बुद्धीचा. 'मोमूहो' म्हणजे अत्यंत संभ्रमित असलेला. 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी प्रकारे विविध प्रकारचा वाणीचा विक्षेप, परवाद्यांच्या मतांचे खंडन करणे म्हणजे 'वाचाविक्षेप' होय, त्या वाचाविक्षेपाला; जो पूर्वोक्त वादविक्षेप मरत नाही किंवा खंडित होत नाही ती 'अमरा' (अमर) होय, आणि त्यात प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'अमराविक्षेप' होय, त्या अमराविक्षेपाला. 'अपरियंतविक्षेप' म्हणजे 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाचा शेवट न करण्याच्या स्वरूपातील विक्षेप होय. एकाच स्वभावात स्थिर न राहिल्यामुळे तो इकडेतिकडे धावतो. 'ग्रहणाला प्राप्त होत नाही' म्हणजे मिथ्या ग्रहामुळे (चुकीच्या धारणेमुळे) पुढील उत्तरासाठी पूर्वपक्षाला ठेवून तो कोणत्याही एका मताचा स्वीकार करत नाही. अमर माशासारख्या चंचल असणाऱ्या विक्षेपाला 'अमराविक्षेप' म्हणतात. Idaṃ kusalanti ettha iti-saddo pakārattho, iminā pakārenāti attho. Amarāvikkhepiko yathā kusale, evaṃ aññasmiṃ yaṃ kiñci kenaci pucchitaṃ atthaṃ attano aruccanatāya ‘‘evantipi me no’’tiādinā tattha tattha vikkhepaññeva āpajjati, tasmā ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu cettha vikkhepavādino vikkhepapakkhassa ananujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhassa paṭikkhepavaseneva vikkhepavādassa pavattanato. Tena vuttaṃ ‘‘no’’ti. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi. 'हे कुशल आहे' यामध्ये 'इति' हा शब्द प्रकार दर्शवणारा आहे, 'या प्रकारे' असा याचा अर्थ आहे. अमराविक्षेपवादी ज्याप्रमाणे कुशलाच्या बाबतीत, त्याचप्रमाणे इतर कोणत्याही विषयावर विचारलेल्या प्रश्नावर स्वतःच्या नापसंतीमुळे 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी प्रकारे ठिकठिकाणी विक्षेपच (टाळाटाळ) करतो. म्हणून 'माझ्या मते असेही नाही' इत्यादी ठिकठिकाणी विचारलेल्या प्रश्नांच्या आकाराचा निषेध करण्याच्या स्वरूपात विक्षेपाचा प्रकार दर्शविला आहे. पण मग येथे विक्षेपवाद्याने विक्षेपपक्षाचा स्वीकार न करणे आणि विक्षेपपक्षातच स्थिर राहणे योग्य नाही का? नाही, कारण तेथेही त्या संभ्रमित व्यक्तीचा निषेध करण्याच्या स्वरूपातच विक्षेपवाद प्रवृत्त होतो. म्हणूनच 'नाही' (नो) असे म्हटले आहे. तसेच, संजय बेलट्ठिपुत्त याला राजा अजातशत्रूने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रमणफळाविषयी विचारले असता, त्याने परलोक इत्यादींच्या निषेधाद्वारे विक्षेप (टाळाटाळ) व्यक्त केला होता. Etthāha – ‘‘nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno pucchāya vikkhepamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena [Pg.112] tassa diṭṭhigatikatā yuttā’’ti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādabhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva sā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbā, indriyabaddhato ca tatiyaṭṭhānabhāve dassito. येथे विचारले आहे – 'हा सर्वच अमराविक्षेपवादी कुशल इत्यादी धर्म आणि परलोक इत्यादी गोष्टी यथार्थपणे न जाणता, ठिकठिकाणी प्रश्न विचारला असता केवळ प्रश्नाची टाळाटाळ (विक्षेप) करतो, तर त्याचा दृष्टीगतभाव (चुकीचा दृष्टिकोन असणे) कसा असू शकतो? कारण ज्याला बोलायचे नाही अशा व्यक्तीप्रमाणे, विचारलेला अर्थ न समजल्यामुळे केवळ विक्षेप (टाळाटाळ) केल्याने त्याला दृष्टीगतिक (चुकीच्या दृष्टिकोनाचा धारक) मानणे योग्य नाही.' यावर उत्तर दिले जाते – केवळ प्रश्नाची टाळाटाळ केल्यानेच तो दृष्टीगतिक होत नाही, तर मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) होतो. शाश्वत अभिनिवेशाने मिथ्या अभिनिविष्ट झालेलाच मनुष्य मंदबुद्धीमुळे कुशल इत्यादी धर्म आणि परलोक इत्यादी गोष्टी यथार्थपणे प्राप्त न करू शकल्याने, स्वतःला माहीत नसलेला अर्थ दुसऱ्याला समजावून सांगण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि असत्य बोलण्याच्या (मुसावादाच्या) भयाने विक्षेप (टाळाटाळ) करतो. किंवा पुण्य-पाप आणि त्यांच्या विपाकांचे (परिणामांचे) ज्ञान नसल्यामुळे व त्यावर श्रद्धा नसल्यामुळे, त्याविषयीच्या प्रश्नावर विक्षेप करणेच योग्य आहे, अशी आवड व संमती निर्माण करून अभिनिवेश करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न झालेली ती एक स्वतंत्र दृष्टी 'सप्तभंगी दृष्टी' प्रमाणे मानली पाहिजे, आणि इंद्रियबद्धतेमुळे ती तिसऱ्या स्थानावर दर्शविली आहे. 234. Sannidhikārakaṃ kāmeti ettha anindriyabaddhāni adhippetānīti tilataṇḍulādiggahaṇaṃ, tassa lokassa appasādaparihāratthaṃ kadāci taṇḍulanāḷiādisaṅgahaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilataṇḍulādayo paññāyantī’’ti. २३४. 'साठवणूक करण्याची इच्छा करतो' यामध्ये इंद्रियबद्ध नसलेल्या (अचेतन) गोष्टी अभिप्रेत आहेत, जसे की तीळ, तांदूळ इत्यादींचे ग्रहण करणे. लोकांमध्ये अप्रसन्नता टाळण्यासाठी कधीतरी तांदळाची नाळी (माप) इत्यादींचा संग्रह करणे याला संधान करून 'तीळ, तांदूळ इत्यादी दिसून येतात' असे म्हटले आहे. 236. Ājīvakā matā nāmāti ime ājīvakā sabbaso sammāpaṭipattirahitā micchā eva ca paṭipajjamānā adhisīlasaṅkhātassa sīlajīvitassa abhāvena matā nāma. Puttamatāti mataputtā. Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthīti samaṇaṃ eva gotamaṃ parisuddho suparipuṇṇo takkarassa sammā dukkhakkhayāvaho brahmacariyavāso atthi. Etenettha dhammasudhammatādidīpanena buddhasubuddhatañca dīpeti, aññattha natthīti iminā bāhirakesu tassa abhāvaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. २३६. 'आजीवक मृतप्राय आहेत' म्हणजे हे आजीवक सर्व प्रकारे सम्यक प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) रहित असून केवळ मिथ्या आचरण करत असल्यामुळे, अधिशील नावाच्या शीलमय जीवनाच्या अभावामुळे मृतप्रायच आहेत. 'पुत्तमता' म्हणजे मृत पुत्र. 'श्रमण गोतमांच्या ठिकाणी ब्रह्मचर्यवास आहे' म्हणजे श्रमण गोतमांच्या ठिकाणीच अत्यंत शुद्ध, परिपूर्ण आणि दुःखाचा सम्यक क्षय करणारा ब्रह्मचर्यवास आहे. याद्वारे येथे धम्माची सुधम्मता इत्यादी प्रकाशित करून बुद्धांची सुबुद्धता प्रकाशित केली आहे, 'इतरत्र नाही' याने बाह्य पंथांमध्ये त्याचा अभाव दर्शविला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Sandakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. संदकसुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā ७. महासकुलुदायिसुत्त-वर्णन 237. Abhiññātāti ediso ediso cāti abhilakkhaṇavasena ñātā. Appasaddassa vinīto, appasaddatāya mandabhāṇitāya vinītoti ca appasaddavinītoti vuccamāne aññena vinītabhāvo dīpito hoti, bhagavā pana sayambhuñāṇena sayameva vinīto. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘appasaddavinīto’’ti na vuttaṃ. Tenāha ‘‘na hi bhagavā aññena vinīto’’ti. २३७. 'अभिज्ञाता' (प्रसिद्ध) म्हणजे अशा अशा लक्षणांच्या द्वारे ओळखले गेलेले. 'अल्प शब्दाने विनीत' किंवा अल्प शब्द असण्याने व मंद बोलण्याने विनीत असण्याला 'अप्पसद्दविनीतो' (अल्पशब्दविनीत) असे म्हटले असता, दुसऱ्या कोणाकडून विनीत केले गेल्याचा भाव दर्शविला जातो; परंतु भगवान तर स्वयंभू ज्ञानाने स्वतःच विनीत झालेले आहेत. म्हणूनच पाळीमध्ये 'अप्पसद्दविनीतो' असे म्हटले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भगवान दुसऱ्या कोणाकडून विनीत झालेले नाहीत'. 238. Hiyyodivasaṃ [Pg.113] upādāya tato āsannāni katipayāni divasāni purimāni nāma honti, purimānīti ca pubbakāni, atītānīti attho. Tato paranti yathā vuttaatītadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu pavattito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo, evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ paraṃ, yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ hoti. Kutūhalayuttā sālā kutūhalasālā yathā ‘‘ājaññaratho’’ti. Ime dassanādayo. २३८. कालच्या दिवसापासून सुरुवात करून त्याजवळचे काही दिवस "पुरिम" (पूर्वीचे) म्हटले जातात, आणि "पुरिम" म्हणजे "पुब्बक" (पूर्वीचे), म्हणजेच "अतीत" (भूतकाळ) असा अर्थ आहे. "ततो परं" (त्यानंतर) म्हणजे वर सांगितलेल्या भूतकाळातील दिवसाच्या लगेचच नंतरचे, जे अत्यंत पूर्वीचे असल्यामुळे "पुरिमतर" (अधिक पूर्वीचे) आहे. अशा प्रकारे या दोन्हीमध्ये अनुक्रमाने पूर्वीचे आणि अधिक पूर्वीचे असण्याची स्थिती निर्माण होते, असे असले तरी येथे जे "पुरिमतर" म्हटले आहे, तेव्हापासून जे जे जवळचे आहे ते "पर" (नंतरचे) आणि जे जे दूरचे आहे ते "पुरिमतर" म्हटले जाते. कुतूहलाने (जिज्ञासेने) युक्त असलेली शाळा म्हणजे "कुतूहलशाला" (चर्चागृह), जसे की "आजञ्ञरथो" (उत्कृष्ट रथ). हे दर्शन इत्यादी आहेत. Ayathābhūtaguṇehīti ayathābhūtaṃ micchādīpitaatthamatteneva ugghositaguṇehi samuggato ghosito. Taranti atikkamanti etenāti titthaṃ, aggamaggo. Diṭṭhigatikamaggo pana ayathābhūtopi tesaṃ tathā vitaraṇaṃ upādāya titthanti voharīyatīti taṃ karontā titthakarā. Osaratīti pavisati. "अयथाभूतगुणेहि" म्हणजे जे वास्तविक गुण नाहीत, केवळ मिथ्या रीतीने प्रकट केलेल्या अर्थाच्या आधारे घोषित केलेल्या गुणांनी युक्त. ज्याच्याद्वारे पार करतात (तरन्ति) किंवा ओलांडतात (अतिक्कमन्ति) ते "तित्थ" (तीर्थ/मार्ग), म्हणजेच अग्र मार्ग (अग्गमग्गो). परंतु, दृष्टीगतांचा (चुकीच्या मतांचा) मार्ग हा अयथार्थ असूनही, त्यांच्याद्वारे पार करण्याच्या अर्थाने त्याला "तित्थ" असे म्हटले जाते, आणि ते निर्माण करणारे "तित्थकर" (तीर्थंकर/पंथसंस्थापक) होत. "ओसरति" म्हणजे प्रवेश करतो. 239. Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ. Na kiñci jātanti paṭiññādosahetudosaudāharaṇadosaduṭṭhadosatāya na kiñci jātaṃ. Tenāha ‘‘āropito te vādo’’ti. Vadanti tena paribhāsantīti vādo doso. Sabhāvakkosenāti sabhāvato pavattakoṭṭhāsena. २३९. "सहितं" म्हणजे पूर्व आणि अपूर्व (सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत) सुसंगत असलेले (परस्परविरोधी नसलेले). "न किञ्चि जातं" म्हणजे प्रतिज्ञादोष, हेतुदोष, उदाहरणदोष किंवा दुष्टदोष यांमुळे काहीही निष्पन्न झाले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— "आरोपितो ते वादो" (तुझा वाद खोडून काढला आहे). ज्याच्याद्वारे बोलतात किंवा निंदा करतात तो "वाद" म्हणजे दोष होय. "सभावक्कोसेन" म्हणजे स्वभावाने प्रवृत्त झालेल्या भागाद्वारे. 240. Pīḷeyyāti madhubhaṇḍena saha bhājane pīḷetvā dadeyya. Sabrahmacārīhi sampayojetvāti sahadhammikehi viheṭhanapayogaṃ katvā, tenāha ‘‘vivādaṃ katvā’’ti. २४०. "पीळेय्य" म्हणजे मधाच्या भांड्यासह पात्रात पिळून द्यावे. "सब्रह्मचारीहि सम्पयोजेत्वा" म्हणजे सहधार्मिकांसोबत छळ करण्याचा प्रयत्न करून, म्हणूनच म्हटले आहे— "विवादं कत्वा" (विवाद करून). 241. Itarītarenāti paṇītato itarena. Tenāha ‘‘lāmakalāmakenā’’ti. २४१. "इतरीतरेन" म्हणजे उत्तम गोष्टीपेक्षा इतर गोष्टीने. म्हणूनच म्हटले आहे— "लामकलामकेन" (अतिशय निकृष्ट गोष्टीने). 242. Bhattakosakenāti kosakabhattena, khuddakasarāvabhattakenāti attho. Beluvamattabhattāhārāti billapamāṇabhattabhojanā. Oṭṭhavaṭṭiyāti mukhavaṭṭiyā. Sabbākārenevāti sabbappakāreneva. Anappāhāroti na vattabbo kadāci appāhāroti katvā. Tattha ativiya aññehi avisayhaṃ appāhārataṃ bhagavato dassetuṃ ‘‘padhānabhūmiya’’ntiādi vuttaṃ. Mayāti nissakkavacanaṃ. Visesatarāti tena dhammena visesavantatarā. २४२. "भत्तकोसकेन" म्हणजे लहान वाटीतील भाताने, म्हणजेच लहान द्रोणातील भाताने असा अर्थ आहे. "बेलुवमत्तभत्ताहारा" म्हणजे बेलाच्या फळाच्या आकाराचे भाताचे भोजन करणारे. "ओट्ठवट्टिया" म्हणजे ओठांच्या कडेने. "सब्बाकारेनेव" म्हणजे सर्व प्रकारेच. "अनप्पाहारो" म्हणजे "अल्प आहार घेणारे" असे कधीही म्हणू नये. तेथे, इतरांना सहन न होणारा भगवंतांचा अत्यंत अल्प आहार दर्शवण्यासाठी "पधानभूमियं" (प्रधानभूमीत) इत्यादी म्हटले आहे. "मया" हा अपादान (पंचमी) विभक्तीचा शब्द आहे. "विसेसतरा" म्हणजे त्या धम्मामुळे अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण होय. Vatasamādānavaseneva [Pg.114] paṃsukūlaṃ dhārentīti paṃsukūlikāti āha – ‘‘samādinnapaṃsukūlikaṅgā’’ti, saddattho pana ‘‘visuddhimagge’’ (visuddhi. 1.24) vuttanayena veditabbo. Piṇḍapātikā sapadānacārinotiādīsupi eseva nayo. Tattha tattha satthena chinditattā satthalūkhāni. Yaṃ yaṃ sappāyaṃ, tasseva gahaṇaṃ uccinanti āha ‘‘uccinitvā…pe… thiraṭṭhānameva gahetvā’’ti. Alābulomasānīti alābulomāni viya sukhumatarāni cīvarasuttaṃsūni etesaṃ santīti alābulomasāni. Pātitasāṇapaṃsukūlanti kaḷevarena saddhiṃ chaḍḍitasāṇamayaṃ paṃsukūlaṃ, yaṃ tumbamatte puḷave odhunitvā satthā gaṇhi. व्रत धारण करण्याच्या हेतूनेच जे पांसुकूल (स्मशानातील किंवा कचऱ्यातील कापड) परिधान करतात ते "पांसुकूलिक" होत, म्हणूनच म्हटले आहे— "समादिन्नपंसुकूलिकङ्गा" (पांसुकूलिक अंग स्वीकारलेले). याचा शब्दशः अर्थ "विसुद्धिमग्ग" मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. "पिण्डपातिक" (भिक्षापात्र धारण करणारे), "सपदानचारिनो" (सलग घरांतून भिक्षा मागणारे) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. ठिकठिकाणी शस्त्राने (सुरीने) कापल्यामुळे जे खडबडीत झाले आहे ते "सत्थलूखानि". जे जे अनुकूल आहे, त्याचेच ग्रहण करणे म्हणजे निवडणे, म्हणूनच म्हटले आहे— "निवडून...पे... केवळ मजबूत भागच घेऊन". "अलाबुलोमानि" म्हणजे भोपळ्याच्या केसांसारखे अत्यंत सूक्ष्म चिवर-तंतू ज्यांचे आहेत ते "अलाबुलोमसानि". "पातितसाणपंसुकूलं" म्हणजे प्रेतासोबत टाकून दिलेले तागाचे पांसुकूल वस्त्र, जे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) भांड्याच्या आकाराचे किडे झटकून स्वीकारले होते. ‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49) vuttaṃ madhukarabhikkhācāravataṃ ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) vacanato bhikkhūnaṃ pakatibhūtaṃ vatanti vuttaṃ ‘‘uñchāsake vate ratā’’ti. Vata-saddo cettha pakativatasaṅkhātaṃ sakavataṃ vadati. Tenāha ‘‘uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate’’ti. Uccanīcagharadvāraṭṭhāyinoti mahantakhuddakagehānaṃ bahidvārakoṭṭhakaṭṭhāyino. Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvāti kaṇājakamissakaṃ bhattaṃ sampiṇḍitvā. Ummārato paṭṭhāyāti gharummārato paṭṭhāya. "यथापि भमरो पुप्फं" (ज्याप्रमाणे भ्रमर फुलाला इजा न करता...) इत्यादी गाथेमध्ये (धम्मपद ४९) सांगितलेले मधुकराप्रमाणे भिक्षा मागण्याचे व्रत, "पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जा" (भिक्षेच्या अन्नावर अवलंबून प्रव्रज्या असते) या वचनानुसार भिक्खूंचे नैसर्गिक व्रत आहे, म्हणूनच "उञ्छासके वते रता" (कण गोळा करण्याच्या व्रतात रममाण असणारे) असे म्हटले आहे. येथे "वत" (व्रत) हा शब्द नैसर्गिक व्रत मानल्या गेलेल्या स्वतःच्या व्रताला दर्शवतो. म्हणूनच म्हटले आहे— "उञ्छाचरियसंखाते भिक्खूनं पकतिवते" (भिक्खूंच्या कण गोळा करण्याच्या नैसर्गिक व्रतामध्ये). "उच्चनीचघरद्वारट्ठायिनो" म्हणजे मोठ्या आणि लहान घरांच्या बाहेरील दारापाशी उभे राहणारे. "कबरमिस्सकं भत्तं संहरित्वा" म्हणजे कण्या आणि कोंडा मिश्रित भात एकत्र करून. "उम्मारतो पट्ठाय" म्हणजे घराच्या उंबरठ्यापासून सुरुवात करून. Cīvarānuggahatthanti cīvarānurakkhaṇatthaṃ. Ettha ca yasmā buddhā nāma sadevake loke anuttaraṃ puññakkhettaṃ, sā cassa puññakkhettatā paramukkaṃsagatā, tasmā sattānaṃ tādisaṃ upakāraṃ ācikkhitvā te ca anuggaṇhantā gahapaticīvaraṃ sādiyanti, catupaccayasantose pana ne paramukkaṃsagatā evāti daṭṭhabbaṃ. "चीवरानुग्गहत्थं" म्हणजे चीवराचे रक्षण करण्यासाठी. आणि येथे, ज्याअर्थी बुद्ध हे देवलोकासह या जगात "अनुत्तर पुञ्ञक्खेत्त" (सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र) आहेत, आणि त्यांचे हे पुण्यक्षेत्र असणे परम श्रेष्ठतेला पोहोचलेले आहे, म्हणून प्राण्यांना तशा प्रकारचा उपकार सांगून आणि त्यांच्यावर अनुग्रह करत ते गृहपतींनी दिलेले चीवर (गृहपतिचीवर) स्वीकारतात; परंतु चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) संतोषाच्या बाबतीत ते परम श्रेष्ठतेला पोहोचलेलेच आहेत, असे समजावे. 244. Sappaccayanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ hutvā dhammaṃ desetīti ayamettha attho. Codako pana adhippāyaṃ ajānanto ‘‘kiṃ panā’’tiādimāha. Itaro ‘‘no na desetī’’tiādinā adhippāyaṃ vivarati. Nidānanti cettha ñāpakaṃ uppattikāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca tassa tassa anuppattiyuttassa atthassa paṭipakkhaharaṇato ‘‘sappāṭihāriya’’nti vuccatīti āha ‘‘purimassevetaṃ vevacana’’nti. Rāgādīnaṃ vā paṭiharaṇaṃ paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ, saha pāṭihāriyenāti sappāṭihāriyaṃ. Rāgādipaṭisedhavaseneva hi satthā dhammaṃ deseti. २४४. "सप्पच्चयं" म्हणजे हेतूसह आणि कारणासह धम्माचा उपदेश करतात, असा येथे अर्थ आहे. परंतु शंका विचारणारा (चोदक) अभिप्राय न समजल्यामुळे "तर मग काय?" इत्यादी विचारतो. दुसरा "नाही, ते उपदेश करत नाहीत असे नाही" इत्यादींद्वारे अभिप्राय स्पष्ट करतो. येथे "निदान" म्हणजे उत्पत्तीचे कारण किंवा ज्ञापक अभिप्रेत आहे, आणि ते त्या त्या योग्य अर्थाच्या विरोधी गोष्टींचे निवारण करत असल्यामुळे त्याला "सप्पाटिहारियं" (प्रातिहार्ययुक्त/चमत्कारयुक्त) म्हटले जाते, म्हणूनच सांगितले आहे— "हे पूर्वीच्या शब्दाचेच समानार्थी रूप आहे". याशिवाय, राग (आसक्ती) इत्यादींचे निवारण करणे म्हणजे "पातिहारिय", आणि तेच पातिहार्य होय; पातिहार्यासह असणे म्हणजे "सप्पाटिहारिय". कारण शास्ते (बुद्ध) राग इत्यादींच्या प्रतिषेधाच्या (निवारणाच्या) हेतूनेच धम्माचा उपदेश करतात. 245. Tassa [Pg.115] tassa pañhassāti yaṃ yaṃ pañhaṃ paro abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchati, tassa tassa pañhassa. Upari āgamanavādapathanti vissajjane kate tato upari āgacchanakaṃ vādamaggaṃ. Visesetvā vadantoti vattati, ‘‘bho gotama, vattumarahatī’’ti attano vādabhedanatthaṃ āhataṃ kāraṇaṃ attano māraṇatthaṃ āvudhaṃ nidassento viya visesetvā vadanto pahārakena vacanena. Antarantareti mayā vuccamānakathāpabandhassa antarantare. Dadeyya vadeyya. Evarūpesu ṭhānesūti paravādīhi saddhiṃ vādapaṭivādaṭṭhānesu. Te niggahetuṃ mayā desitaṃ suttapadaṃ ānetvā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti. २४५. "तस्स तस्स पञ्हस्स" म्हणजे जो जो प्रश्न दुसरा माणूस तयार करून भगवंतांकडे येऊन विचारतो, त्या त्या प्रश्नाचा. "उपरि आगमनवादपथं" म्हणजे उत्तर दिल्यानंतर त्यावर येणारा वादाचा मार्ग. "विसेसित्वा वदन्तो" म्हणजे वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने बोलणारा, जसे की स्वतःच्या नाशासाठी शस्त्र दाखवावे, तसे स्वतःचा वाद खोडण्यासाठी आणलेले कारण दाखवत, "हे गोतम, आपण बोलण्यास योग्य आहात" असे आघातात्मक शब्दांनी वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने बोलणारा. "अन्तरन्तरे" म्हणजे माझ्याद्वारे बोलल्या जाणाऱ्या कथाप्रवाहाच्या मध्येच. "ददेय्य" म्हणजे द्यावे किंवा बोलावे. "एवरूपेsu ठानेसु" म्हणजे परवाद्यांसोबतच्या अशा वाद-प्रतिवादाच्या प्रसंगी. त्यांचा निग्रह (पराभव) करण्यासाठी माझ्याद्वारे उपदेशिलेले सुत्तपद आणून ते माझ्याच अनुशासनाची (उपदेशाची) आणि ओवादाची (सल्ल्याची) अपेक्षा करतात. 246. Sampādemīti manorathaṃ sampādemi. Paripūremīti ajjhāsayaṃ paripūremi. Adhisīleti adhike uttamasīle. Sāvakasīlato ca paccekabuddhasīlato ca buddhānaṃ sīlaṃ adhikaṃ ukkaṭṭhaṃ paramukkaṃsato anaññasādhāraṇabhāvato. Tenāha ‘‘buddhasīlaṃ nāma kathita’’nti. Ṭhānuppattikapaññāti tattha tattha ṭhānaso uppannapaññā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Avasesā paññāti idha pāḷiyaṃ āgatā anāgatā ca yathāvuttañāṇadvayavinimuttā paññā. २४६. "सम्पादेमि" म्हणजे मनोरथ पूर्ण करतो. "परिपूरेमि" म्हणजे आशय (इच्छा) पूर्ण करतो. "अधिसीले" म्हणजे अधिक असलेल्या उत्तम शीलामध्ये. सावकशीलापेक्षा (श्रावकशीलापेक्षा) आणि पच्चेकबुद्धशीलापेक्षा (प्रत्येकबुद्धशीलापेक्षा) बुद्धांचे शील हे त्यांच्या परम श्रेष्ठतेमुळे आणि अनन्यसाधारणत्वामुळे अधिक उत्कृष्ट आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "बुद्धशील असे सांगितले आहे". "ठाणुप्पत्तिकपञ्ञा" म्हणजे त्या त्या प्रसंगी निर्माण झालेली प्रज्ञा. म्हणूनच म्हटले आहे— "तेथे" इत्यादी. "अवसेसा पञ्ञा" म्हणजे येथे पाळिमध्ये आलेली आणि न आलेली, वर सांगितलेल्या दोन प्रकारच्या ज्ञानांशिवाय उरलेली प्रज्ञा. 247. Visesādhigamānanti satipaṭṭhānādīnaṃ adhigandhabbavisesānaṃ. Abhiññā nāma cha abhiññā, tāsu ukkaṭṭhaniddesena chaḷabhiññārahatova aggamaggapaññā idha abhiññāti adhippetā, tassa vosānaṃ pariyosānaṃ pāramī paramukkaṃsāti avakaṃsāti ca aggaphalaṃ vuccatīti āha ‘‘abhiññā…pe… arahattaṃ pattā’’ti. २४७. "विशेषअधिगम" म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी प्राप्त करण्यायोग्य विशेष अधिगम (प्राप्ती) होय. "अभिञ्ञा" म्हणजे सहा अभिज्ञा; त्यांमध्ये उत्कृष्ट निर्देशानुसार षडभिज्ञांना (सहा अभिज्ञांना) पात्र असणाऱ्याचीच अग्र मार्ग प्रज्ञा (अग्गमग्गपञ्ञा) येथे 'अभिञ्ञा' म्हणून अभिप्रेत आहे. त्याचा अंत, समाप्ती, पारमिता, परम उत्कर्ष आणि अवकर्ष (न्यूनता नसणे) याला अग्रफल (अर्हत्त्व) म्हटले जाते, म्हणून "अभिञ्ञा...पे... अरहत्तं पत्ता" (अभिज्ञा... अर्हत्त्व प्राप्त झाले) असे म्हटले आहे. Upāyapadhāneti ariyaphalādhigamanassa upāyabhūte padhāne. ‘‘Anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathāadhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino upāyabhūte, padhānaupāyabhūteti attho. Sammā-saddassa vā yoniso atthadīpakataṃ sandhāya ‘‘yoniso padhāne’’ti vuttaṃ. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ uppādeti pavatteti vā. Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ ukkhipatīti [Pg.116] teneva sahajātavīriyena kosajjapakkhato cittaṃ ukkhipati. Padahatīti sammappadhānabhūtaṃ vīriyaṃ pavatteti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. ‘‘Padahatī’’ti vā iminā āsevanādīhi saddhiṃ sikhāpattaṃ ussoḷhivīriyaṃ yojetabbaṃ. Vaḍḍhiyā paripūraṇatthanti yāvatā bhāvanāpāripūriyā paripūraṇatthaṃ. Yā ṭhitīti yā kusalānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhavigamena avaṭṭhiti. So asammosoti so avināso. Yaṃ vepullanti yo sabbaso vipulabhāvo mahantatā. Bhāvanāpāripūrīti bhāvanāya paripūritā. Atthotipi veditabbaṃ purimapacchimapadānaṃ samānatthabhāvato. "उपायपधान" म्हणजे आर्यफलाच्या प्राप्तीसाठी उपायभूत असलेल्या प्रयत्नात (प्रधानात). "अनुत्पन्न पापक अकुशल धर्मांचा अनुत्पाद इत्यादी अर्थाने" जे ग्रहण केले आहे ते तसेच असते, त्या अर्थाला साध्य करणारेच असते; या अर्थाचा प्रकाशक 'सम्मा' (सम्यक्) हा शब्द आहे, म्हणजेच अभिप्रेत असलेल्या अनुत्पन्न पापक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादादींचा उपायभूत, प्रधान उपायभूत असा अर्थ आहे. किंवा 'सम्मा' शब्दाचा 'योनिसो' (योग्य प्रकारे/मनःपूर्वक) अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "योनिसो पधाने" (योग्य प्रकारे प्रयत्न करणे) असे म्हटले आहे. "छन्दं जनेति" (इच्छा उत्पन्न करतो) म्हणजे काहीतरी करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद उत्पन्न करतो किंवा प्रवृत्त करतो. "वायमति" (प्रयत्न करतो) म्हणजे प्रयोगात्मक पराक्रम करतो. "वीरियं आरभति" (वीर्य आरंभ करतो) म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्य (उत्साह/प्रयत्न) करतो. "चित्तं उक्खिपति" (चित्त वर उचलतो) म्हणजे त्याच सहजात वीर्याने आळसाच्या बाजूने झुकलेल्या चित्ताला वर उचलतो. "पदहति" (प्रयत्न करतो) म्हणजे सम्यक्प्रधानभूत वीर्य प्रवृत्त करतो. अनुक्रमाने ही चार पदे आसेवन (पुनःपुन्हा करणे), भावना, बहुलीकर्म (वारंवार सराव) आणि सातत्यपूर्ण क्रियेने जोडली पाहिजेत. किंवा "पदहति" या पदाने आसेवनादींसह शिखरेला पोहोचलेले अत्यंत उत्साही वीर्य जोडले पाहिजे. "वृद्धीच्या परिपूर्णतेसाठी" म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेने परिपूर्ण होण्यासाठी. "जी स्थिती" म्हणजे कुशल धर्मांची विरोधी घटकांच्या विगमाने (नष्ट होण्याने) होणारी स्थिती (स्थैर्य). "तो असंमोष" म्हणजे त्याचा अविनाश (नाश न होणे). "जे वैपुल्य" म्हणजे जो सर्व प्रकारे विपुल भाव, मोठेपणा होय. "भावनापारिपूरी" म्हणजे भावनेची परिपूर्णता. पूर्व आणि उत्तर पदांच्या समान अर्थामुळे हा अर्थ समजून घ्यावा. Pubbabhāgapaṭipadā kathitātaṃtaṃvisesādhigamassa paṭipadāvibhāvanāya āraddhattā. Akusalānaṃ dhammānaṃ anuppajjanena anatthāvahatā nāma natthīti vuttaṃ – ‘‘uppajjamānā’’ti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Tathā kusalānaṃ dhammānaṃ uppajjanenāti vuttaṃ – anuppajjamānāti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Nirujjhamānāti paṭipakkhasamāyogena vinassamānā, na khaṇanirodhavasena nirujjhamānā. त्या त्या विशेष अधिगमाच्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) स्पष्टीकरण करण्यासाठी पूर्वभाग प्रतिपदा सांगितली गेली आहे. अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादामुळे अनर्थ निर्माण होत नाही, म्हणून "उत्पन्न होणारे" असे म्हटले आहे – कारण उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे दुसऱ्या राशीच्या रूपात ग्रहण केले जाते. तसेच कुशल धर्मांच्या उत्पादाने (उत्पत्तीने) असे म्हटले आहे – "अनुत्पन्न होणारे" हे वचन उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे दुसऱ्या राशीच्या रूपात ग्रहण केल्यामुळे आहे. "निरुद्ध्यमान" (नष्ट होणारे) म्हणजे विरोधी घटकांच्या संयोगाने नष्ट होणारे, क्षणिक निरोधाच्या वशाने निरुद्ध होणारे नव्हे. Lobhādayo veditabbā, ye āraddhavipassakānaṃ uppajjanārahā. Sakiṃ uppajjitvāti sabhāvakathanamattametaṃ. Ekavārameva hi maggo uppajjati. Nirujjhamānoti saraseneva nirujjhamāno. Na hi tassa paṭipakkhasamāyogo nāma atthi. Phalassāti anantarakāleva uppajjanakaphalassa. Paccayaṃ datvāva nirujjhatīti iminā maggo sampati āyatiñca ekanteneva atthāvahoti dasseti. Purimasmimpīti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etasmiṃ tatiyavārepi. ‘‘Samathavipassanā gahetabbā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggassa anuppannatāya sabbhāvato, anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasabbhāvatoti maggassapi sādhāraṇabhāvato na yuttanti paṭikkhipati. Yadi samathavipassanānampi anuppatti anatthāvahā, maggassa anuppattiyā vattabbaṃ natthīti. लोभ इत्यादी समजून घ्यावेत, जे आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) साधकांना उत्पन्न होण्यास योग्य आहेत. "एकदाच उत्पन्न होऊन" हे केवळ स्वभावाचे कथन आहे. कारण मार्ग एकदाच उत्पन्न होतो. "निरुद्ध्यमान" म्हणजे स्वतःच्या रसानेच (स्वभावानेच) निरुद्ध होणारा. कारण त्याचा विरोधी घटकांशी संयोग नसतो. "फलाचा" म्हणजे लगेचच नंतरच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या फलाचा. "प्रत्यय (कारण) देऊनच निरुद्ध होतो" याने मार्ग वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळात निश्चितपणे कल्याणकारी (अर्थवह) ठरतो हे दर्शविले आहे. "पूर्वीच्या मध्येही" म्हणजे "माझे अनुत्पन्न कुशल धर्म उत्पन्न न होता अनर्थासाठी कारणीभूत ठरतील" या तिसऱ्या वेळीही. अट्ठकथेत (अट्टकथेत) "समथ आणि विपस्सना ग्रहण करावी" असे म्हटले आहे, परंतु मार्गाच्या अनुत्पन्नतेच्या अस्तित्वामुळे आणि तो उत्पन्न न झाल्यास संसाररूपी अनर्थाचे अस्तित्व असल्यामुळे, मार्गाच्याही साधारणत्वामुळे ते योग्य नाही म्हणून नाकारले आहे. जर समथ आणि विपस्सना यांची अनुत्पत्ती देखील अनर्थकारक असेल, तर मार्गाच्या अनुत्पत्तीबद्दल काय सांगावे! Mahantaṃ[Pg.117], gāravaṃ hoti, tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vandituṃ na labhāmī’’ti saṅghena saha na nikkhami. Ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma aññatra natthi, mahādhātunidhānato hi nīharitvā katipayā dhātuyo tattha tattha cetiye upanītā, idha pana rāmagāmathūpe vinaṭṭhe nāgabhavanaṃ paviṭṭhā doṇamattā dhātuyo upanītā. Atimandāni noti nanu ativiya mandāni. मोठा आदर असतो, म्हणून "संघाच्या आदरामुळे मला माझ्या आवडीनुसार वंदन करायला मिळत नाही" असे विचार करून ते संघासोबत बाहेर पडले नाहीत. एवढा मोठा धातूंचा साठा (निधान) इतर कोठेही नाही, कारण महाधातू निधानातून काढून काही धातू वेगवेगळ्या चैत्यांमध्ये नेल्या गेल्या होत्या, परंतु येथे रामगाम थूपाचा (रामग्राम स्तूपाचा) नाश झाल्यावर नागभवनात प्रवेश केलेल्या द्रोणभर (दोणमत्त) धातू आणल्या गेल्या. "अतिमंदानी नो" म्हणजे काय त्या अत्यंत मंद नाहीत का? Saṃvijjitvāti ‘‘kathañhi nāma mādiso īdisaṃ anatthaṃ pāpuṇissatī’’ti saṃvegaṃ janetvā. Īdisaṃ nāma mādisaṃ ārabbha vattabbanti kiṃ vadatīti taṃ vacanaṃ anādiyanto. "संविज्जित्वा" म्हणजे "माझ्यासारख्याला असा अनर्थ कसा काय प्राप्त होईल?" असा संवेग उत्पन्न करून. "माझ्यासारख्याच्या बाबतीत असे बोलले जावे, हे काय बोलत आहे?" असे म्हणून त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करत. Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti tato parihīno sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhā kathaṃ bhavissatīti āha ‘‘santāya…pe… na sakkotī’’ti. Na hi mahārajjuyā chinnāya suttatantū santhambhetuṃ sakkontīti. Samathe dassetvā tena samānagatikā imasmiṃ visaye vipassanāpīti iminā adhippāyenāha ‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’ti. शांत समापत्तीपेक्षा (शांत ध्यानावस्थेपेक्षा) दुसरे कोणतेही बलवान आधार देणारे कारण नाही, म्हणून त्यापासून भ्रष्ट झालेला मनुष्य सम्यक् प्रतिपदेमध्ये कसा प्रतिष्ठित होईल? म्हणून "संताय...पे... न सक्कोति" (शांत... शकत नाही) असे म्हटले आहे. कारण मोठी दोरी तुटल्यावर सुताचे धागे आधार देऊ शकत नाहीत. समथ दर्शवून, या विषयात विपस्सना देखील त्याच गतीची (स्वभावाची) आहे, या अभिप्रायाने "एवं उप्पन्ना samathavipassanā...pe... saṃvattantī" (अशा प्रकारे उत्पन्न झालेली समथ आणि विपस्सना... कारणीभूत ठरतात) असे म्हटले आहे. Kāsāvanti kāsāvavatthaṃ. Kacchaṃ pīḷetvā nivatthanti pacchimaṃ ovaṭṭikaṃ pīḷento viya daḷhaṃ katvā nivatthaṃ addasaṃsūti yojanā. "कासाव" म्हणजे काषाय वस्त्र (भगवे वस्त्र). "कच्छं पीळेत्वा निवत्थं" म्हणजे मागचा कासोटा घट्ट बांधल्याप्रमाणे घट्ट करून परिधान केलेले पाहिले, असा संबंध (योजना) आहे. Vuttanayenāti (a. ni. ṭī. 1.1.394) ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’tiādinā vatthukāmakilesakāmesu ādīnavadassanapubbakanekkhammapaṭipattiyā chandarāgaṃ vikkhambhayato samucchindantassa ca ‘‘anuppanno ca kāmāsavo na uppajjatī’’tiādinā heṭṭhā sabbāsavasuttavaṇṇanādīsu (ma. ni. 1.15 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 1.15 ādayo) vuttanayena. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipākoti tadārammaṇamāha. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhūtavigataṃ. Anubhūtabhūtā hi bhūtatāsāmaññena bhūta-saddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchāya abhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vipāko ārammaṇe uppajjitvā niruddho bhutvāvigatoti vattabbataṃ arahati, [Pg.118] vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca kammaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavitvā vigatanti vattabbataṃ arahati. Yathāvutto pana vipāko kevalaṃ ārammaṇarasānubhavanavaseneva pavattatīti anubhavitvā vigatattā nippariyāyeneva vutto, tassa ca tathā vuttattā kammaṃ bhavitvā vigatapariyāyena, yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti ettha ‘‘uppanna’’nti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā. Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanno’’ti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ. "वृत्त नयेन" (अं. नि. टी. १.१.३९४) म्हणजे "काम हे खरोखर अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहेत" इत्यादी प्रकारे वस्तुकॉम (भौतिक काम) आणि क्लेशकाम (मानसिक काम) यांमधील दोषदर्शनापूर्वक नैष्क्रम्य-प्रतिपत्तीने (निक्खम्मपटिपत्ति) छंदरागाचा (इच्छा आणि आसक्ती) विक्षेपण (दाबून टाकणे) आणि समूच्छेदन (पूर्णपणे नष्ट) करणाऱ्यासाठी "अनुत्पन्न काम-आसव उत्पन्न होत नाही" इत्यादी प्रकारे खालील 'सब्बासव सुत्त' (सर्व-आसव सुत्त) च्या वर्णनादींमध्ये (म. नि. १.१५ इत्यादी; म. नि. अट्ठ. १.१५ इत्यादी) सांगितलेल्या पद्धतीने. आलंबनाचा (आरम्मण) रस अनुभवून निरुद्ध झालेला विपाक म्हणजे 'तदारम्मण' (त्या आलंबनाचा विपाक) असे म्हटले आहे. अनुभवून आणि होऊन जे निघून गेले आहे ते 'भूतविगत' (झालेले व गेलेले) होय. कारण अनुभवलेले आणि झालेले हे 'भूत' या सामान्य शब्दाने म्हटले जाते. सामान्य अर्थालाच उपसर्गाने विशेष बनवले जाते. आणि 'अनुभूत' हा शब्द कर्मवाच्य इच्छेच्या अभावामुळे अनुभवणाऱ्याचा वाचक मानला पाहिजे. विपाक आलंबनामध्ये उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाला, होऊन निघून गेला, असे म्हणण्यास योग्य आहे; विकल्पग्रहणामुळे (विकप्पगाह) राग इत्यादींनी आणि त्यांच्या विपक्षांनी (विरोधी धर्मांनी) अकुशल आणि कुशल कर्म आलंबनाचा रस अनुभवून निघून गेले, असे म्हणण्यास योग्य आहे. परंतु, वर सांगितलेला विपाक केवळ आलंबन-रसाच्या अनुभवाच्या वशानेच प्रवृत्त होतो, म्हणून 'अनुभवून निघून गेलेला' अशा निप्परियाय (थेट/मुख्य) रूपानेच सांगितला आहे. आणि त्याचे तसे कथन केल्यामुळे कर्म 'होऊन निघून गेले' या पर्यायाने (गौण रूपाने) सांगितले आहे, जे "उत्पन्न झालेल्या अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी, उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी" येथे 'उत्पन्न' असे ग्रहण करून त्यांच्यासारख्यांचे प्रहाण (त्याग) आणि वृद्धी सांगितली आहे. विपाकासाठी (फळ देण्यासाठी) संधी देण्याच्या वशाने उदित झालेले अतीत (भूतकाळातील) कर्म आणि त्यापासून उत्पन्न होण्यास आरंभ झालेला अनागत (भविष्यातील) विपाक यांना 'ओकासकtuप्पन्न' (संधी मिळून उत्पन्न झालेले) म्हटले आहे. जे 'उत्पन्न' या शब्दाशिवाय देखील समजले जाणारे 'उत्पन्न' लक्षात घेऊन "भिक्खूहो, मी संचेतनिक (सचेतन कर्मांचे)..." इत्यादी (अं. नि. १०.२१७, २१९) भगवान म्हणाले आहेत. Tesūti vipassanāya bhūmibhūtesu khandhesu. Anusayitakilesāti anusayavasena pavattā appahīnā maggena pahātabbā kilesā adhippetā. Tenāha ‘‘atītā…pe… na vattabbā’’ti. Tesañhi ambarukkhopamāya vattamānāditā na vattabbā maggena pahātabbānaṃ tādisassa vibhāgassa anuppajjanato. Appahīnāva hontīti iminā appahīnaṭṭhena anusayaṭṭhoti dasseti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti idaṃ tesu khandhesu uppattirahakilesajātaṃ tāya eva uppattirahatāya bhūmiladdhuppannaṃ nāma, tebhūmakabhūmiladdhā nāma hotīti attho. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamugghātitā. Ettha ca laddhabhūmikaṃ bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya. "त्यांच्यामध्ये" (तेसू) म्हणजे विपश्यनेची भूमी असलेल्या स्कंधांमध्ये (खंध). "अनुशयित क्लेश" (अनुसयितकिलेसा) म्हणजे अनुशय रूपाने प्रवृत्त असलेले, प्रहीण न झालेले (नष्ट न झालेले) आणि मार्गाने (मग्ग) प्रहाण करण्यास योग्य असलेले क्लेश अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतीत... पे... असे म्हणू नये." कारण आंब्याच्या झाडाच्या उपमेप्रमाणे, मार्गाने प्रहाण करण्यास योग्य असलेल्या क्लेशांचे वर्तमानकाळ इत्यादी असणे सांगता येत नाही, कारण तशा प्रकारचा विभाग उत्पन्न होत नाही. "प्रहीण न झालेलेच असतात" याने 'प्रहीण न असण्याच्या' अर्थाने 'अनुशय' अर्थ दर्शवला आहे. "हे भूमिलद्धुप्पन्न (भूमी प्राप्त करून उत्पन्न झालेले) आहे" म्हणजे हे त्या स्कंधांमध्ये उत्पन्न होण्यास योग्य असलेले क्लेशसमूह, त्याच उत्पत्तीच्या योग्यतेमुळे 'भूमिलद्धुप्पन्न' नावाचे, म्हणजेच तेभूमिक (तीन भूमींमधील) भूमी प्राप्त केलेले असते, असा अर्थ आहे. "त्या त्या भूमींमध्ये" म्हणजे मनुष्य, देव इत्यादी आत्मभाव संज्ञक उपादानस्कंधांमध्ये. त्या त्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) अनुत्पत्ती न मिळवल्यामुळे जे समूच्छिन्न (पूर्णपणे नष्ट) झालेले नाहीत. आणि येथे 'लद्धभूमिक' (भूमी प्राप्त केलेले) यालाच 'भूमिलद्ध' असे म्हटले आहे, जसे की अग्नी प्रज्वलित केला जातो. Okāsakatuppanna-saddepi ca okāso kato etenāti okāso kato etassāti ca atthadvayepi kata-saddassa paranipāto daṭṭhabbo. Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ. Nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ. "ओकासकतुप्पन्न" (संधी मिळून उत्पन्न झालेले) या शब्दात देखील "याने संधी दिली" आणि "याला संधी दिली गेली" या दोन्ही अर्थांमध्ये 'कत' शब्दाचा परनिपात (नंतर येथे) समजला पाहिजे. ज्याप्रमाणे कापलेले दुधाचे झाड (ज्यातून दूध वाहते) त्याप्रमाणे निमित्तग्रहणाच्या वशाने ग्रहण केलेले आलंबन असते; आणि न कापलेल्या दुधाच्या झाडाप्रमाणे विक्षेपण न झाल्यामुळे अंतर्भूत क्लेशांचे आलंबन असते. किंवा निमित्त ग्रहण करणारे आणि विक्षेपण न झालेले क्लेश असलेले पुद्गल (व्यक्ती) हे कापलेल्या आणि न कापलेल्या दुधाच्या झाडासारखे असतात. "पूर्वीच्याच पद्धतीने" म्हणजे विक्षेपण न झालेल्या उत्पन्नाप्रमाणे "या ठिकाणी उत्पन्न होणार नाहीत, असे म्हणू नये. का? कारण ते समूच्छिन्न (पूर्णपणे नष्ट) झालेले नाहीत" असे जोडून विस्तार केला पाहिजे. Vuttaṃ paṭisambhidāmagge. Tattha ca maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ supākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamābhāvena āgato[Pg.119]. Atītādīnaṃ appahīnatā dassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti tāni atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā. 'पटिसंभिदामग्ग' (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये म्हटले आहे. आणि तेथे मार्गाने प्रहीण झालेल्या क्लेशांचेच तीन प्रकारे 'न सांगता येणे' जे अप्रकट होते ते स्पष्ट करण्यासाठी 'फळ न आलेले झाड' उपमेच्या रूपाने आले आहे. अतीत इत्यादींची अप्रहीणता (नष्ट न होणे) दर्शवण्यासाठी देखील "फळ आलेल्या झाडाने स्पष्ट करावे" असे म्हटले आहे. तेथे ज्याप्रमाणे न कापलेल्या झाडावर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेली फळे, झाड कापल्यावर उत्पन्न न होणारी, कधीही स्वभावाने नव्हती, नाहीत आणि असणार नाहीत, म्हणून ती अतीत इत्यादी भावाने सांगता येत नाहीत; त्याचप्रमाणे मार्गाने प्रहीण झालेले क्लेश समजले पाहिजेत. ज्याप्रमाणे छेद (कापणे) नसताना फळे उत्पन्न होतील, आणि छेद असताना उत्पन्न होणार नाहीत, ही छेदाची सार्थकता आहे; त्याचप्रमाणे मार्गभावनेची सार्थकता जोडली पाहिजे. Tepi pajahatiyeva kilesappahāneneva tesampi anuppattidhammatāpādanato. Abhisaṅkhāraviññāṇassāti paṭisandhiviññāṇassa. Upādinnaanupādinnatoti upādinnakhandhato ceva kilesato ca. Upapattivasena vuṭṭhānaṃ dassetumāha – ‘‘bhavavasena panā’’tiādi. Ye sotāpannassa satta bhavā appahīnā, tato pañca ṭhapetvā itare dve ‘‘sugatibhavekadesā’’ti adhippetā. Sugatikāmabhavatoti sugatibhavekadesabhūtakāmabhavato. Arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti uddhambhāgiyasaṃyojanasamugghātabhāvato. Yadi arahattamaggo eva ariyamaggo siyā, so eva sabbakilese pajaheyya, sabbabhavehipi vuṭṭhaheyya. Yasmā pana odhisova kilesā pahīyanti, tasmā heṭṭhimaheṭṭhimamaggehi pahīnāvasese kilese so pajahati, iti imaṃ sāmatthiyaṃ sandhāya ‘‘sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantī’’ti vuttaṃ. Tathā hi so eva ‘‘vajirūpamo’’ti vutto. ते देखील क्लेशांच्या प्रहाणानेच त्यांचा त्याग करतात, कारण त्यांच्यातही अनुत्पत्ती-धर्मता आणली जाते. "अभिसंस्कार विज्ञानाचे" (अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स) म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञानाचे (पटिसन्धिविञ्ञाण). "उपादिन्न आणि अनुपादिन्न यांपासून" म्हणजे उपादिन्न स्कंधापासून आणि क्लेशांपासून. उत्पत्तीच्या वशाने उठणे (बाहेर पडणे) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - "भव वशाने तर..." इत्यादी. सोतापन्नाचे (श्रोतआपन्न) जे सात भव प्रहीण झालेले नाहीत, त्यातील पाच सोडून इतर दोन "सुगती भवाचा एक भाग" म्हणून अभिप्रेत आहेत. "सुगती कामभवापासून" म्हणजे सुगती भवाचा एक भाग असलेल्या कामभवापासून. अर्हत्-मार्ग (अरहत्तमग्गो) हा रूप आणि अरूप भवापासून मुक्त होतो (बाहेर पडतो), कारण तो उद्धंभागिय (वरच्या भागातील) संयोजनांचा समूच्छेद करतो. जर केवळ अर्हत्-मार्गच आर्यमार्ग असता, तर त्यानेच सर्व क्लेशांचा प्रहाण केला असता आणि सर्व भवांपासून तो मुक्त झाला असता. परंतु, ज्याअर्थी क्लेश मर्यादित रूपानेच प्रहीण होतात, त्याअर्थी तो खालच्या खालच्या मार्गांनी प्रहीण होऊन उरलेल्या क्लेशांचा प्रहाण करतो. म्हणून हे सामर्थ्य लक्षात घेऊन "सर्व भवांपासून मुक्त होतोच असेही म्हणतात" असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्याला "वज्रोपम" (वजिरूपमो) म्हटले आहे. Hotu tāva vuttanayena anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya, uppannānaṃ uppannasadisānaṃ pahānāya anuppattidhammatāpādanāya maggabhāvanā, atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya uppannānañca ṭhitiyā bhāvanā hoti ekacittakkhaṇikattā tassāti codeti, itaro ‘‘maggappavattiyāyevā’’ti parihāramāha. Maggo hi kāmañcekacittakkhaṇiko, tathārūpo panassa pavattiviseso, yaṃ anuppannā kusalā dhammā sātisayaṃ uppajjanti, uppannā ca savisesaṃ pāripūriṃ pāpuṇanti. Tenāha ‘‘maggo hī’’tiādi. Kiñcāpi ariyamaggo vattamānakkhaṇe anuppanno nāma na hoti, anuppannapubbataṃ upādāya upacāravasena tathā vuccatīti dassetuṃ ‘‘anāgatapubbaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ayamevāti ayaṃ maggassa yathāpaccayapavatti [Pg.120] eva ṭhiti nāmāti, maggasamaṅgī puggalo maggampi bhāvento eva tassa ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. सांगितलेल्या पद्धतीने अनुत्पन्न अकुशलांच्या अनुत्पादासाठी, उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न होणाऱ्यांसारख्यांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीच्या प्राप्तीसाठी मार्गभावना असो. परंतु, मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) अनुत्पन्न कुशलांच्या उत्पादासाठी आणि उत्पन्न झालेल्यांच्या स्थितीसाठी भावना कशी होते, कारण तो (मार्ग) एकाच चित्तक्षणाचा असतो? असा आक्षेप घेतला जातो. दुसरा 'मार्गप्रवृत्तीनेच' असे उत्तर देतो. कारण मार्ग जरी एकाच चित्तक्षणाचा असला, तरी त्याची प्रवृत्तीविशेष (कार्यपद्धती) अशी असते की, ज्यामुळे अनुत्पन्न कुशल धर्म अतिशय उत्कृष्टपणे उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले विशेष परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. म्हणूनच 'मग्गो हि' (कारण मार्ग...) इत्यादी म्हटले आहे. जरी आर्यमार्ग वर्तमान क्षणी अनुत्पन्न नसतो, तरी पूर्वी कधीही उत्पन्न न झाल्यामुळे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) तसे म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी 'अनागतपुब्बं हि' (पूर्वी न आलेला...) इत्यादी म्हटले आहे. 'अयमेव' (हाच) म्हणजे मार्गाची ही प्रत्ययानुसार (कारणांनुसार) प्रवृत्ती म्हणजेच 'स्थिति' होय. मार्गयुक्त (मग्gसमङ्गी) पुद्गल मार्गाची भावना करत असतानाच त्याच्या स्थितीसाठी भावना करतो, असे म्हणणे योग्य आहे. Upasamamānaṃ gacchatīti vikkhambhanavasena samucchedavasena kilese upasamentaṃ vattati. Pubbabhāgindriyāni eva vā adhippetāni. Tenevāha ‘‘kilesūpasamatthaṃ vā gacchatī’’ti. 'उपसममानं गच्छति' (उपशमनाला प्राप्त होतो) म्हणजे विक्खंभन (दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) यांद्वारे क्लेशांचे उपशमन करत प्रवृत्त होतो. किंवा पूर्वभागातील इंद्रियेच अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच 'किलेसुपसमत्थं वा गच्छति' (किंवा क्लेशांच्या उपशमनासाठी जातो) असे म्हटले आहे. 248. Adhimuccanaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 2.129; a. ni. ṭī. 3.8.66) adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, tenāha ‘‘suṭṭhu muccanaṭṭho’’ti. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanattho pacchimavimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttattho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati. २४८. 'अधिमुच्चनट्ठेन' (अधिमुक्तीच्या अर्थाने) म्हणजे अधिक विशेष रूपाने मुक्त होण्याच्या अर्थाने, म्हणूनच 'सुट्ठु मुच्चनट्ठो' (चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याचा अर्थ) असे म्हटले आहे. याद्वारे, जरी सर्व रूपावचर ध्यानांचा विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे प्रतिपक्षापासून (विरोधी धर्मांपासून) विमुक्त भाव असला, तरी ज्या भावनाविशेषाने ते ध्यान प्रतिपक्षापासून अतिशय उत्कृष्टपणे विमुक्त होऊन प्रवृत्त होते, तो भावनाविशेष दर्शविला आहे. कारण समान जातीचा असूनही भावनाविशेषामुळे प्रवृत्तीच्या आकारात (पद्धतीत) विशेष फरक पडतो. ज्याप्रमाणे श्रद्धाविमुक्तापेक्षा दृष्टीप्राप्ताचा (फरक असतो), त्याचप्रमाणे विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त झाल्यामुळेच, अनिगृहीत (दडपले न गेलेले) असल्यामुळे, नि:शंकतेमुळे आणि अभिरतीमुळे (आनंदामुळे) चांगल्या प्रकारे अधिमुक्तीच्या अर्थाने देखील विमोक्ष होतो. म्हणूनच 'आरम्मणे च' (आणि आलंबनात...) इत्यादी म्हटले आहे. 'अयं पनत्तो' (हा अर्थ तर) म्हणजे हा अधिमुक्तीचा अर्थ अंतिम विमोक्षात म्हणजेच निरोधात नाही. तेथे केवळ विमुक्तीचाच अर्थ प्राप्त होतो, हे ते स्वतः पुढे सांगतील. Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti. 'रूपी' म्हणजे ज्या स्वतःच्या संततीमध्ये (प्रवाहात) समाविष्ट असलेल्या रूपाने तो युक्त आहे, ते रूप ज्या ध्यानाचे कारण असल्यामुळे विशिष्ट रूप असते. ज्या विशिष्ट रूपामुळे 'रूपी' असे म्हटले जावे, कारण 'रूपी' हा शब्द अतिशयार्थ (विशेष अर्थ) दर्शवतो, तेच स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेले रूपनिमित्त ध्यानाप्रमाणे परमार्थतः रूपीभावाचे साधक आहे असे समजावे. म्हणूनच 'अज्झत्तं' (अध्यात्म...) इत्यादी म्हटले आहे. उत्तरपदलोप होऊन 'रूपध्यान' हेच 'रूप' आहे. येथे 'रूपाणि' यामध्ये पूर्वपदलोप समजावा. म्हणूनच 'नीलकसिणादीनि रूपाणि' (नील कसिण इत्यादी रूपे) असे म्हटले आहे. Antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavakāsā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimutti siyā, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahati, [Pg.121] te subhato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. 'अंतोअप्पनायं सुभन्ति आभोगो नत्थि' (अर्पणेच्या आत 'शुभ' असा विचार/आभोग नाही) याद्वारे पूर्व आभोगाच्या (विचाराच्या) प्रभावाने अधिमुक्ती असू शकते, हे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे येथे 'तसे म्हणणे प्राप्त होते' हा आक्षेप निरवकाश (अयोग्य) ठरतो. ज्याअर्थी अत्यंत विशुद्ध अशा नील इत्यादी वर्णकसिणांमध्ये, ज्यांनी तेथे अधिकार (अभ्यास) केला आहे त्यांच्या अभिरतीमुळे (आनंदामुळे) चांगल्या प्रकारे अधिमुक्ती असू शकते, म्हणूनच अट्ठकथेत (अट्टकथेत) तिसऱ्या विमोक्षाचे तसे वर्णन केले आहे. परंतु, ज्याअर्थी मैत्री इत्यादींच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारी भावना प्राण्यांना अप्रातिकूल्य (अनुकूल) मानून, त्यांना शुभ मानूनच अधिमुक्त होऊन प्रवृत्त होते, म्हणूनच पटिसंभिदामग्गात (प्रतिसंभिदामार्गात) ब्रह्मविहार भावनेला 'शुभविमोक्ष' म्हटले आहे. हे दोन्हीही वेगवेगळ्या पर्यायांनी (दृष्टिकोनांनी) सांगितले असल्यामुळे परस्परांशी विरुद्ध नाहीत, असे समजावे. Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasiṭṭhoti. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinne kāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca. 'सब्बसो' (सर्वथा) म्हणजे पूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता. कारण चार अरूपस्कंधांचा एक भागही तेथे शिल्लक राहत नाही. 'विस्सट्ठत्ता' (मुक्त झाल्यामुळे) म्हणजे निश्चित केलेल्या काळात निरोध झाल्यामुळे. 'उत्तम विमोक्ष' म्हणजे केवळ आर्यांद्वारेच समापन्न (प्राप्त) होण्याजोगा असल्यामुळे, आर्यफलात त्याची समाप्ती होत असल्यामुळे आणि याच जन्मात (दिट्ठेव धम्मे) निर्वाणप्राप्तीचे स्वरूप असल्यामुळे होय. 249. Abhibhavatīti abhibhu (dī. ni. ṭī. 2.173; a. ni. ṭī. 3.6.61-65) parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tānīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbo. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhatta parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ asuvisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ. २४९. 'अभिभवति' (पराभूत करतो) म्हणून 'अभिभू' म्हणजे परिकर्म किंवा ज्ञान होय. 'अभिभू' (पराभूत करणारे) आयतन (स्थान) आहे ज्याचे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. किंवा पराभूत करण्याजोगे आलंबन संज्ञक आयतन आहे ज्याचे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. आलंबनाचा पराभव करत असल्यामुळे ते 'अभिभू' आहे आणि योगी पुरुषाच्या सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन (धर्मायतन) स्वरूप असल्यामुळे ते आयतन देखील आहे, म्हणून संप्रयुक्त (युक्त) ध्यान हे 'अभिभायतन' आहे. म्हणूनच 'अभिभवनकारणानि' (पराभवाची कारणे...) इत्यादी म्हटले आहे. 'तानि' (ती) म्हणजे अभिभायतन संज्ञक ध्याने होत. समापत्तीमधून उठलेल्या व्यक्तीचा आभोग (विचार) पूर्वभाग-भावनेच्या प्रभावाने ध्यानक्षणी प्रवृत्त झालेल्या पराभव करण्याच्या पद्धतीला ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, असे समजावे. परिकर्माच्या प्रभावाने अध्यात्म (स्वतःच्या आत) रूपसंज्ञी असतो, अर्पणेच्या (अप्पना) प्रभावाने नाही. कारण प्रतिभागनिमित्त आलंबन असलेली अर्पणा अध्यात्मविषयक असू शकत नाही. परंतु, ते अध्यात्म परिकर्माच्या प्रभावाने प्राप्त झालेले कसिणनिमित्त अत्यंत विशुद्ध नसते, ज्याप्रमाणे बाह्य परिकर्माच्या प्रभावाने प्राप्त झालेले विशुद्ध असते, तसे ते नसते. Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati[Pg.122], tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanā appanaṃ neti. 'परित्तानि' (मर्यादित/लहान) म्हणजे जसे प्राप्त झाले आहे तसे, लहान मातीच्या पात्राच्या आकाराचे. म्हणूनच 'अवड्ढितानि' (न वाढवलेले) असे म्हटले आहे. 'परित्तवसेनेव' (मर्यादित रूपानेच) म्हणजे वर्णाच्या (रंगाच्या) रूपाने आभोग (विचार) विद्यमान असतानाही मर्यादित रूपानेच हे अभिभायतन सांगितले आहे. कारण येथे मर्यादित असणे हेच पराभवाचे कारण आहे. वर्णाचा आभोग असताना किंवा नसतानाही अभिभायतन भावना ही तीक्ष्ण प्रज्ञा (बुद्धी) असलेल्या व्यक्तीलाच शक्य होते, इतरांना नाही, म्हणूनच 'ञाणुत्तरिको पुग्गलो' (ज्ञानोत्तरिक पुद्गल) असे म्हटले आहे. 'अभिभवित्वा समापज्जति' (पराभूत करून समापन्न होतो) येथे पराभव करणे आणि समापन्न होणे म्हणजे उपचार ध्यानाच्या प्राप्तीनंतर लगेचच अर्पणा ध्यानाचा उत्पाद होय, म्हणून 'सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेति' (येथे निमित्ताच्या उत्पादासोबतच अर्पणेला प्राप्त करून देतो) असे म्हटले आहे. 'सह निमित्तुप्पादेन' (निमित्ताच्या उत्पादासोबत) हे अर्पणा-परिवासाच्या (अर्पणेच्या विलंबाच्या) अभावाचे लक्षण सांगणारे वचन आहे. ज्याला 'खिप्पाभिञ्ञो' (क्षिप्र-अभिज्ञ - जलद ज्ञान मिळवणारा) म्हटले जाते, त्यापेक्षाही ज्ञानोत्तरिक (श्रेष्ठ ज्ञान असलेल्या) व्यक्तीलाच अभिभायतन भावना प्राप्त होते. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या निमित्तामध्ये. 'अप्पनं पापेति' (अर्पणेला प्राप्त करून देतो) म्हणजे भावना अर्पणेला नेते. Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhāna pakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo. येथे काही लोक म्हणतात की, 'उपचारध्यान उत्पन्न झाल्यावर, त्याला आरंभ करून जे कमीत कमी दोन किंवा तीन जवनवार प्रवृत्त होतात, ते उपचारध्यानाच्या पक्षाचेच असतात; आणि त्यानंतर भवांगप्रवाहाने आणि उपचाराच्या आसेवनाशिवाय अर्पणा होते, निमित्त उत्पन्न होण्यासोबतच अर्पणा प्राप्त होते.' हे त्यांचे केवळ मत आहे. कारण पारिवासिक परिकर्माने अर्पणावार इच्छित नाही, आणि महग्गत व अप्रमाण ध्यानांप्रमाणे उपचारध्यानात निश्चितपणे प्रत्यवेक्षण इच्छिले जाऊ नये. म्हणून, उपचारध्यानाच्या प्राप्तीनंतर काही भवांगचित्तांच्या समाप्तीनंतर अर्पणा प्राप्त करणाऱ्याच्या बाबतीत 'निमित्त उत्पन्न होण्यासोबतच येथे अर्पणा प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. आणि 'निमित्त उत्पन्न होण्यासोबतच' हे वचन अभिप्राययुक्त आहे, नीतार्थ नाही; याचा अभिप्राय सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा। Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhāgo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhava…pe… atthī’’ti. समापत्तीच्या आत (अंतःसमापत्तीत) तशा प्रकारचा आभोग (मनोयोग) संभवत नसल्यामुळे, समापत्तीतून उठलेल्या व्यक्तीचा आभोग पूर्वभाग-भावनेच्या वशाने ध्यानक्षणी प्रवृत्त झालेल्या अभिभवन-आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, असे समजावे. अभिधम्म-अट्ठकथेत (ध. सं. अ. २०४) मात्र 'याने याचा पूर्वभाग सांगितला आहे' असे म्हटले आहे. अंतःसमापत्तीत तशा आभोगाचा अभाव असताना 'ध्यानसंज्ञेमध्येही' असे का म्हटले आहे? म्हणून 'अभिभव...पे... अत्थि' (अभिभवन... इत्यादी आहे) असे म्हटले आहे। Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhitappamāṇānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. 'वर्धितप्रमाण' म्हणजे 'विपुल प्रमाण' असा अर्थ आहे, एक बोट, दोन बोटे इत्यादींच्या प्रमाणात वाढवलेले प्रमाण नाही, कारण तशा प्रकारे वाढवणे येथे असंभव आहे. म्हणूनच 'महान' (मोठे) असे म्हटले आहे। Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana yathā suttante – ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ [Pg.123] arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ arūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. रूपाविषयीची संज्ञा म्हणजे 'रूपसंज्ञा', ती ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपसंज्ञी'; जो रूपसंज्ञी नाही तो 'अरूपसंज्ञी'. संज्ञेच्या मुख्यतेने ध्यानाला सांगितले आहे. रूपसंज्ञेचे उत्पन्न न होणे म्हणजेच येथे 'अलाभिता' (न मिळणे) आहे. 'बाह्यतःच उत्पन्न झाले' म्हणजे बाह्य वस्तूमध्येच उत्पन्न झाले. अभिधम्मात मात्र 'अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी बाहेर सुवर्ण आणि दुर्वर्ण अशा मर्यादित रूपांना पाहतो, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण अशा अमर्याद रूपांना पाहतो' अशा प्रकारे चार अभिभायतनांचे वर्णन आले असल्यामुळे, अभिधम्म-अट्ठकथेत (ध. सं. अ. २०४) अशी शंका उपस्थित केली आहे की, 'ज्याप्रमाणे सुत्तंतात - अध्यात्मतः रूपसंज्ञी असलेला एक जण बाहेर मर्यादित रूपांना पाहतो - इत्यादी म्हटले आहे, तसे न सांगता येथे चारही अभिभायतनांमध्ये अध्यात्मतः अरूपसंज्ञिताच का सांगितली आहे?' आणि त्याचे कारण 'अध्यात्म रूपांचे अभिभवन (पराभव) न करता येण्याजोगे असल्यामुळे' असे देऊन पुढे म्हटले आहे की, 'तेथे किंवा येथे बाह्य रूपांवरच विजय मिळवायचा (अभिभवन करायचे) असतो, म्हणून ती नियमाने सांगणे आवश्यक आहे, म्हणूनच तेथेही आणि येथेही ती सांगितली आहेत. 'अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी' हे मात्र शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेचा केवळ एक विलास (शैली) आहे।' Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇānī’’ti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanapariyāyoti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthābhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni, sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. आणि येथे वर्णाचा आभोग नसलेली आणि आभोग असलेली सर्व रूपे 'मर्यादित, सुवर्ण व दुर्वर्ण' अशी सांगितली आहेत, तसेच ती 'अमर्याद' आहेत असे समजावे. कारण हा एक पर्याय (प्रकार) आहे की, 'मर्यादित रूपांवर विजय मिळवून, जर ती कधी वर्णाचा वशाने आभोगित (मनोयोगयुक्त) होतात, तर सुवर्ण व दुर्वर्ण रूपांवर विजय मिळवून.' सुत्तंत-देशना ही पर्याय-कथा (पर्यायी उपदेश) आहे. परंतु अभिधम्मात निष्पर्याय-देशना (थेट उपदेश) असल्यामुळे, वर्णाचा आभोग नसलेली रूपे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत, आणि तशीच आभोग असलेलीही. कारण दोन्ही ठिकाणी अभिभवनाचा पर्याय आहे, म्हणून 'अध्यात्मतः रूपसंज्ञी' इत्यादींद्वारे पहिल्या व दुसऱ्या अभिभायतनांमध्ये पहिला विमोक्ष, तिसऱ्या व चौथ्या अभिभायतनांमध्ये दुसरा विमोक्ष, आणि वर्ण-अभिभायतनांमध्ये तिसरा विमोक्ष अभिभवनाच्या प्रवृत्तीमुळे समाविष्ट केला आहे. परंतु अभिधम्मात निष्पर्याय-देशना असल्यामुळे, विमोक्ष आणि अभिभायतने संकर न करता (स्पष्टपणे) दाखवण्यासाठी विमोक्ष वगळून केवळ अभिभायतने सांगितली आहेत, आणि विमोक्षाचे कार्य करणारी सर्व ध्याने विमोक्ष-देशनेमध्ये सांगितली आहेत. म्हणूनच, 'अध्यात्मतः रूपसंज्ञी' या स्वरूपात आलेल्या दोन अभिभायतनांचे अभिधम्मातील अभिभायतनांमध्ये वर्णन न केल्यामुळे आणि 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी वचने सर्व विमोक्ष-कार्यांसाठी साधारण वचन असल्यामुळे, त्यांची व्यवस्था केली गेली आहे असे समजते। ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhārūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ, yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo, veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu [Pg.124] katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. 'अध्यात्म रूपांचे अभिभवन न करता येण्याजोगे असल्यामुळे' हे विधान अभिधम्मात कोठेही 'अध्यात्मतः रूपांना पाहतो' असे न म्हणता सर्वत्र जे 'बाह्य रूपांना पाहतो' असे म्हटले आहे, त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्याद्वारे, जे इतर कारणांमुळे आहे, ते त्या कारणाने सांगितले आहे; परंतु जे देशना-विलासाच्या (उपदेशाच्या शैलीच्या) कारणामुळे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञितेचेच अभिधम्मात कथन आहे, त्याचे दुसरे कोणतेही कारण शोधू नये, असे दर्शविले आहे. अध्यात्म रूपांचे अभिभवन न करता येणे हे त्यांच्या बाह्य रूपांप्रमाणे स्पष्ट (प्रकट) नसण्यामुळे आहे, आणि देशना-विलास हा सांगितलेल्या व्यवस्थेनुसार समजून घ्यावा, कारण विनेय (शिष्य) लोकांच्या आशयानुसार पर्यायी कथनाचा भाव विद्यमान असतो. जर असे म्हटले की, 'सुवर्ण व दुर्वर्ण' यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे नील (निळे) इत्यादी अभिभायतने सांगण्याची गरज नाही? तर तसे नाही, कारण नील इत्यादींमध्ये ज्यांनी अधिकार (अभ्यास) केला आहे, त्यांच्यासाठी नील इत्यादी भावच अभिभवनाचे कारण आहे. कारण त्या शुद्ध-अशुद्ध वर्णांचे मर्यादित असणे किंवा अमर्यादित असणे हे अभिभवनाचे कारण नाही, तर नील इत्यादी भावच कारण आहे. आणि या मर्यादित इत्यादी कसिण-रूपांमध्ये ज्या चरिताच्या (स्वभावाच्या) व्यक्तीला ही अभिभायतने सिद्ध होतात, ते दर्शवण्यासाठी 'परंतु यांमध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे। Sabbasaṅgāhikavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasiyaṃ bhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ. 'सर्वसंग्राहक वशाने' म्हणजे सर्व नीलवर्ण, नीलनिदर्शन आणि नीलनिर्भास यांच्या साधारण वशाने. 'वर्णाच्या वशाने' म्हणजे स्वभाव-वर्णाच्या वशाने. 'निदर्शनाच्या वशाने' म्हणजे पाहण्यायोग्य असण्याच्या वशाने. 'अवभासाच्या वशाने' म्हणजे प्रभायुक्त (तेजस्वी) असल्याने प्रकाशमान होण्याच्या वशाने. 'उमापुष्प' म्हणजे अळशीचे फूल (अतसीपुष्प). वर्णाचा संकर (मिश्रण) नसल्यामुळे ते केवळ निळेच असते. 'वाराणसीमध्ये होतात' म्हणजे वाराणसीमध्ये उत्पन्न झालेले। Te dhammeti te satipaṭṭhānādidhamme ceva aṭṭhavimokkhadhamme ca. Ciṇṇavasībhāvāyeva tattha abhivisiṭṭhāya paññāya pariyosānuttaraṃ sataṃ gatā abhiññāvosānapāramippattā. 'ते धर्म' म्हणजे ते सतीपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी धर्म आणि आठ विमोक्ष धर्म. तेथे आचरलेल्या वशीभावामुळेच (नियंत्रणामुळेच) अतिविशिष्ट प्रज्ञेने अंतिम श्रेष्ठ ज्ञानाला प्राप्त झालेले, अभिज्ञांच्या समाप्तीची पारमिता (पूर्णता) प्राप्त झालेले आहेत। 250. Sakalaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 3.346; a. ni. ṭī. 3.10.25) sakalabhāvena, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhiṭṭhānañca, evameva taṃtaṃsampayuttadhammānanti āha ‘‘khettaṭṭhenā’’ti. Paricchinditvāti idaṃ uddhaṃ adho tiriyanti yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena kāraṇenāti upariādīsu tena tena kasiṇena. Yathā kinti āha – ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti, yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce, adho, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro[Pg.125]. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā hi ‘‘tañhī’’tiādimāha. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti. २५०. सकलट्ठेन (दी. नि. टी. ३.३४६; अ. नि. टी. ३.१०.२५) म्हणजे सकलभावाने (पूर्ण रूपाने), जसे अशुभनिमित्त इत्यादींमध्ये एका भागात न राहता संपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने, असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे शेत हे पिकांच्या उत्पत्तीचे आणि वाढीचे स्थान असते, त्याचप्रमाणे त्या त्या संप्रयुक्त धर्मांचे (स्थान असते), म्हणून "खेत्तट्ठेन" (क्षेत्राच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. "परिच्छिन्दित्वा" (मर्यादित करून) हे वर, खाली आणि तिरके या अर्थाशी जोडले पाहिजे. कारण मर्यादित करूनच सर्वत्र कसिण वाढवले पाहिजे. "तेन तेन कारणेन" म्हणजे वर इत्यादींमध्ये त्या त्या कसिणाने. "कशा प्रकारे" हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे - "आलोकमिव रूपदस्सनकामो" (ज्याप्रमाणे रूप पाहण्याची इच्छा असणारा प्रकाशाचा विस्तार करतो), ज्याप्रमाणे दिव्यचक्षूने जर वरचे रूप पाहण्याची इच्छा असेल तर वर प्रकाश पसरवतो, जर खाली असेल तर खाली, आणि जर चहूबाजूंनी रूप पाहण्याची इच्छा असेल तर चहूबाजूंनी प्रकाश पसरवतो, त्याचप्रमाणे सर्व कसिणांच्या बाबतीत समजावे, असा अर्थ आहे. "एकस्स" म्हणजे पठवीकसिण इत्यादींपैकी एकेकाचे. "अञ्ञभावानुपगमनत्थं" म्हणजे इतर कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी, किंवा दुसऱ्याच्या कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी. कारण एकाने पसरवलेले कसिण दुसऱ्याने पसरवलेल्या कसिणभावाला प्राप्त होत नाही, अशा प्रकारे त्यांचा इतर कसिणांशी संभेद (मिसळणे) न होणे समजले पाहिजे. "न अञ्ञं" म्हणजे पठवी इत्यादी इतर नाही. कारण पाण्याने व्यापलेल्या ठिकाणी ससंभार पठवी (माती) नसते. "अञ्ञकसिणसम्भेदो" म्हणजे आपोकसिण इत्यादींशी संकर (मिसळणे). "सब्बत्थ" म्हणजे इतर सर्व कसिणांमध्ये. एका भागात न राहता संपूर्णपणे पसरणे, प्रमाणाचे ग्रहण न केल्यामुळे "अप्पमाण" (अप्रमाण/अमर्याद) आहे. म्हणूनच त्यांना "कसिण" ही संज्ञा आहे. म्हणूनच "तञ्हि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "चेतसा फरन्तो" म्हणजे भावनाचित्ताने आलंबन (आरम्मण) करत. कारण भावनाचित्त कसिणाला लहान किंवा मोठे, संपूर्णपणे मनात धारण करते. Kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti vuttaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘viññāṇa’’nti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ ākāsameva hutvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti āha. कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात (कसिणुग्घाटिमाकास) प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानाला, पसरण्याच्या आणि अमर्यादतेच्या दृष्टीने "विञ्ञाणकसिण" (विज्ञानकसिण) असे म्हटले आहे. कारण त्याला "विज्ञाण" (विज्ञान) असे म्हटले जाते. "कसिणवसेन" म्हणजे काढून घेतलेल्या कसिणाच्या प्रभावाने कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात वर, खाली आणि तिरके असणे समजले पाहिजे. कारण जितक्या जागेत कसिण पसरवले जाते, तितकी जागा आकाशभावनेच्या प्रभावाने आकाश बनते. अशा प्रकारे जितकी जागा आकाश बनून उपस्थित होते, तितकी जागा आकाशच बनून विज्ञानाच्या प्रवृत्तीमुळे (प्रवाहामुळे) विज्ञानकसिणामध्येही वर, खाली आणि तिरके असणे सांगितले आहे, म्हणून "कसिण काढून घेतलेल्या आकाशाच्या प्रभावाने तेथे प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानात वर, खाली आणि तिरके असणे समजले पाहिजे" असे म्हटले आहे. 252. Vuttoyeva vammikasutte. Nissitañca chavatthunissitattā vipassanāñāṇassa. Paṭibaddhañca tena vinā appavattanato kāyasaññitānaṃ rūpadhammānaṃ ārammaṇakaraṇato ca. Suṭṭhu bhāti obhāsatīti vā subho. Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākarapārisuddhimūlako evāti āha ‘‘suparisuddhaākarasamuṭṭhito’’ti. Dosanīharaṇavasena parikammanipphattīti āha ‘‘suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo’’ti. Dhovanavedhanādīhīti catūsu pāsāṇesu dhovanena ceva kāḷakādiapaharaṇatthāya suttena āvunanatthāya ca vijjhanena. Tāpasaṇhakaraṇādīnaṃ saṅgaho ādi-saddena. Vaṇṇasampattinti suttassa vaṇṇasampattiṃ. २५२. वम्मिकसुत्तात (वाळवीच्या टेकडीच्या सूत्तात) हे सांगितलेच आहे. आणि विपश्यनाज्ञानाचे (विपस्सनाञाण) सहा वस्तूंवर (चवत्थु) आश्रित असल्यामुळे ते "निस्सित" (आश्रित) आहे. आणि त्याशिवाय प्रवृत्त न होण्यामुळे आणि "कायसंज्ञित" रूपधर्मांना आलंबन बनवण्यामुळे ते "पटिबद्ध" (प्रतिबद्ध/जोडलेले) आहे. जे चांगल्या प्रकारे चमकते किंवा प्रकाशित होते ते "सुभ" (शुभ/सुंदर) होय. कुरुविंद इत्यादी जातींचा विशेष मणी देखील खाणीच्या शुद्धतेवरच आधारित असतो, म्हणून "सुपरिसुद्धआकरसमुट्ठितो" (अतिशय शुद्ध खाणीतून उत्पन्न झालेला) असे म्हटले आहे. दोष दूर करण्याच्या दृष्टीने परिकर्म (संस्कार) पूर्ण होते, म्हणून "सुट्ठु कतपरिकम्मो अपनीतपासाणसक्खरो" (चांगल्या प्रकारे संस्कार केलेला, दगड आणि खडे दूर केलेला) असे म्हटले आहे. "धोवनवेधनादीही" म्हणजे चार दगडांवर धुण्याने आणि काळे डाग इत्यादी दूर करण्यासाठी व दोऱ्यात ओवण्यासाठी छिद्र पाडण्याने. "आदि" शब्दाने तापवणे, गुळगुळीत करणे इत्यादींचा संग्रह होतो. "वण्णसम्पत्तिं" म्हणजे दोऱ्याची वर्णसंपत्ती (रंग आणि गुणवत्ता). Maṇi viya karajakāyo paccavekkhitabbato. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ anupavisitvā ṭhitattā. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu sammadeva tassa dassanato. Tadārammaṇānanti rūpadhammārammaṇānaṃ. Phassapañcamakacittacetasikaggahaṇena gahitadhammāpi vipassanācittuppādapariyāpannā evāti veditabbaṃ. Evañhi tesaṃ vipassanāñāṇagatikattā ‘‘āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇa’’nti vacanaṃ avirodhitaṃ hoti. मण्याप्रमाणे हा भौतिक शरीर (करजकाय) प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करण्याजोगा असल्यामुळे आहे. ओवलेल्या दोऱ्याप्रमाणे विपश्यनाज्ञान (विपस्सनाञाण) त्यात प्रवेश करून राहिलेले असल्यामुळे आहे. डोळस माणसाप्रमाणे विपश्यना प्राप्त भिक्खू त्याचे योग्य प्रकारे दर्शन करत असल्यामुळे (दस्सतो) आहे. "तदारम्मणानं" म्हणजे रूपधर्मांचे आलंबन असणाऱ्यांचे. स्पर्श-पंचमक (फस्सपञ्चमक) चित्त आणि चैतसिकांच्या ग्रहणाने ग्रहण केलेले धर्म देखील विपश्यना-चित्तोत्पादामध्ये समाविष्ट आहेत, असे समजले पाहिजे. कारण अशा प्रकारे त्यांचे विपश्यनाज्ञानाच्या गतीचे (स्वभावाचे) असल्यामुळे "ओवलेल्या दोऱ्याप्रमाणे विपश्यनाज्ञान" हे वचन सुसंगत (अविरोधी) ठरते. Ñāṇassāti [Pg.126] paccavekkhaṇañāṇassa. Yadi evaṃ ñāṇassa vasena vattabbaṃ, na puggalassāti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Maggassa anantaraṃ, tasmā lokiyābhiññānaṃ parato chaṭṭhābhiññāya purato vattabbaṃ vipassanāñāṇaṃ. Evaṃ santepīti yadipāyaṃ ñāṇānupubbaṭṭhiti, evaṃ santepi etassa antarā vāro natthīti pañcasu lokiyābhiññāsu kathitāsu ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) viya chaṭṭhābhiññā kathetabbāti etassa anabhiññālakkhaṇassa vipassanāñāṇassa tāsaṃ antarā vāro na hoti, tasmā tattha avasarābhāvato idheva rūpāvacaracatutthajjhānānantarameva dassitaṃ vipassanāñāṇaṃ. Yasmā cāti ca-saddo samuccayattho. Tena na kevalaṃ tadeva, atha kho idampi kāraṇaṃ vipassanāñāṇassa idheva dassaneti imamatthaṃ dīpeti. Dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passatoti ettha iddhividhañāṇena bheravaṃ rūpaṃ nimminitvā cakkhunā passatoti vattabbaṃ, evampi abhiññālābhino apariññāṇavatthukassa bhayasantāso uppajjati uccavālikavāsīmahānāgattherassa viya. Idhāpīti imasmiṃ vipassanāñāṇepi, na satipaṭṭhānādīsu evāti adhippāyo. "ञाणस्स" म्हणजे प्रत्यवेक्षणज्ञानाचे (पच्चवेक्खणञाण). जर असे असेल तर ज्ञानाच्या दृष्टीने सांगितले पाहिजे, पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने नाही, म्हणून "तस्स पना" (परंतु त्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. मार्गाच्या (मग्ग) लगेच नंतर, म्हणून लौकिक अभिज्ञांच्या पलीकडे आणि सहाव्या अभिज्ञेच्या आधी विपश्यनाज्ञान सांगितले पाहिजे. "एवं सन्तेपि" (असे असूनही) म्हणजे जरी हा ज्ञानाचा अनुक्रम असला, तरी असे असूनही याच्या मध्ये कोणताही वाव नाही, म्हणून पाच लौकिक अभिज्ञा सांगितल्या गेल्यावर "आकंखेय्यसुत्त" इत्यादींमध्ये (म. नि. १.६४ इत्यादी) ज्याप्रमाणे सहावी अभिज्ञा सांगितली पाहिजे, त्याप्रमाणे या अभिज्ञा-लक्षण नसलेल्या विपश्यनाज्ञानाचा त्यांच्या मध्ये वाव होत नाही. म्हणून तेथे संधी नसल्यामुळे येथेच रूपावचर चतुर्थ ध्यानानंतर लगेच विपश्यनाज्ञान दाखवले आहे. "यस्मा च" मधील "च" शब्द हा समुच्चयार्थक आहे. त्याने केवळ तेच नाही, तर हे देखील विपश्यनाज्ञान येथेच दाखवण्याचे कारण आहे, हा अर्थ स्पष्ट होतो. "दिव्यचक्षूने भयानक रूप पाहणाऱ्याच्या" बाबतीत येथे ऋद्धिविधज्ञानाने (इद्धिविधञाण) भयानक रूप निर्माण करून चक्षूने पाहतो असे म्हटले पाहिजे. असे असूनही, ज्या गोष्टीचे पूर्ण ज्ञान झालेले नाही अशा अभिज्ञाप्राप्त व्यक्तीला देखील उच्चवालिकवासी महानाग थेरांप्रमाणे भय आणि संत्रास उत्पन्न होतो. "इधापि" म्हणजे या विपश्यनाज्ञानात देखील, केवळ सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींमध्येच नाही, असा अभिप्राय आहे. 253. Manomayiddhiyaṃ ciṇṇavasitāya abhiññā vosānapāramippattatā veditabbāti yojanā. Manena nibbattanti abhiññāmanena nibbattitaṃ. Taṃ sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthameva. Sajātiyaṃ ṭhito, na nāgiddhiyā aññajātirūpo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ vikubbanakiriyāya nissayabhāvato. २५३. मनोमय ऋद्धीमध्ये (मनोमयिद्धि) वशित्व प्राप्त केल्यामुळे अभिज्ञेची परिपूर्णता (वोसानपारमिप्पत्तता) प्राप्त झाली आहे, असे समजले पाहिजे, अशी योजना आहे. "मनेन निब्बत्तं" म्हणजे अभिज्ञा-मनाने निर्माण केलेले. "ते सादृश्य दाखवण्यासाठीच आहे" म्हणजे आकाराने, वर्णाने आणि अवयवांच्या वैशिष्ट्याने देखील सादृश्य दाखवण्यासाठीच आहे. आपल्याच जातीत राहिलेला, नागऋद्धीप्रमाणे इतर जातीच्या रूपाचा नाही. चांगल्या प्रकारे संस्कार केलेली माती इत्यादींप्रमाणे ऋद्धिविधज्ञान हे विकुब्बन-क्रियेचे (रूपांतरण क्रियेचे) आश्रयस्थान असल्यामुळे आहे. 255. Appakasirenevāti akiccheneva. २५५. "अप्पकसिरेनेव" म्हणजे कोणत्याही कष्टाशिवाय (सहजपणेच). 256. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi koci anicchanato amaṇḍanasīlo hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yuvāpī’’tiādi. Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni. Nātikammāsatilappamāṇā bindavo tilakāni. Vaṅkaṃ nāma piyaṅgaṃ. Yobbanapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā. Mukhagato doso mukhadoso, lakkhaṇavacanañcetaṃ mukhe adosassapi pākaṭabhāvassa adhippetattā[Pg.127]. Yathā vā mukhe doso, evaṃ mukhe adosopi mukhadoso saralopena, mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadosoti ekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo. Evañhi paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. २५६. मन्द (अजाण) पाठीवर निजणाऱ्या बालकालाही 'दहर' (लहान) म्हटले जाते, म्हणून त्याहून वेगळेपण दर्शवण्यासाठी 'युवा' असे म्हटले आहे. तरुण असूनही कोणी इच्छेअभावी अलंकार न घालणारा (अमण्डनशील) असू शकतो, म्हणून त्याहून वेगळेपण दर्शवण्यासाठी 'मण्डनकजातिक' (अलंकारप्रिय स्वभावाचा) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'युवापि' (तरुण असूनही) इत्यादी म्हटले आहे. काळ्या तिळाच्या आकाराचे ठिपके म्हणजे 'काळतिलक' (काळे तीळ). फारसे न पसरलेले तिळाच्या आकाराचे ठिपके म्हणजे 'तिलक'. 'वङ्क' म्हणजे प्रियंगू (एक वनस्पती). तारुण्यपिटिका इत्यादी म्हणजे 'मुखदूषिपिटिका' (चेहऱ्यावरील मुरुम). चेहऱ्यावरील दोष म्हणजे 'मुखदोष', आणि हे लक्षणात्मक वचन आहे कारण चेहऱ्यावर दोष नसतानाही स्पष्टता अभिप्रेत आहे. किंवा जसा चेहऱ्यावर दोष असतो, त्याचप्रमाणे चेहऱ्यावर दोष नसणे देखील स्वराच्या लोपाने 'मुखदोष' होते, आणि 'मुखदोष' व 'मुखदोष' मिळून 'मुखदोष' असा एकशेष पद्धतीने येथे अर्थ समजला पाहिजे. अशा प्रकारे इतरांचे सोळा प्रकारचे चित्त प्रकट होते, हे वचन सिद्ध होते. 259. Paṭipadāvasenāti yathārahaṃ samathavipassanāmaggapaṭipadāvasena. Aṭṭhasu koṭṭhāsesūti satipaṭṭhānādīsu bodhipakkhiyadhammakoṭṭhāsesu, vimokkhakoṭṭhāsesu vāti imesu aṭṭhasu koṭṭhāsesu. Sesesūti vuttāvasesesu abhibhāyatanakoṭṭhāsādīsu. Sesaṃ suviññeyyameva. २५९. 'प्रतिपदेच्या वशाने' म्हणजे योग्यतेनुसार समथ-विपश्यना-मार्ग-प्रतिपदेच्या वशाने. 'आठ कोठ्ठासांमध्ये' (भागांमध्ये) म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी बोधिपक्खिय धम्मांच्या भागांमध्ये किंवा विमोक्षाच्या भागांमध्ये, या आठ भागांमध्ये. 'उर्वरितांमध्ये' म्हणजे सांगितलेल्या उर्वरित अभिभायतन (अभिभ्वायतन) इत्यादी भागांमध्ये. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. महासकुलुदायिसुत्त-वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 8. Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanā ८. समणमुण्डिकापुत्तसुत्त-वर्णना (टीका) 260. Uggahitunti sikkhituṃ. Uggāhetunti sikkhāpetuṃ, pāṭhato attanā yathāuggahitamatthaṃ tabbibhāvanatthāya uccāraṇavasena paresaṃ gāhetunti attho. Samayanti diṭṭhiṃ. Sā hi saṃyojanabhāvato sameti sambandhā eti pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayoti vuccati. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Sūriyassa uggamanato atthaṅgamā ayaṃ ettako kālo rattandhakāravidhamanato divā nāma, tassa pana majjhimapahārasaññito kālo samujjalitapabhātejadahanabhāvena divā nāma. Tenāha ‘‘divasassapi divābhūte’’ti. Paṭisaṃharitvāti nivattetvā. Evaṃ cittassa paṭisaṃharaṇaṃ nāma gocarakkhette ṭhapananti āha ‘‘jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato’’ti. Etena kāyavivekapubbakaṃ cittavivekamāha. Sīlādiguṇavisesayogato manasā sambhāvanīyā, te pana yasmā attano sīlādiguṇehi viññūnaṃ manāpā honti (kilesaaniggahassa pañcapasādāyattattā,) tasmā āha ‘‘manavaḍḍhanakāna’’ntiādi. Tattha unnamatīti udaggaṃ hoti. Vaḍḍhatīti saddhāvasena vaḍḍhati. Tenāha bhagavā – ‘‘anussaraṇampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’ti (itivu. 104; saṃ. ni. 5.184). २६०. 'उग्गहितुं' म्हणजे शिकण्यासाठी. 'उग्गाहेतुं' म्हणजे शिकवण्यासाठी, पाठावरून स्वतः ग्रहण केलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी उच्चारणाद्वारे इतरांना ग्रहण करून देणे असा अर्थ आहे. 'समय' म्हणजे दृष्टी. कारण ती संयोजनभावामुळे एकत्र येते, संबंधातून येते, प्रवृत्त होते, किंवा दृढ ग्रहणामुळे संयुक्त होऊन प्राणी यानुसार अभिनिवेश करतात, म्हणून याला 'समय' म्हटले जाते. कारण दृष्टी-संयोजनाने प्राणी अत्यंत बद्ध होतात. सूर्याच्या उगवण्यापासून मावळण्यापर्यंतचा हा एवढा काळ रात्रीचा अंधार नष्ट केल्यामुळे 'दिवा' (दिवस) नावाचा आहे, आणि त्याचा मध्यम प्रहराचा काळ प्रज्वलित प्रभा, तेज आणि दाहकतेमुळे 'दिवा' नावाचा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दिवसाच्याही भर दिवसा'. 'पटिसंहरित्वा' म्हणजे मागे फिरवून. अशा प्रकारे चित्ताचे मागे फिरवणे म्हणजे गोचरक्षेत्रात स्थापित करणे, म्हणून म्हटले आहे - 'ध्यानरतीच्या सेवनाने एकाग्रतेला प्राप्त झालेला'. याद्वारे कायविवेकपूर्वक चित्तविवेक सांगितला आहे. शील इत्यादी गुणविशेषांच्या योगाने मनाने आदरणीय असणारे, आणि ते आपल्या शील इत्यादी गुणांमुळे विद्वानांना प्रिय वाटतात (कारण क्लेशांचा निग्रह हा पाच प्रकारच्या प्रसादावर अवलंबून असतो), म्हणून म्हटले आहे - 'मनवड्ढनकानं' (मनाला आनंद देणाऱ्यांविषयी) इत्यादी. त्यात 'उन्नमति' म्हणजे उदित होते (उत्साही होते). 'वड्ढति' म्हणजे श्रद्धेच्या वशाने वाढते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, मी त्या भिक्खूंचे अनुस्मरण देखील बहुउपकारी म्हणतो' (इतिवृत्तक १०४; संयुत्त निकाय ५.१८४). 261. Paññapemīti [Pg.128] pajānanabhāvena ñāpemi tathā vavatthapemi. Tenāha ‘‘dassemi ṭhapemī’’ti. Paripuṇṇakusalanti sabbaso puṇṇakusaladhammaṃ, uttamakusalanti uttamabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ pattakusaladhammaṃ. Ayojjhanti vādayuddhena ayodhanīyaṃ, vādayuddhaṃ hotu, tena parājayo na hotīti dasseti, tenāha ‘‘vādayuddhenā’’tiādi. Saṃvarappahānanti pañcasu saṃvaresu yena kenaci saṃvarena saṃvaralakkhaṇaṃ pahānaṃ. Paṭisevanappahānaṃ vāti vā-saddena parivajjanappahānādiṃ saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘na bhāsatī’’tiādīsu padesu. Eseva nayoti iminā ‘‘abhāsanamattameva vadatī’’ti evamādiṃ atidisati. २६१. 'पञ्ञपेमि' (प्रज्ञापित करतो) म्हणजे प्रजाननभावाने (जाणून घेऊन) ज्ञापित करतो, तसेच प्रस्थापित करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दाखवतो, स्थापित करतो'. 'परिपुण्णकुसलं' म्हणजे सर्वतोपरी पूर्ण कुशल धर्म, 'उत्तमकुसलं' म्हणजे उत्तम अवस्था, श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त झालेला कुशल धर्म. 'अयोझं' म्हणजे वादविवादाच्या युद्धाने पराभूत न करता येण्याजोगा; वादविवाद होऊ दे, त्याने पराजय होत नाही हे दर्शवतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'वादविवादाच्या युद्धाने' इत्यादी. 'संवरप्पहानं' म्हणजे पाच संवरांपैकी कोणत्याही संवराने संवरलक्षण प्रहाण (त्याग). किंवा 'पटिसेवनप्पहाणं' (प्रतिसेवन प्रहाण) - येथे 'वा' (किंवा) शब्दाने परिवर्जन प्रहाण इत्यादींचा संग्रह होतो. 'उर्वरित पदांमध्ये' म्हणजे 'बोलत नाही' इत्यादी पदांमध्ये. 'हाच नियम आहे' याद्वारे 'केवळ न बोलणेच सांगतो' इत्यादी अतिदेश (लागू) केला आहे. Nābhinandīti na sampaṭicchi. Sāsane tiṇṇaṃ duccaritānaṃ micchājīvassa vivajjanaṃ vaṇṇīyati, ayañca evaṃ katheti, tasmā sāsanassa anulomaṃ viya vadati, vadanto ca sammāsambuddhe dhamme cassa appasādaṃ na dasseti, tasmā pasannakārampi vadatīti maññamāno tassa vādaṃ na paṭisedheti. 'नाभिनन्दि' म्हणजे स्वीकार केला नाही. शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) तीन दुश्चरित्रांचा आणि मिथ्या आजीविकेचा त्याग करण्याचे वर्णन केले आहे, आणि हा देखील असेच सांगत आहे, म्हणून तो शासनाला अनुकूल असल्यासारखे बोलतो. आणि बोलताना तो सम्यक्संबुद्ध व त्यांच्या धर्माविषयी अप्रसन्नता दर्शवत नाही, म्हणून तो प्रसन्नतेने बोलत आहे असे मानून भगवंत त्याच्या मताचा निषेध करत नाहीत. 262. Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ santeti yathā tassa paribbājakassa vacanaṃ, evaṃ samaṇabhāve sante labbhamāne. Mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti etena samaṇabhāvo nāma evaṃ na hotīti dasseti. Yo hi dhammo yādiso, tatheva taṃ buddhā dīpenti. Visesañāṇaṃ na hotīti kāyavisesavisayañāṇaṃ tassa tadā natthi, yato parakāye upakkamaṃ kareyyāti dasseti, tassa pana tattha visesañāṇampi natthevāti. Yasmā kāyapaṭibaddhaṃ kāyakammaṃ, tasmā taṃ nivattento āha ‘‘aññatra phanditamattā’’ti. Kilesasahagatacittenevāti dukkhasamphassassa asahananimittena domanassasahagatacitteneva. Dutiyavārepi eseva nayo. Jighacchāpipāsadukkhassa asahananimittena domanasseneva. Vikūjitamattāti ettha virūpaṃ kūjitaṃ vikūjitaṃ pubbenivāsasannissayaṃ upayaṃ, taṃ panettha rodanahasanasamuṭṭhāpakacittasahagatanti dosasahagataṃ lobhasahagatañcāti daṭṭhabbaṃ. Cittanti kusalacittaṃ. Akusalacittaṃ pana atītārammaṇaṃ pavattatīti vattabbameva natthi. Saritvāti yāva na satisaṇṭhāpanā dhammā uppajjanti, tāva supinante anubhūtaṃ viya dukkhaṃ saritvā rodanti. Hasantīti etthāpi eseva nayo. Ayañca nayo ye laddhasukhārammaṇā hutvā gahitapaṭisandhikā mātukucchitopi sukheneva nikkhamanti, tesaṃ vasena vuttoti daṭṭhabbo. Pāyantiyāti attano janapadadesarūpena [Pg.129] pāyantiyā. Ayampīti ājīvopi mātu aññavihitakāle ca lokassādavasena kilesasahagatacitteneva hoti. २६२. 'जसे त्याचे वचन आहे, तसे असताना' म्हणजे जसे त्या परिव्राजकाचे वचन आहे, तसे श्रमणभाव असताना प्राप्त होते. 'आम्ही मात्र असे म्हणत नाही' याद्वारे श्रमणभाव असा नसतो हे दर्शवले आहे. कारण जो धर्म जसा आहे, तसाच बुद्ध ते प्रकाशित करतात. 'विशेष ज्ञान नसते' म्हणजे शरीराच्या विशेष विषयाचे ज्ञान त्याला तेव्हा नसते, ज्यायोगे तो दुसऱ्याच्या शरीरावर काही उपक्रम (क्रिया) करू शकेल हे दर्शवले आहे, आणि त्याला तेथे विशेष ज्ञान देखील नसतेच. ज्याअर्थी कायकर्म हे शरीराशी बद्ध असते, म्हणून त्याला रोखताना म्हटले आहे - 'केवळ थरथरण्याव्यतिरिक्त'. 'क्लेशसहगत चित्तानेच' म्हणजे दुःखद स्पर्शाच्या असह्यतेमुळे उद्भवलेल्या दौर्मनस्ययुक्त चित्तानेच. दुसऱ्या वेळीही हाच नियम आहे. भूक आणि तहानेच्या दुःखाच्या असह्यतेमुळे उद्भवलेल्या दौर्मनस्यानेच. 'विकूजितमत्ता' येथे विकृत कूजन (रडणे/ओरडणे) म्हणजे 'विकूजित' होय, जे पूर्वजन्माच्या संस्कारांवर आधारित उपाय आहे; आणि ते येथे रडणे व हसणे उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताशी सहगत असल्याने द्वेषसहगत आणि लोभसहगत आहे असे समजले पाहिजे. 'चित्त' म्हणजे कुशल चित्त. अकुशल चित्त तर भूतकाळातील आलंबनावर प्रवृत्त होते, हे सांगण्याची गरजच नाही. 'स्मरण करून' म्हणजे जोपर्यंत स्मृती प्रस्थापित करणारे धर्म उत्पन्न होत नाहीत, तोपर्यंत स्वप्नात अनुभवलेल्या दुःखासारखे स्मरण करून ते रडतात. 'हसतात' येथेही हाच नियम आहे. आणि हा नियम ज्यांना सुखाचे आलंबन मिळाले आहे आणि ज्यांनी प्रतिसंधी घेतली आहे, जे मातेच्या उदरातून सुखानेच बाहेर पडतात, त्यांच्या संदर्भात सांगितला आहे असे समजले पाहिजे. 'पाजताना' म्हणजे आपल्या प्रादेशिक भाषेनुसार पाजताना. 'हा देखील' म्हणजे आजीविका देखील मातेच्या इतर कामात व्यस्त असताना आणि लोकांच्या आस्वादाच्या वशाने क्लेशसहगत चित्तानेच होते. 263. Samadhigayhāti sammā adhigatabhāvena gahetvā abhibhavitvā visesetvā visiṭṭho hutvā. Khīṇāsavaṃ sandhāyāti byatirekavasena khīṇāsavaṃ sandhāya. Ayañhettha attho – khīṇāsavampi sotāpannakusalaṃ paññapeti sekkhabhūmiyaṃ ṭhitattā. Sesapadesupi eseva nayo. २६३. 'समधिगय्ह' म्हणजे सम्यक रीतीने अधिगत (प्राप्त) करून, ग्रहण करून, अभिभूत करून, विशेष करून विशिष्ट होऊन. 'खीणासवाला (क्षीणासवाला) उद्देशून' म्हणजे व्यतिरेक वशाने क्षीणासवाला उद्देशून. येथे हा अर्थ आहे - क्षीणासवाचा देखील स्रोतापन्नाचे कुशल प्रज्ञापित करतो, कारण तो शैक्षभूमीत (सेक्खभूमित) स्थित असतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. Tīṇi padāni nissāyāti na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvatīti imāni tīṇi padāni nissāya kusalasīlamūlakā ca akusalasīlamūlakā cāti dve paṭhamacatukkā ṭhapitā. Ekaṃ padaṃ nissāyāti na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappetīti imaṃ ekapadaṃ nissāya kusalasaṅkappamūlakā akusalasaṅkappamūlakā cāti ime dve pacchimacatukkā ṭhapitā. ‘तीन पदांचा आश्रय घेऊन’ म्हणजे शरीराने पाप कर्म करत नाही, वाणीने पापयुक्त बोलत नाही, पापयुक्त उपजीविका करत नाही; या तीन पदांचा आश्रय घेऊन कुशलशीलमूलक आणि अकुशलशीलमूलक असे पहिले दोन चतुष्क स्थापित केले आहेत. ‘एका पदाचा आश्रय घेऊन’ म्हणजे पापयुक्त संकल्प करत नाही; या एका पदाचा आश्रय घेऊन कुशलसंकल्पमूलक आणि अकुशलसंकल्पमूलक असे हे दोन नंतरचे चतुष्क स्थापित केले आहेत. 264. Vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati balavatā mohena samannāgatattā. Tathā hi tāni ‘‘momūhacittānī’’ti vuccanti. २६४. विचिकित्सा (शंका) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांनी युक्त असलेले दोन्ही चित्त देखील बलवान मोहाने युक्त असल्यामुळे प्रवृत्त होतात. म्हणूनच त्यांना ‘मोमुहचित्त’ (अतिशय मूढ चित्त) असे म्हटले जाते. Kuhinti kiṃnimittaṃ. Kataraṃṭhānaṃ pāpuṇitvāti kiṃ kāraṇaṃ āgamma. Ettheteti etthāti kāyavacīmanosucaritabhāvanāsājīvanipphattiyaṃ. Sā pana heṭṭhimakoṭiyā sotāpattiphalena dīpetabbāti āha ‘‘sotāpattiphale bhumma’’nti. Yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ avasiṭṭhañca sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa ca pārisuddhipātimokkhādhigamena sotāpattiphalappattiyā siddho hotīti āha – ‘‘pātimokkha…pe… nirujjhatī’’ti. ‘‘Sukhasīlo dukkhasīlo’’tiādīsu viya pakatiatthasīlasaddaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘akusalasīla’’ntiādi. ‘कुहिं’ (कोठे) म्हणजे कोणत्या निमित्ताने. ‘कोणत्या स्थानाला प्राप्त करून’ म्हणजे कोणत्या कारणाचा आश्रय घेऊन. ‘येथे’ म्हणजे काय, वाचा आणि मनाच्या सुचरिताच्या भावनेने आजीविकेच्या (उपजीविकेच्या) निष्पत्तीमध्ये. ती (निष्पत्ती) कनिष्ठ पातळीवर स्रोतापत्ती-फलाने दर्शविली पाहिजे, म्हणून ‘स्रोतापत्ती-फलामध्ये सप्तमी विभक्ती’ असे म्हटले आहे. कारण आजीव-अष्टमक आणि उर्वरित शील हे पातिमोक्ख-संवर-शीलाच्या आणि परिशुद्ध-पातिमोक्खाच्या प्राप्तीने स्रोतापत्ती-फल प्राप्तीसाठी सिद्ध होते, म्हणून ‘पातिमोक्ख...पे... निरुद्ध होते’ असे म्हटले आहे. ‘सुखशील, दुःखशील’ इत्यादींप्रमाणे मूळ अर्थातील ‘शील’ शब्द घेऊन ‘अकुशल शील’ इत्यादी म्हटले आहे. 265. Kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ sampattasamādānaviratipubbakassa sīlassa adhippetattā. Tenāha – ‘‘etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhātī’’ti. २६५. कामावचर कुशल चित्तच सांगितले आहे, कारण संपत्त-विरती आणि समादान-विरती पूर्वगामी असलेल्या शीलाचा येथे अभिप्रेत अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘यानेच कुशल शील उत्पन्न होते’. Sīlavāti ettha vā-saddo pāsaṃsatthova veditabboti āha ‘‘sīlasampanno hotī’’ti. Yo sīlamatte patiṭṭhito, na samādhipaññāsu, so [Pg.130] sīlamayadhammapūritatāya sīlamayo. Tenāha ‘‘alamettāvatā’’tiādi. Yatthāti yassaṃ cetovimuttiyaṃ paññāvimuttiyañca. Tadubhayañca yasmā arahattaphale saṅgahitaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘arahattaphale bhumma’’nti. Asesaṃ nirujjhati sukhavipākabhāvassa sabbaso paṭippassambhanato. ‘शीलवान’ यामध्ये ‘वा’ (वन्त्) हा शब्द प्रशंसेच्या अर्थानेच समजला पाहिजे, म्हणून ‘शीलसंपन्न होतो’ असे म्हटले आहे. जो केवळ शीलामध्ये प्रतिष्ठित आहे, समाधी आणि प्रज्ञेमध्ये नाही, तो शीलमय धर्माने परिपूर्ण असल्यामुळे ‘शीलमय’ आहे. म्हणूनच ‘एवढ्यानेच पुरेसे आहे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जिथे’ म्हणजे ज्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीमध्ये. आणि ते दोन्ही ज्याअर्थी अर्हत्त्वफलामध्ये समाविष्ट आहेत, म्हणून ‘अर्हत्त्वफलामध्ये सप्तमी विभक्ती’ असे म्हटले आहे. सुखविपाकभावाचा पूर्णपणे उपशम झाल्यामुळे ते पूर्णपणे निरुद्ध होते. 266. Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Sesesupi eseva nayo. Itarā dveti byāpādavihiṃsāsaññā. २६६. कामाशी संबंधित असलेली संज्ञा म्हणजे ‘कामसंज्ञा’. उरलेल्यांमध्येही हाच नियम लावावा. ‘इतर दोन’ म्हणजे व्यापादसंज्ञा आणि विहिंसासंज्ञा. Anāgāmiphalapaṭhamajjhānanti anāgāmiphalasahagataṃ paṭhamajjhānaṃ. Etthāti yathāvutte paṭhamajjhāne. Ettha ca ujuvipaccanīkena paṭipakkhappahānaṃ sātisayanti paṭhamajjhānaggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘aparisesā nirujjhantī’’ti. Nekkhammasaññānaṃ kāmāvacaracittasahagatatā tassa sīlassa samuṭṭhānatā ca sampayuttanayena veditabbā. ‘अनागामी-फल-प्रथमध्यान’ म्हणजे अनागामी-फलाने युक्त असलेले प्रथम ध्यान. ‘येथे’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रथम ध्यानामध्ये. आणि येथे थेट विरोधी असलेल्या प्रतिपक्षाचा त्याग अतिशय श्रेष्ठ आहे, म्हणून प्रथम ध्यानाचा स्वीकार केला आहे. म्हणूनच ‘निरवशेष निरुद्ध होतात’ असे म्हटले आहे. नैष्क्रम्य-संज्ञांची कामावचर-चित्त-सहगतता आणि त्या शीलाची उत्पत्ती संप्रयुक्त नियमाने समजून घ्यावी. 267. Kusalasaṅkappanirodhadutiyajjhānikaarahattaphalaakusalasaṅkappanirodha- paṭhamajjhānikaanāgāmiphalaggahaṇena samaṇo dassito. Sesaṃ suviññeyyameva. २६७. कुशल संकल्पाचा निरोध करणाऱ्या द्वितीय ध्यानाशी संबंधित अर्हत्त्वफल आणि अकुशल संकल्पाचा निरोध करणाऱ्या प्रथम ध्यानाशी संबंधित अनागामीफलाच्या ग्रहणाने श्रमण दर्शविला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. समणमुंडिकापुत्त सुत्ताच्या वर्णनातील लीनत्थप्पकासना (गूढ अर्थाचे प्रकटीकरण) समाप्त झाली. 9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā ९. चूळसकुलुदायि सुत्त वर्णन 271. Pañhoti ñātuṃ icchito attho, tadeva dhammadesanāya nimittabhāvato kāraṇaṃ. Upaṭṭhātūti ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagacchatu. Yena kāraṇenāti yena tuyhaṃ upaṭṭhitena kāraṇena dhammadesanā upaṭṭhaheyya, taṃ pana paribbājakassa ajjhāsayavasena tathā vuttaṃ. Tenāha ‘‘etena hi…pe… dīpetī’’ti. Ekaṅgaṇānīti pidhānābhāvena ekaṅgaṇasadisāni. Tenāha ‘‘pākaṭānī’’ti. २७१. ‘प्रश्न’ म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ, तोच धम्मदेशनेच्या निमित्तभावाचे कारण आहे. ‘उपस्थित होवो’ म्हणजे ज्ञानाच्या गोचरभावाला (विषयाला) प्राप्त होवो. ‘ज्या कारणाने’ म्हणजे तुझ्या उपस्थित असलेल्या ज्या कारणाने धम्मदेशना उपस्थित होईल, ते परिव्राजकाच्या आशयानुसार तसे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘यानेच...पे... स्पष्ट करतो’ असे म्हटले आहे. ‘एकंगण’ म्हणजे आवरण नसल्यामुळे एकाच अंगणासारखे. म्हणूनच ‘प्रकट आहेत’ असे म्हटले आहे. Jānantoti attano tathābhāvaṃ sayaṃ jānanto. Sakkaccaṃ sussūsatīti ‘‘tathābhūtaṃyeva maṃ tathā avocā’’ti sādaraṃ sussūsati. Tasmāti dibbacakkhulābhino anāgataṃsañāṇalābhato. Evamāhāti ‘‘yo [Pg.131] kho, udāyi, dibbena cakkhunā’’ti ārabhitvā ‘‘so vā maṃ aparantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyyā’’ti evaṃ avoca. ‘जाणणारा’ म्हणजे स्वतःची तशी स्थिती स्वतः जाणणारा. ‘आदरपूर्वक ऐकण्याची इच्छा करतो’ म्हणजे ‘माझ्याविषयी जसे आहे तसेच त्यांनी मला सांगितले’ अशा आदराने ऐकण्याची इच्छा करतो. ‘त्यामुळे’ म्हणजे दिव्यचक्षू प्राप्त करणाऱ्याला अनागत-ज्ञान (भविष्याचे ज्ञान) प्राप्त झाल्यामुळे. ‘असे म्हणाले’ म्हणजे ‘हे उदायी, जो दिव्यचक्षूने...’ येथपासून सुरुवात करून ‘तो मला अपरान्ताविषयी (भविष्याविषयी) प्रश्न विचारू शकेल’ असे म्हणाले. Itaranti avasiṭṭhaṃ imasmiṃ ṭhāne vattabbaṃ. Vuttanayamevāti ‘‘yo hi lābhī’’tiādinā vuttanayameva. Atīteti pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūte atthe. Anāgateti anāgataṃsañāṇassa visayabhūte anāgate atthe. ‘इतर’ म्हणजे या ठिकाणी सांगण्यासारखे उरलेले. ‘सांगितलेल्या पद्धतीनेच’ म्हणजे ‘जो खरोखर प्राप्त करणारा आहे’ इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीनेच. ‘अतीतामध्ये’ म्हणजे पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाचा विषय असलेल्या भूतकाळातील गोष्टींमध्ये. ‘अनागतामध्ये’ म्हणजे अनागत-ज्ञानाचा विषय असलेल्या भविष्यातील गोष्टींमध्ये. Paṃsupadese nibbattanato paṃsusamokiṇṇasarīratāya paṃsupisācakaṃ. Ekaṃ mūlaṃ gahetvāti dīghaso heṭṭhimantena caturaṅgulaṃ, uparimantena vidatthikaṃ rukkhagacchalatādīsu yassa kassaci ekaṃ mūlaṃ gahetvā aññajātikānaṃ adissamānakāyo hoti. Ayaṃ kira nesaṃ jātisiddhā dhammatā. Tatrāti tassa mūlavasena adissamānakatāya. Na dissati ñāṇena na passati. धूळ किंवा मातीच्या प्रदेशात उत्पन्न झाल्यामुळे आणि शरीर धुळीने माखलेले असल्यामुळे त्याला ‘पांसुपिशाचक’ म्हणतात. ‘एक मूळ धरून’ म्हणजे लांबीने कमीत कमी चार बोटे आणि जास्तीत जास्त एक वीत असलेल्या वृक्ष, झुडूप, वेल इत्यादींचे कोणतेही एक मूळ धरून इतर जातीच्या लोकांना त्याचे शरीर अदृश्य होते. ही खरोखर त्यांची जन्मजात लाभलेली निसर्गसिद्धता आहे. ‘तेथे’ म्हणजे त्या मुळाच्या प्रभावाने अदृश्य झाल्यामुळे दिसत नाही, ज्ञानाने पाहत नाही. 272. Na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippetamatthaṃ sā vācā sarūpato na ca dīpeyya, kevalaṃ vācāmattamevāti adhippāyo. Paṭiharitabbaṭṭhena parasantāne netabbaṭṭhena paṭihāriya-saddadvārena viññātabbo bhāvattho, sova pāṭihīrako niruttinayena, natthi etassa pāṭihīrakanti appāṭihīrakataṃ, ta-saddena padaṃ vaḍḍhetvā tathā vuttaṃ, aniyyānaṃ. Tenāha ‘‘niratthakaṃ sampajjatī’’ti. Subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetīti iminā – ‘‘dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo attā’’ti imamatthaṃ dasseti. २७२. ‘आणि अर्थ स्पष्ट करत नाही’ म्हणजे ती वाणी अभिप्रेत अर्थाला प्रत्यक्षपणे स्पष्ट करत नाही, केवळ शब्दमात्रच राहते, असा अभिप्राय आहे. दूर करण्याच्या अर्थाने किंवा दुसऱ्याच्या मनात नेण्याच्या अर्थाने ‘पाटीहारिय’ (प्रातिहार्य) या शब्दाद्वारे समजून घेण्याचा जो भावार्थ आहे, तोच निरुक्तीच्या नियमाने ‘पाटीहीरक’ आहे. ज्याला हे प्रातिहार्य नाही ते ‘अप्पाटीहीरकतं’ (अप्रातिहार्यत्व) होय, ‘त’ शब्दाने पद वाढवून तसे म्हटले आहे, जे मोक्षाकडे नेणारे नाही. म्हणूनच ‘निरर्थक ठरते’ असे म्हटले आहे. ‘शुभकिण्ह देवलोकातील स्कंधांप्रमाणे चमकतो’ याने – ‘दिव्य, रूपी, मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त, इंद्रिये उणी नसलेला आत्मा’ हा अर्थ दर्शविला आहे. 273. Saupasaggapadassa attho upasaggena vināpi viññāyatīti āha ‘‘viddheti ubbiddhe’’ti. Sā cassa ubbiddhatā upakkilesavigamena sucibhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūte’’ti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti devo, ākāso. ‘‘Aḍḍharattasamaye’’ti vattabbe bhummatthe vihitavacanānaṃ accantasaṃyogābhāvā upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā ante ṭhite aḍḍharatte samayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhito abhinno nāma. Tenāha ‘‘abhinne aḍḍharattasamaye’’ti. २७३. उपसर्गासह असलेल्या पदाचा अर्थ उपसर्गाशिवाय देखील समजतो, म्हणून ‘विद्ध’ म्हणजे ‘उब्बिद्ध’ (उंच उठलेले) असे म्हटले आहे. आणि त्याची ती उब्बिद्धता उपक्किलेशांच्या (मळाच्या) नाशाने शुद्ध स्वरूपात उपस्थित होणे आहे, म्हणून ‘मेघ दूर झाल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. इंद्रनील मण्याप्रमाणे जो चमकतो तो ‘देव’ म्हणजे आकाश. ‘मध्यरात्रीच्या वेळी’ असे म्हणताना सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात विहित केलेल्या वचनांचा अत्यंत संयोग नसल्यामुळे द्वितीया विभक्ती समजली पाहिजे. कारण पौर्णिमेला आकाशाच्या मध्यभागाच्या पुढे किंवा मागे शेवटी मध्यरात्र असताना वेळ भिन्न असते, परंतु मध्यभागीच असताना ती अभिन्न असते. म्हणूनच ‘अभिन्न मध्यरात्रीच्या वेळी’ असे म्हटले आहे. Ye anubhontīti ye devā candimasūriyānaṃ ābhā anubhonti vinibhuñjanti vaḷañjanti ca tehi devehi bahū ceva bahutarā ca candimasūriyānaṃ ābhā [Pg.132] ananubhonto. Tenāha – ‘‘attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharantī’’ti. "ये अनुभोन्तीति" (जे अनुभवतात) म्हणजे जे देव चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाचा अनुभव घेतात, उपभोग घेतात आणि वापर करतात, त्या देवांपेक्षा चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाचा अनुभव न घेणारे देव पुष्कळ आणि अत्यंत अधिक आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "आपल्या शरीराच्या प्रकाशानेच प्रकाश पसरवून विहरतात." 274. Pucchāmūḷho pana jāto ‘‘ayaṃ paramo vaṇṇo’’ti gahitapadassa vidhamanena. Acelakapāḷinti ‘‘acelako hoti muttācāro’’tiādinayappavattaṃ (dī. ni. 1.394) acelakapaṭipattidīpakaganthaṃ, ganthasīseneva tena pakāsitavādāni vadati. Surāmerayapānamanuyuttapuggalassa surāpānato virati tassa kāyaṃ cittañca tāpentī saṃvattatīti surāpānavirati (tapo, soyeva guṇo. Tenāha ‘‘surāpānaviratīti attho’’ti). २७४. परंतु "हा परम वर्ण आहे" या ग्रहण केलेल्या पदाचे खंडन केल्यामुळे तो विचारण्यात गोंधळलेला (मूढ) झाला. 'अचेलकपाळि' म्हणजे "अचेलक (नग्न) असतो, मुक्त आचार असलेला असतो" इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला (दी. नि. १.३९४) अचेलक-प्रतिपत्ती (नग्न तपस्वींच्या आचरणाचा) प्रकाशक ग्रंथ होय; त्या ग्रंथाच्या शीर्षकाद्वारेच तो त्यात प्रकाशित केलेल्या सिद्धांतांचे प्रतिपादन करतो. सुरा आणि मेरय (मद्य) पिण्यात मग्न असलेल्या व्यक्तीची मद्यपानापासूनची विरती (निवृत्ती) त्याच्या शरीराला आणि चित्ताला ताप देणारी ठरते, म्हणून मद्यपानापासूनची विरती हेच 'तप' आहे, तोच गुण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "मद्यपानापासून विरती असा अर्थ आहे." 275. Ekantaṃ accantameva sukhaṃ assāti ekantasukhaṃ. Pañcasu dhammesūti ‘‘pāṇātipātā paṭiviratī’’tiādīsu pañcasu sīlācāradhammesu. Na jāniṃsūti sammosena anupaṭṭhahanti tadatthaṃ na bujjhanti. Buddhuppādena kira vihatatejāni mahānubhāvāni mantapadāni viya bāhirakānaṃ yogāvacaraganthena saddhiṃ yogāvacarapaṭipadā nassati. Uggaṇhiṃsūti ‘‘pañca pubbabhāgadhamme’’tiādivacanamattaṃ uggaṇhiṃsu. Tatiyajjhānatoti kāraṇopacārena phalaṃ vadati, phalabhūtato tatiyajjhānato. २७५. ज्याला एकांततः (पूर्णपणे) आणि अत्यंत सुखच असते, ते 'एकांतसुख' होय. 'पाच धर्मांमध्ये' म्हणजे "पाणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरती" इत्यादी पाच शीलाचार रूपी धर्मांमध्ये. 'नाही जाणले' म्हणजे संमोहामुळे (स्मृती भ्रंशामुळे) उपस्थित न राहिल्याने त्याचा अर्थ समजला नाही. बुद्धांच्या उत्पत्तीमुळे जसे बाह्य (इतर) पंथीयांचे महान प्रभावी मंत्रपद नष्टतेज होतात, त्याचप्रमाणे त्यांच्या योगाचार ग्रंथासह योगाचार प्रतिपदा (साधना मार्ग) नष्ट होते. 'ग्रहण केले' म्हणजे "पाच पूर्वभाग धर्म" इत्यादी केवळ शब्दांचे ग्रहण केले. 'ततियज्झानापासून' (तिसऱ्या ध्यानापासून) म्हणजे कारणाच्या उपचाराने फळ सांगितले आहे, फळ स्वरूप असलेल्या ततियज्झानापासून. 276. Ekantasukhassa lokassa paṭilābhena pattiyā tattha nibbatti paṭilābhasacchikiriyā. Ekantasukhe loke anabhinibbattitvā eva iddhiyā tattha gantvā tassa sattalokassa bhājanalokassa ca paccakkhato dassanaṃ paccakkhasacchikiriyā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. २७६. एकांतसुखमय लोकाच्या प्राप्तीने आणि तिथे उत्पन्न होण्याने जी प्राप्ती होते, ती 'प्रतिलाभ-साक्षात्क्रिया' (प्राप्तीचा साक्षात्कार) होय. एकांतसुखमय लोकात उत्पन्न न होताच, ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) तिथे जाऊन त्या सत्त्वलोकाचे आणि भाजनलोकाचे (भौतिक विश्वाचे) प्रत्यक्ष दर्शन घेणे, ही 'प्रत्यक्ष-साक्षात्क्रिया' होय. म्हणूनच "तिथे" इत्यादी म्हटले आहे. 277. Udañcanikoti udañcano. Viñjhupabbatapasse gāmānaṃ aniviṭṭhattā tiṃsayojanamattaṃ ṭhānaṃ aṭavī nāma, tattha senāsanaṃ, tasmiṃ aṭavisenāsane padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ bahūnaṃ tattha nivāsena ekaṃ padhānagharaṃ ahosi. २७७. 'उदञ्चनिको' म्हणजे उदञ्चन (पाणी काढण्याचे भांडे किंवा विहीर). विंझु पर्वताच्या कुशीत गावांची वस्ती नसल्यामुळे सुमारे तीस योजन अंतराचा प्रदेश 'अटवी' (अरण्य) नावाचा होता, तिथे सेनासन (निवासस्थान) होते. त्या अरण्य-सेनासनात ध्यानसाधना करणाऱ्या अनेक भिक्खूंच्या वास्तव्यामुळे एक 'प्रधानघर' (ध्यानगृह) होते. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. चूळसकुलुदायि-सुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 10. Vekhanasasuttavaṇṇanā १०. वेखनस-सुत्त वर्णन (टीका) 280. Saha [Pg.133] vatthukāmena kilesakāmo garu garukātabbo etassāti kāmagaru. Tesveva kāmesu ninnapoṇapabbhārajjhāsayoti kāmādhimutto. Pabbajjāpaṭhamajjhānādikaṃ nekkhammaṃ garu garukātabbaṃ etassāti nekkhammagaru. Tattha ninnapoṇapabbhārajjhāsayo nekkhammādhimutto svāyamattho yathā ekacce gahaṭṭhe labbhati, evaṃ ekacce anagārepīti āha ‘‘pabbajitopī’’tiādi. Ayaṃ pana vekhanaso paribbājako. So hi vekhanasatāpasapabbajjaṃ upagantvā vekhanasena iminā diṭṭhimādāya samādiyitvā ṭhitattā ‘‘vekhanaso’’ti vuccati. Yathā loko sayaṃ ekādasahi aggīhi ādittopi samāno paccakkhato anubhaviyamānaṃ sālākikaṃ aggisantāpaṃ viya anādikālānugatasammākavacarasantāpaṃ ādittatāya na sallakkheti, sammāsambuddhena pana mahākaruṇāsamussāhitamānasena ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) desiyamāne sallakkheti, evaṃ ayampi anādikālaparibhāvitaṃ attaajjhāsaye avaṭṭhitaṃ kāmādhimuttaṃ sarasena anupadhārento satthārā – ‘‘pañca kho ime, kaccāna, kāmaguṇā’’tiādinā kāmaguṇesu kāmasukhe bhāsiyamāne ‘‘kāmādhimuttaṃ vata pabbajitassa citta’’nti upadhāressatīti āha – ‘‘imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttataṃ sallakkhessatī’’ti. Kāmaggasukhanti kāmetabbavatthūhi aggabhūtaṃ sukhaṃ. Sabbe hi tebhūmakadhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā, te paṭicca uppajjanasukhato nibbānasukhameva aggabhūtaṃ sukhaṃ. Yathāha – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) – ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203) ca. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānaṃ adhippeta’’nti. २८०. वस्तुकमासह (वस्तुकॉम) किलेसकाम ज्याच्यासाठी गुरू (महत्त्वाचा) किंवा आदरणीय आहे, तो 'कामगुरू' होय. त्या कामांमध्येच ज्याचा कल, प्रवृत्ती आणि कललेला आशय असतो, तो 'कामाधिमुक्त' (कामासक्त) होय. प्रव्रज्या, प्रथम ध्यान इत्यादी नेक्खम्म (कामत्याग) ज्याच्यासाठी गुरू किंवा आदरणीय आहे, तो 'नेक्खम्मगुरू' होय. तिथे ज्याचा कल, प्रवृत्ती आणि कललेला आशय नेक्खम्माकडे असतो, तो 'नेक्खम्माधिमुक्त' होय. हा अर्थ जसा काही गृहस्थांच्या बाबतीत आढळतो, तसाच काही अनगारिकांच्या (प्रव्रजितांच्या) बाबतीतही आढळतो, म्हणूनच "प्रव्रजित असूनही" इत्यादी म्हटले आहे. हा वेखनस तर परिव्राजक आहे. तो वेखनस तापस प्रव्रज्येचा स्वीकार करून, या वेखनसाच्या दृष्टीचे ग्रहण करून आणि ती स्वीकारून राहिल्यामुळे त्याला "वेखनस" म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे हा लोक स्वतः अकरा अग्नींनी पेटलेला असूनही, प्रत्यक्ष अनुभवल्या जाणाऱ्या शलाकेच्या (लोखंडी सळईच्या) अग्नीच्या संतापाप्रमाणे, अनादी काळापासून चालत आलेल्या सम्यक आचरणाच्या संतापाला पेटलेला म्हणून लक्षात घेत नाही; परंतु महाकारुण्याने प्रेरित चित्त असलेल्या सम्यक संबुद्धांनी "भिक्खूंनो, सर्व काही पेटलेले आहे" अशा प्रकारे 'आदित्तपरियाय सुत्तात' (सं. नि. ४.२८; महाव. ५४) उपदेश केला असता तो लक्षात घेतो; त्याचप्रमाणे हा देखील अनादी काळापासून जोपासलेल्या, स्वतःच्या आशयात स्थिर असलेल्या कामासक्तीचा स्वतःच्या स्वभावाने विचार न करता, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) – "कच्चान, हे पाच कामगुण आहेत" इत्यादी प्रकारे कामगुणांमधील कामसुखाचा उपदेश केला असता, "प्रव्रजिताचे चित्त खरोखरच कामासक्त आहे" असा विचार करेल, म्हणूनच म्हटले आहे – "हा उपदेश केला जात असताना तो स्वतःची कामासक्ती लक्षात घेईल." 'कामग्गसुख' म्हणजे काम्य (इच्छित) वस्तूंमध्ये जे अग्रभूत (सर्वश्रेष्ठ) सुख आहे ते. कारण तिन्ही भूमींमधील सर्व धर्म कामनीय (इच्छिण्यायोग्य) असल्यामुळे 'काम' आहेत, त्यांच्यावर अवलंबून उत्पन्न होणाऱ्या सुखापेक्षा 'निब्बानसुख' (निर्वाणसुख) हेच सर्वश्रेष्ठ सुख आहे. जसे म्हटले आहे – "भिक्खूंनो, जेवढे काही संस्कृत (संस्कारित) किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (वैराग्य) हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे" (इतिवृ. ९०; अं. नि. ४.३४) आणि "निब्बान हे परम सुख आहे" (म. नि. २.२१५, २१७; ध. प. २०३). म्हणूनच म्हटले आहे – "निब्बान अभिप्रेत आहे." 281. Pubbenivāsañāṇalābhino pubbantaṃ ārabbha vuccamānakathā anucchavikā tadatthassa paccakkhabhāvato, tadabhāvato vekhanasassa ananucchavikāti āha ‘‘yasmā…pe… natthī’’ti. Anāgatakathāya…pe… natthīti etthāpi eseva nayo. Ārakkhatthāyāti devatāhi mantapadehi saha ṭhitā [Pg.134] tattha ārakkhatthāya. Avijjāyāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ, taṃmūlakattā vā sabbakilesadhammānaṃ avijjāva gahitā. Jānanaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇañāṇena. Sesaṃ suviññeyyameva. २८१. पुब्बेनिवास-ज्ञान (पूर्वजन्मांचे ज्ञान) प्राप्त झालेल्या व्यक्तीसाठी पूर्वान्ताला (भूतकाळाला) अनुसरून सांगितलेली कथा योग्य असते, कारण त्याचा अर्थ प्रत्यक्ष असतो; परंतु त्याच्या अभावामुळे वेखनसासाठी ती अयोग्य आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – "ज्या अर्थी...पे... नाही." अनागत कथेच्या (भविष्यासंबंधीच्या कथेच्या) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'आरक्षणार्थ' (रक्षणासाठी) म्हणजे देवता मंत्रपदांसह तिथे रक्षणासाठी उपस्थित होत्या. 'अविद्येमुळे' हे लक्षण सांगणारे वचन आहे, किंवा सर्व क्लेशधर्मांचे मूळ असल्यामुळे 'अविद्या'च ग्रहण केली आहे. 'जाणणे' म्हणजे नष्ट झालेल्या क्लेशांच्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने (पुनरावलोकनाने) जाणणे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Vekhanasasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. वेखनस-सुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca paribbājakavaggavaṇṇanā. आणि परिव्राजक-वर्ग वर्णन (टीका) समाप्त झाले. 4. Rājavaggo ४. राजवग्ग (राजवर्ग) 1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā १. घतिकार-सुत्त वर्णन (टीका) 282. Cariyanti [Pg.135] bodhicariyaṃ, bodhisambhārasambharaṇavasena pavattitaṃ bodhisattapaṭipattinti attho. Sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ, kassapassa bhagavato payirupāsanādiṃ sandhāya vadati. Tañhi tena saddhiṃ mayā idha katanti vattabbataṃ labhati. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kuhaṃ kuhanti hāsa-saddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti haṭṭhapahaṭṭhamattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāradassanamattaṃ. २८२. 'चर्या' म्हणजे बोधिचर्या, बोधिसंभार (ज्ञानाचे संचित) गोळा करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त झालेली बोधिसत्त्वाची प्रतिपदा (साधना) असा अर्थ आहे. 'सुकारण' म्हणजे बोधी परिपक्व करण्याचे एकांतिक सुंदर कारण; हे कस्सप भगवंतांच्या सेवेला (उपासनेला) उद्देशून म्हटले आहे. कारण "ते त्यांच्यासोबत मी इथे केले" असे म्हणण्यास ते पात्र ठरते. 'मंदहसित' म्हणजे थोडेसे हसणे. 'कुहं कुहं' हे हसण्याच्या आवाजाचे अनुकरण आहे. 'हट्टपहट्ट-आकारमात्र' म्हणजे केवळ अत्यंत हर्षित झाल्याचा भाव. ज्याप्रमाणे संकेत समजणारे लोक "भगवंत हर्षित झाले आहेत" असे ओळखतात, तसे केवळ भावाचे दर्शन होय. Idāni iminā pasaṅgena tāsaṃ samuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, tesampi yaṃ taṃ kodhavatthu, tassa mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmāti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti pañcasu somanassasahagatacittesu. Balavārammaṇeti uḷāraārammaṇe yamakamahāpāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāre ārammaṇe. Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādesīti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ. Na ahetukasomanassasahagatacittena bhagavato sitaṃ hotīti dassanatthaṃ. आता या प्रसंगाने त्यांचे (चित्तांचे) समुत्थान विभागशः दाखवण्यासाठी 'हसितञ्च नामेतं' (हसित म्हणजे हे) इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे उपेक्षाभावामुळे (अज्झुपेक्खनवसेन) देखील हास्य संभवत नाही, मग डोमनस्स (दौर्मनस्य) मुळे तर दूरच, म्हणून म्हटले आहे - 'तेरसahi सोमनस्ससहगतचित्तेहि' (तेरा सोमनस्स-सहगत चित्तांद्वारे). पण काही लोक क्रोधाच्या भरातही हसतात की नाही? नाही, त्यांच्या बाबतीतही जे क्रोधाचे कारण असते, 'आता आम्ही यावर इच्छेनुसार कृती करू' अशा कठीणपणे समजणाऱ्या सोमनस्स-चित्तानेच (सौमनस्य चित्तानेच) हास्य उत्पन्न होते. 'तेसू' म्हणजे पाच सोमनस्स-सहगत चित्तांमध्ये. 'बलवारम्मणे' म्हणजे यमक-महाप्रातिहार्यासारख्या भव्य आलंबनामध्ये (उळारआरम्मणे). 'दुब्बलारम्मणे' म्हणजे सामान्य आलंबनामध्ये. या ठिकाणी...पे... 'उप्पादेसि' (उत्पन्न केले) हे जुन्या अट्ठकथेत (पोरानट्ठकथायं) तसे आल्यामुळे म्हटले आहे. भगवंतांचे स्मित अहेतुक-सोमनस्स-सहगत चित्ताने होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 568) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’ntiādivacanato (mahāni. 69, 156; cūḷani. māgharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141, 305) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsa-anāgataṃsa-sabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti, evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ [Pg.136] ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanassapi bhagavato pavatti tathārūpe kāle na saṃyujjeyya, tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa icchitattā, tathā hi vuttaṃ – ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti tameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Sateritā vijjulatā nāma sateratāvijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitikā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, tañca sabbakālaṃ catudīpikamahāmeghatova niccharati tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmivaṭṭīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. अभिधम्मटीकेमध्ये (ध. स. मूलटी. ५६८) मात्र 'अतीतांश इत्यादींमध्ये अप्रतिहत ज्ञान सांगून "या तीन धम्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाने पूर्वंगम आणि ज्ञानाचे अनुपरिवर्तन करणारे असते" इत्यादी वचनांमुळे (महानि. ६९, १५६; चूळनि. माघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५; नेत्ति. १५; दी. नि. अट्ठ. ३.३०५; विभ. मूलटी. सुत्तन्तभापनीयवण्णना; दी. नि. टी. ३.१४१, ३०५) "भगवंतांचे हे चित्त उत्पन्न होते" असे म्हटलेले वचन विचार करण्याजोगे आहे' असे म्हटले आहे. तेथे या हसितुप्पादचित्ताने (हास्योत्पादक चित्ताने) प्रवृत्त होणारे भगवंतांचे स्मित करणे देखील पुब्बेनिवास (पूर्वनिवास), अनागतंस (अनागत) आणि सब्बञ्ञुतञ्ञाण (सर्वज्ञता ज्ञान) यांचे अनुवर्तन करणारे असल्यामुळे ज्ञानानुपरिवर्तीच आहे. अशा प्रकारे ज्ञानानुपरिवर्ती भाव असताना पाळि-अट्ठकथांमध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. कारण अभिधम्म-अट्ठकथेत (ध. स. अट्ठ. ५६८) 'त्या ज्ञानांच्या आचरणाच्या शेवटी हे चित्त उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. आणि हे निश्चितपणे असेच मानले पाहिजे, अन्यथा आवज्जन (आवर्जन) करणाऱ्या भगवंतांची प्रवृत्ती अशा वेळी जुळणार नाही, कारण त्याचेही विञ्ञत्तिसमुट्ठापकत्व (विज्ञप्ति-समुत्थापकत्व) मान्य केले गेले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एवं अप्पमत्तकम्पि' (अशा प्रकारे थोडेसेही). 'सतेरिता विज्जुलाता' म्हणजे सतेरता-विद्युल्लता (विजेचा चमकारा). ती इतर विजेसारखी क्षणिक आणि लवकर नष्ट होणारी नसते, तर हळूहळू नष्ट होणारी असते, आणि ती नेहमी चारही द्वीपांवरील महामेघातूनच निघते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'चातुद्दी पिकमहामेघमुखतो' (चारही द्वीपांवरील महामेघाच्या मुखातून). त्या रश्मींच्या समूहाचा हा स्वभावच आहे की, त्यांनी तीन वेळा श्रेष्ठ मस्तकाला प्रदक्षिणा घालून दाढांच्या टोकांवरच अंतर्धान पावावे. 283. Yadipi cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paññāpāramitā paribhāvitā, tathāpi idāni taṃ buddhantaraṃ tassā paṭipādetabbattā vuttaṃ ‘‘aparipakkañāṇattā’’ti. Kāmañcassa ñāṇāya idānipi paṭipādetabbatā atthi, evaṃ santepi nanu sammāsambuddhesu pasādena sambhāvanāya bhavitabbaṃ tathā cirakālaṃ paribhāvitattā, kathaṃ tattha hīḷanāti āha ‘‘brāhmaṇakule’’tiādi. Cirakālaparicitāpi hi guṇabhāvanā appakenapi akalyāṇamittasaṃsaggena viparivattati aññathattaṃ gacchati. Tena mahāsattopi jātisiddhāyaṃ laddhiyaṃ ṭhatvā jātisiddhena mānena evamāha – ‘‘kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’’ti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ – २८३. जरी चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत प्रज्ञापारमिता परिभावित (अभ्यासिली) केली होती, तरीही आता त्या बुद्धकाळात तिला प्राप्त करून द्यायचे असल्यामुळे 'अपरिपक्कञाणत्ता' (अपरिपक्व ज्ञान असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. जरी त्यांच्या ज्ञानासाठी आताही ती प्राप्त करून देण्याची आवश्यकता आहे, तरीही सम्यक्संबुद्धांच्या प्रति आदराने आणि श्रद्धेने युक्त असायला हवे होते, कारण दीर्घकाळपर्यंत तिचा अभ्यास केला गेला होता, मग तेथे निंदा कशी झाली? म्हणून 'ब्राह्मणकुले' (ब्राह्मण कुळात) इत्यादी म्हटले आहे. कारण दीर्घकाळ अभ्यासलेली गुणांची भावना देखील थोड्याशा अकल्याणमित्राच्या (अकल्याणकारी मित्राच्या) संगतीने बदलते आणि अन्यथा होते (नष्ट होते). त्यामुळे महासत्त (महासत्त्व - बोधिसत्त्व) देखील जन्माधारित मतावर ठाम राहून आणि जन्माधारित अभिमानाने असे म्हणाले - 'त्या मुंडक (बोडक्या) श्रमणाला पाहून काय होणार?' म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - ‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ,Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172); "म्हणून, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या चतुर माणसाने अकल्याणकारी (दुर्जन) माणसाला, विषारी सर्पाप्रमाणे दूरूनच टाळावे." (दी. नि. अट्ठ. १.१७०-१७२); Nhānacuṇṇena suttena katā sotti, kuruvindaguḷikā, sā eva sināyanti kāyaṃ visodhenti etāyāti sinānaṃ. Tenāha – ‘‘sotti sinānanti sinānatthāya katasotti’’nti. स्नानचूर्णाने (न्हाणचुण्णेन) आणि सुताने बनवलेली सोंटी (घासणी), कुरुविंदगुटिका, जिच्याद्वारे स्नान करतात आणि शरीराची शुद्धी करतात, ती म्हणजे 'सिनानं' (स्नान). म्हणूनच म्हटले आहे - 'सोत्ति सिनानन्ति सिनानत्थाय कतसोत्तिं' (स्नानासाठी बनवलेली सोंटी म्हणजे स्नान). 284. Ariyaparihārenāti ariyānaṃ parihārena, anāgāmīnaṃ nhānakāle attano kāyassa parihāraniyāmenāti attho. Attano [Pg.137] ñāṇasampattiyā vibhavasampattiyā pasannakāraṃ kātuṃ sakkhissati. Etadatthanti ‘‘ahitanivāraṇaṃ, hite niyojanaṃ byasane parivajjana’’nti yadidaṃ, etadatthaṃ mittā nāma honti. Keci ‘‘yāvettha ahupī’’ti paṭhanti, tesaṃ yāva ettha kesaggagahaṇaṃ tāva ayaṃ nibandho ahupīti attho. २८४. 'अरियपरिहारेन' म्हणजे आर्यांच्या परिहाराने (आचरणाने), अनागामींच्या स्नानसमयी स्वतःच्या शरीराच्या परिहाराच्या (काळजी घेण्याच्या) नियमाने, असा अर्थ आहे. स्वतःच्या ज्ञानसंपत्तीने आणि विभवसंपत्तीने प्रसन्न करण्याचे कारण बनू शकेल. 'एतदत्थं' (यासाठी) म्हणजे 'अहिताचे निवारण करणे, हितामध्ये लावणे, संकटात साथ न सोडणे' हे जे आहे, याचसाठी मित्र असतात. काही लोक 'यावेत्थ अहुपि' असे वाचतात, त्यांच्या मते जोपर्यंत येथे केसांचे पकडणे होते, तोपर्यंत हा संबंध होता, असा अर्थ आहे. 285. Satipaṭilābhatthāyāti bodhiyā mahābhinīhāraṃ katvā bodhisambhārapaṭipadāya pūraṇabhāve satiyā paṭilābhatthāya. Idāni tassa satuppādanīyakathāya pavattitākāraṃ saṅkhepeneva dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasattoti iminā mahāsattassa paṇītādhimuttataṃ dassetvā evaṃ paṇītādhimuttikassa pamādakiriyā na yuttāti dassento ‘‘tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’ti āha. Tadā bodhisattassa nekkhammajjhāsayo telappadīpo viya visesato nibbatti, taṃ disvā bhagavā tadanurūpaṃ dhammakathaṃ karonto ‘‘tādisassa…pe… kathesī’’ti. Parasamuddavāsī therā aññathā vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana nāyaṃ buddhānaṃ bhāro, yadidaṃ pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ tathā dhammadesanā tesaṃ mahābhinīhārasamanantarampi bodhisambhārassa sayambhuñāṇeneva paṭividitattā. Tasmā bodhisattabhāvapavedanameva tassa bhagavā akāsīti dassetuṃ ‘‘satipaṭilābhatthāyā’’tiādi vuttaṃ. Satipaṭilābhatthāyāti sammāpaṭipattiyā ujjalane pākaṭakarasatipaṭilābhāya. २८५. 'सतिपटिलाभत्थाय' (स्मृतीच्या पुनर्प्राप्तीसाठी) म्हणजे बोधीसाठी महाअभिनिहार (महान संकल्प) करून बोधिसंभार-प्रतिपदेच्या पूर्ततेमध्ये स्मृतीच्या पुनर्प्राप्तीसाठी. आता त्याच्यामध्ये स्मृती उत्पन्न करणाऱ्या कथेच्या प्रवृत्तीचा प्रकार संक्षेपाने दाखवण्यासाठी 'तस्स हि' (त्याच्यासाठीच) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'हलक्या (हीन) स्थानावर न उतरलेला सत्त्व' याद्वारे महासत्त्वाचा प्रणीत-अधिमुक्त भाव (उच्च ध्येयाप्रती समर्पण) दाखवून, अशा प्रणीत-अधिमुक्त व्यक्तीला प्रमाद (आळस/दुर्लक्ष) करणे योग्य नाही हे दर्शवताना 'तादिसस्स नाम पमादविहारो न युत्तो' (अशा व्यक्तीला प्रमादविहार करणे योग्य नाही) असे म्हटले आहे. तेव्हा बोधिसत्त्वाचा नैष्क्रम्य-अध्याशय (नेक्खम्मज्झासयो - संन्यासाची भावना) तेलाच्या दिव्याप्रमाणे विशेष रूपाने प्रज्वलित झाला, ते पाहून भगवंतांनी त्याला अनुरूप धम्मकथा सांगताना 'तादिसस्स...पे... कथेसि' (अशा प्रकारे... सांगितले) असे म्हटले. परसमुद्रवासी थेर वेगळे सांगतात. परंतु अट्ठकथेत हा बुद्धांचा भार (कर्तव्य) नाही, कारण पारमिता पूर्ण केलेल्या बोधिसत्त्वांना तशी धम्मदेशना देणे, त्यांच्या महाअभिनिहारानंतर लगेचच बोधिसंभाराचे स्वयंभू ज्ञानानेच आकलन होत असल्यामुळे आवश्यक नसते. म्हणून भगवंतांनी त्यांना केवळ बोधिसत्त्वभावाची जाणीव करून दिली, हे दर्शवण्यासाठी 'सतिपटिलाभत्थाय' इत्यादी म्हटले आहे. 'सतिपटिलाभत्थाय' म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीच्या प्रज्वलनाने स्पष्ट रसयुक्त स्मृतीच्या पुनर्प्राप्तीसाठी. 286. Ñāṇañhi kilesadhammavidālanapadālanehi siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ. Tañhi paṭipattiyā upatthambhitaṃ ussitaṃ nāma hoti, tadabhāve patitaṃ nāma. Keci pana vīriyaṃ siṅganti vadanti. Tasmiṃ sammappadhānavasena pavatte bāhirapabbajjaṃ upagatāpi mahāsattā visuddhāsayā appicchatādiguṇasamaṅgino yathārahaṃ ganthadhuraṃ vāsadhurañca paribrūhayantā viharanti, pageva buddhasāsane appicchatādīhīti āha ‘‘catupārisuddhisīle panā’’tiādi. Vipassanaṃ brūhentā sikhāppattavipassanā hontīti vuttaṃ – ‘‘yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhantī’’ti, anulomañāṇato orameva vipassanaṃ ṭhapentīti attho. Maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti paññāpāramitāya sabbaññutaññāṇagabbhassa aparipuṇṇattā aparipakkattā ca. २८६. ज्ञान हे क्लेशधर्मांचे विदारण आणि प्रदारण (नष्ट) करत असल्यामुळे शिंगासारखे (उन्नत/तीक्ष्ण) असते, म्हणून त्याला 'शिंग' म्हणतात. ते प्रतिपत्तीने (साधनेने) उपस्तंभित (पुष्ट) झाले की 'उन्नत' (वर उचललेले) म्हटले जाते, आणि त्याच्या अभावी ते 'पतित' (खाली पडलेले) म्हटले जाते. काही लोक तर वीर्याला (उत्साहाला) 'शिंग' म्हणतात. त्या सम्यक्प्रधानाच्या (सम्यक् व्यायामाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त झालेले, बाह्य प्रव्रज्येला प्राप्त झालेले देखील विशुद्ध आशय असलेले महासत्त्व, अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त होऊन यथाशक्य ग्रंथधुर आणि वासधुर (विपश्यनाधुर) वाढवत विहार करतात; मग बुद्धशासनात अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त असणाऱ्यांबद्दल काय सांगावे! म्हणूनच 'चतुपारिसुद्धिसीले पना' (चतुष्पारिशुद्धिशीलात तर) इत्यादी म्हटले आहे. विपश्यनेची वृद्धी करताना ते शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनायुक्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी 'याव अनुलोमञाणं आहच्च तिट्ठन्ती' (अनुलोम ज्ञानापर्यंत पोहोचून थांबतात) असे म्हटले आहे; याचा अर्थ अनुलोम ज्ञानाच्या अलीकडेच विपश्यना स्थापित करतात. प्रज्ञापारमितेच्या आणि सर्वज्ञता-ज्ञानगर्भाच्या अपरिपूर्णतेमुळे व अपरिपक्वतेमुळे ते मार्गफलासाठी प्रयत्न करत नाहीत. 287. Therehīti [Pg.138] vuddhatarehi. Nivāse satīti yasmiṃ ṭhāne pabbajito, tattheva nivāse. Vappakālatoti sassānaṃ vappakālato. Pubbe viya tato paraṃ tikhiṇena sūriyasantāpena payojanaṃ natthīti vuttaṃ – ‘‘vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā’’ti. Puṭaketi kalāpe. २८७. 'थेरेही' म्हणजे वयोवृद्ध थेरांद्वारे. 'निवासे सती' म्हणजे ज्या ठिकाणी प्रव्रजित झाले, त्याच ठिकाणी निवास असताना. 'वप्पकालतो' म्हणजे पिकांच्या पेरणीच्या काळापासून. पूर्वीप्रमाणे त्यानंतर तीव्र सूर्यप्रकाशाची (उन्हाची) आवश्यकता नसते, म्हणून 'वप्पकाले वितानं विय उपरि वत्थकिलञ्जं बन्धित्वा' (पेरणीच्या काळात चांदव्याप्रमाणे वर कापडी चटई बांधून) असे म्हटले आहे. 'पुटके' म्हणजे पेंढ्यांच्या जुडीत (किंवा गठ्ठ्यात). 288. Paccayasāmaggihetukattā dhammappattiyā padesato pariññāvatthukāpi ariyā upaṭṭhite cittavighātapaccaye yadetaṃ nātisāvajjaṃ, tadevaṃ gaṇhantīti ayamettha dhammatāti āha – ‘‘alābhaṃ ārabbha cittaññathatta’’ntiādi. Soti kikī kāsirājā. Brāhmaṇabhattoti brāhmaṇesu bhatto. Deveti brāhmaṇe sandhāyāha. Bhūmidevāti tesaṃ samaññā, tadā brāhmaṇagaruko loko. Tadā hi kassapopi bhagavā brāhmaṇakule nibbatti. Dhītu avaṇṇaṃ vatvāti, ‘‘mahārāja, tava dhītā brāhmaṇasamayaṃ pahāya muṇḍapāsaṇḍikasamayaṃ gaṇhī’’tiādinā rājaputtiyā aguṇaṃ vatvā. Varaṃ gaṇhiṃsu ñātakā. Rajjaṃ niyyātesi ‘‘mā me vacanaṃ musā ahosi, aṭṭhame divase niggaṇhissāmī’’ti. २८८. प्रत्यय-सामग्रीच्या (कारणांच्या अनुकूलतेच्या) हेतूने धर्मप्राप्ती होत असल्यामुळे, प्रदेशतः (अंशतः) परिज्ञावस्तू असणारे आर्य देखील चित्ताच्या विघाताचे (विक्षेपाचे) कारण उपस्थित झाल्यावर, जे फारसे दोषयुक्त नसते, तसेच ग्रहण करतात, ही येथील धर्मता (नियम) आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अलाभं आरब्भ चित्तञ्ञथत्तं' (अलाभाला अनुसरून चित्ताची अन्यथावृत्ती) इत्यादी म्हटले आहे. 'सो' म्हणजे तो काशिराज किकी. 'ब्राह्मणभत्तो' म्हणजे ब्राह्मणांवर भक्ती असणारा. 'देवे' हे ब्राह्मणांना उद्देशून म्हटले आहे. 'भूमिदेवा' ही त्यांची संज्ञा आहे, कारण त्या काळी लोक ब्राह्मणांना पूज्य मानत असत. त्या काळी भगवान कश्यप देखील ब्राह्मणकुळात उत्पन्न झाले होते. 'धीतु अवण्णं वत्वा' म्हणजे 'महाराज, तुमच्या कन्येने ब्राह्मण संप्रदाय सोडून मुंडित पाखंडी संप्रदाय स्वीकारला आहे' इत्यादी प्रकारे राजकुमारीची निंदा करून. नातेवाईकांनी वर (वरदान) मागितले. 'माझे वचन खोटे ठरू नये, मी आठव्या दिवशी निग्रह करीन' असे म्हणून त्यांनी राज्य सोपवले. Pāvanaasmanayanavasena sammā pāvīkatattā parisuddhataṇḍulāni. Pāḷiyaṃ taṇḍulapaṭibhastānīti taṇḍulakhaṇḍāni. Muggapaṭibhastakaḷāyapaṭibhastesupi eseva nayo. पावन (पाखडणे) आणि अश्म-नयन (खडे काढणे) यांद्वारे चांगल्या प्रकारे स्वच्छ केल्यामुळे ते 'परिशुद्ध तांदूळ' होत. पाळीमध्ये 'तण्डुलपटiभस्तानि' म्हणजे तांदळाचे तुकडे (कण). मूग आणि मटार (कळाय) यांच्या तुकड्यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 289. Ko nu khoti bhummatthe paccattavacananti āha – ‘‘kuhiṃ nu kho’’ti pāripūriṃ yojīyanti byañjanabhojanāni etthāti pariyogo, tato pariyogā. Tenāha ‘‘sūpabhājanato’’ti. Saññaṃ datvāti vuttaṃ sabbaṃ ācikkhitvā tumhākaṃ atthāya sampādetvā nikkhitto upaṭṭhākoti bhagavato ārocethāti saññaṃ datvā. Ativissatthoti ativiya vissattho. Pañcavaṇṇāti khuddikādivasena pañcappakārā. २८९. 'को नु खो' हे सप्तमीच्या अर्थात प्रथमेचे वचन आहे, म्हणून 'कुहिं नु खो' (कुठे बरे) असे म्हटले आहे. ज्या पात्रात व्यंजने आणि भोजन पूर्णपणे वाढले जाते ते 'परियोग', म्हणून 'परियोगा' म्हटले आहे. म्हणूनच 'सूपभाजनतो' (वरण-भाजीच्या पात्रातून) असे म्हटले आहे. 'सञ्ञं दत्वा' (संकेत देऊन) म्हणजे सर्व काही सांगून, 'तुमच्यासाठी हे मिळवून ठेवले आहे, उपस्थायकाने (सेवकाने) ठेवले आहे' असे भगवंतांना सांगावे, असा संकेत देऊन. 'अतिविस्सत्थो' म्हणजे अत्यंत विश्वासू. 'पञ्चवण्णा' म्हणजे लहान इत्यादी भेदांमुळे पाच प्रकारचे. 290. Kinti nissakke paccattavacanaṃ, kasmāti attho? Dhammikoti iminā āgamanasuddhiṃ dasseti[Pg.139]. Bhikkhūnaṃ patte bhattasadisoti iminā upāsakena satthu pariccattabhāvaṃ tattha satthuno ca aparisaṅkataṃ dasseti. Sikkhāpadavelā nāma natthīti dhammassāmibhāvato sikkhāpadamariyādā nāma natthi paṇṇattivajje, pakativajje pana setughāto eva. २९०. 'किन्ति' हे अपादान अर्थातील प्रथमेचे वचन आहे, 'कशासाठी' असा याचा अर्थ आहे. 'धम्मिको' याने आगमनाची शुद्धता (न्याय्य मार्ग) दर्शवली आहे. 'भिक्खूनां पत्ते भत्तसदिसो' (भिक्षूंच्या पात्रातील भातासारखा) याने उपासकाद्वारे शास्त्यांसाठी (बुद्धांसाठी) केलेला त्याग आणि त्याविषयी शास्त्यांची निःशंकता दर्शवली आहे. 'सिक्खापदवेला नाम नत्थि' म्हणजे धर्मस्वामी (धर्माचे मालक) असल्यामुळे प्रज्ञप्ति-वर्जात (नियमबद्ध दोषांमध्ये) शिक्षापदाची मर्यादा नसते; परंतु प्रकृती-वर्जात (नैसर्गिक दोषांमध्ये) मात्र मर्यादा भंग करणे हा सेतूचा (नियमाचा) नाशच आहे. 291. Chadanaṭṭhāne yadākāsaṃ, tadeva tassa gehassa chadananti ākāsacchadanaṃ. Pakatiyā utupharaṇamevāti chādite yādisaṃ utu, chadane uttiṇabhāvepi tamhi gehe tādisameva utupharaṇaṃ ahosi. Tesaṃyevāti tesaṃ ghaṭikārassa mātāpitūnaṃ eva. २९१. छपराच्या जागी जे आकाश आहे, तेच त्या घराचे छप्पर आहे, म्हणून त्याला 'आकाशच्छदन' (उघडे छप्पर) म्हणतात. 'पकतिया उतुफरणमेवा' म्हणजे घर छप्परयुक्त असताना जसे ऋतूचे (हवामानाचे) सुखद वातावरण होते, छप्पर नसतानाही त्या घरात तसेच ऋतूचे सुखद वातावरण राहिले. 'तेसंयेवा' म्हणजे त्या घटिकाराच्या मातापित्यांचेच. 292. ‘‘Catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāri doṇāni ekā mānikā, catasso mānikā ekā khārī, vīsati khārikā eko vāhoti tadeva ekasakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.662) vuttaṃ, idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vuttaṃ. Telaphāṇitādinti ādi-saddena sappiādiṃ maricādikaṭukabhaṇḍañca saṅgaṇhāti. Nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kuto paripphassoti adhippāyo. Naccitvāti naccaṃ datvā. २९२. 'चार मुठी म्हणजे एक कुडुव, चार कुडुव म्हणजे एक प्रस्थ, चार प्रस्थ म्हणजे एक आढक, चार आढक म्हणजे एक द्रोण, चार द्रोण म्हणजे एक मानिका, चार मानिका म्हणजे एक खारी, वीस खारी म्हणजे एक वाह आणि तोच एक गाडा होय' असे सुत्तनिपात-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये (सु. नि. अट्ठ. २.६६२) म्हटले आहे, परंतु येथे 'दोन गाडे म्हणजे एक वाह' असे म्हटले आहे. 'तेलफाणितादिं' यातील 'आदि' शब्दाने तूप इत्यादी आणि मिरी इत्यादी तिखट/कटू पदार्थांचा संग्रह होतो. 'मी राजाला पूर्वी कधी पाहिले नाही, मग स्पर्श कुठून होणार?' असा अभिप्राय आहे. 'नच्चित्वा' म्हणजे नृत्य करून. Ghaṭikārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. घटिकारसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā २. रट्ठपालसुत्त-वर्णना (रट्ठपालसुत्ताची टीका) 293. Thūlameva thullaṃ, thullā vipulā mahantā koṭṭhā jātā imassāti thullakoṭṭhikanti odanapūpapahūtavasena laddhanāmo nigamo. Aṭṭhakathāyaṃ pana thullakoṭṭhanti attho vutto. Tena pāḷiyaṃ ika-saddena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. २९३. स्थूल म्हणजेच 'थुल्ल'. ज्याचे कोठार (धान्य साठवण्याची जागा) थुल्ल म्हणजे विस्तीर्ण व मोठे आहे, त्याला 'थुल्लकोट्ठिक' म्हणतात. भात आणि पोळ्यांच्या मुबलकतेमुळे हे नाव मिळालेला हा एक निगम (नगर) आहे. अट्ठकथेमध्ये मात्र 'थुल्लकोट्ठं' असा अर्थ सांगितला आहे. यावरून पाळीमध्ये 'इक' प्रत्ययाने शब्दाचा विस्तार केला आहे, हे दर्शवले जाते. 294. Raṭṭhapāloti idaṃ tassa kulaputtassa nāmaṃ. Paveṇivasena āgatakulavaṃsānugatanti samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘kasmā raṭṭhapālo’’tiādi vuttaṃ. Sandhāretunti vināsanato pubbe yādisaṃ, tatheva sammadeva dhāretuṃ samattho. Saddhāti kammaphalasaddhāya sampannā. Sāmaṇeraṃ disvāti sikkhākāmatāya etadagge ṭhapiyamānaṃ disvā. २९४. 'रट्ठपाल' हे त्या कुलपुत्राचे नाव आहे. परंपरेने चालत आलेल्या कुलवंशाचे अनुकरण करणारे आहे, हे उत्पत्तीपासून दाखवण्यासाठी 'कस्मा रट्ठपालो' (रट्ठपाल का?) इत्यादी म्हटले आहे. 'सन्धारेतुं' म्हणजे विनाशापूर्वी जसे होते, तसेच चांगल्या प्रकारे धारण करण्यास समर्थ असणे. 'सद्धा' म्हणजे कर्मफलाच्या श्रद्धेने युक्त असणे. 'सामणेरं दिस्वा' म्हणजे शिक्षणाची इच्छा असल्यामुळे त्यांना अग्रस्थानी स्थापित केलेले पाहून. Saha [Pg.140] raññāti sarājikaṃ, raññā saddhiṃ rājaparisaṃ. Cātuvaṇṇanti brāhmaṇādicatuvaṇṇasamudāyaṃ. Posetunti vaddhetuṃ dānādīhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhituṃ. Yaṃ kulaṃ. Pahossatīti sakkhissati. 'सह रञ्ञा' म्हणजे राजासहित, राजासोबत राजपरिषद. 'चातुवण्णं' म्हणजे ब्राह्मणादी चार वर्णांचा समुदाय. 'पोसेतुं' म्हणजे वाढवण्यासाठी, दानादी संग्रहवस्तूंद्वारे संग्रह करण्यासाठी. 'यं कुलं' म्हणजे जे कूळ. 'पहोस्सती' म्हणजे समर्थ होईल. Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. Akhaṇḍādibhāvāpādanena akhaṇḍaṃ lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kañcipi sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattāni kāsāyāni. Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa cittaññathattaṃ mā hotū’’ti. Tathā hi suddhodanamahārājassa tathā varo dinno. त्या त्या प्रकारे मी परीक्षण करतो की, 'काम (भोग) हे अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहेत, ते अस्थिपंजरासारखे आहेत' इत्यादींद्वारे ज्या ज्या प्रकारे भगवंतांनी कामांमधील (भोगांमधील) आदीनव (दोष), हीनता आणि संक्लेश प्रकट केला आहे, आणि त्याच्या उलट नेक्खम्माचे (नैष्क्रम्याचे) आनिसंस (फायदे) व गुण प्रकट करत धम्माचा उपदेश केला आहे, तो मी जाणतो. त्या त्या प्रकारे परीक्षण व विचार करणाऱ्या मला असे वाटते, असे जाणवते. 'सिक्खत्तयब्रह्मचरियं' म्हणजे अधिशील इत्यादी त्रिशिक्षांचा संग्रह असलेले श्रेष्ठ आचरण. अखंड इत्यादी भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'अखंड' हे लक्षणात्मक वचन आहे. शिक्षेचा कोणताही भाग शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे परिपूर्ण करायचे असल्यामुळे 'एकान्तपरिपूर्ण'. चित्तामध्ये थोडाही संक्लेशाचा मळ उत्पन्न न होऊ देता अत्यंत विशुद्ध करून आचरण करायचे असल्यामुळे 'एकान्तपरिशुद्ध'. म्हणूनच शंखासारखे घासून स्वच्छ केलेले म्हणून 'संखलिखित'. म्हणूनच म्हटले आहे 'लिखितशंखसदृश'. दाढीचाही मिशीमध्येच समावेश करून केवळ 'मस्सु' (मिशी) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ वरची व खालची मिशी असा आहे. कषाय रंगाने रंगवलेले ते 'काषाय' (वस्त्र). 'माता-पिता आणि लौकिक महाजनांच्या मनात विपरित भाव निर्माण होऊ नये' म्हणून परवानगी न घेतलेल्या पुत्राला प्रवज्जा दिली जात नाही. कारण शुद्धोधन महाराजांना तसा वर दिला गेला होता. 295. Piyāyitabbato piyoti āha ‘‘pītijanako’’ti. Manassa appāyanato manāpoti āha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Sukhedhito taruṇadārakakāle. Tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparibhato. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchadasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito, akiccheneva dukkhappaccayavinodanena sukhaparibhato. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito, bāhiraṅgasampattiyā sukhaparibhato. Kassacīti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiñcīti vuttaṃ hoti, ayameva vā pāṭho. Tathā hi ‘‘appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsī’’ti attho vutto. Evaṃ santeti nanu mayaṃ raṭṭhapāla maraṇādīsu kenaci upāyena appatīkārena maraṇenapi tayā akāmakāpi [Pg.141] vinā bhavissāma, evaṃ sati. Yenāti yena kāraṇena. Kiṃ panāti ettha kinti kāraṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘kena pana kāraṇenā’’ti. २९५. प्रिय वाटण्याजोगे असल्यामुळे 'प्रिय' म्हणजे 'प्रीती निर्माण करणारा' असे म्हटले आहे. मनाला तृप्त करणारे असल्यामुळे 'मनाप' (मनपसंत) म्हणजे 'मन वाढवणारा' (मनाला आनंद देणारा) असे म्हटले आहे. 'सुखेधितो' म्हणजे लहान वयात सुखात वाढलेला. आणि त्यानंतर तूप, दूध इत्यादी स्वादिष्ट व अनुकूल भोजन इत्यादी आहारसंपत्तीने सुखाचा उपभोग घेतलेला. अथवा दृढभक्त (एकनिष्ठ) दाई इत्यादी परिजनांच्या संपत्तीने आणि परिच्छद (साधनसामग्री) संपत्तीने तसेच उदार व प्रणीत (उत्कृष्ट) सुखकारक उपकरणांच्या उपहारांनी सुखेधित (सुखात वाढलेला), आणि विनासायास दुःखाच्या कारणांचे निवारण करून सुखाचा उपभोग घेतलेला. किंवा आंतरिक अंगांच्या संपत्तीने सुखेधित आणि बाह्य अंगांच्या संपत्तीने सुखाचा उपभोग घेतलेला. 'कस्सचि' हे द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठीचे वचन आहे, ज्याचा अर्थ 'किंचि' (काहीही) असा होतो, किंवा हाच पाठ आहे. म्हणूनच 'दुःखाचा अगदी लहानसा भागही तुला माहीत नाही' असा अर्थ सांगितला आहे. 'एवं सन्ते' म्हणजे 'हे राष्ट्रपाला! आपण मरणादी कोणत्याही उपायाने, ज्याचा प्रतिकार करता येत नाही अशा मरणाने देखील, तुझी इच्छा नसतानाही तुझ्यापासून विभक्त होऊ, असे असताना'. 'येन' म्हणजे ज्या कारणाने. 'किं पन' यामध्ये 'किं' हे कारणाच्या अर्थात प्रथमेचे वचन आहे हे दर्शवताना म्हटले आहे 'पण कोणत्या कारणाने?'. 296. Paricārehīti parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehi. Tenāha ‘‘ito cito ca upanehī’’ti. Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi, attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā ‘‘laḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccadānaṃ dānaṃ nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma. Uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā. Kuto uddhaṃ te dassetabbā? Pabbajitato uddhaṃ attānaṃ mātāpitaro dassetabbā, tenāha ‘‘yathā’’tiādi. २९६. 'परिचारेहि' म्हणजे चहूकडे तिथे तिथे आपापल्या विषयांमध्ये विहार कर. म्हणूनच म्हटले आहे 'इकडे तिकडे घेऊन जा'. किंवा 'परिचारेहि' म्हणजे सुखाच्या उपकरणांनी स्वतःचे मनोरंजन कर, स्वतःची सेवा करून घे. आणि तशा स्थितीत असलेला मनुष्य खेळणारा व विलास करणारा असतो, म्हणून 'लळा' (लाड करणे/विलास करणे) इत्यादी म्हटले आहे. नित्य दिले जाणारे दान म्हणजे 'दान', आणि उपोसथ इत्यादी दिवशी दिले जाणारे अतिरिक्त दान म्हणजे 'प्रदान'. किंवा परंपरेचे रक्षण करण्यासाठी दिले जाणारे दान म्हणजे 'दान', आणि स्वतःहून सुरू करून दिले जाणारे दान म्हणजे 'प्रदान'. किंवा सामान्य लोकांसाठी असलेले फार मोठे नसलेले दान म्हणजे 'दान', आणि इतरांसाठी नसलेले अत्यंत मोठे दान म्हणजे 'प्रदान'. 'उद्दस्सेतब्बा' म्हणजे वर दाखवावे. कुठून वर ते दाखवावे? प्रवज्जित झाल्यानंतर माता-पित्यांनी स्वतःला दाखवावे, म्हणूनच 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. 299. Balaṃ gahetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘kāyabalaṃ janetvā’’ti. Evaṃ viharantoti yathā pāḷiyaṃ vuttaṃ evaṃ eko vūpakaṭṭho appamatto viharanto. Tasmāti yasmā neyyo, na ugghaṭitaññū, na ca vipañcitaññū, tasmā. Cirena pabbajito dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi. Yaṃ pana vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na cirassevā’’ti, taṃ saṭṭhi vassāni tato adhikampi vipassanāparivāsaṃ vasante upādāya vuttaṃ. २९९. 'बलं गहेत्वा' (बळ घेऊन) यामध्ये बळ ग्रहण करणे म्हणजे शारीरिक बळ उत्पन्न करणेच होय, म्हणून म्हटले आहे 'शारीरिक बळ उत्पन्न करून'. 'एवं विहरन्तो' म्हणजे पाळीमध्ये (पालिपाठात) सांगितल्याप्रमाणे अशा प्रकारे एकटा, एकांतात राहणारा, अप्रमत्त होऊन विहार करणारा. 'तस्मा' म्हणजे कारण तो नेय्य (मार्गदर्शनाने जाणणारा) होता, उग्घटितञ्ञू (थोडक्यात सांगताच जाणणारा) किंवा विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर सांगण्याने जाणणारा) नव्हता, म्हणून. दीर्घकाळानंतर, प्रवज्जित झाल्याच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले. पाळीमध्ये जे 'न चिरस्सेव' (लवकरच) असे म्हटले आहे, ते साठ वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ विपश्यना-वासात राहणाऱ्यांच्या तुलनेत म्हटले आहे. Sattadvārakoṭṭhakassāti sattagabbhantaradvārakoṭṭhakasīsena gabbhantarāni vadati. Paharāpetīti vayovuḍḍhānurūpaṃ kappāpanādinā alaṅkārāpeti. Antojātatāya ñātisadisī dāsī ñātidāsī. Pūtibhāveneva lakkhitabbo doso vā abhidoso, sova ābhidosiko, abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko. Tenāha ‘‘ekarattātikkantassā’’tiādi. Aparibhogāraho pūtibhūtabhāvena. Ariyavohārenāti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. Nissaṭṭhapariggahanti pariccattālayaṃ. Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃ, idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ, tathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘ākāraṃ aggahesī’’ti. 'सत्तद्वारकोट्ठकस्स' म्हणजे सात गर्भगृहांच्या (खोल्यांच्या) आतील प्रवेशद्वारांच्या मुख्यतेने गर्भगृहांचे वर्णन करतो. 'पहरापेति' म्हणजे वयाच्या वाढीनुसार केस कापणे इत्यादींनी सुशोभित करतो. घरातच जन्मलेली असल्यामुळे नातेवाईकासारखी असलेली दासी म्हणजे 'ज्ञातिदासी' (नातेवाईक दासी). दुर्गंधीमुळेच ओळखता येणारा दोष किंवा अतिदोष, तोच 'आभिदोसिक' (शिळे अन्न), किंवा रात्रीचा काळ निघून गेल्यानंतर सकाळी प्राप्त झालेले ते 'आभिदोसिक'. म्हणूनच म्हटले आहे 'एक रात्र उलटून गेलेले' इत्यादी. दुर्गंधीयुक्त झाल्यामुळे उपभोगास अयोग्य. 'अरियवोhारेन' म्हणजे आर्य व्यवहाराने (आर्य शिष्टाचाराने). कारण आर्य लोक स्त्रियांना 'भगिनी' (बहीण) या शब्दाने संबोधित करतात. 'निस्सट्ठपरिग्गहं' म्हणजे जिचा आसक्तीचा त्याग केला आहे अशी. 'वत्तुं वट्टति' (बोलणे योग्य आहे) हे निरपेक्ष भावाने म्हटले आहे, परंतु येथे विशेषतः वस्तूच्या उपभोगास अयोग्यतेमुळे म्हटले आहे. ज्याच्यावरून ओळखले जाते किंवा जाणले जाते ते 'निमित्त', त्यावरून लक्षात आलेला आकार म्हणून म्हटले आहे 'आकार ग्रहण केला'. 300. Gharaṃ [Pg.142] pavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. Ālapaneti dāsijanassa ālapane. Bahi nikkhamantāti yathāvuttaantogehato bahi nikkhamantiyo. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā. ३००. 'घरं पविसित्वा' (घरात प्रवेश करून) म्हणजे घराच्या मालकिणीच्या बसण्याचे ठिकाण असलेल्या अंतर्गृहात (घराच्या आतल्या भागात) प्रवेश करून. 'आलपने' म्हणजे दासींच्या संभाषणात. 'बहि निक्खमन्ता' म्हणजे वर सांगितलेल्या अंतर्गृहातून बाहेर पडणाऱ्या. 'घरेसु साला होन्ति' म्हणजे घरांमध्ये एका बाजूला भोजनशाळा असतात, ज्या भिंतींनी वेढलेल्या, चांगल्या प्रकारे बंद होणारे दरवाजे असलेल्या आणि वाळू पसरून स्वच्छ केलेल्या अंगणाने युक्त असतात. Anokappanaṃ asaddahanaṃ. Amarisanaṃ asahanaṃ. Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha ‘‘paccakkhampī’’ti. Ariyiddhiyanti ‘‘paṭikūle apaṭikūlasaññī viharatī’’ti (a. ni. 5.144) evaṃ vuttaariyiddhiyaṃ. 'अनोकप्पनं' म्हणजे अविश्वास (श्रद्धा नसणे). 'अमरिसनं' म्हणजे असहनशीलता (सहन न करणे). 'अनागतवचनं' म्हणजे भविष्यकाळातील शब्दाचा प्रयोग, परंतु अर्थ वर्तमानकालीनच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'प्रत्यक्ष देखील'. 'अरियिद्धियं' म्हणजे 'प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अनुकूलतेची भावना ठेवून विहार करतो' (अं. नि. ५.१४४) अशा प्रकारे सांगितलेली आर्य ऋद्धी. Pūtikummāso chaḍḍanīyadhammo tassa gehato laddhopi na dātabbayuttako dāsijanena dinnoti āha ‘‘deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamhā’’ti. ‘‘Imehi muṇḍakehī’’tiādinā nitthunanavacanena paccakkhānaṃ atthato laddhameva, tassa pana ujukaphāsusamācāravasena aladdhattā vuttaṃ ‘‘na paccakkhāna’’nti. Tenāha – ‘‘paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamhā’’ti. ‘‘Neva dāna’’ntiādi paccāsīsāya akkhantiyā ca vuttaṃ viya pacurajano maññeyyāti tannivattanatthaṃ adhippāyamassa vivarituṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Suttikāpaṭicchannanti sippikāchadāhi channaṃ. कुजलेला किंवा सडलेला भात (पूतिकुम्मासो) जो फेकून देण्याच्या योग्यतेचा होता, तो त्याच्या घरातून मिळाला असला तरी दासीने तो दिल्यामुळे तो देण्यास योग्य नव्हता, म्हणून म्हटले आहे - 'देय्यधम्म (दान देण्यायोग्य वस्तू) या नात्याने आम्हाला कोणतेही दान मिळाले नाही.' 'या मुंडकांमुळे (मुंडकेही)...' इत्यादी निंदाव्यंजक शब्दांद्वारे नकार प्रत्यक्षपणे मिळालाच होता, परंतु त्याच्या सरळ आणि सुलभ आचरणामुळे तो न मिळाल्यासारखाच असल्याने 'नकार नाही' (na paccakkhānaṃ) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आदरातिथ्याच्या स्वरूपात आम्हाला नकारही मिळाला नाही.' 'दान मिळालेच नाही' इत्यादी वाक्ये अपेक्षेने आणि असहिष्णुतेने बोलली गेली आहेत असे सामान्य लोकांना वाटू नये, म्हणून त्यांचा अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी 'पण का बरं?' (kasmā pana) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुत्तिकापटिच्छन्नं' (suttikāpaṭicchannaṃ) म्हणजे शिंपल्यांच्या कवचाने झाकलेले (सिप्पिकाछदाहि छन्नं). Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ therassa tathābhāvadīpanato. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattaṃ bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. Ukkaṭṭhasapadānacārikoti purato pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvā bahidvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti. Eteneva therassa ukkaṭṭhapiṇḍapātikabhāvo dīpito. Tenāha – ‘‘svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāsetī’’ti. Atha kasmā adhivāsesīti āha ‘‘mātu anuggahenā’’tiādi. Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti. 'उक्कट्ट-एकासनिकता' (ukkaṭṭhaekāsanikatā - अत्यंत कठोरपणे एकाच आसनावर बसून भोजन करणे) हे स्थविरांच्या (थेरांच्या) त्या स्थितीचे दर्शन घडवण्यासाठी केवळ सत्यकथन आहे. कारण सौम्य प्रकारच्या एकासनिक भिक्खूनेही ज्या आसनावर बसून थोडे जरी भोजन केले असेल, तर नियमानुसार तिथून उठल्यानंतर त्याला पुन्हा भोजन करणे योग्य नाही. म्हणूनच तिपिटक चुळ्ळाभय स्थविरांनी म्हटले आहे - 'आसनाचे रक्षण करावे किंवा भोजनाचे.' 'उक्कट्टसपदानचारिक' (ukkaṭṭhasapadānacāriko - कठोरपणे क्रमाने भिक्षाटन करणारा) म्हणजे पुढे किंवा मागे आणलेली भिक्षा न स्वीकारता, घराबाहेर उभे राहून केवळ आपले पात्र पुढे करतो. यावरूनच स्थविरांचे कठोर पिंडपातिक (भिक्षा मागण्याचे व्रत) असणे स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारत नाहीत.' मग त्यांनी आमंत्रण का स्वीकारले? तर 'मातेवरील अनुग्रहासाठी' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ज्ञानी लोक माता-पिता किंवा आचार्य-उपाध्याय यांच्यावर करावयाच्या अनुग्रहाकडे दुर्लक्ष करून केवळ धुतंग-शुद्धीचे (धुतांग पालनाचे) आचरण करत नाहीत. 301. Payuttanti vaddhivasena payojitaṃ, taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañcayo’’ti[Pg.143]. Jeṭṭhakitthiyoti padhānitthiyo. Itoti imasmiṃ kule anubhavitabbavibhavasampattito. Aññatoti imassa dinnattā aññasmiṃ kule anubhavitabbasampattito. ३०१. 'पयुत्तं' (payuttaṃ) म्हणजे व्याजाच्या (वाढीच्या) उद्देशाने लावलेले; तद्धित प्रत्ययाचा लोप करून हे सांगितले आहे असे समजावे, जसे की इतर ठिकाणीही म्हटले आहे - 'आजोबांचे धन मिळवून संचय करणारा सुखाने जगतो.' 'जेठ्ठकित्थियो' (jeṭṭhakitthiyo) म्हणजे मुख्य स्त्रिया (प्रधान स्त्रिया). 'इतो' (ito) म्हणजे या कुळात उपभोगायला मिळणाऱ्या वैभव-संपत्तीतून. 'अञ्ञतो' (aññato) म्हणजे दुसऱ्या कुळात दिले गेल्यामुळे त्या दुसऱ्या कुळात उपभोगायला मिळणाऱ्या संपत्तीतून. 302. Cittavicittanti kappanāya ceva araharūpena alaṅkārādinā ca cittitañceva vicittitañca. Vaṇakāyanti vaṇabhūtaṃ kāyaṃ. Samantato ussitanti heṭṭhimakāyavasena heṭṭhā upari ca sannissitaṃ. Niccāturanti abhiṇhappaṭipīḷitaṃ, sadā dukkhitaṃ vā. Bahusaṅkappanti rāgavatthubhāvena abhijanehi hāvabhāvavilāsavasena, āmisavasena ca soṇasiṅgālādīhi bahūhi saṅkappetabbaṃ. Ṭhitīti avaṭṭhānaṃ avipariṇāmo natthi. Tenāha – ‘‘bhijjanadhammatāva niyatā’’ti, parissavabhāvāpatti ceva vināsapatti ca ekantikāti attho. ३०२. 'चित्तविचित्तं' (cittavicittaṃ) म्हणजे कल्पनेने तसेच सुंदर रूप, अलंकार इत्यादींनी सुशोभित आणि नानाविध रंगांनी सजवलेले. 'वणकायं' (vaṇakāyaṃ) म्हणजे जखमांनी भरलेले शरीर. 'समंततो उस्सितं' (samantato ussitṃ) म्हणजे खालच्या शरीराच्या आधाराने खाली आणि वर सर्व बाजूंनी आधारलेले (उभे केलेले). 'निच्चातुरं' (niccāturaṃ) म्हणजे सतत पीडित किंवा नेहमी दुःखी असणारे. 'बहुसंकप्पं' (bahusaṅkappaṃ) म्हणजे रागाचा (वासनेचा) विषय असल्यामुळे लोकांद्वारे हावभाव व विलासाने, आणि मांसाच्या (आमिषाच्या) लोभाने कुत्रे-कोल्हे इत्यादी अनेक प्राण्यांद्वारे इच्छा (संकल्प) केले जाणारे. 'ठिती' (ṭhiti) म्हणजे स्थिरता किंवा अपरिवर्तनीयता नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नष्ट होणे हाच याचा निश्चित स्वभाव आहे' (bhijjanadhammatāva niyatā), म्हणजेच सडणे आणि विनाश पावणे हे अगदी निश्चित आहे असा अर्थ आहे. Cittakatampīti gandhādīhi cittakatampi. Rūpanti sarīraṃ. 'चित्तकतमपि' (cittakatampi) म्हणजे सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी सुशोभित केलेले. 'रूपं' (rūpaṃ) म्हणजे शरीर (शरीरं). Alattakakatāti piṇḍialattakena suvaṇṇakatā. Tenāha ‘‘alattakena rañjitā’’ti. Cuṇṇakamakkhitanti dosanīharaṇehi tāpadahanādīhi katābhisaṅkhāramukhaṃ gorocanādīhi obhāsanakacuṇṇehi makkhitaṃ, tenāha ‘‘sāsapakakkenā’’tiādi. 'अलत्तककता' (alattakakatā) म्हणजे लाखेच्या रंगाने (पिंडी-अलक्तकाने) सुंदर किंवा सुवर्णमय केलेली. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लाखेच्या रंगाने रंगवलेली'. 'चुण्णकमक्खितं' (cuṇṇakamakkhitaṃ) म्हणजे डाग घालवणे, उष्णता व जळजळ दूर करणे इत्यादी उपचारांनी तयार केलेल्या चेहऱ्यावर गोरोचन इत्यादी चमकवणाऱ्या चूर्णांनी (पावडरीने) माखलेले; म्हणूनच 'मोहरीच्या लेपाने' (sāsapakakkena) इत्यादी म्हटले आहे. Rasodakenāti saralaniyyāsarasamissena udakena. Āvattanaparivatte katvāti āvattanaparivattanavasena nate katvā. Aṭṭhapadakaracanāyāti bhittikūṭaddhacandādivibhāgāya aṭṭhapadakaracanāya. 'रसोदकेन' (rasodakena) म्हणजे देवदार वृक्षाच्या रसाने (डिंकाने) मिश्रित पाण्याने. 'आवत्तनपरिवत्ते कत्वा' (āvattanaparivatte katvā) म्हणजे फिरवून आणि वळवून कुरळे किंवा वाकलेले करून. 'अट्ठपदकरचनाय' (aṭṭhapadakaracanāya) म्हणजे भिंती, शिखरे, अर्धचंद्र इत्यादींच्या विभाजनासाठी अष्टपद (बुद्धिबळाच्या पटासारख्या) रचनेने. Viravamāneti ‘‘ayaṃ palāyati, gaṇha gaṇhā’’ti viravamāne. Hiraññasuvaṇṇaorodheti vattabbaṃ. 'विरवमाने' (viravamāne) म्हणजे 'हा पळून जात आहे, पकडा, पकडा!' असा आरडाओरडा करत असताना. 'हिरञ्ञसुवण्णओरोधे' (hiraññasuvaṇṇaorodhe) असे म्हटले पाहिजे. 303. Ussitāya ussitāyāti kulavibhavabāhusaccapaññāsampattiyā uggatāya uggatāya. Abhilakkhito uḷārabhāvena. ३०३. 'उस्सिताय उस्सिताय' (ussitāya ussitāya) म्हणजे कुळ, वैभव, बहुश्रुतता आणि प्रज्ञा यांच्या संपत्तीने उन्नत झालेल्या (श्रेष्ठ झालेल्या). 'अभिलक्खितो' (abhilakkhito) म्हणजे उदारभावाने (उदात्ततेने) चिन्हांकित किंवा वैशिष्ट्यपूर्ण झालेला. 304. Parijuññānīti parihānāni. Ye byādhinā abhibhūtā sattā jiṇṇakappā vayohānisattā viya honti, tato nivattento ‘‘jarājiṇṇo’’ti āha. Vayovuḍḍho, na sīlādivuḍḍho. Mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jātiyā mahallako, na vibhavādināti jātimahallako[Pg.144]. Dvattirājaparivattasaṅkhātaṃ addhānaṃ kālaṃ gato vītivattoti addhagato. Tathā ca paṭhamavayaṃ majjhimavayañca atīto hotīti āha ‘‘addhānaṃ atikkanto’’ti. Jiṇṇādipadehi paṭhamavayamajjhimavayassa bodhitattā anuppattatāvisiṭṭho vaya-saddo osānavayavisayoti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatto’’ti. ३०४. 'परिजुञ्ञानि' (parijuññāni) म्हणजे हानी किंवा ऱ्हास. जे प्राणी रोगाने ग्रस्त होऊन जणू जीर्ण झाल्यासारखे होतात, त्यांच्यापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी 'जराजीर्ण' (jarājiṇṇo - वृद्धत्वामुळे जीर्ण झालेला) असे म्हटले आहे. 'वयोवुड्ढो' (vayovuḍḍho) म्हणजे वयाने वृद्ध झालेला, शील इत्यादींनी वृद्ध झालेला नव्हे. जो मोठेपण प्राप्त करतो (महतं लाति) तो 'महल्लक' (mahallako) होय; तो जन्माने (वयाने) वृद्ध असतो, वैभवाने नव्हे, म्हणून त्याला 'जातिमहल्लक' (jātimahallako) म्हटले आहे. दोन किंवा तीन राजांच्या कारकिर्दीच्या काळाएवढा मोठा मार्ग (काळ) पार करून गेलेला तो 'अद्धगतो' (addhagato) होय. अशा प्रकारे, ज्याने पहिले वय (तारुण्य) आणि मध्यम वय पार केले आहे, त्याला 'मार्ग पार केलेला' (addhānaṃ atikkanto) असे म्हटले आहे. 'जीर्ण' इत्यादी शब्दांनी पहिल्या आणि मध्यम वयाचा बोध होत असल्यामुळे, 'वय' हा शब्द अंतिम वयाच्या संदर्भात वापरला आहे, म्हणून 'अंतिम वयात (वृद्धावस्थेत) पोहोचलेला' (pacchimavayaṃ anuppatto) असे म्हटले आहे. ‘‘Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso’’ti (a. ni. 10.11) evamādīsu viya appa-saddo abhāvatthoti adhippāyenāha ‘‘appābādhoti arogo, appātaṅkoti niddukkho’’ti. Appattho vā idha, tatthāpi appa-saddo daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yo hi, gahapati, imaṃ pūtikāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya kimaññatra bālyā’’ti (saṃ. ni. 3.1) suttapadaṃ samatthitaṃ hoti. Vipaccanaṃ vipāko, so eva vepāko. Samo vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya. Teneva samavepākinibhāvena sabbampi sammadeva gaṇhāti dhāretīti gahaṇī. Gahaṇisampattiyā hi yathābhuttaāhāro sammadeva jīranto sarīre tiṭṭhati, no aññathā bhuttabhutto āhāro jīrati gahaṇiyā tikkhabhāvena. Tatheva tiṭṭhatīti bhuttākāreneva tiṭṭhati gahaṇiyā mandabhāvato. Bhattacchando uppajjateva bhuttaāhārassa sammā pariṇāmaṃ gatattā. Tenevāti samavepākinibhāveneva. Pattānaṃ bhogānaṃ parikkhiyamānaṃ na sahasā ekajjhaṃyeva parikkhayaṃ gacchanti, atha kho anukkamena, tathā ñātayopīti āha ‘‘anupubbenā’’ti. Chātakabhayādināti ādi-saddena byādhibhayādiṃ saṅgaṇhāti. 'अप्पिच्छो, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सो' (अंगुत्तर निकाय १०.११) इत्यादींमध्ये 'अप्प' (अल्प) हा शब्द 'अभाव' (नसणे) या अर्थाने वापरला आहे, याच अभिप्रायाने म्हटले आहे - 'अप्पाबाधो' (appābādho) म्हणजे निरोगी (अरोगो), 'अप्पातंको' (appātaṅko) म्हणजे दुःखमुक्त (निद्दुक्खो). किंवा येथे 'अप्प' चा अर्थ 'अल्प' असाही घ्यावा. अशा प्रकारे, 'हे गृहपती, या सडणाऱ्या शरीराला सांभाळत असताना जो कोणी क्षणभरही आरोग्याचा दावा करतो, तो मूर्खपणाशिवाय काय असू शकतो?' (संयुत्त निकाय ३.१) हे सुत्तवचन सुसंगत ठरते. 'विपच्चन' म्हणजे पचन (विपाको), तोच 'वेपाको' होय. जिचे पचन सम प्रमाणात होते ती 'समवेपाकिनी' (samavepākinī) होय, तिच्याद्वारे. त्याच समवेपाकिनी स्थितीमुळे जे सर्व काही चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते आणि धारण करते, ती 'गहणी' (gahaṇī - जठराग्नी) होय. कारण जठराग्नीच्या उत्तम स्थितीमुळे (गहणिसंपत्तीमुळे) खाल्लेले अन्न चांगल्या प्रकारे पचून शरीरात राहते; जठराग्नीच्या अति-तीव्रतेमुळे (तिक्खभावेन) खाल्लेले अन्न लगेच जळून जात नाही (किंवा पचत नाही). 'तथैव तिट्ठति' म्हणजे जठराग्नीच्या मंदतेमुळे (मंदभावतो) ते खाल्लेल्या स्वरूपातच राहते. खाल्लेल्या अन्नाचे योग्य प्रकारे रूपांतर (पचन) झाल्यामुळे अन्नाची इच्छा (भत्तच्छंदो) निर्माण होतेच. 'तेनेव' म्हणजे त्याच समवेपाकिनी स्थितीमुळेच. प्राप्त झालेल्या भोगांचा (संपत्तीचा) क्षय होत असताना, ते अचानक एकाच वेळी नष्ट होत नाहीत, तर हळूहळू नष्ट होतात; नातेवाईकांच्या बाबतीतही तसेच होते, म्हणून 'अनुक्रमाने' (anupubbenā) असे म्हटले आहे. 'छातकभयादिना' (chātakabhayādinā) मधील 'आदि' शब्दाने दुष्काळाचे भय, रोगाचे भय इत्यादींचा समावेश होतो. 305. Uddesasīsena niddeso gahitoti āha ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti. Yasmā vā ye dhammā uddisitabbaṭṭhena ‘‘uddesā’’ti vuccanti. Teva dhammā niddisitabbaṭṭhena niddesāti ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti attho vutto. Atha vā ye dhammā aniccatādivibhāvanavasena uddhaṃ uddhaṃ desessanti, te dhammā tatheva nissesato desessantīti evaṃ uddesaniddesapadānaṃ anatthantaratā veditabbā. Tatthāti jarāmaraṇasantike. Addhuvoti niddhuvo na thiro, aniccoti attho. Tenāha ‘‘dhuvaṭṭhānavirahito’’ti, ajātābhūtāsaṅkhatadhuvabhāvakāraṇavivittoti attho. Upanīyyatīti vā [Pg.145] jarāmaraṇena loko sammā nīyati, tasmā addhuvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tāyitunti jātiādibyasanato rakkhituṃ samatthena issarena attanā virahitoti. ‘‘Imaṃ lokaṃ ito vaṭṭadukkhato mocessāmi, jarābyādhimaraṇānaṃ taṃ adhibhavituṃ na dassāmī’’ti evaṃ abhisaratīti abhissaraṇaṃ, lokassa sukhassa dātā hitassa vidhātā koci issaro, tadabhāvato āha ‘‘anabhissaroti asaraṇo’’ti. Nissako mamāyitabbavatthuabhāvato, tenāha ‘‘sakabhaṇḍavirahito’’tiādi. Taṇhāya vase jāto taṇhāya vijitoti katvā ‘‘taṇhāya dāso’’ti vuttaṃ. ३०५. उद्देशाच्या (संक्षिप्त विधानाच्या) शीर्षकाखाली निर्देश (सविस्तर स्पष्टीकरण) ग्रहण केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'धम्मनिर्देश उद्दिष्ट (सांगितले) आहेत'. किंवा ज्या अर्थी जे धम्म उद्देश करण्याच्या (सांगण्याच्या) अर्थाने 'उद्देश' म्हटले जातात, तेच धम्म निर्देश करण्याच्या (स्पष्ट करण्याच्या) अर्थाने निर्देश आहेत, म्हणून 'धम्मनिर्देश उद्दिष्ट आहेत' असा अर्थ सांगितला आहे. अथवा जे धम्म अनित्यता इत्यादींचे स्पष्टीकरण करण्याच्या उद्देशाने पुढे पुढे देशित केले जातील, तेच धम्म त्याच प्रकारे पूर्णपणे देशित केले जातील, अशा प्रकारे 'उद्देश' आणि 'निर्देश' या पदांमध्ये कोणताही भिन्न अर्थ नाही, असे जाणावे. 'तथ' म्हणजे जरा आणि मरणाच्या समीप. 'अद्धुवो' म्हणजे अस्थिर, स्थिर नसलेला, अनित्य असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ध्रुव स्थानाने विरहित', म्हणजेच अजात, अभूत, असंस्कृत अशा ध्रुवभावाच्या कारणाने विरहित असा अर्थ आहे. किंवा 'उपनिय्यति' म्हणजे जरा आणि मरणाद्वारे लोक पूर्णपणे नेला जातो, म्हणून तो 'अद्धुवो' (अध्रुव) आहे, असा येथे अर्थ पाहावा. 'तायितुं' म्हणजे जन्म इत्यादी संकटांपासून रक्षण करण्यास समर्थ अशा ईश्वराने (स्वामीने) किंवा स्वतःने विरहित असणे. 'मी या लोकाला या संसारदुःखातून मुक्त करीन, जरा, व्याधी आणि मरणाला त्यावर मात करू देणार नाही' अशा प्रकारे जो धावून येतो तो 'अभिसरण' (रक्षक) होय, म्हणजेच लोकाला सुख देणारा आणि हिताचे विधान करणारा कोणी ईश्वर; त्याच्या अभावामुळे म्हटले आहे - 'अनभिसरो' म्हणजे 'अशरण' (ज्याला कोणी रक्षक नाही). 'निस्सको' म्हणजे 'माझे' म्हणण्यासारख्या वस्तूचा अभाव असल्यामुळे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूने विरहित' इत्यादी. तृष्णेच्या वश झालेला, तृष्णेने पराभूत झालेला असल्यामुळे 'तृष्णेचा दास' असे म्हटले आहे. 306. Hatthivisayattā hatthisannissitattā vā hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahitanti āha – ‘‘hatthisminti hatthisippe’’ti, sesapadesupi eseva nayo. Sātisayaṃ ūrubalaṃ etassa atthīti ūrubalīti āha – ‘‘ūrubalasampanno’’ti, tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi vuttaṃ. Abhinnaṃ parasenaṃ bhindato bhinnaṃ sakasenaṃ sandhārayato upatthambhayato. Bāhubalīti etthāpi ‘‘yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā’’tiādinā attho vattabbo, idha pana parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ bāhubalanti yojanā. Yathā hi ‘‘ūrubalī’’ti etthāpi bāhubalaṃ anāmasitvā attho, evaṃ ‘‘bāhubalī’’ti ettha ūrubalaṃ anāmasitvā attho veditabbo, āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Alaṃ samattho attā etassāti alamatthoti āha ‘‘samatthaattabhāvo’’ti. ३०६. हत्तीशी संबंधित असल्यामुळे किंवा हत्तीवर आश्रित असल्यामुळे हत्तीच्या कौशल्याला (हस्तिविद्या) 'हत्ती' असे ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हत्तीमध्ये म्हणजे हस्तिविद्येमध्ये', इतर पदांमध्येही हाच नियम आहे. ज्याच्याकडे अतिशय जंघाबल (पायांचे बळ) आहे तो 'ऊरुबली', म्हणून म्हटले आहे - 'ऊरुबलसंपन्न' (जंघाबलाने युक्त). तोच अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी 'ज्याला खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. शत्रूच्या अभेद्य सैन्याला भेदणारा, आणि स्वतःच्या छिन्नभिन्न झालेल्या सैन्याला एकत्र आणणारा व आधार देणारा. 'बाहुबली' यामध्येही 'ज्याने खरोखर ढाल आणि शस्त्र हाती घेऊन' इत्यादी प्रकारे अर्थ सांगावा, परंतु येथे दुसऱ्याच्या हाती गेलेले राज्य परत मिळवण्यासाठी 'बाहुबल' अशी योजना आहे. ज्याप्रमाणे 'ऊरुबली' यामध्ये बाहुबलाचा उल्लेख न करता अर्थ होतो, त्याचप्रमाणे 'बाहुबली' यामध्ये ऊरुबलाचा उल्लेख न करता अर्थ समजून घ्यावा. ज्यामध्ये 'अहंकार' (मी-पणा) स्थापित आहे तो 'अत्ता' म्हणजे आत्मभाव (शरीर). जो स्वतः समर्थ आहे तो 'अलमत्थो', म्हणून म्हटले आहे - 'समर्थ आत्मभाव'. Pariyodhāyāti vā parito ārakkhaṃ odahitvā. ‘‘Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi…pe… vattissantī’’ti idampi so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha. 'परियोधाय' म्हणजे चहूबाजूंनी रक्षण (पहरा) ठेवून. 'हे राष्ट्रपाल, या राजकुलात हत्तींचे दलही विद्यमान आहेत...पे... चालतील' हे देखील तो राजा पुढे धम्मुद्देशाचे (धम्म उपदेशाचे) कारण सांगताना म्हणाला. Vuttasseva anu pacchā gāyanavasena kathanaṃ anugīti. Tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītāti āha ‘‘catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti’’nti. सांगितलेल्या गोष्टीचेच नंतर किंवा मागाहून गायन करून सांगणे म्हणजे 'अनुगीती' होय. परंतु त्या गाथा धम्मुद्देशांच्या देशनेच्या अनुक्रमाचा विचार न करताही योग्यतेनुसार संग्रह करण्याच्या उद्देशाने गायिल्या गेल्या आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'चार धम्मुद्देशांची अनुगीती'. 307. Ekanti ekajātiyaṃ. Vatthukāmakilesakāmā visayabhedena bhinditvā tathā vuttāti daṭṭhabbo. ३०७. 'एकं' म्हणजे एकाच जातीचे. वस्तुकाम आणि क्लेशकाम हे विषयाच्या भेदाने भिन्न करून तसे सांगितले आहेत, असे पाहावे. Sāgarantenāti [Pg.146] sāgarapariyantena. 'सागरन्तेन' म्हणजे सागराच्या मर्यादेपर्यंत (समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत). Aho vatāti socane nipāto, ‘‘aho vata pāpaṃ kataṃ mayā’’tiādīsu viya. Amarātiādīsu āhūti kathenti. Mataṃ uddissa ‘‘amha’’nti vattabbe sokavasena ‘‘amara’’nti vuccati. 'अहो वत' हा शोकाचा निपात (अव्यय) आहे, जसे 'अहो वत, माझ्याकडून पाप झाले' इत्यादींमध्ये. 'अमरा' इत्यादींमध्ये 'आहू' म्हणजे म्हणतात. मृत व्यक्तीला उद्देशून 'आम्ही' असे म्हणायचे असताना शोकामुळे 'अमर' असे म्हटले जाते. Vosānanti niṭṭhaṃ, pariyosānanti attho. Sāvāti paññā eva. Dhanatoti sabbadhanato. Uttamatarā seṭṭhā, tenevāha ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184). 'वोसानं' म्हणजे निष्ठा (समाप्ती), पर्यवसान असा अर्थ आहे. 'सा' म्हणजे प्रज्ञाच. 'धनतो' म्हणजे सर्व धनांपेक्षा. 'उत्तमतर' म्हणजे श्रेष्ठ, म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रज्ञेने जगणे हेच श्रेष्ठ जीवन आहे असे म्हणतात'. Tesu pāpaṃ karontesu sattesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ. Paramparāyāti attabhāvaparamparāya. Saṃsāraṃ āpajjitvāti bhavādīsu saṃsārassa āpajjanahetuṃ āpajjanto paralokaṃ upeti, paralokaṃ upentova bahuvidhadukkhasaṅkhātaṃ gabbhañca upeti. Tādisassāti tathārūpassa gabbhavāsadukkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhūtassa appapaññassa añño appapañño ca abhisaddahanto hitasukhāvahanti pattiyāyanto. त्या पाप करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये, हे निर्धारण अर्थातील सप्तमीचे वचन आहे. 'परंपराय' म्हणजे आत्मभावाच्या (अस्तित्वाच्या) परंपरेने. 'संसाराला प्राप्त होऊन' म्हणजे भवांमध्ये संसाराच्या प्राप्तीचे कारण प्राप्त करून परलोकात जातो, परलोकात जातानाच अनेक प्रकारच्या दुःखांनी युक्त अशा गर्भात प्रवेश करतो. 'तादृशाचा' म्हणजे तशा प्रकारच्या गर्भवासाच्या दुःखादींचे अधिष्ठान असलेल्या अल्पप्रज्ञा (अल्प बुद्धी) असलेल्या व्यक्तीवर दुसरा अल्पप्रज्ञ विश्वास ठेवणारा, हे हित आणि सुख देणारे आहे असा विश्वास ठेवणारा. ‘‘Pāpadhammo’’ti vuttattā tādisassa paraloko nāma duggati evāti āha ‘‘paramhi apāyaloke’’ti. 'पापधर्मी' असे म्हटल्यामुळे तशा व्यक्तीचा परलोक म्हणजे दुर्गतीच होय, म्हणून म्हटले आहे - 'परलोकातील अपायलोकात (नरकात)'. Vividharūpenāti rūpasaddādivasena tatthapi paṇītatarādivasena bahuvidharūpena. 'विविध रूपाने' म्हणजे रूप, शब्द इत्यादींच्या द्वारे आणि त्यातही अधिक उत्तम इत्यादींच्या द्वारे अनेक प्रकारच्या रूपाने. Sāmaññamevāti samaṇabhāvo eva seyyo. Ettha ca ādito dvīhi gāthāhi catuttho dhammuddeso anugīto. Catutthagāthāya tatiyo. Pañcamagāthāya dutiyo. Chaṭṭhagāthāya dutiyatatiyā. Sattamagāthāya paṭhamo dhammuddeso anugīto, aṭṭhamādīhi pavattinivattīsu kāmesu nekkhamme ca yathārahaṃ ādīnavānisaṃsaṃ vibhāvetvā attano pabbajjakāraṇaṃ paramato dassento yathāvuttadhammuddesaṃ nigameti, tena vuttaṃ ‘‘tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. 'सामञ्ञमेव' म्हणजे श्रमणभावच श्रेष्ठ आहे. आणि येथे सुरुवातीच्या दोन गाथांद्वारे चौथ्या धम्मुद्देशाची अनुगीती केली आहे. चौथ्या गाथेने तिसऱ्याची. पाचव्या गाथेने दुसऱ्याची. सहाव्या गाथेने दुसऱ्या व तिसऱ्याची. सातव्या गाथेने पहिल्या धम्मुद्देशाची अनुगीती केली आहे. आठव्या इत्यादी गाथांद्वारे प्रवृत्ती आणि निवृत्तीमध्ये, कामांमध्ये (भोगांमध्ये) आणि नैष्क्रम्यामध्ये (संन्यासात) योग्यतेनुसार दोष आणि लाभ स्पष्ट करून, स्वतःच्या प्रव्रज्येचे (दीक्षेचे) कारण उत्कृष्टपणे दाखवून, वर सांगितलेल्या धम्मुद्देशाचा उपसंहार करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु त्या गाथा धम्मुद्देशांच्या देशनेच्या अनुक्रमाचा विचार न करताही योग्यतेनुसार संग्रह करण्याच्या उद्देशाने गायिल्या गेल्या आहेत'. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. राष्ट्रपालसुत्तवर्णनेतील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 3. Maghadevasuttavaṇṇanā ३. मघदेवसुत्तवर्णना 308. Pubbe [Pg.147] maghadevo nāma rājāti atītakāle imasmiṃyeva kappe anekavassasahassāyukesu manussesu paṭipāṭiyā uppannānaṃ caturāsītisahassānaṃ cakkavattirājūnaṃ ādipuriso maghadevoti evaṃnāmo rājā. ३०८. 'पूर्वी मघदेव नावाचा राजा होता' म्हणजे भूतकाळात याच कल्पामध्ये, अनेक हजार वर्षांचे आयुष्य असलेल्या मनुष्यांमध्ये अनुक्रमाने उत्पन्न झालेल्या चौऱ्याऐंशी हजार चक्रवर्ती राजांचा मूळ पुरुष 'मघदेव' नावाचा राजा होता. Dhammoti rājadhammoti lokikā vadanti. Mahābodhinidhānapāramitāsaṅkhāto pana dhammo atthīti dhammiko. Dhammenāti ñāyena. Tadā brahmavihārādibhāvanādhammassa rañño anadhigatattā tassapi vā anabhijjhādīhi samānayogakkhamattā vuttaṃ ‘‘dasakusalakammapathe ṭhito’’ti. Dhammanti dhammato anapetaṃ. Tathā hi ca so pakkhapātābhāvato ‘‘samo’’ti vuccatīti āha ‘‘samaṃ caratī’’ti. Pakatiniyāmenevāti paveṇiyā āgataniyāmeneva. Yasmā nigamajanapadesu yebhuyyena gahapatīnaṃ saṅgaho, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gahapatikāna’’ntveva vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana aññameva nāgaracārittaṃ, aññaṃ negamajanapadacārittanti te visuṃ gahitā ‘‘negamesu ceva janapadesu cā’’ti. Paccuggamananiggamanavasena uposathassa paṭiharaṇaṃ pāṭihāriyo, so eva pāṭihāriko, pakkho. Ime divasāti ime cattāro divasā. लौकिक लोक 'धम्मो' (धम्म) म्हणजे 'राजधम्म' असे म्हणतात. परंतु महाबोधीच्या निधानाचा (साठ्याचा) पारमितासंज्ञक जो धम्म आहे, तो ज्याच्याकडे आहे तो 'धम्मिको' (धार्मिक) होय. 'धम्मेन' म्हणजे न्यायाने. त्या वेळी ब्रह्मविहारादी भावनाधम्माची राजाला प्राप्ती न झाल्यामुळे किंवा त्याच्या अनभिध्या (अलोभ) इत्यादींशी समान योगक्षेम असल्यामुळे 'दशकुशलकर्मपथात स्थित असलेला' असे म्हटले आहे. 'धम्मं' म्हणजे धम्मापासून विचलित न झालेला. कारण तो पक्षपात नसल्यामुळे 'सम' (समान) म्हटला जातो, म्हणून 'समं चरति' (समतेने आचरण करतो) असे म्हटले आहे. 'पकतितियामेनेव' (प्रकृती नियमानेच) म्हणजे परंपरेने चालत आलेल्या नियमानेच. ज्याअर्थी निगम आणि जनपदांमध्ये बहुतांश गृहपतींचा संग्रह (समावेश) होतो, म्हणून अट्ठकथेत 'गहपतिकानं' (गृहपतींचा) असेच म्हटले आहे. परंतु पाळीमध्ये नगराची प्रथा वेगळी आणि निगम-जनपदांची प्रथा वेगळी असल्यामुळे, त्यांना स्वतंत्रपणे 'नेगमेसु चेव जनपदेसु चा' (निगमांमध्ये आणि जनपदांमध्ये सुद्धा) असे घेतले आहे. उपोसथाचे स्वागत व विसर्जन करण्याच्या दृष्टीने त्याचे पालन करणे म्हणजे 'पाटिहारियो' (प्रातिहार्य), तोच 'पाटिहारिको' (प्रातिहारिक) पक्ष होय. 'इमे दिवसा' म्हणजे हे चार दिवस. 309. Devoti maccu abhibhavanaṭṭhena. Yathā hi devo pakatisatte abhibhavati, evaṃ maccu satte abhibhavati. ‘‘Ahaṃ asukaṃ maddituṃ āgamissāmi, tvaṃ tassa kese gahetvā mā vissajjehī’’ti maccudevassa āṇākarā dūtā viyāti dūtāti vuccanti. Alaṅkatapaṭiyattāyāti idaṃ attano dibbānubhāvaṃ āvikatvā ṭhitāyāti dassetuṃ vuttaṃ. Devatābyākaraṇasadisameva hoti na cireneva maraṇasambhavato. Visuddhidevānanti khīṇāsavabrahmānaṃ. Te hi carimabhave bodhisattānaṃ jiṇṇādike dassenti. ३०९. अभिभूत (पराभूत) करण्याच्या अर्थाने मृत्यूला 'देवो' (देव) म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे देव सामान्य प्राण्यांना पराभूत करतो, त्याचप्रमाणे मृत्यू प्राण्यांना पराभूत करतो. 'मी अमुक एकाला चिरडण्यासाठी येईन, तू त्याचे केस पकडून ठेव, सोडू नकोस' असे सांगणारे मृत्यूरूपी देवाचे आज्ञाधारक दूत असल्यासारखे वाटतात, म्हणून त्यांना 'दूता' (दूत) म्हटले आहे. 'अलंक्तपटियत्ताय' (अलंकृत व सुसज्ज) हे तिने स्वतःचा दिव्य प्रभाव प्रकट करून उभे राहिल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. लवकरच मृत्यू संभवत असल्यामुळे हे देवतेच्या भाकितासारखेच असते. 'विसुद्धिदेवानं' (विशुद्ध देवांचे) म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) ब्रह्मांचे. कारण ते अंतिम जन्मामध्ये बोधिसत्त्वांना वृद्धत्व इत्यादी (निमित्त) दाखवतात. Dukhitañca byādhitanti byādhibhāvena sañjātadukkhanti attho. Antimabhavikabodhisattānaṃ visuddhidevehi upaṭṭhāpitabhāvaṃ upādāya tadaññesaṃ tehi anupaṭṭhāpitānampi paṇḍitānaṃ tathā voharitabbatā pariyāyasiddhāti āha ‘‘iminā pariyāyenā’’ti. 'दुखितञ्च ब्याधितं' (दुःखी आणि व्याधीग्रस्त) म्हणजे व्याधीमुळे (आजाराने) उत्पन्न झालेले दुःख असा अर्थ आहे. अंतिम जन्मातील बोधिसत्त्वांना विशुद्ध देवांनी (ते निमित्त) उपस्थित केले होते, हे लक्षात घेऊन, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतरांना ज्यांच्यासमोर देवांनी ते उपस्थित केले नाही अशा विद्वानांनाही तसा व्यवहार करणे पर्यायाने सिद्ध होते, म्हणून 'इमिना परियायेन' (या पर्यायाने) असे म्हटले आहे. Disampatīti [Pg.148] vibhattialopena niddeso, disāsīsena desā vuttāti desānaṃ adhipatirājāti attho. Uttamaṅge sirasi ruhantīti uttamaṅgaruhā, kesā. Te panettha yasmā palitattā avisesato sabbapacchimavayasandassakā honti, tasmā ‘‘vayoharā’’ti vuttā. 'दिसम्पती' (दिशांचा स्वामी) हा विभक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे. दिशांच्या मुख्यत्वामुळे देश अभिप्रेत आहेत, म्हणून देशांचा अधिपती राजा असा अर्थ आहे. उत्तमांगावर म्हणजेच डोक्यावर उगवतात म्हणून 'उत्तमाङ्गरुहा' म्हणजे केस. ते येथे पिकल्यामुळे (पांढरे झाल्यामुळे) सामान्यतः अंतिम वयाचे (वृद्धत्वाचे) दर्शक असतात, म्हणून त्यांना 'वयोहरा' (वय हरण करणारे) म्हटले आहे. Purisayugo yasmā tasmiṃ vaṃse sañjātapurisaṭṭhitiyā paricchinno, tasmā āha ‘‘vaṃsasambhave purise’’ti. Rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpentoti iminā kumārakapabbajjāya upagatabhāvaṃ dasseti. 'पुरिसयुगो' (पुरुषयुग) हे त्या वंशात जन्मलेल्या पुरुषांच्या स्थितीने मर्यादित असल्यामुळे 'वंससम्भवे पुरिसे' (वंशात उत्पन्न झालेले पुरुष) असे म्हटले आहे. राजवाड्यातून आणलेल्या भिक्षेवर उपजीविका करणारा, यावरून कुमारवयातच प्रव्रज्या (दीक्षा) घेतल्याची स्थिती दर्शवली आहे. Parihariyamānovāti aññena aññena parihariyamāno viya velāya velāya tena mahatā parijanena upaṭṭhiyamāno kumārakīḷaṃ kīḷīti attho. Keci pana ‘‘parihariyamāno evā’’ti avadhāraṇavasena atthaṃ vadanti, tathā sati caturāsītivassasahassāni thaññapāyī taruṇadārako ahosīti āpajjatīti tadayuttaṃ. Kumārakālaṃ vatvā tadanantaraṃ oparajjavacanato viruddhañcetaṃ. (Pañcamaṅgalavacanena unnaṅgalamaṅgalaukkantanamaṅgalakammahāyamaṅgaladussamaṅgalāni samupagatāni eva ahesunti daṭṭhabbaṃ). 'परिहरियमानो वा' (सांभाळला जात असताना) म्हणजे इतरांकडून सांभाळला जात असल्याप्रमाणे वेळोवेळी त्या मोठ्या परिजनांद्वारे (सेवकांद्वारे) सेवा केली जात असताना त्याने बाललीला केल्या, असा अर्थ आहे. परंतु काही लोग 'परिहरियमानो एव' (सांभाळला जात असतानाच) असा निश्चित अर्थ सांगतात; तसे असल्यास तो चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे स्तनपान करणारा लहान बालक होता असा प्रसंग येईल, जे अयोग्य आहे. कुमारकाळाचा उल्लेख करून त्यानंतर उपराजपदाचा (युवराजपदाचा) उल्लेख केल्यामुळे हे विरुद्ध ठरते. (पंचमंगल वचनाने उन्नंगलमंगल, उक्कंतनमंगल, कम्महायमंगल आणि दुस्समंगल हे प्राप्त झाले होते असे समजावे). 311. Savaṃsavasena āgatā puttanattuādayo puttā ca paputtā ca etissāti puttapaputtakā paramparā. Nihatanti nihitaṃ ṭhapitaṃ, pavattitanti attho. Nihatanti vā satataṃ patiṭṭhitabhāvena vaḷañjitanti attho. Tenāha ‘‘kalyāṇavatta’’nti. Atirekatarā dve guṇāti mahāsattassa maghadevakālato atirekatarā dve guṇā itararājūhi pana atirekatarā anekasatasahassappabhedā eva guṇā ahesunti. ३११. आपल्या वंशाच्या परंपरेने आलेले मुलगे, नातू इत्यादी मुलगे आणि नातू ज्या परंपरेत आहेत, ती 'पुत्तपपुत्तका' (पुत्र-पौत्रांची) परंपरा होय. 'निहतं' म्हणजे ठेवलेले, प्रस्थापित केलेले, म्हणजेच प्रवृत्त केलेले असा अर्थ आहे. किंवा 'निहतं' म्हणजे सतत प्रस्थापित राहिल्यामुळे आचरणात आणलेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'कल्याणवत्तं' (कल्याणकारी व्रत) असे म्हटले आहे. 'अतिरेकतरा द्वे गुणा' (अधिक असलेले दोन गुण) म्हणजे महासत्त्वाचे मघादेवाच्या काळापासून अधिक असलेले दोन गुण; परंतु इतर राजांपेक्षा अधिक असलेले अनेक शतसहस्र प्रकारचे गुण होते. 312. Tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti tāvatiṃsā. Nivāsabhāvo ca tesaṃ tattha nibbattanapubbakoti āha – ‘‘devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevāna’’nti. Raññoti nimimahārājassa. Ovāde ṭhatvāti ‘‘sīlaṃ arakkhanto mama santikaṃ mā āgacchatū’’ti niggaṇhanavasenapi, ‘‘ekantato mama vijite vasantena sīlaṃ rakkhitabba’’nti evaṃ pavattitaovādavasenapi ovāde ṭhatvā. ३१२. तेहतीस सहपुण्यकर्ते (एकत्र पुण्यकर्म करणारे) येथे उत्पन्न झाले म्हणून त्या सहचारी स्थानाला 'तेहतीस' म्हणतात, तेच 'तावतंस' (त्रायस्त्रिंश) होय, आणि त्यांचा निवास येथे आहे म्हणून ते 'तावतंसा' (तावतींस देव) होत. त्यांचा निवास तेथे उत्पन्न होण्यावर आधारित आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'देवामं तावतिंसानं' म्हणजे तावतींस भवनात उत्पन्न झालेल्या देवांचे. 'रञ्ञो' म्हणजे निमि महाराजांचे. 'ओवादे ठत्वा' (उपदेशात राहून) म्हणजे 'शीलाचे रक्षण न करणारा माझ्या जवळ येऊ नये' अशा निग्रहाने (शासनाने) किंवा 'माझ्या राज्यात राहणाऱ्याने निश्चितपणे शीलाचे रक्षण केले पाहिजे' अशा प्रकारे दिलेल्या उपदेशाचे पालन करून. Atha [Pg.149] nanti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ mahānubhāvaṃ nimirājānaṃ. ‘‘Sakkohamasmi devindo, tava santikamāgato’’ti attano sakkabhāvaṃ pavedetvā ‘‘kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha. Tenāha ‘‘sabbabhūtānamissarā’’tiādi. त्यानंतर त्यांना म्हणजेच महातेजस्वी, महाप्रभावी आणि महानुभाव निमि राजाला. 'मी देवांचा राजा शक्र आहे, तुझ्याकडे आलो आहे' असे स्वतःचे शक्रत्व प्रकट करून 'मी तुझी शंका दूर करीन' असे ते म्हणाले. म्हणूनच 'सब्बभूतानमिस्सरा' (सर्व प्राण्यांचे ईश्वर) इत्यादी म्हटले आहे. Sīlaṃ upādāya omakatāya ‘‘ki’’nti hīḷento vadati. Guṇavisiṭṭhatāyāti lābhayasādīnañceva piyamanāpatādīnañca āsavakkhayapariyosānānaṃ nimittabhāvena uttamaguṇatāya. Tadā sakko anuruddhatthero, so attano purimajātiyaṃ paccakkhasiddhaṃva dānato sīlaṃ mahantaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Tattha attanā vasiyamānaṃ kāmāvacaradevalokaṃ sandhāya ‘‘pettivisayato’’ti vuttaṃ. Tassa hi kappasatasahassaṃ vivaṭṭajjhāsayassa pūritapāramissa devaloko petaloko viya upaṭṭhāsi. Tenevāha ‘‘accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ, pisācagaṇasevita’’nti (saṃ. ni. 1.46). शीलाच्या तुलनेत (दानाची) कनिष्ठता दर्शवण्यासाठी 'किं' (काय?) असे तुच्छतेने ते म्हणतात. 'गुणविसिट्ठताया' (गुणांच्या विशिष्टतेमुळे) म्हणजे लाभ, यश इत्यादी आणि प्रिय व मनपसंत गोष्टी इत्यादी, ज्यांचा शेवट आसवांच्या क्षयात (आसवांचा नाश होण्यात) होतो, त्यांचे निमित्त असल्यामुळे उत्तम गुणवत्तेमुळे. त्या वेळी शक्र हे अनुरुद्ध थेर होते, त्यांनी आपल्या पूर्वजन्मात प्रत्यक्ष सिद्ध झालेल्या दानापेक्षा शीलाचे मोठेपण स्पष्ट करताना 'अहं हि' (मी खरोखर) इत्यादी म्हटले. तेथे स्वतः राहत असलेल्या कामावचर देवलोकाचा संदर्भ देऊन 'पेत्तिविसयतो' (प्रेतलोकापेक्षा) असे म्हटले आहे. कारण ज्यांनी शंभर हजार कल्प संसारातून मुक्त होण्याचा संकल्प केला होता आणि पारमिता पूर्ण केल्या होत्या, त्यांना देवलोक हा प्रेतलोकासारखाच भासला. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अप्सरांच्या समूहाने नादित असलेला, पिशाच समूहाने सेवित असलेला' (संयुत्त निकाय १.४६). Khattiyeti khattiyajātiyaṃ. Visujjhatīti brahmalokūpapattiṃ sandhāya vadati kāmasaṃkilesavisujjhanato. Kāyāti ca brahmakāyamāha. 'खत्तिये' म्हणजे क्षत्रिय जातीमध्ये. 'विसुज्झति' (विशुद्ध होतो) हे काम-संक्लेशांच्या (कामवासनेच्या मलिनातेच्या) विशुद्धीमुळे ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'काया' म्हणजे ब्रह्मकाय (ब्रह्मलोक) असे म्हटले आहे. Imassa mama adiṭṭhapubbarūpaṃ disvā ‘‘ahudeva bhaya’’nti cintetvā āha ‘‘avikampamāno’’ti. Bhāyanto hi cittassa aññathattena kāyassa ca chambhitattena vikampati nāma. Tenāha ‘‘abhāyamāno’’ti. Sukhaṃ kathetuṃ hotīti puññaphalaṃ kathetuṃ sukhaṃ hoti. 'माझे हे पूर्वी कधीही न पाहिलेले रूप पाहून याला नक्कीच भीती वाटली असेल' असा विचार करून ते 'अविकम्पमानो' (कंपित न होता) असे म्हणाले. कारण भीती वाटणारा माणूस चित्ताच्या विकृतीमुळे आणि शरीराच्या थरथराटामुळे कंपित होतो. म्हणूनच 'अभायमानो' (भयभीत न होता) असे म्हटले आहे. 'सुखं कथेतुं होति' म्हणजे पुण्याचे फळ सांगणे सोपे जाते. 313. Manaṃ āgamma yuttāyeva hontīti mātalissa sakkasseva cittaṃ jānitvā yuttā viya honti, rathe yuttaājānīyakiccaṃ karonti devaputtā. Evaṃ tādise kāle tathā paṭipajjanti, yathā erāvaṇo devaputto hatthikiccaṃ. Naddhito paṭṭhāyāti rathapañjarapariyantena akkhassa sambandhaṭṭhānaṃ naddhī, tato paṭṭhāya. Akkho bajjhati etthāti akkhabaddho, akkhena rathassa baddhaṭṭhānaṃ. Yathā devalokato yāva candamaṇḍalassa gamanavīthi, tāva attano ānubhāvena heṭṭhāmukhameva rathaṃ pesesi, evaṃ candamaṇḍalassa gamanavīthito yāva rañño pāsādo, tāva tatheva pesesi. Dve magge dassetvāti patodalaṭṭhiyā ākāsaṃ vilikhanto viya attano ānubhāvena nirayagāmī devalokagāmī cāti dve magge [Pg.150] dassetvā. Katamenātiādi desanāmattaṃ, yathā tena rathena gacchantassa nirayo devaloko ca pākaṭā honti, tathā karaṇaṃ adhippetaṃ. ३१३. "मनाचे आकलन करून जोडलेलेच असतात" (मणं आगम्म युत्तायेव होन्तीति) म्हणजे मातलीच्या आणि शक्राच्याच चित्ताला जाणून जोडल्यासारखे होतात, रथाला जोडलेल्या आजानीय (उत्कृष्ट) अश्वांचे कार्य देवपुत्र करतात. अशा वेळी ते तशा प्रकारे वागतात, ज्याप्रमाणे ऐरावण देवपुत्र हत्तीचे कार्य करतो. "नद्धीपासून" (नद्धितो पट्ठाय) म्हणजे रथाच्या सांगाड्याच्या टोकापर्यंत आसाचा (अक्षाचा) जो जोडण्याचा भाग आहे ती 'नद्धी' होय, तिथपासून. "येथे आस बांधला जातो" म्हणून तो 'अक्षबद्ध' (अक्खबद्धो), आसाने रथाचा बांधलेला भाग. ज्याप्रमाणे देवलोकापासून चंद्रमंडळाच्या गमनमार्गापर्यंत आपल्या प्रभावाने रथाला खाली तोंड करूनच पाठवले, त्याचप्रमाणे चंद्रमंडळाच्या गमनमार्गापासून राजाच्या प्रासादापर्यंत तसेच पाठवले. "दोन मार्ग दाखवून" (द्वे मग्गे दस्सेत्वा) म्हणजे चाबकाच्या काठीने आकाशात रेषा ओढल्यासारखे आपल्या प्रभावाने नरकात जाणारा आणि देवलोकात जाणारा असे दोन मार्ग दाखवून. "कोणत्या मार्गाने" (कतमेन) इत्यादी केवळ उपदेश आहे, ज्याप्रमाणे त्या रथाने जाणाऱ्याला नरक आणि देवलोक स्पष्ट दिसतात, तसे करणे अभिप्रेत आहे. Vuttakāraṇameva sandhāyāha mahāsatto ‘‘ubhayeneva maṃ mātali nehī’’ti. Dugganti duggamaṃ. Vettaraṇinti evaṃnāmakaṃ nirayaṃ. Kuthitanti pakkuthitaṃ nipakkatelasadisajālaṃ. Khārasaṃyuttanti khārodakasadisaṃ. सांगितलेल्या कारणाचाच संदर्भ घेऊन महासत्त्व म्हणाले, "हे मातली, मला दोन्ही मार्गांनी घेऊन चल" (उभयेनेव मं मातलि नेहीति). "दुग्गं" म्हणजे दुर्गम (जाण्यास कठीण). "वेत्तरणी" म्हणजे या नावाचा नरक. "कुथितं" म्हणजे उकळलेले, कढत तेलासारख्या ज्वाळा असलेले. "खारसंयुत्तं" म्हणजे खारे पाणी (क्षारयुक्त पाणी) असलेल्या पाण्यासारखे. Rathaṃ nivattetvāti nirayābhimukhato nivattetvā. Bīraṇīdevadhītāyāti ‘‘bīraṇī’’ti evaṃnāmikāya accharāya. Soṇadinnadevaputtassāti ‘‘soṇadinno’’ti evaṃnāmakassa devaputtassa. Gaṇadevaputtānanti gaṇavasena puññaṃ katvā gaṇavaseneva nibbattadevaputtānaṃ. "रथ फिरवून" (रथं निवत्तेत्वा) म्हणजे नरकाभिमुखतेपासून मागे फिरवून. "बीरणी देवकन्येच्या" (बीरणीदेवधीताया) म्हणजे 'बीरणी' नावाच्या अप्सरेच्या. "सोणदिन्न देवपुत्राच्या" (सोणदिन्नदेवपुत्तस्स) म्हणजे 'सोणदिन्न' नावाच्या देवपुत्राच्या. "गणदेवपुत्रांच्या" (गणदेवपुत्तानं) म्हणजे समूहाने पुण्य करून समूहानेच उत्पन्न झालेल्या देवपुत्रांच्या. Pattakāleti upakaṭṭhāya velāya. Atithinti paccekasambuddhaṃ. Kassapassa bhagavato sāsane ekaṃ khīṇāsavattherantipi vadanti. Mātāva puttaṃ sakimābhinandīti yathā pavāsato āgataṃ puttaṃ mātā sakiṃ ekavāraṃ āgatakāle abhinandati, tathā niccakāle abhinandi sakkaccaṃ parivisi. Saṃyamā saṃvibhāgāti sīlasaṃyamā saṃvibhāgasīlā. Jātaketi nimijātake. "योग्य वेळी" (पत्तकाले) म्हणजे जवळ आलेल्या वेळी. "अतिथीला" (अतिथिं) म्हणजे प्रत्येकबुद्धाला. काही जण 'कश्यप भगवंतांच्या शासनातील एका क्षीणास्रव (अर्हत) स्थविराला' असेही म्हणतात. "आई जशी पुत्राचे एकदाच स्वागत करते" (माता व पुत्तं सकिमाभिनन्दी) म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रवासाहून आलेल्या पुत्राचे आई एकदाच तो आल्याच्या वेळी स्वागत करते, त्याप्रमाणे नेहमीच स्वागत केले व आदराने सेवा केली. "संयम व संविभाग" (संयमा संविभागा) म्हणजे शीलसंयम आणि दान देण्याचे शील असणारे. "जातकात" म्हणजे निमिजातकात. Cittakūṭanti devanagarassa dakkhiṇadisāya dvārakoṭṭhakaṃ. Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkontoti mahāsatte pavattaṃ devatānaṃ sakkārasammānaṃ paṭicca uppannaṃ attano usūyacittaṃ bahi anāvikatvā abbhantareyeva ca naṃ ṭhapetuṃ asakkonto. Aññesaṃ puññena vasāhīti sakkassa mahāsattaṃ rosetukāmatāya ārādhanaṃ nidasseti. Purāṇasakko dīghāyuko, taṃ upādāya jarājiṇṇaṃ viya katvā ‘‘jarasakko’’ti vuttaṃ. "चित्तकूट" (चित्तकूटं) म्हणजे देवनगराच्या दक्षिण देशाचे गोपूर (द्वारकोठक). "शक्र आपले चित्त आवरू न शकल्यामुळे" (सक्को चित्तं सन्धारेतुं असक्कोन्तो) म्हणजे महासत्त्वाच्या बाबतीत देवांनी केलेल्या आदर-सत्काराला पाहून उत्पन्न झालेली आपली ईर्ष्या बाहेर प्रकट न करता आतल्या आत दाबून ठेवण्यास असमर्थ झाल्यामुळे. "इतरांच्या पुण्याच्या बळावर राहा" (अञ्ञेसं पुञ्ञेन वसाही) हे शक्राची महासत्त्वाला क्रुद्ध करण्याची इच्छा दर्शवणारे आवाहन आहे. जुना शक्र दीर्घायुषी असतो, त्याला अनुसरून जणू काही तो जराजर्जर झाला आहे असे दर्शवण्यासाठी "जराशक्र" (जरासक्को) असे म्हटले आहे. 315. Sesaṃ sabbanti pabbajjupagamanā sesaṃ attano vaṃse porāṇarājūnaṃ rājacārittaṃ. Pākatikanti puna sabhāvattameva gato ahosi, apabbajitabhāvavacanenevassa brahmavihārabhāvanādīnaṃ pabbajjāguṇānaṃ abhāvo dīpito hoti. ३१५. "इतर सर्व" (सेसं सब्बं) म्हणजे प्रव्रज्या घेण्याव्यतिरिक्त आपल्या वंशातील प्राचीन राजांचे राजचरित्र. "प्राकृतिक" (पाकतितं) म्हणजे पुन्हा आपल्या मूळ स्वभावालाच प्राप्त झाला होता, प्रव्रज्या न घेण्याच्या विधानानेच त्याच्या ब्रह्मविहारभावना इत्यादी प्रव्रज्येच्या गुणांचा अभाव दर्शवला जातो. 316. Vīriyaṃ akaronto samucchindati, na tāva samucchinnaṃ, kalyāṇamittasaṃsaggādipaccayasamavāye sati sīlavataṃ kalyāṇavattaṃ pavattetuṃ sakkoti[Pg.151]. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti tassa tattha nirāsabhāvena paṭipattiyā eva asambhavato. Satta sekhā pavattenti kalyāṇavattassa apariniṭṭhitakiccattā. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma pariniṭṭhitakiccattā. Sesaṃ suviññeyyameva. ३१६. "वीर्य (प्रयत्न) न करणारा उच्छेद करतो", परंतु तोपर्यंत उच्छेद झालेला नसतो; कल्याणमित्रांची संगत इत्यादी प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग झाल्यावर शीलवानांचे कल्याणकारी व्रत चालू ठेवणे शक्य होते. दुःशीलाने (शीलाचा) उच्छेद केलेला असतो, कारण त्याच्यामध्ये त्याविषयीची निराशा असल्यामुळे आचरणाची शक्यताच नसते. सात शैक्ष (सेख) कल्याणकारी व्रत चालू ठेवतात, कारण त्यांचे कार्य अद्याप पूर्ण झालेले नसते. क्षीणास्रवाने (अर्हताने) ते चालू ठेवले असे म्हटले जाते, कारण त्याचे कार्य पूर्ण झालेले असते. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे. Maghadevasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. "मखादेवसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली." 4. Madhurasuttavaṇṇanā ४. "मधुरसुत्तवर्णना" 317. Madhurāyanti uttaramadhurāyaṃ. Gundāvaneti kāḷasippalivane. Atimuttakavaneti ca vadanti. Catūsu vaṇṇesu brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo. Paṇḍaroti parisuddho. Kāḷakoti aparisuddho. Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesūti jātigottādivasena suddhacintāyaṃ brāhmaṇā eva suddhajātikā, na itareti adhippāyo. Saṃsārato vā suddhacintāyaṃ brāhmaṇāva sujjhanti vedavihitassa suddhavidhino aññesaṃ avisayattāti adhippāyo. Taṃ panetaṃ tesaṃ virujjhati khattiyavessānampi mantajjhenassa anuññātattā, mantajjhenavidhinā ca saṃsārasuddhiyābhāvato. Puttā nāma anorasāpi honti, na tathā imeti āha ‘‘orasā’’ti. Ure saṃvaḍḍhitaputtopi ‘‘orasa’’nti vuccati. Ime pana mukhato niggato hutvā ure saṃvaḍḍhāti dassetuṃ ‘‘orasā mukhato jātā’’ti vuttaṃ. Tato eva brahmato jātāti brahmajā, brahmasambhūtāpi ‘‘brahmajā’’ti vuccanti, na tathā ime. Ime pana paccakkhato brahmunā nimmitāti brahmanimmitā, tato eva brahmato laddhabbavijjādidāyajjadāyādāti brahmadāyādāti sabbametaṃ brāhmaṇānaṃ katthanāpalāpasadisaṃ viññūnaṃ appamāṇaṃ avimaddakkhamaṃ vācāvatthumattaṃ brahmakuttasseva abhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tenāha ‘‘ghosoyevā’’tiādi. Vohāramattamevetanti etaṃ ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi vacanamattameva, na tassa attho tehi adhippetappakāro atthi. ३१७. "मथुरेत" (मधुरायं) म्हणजे उत्तर मथुरेत. "गुंदावनात" (गुन्दावने) म्हणजे काळशिशवीच्या वनात (काळसिप्पलीवनात). याला 'अतिमुक्तकवन' असेही म्हणतात. "चार वर्णांमध्ये ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे." "पांढरा" (पण्डरो) म्हणजे परिशुद्ध. "काळा" (काळको) म्हणजे अपरिशुद्ध. "जाती, गोत्र इत्यादींच्या प्रज्ञेच्या बाबतीत" (जातिगोत्तादिपञ्ञापनट्ठानेसू) म्हणजे जाती, गोत्र इत्यादींच्या आधारे शुद्धतेचा विचार केला असता ब्राह्मणच शुद्ध जातीचे आहेत, इतर नाहीत, असा अभिप्राय आहे. किंवा संसारातून शुद्धतेचा विचार केला असता ब्राह्मणच शुद्ध होतात, कारण वेदांमध्ये विहित केलेली शुद्धीची पद्धत इतरांच्या आवाक्याबाहेरची आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु हे त्यांचे म्हणणे त्यांच्याशीच विसंगत ठरते, कारण क्षत्रिय आणि वैश्यांनाही मंत्रांचे अध्ययन करण्याची अनुमती आहे, आणि मंत्रांच्या अध्ययनाच्या विधीने संसारातून शुद्धी होत नाही. पुत्र हे औरस नसलेले (दत्तक इत्यादी) देखील असतात, परंतु हे तसे नाहीत, म्हणून "औरस" (ओरसा) असे म्हटले आहे. छातीवर वाढवलेल्या पुत्रालाही 'औरस' म्हटले जाते. परंतु हे मुखातून निघून छातीवर वाढले आहेत हे दर्शवण्यासाठी "मुखातून जन्मलेले औरस पुत्र" (ओरसा मुखतो जाता) असे म्हटले आहे. म्हणूनच ब्रह्मदेवापासून जन्मलेले म्हणून 'ब्रह्मज', ब्रह्मदेवापासून उत्पन्न झालेल्यांनाही 'ब्रह्मज' म्हटले जाते, परंतु हे तसे नाहीत. हे प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेले आहेत म्हणून 'ब्रह्मनिर्मित', म्हणूनच ब्रह्मदेवाकडून मिळणाऱ्या विद्या इत्यादी दायादाचे (वारशाचे) वाटेकरी म्हणून 'ब्रह्मदायाद' आहेत; हे सर्व ब्राह्मणांच्या फुशारकी मारण्याच्या बडबडीसारखे आहे, जो विद्वानांसाठी अप्रमाण, विचार न टिकणारे आणि केवळ शब्दांचे अवडंबर आहे, कारण ब्रह्मदेवाचे अस्तित्त्वच नाही. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्गवर्णनेत (विशुद्धिमार्ग अट्ठकथेत) सांगितलेच आहे. म्हणूनच "हा केवळ घोषच आहे" (घोसोयेवा) इत्यादी म्हटले आहे. "हा केवळ व्यवहारच आहे" (वोहारमत्तमेवेतं) म्हणजे "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे" इत्यादी केवळ बोलणेच आहे, त्याचा अर्थ त्यांनी अभिप्रेत केलेल्या प्रकारे खरा नाही. 318. Samijjheyyāti diṭṭhidīpanavasena attano ajjhāsayo nipphajjeyya. Tenāha ‘‘manoratho pūreyyā’’ti. Khattiyopīti parakhattiyopi[Pg.152]. Assāti samiddhadhanādiṃ pattassa. Tenāha – ‘‘issariyasampattassā’’ti nesanti etesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ ettha pubbuṭṭhāyibhāvādinā itarehi upacaritabbatāya na kiñci nānākaraṇanti yojanā. ३१८. "समृद्ध व्हावी" (समिज्झेय्या) म्हणजे दृष्टीच्या प्रकटीकरणाद्वारे आपली इच्छा पूर्ण व्हावी. म्हणूनच "मनोरथ पूर्ण व्हावा" (मनोरथो पूरेय्या) असे म्हटले आहे. "क्षत्रिय देखील" (खत्तियोपि) म्हणजे दुसरा क्षत्रिय देखील. "त्याचा" (अस्सा) म्हणजे समृद्ध धन इत्यादी प्राप्त झालेल्याचा. म्हणूनच "ऐश्वर्यसंपत्ती प्राप्त झालेल्याचा" (इस्सरियसम्पत्तस्सा) असे म्हटले आहे. "यांचा" (नेसं) म्हणजे या चार वर्णांमध्ये येथे आधी उठणे इत्यादींद्वारे इतरांकडून सेवा करून घेण्याच्या बाबतीत कोणताही फरक नाही, असा संबंध जोडला पाहिजे. 322. Ahaṃ cīvarādīhi upaṭṭhāko, tumhākaṃ icchitacchitakkhaṇe vadeyyātha yenatthoti yojanā. Corādiupaddavanisedhanena rakkhāgutti, dānādinimittaupaddavanisedhanena āvaraṇagutti. Paccuppannānatthanisedhanena vā rakkhāgutti, āgāmianatthanisedhanena āvaraṇagutti. Ettha ca khattiyādīsu yo yo issaro, tassa itarena anuvattetabbabhāve, kusalākusalakaraṇena nesaṃ vasena laddhabbaabhisamparāye, pabbajitehi laddhabbasāmīcikiriyāya ca aṇumattopi viseso natthi, tasmā so visesābhāvo pāḷiyaṃ tattha tattha vāre ‘‘evaṃ sante’’tiādinā vibhāvito. Sesaṃ suviññeyyameva. ३२२. मी चीवरादींनी (चीवर इत्यादींद्वारे) उपस्थापक (सेवा करणारा) आहे, तुम्हाला ज्या क्षणी ज्याची इच्छा असेल, त्या क्षणी तुम्ही सांगावे की कशाची गरज आहे, असा याचा अर्थ (योजना) आहे. चोर इत्यादींच्या उपद्रवाचे निवारण करून रक्षण करणे म्हणजे 'रक्षागुत्ती' (रक्षण-गुप्ती) होय, आणि दानादींच्या निमित्ताने होणाऱ्या उपद्रवाचे निवारण करून रक्षण करणे म्हणजे 'आवरणगुत्ती' (आवरण-गुप्ती) होय. किंवा वर्तमानकाळातील अनर्थाचे निवारण करणे म्हणजे 'रक्षागुत्ती' आणि भविष्यकाळातील अनर्थाचे निवारण करणे म्हणजे 'आवरणगुत्ती' होय. आणि येथे क्षत्रिय इत्यादींमध्ये जो जो ईश्वर (शासक/अधिकारी) आहे, त्याचे इतरांनी अनुकरण करण्याच्या बाबतीत, कुशल आणि अकुशल कर्मे केल्याने त्यांच्या अधीन राहून मिळणाऱ्या परलोकातील गतीच्या बाबतीत, आणि प्रव्रजितांकडून (भिक्खूंकडून) मिळणाऱ्या आदरयुक्त वर्तनाच्या (सामीचीकिरिया) बाबतीत अणुमात्रही फरक नाही. म्हणूनच, तो फरकाचा अभाव पाळीमध्ये जागोजागी 'असे असताना' (एवं सन्ते) इत्यादी शब्दांनी स्पष्ट केला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Madhurasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. मधुरसुत्तवण्णनेची (मधुर सूत्राच्या वर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā ५. बोधिरराजकुमारसुत्तवण्णना (बोधिरराजकुमार सूत्राचे वर्णन) 324. Olokanakapadumanti līlāaravindaṃ. Tasmāti kokanadasaṇṭhānattā kokanadoti saṅkhaṃ labhi. ३२४. 'ओलोकनकपदुमं' (अवलोकन-कमळ) म्हणजे क्रीडा-कमळ (लीला-कमळ). म्हणूनच, कोकनदाच्या (तांबड्या कमळाच्या) आकाराचे असल्यामुळे त्याला 'कोकनद' हे नाव मिळाले. 325. Yāva pacchima…pe… phalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā santhatattā. Uparimaphalagatañhi sopānamatthakaṃ. Olokanatthaṃyevāti na kevalaṃ bhagavato āgamanaññeva olokanatthaṃ, atha kho attano patthanāya santharāpitāya celapaṭikāya akkamanassapi. ३२५. 'याव पच्छिम...पे... फलकं' असे म्हटले आहे, कारण ते सर्वात शेवटी पसरलेले (आच्छादलेले) फळके होते. वरच्या फळक्यावर पायऱ्यांचा वरचा भाग असतो. 'ओलोकनत्थंयेव' (केवळ पाहण्यासाठीच) म्हणजे केवळ भगवंतांचे आगमन पाहण्यासाठीच नव्हे, तर आपल्या प्रार्थनेनुसार पसरवलेल्या कापडी वस्त्रावर (चेलपटिका) त्यांनी पाऊल ठेवावे (आक्रमण करावे) यासाठी सुद्धा. Sakuṇapotaketi kādambaṭiṭṭibhaputtake. Aññova bhaveyyāti tasmiṃ attabhāve mātugāmato añño idāni bhariyābhūto mātugāmo bhaveyya. Puttaṃ labheyyāti attano kammavasena puttaṃ, no tassa. Ubhohīti imehi eva ubhohi. Imehi kāraṇehīti tassa rājakumārassa buddhaṃ paṭicca micchāgahaṇaṃ, titthiyānaṃ ujjhāyanaṃ, anāgate manussānaṃ bhikkhūnaṃ uddissa vippaṭisāroti imehi tīhi kāraṇehi. Paññattanti santhataṃ celapaṭikaṃ. Maṅgalaṃ icchantīti maṅgalikā. 'सकुणपोतके' म्हणजे कादंब (हंस) किंवा टिटवीची पिल्ले. 'अञ्ञोव भवेय्य' (दुसरीच असावी) म्हणजे त्या आत्मभावात (जन्मात) पूर्वीच्या स्त्रीपेक्षा वेगळी, आता पत्नी झालेली दुसरी स्त्री असावी. 'पुत्तं लभेय्य' (पुत्र प्राप्त व्हावा) म्हणजे स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावाने पुत्र मिळावा, तिच्या कर्माने नव्हे. 'उभोही' म्हणजे या दोन्ही कारणांनी. 'इमेही कारणेही' (या कारणांमुळे) म्हणजे त्या राजकुमाराचे बुद्धांविषयीचे चुकीचे मत (मिथ्याग्रह), तीर्थिक लोकांचे आक्षेप घेणे, आणि भविष्यात माणसांचा भिक्खूंना उद्देशून पश्चात्ताप होणे, या तीन कारणांमुळे. 'पञ्ञत्तं' म्हणजे पसरवलेले कापडी वस्त्र (चेलपटिका). 'मङ्गलं इच्छन्ती' (मंगलाची इच्छा करणारे) म्हणजे माङ्गलिक. 326. Tatiyaṃ [Pg.153] kāraṇanti iminā bhikkhūsu vippaṭisārānuppādanamāha. Yaṃ kiñci paribhuñjana-sukhaṃ kāmasukhallikānuyogoti adhippāyena kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā…pe… maññamāno evamāha. ३२६. 'ततियं कारणं' (तिसरे कारण) याद्वारे भिक्खूंमध्ये पश्चात्ताप उत्पन्न न होणे सांगितले आहे. 'जे काही उपभोगण्याचे सुख आहे, ते कामसुखल्लिकानुयोग (इंद्रियसुखाचा उपभोग घेणे) आहे' अशा अभिप्रायाने, कामसुखल्लिकानुयोगाची संज्ञा असलेला होऊन...पे... असे मानत त्याने असे म्हटले. 327. Atha naṃ bhagavā tato micchābhinivesato vivecetukāmo ‘‘so kho aha’’ntiādinā attano dukkaracariyaṃ dassetuṃ ārabhi. Mahāsaccake(ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ ‘‘so kho aha’’ntiādipāṭhassa tattha āgataniyāmeneva āgatattā. Pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayenāti etthāpi eseva nayo. ३२७. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला त्या चुकीच्या समजुतीपासून (मिथ्याभिनिवेशापासून) दूर करण्याची इच्छा धरून 'सो खो अहं' (तो मी खरोखर) इत्यादी शब्दांनी स्वतःची दुष्करचर्या दाखवण्यास सुरुवात केली. महासच्चक सुत्तात (म. नि. १.३६४ इत्यादी) सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे, कारण 'सो खो अहं' इत्यादी पाठ तेथे ज्या नियमाने आला आहे, त्याच नियमाने येथेही आला आहे. पासरासि सुत्तात (म. नि. १.२७२ इत्यादी) सांगितलेल्या पद्धतीने, येथेही हाच नियम लागू होतो. 343. Aṅkusaṃ gaṇhanti etena tassa gahaṇe cheko hotīti aṅkusagahaṇasippaṃ. Meghautunti meghaṃ paṭicca uppannasītautuṃ. Pabbatautunti pabbataṃ paṭicca uṇhautuṃ. Ubhayavasena ca tassa tathā sītuṇhaututo eno āgatoti ta-kārassa da-kāraṃ katvā udenoti nāmaṃ akāsi. ३४३. 'अङ्कुसं गण्हन्ति' (अंकुश धरतात) याद्वारे तो अंकुश धरण्यात कुशल होतो, म्हणून त्याला 'अंकुशग्रहण शिल्प' (अंकुश धरण्याची कला) म्हणतात. 'मेघउतुं' म्हणजे मेघांच्या (ढगांच्या) संबंधाने निर्माण झालेला शीत ऋतू (थंड हवामान). 'पब्बतउतुं' म्हणजे पर्वताच्या संबंधाने निर्माण झालेला उष्ण ऋतू (गरम हवामान). आणि या दोन्ही कारणांमुळे, अशा प्रकारे शीत व उष्ण ऋतूंमधून तो (बाळ) बाहेर आला, म्हणून 'त' काराचा 'द' कार करून 'उदेन' असे नाव ठेवले. Tāpaso ogāḷhañāṇavasena rañño matabhāvaṃ ñatvā. Ādito paṭṭhāyāti kosambinagare parantaparañño aggamahesibhāvato paṭṭhāya. Pubbeti sīlavantakāle. Hatthiganthanti hatthīnaṃ attano vase vattāpanasatthaṃ. Tenevassa taṃ sikkhāpeti, kiccañca ijjhati. तापसाने आपल्या सखोल ज्ञानाच्या (अवगाढ ज्ञानाच्या) बळावर राजाच्या मृत्यूची बातमी जाणून घेतली. 'आदितो पट्ठाय' (सुरुवातीपासून) म्हणजे कोसंबी नगरात परंतप राजाची अग्रमहिषी (मुख्य राणी) असण्यापासून सुरुवात करून. 'पुब्बे' म्हणजे शीलवान असतानाच्या काळात. 'हत्थिगन्थं' म्हणजे हत्तींना स्वतःच्या वशमध्ये करण्याचे शास्त्र (हस्ति-विद्या ग्रंथ). म्हणूनच तो त्याला ती विद्या शिकवतो आणि त्याचे कार्य यशस्वी होते. 344. Padahanabhāvoti bhāvanānuyogo. Padhāne vā niyutto padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno, tasseva padhāniyabhāvassa aṅgāni kāraṇāni padhāniyaṅgāni. Saddhā etassa atthīti saddho. Kiñcāpi paccekabodhisattānampi abhinīhārato paṭṭhāya āgatā āgamanasaddhā eva, mahābodhisattānaṃ pana saddhā garutarāti sā eva gahitā. Acalabhāvena okappanaṃ ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhyāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena ratanattayaguṇe ogāhitvā kappanaṃ. Pasāduppatti ratanattaye pasīdanameva. Bodhinti catumaggañāṇanti vuttaṃ taṃnimittattā sabbaññutaññāṇassa, bodhīti vā sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Nicchitasubuddhatāya dhammassa sudhammatā saṅghassa suppaṭipatti vinicchitā eva [Pg.154] hotīti āha ‘‘desanāsīsameva ceta’’ntiādi. Tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati ratanattayasaddhāya ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti padhānānuyoge avaṃmukhasambhavato. ३४४. 'पदहनभावो' म्हणजे भावनेचा अभ्यास (भावनानुयोग). किंवा जो प्रधानात (प्रयत्नात) नियुक्त आहे तो 'प्रधानिय' (प्रयत्नशील), अशा प्रधानिय भिक्खूचे, आणि त्याच प्रधानियभावाची जी अंगे (कारणे) आहेत ती 'प्रधानियंगे' (प्रयत्नाची अंगे) होत. ज्याच्याजवळ श्रद्धा आहे तो 'सद्धो' (श्रद्धावान). जरी प्रत्येकबोधिसत्त्वांची सुद्धा त्यांच्या संकल्पापासून (अभिनीहारापासून) चालत आलेली श्रद्धा ही 'आगमनश्रद्धा'च असते, तरी महाबोधिसत्त्वांची श्रद्धा अधिक श्रेष्ठ (गुरूतर) असते, म्हणून तीच येथे घेतली आहे. अचल भावाने दृढ विश्वास ठेवणे म्हणजे 'सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, suppatīpanno saṅgho' (भगवंत सम्यक्संबुद्ध आहेत, धम्म सुविख्यात/सुस्पष्ट आहे, संघ सुप्रतिपन्न आहे) अशा प्रकारे कोणाकडूनही कंपित न होणाऱ्या भावाने रत्नत्रयाच्या गुणांमध्ये अवगाहन करून निश्चय करणे होय. 'प्रसादोत्पत्ती' म्हणजे रत्नत्रयावर प्रसन्न होणे (श्रद्धा बसणे) होय. 'बोधि' म्हणजे चार मार्गांचे ज्ञान (चतुर्मार्गज्ञान) असे म्हटले आहे, कारण ते सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निमित्त आहे, किंवा बोधि म्हणजे सम्यक्संबोधि होय. सर्वज्ञता-ज्ञानाचे अधिष्ठान (पदस्थान) हे मार्गज्ञान आहे, आणि मार्गज्ञानाचे अधिष्ठान हे सर्वज्ञता-ज्ञान आहे, ज्याला 'सम्यक्संबोधि' म्हटले जाते. धम्माचे सुधम्मत्व आणि संघाची सुप्रतिपत्ती ही निश्चितपणे जाणलेली असते, म्हणूनच 'देसनासीसमेव चेतं' (हे देशनेचे मुख्य अंगच आहे) इत्यादी म्हटले आहे. रत्नत्रयावरील श्रद्धेमुळे 'या प्रतिपदेने (मार्गाने) मी जरामरणातून मुक्त होईन' अशा प्रकारे प्रयत्नात (प्रधानुयोगात) तत्परता निर्माण होत असल्यामुळे, त्याचा प्रधान (प्रयत्न) आणि वीर्य (उत्साह) यशस्वी होतो. Appābādhotiādi heṭṭhā vuttameva. Aguṇaṃ pakāsetā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitā sammāpaṭipattiyā visodhanatthaṃ. Udayañca atthañca gantunti ‘‘avijjāsamudayā’’tiādinā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayañca vayañca jānituṃ. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Parisuddhāya upakkilesavinimuttāya. Nibbijjhitunti tadaṅgavasena pajahituṃ samucchedappahānassa paccayo bhavituṃ. Yaṃ dukkhaṃ khīyatīti kilesesu appahīnesu tena tadupanissayakammaṃ paṭicca yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sandhāya vuttaṃ. 'अप्पाबाधो' (अल्प-व्याधी असलेला) इत्यादी खाली आधीच सांगितले आहे. स्वतःचे दोष (अवगुण) प्रकट करून, भविष्यात संयम धारण करून, सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) स्वतःला शुद्ध करण्यासाठी. 'उदय आणि अस्त जाणून घेण्यासाठी' म्हणजे 'avijjāsamudayā' इत्यादींद्वारे पाच उपादानस्कंधांचा उदय आणि व्यय (अस्त) जाणून घेण्यासाठी. म्हणूनच 'एतेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'परिशुद्धाय' म्हणजे उपक्किलेसांपासून (उपक्लेशांपासून) मुक्त झालेल्या. 'निब्बिज्झितुं' म्हणजे तदंग रूपाने त्याग करण्यासाठी, समुच्छेद-प्रहाणाचा (क्लेश पूर्णपणे नष्ट करण्याचा) प्रत्यय (कारण) होण्यासाठी. 'जे दुःख क्षीण होते' म्हणजे क्लेश नष्ट न झाल्यामुळे, त्यासंबंधीच्या कर्माच्या अधीन राहून जे दुःख उत्पन्न होऊ शकते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 345. Sesadivaseti sattadivasato paṭṭhāya yāva dve rattindivā. ३४५. 'सेसदिवसे' (उर्वरित दिवसांत) म्हणजे सातव्या दिवसापासून सुरू करून दोन अहोरात्र (दिवस-रात्र) पर्यंत. 346. Kucchisannissito gabbho nissayavohārena ‘‘kucchī’’ti vuccati, so etissā atthīti kucchimatī. Tenāha ‘‘āpannasattā’’ti. Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hotīti mātarā gahitasaraṇaṃ gabbhavuṭṭhitassa tassa saraṇagamanaṃ pavedayitassa kusalaṃ saraṇaṃ nāma, mātu katarakkho puttassapi paccupaṭṭhitoti. Mahallakakāleti vacanatthaṃ jānanakāle. Sārentīti yathādiṭṭhaṃ yathābalaṃ ratanattayaguṇapatiṭṭhāpanavasena assa sārenti. Sallakkhetvāti vuttamatthaṃ upadhāretvā. Saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti ratanattayassa saraṇabhāvasallakkhaṇapubbakatanninnacittabhāvatova. Sesaṃ suviññeyyameva. ३४६. कुशीत (गर्भाशयात) आश्रित असलेला गर्भ हा उपचाराने (निश्चय व्यवहाराने) 'कुच्छी' (कुशी) असे म्हटले जाते, आणि तो जिच्याजवळ आहे ती 'कुच्छिमती' (गर्भवती) होय. म्हणूनच 'आपन्नसत्त्ता' (गर्भवती) असे म्हटले आहे. 'आरक्खो पनस्स पच्चुपट्ठितो होति' (त्याचे रक्षण उपस्थित असते) म्हणजे मातेने घेतलेले शरण, गर्भातून बाहेर आलेल्या आणि शरण गेल्याचे जाहीर करणाऱ्या त्या बालकाचे कुशल शरण होय; मातेने केलेले रक्षण पुत्रासाठी देखील उपस्थित असते. 'महल्लककाले' म्हणजे शब्दांचा अर्थ समजण्याच्या वयात. 'सारेन्ति' (स्मरण करून देतात) म्हणजे जसे पाहिले आहे आणि जसे सामर्थ्य आहे त्यानुसार रत्नत्रयाच्या गुणांची प्रतिष्ठापना करून त्याला स्मरण करून देतात. 'सल्लक्खेत्वा' म्हणजे सांगितलेला अर्थ मनात धरून (लक्षात घेऊन). रत्नत्रयाचे शरण जाणे हे रत्नत्रयाच्या शरणभावाचे नीट आकलन करून, त्याकडेच चित्त वळवल्यानेच खऱ्या अर्थाने होते. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. बोधिरराजकुमारसुत्तवण्णनेची (बोधिरराजकुमार सूत्राच्या वर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā ६. अङ्गुलिमालसुत्तवण्णना (अंगुलिमाल सूत्राचे वर्णन) 347. Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretīti iminā anvatthā tassa samaññāti dasseti. Tatrāti tasmiṃ ācariyavacanena aṅgulimālassa dhāraṇe. Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya apaññāyamānasakakicco hotīti adhippāyo. Takkasīlaṃ pesayiṃsu ‘‘tādisassa ācariyassa santike [Pg.155] sippuggahasammāpayogena diṭṭhadhammike samparāyike ca atthe jānanto bhāriyaṃ na kareyyā’’ti. Bāhirakā ahesuṃ ahiṃsakassa vattasampattiyā ācariyassa cittasabhāvato nibbattanatibhāvena. Sineheneva vadanteti sinehena viya vadante. ३४७. "तो बोटांची माळ धारण करतो" यावरून त्याचे हे नाव सार्थ आहे, असे दर्शविते. 'तत्र' (तेथे) म्हणजे आचार्यांच्या सांगण्यावरून अंगुलीमाळ (बोटांची माळ) धारण करण्याच्या बाबतीत. हजार करीस क्षेत्रात एका साळीच्या लोंबीप्रमाणे स्वतःचे कर्तव्य न समजणारा होतो, असा अभिप्राय आहे. त्यांनी त्याला तक्षशिलेला पाठवले की, "अशा आचार्यांच्या जवळ विद्याग्रहणाच्या योग्य अभ्यासाने इहलोकातील आणि परलोकातील हित जाणणारा मनुष्य कठीण काम करणार नाही." अहिंसकाच्या सदाचाराच्या समृद्धीमुळे आणि आचार्यांच्या चित्ताच्या स्वभावातून निर्माण झालेल्या अतिशय आदरामुळे ते (इतर विद्यार्थी) परके झाले. 'स्नेहानेच बोलतात' म्हणजे जणू स्नेहाने बोलत असल्यासारखे. Gaṇanampi na uggaṇhātīti gaṇanavidhimpi na sallakkheti. Tattha kāraṇamāha ‘‘pakatiyā’’tiādinā. Ṭhapitaṭṭhāneti rukkhagacchantarādike ṭhapitaṭṭhāne sakuntasiṅgālānaṃ vasena aṅguliyo vinassanti. Bhaggavoti kosalarañño purohitaṃ gottena vadati. Coro avissāsanīyo sāhasikabhāvato. Purāṇasanthatā sākhā avissāsanīyā vicchikādīnaṃ pavesanayogyattā. Rājā avissāsanīyo issariyamadena dhanalobhena ca kadāci jīvite saṅkābhāvato. Itthī avissāsanīyā lolasīlacittabhāvato. Anuddharaṇīyo bhavissati saṃsārapaṅkato. 'गणना देखील शिकत नाही' म्हणजे गणनेच्या पद्धतीकडेही लक्ष देत नाही. त्याचे कारण 'स्वभावाने' इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे. 'ठेवलेल्या ठिकाणी' म्हणजे झाडे, झुडपे इत्यादींच्या दरम्यान ठेवलेल्या ठिकाणी पक्षी आणि कोल्हे यांच्यामुळे बोटे नष्ट होतात. 'भग्गव' या गोत्राने कोसल राजाच्या पुरोहिताला संबोधले आहे. चोर त्याच्या क्रूर स्वभावामुळे अविश्वासू असतो. जुन्या पानांनी झाकलेली फांदी विंचू इत्यादींच्या प्रवेशासाठी योग्य असल्याने अविश्वासू असते. राजा ऐश्वर्याच्या मदाने आणि धनाच्या लोभाने कधीकधी प्राणावर बेतू शकत असल्याने अविश्वासू असतो. स्त्री तिच्या चंचल स्वभाव आणि चित्तामुळे अविश्वासू असते. तो संसाररूपी चिखलातून बाहेर काढता येण्याजोगा नसेल. 348. Saṅkaritvāti ‘‘mayaṃ ekajjhaṃ sannipatitvā coraṃ māretvā vā palāpetvā gamissāmā’’ti saṅkaraṃ katvā. Iddhābhisaṅkhāranti abhisaṅkharaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ. Abhisaṅkhāsīti adhiṭṭhahi. Saṃharitvāti saṃkhipitvā. Orabhāgeti corassa orabhāge. ३४८. 'एकत्र येऊन' म्हणजे "आम्ही एकत्र जमून चोराला मारून किंवा पळवून लावून जाऊ" असा निश्चय करून. 'ऋद्धि-अभिसंस्कार' म्हणजे ऋद्धिबलाचा संकल्प किंवा अधिष्ठान. 'अभिसंस्कार केला' म्हणजे अधिष्ठान केले. 'संहार करून' म्हणजे संकुचित करून. 'ओरभागात' म्हणजे चोराच्या अलीकडच्या भागात. 349. Daṇḍoti paharaṇahatthacchedanādiko daṇḍanasaṅkhāto daṇḍo. Pavattayitabboti ānetabbo. Apanetvāti attano santānato samucchedavasena pahāya. Paṭisaṅkhāyāti paṭisaṅkhānena. Avihiṃsāyāti karuṇāya. Sāraṇīyadhammesūti chasupi sāraṇīyadhammesu, ṭhito aṭṭhitānaṃ pāpadhammānaṃ bodhimūle eva samucchinnattā. Yathā atīte aparimitaṃ kālaṃ sandhāvitaṃ, evaṃ imāya paṭipattiyā anāgatepi sandhāvissatīti dassento ‘‘idānī’’tiādimāha. ३४९. 'दंड' म्हणजे मारहाण करणे, हात तोडणे इत्यादी शिक्षात्मक दंड. 'प्रवृत्त करावा' म्हणजे आणावा. 'दूर करून' म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंततीतून समूळ नष्ट करून सोडून देणे. 'प्रतिसंख्यान करून' म्हणजे विचारपूर्वक चिंतनाने. 'अहिंसेने' म्हणजे करुणेने. 'सारणीय धर्मांमध्ये' म्हणजे सहाही सारणीय धर्मांमध्ये स्थित असलेला, कारण बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच अस्थित पापधर्मांचा समूळ नाश झाला होता. ज्याप्रमाणे भूतकाळात अमर्याद काळ भटकलो, त्याचप्रमाणे या आचरणाने भविष्यकाळातही भटकावे लागेल, हे दर्शविताना "आता" इत्यादी म्हटले आहे. Itvevāti iti eva, iti-saddo nidassanattho. Tenāha ‘‘evaṃ vatvā yevā’’ti. Akirīti ākiri, pañcapi āvudhāni vikiri. Tena vuttaṃ ‘‘khipi chaḍḍesī’’ti. 'इत्येव' म्हणजे 'इति एव' (अशा प्रकारेच), येथे 'इति' शब्द उदाहरणादाखल आहे. म्हणूनच "असे बोलूनच" असे म्हटले आहे. 'अकिरि' म्हणजे विखुरले, पाचही शस्त्रे फेकून दिली. म्हणूनच "फेकले, टाकून दिले" असे म्हटले आहे. 350. Ettovāti ato eva āgatamaggeneva sāvatthiṃ gatā. Adhivāsessatīti ‘‘coraṃ paṭisedhetuṃ gamissāmī’’ti vutte tuṇhī bhavissati[Pg.156]. Dāruṇakammena uppannanāmanti ‘‘aṅgulimālo’’ti imaṃ nāmaṃ sandhāya vadati. ३५०. 'इथूनच' म्हणजे येथूनच, आलेल्या मार्गानेच श्रावस्तीला गेले. 'स्वीकार करतील' म्हणजे "चोराला रोखण्यासाठी मी जाईन" असे म्हटल्यावर ते मौन धारण करतील. क्रूर कर्मामुळे मिळालेले नाव म्हणजे "अंगुलीमाळ" या नावाचा संदर्भ देऊन बोलत आहेत. 351. Hatthī araññahatthī honti manussānaṃ tattha gantuṃ asakkuṇeyyattā, evaṃ assāpi. Kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti therassa āgamanabhayena ghaṭe chaḍḍetvā palāyanena. Gabbhamūḷhāyāti byākulagabbhāya. Pabbajjābalenāti vuttaṃ, satthu desanānubhāvenāti pana vattabbaṃ. So hi tassāpi kāraṇanti. Ariyā nāma jāti pabbajjā ariyabhāvatthāya jātīti katvā. ३५१. हत्ती हे जंगली हत्ती असतात कारण माणसांना तेथे जाणे अशक्य असते, तसेच घोड्यांच्या बाबतीतही आहे. हजारो घागरी फुटण्याचे कारण म्हणजे स्थविरांच्या येण्याच्या भीतीने घागरी टाकून पळून जाणे हे होते. 'गर्भमूळ्हा' म्हणजे जिचा गर्भ व्याकुळ झाला आहे अशी स्त्री. 'प्रव्रज्येच्या बलाने' असे म्हटले आहे, परंतु 'शास्त्यांच्या देशनेच्या प्रभावाने' असे म्हटले पाहिजे. कारण तेच तिच्यासाठी देखील कारण आहे. 'आर्य जात' म्हणजे प्रव्रज्या, जी आर्यत्वाच्या प्राप्तीसाठी जन्म आहे. Mahāparittaṃ nāmetanti mahānubhāvaṃ parittaṃ nāmetaṃ. Tathā hi naṃ thero sabbabhāvena ariyāya jāto saccādhiṭṭhānena akāsi. Tenāha ‘‘saccakiriyakataṭṭhāne’’ti. Gabbhamūḷhanti mūḷhagabbhaṃ. Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosīso hutvā yonimukhābhimukho hoti, evaṃ so kassaci alaggo sotthinā bahi nikkhamati, vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati, tathā yassā yonimaggo pidahati, sā tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamānā byākulā mūḷhagabbhāti vuccati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhamūḷha’’nti. 'महापरित्त' म्हणजे हे महान प्रभाव असलेले परित्त आहे. कारण स्थविरांनी पूर्णपणे आर्य जन्माच्या सत्य-अधिष्ठानाने ते केले. म्हणूनच "सत्यक्रिया केलेल्या ठिकाणी" असे म्हटले आहे. 'गर्भमूळ्ह' म्हणजे अडकलेला गर्भ. कारण गर्भ पूर्ण वाढलेला असताना प्रसूतीच्या वेळी कर्मज वायूने हलवला जाऊन, फिरून पाय वर आणि डोके खाली होऊन योनीमार्गाकडे वळतो, अशा प्रकारे तो कोठेही न अडकता सुखरूप बाहेर पडतो. परंतु अडथळा आल्यास, उलट फिरल्यामुळे योनीमार्ग बंद करून आडवा पडतो. अशा प्रकारे जिचा योनीमार्ग बंद होतो, ती तेथे कर्मज वायूने इकडेतिकडे फिरवली जाऊन व्याकुळ होते, तिला 'मूळ्हगर्भा' म्हटले जाते, त्यालाच उद्देशून 'गर्भमूळ्ह' असे म्हटले आहे. Saccakiriyā nāma buddhāsayaṃ attano sīlaṃ paccavekkhitvā katā, tasmā saccakiriyā vejjakammaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ. Therassapi cātiādinā upasaṅkamitabbakāraṇaṃ vadati. Ime dve hetū paṭicca bhagavā theraṃ saccakiriyaṃ kāresi. Jātinti mūlajātiṃ. सत्यक्रिया ही बुद्धांच्या आशयानुसार स्वतःच्या शीलाचे प्रत्यवेक्षण करून केली जाते, म्हणून सत्यक्रिया हा वैद्यकीय उपचार नव्हे, असे समजले पाहिजे. 'स्थविरांचे देखील' इत्यादी शब्दांनी जवळ जाण्याचे कारण सांगितले आहे. या दोन कारणांवरून भगवंतांनी स्थविरांकडून सत्यक्रिया करवून घेतली. 'जाती' म्हणजे मूळ जन्म. 352. Pariyādāya āhacca bhinnena sīsena. Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammanti niraye nibbattanasakakammasabhāgabhūtaṃ diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ. Sabhāgatā ca samānavatthukatā samānārammaṇatāekavīthipariyāpannatādivasena sabbathā sarikkhatā, sadisampi ca nāma tadevāharīyati yathā ‘‘tasseva kammassa vipāko’’ti ca ‘‘sā eva tittirī tāneva osadhānī’’ti ca. Idāni tameva sabhāgataṃ dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi āraddhaṃ. Kariyamānamevāti paccayasamavāyena paṭipāṭiyā nibbattiyamānameva. Tayo koṭṭhāse pūreti, diṭṭhadhammavedanīyaaparāpariyāyavedanīyaupapajjavedanīyasaṅkhāte tayo bhāge pūreti, tesaṃ tiṇṇaṃ bhāgānaṃ vasena pavattati. ३५२. पूर्णपणे संपवून, आघात करून फुटलेल्या डोक्याने. 'सभाग-दृष्टधर्मवेदनीय कर्म' म्हणजे नरकात उत्पन्न होणाऱ्या स्वतःच्या कर्माच्या समान असणारे दृष्टधर्मवेदनीय कर्म. आणि सभागता म्हणजे समान वस्तू असणे, समान आलंबन असणे, एकाच वीथीमध्ये समाविष्ट असणे इत्यादींमुळे सर्व प्रकारे सारखे असणे. आणि सारखे असणे म्हणजेच तेच आणले जाते, जसे की "त्याच कर्माचा हा विपाक आहे" आणि "तीच तित्तिरी आणि तीच औषधे आहेत". आता तीच सभागता दर्शवण्यासाठी "कर्मच" इत्यादी सुरू केले आहे. 'केले जात असतानाच' म्हणजे प्रत्ययांच्या संयोगाने क्रमाने उत्पन्न केले जात असतानाच. तीन भाग पूर्ण करते, म्हणजे दृष्टधर्मवेदनीय, उपपद्यवेदनीय आणि अपरापर्यातवेदनीय नावाचे तीन भाग पूर्ण करते, त्या तीन भागांच्या स्वरूपात ते प्रवृत्त होते. Diṭṭhadhammo [Pg.157] vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Diṭṭhadhammānantarabhavato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte veditabbaphalaṃ kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti. दिट्ठधम्म म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला, वर्तमानकालीन आत्मभाव (अस्तित्व) होय. त्यात ज्या कर्माचे फळ अनुभवायचे असते, त्याला 'दिट्ठधम्मवेदनीय' कर्म म्हणतात. वर्तमान भवानंतर (जन्मानंतर) लगेचच ज्या कर्माचे फळ अनुभवायचे असते, त्याला 'उपपज्जवेदनीय' कर्म म्हणतात. दिट्ठधम्माच्या (वर्तमान जन्माच्या) पुढील जन्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही आत्मभावाच्या (जन्माच्या) पर्यायात किंवा चक्रात ज्या कर्माचे फळ अनुभवायचे असते, त्याला 'अपरापरियवेदनीय' कर्म म्हणतात. प्रतिपक्षांकडून (विरोधकांकडून) पराभूत न झाल्यामुळे आणि विशिष्ट प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) साहाय्याने विशेष सामर्थ्य प्राप्त झाल्यामुळे बलवान बनलेल्या, अशा प्रकारच्या पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने अत्यंत प्रबळ होऊन प्रवृत्त झालेली प्रथम जवनचेतना त्याच आत्मभावात (जन्मात) फळ देणारी ठरते, तिला 'दिट्ठधम्मवेदनीय' म्हणतात. कारण ती, सांगितलेल्या पद्धतीने बलवान अशा जवन-प्रवाहामध्ये, विशेष गुणांनी युक्त असलेल्यांच्या बाबतीत उपकार किंवा अपकाराच्या स्वरूपात प्रवृत्त झाल्यामुळे, आसेवन (पुनरावृत्ती) न मिळाल्याने आणि अल्प विपाक असल्यामुळे, इतर दोन कर्मांप्रमाणे प्रवृत्तीच्या प्रवाहाच्या समाप्तीची किंवा संधीची वाट पाहणारे कर्म बनत नाही; तर याच जन्मात, केवळ फुलाप्रमाणे, प्रवृत्तीच्या विपाकापुरतेच फळ देते. Tathā asakkontanti kammassa phaladānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Ahosikammanti kammaṃyeva ahosi, na tassa vipāko ahosi, atthi bhavissati vāti evaṃ vattabbaṃ kammaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantare attabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Tenāha ‘‘anantare attabhāve vipākaṃ detī’’ti. Sati saṃsārappavattiyāti iminā asati saṃsārappavattiyā ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti. तसेच, 'अशक्य असणारे' म्हणजे कर्माचे फळ देणे हे उपाधी, प्रयोग इत्यादी इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगानेच होत असल्यामुळे, त्यांच्या अभावी त्याच आत्मभावात (जन्मात) विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ असणारे होय. 'अहोसिकर्म' म्हणजे जे केवळ कर्मच राहिले, ज्याचा विपाक झाला नाही, नाही आणि होणारही नाही, असे म्हटले जाणारे कर्म होय. 'अर्थसाधिका' म्हणजे दान इत्यादी किंवा प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी अर्थाची (कार्याची) निष्पादिका होय. 'ती कोणती?' यावर म्हणतात - 'सातवी जवनचेतना'. कारण ती निर्णय घेणारी चेतना, सांगितलेल्या पद्धतीने विशेष सामर्थ्य प्राप्त करून आणि पूर्व जवनचेतनांच्या आसेवनाने (पुनरावृत्तीने) युक्त होऊन, लगेचच पुढील आत्मभावात विपाक देणारी ठरते, तिला 'उपपज्जवेदनीय कर्म' म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लगेचच पुढील आत्मभावात विपाक देते.' 'संसार प्रवृत्ती असताना' या विधानाने हे दर्शवले आहे की, संसार प्रवृत्ती नसताना, विपाकाची (फळ देण्याची) संधी नसल्यामुळे ते कर्म 'अहोसिकर्म' च्या श्रेणीत जाते. Samugghāṭitāni vipaccanokāsassa anuppattidhammatāpādanena. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi vipākārahābhāvassa anibbattitattā vipaccanokāsassa anupacchinnattā. Katūpacitañhi kammaṃ sati vipaccanokāse yāva na phalaṃ deti, tāva attheva nāma vipākārahabhāvato. ‘‘Yassa kho’’ti idaṃ aniyamākāravacanaṃ bhagavatā kammasarikkhatāvasena sādhāraṇato vuttanti āha ‘‘yādisassa kho’’ti. विपाकाची (फळ देण्याची) संधी न मिळण्याच्या स्थितीला प्राप्त करून दिल्यामुळे ते 'समूळ नष्ट केलेले' असते. विपाकाची योग्यता नष्ट न झाल्यामुळे आणि विपाकाची संधी खंडित न झाल्यामुळे 'दिट्ठधम्मवेदनीय' कर्म अस्तित्वात असते. कारण केलेले आणि संचित केलेले कर्म, विपाकाची संधी असताना जोपर्यंत फळ देत नाही, तोपर्यंत विपाकाच्या योग्यतेमुळे ते अस्तित्वातच असते. 'ज्या कोणाचे' हे अनिश्चित स्वरूपाचे वचन भगवंतांनी कर्माच्या समानतेच्या आधारे सामान्यपणे म्हटले आहे, म्हणून 'ज्या प्रकारच्या' असे म्हटले आहे. Pamādakilesavimuttoti pamādahetukehi sabbehi kilesehi vimutto. 'प्रमादकिलेसविमुत्तो' (प्रमाद-क्लेश-विमुक्त) म्हणजे प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) उत्पन्न होणाऱ्या सर्व क्लेशांपासून मुक्त झालेला. Pāpassa [Pg.158] pidhānaṃ nāma avipākadhammatāpādananti āha ‘‘appaṭisandhikaṃ karīyatī’’ti. Buddhasāsaneti sikkhāttayasaṅgahe buddhassa bhagavato sāsane. Yuttappayutto viharatīti akattabbassa akaraṇavasena, kattabbassa ca paripūraṇavasena pavattati. पापाचे पिधान (झाकणे) म्हणजे त्याला विपाक न देण्याच्या स्थितीला नेणे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते अपूर्वसंधिक (पुनर्जन्म न देणारे) केले जाते.' 'बुद्धशासनात' म्हणजे त्रिशिक्षांचा (शील, समाधी, प्रज्ञा) संग्रह असलेल्या बुद्ध भगवंतांच्या शासनात होय. 'युक्तप्रयुक्त होऊन विहरतो' म्हणजे जे करू नये ते न करण्याद्वारे आणि जे करावे ते पूर्ण करण्याद्वारे प्रवृत्त राहतो. Dissanti kujjhantīti disā, paṭipakkhāti āha ‘‘sapattā’’ti. Tappasaṃsapakāranti mettānisaṃsakittanākāraṃ. Kālenāti āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘khaṇe khaṇe’’ti. Anukarontūti yesaṃ kalyāṇamittānaṃ santike suṇanti, yathāsutaṃ dhammaṃ tesaṃ anukarontu diṭṭhānugatikaraṇaṃ āpajjantu, attano veripuggalānampi bhagavato santike dhammassavanaṃ sammāpaṭipattiñca paccāsīsati. जे द्वेष करतात किंवा रागवतात ते 'दिशा' (शत्रू), म्हणजेच प्रतिपक्ष; म्हणूनच 'सपत्ता' (शत्रू) असे म्हटले आहे. 'तप्पसंसपकारं' म्हणजे मैत्रीच्या (मेत्ता) आनिशंसाचे (फायद्यांचे) कीर्तन करण्याचा प्रकार होय. 'कालेन' (वेळेवर) हा द्विरुक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, म्हणूनच 'क्षणाक्षणाला' असे म्हटले आहे. 'अनुकरण करोत' म्हणजे ज्या कल्याणमित्रांच्या सन्निध ते ऐकतात, ऐकलेल्या धम्मानुसार त्यांचे अनुकरण करोत, त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करोत; येथे स्वतःच्या वैरी व्यक्तींनीही भगवंतांच्या सन्निध धम्मश्रवण करावे आणि सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) करावी, अशी आशा व्यक्त केली आहे. Tasanti gatiṃ patthayantīti tasā bhavantarādīsu saṃsaraṇabhāvato. Tenāha ‘‘tasā vuccanti sataṇhā’’ti. जे भयभीत होतात किंवा गतीची (पुढील जन्माची) इच्छा करतात ते 'तस' (त्रस/चलायमान प्राणी) होत, कारण ते वेगवेगळ्या भवांमध्ये संसार करत राहतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तृष्णेने युक्त असलेल्यांना तस म्हटले जाते.' Netabbaṭṭhānaṃ udakaṃ nayantīti nettikā. Bandhitvāti daḷhaṃ bandhitvā. Telakañjikenāti telamissitena kañjikena. पाणी वाहून नेण्याच्या ठिकाणी जे पाणी नेतात, त्यांना 'नेत्तिक' (कालवे काढणारे) म्हणतात. 'बांधीत' म्हणजे घट्ट बांधून. 'तेलकांजिकेन' म्हणजे तेलाने मिश्रित केलेल्या कांजीने. Yādisova aniṭṭhe, tādisova iṭṭheti iṭṭhāniṭṭhe nibbikārena tādī. Yesaṃ pana kāmāmisādīnaṃ vantattā rāgādīnaṃ cattattā kāmoghādīnaṃ tiṇṇattā tādibhāvo bhaveyya, tesaṃ bhagavatā sabbaso vantā cattā tiṇṇā, tasmā bhagavā vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, yehi anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgatattā bhagavā tādibhāvena ukkaṃsapāramippatto taṃniddeso, tehi guṇehi yāthāvato niddisitabbatopi tādī. Yathā yantarajjuyā yantaṃ nīyati, evaṃ yāya taṇhāya bhavo nīyati, sā ‘‘bhavanetti bhavarajjū’’ti vuttā. Tenāha ‘‘tāya hī’’tiādi, kammāni kusalādīni vipaccayanti apaccayanti etāyāti kammavipāko. Apaccayabhāvo nāma ariyamaggacetanāyāti āha ‘‘maggacetanāyā’’ti. Yāva na kilesā pahīyanti, tāva ime sattā saiṇā eva aserivihārabhāvatoti āha ‘‘aṇaṇo nikkileso jāto’’ti. जसा अनिष्ट गोष्टींमध्ये, तसाच इष्ट गोष्टींमध्ये निर्विकार राहणारा तो 'तादी' (समता बाळगणारा) होय. ज्या काम-आमिष इत्यादींचा ओकारी करून त्याग केल्यामुळे, राग इत्यादींचा त्याग केल्यामुळे आणि काम-ओघ इत्यादी पार केल्यामुळे 'तादी-भाव' (समताभाव) प्राप्त होतो; त्या सर्वांचा भगवंतांनी पूर्णपणे त्याग केला आहे, सोडले आहे आणि ते पार केले आहे. म्हणूनच भगवान 'वंतावी' (त्याग करणारे) म्हणून 'तादी' आहेत, 'चत्तावी' (सोडून देणारे) म्हणून 'तादी' आहेत, 'तिण्णावी' (पार झालेले) म्हणून 'तादी' आहेत. ज्या असाधारण शील इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे भगवान तादी-भावाने उत्कृष्ट पारमितेला प्राप्त झाले आहेत, तो त्यांचा निर्देश आहे; त्या गुणांमुळे यथार्थपणे निर्देश करण्यायोग्य असल्यामुळेही ते 'तादी' आहेत. ज्याप्रमाणे यंत्राच्या दोरीने यंत्र ओढले जाते, त्याचप्रमाणे ज्या तृष्णेने भव (जन्म) ओढला जातो, तिला 'भवनेट्टी' (भवाची दोरी) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तिच्याद्वारेच' इत्यादी; जिच्याद्वारे कुशल इत्यादी कर्मे विपाकाला (फळाला) प्राप्त होतात किंवा अपक्व राहतात, तो 'कर्मविपाक' होय. अपक्व भाव (विपाक न देण्याची स्थिती) म्हणजे आर्यमार्ग चेतनेमुळे होय, म्हणूनच 'मार्गचेतनेमुळे' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत क्लेश नष्ट होत नाहीत, तोपर्यंत हे प्राणी पराधीनतेमुळे ऋणीच असतात; म्हणूनच 'निष्क्लेश झालेला मनुष्य अनृण (ऋणमुक्त) होतो' असे म्हटले आहे. Theyyaparibhogo (visuddhi. ṭī. 1.91) nāma sāmiparibhogābhāvato. Bhagavatāpi hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa, dāyakānaṃ [Pg.159] sīlavatoyeva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā ‘‘dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāmā’’ti vuttaṃ. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo. Paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Yasmā sekkhā bhagavato orasaputtā, tasmā te pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjantīti tesaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīhi dinnanti? Gihīhi dinnāpi te bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha (ma. ni. 1.29 ādayo) sādhakaṃ. 'थेय्यपरिभोग' (चोरीचा उपभोग) म्हणजे स्वामीच्या मालकीच्या उपभोगाचा अभाव असल्यामुळे होणारा उपभोग होय. कारण भगवंतांनी देखील आपल्या शासनात शीलवानालाच प्रत्ययांचा (साधनांचा) उपभोग घेण्याची अनुमती दिली आहे, दुःशीलाला नाही; आणि दान देणारे देखील आपल्या दानाचे महाफळ मिळावे या आशेने शीलवानालाच दान देतात, दुःशीलाला नाही. अशा प्रकारे, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) अनुमती न दिल्यामुळे आणि दात्यांनी (त्याच्यासाठी) त्याग न केल्यामुळे, 'दुःशीलाचा उपभोग हा थेय्यपरिभोग (चोरीचा उपभोग) होय' असे म्हटले आहे. ऋणाच्या स्वरूपातील उपभोग म्हणजे 'इणपरिभोग' (ऋणोपभोग) होय. प्रतिग्राहकाच्या (स्वीकार करणाऱ्याच्या) बाजूने दक्षिणा-विशुद्धीचा अभाव असल्यामुळे, कर्ज घेऊन उपभोग घेण्यासारखा हा उपभोग आहे, असा याचा अर्थ आहे. ज्याअर्थी शैक्ष (सेक्ख) हे भगवंतांचे औरस पुत्र आहेत, त्याअर्थी ते पित्याच्या मालकीच्या प्रत्ययांचे (साधनांचे) दायाद (वारसदार) होऊन त्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात; म्हणून त्यांच्या उपभोगाला 'दायज्जपरिभोग' (वारसा हक्काचा उपभोग) म्हणतात. पण मग ते भगवंतांच्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात की गृहस्थांनी दिलेल्या प्रत्ययांचा? गृहस्थांनी दिलेले असले तरी, भगवंतांनी अनुमती दिल्यामुळे ते भगवंतांच्याच मालकीचे होतात; कारण अनुमती नसलेल्या गोष्टींचा पूर्णपणे उपभोग घेता येत नाही, तर केवळ अनुमती असलेल्या गोष्टींचाच उपभोग घेणे शक्य असते. आणि या बाबतीत 'धम्मदयादसुत्त' हे प्रमाण आहे. Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayaṃ vivajjetvā upekkhākārena ca paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge, taṃsaṃvaṇṇanāsu ca vuttanayeneva veditabbaṃ. Kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ, na paccavekkhitaparibhogamattaṃ. Tenāha āyasmā ca bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211). रागमुक्त न झालेल्यांना (अवीतरागांना) तृष्णेच्या परवशतेमुळे प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात इत्यादींच्या) उपभोगामध्ये स्वामित्व नसते. त्याच्या अभावामुळे (तृष्णेच्या अभावामुळे) वीतरागांचे (रागमुक्तांचे) तेथे स्वामित्व असते, कारण ते इच्छेनुसार उपभोग घेऊ शकतात. कारण ते प्रतिकूल गोष्टींचाही अप्रतिकूल भावनेने, अप्रतिकूल गोष्टींचाही प्रतिकूल भावनेने, किंवा दोन्ही वर्ज्य करून उपेक्षाभावाने प्रत्ययांचा उपभोग घेतात, आणि दान देणाऱ्यांची इच्छा पूर्ण करतात. याविषयी जे काही उरलेले सांगायचे आहे, ते 'विशुद्धिमग्ग' आणि त्याच्या टीकांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. क्लेशांच्या ऋणाचा अभाव लक्षात घेऊन 'अनृण' (ऋणमुक्त) असे म्हटले आहे, केवळ प्रत्यवेक्षित उपभोगामुळे नव्हे. म्हणूनच आयुष्यमान बाकुल यांनी म्हटले आहे - 'मित्रांनो, मी केवळ सात दिवसच ऋणी राहून राष्ट्राचा पिंडपात ग्रहण केला.' Vatthukāmakilesakāmehi taṇhāya pavattiākāraṃ paṭicca atthi ramaṇavohāroti āha – ‘‘duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthava’’nti. Mantitanti kathitaṃ. Uppannehi satthupaṭiññehi. Saṃvibhattāti kusalādivasena khandhādīhi ākārehi vibhattā. Sundaraṃ āgamananti svāgataṃ. Tato eva na kucchitaṃ āgataṃ. Soḷasavidhakiccassa pariyositattā āha ‘‘taṃ sabbaṃ mayā kata’’nti. Maggapaññāyameva tatiyavijjāsamaññāti āha – ‘‘tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehī’’ti. वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांच्याद्वारे तृष्णेच्या प्रवृत्तीच्या प्रकाराला अनुसरून 'रमण' (रममाण होणे) असा व्यवहार होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन्ही प्रकारच्या कामांमध्ये तृष्णेची रती आणि संस्तव (परिचय) आहे.' 'मंतितं' म्हणजे कथित (सांगितलेले). स्वतःला शास्ता मानणाऱ्या उत्पन्न झालेल्या लोकांद्वारे. 'संविभत्ता' म्हणजे कुशल इत्यादींच्या रूपाने स्कंध इत्यादी प्रकारांनी विभागलेले. 'सुंदर आगमन' म्हणजे स्वागत. म्हणूनच ते निंदनीय पद्धतीने आलेले नाही. सोळा प्रकारच्या कृत्यांची समाप्ती झाल्यामुळे म्हटले आहे - 'ते सर्व माझ्याकडून केले गेले आहे.' मार्गप्रज्ञेलाच 'तिसरी विद्या' असे नाव असल्यामुळे म्हटले आहे - 'तीन विद्यांनी आणि नऊ लोकोत्तर धर्मांनी.' Aṅgulimālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अंगुलिमालसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 7. Piyajātikasuttavaṇṇanā ७. पियजातिकसुत्तवर्णना 353. Pakatiniyāmenāti [Pg.160] yathā sokuppattito pubbe iti kattabbesu asammohavasena cittaṃ pakkhandati, tāni cassa upaṭṭhahanti, na evaṃ sokassa cittasaṅkocasabhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘pakatiniyāmena pana na paṭibhantī’’ti. Keci pana ‘‘sāmantā katipaye na kuṭumbaṃ sandhāreti. Tenāha ‘na sabbena sabbaṃ paṭibhantī’ti’’ vadanti. Etthāti dutiyapade. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘na paṭibhātī’’ti padassa ‘‘na ruccatī’’ti atthamāha. Na paṭibhātīti vā bhuñjitukāmatācittaṃ na upaṭṭhitanti attho. Patiṭṭhitokāsanti indriyāviṭṭhaṭṭhānaṃ vadati. Piyāyitabbato piyo jāti uppattiṭṭhānaṃ etesanti piyajātikā. Piyo pabhuti etesanti piyappabhutikāti vattabbe, u-kārassa va-kāraṃ, ta-kārassa ca lopaṃ katvā ‘‘piyappabhāvikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘piyato pabhavantī’’ti. ३५३. 'प्रकृतितया' (नैसर्गिक नियमाने) म्हणजे जसे शोक उत्पन्न होण्यापूर्वी कर्तव्य कर्मांमध्ये संमोह नसल्यामुळे चित्त प्रवृत्त होते आणि ती कर्तव्ये त्याच्यासमोर उपस्थित होतात, तसे शोकामुळे चित्ताचा संकोच होण्याच्या स्वभावामुळे होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु नैसर्गिक नियमाने ते सुचत नाहीत.' परंतु काही लोक म्हणतात - 'जवळचे काही लोक कुटुंबाचा सांभाळ करत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - सर्व प्रकारे सर्व काही सुचत नाही.' 'येथे' म्हणजे दुसऱ्या पदात. धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'न प्रतिभाति' (सुचत नाही) या शब्दाचा 'आवडत नाही' असा अर्थ सांगितला आहे. किंवा 'न प्रतिभाति' म्हणजे जेवण्याची इच्छा असणारे चित्त उत्पन्न झाले नाही, असा अर्थ आहे. 'प्रतिष्ठित स्थान' म्हणजे इंद्रियांनी व्यापलेले स्थान असे म्हणतात. प्रिय वाटण्यामुळे जे प्रिय आहे, आणि 'जाती' म्हणजे ज्यांचे उत्पत्तीचे स्थान आहे, ते 'पियजातिका' (प्रिय गोष्टींपासून उत्पन्न होणारे) होत. 'प्रिय' ज्यांचे मूळ (प्रभव) आहे त्यांना 'पियप्पभुतिका' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'उ' काराचा 'व' कार आणि 'त' काराचा लोप करून 'पियप्पभाविका' (प्रिय गोष्टींपासून उद्भवणारे) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रियापासून उत्पन्न होतात.' 355. Para-saddena samānatthaṃ ajjhattikabhāvanisedhanatthaṃ ‘‘pire’’ti padanti āha ‘‘amhākaṃ pare’’ti. Pireti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha ‘‘cara pireti parato gacchā’’ti. ३५५. 'पर' या शब्दाशी समान अर्थ असणारे आणि आध्यात्मिक भावाचा निषेध करण्यासाठी 'पिरे' हे पद आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'आमचे परके (इतर).' किंवा 'पिरे' हे 'परतो' (दूर) याच्याशी समान अर्थ असणारे निपात पद आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'चर पिरे म्हणजे दूर जा.' 356. Dvidhā chetvāti ettha yadi itthī tassa purisassa piyā, kathaṃ dvidhā chindatīti āha ‘‘yadi hī’’tiādi. ३५६. 'दोन तुकडे करून' यामध्ये जर ती स्त्री त्या पुरुषाची प्रिय असेल, तर तो तिचे दोन तुकडे कसा करतो? यावर 'जर खरोखरच...' इत्यादी म्हटले आहे. 357. Kathaṃ katheyyanti yathā bhagavā etassa brāhmaṇassa kathesi, so ca me kathesi, tathā cāhaṃ katheyyaṃ. Maraṇavasena vipariṇāmo attabhāvassa parivattattā. Palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo mittasanthavassa samāgamassa ca aññathābhūtattā. ३५७. 'कसे सांगावे' म्हणजे जसे भगवंतांनी या ब्राह्मणाला सांगितले, आणि त्याने मला सांगितले, तसेच मी सांगावे. मृत्यूमुळे होणारा विपरिणाम (बदल) हा आत्मभावाच्या (शरीराच्या) परिवर्तनामुळे होतो. पळून जाण्यामुळे होणारा अन्यथाभाव हा मित्रांच्या परिचयाचा आणि भेटीचा अन्यथाभाव झाल्यामुळे होतो. Chaḍḍitabhāvenāti parivattitabhāvena. Hatthagamanavasena aññathābhāvo pubbe savase vattitānaṃ idāni vase avattanabhāvena. 'टाकून दिलेल्या भावाने' म्हणजे परिवर्तित (बदललेल्या) भावाने. दुसऱ्याच्या हातात जाण्यामुळे होणारा अन्यथाभाव म्हणजे जे पूर्वी स्वतःच्या ताब्यात होते, ते आता स्वतःच्या ताब्यात न राहिल्यामुळे होणारा बदल. Ācamehīti ācamanaṃ mukhavikkhālanaṃ kārehi. Yasmā mukhaṃ vikkhālentā hi hatthapāde dhovitvā vikkhālenti, tasmā ‘‘ācamitvā’’ti vatvā pacchāpi tassa atthaṃ dassento ‘‘mukhaṃ vikkhāletvā’’ti āha. Sesaṃ suviññeyyameva. 'आचमेहि' म्हणजे आचमन कर (तोंड धुवून घे). कारण तोंड धुताना लोक हात-पाय धुवून मग तोंड धुतात, म्हणून 'आचमन करून' असे म्हटल्यानंतर त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना 'तोंड धुवून' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Piyajātikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. पियजातिकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 8. Bāhitikasuttavaṇṇanā ८. बाहितिकसुत्तवर्णना 359. Sāvajjatāya [Pg.161] upārambhaṃ arahatīti opārambho. Tenāha ‘‘dosaṃ āropanāraho’’ti. Bālā upārambhavatthumaññaṃ amūlakampi naṃ āropentā ugghosenti, tasmā te anāmasitvā ‘‘viññūhī’’ti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena ñātuṃ icchitena atthena upārambhādīnaṃ upari uttaraṃ paripūretuṃ nāsakkhimhā. Taṃ kāraṇanti taṃ uppattikāraṇaṃ. Yadi hi mayā ‘‘viññūhī’’ti padaṃ pakkhipitvā vuttaṃ bhaveyya, pañhā me paripuṇṇā bhaveyya, na pana vuttā. Idāni pana taṃ kāraṇaṃ uttaraṃ āyasmatā ānandena ‘‘viññūhī’’ti evaṃ vadantena paripūritaṃ. ३५९. सदोषत्वामुळे जो उपालंभास (निंदेस) पात्र आहे तो 'ओपालंभo' (उपालंभपात्र). म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोषारोपणास पात्र.' मूर्ख लोक उपालंभाच्या इतर गोष्टींवर अमूलक (निराधार) आरोप करूनही ओरडतात, म्हणून त्यांचा उल्लेख न करता 'विज्ञ लोकांद्वारे' (सुजाण लोकांद्वारे) हे पद घेऊन, प्रश्नाद्वारे जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या अर्थाने उपालंभ इत्यादींच्या पलीकडे उत्तर पूर्ण करण्यास आम्ही असमर्थ ठरलो. 'ते कारण' म्हणजे ते उत्पत्तीचे कारण. जर मी 'विज्ञ लोकांद्वारे' हे पद जोडून सांगितले असते, तर माझा प्रश्न परिपूर्ण झाला असता, परंतु तसे सांगितले गेले नाही. परंतु आता ते कारण आणि उत्तर आयुष्यमान आनंदांनी 'विज्ञ लोकांद्वारे' असे म्हणून पूर्ण केले आहे. 360. Kosallapaṭipakkhato akosallaṃ vuccati avijjā, taṃsamuṭṭhānato akosallasambhūto. Avajjaṃ vuccati garahitabbaṃ, saha avajjehīti sāvajjo, gārayho. Rāgādidosehi sadoso. Tehi eva sabyābajjho, tato eva sampati āyatiñca sadukkho. Sabyābajjhādiko nissandavipāko. ३६०. कौशल्याच्या (कुशलतेच्या) विरोधी असल्यामुळे अकुशलतेला 'अविद्या' म्हटले जाते, आणि तिच्यापासून उत्पन्न झाल्यामुळे तो 'अकौशलसंभूत' (अकुशलतेतून उत्पन्न झालेला) होय. 'अवज्ज' म्हणजे निंदनीय, आणि दोषांसह असणारा तो 'सावज्ज' (सदोष), म्हणजेच निंदनीय होय. राग इत्यादी दोषांमुळे तो सदोष असतो. त्यांच्यामुळेच तो पीडादायक असतो, आणि म्हणूनच तो वर्तमानात आणि भविष्यात दुःखदायक असतो. पीडादायक इत्यादी हा त्याचा निस्यंदविपाक (परिणाम) आहे. Tathā attho vutto bhaveyyāti pucchāsabhāgenapi attho vutto bhaveyya, pucchantassa pana na tāva cittārādhanaṃ. Tenāha – ‘‘evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriya’’nti, garukaraṇaṃ na hoti visārajjaṃ na siyāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyyā’’ti. Evarūpo pana yathākārī tathāvādī na hoti, na evaṃ bhagavāti āha ‘‘bhagavā’’tiādi. Evaṃ byākāsīti ‘‘sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato’’ti evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayoti iminā ‘‘sabbesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya, evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ, asampāditakusaladhammopi upasampadaṃ vaṇṇeyya. Bhagavā pana sammadeva sampāditakusalattā yathākārī tathāvādīti dassetuṃ ‘‘evaṃ byākāsī’’ti imamatthaṃ dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva. 'तसा अर्थ सांगितला गेला असता' म्हणजे प्रश्नाच्या अनुरूपही अर्थ सांगितला गेला असता, परंतु विचारणाऱ्याचे चित्त अजून प्रसन्न झाले नसते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु असे व्याकरण (स्पष्टीकरण) कठीण नाही', याचा अभिप्राय असा की ते कठीण काम नाही आणि त्यात विशेष नैपुण्य लागत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कारण ज्याने अकुशल नष्ट केले नाही, तो देखील अकुशलाच्या प्रहाणाची (नष्ट करण्याची) प्रशंसा करू शकतो.' परंतु असा मनुष्य 'यथाकारी तथावादी' (जसे करतो तसे बोलणारा) नसतो, भगवंत तसे नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी 'भगवंत...' इत्यादी म्हटले आहे. 'असे स्पष्ट केले' म्हणजे 'महाराज, तथागतांनी सर्व अकुशल धर्मांचे प्रहाण केले आहे' असे स्पष्ट केले. 'शुक्लपक्षातही (चांगल्या बाजूनेही) हाच नियम आहे' याने 'सर्व कुशल धर्मांच्या उपसंपदेची (प्राप्तीची) प्रशंसा करतात' असे म्हटले असता जसा प्रश्न आहे, तसा अर्थ स्पष्ट होईल, परंतु असे स्पष्टीकरण कठीण नाही, कारण ज्याने कुशल धर्म प्राप्त केले नाहीत तो देखील उपसंपदेची प्रशंसा करू शकतो. परंतु भगवंतांनी कुशल धर्म चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले असल्यामुळे ते 'यथाकारी तथावादी' आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'असे स्पष्ट केले' हा अर्थ दर्शवला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Bāhitikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. बाहितिकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā ९. धम्मचेतियसुत्तवर्णना 364. Medavaṇṇā [Pg.162] uḷupavaṇṇā ca tattha tattha pāsāṇā ussannā ahesunti medāḷupanti gāmassa samaññā jātā. Uḷupavaṇṇāti candasamānavaṇṇatāya medapāsāṇā vuttāti keci. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesu’’nti idaṃ vuttaṃ. Assāti senāpatissa. Kathāsamuṭṭhāpanatthanti mallikāya sokavinodanadhammakathāsamuṭṭhāpanatthaṃ. ३६४. तिथे तिथे मेदाच्या (चरबीच्या) रंगाचे आणि उळुपाच्या (लव्हाळ्याच्या किंवा चंद्राच्या) रंगाचे दगड विपुल प्रमाणात होते, म्हणून त्या गावाला 'मेदाळुप' असे नाव पडले. काही जणांच्या मते, चंद्रासारख्या रंगाचे असल्यामुळे मेद-पाषाणांना 'उळुपवण्ण' असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की, 'येथे मेदाच्या रंगाचे दगड विपुल प्रमाणात होते.' 'अस्स' म्हणजे सेनापतीच्या. 'कथासमुट्ठापनत्थं' म्हणजे मल्लिकेचा शोक दूर करण्यासाठी धम्मकथा सुरू करण्याच्या हेतूने. Raññāti pasenadīkosalaraññā. Mahaccāti mahatiyā. Padavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Pasādamarahantīti pāsādikāni. Tenāha ‘‘saha rañjanakānī’’ti. Yāni pana pāsādikāni, tāni passituṃ yuttāni. Pāsādikānīti vā saddahanasahitāni. Tenāha ‘‘pasādajanakānī’’ti. ‘‘Appābādha’’nti ādīsu viya appasaddo abhāvatthoti āha ‘‘nissaddānī’’ti. Aniyamatthavācī ya-saddo aniyamākāravācakopi hotīti ‘‘yatthā’’ti padassa ‘‘yādisesū’’tiādimāha. Tathā hi aṅgulimālasutte (ma. ni. aṭṭha. 2.347 ādayo) ‘‘yassa kho’’ti padassa ‘‘yādisassa kho’’ti attho vutto. 'रञ्ञा' म्हणजे राजा पसेनदी कोसल याच्याकडून. 'महच्चा' म्हणजे मोठ्या. हे पदविपल्लासाने (पदांच्या विपर्यासाने) म्हटले आहे. जे प्रसन्नतेस पात्र आहेत, ते 'पासादिक' (प्रसन्नतादायक) होत. म्हणूनच म्हटले आहे— 'सह रञ्जनकानि' (रंजन करणाऱ्यांसहित). जी प्रसन्नतादायक आहेत, ती पाहण्यास योग्य आहेत. किंवा 'पासादिक' म्हणजे श्रद्धायुक्त. म्हणूनच म्हटले आहे— 'पसादजनकानी' (प्रसन्नता उत्पन्न करणारी). 'अप्पाबाध' इत्यादी शब्दांप्रमाणे येथे 'अप्प' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने आहे, म्हणून 'निसद्दानि' (निःशब्द/शांत) असे म्हटले आहे. अनिश्चित अर्थ दर्शवणारा 'य' हा शब्द अनिश्चित प्रकार दर्शवणाराही असतो, म्हणून 'यत्थ' या पदाचा अर्थ 'यादिसेसु' (ज्या प्रकारच्या) इत्यादी असा केला आहे. तसेच अंगुलिमाल सुत्तात 'यस्स खो' या पदाचा अर्थ 'यादिसस्स खो' (ज्या प्रकारच्या) असा सांगितला आहे. 366. Paṭicchadanti paṭicchādakaṃ. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājabhaṇḍabhūtāni. Rahāyatīti raho karoti, maṃ ajjhesatīti attho. ३६६. 'पटिच्छदं' म्हणजे झाकणारे. 'राजककुधभण्डानि' म्हणजे राजचिन्हे असलेली उपकरणे. 'रहायति' म्हणजे एकांत करतो, किंवा 'मला विनंती करतो' असा याचा अर्थ आहे. 367. Yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti avadhāretīti dhammo, ñāṇanti āha ‘‘paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassā’’ti. Anunayoti anugacchanako. Diṭṭhena hi adiṭṭhassa anumānaṃ. Tenāha ‘‘anumānaṃ anubuddhī’’ti. Āpāṇakoṭikanti yāva pāṇakoṭi, tāva jīvitapariyosānaṃ. Etanti dhammanvayasaṅkhātaṃ anumānaṃ. Evanti ‘‘idha panāha’’nti vuttappakārena. ३६७. जे ज्ञेय गोष्टीला तिच्या वास्तविक स्वभावाने धारण करते किंवा निश्चित करते तो 'धम्म' (ज्ञान) होय, म्हणूनच 'पच्चक्खञाणसङ्खातस्स धम्मस्स' (प्रत्यक्ष ज्ञान नावाचा धम्म) असे म्हटले आहे. 'अनुणयो' म्हणजे अनुकरण करणारे (मागोमाग जाणारे). कारण पाहिलेल्या गोष्टीवरून न पाहिलेल्या गोष्टीचे अनुमान केले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे— 'अनुमान हे अनुबुद्धी (मागून होणारे ज्ञान) आहे.' 'आपाणकोटि' म्हणजे प्राणांच्या अंतापर्यंत, म्हणजेच जीवनाच्या समाप्तीपर्यंत. 'एतं' म्हणजे धम्मान्वय नावाचे अनुमान. 'एवं' म्हणजे 'येथे पुन्हा म्हटले आहे' या सांगितलेल्या प्रकारे. 369. Cakkhuṃ abandhante viyāti apāsādikatāya passantānaṃ cakkhuṃ attani abandhante viya. Kulasantānānubandho rogo kularogo. Uḷāranti sānubhāvaṃ. Yo hi ānubhāvasampanno, taṃ ‘‘mahesakkha’’nti vadanti. Arahattaṃ gaṇhantoti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ, heṭṭhimaphalāni gaṇhantopi. ३६९. 'चक्खुं अबन्धन्ते विय' (डोळे खिळवून न ठेवल्यासारखे) म्हणजे अप्रसन्नतेमुळे पाहणाऱ्यांचे डोळे स्वतःकडे आकर्षित न केल्यासारखे. कुळपरंपरेने चालत आलेला रोग म्हणजे 'कुलरोग' होय. 'उळारं' म्हणजे प्रभावयुक्त. कारण जो प्रभावसंपन्न असतो, त्याला 'महेसक्ख' (महानुभाव) म्हणतात. 'अरहत्तं गण्हन्तो' (अर्हतपद प्राप्त करणारा) हा उत्कृष्ट निर्देश आहे, यात खालची फळे प्राप्त करणाऱ्यांचाही समावेश होतो. 373. Jīvikā [Pg.163] jīvitavutti. ३७३. 'जीविका' म्हणजे उपजीविका (जीवितवृत्ती). 374. Dhammaṃ ceteti saṃvedeti etehīti dhammacetiyāni, dhammassa pūjāvacanāni. Nanu cetāni buddhasaṅghaguṇadīpanānipi santi? Kathaṃ ‘‘dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanānī’’ti vuttanti āha ‘‘tīsu hī’’tiādi. Tattha yasmā buddharatanamūlakāni sesaratanāni tassa vasena laddhabbato. Kosalaraññā cettha buddhagāravena dhammasaṅghagāravaṃ paveditaṃ, tasmā ‘‘bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca ratanattayapasādapubbikā sāsane sammāpaṭipatti, tasmā vuttaṃ – ‘‘ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtānī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. ३७४. ज्यांच्याद्वारे धम्माचे चिंतन केले जाते किंवा धम्माचा अनुभव घेतला जातो, ती 'धम्मचेतियानि' (धम्मचैत्ये) म्हणजे धम्माच्या आदराची वचने होत. पण ही वचने बुद्ध आणि संघाचे गुणही प्रकाशित करणारी नाहीत का? मग 'धम्मचेतियानि म्हणजे धम्माच्या आदराची वचने' असे कसे म्हटले? यावर 'तीसु हि' (कारण तिन्हींमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, कारण बुद्धरत्न हे मूळ आहे आणि इतर रत्ने त्याच्या आधारेच प्राप्त होतात. कोसल राजाने येथे बुद्धांवरील आदराद्वारे धम्म आणि संघावरील आदर व्यक्त केला आहे, म्हणूनच 'भगवंतांचा आदर केला असता धम्माचाही आदर केला जातोच' असे म्हटले आहे. आणि त्रिरत्नावरील श्रद्धेने युक्त अशीच शासनातील सम्यक प्रतिपत्ती (आचरण) असते, म्हणूनच म्हटले आहे— 'आदिब्रह्मचरियकानि' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्याची मूळ कारणे. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. Dhammacetiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. धम्मचेतियसुत्त-वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकटीकरण) समाप्त झाली. 10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā १०. कण्णकत्थलसुत्त-वर्णन 375. Anantarasutte vuttakaraṇīyenevāti ‘‘pāsāde vā nāṭakesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho’’ti vuttakaraṇīyena. Appaduṭṭhapadosīnañhi evaṃ hotīti. ३७५. 'अनन्तरसुत्ते वृत्तकरणीयेनेव' (लगेचच आधीच्या सुत्तात सांगितलेल्या कारणानेच) म्हणजे 'महालात किंवा नाटकांमध्ये मनाला आनंद न मिळाल्यामुळे तो तिथे तिथे फिरू लागला' या सांगितलेल्या कारणाने. कारण ज्यांच्या मनात थोडाही द्वेष नसतो, त्यांच्या बाबतीत असे घडते. 376. Pucchitoti ‘‘aññaṃ dūtaṃ nālatthu’’nti pucchito. Soti rājā. Tāsaṃ vandanā sace uttarakālaṃ, attano āgamanakāraṇaṃ kathessati. ३७६. 'पुच्छितो' (विचारले असता) म्हणजे 'तुम्हाला दुसरा कोणताही दूत मिळाला नाही का?' असे विचारले असता. 'सो' म्हणजे राजा. त्यांचे वंदन जर नंतरच्या काळात असेल, तर तो स्वतःच्या येण्याचे कारण सांगेल. 378. Ekāvajjanenāti ekavīthijavanena. Tena ekacittaṃ tāva tiṭṭhatu, ekacittavīthiyāpi sabbaṃ jānituṃ na sakkāti dasseti. ‘‘Idaṃ nāma atītaṃ jānissāmī’’ti aniyametvā āvajjato yaṃ kiñci atītaṃ jānāti, niyamite pana niyamitamevāti āha – ‘‘ekena hi…pe… ekadesameva jānātī’’ti. Tena cittenāti ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānissāmī’’ti evaṃ pavattacittena. Itaresūti anāgatapaccuppannesu. Kāraṇajātikanti yuttisabhāvaṃ, yuttiyā yuttanti attho. Samparāyaguṇanti samparāye katakammassa visesaṃ. ३७८. 'एकावज्जनेन' म्हणजे एकाच वीथि-जवन चित्ताने. यावरून हे दर्शवले आहे की, एका चित्ताची गोष्ट तर दूरच राहो, एका चित्तवीथीनेही सर्व काही जाणून घेणे शक्य नाही. 'मी अमुक एक भूतकाळ जाणीन' असे निश्चित न करता विचार केला असता, तो कोणताही भूतकाळ जाणतो; परंतु निश्चित केले असता निश्चित केलेलाच भाग जाणतो, म्हणूनच म्हटले आहे— 'एकाच... पे... एकाच भागाला जाणतो.' 'तेन चित्तेन' म्हणजे 'मी सर्व भूतकाळ जाणीन' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या चित्ताने. 'इतरेसु' म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ) आणि पच्चुप्पन्न (वर्तमानकाळ) यांमध्ये. 'कारणजातिकं' म्हणजे युक्तिसंगत स्वभाव, युक्तीने युक्त असा याचा अर्थ आहे. 'सम्परायगुणं' म्हणजे परलोकात केलेल्या कर्माचे विशेष फळ. 379. Lokuttaramissakāni kathitāni bodhirājakumārasutte viya lokiyā ceva lokuttarā ca. Yathālābhavasena cettha padhāniyaṅgānaṃ [Pg.164] lokuttaraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paccekaṃ eva nesañca padhāniyaṅgatā daṭṭhabbā yathā ‘‘aṭṭhavimokkhā sandissanti lokuttaramissakā’’ti. Lokuttarānevāti cettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Padhānanānattanti padahananānattaṃ, bhāvanānuyogavisesanti attho. Saṅkhāre parimadditvā paṭipakkhadhamme ekadesato pajahitvā ṭhitassa bhāvanānuyogo sabbena sabbaṃ aparimadditasaṅkhārassa appahīnapaṭipakkhassa bhāvanānuyogato sukhumo visadova hoti, saccābhisamayena santānassa āhitavisesattāti āha – ‘‘aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassā’’tiādi. Ayañca viseso na kevalaṃ anariyaariyapuggalato eva, atha kho ariyesupi sekkhādivisesatopi labbhati abhisaṅkhāravisesato abhinīhārato ca ijjhanatoti dassento ‘‘aññādisaṃ sakadāgāmino’’tiādimāha. Na pāpuṇātīti yasmā puthujjano sabbathāva padhānaṃ padahanto sotāpattimaggaṃ adhigacchati, sotāpanno ca sakadāgāmimagganti heṭṭhimaṃ uparimato oḷārikaṃ, uparimañca itarato sukhumaṃ tena pahātuṃ asakkuṇeyyassa pajahanato, iti adhigantabbavisesena ca adhigamapaṭipadāya saṇhasukhumatā tikkhavisadatā ca viññāyatīti āha – ‘‘puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇātī’’tiādi. ३७९. बोधराजकुमार सुत्ताप्रमाणे येथे लौकिक आणि लोकोत्तर अशा दोन्ही गोष्टींचे मिश्रण करून (लोकुत्तरमिस्सकानि) सांगितले आहे. आणि येथे जसा लाभ होईल त्याप्रमाणे प्रधानियंगांचे (प्रयत्नांच्या अंगांचे) लोकोत्तर ग्रहण समजावे. आणि त्यांची प्रत्येक प्रधानियंगता स्वतंत्रपणे पाहिली पाहिजे, जसे की 'आठ विमोक्ष हे लोकोत्तर मिश्रित दिसतात.' 'लोकोत्तरच' याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते पुढे स्पष्ट होईल. 'पधाननाणत्तं' (प्रयत्नांचा भेद) म्हणजे प्रयत्नाचा भेद, म्हणजेच भावनानुयोगाचा (भावनेच्या अभ्यासाचा) विशेष असा अर्थ आहे. संस्कारांचे दमन करून आणि विरोधी धर्मांचा काही अंशी त्याग करून राहिलेल्या व्यक्तीचा भावनानुयोग हा, ज्याने संस्कारांचे अजिबात दमन केलेले नाही आणि विरोधी धर्मांचा त्याग केलेला नाही अशा व्यक्तीच्या भावनानुयोगापेक्षा सूक्ष्म आणि स्पष्ट असतो; कारण सच्च-अभिसमयाने (सत्य साक्षात्काराने) त्याच्या चित्तसंततीमध्ये विशेष गुण निर्माण झालेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे— 'कारण पुथुज्जनाचा (सामान्य माणसाचा) प्रयत्न वेगळाच असतो आणि सोतापन्नाचा प्रयत्न वेगळाच असतो' इत्यादी. आणि हा भेद केवळ अनार्य आणि आर्य पुद्गलांमध्येच (व्यक्तींमध्येच) नाही, तर आर्यांमध्येही सेक्ख (शैक्य) इत्यादींच्या भेदावरून, अभिसंस्काराच्या विशेषावरून आणि अभिनिहाराच्या (निश्चयाच्या) सिद्धीवरून प्राप्त होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'सकदागामीचा प्रयत्न वेगळाच असतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्राप्त होत नाही' (न पापुणाति) कारण पुथुज्जन सर्व प्रकारे प्रयत्न करून सोतापत्तिमार्ग प्राप्त करतो, आणि सोतापन्न हा सकदागामिमार्ग प्राप्त करतो. अशा प्रकारे खालचा मार्ग वरच्या मार्गापेक्षा स्थूल असतो आणि वरचा मार्ग खालच्या मार्गापेक्षा सूक्ष्म असतो, कारण ज्याचा त्याग करणे पूर्वी अशक्य होते त्याचा त्याग केला जातो. अशा प्रकारे प्राप्त करावयाच्या विशेषावरून आणि प्राप्तीच्या प्रतिपदेवरून (मार्गावरून) तिची सूक्ष्मता आणि तीक्ष्ण-स्पष्टता समजून येते, म्हणूनच म्हटले आहे— 'पुथुज्जनाचा प्रयत्न सोतापन्नाच्या प्रयत्नापर्यंत पोहोचू शकत नाही' इत्यादी. Akūṭakaraṇanti avañcanakiriyaṃ. Anavacchindananti atiyānaṃ. Aviñchanaṃ na ākaḍḍhanaṃ, niyuttataṃ viniveṭhetvā samantā viparivattitvā samadhārāya chaḍḍanaṃ vā. Tassa kāraṇaṃ taṃkāraṇaṃ, taṃ kāraṇanti vā taṃ kiriyaṃ taṃ adhikāraṃ. Dantehi gantabbabhūminti dantehi pattabbaṭṭhānaṃ, pattabbavatthuṃ vā. Cattāropi assaddhā nāma uparimauparimasaddhāya abhāvato. Yena hi yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthi. Ariyasāvakassa…pe… natthi paṭhamamaggeneva māyāsāṭheyyānaṃ pahātabbattā. Tenevāti sammadeva viruddhapakkhānaṃ saddhādīnaṃ idhādhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ missakakathāti āha ‘‘assakhaḷuṅkasuttante panā’’tiādi. Cattārova honti puthujjanādivasena. 'अकूटकरण' म्हणजे कपट न करण्याची क्रिया (फसवणूक न करणे). 'अनवच्छिंदन' म्हणजे उल्लंघन करणे (पुढे जाणे). 'अविंच्छन' म्हणजे ओढणे नव्हे, तर जोडलेल्या गोष्टीला सोडवून, सर्व बाजूंनी फिरवून, समतोल ठेवून टाकून देणे होय. त्याचे कारण म्हणजे 'तत्कारण', किंवा 'तत्कारण' म्हणजे ती क्रिया किंवा तो अधिकार. 'दंतेहि गंतब्बभूमिं' म्हणजे दंत (वश केलेल्या/प्रशिक्षित) प्राण्यांनी जाण्याचे स्थान किंवा प्राप्त करण्याचे ठिकाण होय. चारही जण 'अश्रद्ध' आहेत कारण त्यांच्यात उत्तरोत्तर (वरच्या पातळीवरील) श्रद्धेचा अभाव आहे. कारण ज्याने जे प्राप्त केले नाही, त्याच्याकडे ते नसते. आर्यश्रावकाला...पे... नसते, कारण पहिल्या मार्गानेच (सोतापत्ती मार्गानेच) माया आणि शाठ्य (कपट) यांचा प्रहाण (नाश) होतो. 'त्यामुळेच' म्हणजे विरोधी पक्षातील श्रद्धा इत्यादींचा येथे योग्य प्रकारे अभिप्रेत असल्यामुळे. जर असे असेल तर मिश्र कथा कशी? म्हणून "अस्सखळुंकसुत्तंतात तर..." इत्यादी म्हटले आहे. पृथग्जन इत्यादींच्या भेदाने चारच असतात. Opammasaṃsandane adantahatthiādayo viyātiādinā kaṇhapakkhe, yathā pana dantahatthiādayotiādinā sukkapakkhe ca sādhāraṇato ekajjhaṃ [Pg.165] katvā vuttaṃ, asādhāraṇato bhinditvā dassetuṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. उपमेच्या तुलनेत 'अदंत (अप्रशिक्षित) हत्ती इत्यादींप्रमाणे' इत्यादी शब्दांनी कृष्णपक्षात (अकुशल पक्षात), आणि 'जसे प्रशिक्षित हत्ती इत्यादी' इत्यादी शब्दांनी शुक्लपक्षात (कुशल पक्षात) सामान्यपणे एकत्र करून सांगितले आहे. तेच असाधारणपणे (विशेष रूपाने) विभागून दाखवण्यासाठी "याचा अर्थ असा आहे..." इत्यादी म्हटले आहे. 380. Sammappadhānā nibbisiṭṭhavīriyā. Tenāha – ‘‘na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. Na hi sukkhavipassakatevijjachaḷabhiññānaṃ vimuttiyā nānākaraṇaṃ atthi. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ ekassā’’tiādi. Kiṃ tvaṃ na jānāsīti sambandho. Āgacchantīti uppajjanavasena āgacchanti. Nāgacchantīti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pucchantoti idaṃ pucchāmīti dassento. Appahīnacetasikadukkhā anadhigataanāgāmitā. Tenāha ‘‘upapattivasena āgantāro’’ti. Samucchinnadukkhāti samugghāṭitacetasikadukkhā. ३८०. 'सम्माप्पधान' (सम्यक्प्रधान) म्हणजे विशेष वीर्य (प्रयत्न) असणारे. म्हणूनच म्हटले आहे – "मी विमुक्तीच्या बाबतीत कोणताही फरक सांगत नाही, जी ही विमुक्ती आहे." कारण शुष्कविपश्यक, त्रिविद्य आणि षडभिज्ञ यांच्या विमुक्तीमध्ये कोणताही फरक नसतो. म्हणूनच "जे एकाचे..." इत्यादी म्हटले आहे. "तुला माहीत नाही का?" असा संबंध आहे. 'येतात' म्हणजे उत्पत्तीच्या रूपाने येतात. 'येत नाहीत' यामध्येही हाच नियम आहे. 'हे विचारणारा' म्हणजे "मी हे विचारत आहे" असे दर्शवणारा. ज्यांचे मानसिक दुःख नष्ट झालेले नाही आणि ज्यांनी अनागामी अवस्था प्राप्त केलेली नाही. म्हणूनच "उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) रूपाने येणारे" असे म्हटले आहे. 'समुच्छिन्नदुःख' म्हणजे ज्यांचे मानसिक दुःख समूळ नष्ट झाले आहे ते. 381. Tamhā ṭhānāti tato yathādhigataissariyaṭṭhānato. Puna tamhā ṭhānāti tato duggatā. Sampannakāmaguṇanti uḷārakāmaguṇasamannāgataṃ. ३८१. 'त्या स्थानावरून' म्हणजे त्या प्राप्त केलेल्या ऐश्वर्ययुक्त स्थानावरून. 'पुन्हा त्या स्थानावरून' म्हणजे त्या दुर्गतीमधून. 'संपन्नकामगुण' म्हणजे उत्कृष्ट कामगुणांनी युक्त असलेले. Tatthāti kāmadevaloke. Ṭhānabhāvatoti arahattañce adhigataṃ, tāvadeva parinibbānato. Uparideve cāti uparūpari bhūmivāse deve ca, cakkhuviññāṇadassanenapi dassanāya nappahontīti yojanā. 'तेथे' म्हणजे कामदेवलोकात. 'स्थानभावामुळे' म्हणजे जर अर्हत्त्व प्राप्त झाले, तर लगेचच परिनिर्वाण होत असल्यामुळे. 'आणि वरच्या देवांमध्ये' म्हणजे वरच्या वरच्या भूमीवर राहणाऱ्या देवांमध्ये देखील, चक्षुविज्ञानाच्या दर्शनानेही पाहण्यास ते समर्थ नसतात, अशी योजना करावी. 382. Vuttanayenevāti devapucchāya vutteneva nayena. Sā kira kathāti ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo sakideva sabbaṃ neyya’’nti kathā. Teti viṭaṭūbhasañjayā. Imasmiṃyeva ṭhāneti imasmiṃ migadāyeyeva. Sesaṃ suviññeyyameva. ३८२. 'सांगितलेल्या पद्धतीनेच' म्हणजे देवाच्या प्रश्नामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच. 'ती कथा' म्हणजे "असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही, जो एकाच वेळी सर्व ज्ञेय गोष्टी जाणू शकेल" ही कथा होय. 'ते' म्हणजे विडूडभ आणि संजय. 'याच ठिकाणी' म्हणजे याच मृगदावात (हरिणांच्या वनात). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. कण्णकत्थलसुत्तवर्णनेची लीनात्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca rājavaggavaṇṇanā. आणि राजवग्गवर्णना (राजवर्गाची अट्ठकथा) समाप्त झाली. 5. Brāhmaṇavaggo ५. ब्राह्मणवग्गो (ब्राह्मणवर्ग) 1. Brahmāyusuttavaṇṇanā १. ब्रह्मायुसुत्तवर्णना (ब्रह्मायुसुत्ताची अट्ठकथा) 383. ‘‘Mahāsatto [Pg.166] mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādīsu (mahāva. 38) uḷāratā visayo, ‘‘mahājanakāyo sannipatī’’tiādīsu sambahulabhāvavisayo, idha pana tadubhayampissa atthoti ‘‘mahatāti guṇamahattenapi mahatā’’tiādi vuttaṃ. Appicchatādīti ādi-saddena santuṭṭhisallekhapavivekaasaṃsaggavīriyārambhādīnaṃ saṅgaho. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātenāti ettha ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ (saṃ. ni. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva. ३८३. "महासत्त्व, महर्द्धिक, महानुभाव" इत्यादींमध्ये (महाव. ३८) श्रेष्ठता हा विषय आहे, "महाजनसमुदाय गोळा झाला" इत्यादींमध्ये विपुलता (संख्याधिक्य) हा विषय आहे, परंतु येथे त्याचे दोन्ही अर्थ असल्यामुळे "महान म्हणजे गुणांच्या मोठेपणानेही महान" इत्यादी म्हटले आहे. 'अल्पेच्छता इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने संतुष्टी (संतोष), सल्लेख (घासून पुसून शुद्ध करणे), प्रविवेक (एकांतवास), असंसर्ग (अलिप्तता), वीर्यारंभ (प्रयत्नशीलता) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेच्या समूहाने' यामध्ये "नियत, संबोधीकडे जाणारा" – "हे भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग नाही की दृष्टीसंपन्न (सोतापन्न) व्यक्तीने जाणूनबुजून प्राण्याचा जीव घ्यावा, हे स्थान शक्य नाही" इत्यादी वचनांवरून दृष्टी आणि शील यांच्या नियत स्वभावामुळे सोतापन्न देखील एकमेकांशी दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेने जोडलेले असतात, मग सकदागामी इत्यादींबद्दल काय सांगावे! "तशा प्रकारच्या दृष्टीने दृष्टीच्या समानतेत राहतो, तशा प्रकारच्या शीलाने शीलाच्या समानतेत राहतो" या वचनावरून पृथग्जनांमध्येही दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेने जोडले जाणे प्राप्त होतेच. Oṭṭhapahatakaraṇavasena atthavibhāgavasena. Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha nighaṇḍūti vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu. So eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthavibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nalacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato [Pg.167] nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ. Te eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti. Vayatīti vayo, na vayo avayo, na avayo anavayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ. ओठ हलवण्याच्या क्रियेने आणि अर्थाच्या विभागाने. 'सनिघंडुकेटुभं' यामध्ये 'निघंडु' म्हणजे वाच्य-वाचक भावाने अर्थ आणि शब्द यांचे खंडन करून (विभागून) दाखवणारा तो 'निखंडु'. येथे 'ख' काराचा 'घ' कार करून त्याला 'निघंडु' म्हटले आहे. जो क्रिया इत्यादींच्या विभागाला प्राप्त करून देतो किंवा संपूर्णपणे ग्रहण करून पूर्ण करतो, तो 'केटुभ'. 'वेवचनप्पकासकं' म्हणजे पर्यायी शब्दांचा प्रकाशक, म्हणजेच एकाच अर्थाचे अनेक पर्यायी शब्द स्पष्ट करणारा, असा अर्थ आहे. हे केवळ एक उदाहरण आहे, कारण अनेक अर्थांना एकाच शब्दाने व्यक्त करण्याच्या स्पष्टीकरणानेही तो ग्रंथ प्रवृत्त होतो. ज्याच्याद्वारे वाणीचे भेद इत्यादी लक्षणे असलेली क्रिया कल्पिली जाते, तो 'क्रियाकल्प' होय. तो वर्ण, पद, संबंध आणि पदार्थांच्या विभागाने अनेक प्रकारचा (बहुविकल्प) असल्यामुळे "क्रियाकल्पविकल्प" असे म्हटले आहे. आणि हे मूळ क्रियाकल्प ग्रंथाला अनुसरून म्हटले आहे. तो ग्रंथ एक लाख परिमाणाचा असून नळचर्या इत्यादींचे प्रकरण आहे. स्थान, करण इत्यादींच्या विभागाने आणि निरुक्तीच्या विभागाने ज्यांच्याद्वारे अक्षरांचे प्रभेद (विभाग) केले जातात, ते 'अक्षरप्रभेद' म्हणजे शिक्षा आणि निरुक्त होय. 'यांचे' म्हणजे वेदांचे. वेदांचेच पदांच्या रूपाने गायन करतो तो 'पदक'. त्या त्या शब्दाचे आणि त्याच्या अर्थाचे जे व्याकरण (स्पष्टीकरण) करते, ते 'व्याकरण' म्हणजे शब्दशास्त्र होय. भविष्यातील हितासाठी ज्याच्याद्वारे लोक प्रयत्न करत नाहीत किंवा इच्छा करत नाहीत, ते 'लोकायत' (चार्वाक शास्त्र) होय. कारण त्या ग्रंथाचा आश्रय घेऊन प्राणी पुण्यकर्मासाठी चित्त देखील उत्पन्न करत नाहीत. जो खर्च होतो तो 'वय', जो खर्च होत नाही तो 'अवय', जो अवय नाही तो 'अनवय' (अक्षय), म्हणजे आदि, मध्य आणि शेवटी कुठेही न थकता, न अडखळता त्या ग्रंथांना धारण करतो, पूर्ण करतो, असा अर्थ आहे. दोन नकार मूळ अर्थाकडे नेतात हे दर्शवण्यासाठी "अवय होत नाही" असे सांगून, तेथे अवय दाखवण्यासाठी "अवय...पे... शकत नाही" असे म्हटले आहे. 384. Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi. Abbhuggatoti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ. ३८४. 'गुरू' (जड/कठीण) म्हणजे स्वतःला त्यातून सोडवून जाणे कठीण असते. निंदा, क्रोध, उपालंभ (दोषारोप) इत्यादी अनर्थही उत्पन्न होतात. 'अब्भुग्गतो' (प्रसिद्ध झालेला) यामध्ये 'अभि' शब्दाच्या योगाने 'इत्थंभूताख्यान' (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे) या अर्थी द्वितीया विभक्तीचा (उपयोगवचनाचा) वापर झाला आहे. Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ dipaññāsamattato sāmā’’tiādi. Paṇidhimahato samādānamahatotiādinā paccekaṃ maha-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivaseneva veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisuddhāni suparibyattāni paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ. Tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti. ‘लक्षणे’ म्हणजे लक्षणांचे स्पष्टीकरण करणारे मंत्रपद. ‘अंतर्धान पावतात’ म्हणजे केवळ लक्षण-मंत्रच नव्हे, तर ब्राह्मणांच्या ज्ञानबलाच्या अभावामुळे इतरही (मंत्र) अनुक्रमाने अंतर्धान पावतात. तसेच ते म्हणतात, “एकशे एक अध्वर्यु, बावन्न साम” इत्यादी. ‘प्रणिधिमहतः’ (महान संकल्पाने), ‘समादानमहतः’ (महान समादानाने) इत्यादींमध्ये प्रत्येक ठिकाणी ‘मह’ (महान) हा शब्द जोडला पाहिजे. आणि त्याची प्रणिधि-महानता (संकल्पाची महानता) इत्यादी बुद्धवंश आणि चरियापिटक यांच्या वर्णनानुसारच समजून घेतली पाहिजे. ‘निष्ठा’ म्हणजे निष्पत्ती (पूर्णता). ‘जातिसामान्यतः’ म्हणजे लक्षण-जातीच्या लक्षणभावाच्या समानतेमुळे. कारण ज्याप्रमाणे बुद्धांची लक्षणे अत्यंत विशुद्ध, अत्यंत स्पष्ट आणि परिपूर्ण असतात, तशी चक्रवर्तींची नसतात. म्हणूनच म्हटले आहे, “केवळ त्या (लक्षणां)मुळेच कोणी बुद्ध होत नाही.” Abhirūpatā dīghāyukatā, appātaṅkatā brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti catūhi acchariyadhammehi. Dānaṃ piyavacanaṃ atthacariyā samānattatāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, sampatticakkehi sayaṃ vatteti, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa atthīti cakkavattī, appaṭihataṃ vā [Pg.168] āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavatī, appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī, khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī. Dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanatthena rājāti dhammarājā. Kopādīti ādi-saddena kāmalobhamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapadatthāvariyappatto. Daḷhabhattibhāvato vā janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto. Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ. अभिरूपता (सौंदर्य), दीर्घायुष्य, निरोगीपणा आणि ब्राह्मण इत्यादींना प्रिय व मनपसंत असणे, या चार आश्चर्यकारक गुणांमुळे. दान, प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता या चार संघहवस्तूंद्वारे (संग्रहवस्तूंद्वारे). ‘रंजन करणे’ म्हणजे प्रीती (आनंद) निर्माण करणे. चक्र म्हणजे चक्ररत्न फिरवतो (प्रवर्तित करतो) म्हणून तो ‘चक्रवर्ती’ होय; संपत्तीच्या चक्रांनी स्वतः चालतो आणि त्यांच्याद्वारे इतर प्राणीसमुदायाला चालवतो (प्रवर्तित करतो) म्हणून तो ‘चक्रवर्ती’ होय; परहित साधणाऱ्या इरियापथ-चक्रांचे (चार्यापथांचे) वर्तन ज्याच्याकडे आहे तो ‘चक्रवर्ती’ होय; किंवा जो अप्रतिहत अशा आज्ञारूपी चक्राला चालवतो तो ‘चक्रवर्ती’ होय; क्षत्रिय मंडळादी संज्ञित चक्राला (समूहाला) आपल्या वशात चालवतो तो ‘चक्रवर्ती’ होय. धर्माचे आचरण करतो म्हणून तो ‘धार्मिक’ होय. धर्मापासून विचलित न झाल्यामुळे तो ‘धम्म’ आहे आणि रंजनाचा (प्रजेला आनंद देण्याचा) अर्थ असल्यामुळे तो ‘राजा’ आहे, म्हणून तो ‘धम्मराजा’ होय. ‘क्रोधादी’ मधील ‘आदी’ शब्दाने काम, लोभ, मान, मद इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘विजितावी’ म्हणजे ज्याने विजय मिळवला आहे असा. कोणाकडूनही कंपित न होण्याच्या अर्थाने ‘जनपद-स्थैर्य प्राप्त झालेला’. किंवा दृढ भक्तीभावामुळे ज्याच्या राज्यात जनपद (लोक) स्थिरतेला प्राप्त झाले आहेत, तो ‘जनपद-स्थैर्य प्राप्त झालेला’ होय. आदरणीय भाव इत्यादींमुळे देखील चक्राचा ‘रत्न’ हा अर्थ समजून घ्यावा. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. किंवा रतीचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे, आदरणीय भाव इत्यादींच्या रती-जनक (आनंददायी) अर्थाने एकाच संग्रहात समाविष्ट असल्याने त्याचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केलेले नाही. Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva sakalaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniyaṃ paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kattabbakiccassa saṃvidhānato. Sesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe dese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanappaṭilābhavasena. Ussāhasattiyogo yena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito. Hatthiassaratanādīnaṃ mahānubhāvattā kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ (uggatejassa sukumāraparakkamassa pasannamukhassa sammukhe pāpuṇāti). Pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanapayogaṃ. Tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti. Tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi. Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa [Pg.169] ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷāradhanassa uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā. पण या रत्नांद्वारे चक्रवर्ती राजा ज्या ज्या गोष्टींचा अनुभव घेतो, ते ते दर्शवण्यासाठी “यांमध्ये तर” इत्यादी म्हटले आहे. ‘अजिताला जिंकतो’ कारण ते महान प्रभाव निर्माण करणाऱ्या कर्माच्या विपाकामुळे (निस्यंदभावामुळे) होते. हत्तीरत्न आणि अश्वरत्नावर आरूढ होऊन, त्यांच्या प्रभावाने सकाळच्या न्याहारीच्या आधीच संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा करून राजधानीत परत येत असल्यामुळे, तो विजित प्रदेशात यथासुख संचार करतो. परिणायकरत्नाद्वारे (सेनापतीरत्नाद्वारे) तो विजित प्रदेशाचे रक्षण करतो, कारण त्याच्याद्वारे तिथे तिथे कर्तव्यकर्माचे नियोजन केले जाते. ‘इतरांद्वारे’ म्हणजे मणिरत्न, स्त्रीरत्न आणि गृहपतीरत्नाद्वारे. त्यामध्ये, मणिरत्नाद्वारे एक योजन प्रमाणाच्या प्रदेशातील अंधार नष्ट करून प्रकाश दाखवणे इत्यादींद्वारे सुखाचा अनुभव घेतो, स्त्रीरत्नाद्वारे मानवी रूपाच्या पलीकडचे सौंदर्य पाहणे इत्यादींद्वारे, आणि गृहपतीरत्नाद्वारे इच्छित मणी, सुवर्ण, चांदी इत्यादी धन प्राप्त करण्याद्वारे. ‘उत्साहशक्तीचा योग’ कारण कोणाकडूनही खंडित न होणाऱ्या आज्ञाचक्राची सिद्धी होते. हत्ती, अश्व इत्यादी रत्नांच्या महान प्रभावामुळे आणि कोशसंपत्तीमुळे देखील प्रभावशक्तीची सिद्धी होत असल्यामुळे “हत्ती...पे... योग” असे म्हटले आहे. कारण उत्साहसंपत्ती असताना कोश (खजिना) स्वतःच प्राप्त होतो (उग्र तेज असलेल्या, सुकुमार पराक्रम असलेल्या आणि प्रसन्न मुख असलेल्या व्यक्तीच्या समोर तो प्राप्त होतो). ‘शेवटच्याद्वारे’ म्हणजे परिणायकरत्नाद्वारे. कारण ते सर्व राजकार्यांमध्ये कुशल आणि अचूक योजना करणारे असते. म्हणूनच म्हटले आहे, “मंत्रशक्तीचा योग”. त्रिविध शक्तीच्या योगाचे फळ परिपूर्ण होते, असा संबंध आहे. ‘इतरांद्वारे’ म्हणजे उर्वरित पाच रत्नांद्वारे. ‘अद्वेष कुशलमुळापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माच्या प्रभावाने’ म्हणजे अद्वेष नावाच्या कुशलमुळासह सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या वशाने उत्पन्न झालेल्या कर्माच्या प्रभावाने ती सौम्यतर रत्नजाती प्राप्त होतात. मध्यम रत्ने म्हणजे मणिरत्न, स्त्रीरत्न आणि गृहपतीरत्न होत. ती अलोभ...पे... कर्माच्या प्रभावाने प्राप्त होतात, कारण ती उदार धनाचा आणि उदार धनप्राप्तीच्या कारणाचा त्याग करण्याच्या संपदेमुळे (हेतूमुळे) मिळतात. शेवटचे म्हणजे परिणायकरत्न होय. कारण ते अमोह...पे... कर्माच्या प्रभावाने प्राप्त होते, कारण महाप्रज्ञेनेच चक्रवर्तीच्या राजकार्याचे संचालन केले जाऊ शकते. Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā. Tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānamindo, tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā saviggahañce vīriyaṃ siyā, taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, yamassa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā ‘‘parasenapamaddanā’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘sace’’tiādi. Tena parasenā hotu vā mā vā, te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katūpacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’tiādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyādenti. Tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassa yathāvuttadhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hoti, yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti, kusalapavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. शरण गेल्यामुळे आणि प्रतिपक्षाचा (शत्रूचा) नाश केल्यामुळे ते शूर आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "अभिरुकजातिका" (भयमुक्त स्वभावाचे). असुरांवर विजय मिळवून राहिल्यामुळे वीर असलेला देवांचा राजा शक्र (इंद्र), त्याचा अंगभूत असलेला देवपुत्र हा सैन्याचा भाग असल्यामुळे "वीरंगरूपा म्हणजे देवपुत्रासारखे शरीर असलेले" असे म्हटले आहे. 'स्वभाव' म्हणजे स्वभावभूत अर्थ. 'वीरकारण' म्हणजे वीरत्वाचे कारण. 'वीर्यमय शरीरासारखे' म्हणजे मूर्तिमंत वीर्यासारखे; जर वीर्याला शरीर असते, तर त्यासारखे, असा अर्थ आहे. शंका अशी आहे की, चक्रवर्ती राजाला कोणतीही विरोधी सेना (शत्रू सेना) नसते, जिचे त्याचे पुत्र दमन करतील, मग "परसैन्याचे दमन करणारे" असे का म्हटले आहे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "सचे" (जर) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे परसेना असो वा नसो, ते अशा प्रकारे महान प्रभावशाली आहेत हे दर्शविले आहे. 'धम्माने' म्हणजे स्वतः संपादन केलेल्या पुण्यधर्माने. कारण त्याने प्रेरित होऊन पृथ्वीवरील सर्व राजे सामोरे जाऊन "आपले स्वागत असो, महाराज!" इत्यादी म्हणून आपले राज्य चक्रवर्ती राजाला सोपवून देतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "तो या... पे... पृथ्वीवर राज्य करतो." परंतु अट्ठकथेमध्ये, त्या पूर्वोक्त धर्माचे दीर्घकाळ विपाकात (फळात) रूपांतर होण्यासाठी कारणीभूत असलेल्या, चक्रवर्तीच्या कर्तव्याने प्राप्त झालेल्या आणि प्रयोगसंपत्ती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धर्माला दर्शविण्यासाठी "प्राणाची हिंसा करू नये इत्यादी पंचशील धर्माने" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे "दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय" हे वचन चांगल्या प्रकारे समर्थित होते. कारण राग इत्यादी पापी धर्म उत्पन्न होऊन प्राण्यांच्या संतानाला (चित्तप्रवाहाला) झाकून आणि वेढून राहतात, कुशल प्रवृत्तीला रोखतात, म्हणून त्यांना "छदन" (आवरण) किंवा "छद" असे म्हटले आहे. Vivaṭṭetvā parivattetvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassāti pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvasiddhiyā. Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyavesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Purimasiddhīti [Pg.170] purimassa padassa atthasiddhi. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Dutiyasiddhīti buddhattasiddhi. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā (ma. ni. 1.150), ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150) ca āgatehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatā siddhi. Yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃ sambhavato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāvetīti. Sūrabhāvanti lakkhaṇavibhāvanena visadañāṇataṃ. "विवट्टेतवा" म्हणजे फिरवून किंवा उलटवून. पूजेची योग्यता सांगताना "जो पूजेस पात्र आहे तो अरहंत" असे म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे त्या पूजेच्या योग्यतेमुळे. कारण ते सम्यक्संबुद्ध आहेत, म्हणून ते अरहंत आहेत. बुद्धत्वाचे कारण असलेली 'विवट्टच्छदता' (आवरण दूर करणे) ही वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश करण्यापूर्वी बुद्धभाव सिद्ध करण्यासाठी सांगितली आहे. 'संसारचक्राचा (वट्टाचा) अभाव असल्यामुळे अरहंत' हे फळावरून हेतूचे अनुमान दर्शविणे आहे. 'आवरणाचा (छदनाचा) अभाव असल्यामुळे सम्यक्संबुद्ध' हे हेतूवरून फळाचे अनुमान दर्शविणे आहे. "विवट्ट (संसारचक्रापासून मुक्त) आणि विच्छद (आवरणरहित)" हे दोन हेतू सांगितले आहेत. 'दुसऱ्या वैशारद्याने' म्हणजे "स्वतःला क्षीणासव (आस्रवमुक्त) म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या..." इत्यादी (म. नि. १.१५०) सूत्रात आलेल्या वैशारद्याने (निर्भयतेने). 'पूर्वसिद्धी' म्हणजे पहिल्या पदाच्या अर्थाची सिद्धी. 'पहिल्याने' म्हणजे "स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुमच्या..." इत्यादी (म. नि. १.१५०) सूत्रात आलेल्या वैशारद्याने. 'दुसरी सिद्धी' म्हणजे बुद्धत्वाची सिद्धी. 'तिसऱ्या आणि चौथ्याने' म्हणजे "जे अंतरायिक (अडथळा आणणारे) धर्म आहेत..." इत्यादी (म. नि. १.१५०) आणि "ज्या अर्थासाठी (कल्याणासाठी)..." इत्यादी (म. नि. १.१५०) सूत्रात आलेल्या तिसऱ्या व चौथ्या वैशारद्याने. 'तिसरी सिद्धी' म्हणजे विवट्टच्छदनतेची (आवरण दूर करण्याची) सिद्धी. कारण अंतरायिक आणि नैर्याणिक (मुक्ती देणाऱ्या) धर्मांच्या यथार्थ उपदेशामुळे शास्त्यांचा (बुद्धांचा) 'विवट्टच्छद' (आवरणरहित) भाव जगात प्रकट झाला. 'पहिले धम्मचक्षू' म्हणजे पहिले पद भगवंतांच्या धम्मचक्षूची सिद्धी करते, कारण ते क्लेशरूपी शत्रूंचा आणि संसारचक्राच्या आऱ्यांचा नाश झाल्याचे दर्शविते. दुसरे पद 'बुद्धचक्षू' सिद्ध करते, कारण ते केवळ सम्यक्संबुद्धांमध्येच संभवते. तिसरे पद 'समंतचक्षू' (सर्वज्ञता चक्षू) सिद्ध करते, कारण ते वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश झाल्याचे दर्शविते. कारण "सम्यक्संबुद्ध" असे म्हणून "विवट्टच्छद" असे म्हणणे हे बुद्धत्व प्राप्त करून देणाऱ्या सर्व क्लेशांच्या प्रहाणालाच (नाशालाच) स्पष्ट करते. 'शूरभाव' म्हणजे लक्षणांच्या विश्लेषणाने प्राप्त झालेले स्पष्ट ज्ञान. 385. Gavesīti (dī. ni. ṭī. 1.287) ñāṇena pariyesanaṃ akāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento samānaṃ ānayi samāhari. Na sakkoti saṃkucite iriyāpathe yebhuyyena tesaṃ dubbibhāvanato. Kaṅkhatīti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha – ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsīsanatthataṃ vatvā idāni tassa saṃsayatthattameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’tiādi vuttaṃ. Tīhi dhammehi tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālussiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo. Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhāveṇikaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgacārubhāvaṃ vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhita-sampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti [Pg.171] puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu tassa vicāraṇā eva nāhosi. ३८५. "गवेसी" (दी. नि. टी. १.२८७) म्हणजे ज्ञानाने शोध घेतला. "समानयी" म्हणजे ज्ञानाने संकलन करत समान आणले, गोळा केले. संकुचित ईर्यापथात (शारीरिक हालचालींमध्ये) बहुतांश वेळा त्यांचे स्पष्ट आकलन करणे शक्य नसते. 'कंखति' या पदाचा अर्थ 'आकांक्षा करतो' असा आहे, हे सांगताना म्हटले आहे - "अहो! मी ते पाहावे, अशी इच्छा उत्पन्न करतो." 'किच्छति' म्हणजे थकतो किंवा कष्ट पावतो. 'कंखति' या पदाचा आधी इच्छेच्या अर्थाने उल्लेख करून, आता पर्यायी अर्थाने त्याचा संशयाचा अर्थ दर्शविताना "कांक्षेमुळे किंवा दुर्बल संशयामुळे म्हटले आहे" इत्यादी म्हटले आहे. 'तीन धर्मांनी' म्हणजे तीन प्रकारच्या संशयास्पद धर्मांनी. 'कालुष्यभाव' म्हणजे अप्रसन्नतेचे कारण असलेला गढूळपणा (मळभ). कारण भगवंतांचे कोशगत (कोशात लपलेले) आणि सर्व बुद्धांचे असाधारण लक्षण असलेले गुह्यांग हे अत्यंत शुद्ध सुवर्णमंडलासारखे असून, आपल्या सुंदर रचनेमुळे आणि आकृतीमुळे ते श्रेष्ठ गंधहत्तीच्या सुंदर सोंडेच्या सौंदर्याला, उमललेल्या सुवर्णकमळाच्या प्रज्वलित परागकणांच्या विलासाला आणि संध्याकाळच्या प्रकाशाने उजळलेल्या जलाशयाच्या वनामध्ये दिसणाऱ्या पूर्णचंद्रमंडळाच्या शोभेला आपल्या सौंदर्याने मागे टाकून शोभून दिसते; जे बाह्य व अंतर्गत मलाने मलाने मलिन न झाल्यामुळे, दीर्घकाळ उत्तम प्रकारे आचरलेल्या ब्रह्मचर्याच्या प्रभावामुळे आणि सुव्यवस्थित शरीरसंपत्तीमुळे लज्जास्पद असूनही लज्जास्पद वाटत नाही, म्हणूनच "भगवंतांचे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'पहूतभाव' म्हणजे विशालता किंवा रुंदी. कारण याच बाबतीत त्याला संशय होता, परंतु त्यांच्या पातळ, मऊ आणि सुकुमार इत्यादी गुणांबद्दल त्याला कोणतीही शंका नव्हती. Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttaṃ rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ, taṃ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Nīharitvāti pharitvā. "हिरिकरणोकास" म्हणजे लज्जा उत्पन्न होण्याचे स्थान. "छाया" म्हणजे प्रतिबिंब. ते कसे आहे? हे सांगताना "ऋद्धीने" इत्यादी म्हटले आहे. "छायारूप" म्हणजे भगवंतांचे प्रतिबिंबित रूप. आणि ते बुद्धसंतानापासून (बुद्धांच्या प्रत्यक्ष शरीरापासून) वेगळे असलेले केवळ एक रूपमात्र असून, भगवंतांच्या शरीराचा वर्ण, आकार आणि अवयव यांनी युक्त असलेले ऋद्धीमय प्रतिबिंब मात्र आहे; ते दाखवताना भगवंत स्वतःचे बुद्धरूप दिसणार नाही अशा प्रकारे करून दाखवतात. "नीहरित्वा" म्हणजे पसरवून किंवा बाहेर काढून. Kaṇṇasotānaṃ upacitatanutambalomatāya dhotarajatapanāḷikāsadisatā vuttā. Mukhapariyanteti kesante. कान आणि नाक यांच्या छिद्रांची त्वचा मऊ, पातळ आणि तांबूस केसांनी युक्त असल्यामुळे त्यांची तुलना धुतलेल्या चांदीच्या नळीशी केली आहे. "मुखपरियंत" म्हणजे केसांच्या टोकापाशी (कपाळाच्या सीमेवर). Kiriyākaraṇanti kiriyāya kāyikassa vācasikassa paṭipatti. Tatthāti tesu kiccesu. Dhammakathikānaṃ vattaṃ dassetuṃ bījaniggahaṇaṃ kataṃ. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagataṃ sikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti. "क्रियाकरण" म्हणजे क्रियेचे, म्हणजेच कायिक आणि वाचिक आचरण. "तथ" (तेथे) म्हणजे त्या कर्तव्यांमध्ये. धम्मकथिकांचे (धर्माचा उपदेश करणाऱ्यांचे) कर्तव्य दर्शविण्यासाठी पंखा हातात धरण्याचे सांगितले आहे. कारण अन्यथा, सर्व जगाचे अलंकार स्वरूप असलेले, परम उत्कर्षाला पोहोचलेले आणि शिक्षा व संयमाने युक्त असलेले बुद्धांचे मुखचंद्रमंडल झाकण्याची काहीच आवश्यकता नसते. Pattharitavitānaolambitagandhadāmakusumadāmake gandhamaṇḍalamāḷe. Pubbabhāgena paricchinditvāti ‘‘ettakaṃ velaṃ samāpattiyā vītināmessāmī’’ti evaṃ pavattena pubbabhāgena kālaṃ paricchinditvā. Paccayadāyakesu anurodhavasena parisaṃ ussādento vā paggaṇhanto, adāyakesu virodhavasena parisaṃ apasādento vā. पसरविलेल्या चांदव्यावर टांगलेल्या सुगंधी माळा आणि फुलांच्या माळा असलेल्या गंधमंडळमाळात (सुगंधी मंडपात). 'पुब्बभागेन परिच्छिन्दित्वा' (पूर्वभागाने परिच्छिन्न करून) म्हणजे 'मी एवढा वेळ समापत्तीमध्ये घालवीन' अशा प्रकारे पूर्वभागाने काळ मर्यादित करून. प्रत्ययदायकांवर (दान देणाऱ्यांवर) अनुग्रह करण्याच्या हेतूने परिषदेला (समुदायाला) उत्साहित किंवा प्रवृत्त करणे, आणि दान न देणाऱ्यांबद्दलच्या विरोधामुळे परिषदेला परावृत्त किंवा नापसंत करणे. Yogakkhemaṃ antarāyābhāvaṃ. Sabhāvaguṇenevāti yathāvuttaguṇeneva. Bhoto gotamassa guṇaṃ saviggahaṃ cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ vitthārena sandhāretuṃ appahontato. Bhavaggaṃ atinīcaṃ uparūpari sandhāretuṃ appahontato. योगक्खेम म्हणजे अंतरायाचा (अडथळ्यांचा) अभाव. 'सभावगुणेनेव' (स्वभावगुणानेच) म्हणजे आधी सांगितलेल्या गुणानेच. पूजनीय गोतमांच्या (भगवान बुद्धांच्या) सगुण (मूर्तिमंत) गुणाला अत्यंत संकुचित असलेले चक्रवाळ (ब्रह्मांड) विस्ताराने धारण करण्यास असमर्थ असल्यामुळे. भवाग्र (अस्तित्वाचे सर्वोच्च शिखर) अत्यंत खाली असल्यामुळे वरच्यावर धारण करण्यास असमर्थ असल्यामुळे. 386. Ṭhānagamanādīsu (dī. ni. ṭī. 2.35) bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃpatiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ pana bhagavato suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. Suvaṇṇapādukatalaṃ viya ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. ३८६. उभे राहणे, चालणे इत्यादींमध्ये (दी. नि. टी. २.३५) ज्यांचे पाय जमिनीवर चांगल्या प्रकारे आणि समतोलपणे टेकतात, ते 'सुप्पतिट्ठितपादो' (सुप्रतिष्ठित पाद) होत. भगवंतांच्या त्या सुप्रतिष्ठित पादत्वाला व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा ही' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अग्गतल' म्हणजे पायाच्या तळव्याचा अग्रभाग (पुढचा भाग). 'पण्हि' म्हणजे टाच. 'पस्स' म्हणजे पायाच्या तळव्याच्या दोन्ही बाजूंपैकी प्रत्येक बाजू किंवा दोन्ही बाजूंच्या कडा. सोन्याच्या पादुकेच्या तळव्याप्रमाणे सरळ टेकवले जाणारे. 'एकप्पहारेनेव' म्हणजे एकाच क्षणी. पाय टेकवताना संपूर्ण पाऊल जमिनीला स्पर्श करते. एकाच क्षणी संपूर्ण पाऊल जमिनीवरून वर उठते, अशी योजना आहे. Tatrāti [Pg.172] tāya suppatiṭṭhitapādatāya anupubbaninnāva acchariyabbhutaṃ idaṃ vuccamānaṃ nissandaphalaṃ. Vuttamevatthaṃ satthu tidivagamanena supākaṭaṃ kātuṃ ‘‘tathā hī’’tiādiṃ vatvā ‘‘na hī’’tiādinā taṃ samattheti. Tena paṭhamalakkhaṇatopi dutiyalakkhaṇaṃ mahānubhāvanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbopi cakkalakkhaṇasseva parivāro’’ti. Yugandharapabbatassa tāvatiṃsabhavanassa ca pakatipadanikkhepaṭṭhānupasaṅkamane neva buddhānaṃ, na devatānaṃ ānubhāvo, atha kho buddhānaṃ lakkhaṇānubhāvoti imamatthaṃ nidassitaṃ. Sīlatejena…pe… dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvenāti idampi lakkhaṇanibbattakammavisesakittanamevāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāvantehīti sabbapadesavantehi. तिथे 'तत्र' म्हणजे त्या सुप्रतिष्ठित पादत्वामुळे अनुक्रमाने उतार असणारे हे आश्चर्यकारक व अद्भुत असे सांगितले जाणारे निस्यंदफल (स्वाभाविक फळ) आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) त्रिदिव (तावतींस स्वर्गात) गमनाने हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'tathā hī' (तथा ही) इत्यादी सांगून 'na hī' (न ही) इत्यादींनी त्याचे समर्थन केले आहे. याद्वारे पहिल्या लक्षणापेक्षा दुसरे लक्षण अधिक महानुभाव (प्रभावशाली) आहे हे दर्शविले आहे. कारण ते पुढे सांगतील - 'अगदी चक्रवर्ती राजाच्या परिषदेपर्यंत सर्व काही चक्रलक्षणाचाच परिवार आहे.' युगंधर पर्वत आणि तावतींस भवनाच्या नैसर्गिक पाऊल ठेवण्याच्या स्थानांवर जाण्यात बुद्धांचा किंवा देवतांचा प्रभाव नसून, बुद्धांच्या लक्षणांचाच प्रभाव आहे, हा अर्थ येथे दर्शविला आहे. 'शीलतेजाने...पे... दहा पारमितांच्या प्रभावाने' हे देखील लक्षणांना उत्पन्न करणाऱ्या विशिष्ट कर्मांचे कीर्तनच आहे असे समजावे. 'सब्बावंतेहि' म्हणजे सर्व प्रदेशांनी युक्त. Nābhiparicchinnāti nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaparikkhepapaṭṭo. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvaḷibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. 'नाभिपरिच्छिन्ना' म्हणजे नाभीमध्ये (चाकाच्या मध्यभागात) परिच्छिन्न (मर्यादित) होऊन परिच्छेदाच्या रूपाने राहिलेली. 'नाभिमुखपरिक्खेपपट्टो' म्हणजे सामान्य चाकाच्या आसाला होणारा धक्का टाळण्यासाठी नाभीच्या तोंडावर ठेवण्याचा वेढणारा पट्टा. 'नेमिमणिका' म्हणजे नेमीवर (चाकाच्या धावेवर) ओळीने असलेल्या मण्यांसारख्या रेषा. Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti sirimukhaṃ. Nandīti dakkhiṇāvaṭṭaṃ. Sovattikoti sovattiaṅko. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purisahāri purisaṅgaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñcha parisibbito vā bījaniviseso. Vālabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ. 'संबहुलवारो' म्हणजे अनेक प्रकारच्या रेषाकृतींचे स्पष्टीकरण करणारा विभाग. 'सत्ती' म्हणजे शक्ती नावाचे शस्त्र. 'सिरिवच्छो' म्हणजे श्रीवत्स (मंगळचिन्ह). 'नंदी' म्हणजे उजवीकडे वळलेला शंख (दक्षिणावर्त). 'सोवत्तिको' म्हणजे स्वस्तिक चिन्ह. 'वतंसको' म्हणजे मुकुट किंवा फुलांचा हार. 'वड्ढमानकं' म्हणजे पुरुषाला शोभणारे आभूषण किंवा वर्धमानक चिन्ह. 'मोरहत्थको' म्हणजे मोराच्या पिसांचा झुबका किंवा मोराच्या पिसांनी शिवलेला विशिष्ट पंखा. 'वालबीजनी' म्हणजे चवरी. मोहरी इत्यादी आणि पूर्णघट (पाण्याने भरलेला घडा) व पूर्णपात्र. 'चक्रवाळ' असे म्हणून त्याचे मुख्य अवयव दर्शविण्यासाठी 'हिमवा, सिनेरु...पे... सहस्र' इत्यादी म्हटले आहे. Āyatapaṇhīti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā. 'आयतपण्हि' (लांब टाच) हे इतरांच्या टाचेच्या तुलनेत लांब असण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे, परंतु ती अतिशय लांब आहे असे नाही, म्हणून 'परिपुण्णपण्हि' (पूर्ण विकसित टाच) असे म्हटले आहे. टाचेचे लक्षण कशा प्रकारे परिपूर्ण असते, हे व्यतिरेक पद्धतीने दर्शविण्यासाठी 'यथा ही' इत्यादी म्हटले आहे. 'आरग्गेन' म्हणजे गोलाकार टोकाने. 'वट्टेत्वा' म्हणजे जसे सुबक गोल होईल तसे गोल करून. 'रत्तकम्बलगेण्डुकसदिसा' म्हणजे लाल लोकरीच्या चेंडूसारखी. Makkaṭassevāti vānarassa viya. Dīghabhāvena samataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chadikaniyyāsādiniyyāsasammissena telena. 'मक्कटस्सेव' म्हणजे माकडाप्रमाणे. लांबीच्या समानतेच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'निय्यासतैलेन' म्हणजे छताच्या डिंकासारख्या डिंकाने मिश्रित केलेल्या तेलाने. Talunāti [Pg.173] sukumārā. 'तलुना' म्हणजे सुकुमार (मऊ/कोमल). Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbeṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakāle aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti. 'चम्मेन' म्हणजे बोटांच्या मधील भागाला वेढणाऱ्या त्वचेने. 'पटिबद्धअङ्गुलन्तरो' म्हणजे बोटांमधील भाग एकत्र जोडलेला असणे (जालयुक्त बोटे). 'एकप्पमाणा' म्हणजे लांबीने समान आकाराची. 'यवलक्खण' म्हणजे बोटांच्या सांध्यांच्या आत वेढलेले यवाचे (सातूचे) चिन्ह. 'पटिविज्झित्वा' म्हणजे त्या त्या सांध्यांच्या समान स्थानामुळे बोटे पसरली असता ती एकमेकांना वेधल्यासारखी स्पर्श करून राहतात. Saṅkhā vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Sukhena pādā parivattanti pādanāmanādīsu, teneva gacchantānaṃ tesaṃ heṭṭhā pādatalāni dissanti. Tenāti gopphakānaṃ piṭṭhipādato uddhaṃ patiṭṭhitattā. Caturaṅgulamattañhi tāni uddhaṃ ārohitvā patiṭṭhahanti, niguḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ. घोट्यांना 'संखा' म्हणतात, ज्यांचे घोटे वर असतात ते 'उस्संखा' (उन्नत घोटे असलेले) पाय होत. 'पिट्ठिपादे' म्हणजे पायाच्या पाठीच्या (वरच्या भागाच्या) जवळ. पाय वाकवणे इत्यादींमध्ये पाय सहजपणे फिरतात, म्हणूनच चालताना त्यांच्या पायांचे तळवे खालून दिसतात. 'तेन' म्हणजे घोटे पायाच्या पाठीवरून वरच्या बाजूला स्थित असल्यामुळे. कारण ते सुमारे चार बोटे वर चढून स्थित असतात आणि ते गुप्त (न दिसणारे) असतात, इतरांप्रमाणे स्पष्ट दिसत नाहीत. दुसऱ्या ठिकाणी गमन होत असतानाही ते निश्चल असते, हे दर्शविण्यासाठी नाभीचा उल्लेख केला आहे. Yasmā eṇīmigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇīmigasadisajaṅghā’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi. ज्याअर्थी एणी मृगाचे (काळविटाचे) पाय चहूबाजूंनी समान मांस असलेले आणि अनुक्रमाने वरच्या बाजूला स्थूल (पुष्ट) असतात, म्हणून 'एणीमिगसदिसजङ्घा' (काळविटासारख्या जंघा/पिंडऱ्या असलेले) असे म्हटले आहे. 'परिपुण्णजङ्घो' म्हणजे चहूबाजूंनी मांसाच्या उपचयाने (वाढीने) परिपूर्ण पिंडऱ्या असलेले. म्हणूनच 'न एकतो' (एका बाजूने नाही) इत्यादी म्हटले आहे. Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitā janā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya. Vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya. Etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ cakkavattinañca itare sattā khujjā vāmanā cāti dasseti. 'एतेन' म्हणजे 'अनो नमन्तो' (न वाकता) इत्यादी वचनाने, गुडघ्यांपर्यंत सहज हात पोहोचणे स्पष्ट करणे हा याचा अर्थ आहे. 'अवसेसजना' म्हणजे या लक्षणाने रहित असलेले इतर लोक. खालच्या शरीराच्या तुलनेत वरचे शरीर लहान असल्यामुळे ते एकतर कुबडे (खुज्ज) असतात. किंवा वरच्या शरीराच्या तुलनेत खालचे शरीर लहान असल्यामुळे ते बुटके (वामन) असतात. याद्वारे सम्यक्संबुद्ध आणि चक्रवर्ती राजा यांना वगळता इतर सर्व प्राणी कुबडे किंवा बुटके असतात, हे दर्शविले आहे. Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti. 'ओहितं' म्हणजे समाहित (आत सामावलेले/अंतर्गत). तशा प्रकारे असलेले ते त्याने झाकलेले असते, म्हणून 'पटिच्छन्नं' (झाकलेले/कोशगत) असे म्हटले आहे. Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi. Svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇasaddoti adhippāyena paṭhamavikappaṃ vatvā tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇasaddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. 'सुवण्णवण्णो' (सुवर्णवर्ण) म्हणजे सोन्यासारखा वर्ण असलेला, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून 'जातिहिङ्गुलकेन' (शुद्ध हिंगुळाने) इत्यादी म्हटले आहे. हाच अर्थ आवृत्तीच्या नियमाने (पुनरावृत्तीने) देखील समजून घ्यावा. येथे 'वण्ण' शब्द शरीराचा वाचक आहे, या अभिप्रायाने पहिला पर्याय सांगून, परंतु तशा प्रकारच्या रूढीचा अभाव मनात ठेवून, 'वण्ण' शब्द वर्णधातूचा (रंगाचा) वाचक मानून दुसरा पर्याय सांगितला आहे. Rajoti [Pg.174] sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivaṭṭati, kathaṃ nhānādīti āha ‘‘hatthadhovanā’’tiādi. रजो म्हणजे सूक्ष्म धूळ. जल्ल म्हणजे मलीनता आणणारा धुळीचा संचय. म्हणूनच 'मळ किंवा' (मलं वा) असे म्हटले आहे. जर तो दूर होतो, तर स्नान इत्यादी कसे होते? यासाठी 'हात धुणे' (हत्थधोवन) इत्यादी म्हटले आहे. Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭāya ante. 'आवट्टपरियोसाने' (आवर्त-पर्यवसाने) म्हणजे प्रदक्षिणा-आवर्तनाच्या शेवटी. Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. ब्रह्मदेवाचे शरीर पुढे किंवा मागे न वाकता सरळच वर गेलेले असते, म्हणून 'ब्रह्माप्रमाणे सरळ शरीर असलेले' (ब्रह्मा विय उजुगत्तो) असे म्हटले आहे. 'पस्सवंका' (पार्श्ववक्र) म्हणजे उजव्या बाजूने किंवा डाव्या बाजूने वक्र (वाकलेले). Hatthapiṭṭhiādivasena satta ussadā etassāti sattussado. हाताची पाठ इत्यादींच्या आधारे ज्यांचे सात अवयव उन्नत (भरलेले) आहेत, ते 'सत्tuस्सदो' (सप्त-उत्सद - सात ठिकाणी भरलेले) होत. Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassevāti sīhassa viya. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Nānācittenāti vividhacittena. Puññacittenāti pāramitāpuññacittarūpena. Cittitoti sañjātacittabhāvo. सिंहाचा पूर्वार्ध (पुढचा भाग) म्हणजे 'सिंहपुब्बद्ध'. अवयवांच्या परिपूर्णतेमुळे ज्यांचे संपूर्ण शरीर सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे आहे, ते 'सिंहपुब्बद्धकायो' (सिंह-पूर्वार्ध-काय) होत. 'सीहस्सेव' म्हणजे सिंहाप्रमाणेच. 'सण्ठन्ति' म्हणजे स्थिर होतात/स्थित असतात. 'नानाचित्तेन' म्हणजे विविध चित्ताने. 'पुञ्ञचित्तेन' म्हणजे पारमिता-पुण्यचित्त रूपाने. 'चित्तितो' म्हणजे उत्पन्न झालेली चित्तवृत्ती. Dvinnaṃ koṭṭānamantaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ, piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā. 'द्विन्नं कोट्टानमन्तरं' (दोन खांद्यांमधील अंतर) म्हणजे दोन्ही पाठीच्या बाजूंच्या मधील भाग, पाठीच्या मध्यभागाचा वरील भाग. 'चितं परिपुण्णं' म्हणजे खोलगट नसून भरलेला, दोन्ही बाजूंच्या समतलतेमुळे परिपूर्ण असलेला. 'उग्गम्मा' म्हणजे वर येऊन (उद्गमित होऊन). Nigrodhaparimaṇḍalo viya parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo ekassa parimaṇḍalasaddassa lopaṃ katvā. Na hi sabbo nigrodho maṇḍalo. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’ti. Parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatakvassāti o-kārassa va-kārādesaṃ katvā vuttaṃ. वटवृक्षाच्या (निग्रोध) परिमंडळाप्रमाणे परिमंडळ असणे म्हणजे 'निग्रोधपरिमंडल', येथे एका 'परिमंडल' शब्दाचा लोप करून हा शब्द बनला आहे. कारण सर्वच वटवृक्ष गोल (परिमंडल) नसतात. म्हणूनच 'समान खोड आणि फांद्या असलेला वटवृक्ष' असे म्हटले आहे. किंवा 'परिमंडल' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे परिमंडळ असलेलाच वटवृक्ष घेतला जातो, म्हणून 'परिमंडल' शब्दाच्या लोपाशिवायही हाच अर्थ प्राप्त होतो, म्हणूनच 'वटवृक्षाप्रमाणे परिमंडळ' असे म्हटले आहे. 'यावतक्वस्स' हे 'ओ' काराचा 'व' कार आदेश करून म्हटले आहे. Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāliṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso. 'समवट्टितक्खन्धो' म्हणजे समान रीतीने सुवर्तुळाकार (सुबक) मान असलेले. क्रौंच पक्षाप्रमाणे लांब मान, बगळ्याप्रमाणे वक्र मान, डुकराप्रमाणे जाड मान अशी योजना आहे. 'सुवण्णालिङ्गसदिसो' म्हणजे सुवर्णमयी लहान मृदंगासारखा. Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena, hīnadhātukattā te bahvābādhā honti. 'रसग्गसग्गी' म्हणजे जे मधुर इत्यादी विविध रसांचे ग्रहण करतात, त्यांना आत प्रवेश देतात ते 'रसग्गसा' (रसवाहिन्या) होत; रसवाहिन्यांमध्ये ज्या श्रेष्ठ आहेत त्या 'रसग्गसग्गा' होत, आणि ज्यांच्याकडे त्या आहेत ते 'रसग्गसग्गी' (उत्कृष्ट रसवाहिन्या असलेले) होत. 'तेन' म्हणजे ओजाच्या (रसाच्या) प्रसाराने; हीन धातूचे (दुर्बळ प्रकृतीचे) असल्यामुळे ते बहुतांश आजारी असतात. ‘‘Hanū’’ti [Pg.175] sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhahanusadisaṃ, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa dhammakāyassa ca upamā nāma nihīnupamāva, natthi samānupamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi nihīnupamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tibhāgavasena maṇḍalatāya dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni. 'हनु' हे दातांच्या आधाराचे (जबड्याचे) नाव आहे, ते भगवंतांचे सिंहाच्या जबड्यासारखे आहे, म्हणून भगवंतांना 'सिंहहनु' (सिंहासारखा जबडा असलेले) म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी बुद्धांच्या रूपकायाची आणि धम्मकायाची उपमा ही केवळ कनिष्ठ उपमाच (निहीन उपमा) असते, समान उपमा नसते, मग अधिक उपमा कुठून असणार? म्हणून ही देखील कनिष्ठ उपमाच आहे हे दर्शवण्यासाठी 'तथ्य' इत्यादी म्हटले आहे. तीन भागांच्या आधारे गोलाकार असल्यामुळे ते द्वादशीच्या चंद्रासारखे आहेत. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭanti ca kakacaṃ adhippetaṃ. Visamāti visamasaṇṭhānā. दातांचा उंच-सखलपणा हा आतील आणि बाहेरील बाजूनेही समजून घेतला पाहिजे, केवळ टोकांवरूनच नव्हे. म्हणूनच 'लोखंडी पट्टीने कापलेल्या शंखाच्या तुकड्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे. 'अयपट्ट' म्हणजे करवत अभिप्रेत आहे. 'विसमा' म्हणजे विषम आकाराचे. Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā. Vatthunti ca akkharuppattiṭṭhānamāha. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṭṭhaṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro. तुटून-तुटून निघणाऱ्या स्वरामुळे 'छिन्नस्वरा' देखील. अनेक प्रकारांमुळे 'भिन्नस्वरा' देखील. कावळ्यासारख्या अप्रिय स्वरामुळे 'काकस्वरा' देखील. 'अपलिबुद्धत्ता' म्हणजे उपद्रवरहित स्थान असणे. 'वत्थु' (वस्तू/स्थान) म्हणजे अक्षरांच्या उत्पत्तीचे स्थान म्हटले आहे. 'अट्ठङ्गसमन्नागतो' (अष्टांगयुक्त) यातील आठ अंगे पुढे येतील. 'मञ्जुघोषो' म्हणजे मधुर स्वर असलेले. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Taṃ pītinti taṃ buddhagataṃ pītiṃ. Teneva nīhārena punappunaṃ pavattantaṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya ‘‘sattahi…pe… patiṭṭhāsī’’ti. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghāsatehi saddhi’’nti vuttaṃ. करवीक पक्षाचा आवाज ज्या प्राण्यांच्या कानावर पडतो, त्यांना तो आपल्या स्वराच्या समृद्धीने त्यांची मूळ प्रकृती विसरायला लावून, विवश करून स्वतःच्या वशमध्ये करतो, तो इतका मधुर असतो हे दर्शवण्यासाठी 'तत्रिदं' इत्यादी म्हटले आहे. 'तं पीतिं' म्हणजे त्या बुद्धविषयक प्रीतीला. त्याच पद्धतीने वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या प्रीतीला न सोडता, क्लेशांचे दमन केलेले, थेरांच्या सन्निध योग्य धम्मश्रवण प्राप्त केलेले, उपनिश्रय संपत्तीमुळे परिपक्व ज्ञान झालेले असल्यामुळे 'सात... पे... प्रतिष्ठित झाले' असे म्हटले आहे. सातशेच्या सुमारास अंतःपुरातील स्त्रियांसह पायीच थेरांच्या सन्निध गेल्यामुळे 'सातशे जंघांसह (पायांसह) एकत्र' असे म्हटले आहे. Abhinīlanettoti adhikanīlanetto. Adhikanīlatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nette nīlavaṇṇasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanettovā’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā. 'अभिनीलनेत्तो' म्हणजे अत्यंत निळे डोळे असलेले. आणि अत्यंत निळेपणा हा अतिशय निळ्या रंगाने समजून घ्यावा, डोळ्यात केवळ निळ्या रंगाच्याच अधिकतेमुळे नव्हे, म्हणूनच 'न सकलनीलनेत्तोवा' (पूर्णपणे निळे डोळे नसलेले) इत्यादी म्हटले आहे. पिवळा आणि लाल रंग हा पांढऱ्या मंडळातील रेषांमुळे, तर निळा, पांढरा आणि काळा रंग हा त्या त्या मंडळाच्या आधारे समजून घ्यावा. Cakkhubhaṇḍanti akkhidalanti keci, akkhidalapattanti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. 'चक्खुभण्डं' म्हणजे काही जण पापणी म्हणतात, तर इतर पापणीचे टोक म्हणतात. परंतु पापण्यांसह डोळ्यांचे बिंब असे समजले पाहिजे. कारण अशा प्रकारे बाहेर पडणारा सखोल प्रकाशही योग्य ठरतो. Uṇṇāsaddo [Pg.176] loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇaloma’’nti. Nalāṭamajjhajātāti nalāṭamajjhagatā. Odātatāya upamā, na mudutāya. Rajatapubbuḷakāti rajatamayatārakā. लोकात 'उण्णा' (ऊर्ण) हा शब्द सामान्यतः केसांचा (लोम) पर्याय आहे, परंतु येथे तो एका विशिष्ट केसाचा वाचक आहे, म्हणून 'उण्णलोमं' (ऊर्णा-लोम) असे म्हटले आहे. 'नलाटमज्झजाता' म्हणजे कपाळाच्या मध्यभागी असलेली. ही उपमा पांढरेपणासाठी (शुभ्रतेसाठी) आहे, मऊपणासाठी नाही. 'रजतपुब्बुळका' म्हणजे चांदीचे बुडबुडे (चांदीचे तारे). Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ bhagavati suppatiṭṭhitanti dassetuṃ ‘‘tathāgatassahī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kappasīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalasadisasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato tacopariyonaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya. दोन अर्थांच्या आधारे म्हटले आहे - ज्याअर्थी बुद्ध आणि चक्रवर्ती राजे हे परिपूर्ण कपाळ आणि परिपूर्ण शिरोबिंब असल्यामुळे 'उण्हिससीसा' (उष्णीष-शीर्ष) म्हटले जातात, म्हणून त्या दोन अर्थांच्या आधारे 'उण्हिससीसो' असे म्हटले आहे. आता ते दोन अर्थ भगवंतांच्या ठिकाणी चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित आहेत हे दर्शवण्यासाठी 'तथागतस्स ही' इत्यादी म्हटले आहे. सुकुमारतेमुळे आणि सुवर्णवर्णामुळे ते राजाने बांधलेल्या उष्णीष-पट्ट्याप्रमाणे (मुकुटाप्रमाणे) शोभून दिसते. 'कप्पसीसा' म्हणजे दोन भाग झालेले डोके. 'फलसीसा' म्हणजे फळासारखे डोके. 'अट्ठिसीसा' म्हणजे मांसाच्या अभावामुळे केवळ त्वचेने झाकलेले हाडांचे डोके. 'तुम्बसीसा' म्हणजे भोपळ्यासारखे डोके. 'पब्भारसीसा' म्हणजे पाठीमागच्या बाजूला झुकलेले डोके. 'पुरिमनयेen' म्हणजे पूर्वीच्या पद्धतीने (परिपूर्ण कपाळाच्या बाजूने). 'उण्हिसवेठितसीसो विय' म्हणजे उष्णीष-पट्ट्याने वेढलेल्या डोक्याच्या भागासारखे. 'उण्हिसं विय' म्हणजे कुशल कारागिराने तयार केलेल्या उष्णीष-मंडळासारखे. Kammanti yena yena kammena yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ, taṃ taṃ kammaṃ. Kammasarikkhakanti tassa tassa lakkhaṇassa taṃkammānurūpatā. Lakkhaṇanti tassa mahāpurisalakkhaṇassa aviparītasabhāvo. Lakkhaṇānisaṃsanti taṃ lakkhaṇapaṭilābhena laddhabbaguṇo. Imāni kammādīnīti imāni anantaraṃ vuttāni kammakammasarikkhakādīni dassetvā taṃ sarūpato vibhāvetvā kathetabbāni saṃvaṇṇakena. "कम्म" (कर्म) म्हणजे ज्या ज्या कर्माने जे जे लक्षण उत्पन्न झाले आहे, ते ते कर्म होय. "कम्मसरिक्खक" (कर्माची अनुरूपता) म्हणजे त्या त्या लक्षणाची त्या कर्माशी असलेली अनुरूपता होय. "लक्खण" (लक्षण) म्हणजे त्या महापुरुष लक्षणाचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय. "लक्खणानिसंस" (लक्षणाचे लाभ/फळ) म्हणजे ते लक्षण प्राप्त झाल्यामुळे मिळणारा गुण (फायदा) होय. "इमानि कम्मादीनि" (ही कर्मादी) म्हणजे ही नंतर सांगितलेली कर्म, कम्मसरिक्खक इत्यादी दर्शवून, त्याचे स्वरूप स्पष्ट करून भाष्यकाराने (संवरणकेन) सांगावे. Ratanavicittasuvaṇṇatoraṇaṃ tasmiṃ kāle manussaloke natthīti vuttaṃ ‘‘devanagare’’ti. Sabbaso supupphitasālarukkho asādhāraṇasobho manussūpacāre na labbhatīti āha ‘‘selantaramhī’’ti. Kiriyācāranti kāyikavācasikakiriyāpavattiṃ. त्या काळी मनुष्यलोकात रत्नांनी सुशोभित सोन्याचे तोरण नव्हते, म्हणून "देवनगरे" (देवलोकात/देवांच्या नगरात) असे म्हटले आहे. सर्व बाजूंनी बहरलेला, असाधारण सौंदर्याचा साल वृक्ष मानवी वस्तीत आढळत नाही, म्हणून "सेलन्तरम्हि" (पर्वतांच्या दरम्यान) असे म्हटले आहे. "किरियाचार" (क्रियाचार) म्हणजे कायिक (शारीरिक) आणि वाचिक (वाणीच्या) क्रियांची प्रवृत्ती होय. 387. Satatapāṭihāriyanti satataṃ carimabhave sabbakālaṃ lakkhaṇanibbattakakammānubhāvahetukaṃ buddhāveṇikaṃ pāṭihāriyaṃ. Buddhānaṃ atidūre pādaṃ nikkhipitukāmānampi nātidūre eva nikkhipanaṃ hotīti ‘‘na atidūre ṭhapessāmīti [Pg.177] uddharatī’’ti vuttaṃ. Pakatisañcaraṇavasenetaṃ vuttaṃ, tādisena pādena anekayojane ṭhapessāmīti uddharaṇampi hotiyeva. Atidūraṃ hītiādi pamāṇātikkame dosadassanaṃ. Evaṃ satīti evaṃ dakkhiṇapādavāmapādānaṃ yathādhippetapatiṭṭhitaṭṭhāne sati. Padavicchedoti padavāravicchedo. Yādisaṃ pasārento vāmapādassa uddharaṇaṃ patiṭṭhānañca, dakkhiṇapādassa tādisameva, iti nesaṃ uddharaṇapatiṭṭhānānaṃ samānato aññamaññabhāvena anūnānadhikatāya vuttaṃ ‘‘dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamita’’nti. ३८७. "सततपाटिहारिय" (सतत प्रातिहार्य) म्हणजे अंतिम जन्मात (चरिमभवे) सर्वकाळ लक्षणांना उत्पन्न करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे होणारे बुद्ध-अवेणिक (बुद्धांचे असाधारण) प्रातिहार्य होय. बुद्धांची पावले अतिशय दूर टाकण्याची इच्छा असली तरी ती अतिशय दूर पडत नाहीत, म्हणून "मी अतिशय दूर ठेवणार नाही, असे विचार करून पाऊल उचलतात" असे म्हटले आहे. हे नैसर्गिक चालण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे, अशा पावलाने अनेक योजने दूर पाऊल ठेवण्यासाठी उचलणे देखील होतेच. "अतिदूरं हि" इत्यादीद्वारे प्रमाणाचे उल्लंघन करण्यातील दोष दाखवला आहे. "एवं सति" म्हणजे अशा प्रकारे उजव्या आणि डाव्या पायांचे इच्छित स्थानी प्रस्थापन होत असताना. "पदविच्छेद" म्हणजे पावलांच्या अंतराचा विभाग होय. डावा पाय पुढे पसरताना जसे पाऊल उचलणे आणि ठेवणे होते, उजव्या पायाचेही तसेच होते; अशा प्रकारे त्यांच्या पाऊल उचलण्याच्या आणि ठेवण्याच्या समानतेमुळे, कमी किंवा जास्त न होता, "उजव्या पायाचे कार्य डाव्या पायाने नियमित केले जाते आणि डाव्या पायाचे कार्य उजव्या पायाने नियमित केले जाते" असे म्हटले आहे. Divāti upakaṭṭhāya velāya. Vihārabhattatthāyāti vihāre yathāvuddhaṃ gahetabbabhattatthāya. Pacchato āgacchantoti pakatigamanena pacchato āgacchanto. Okāsaṃ na labhatīti padanikkhepaṭṭhānaṃ na labhati. Ūrupariyāyo idha satthi-saddoti āha ‘‘na ūruṃ unnāmetī’’ti. Daṇḍaṅkusaṃ vuccati dīghadaṇḍo aṅkuso, tena rukkhasākhaṃ chindato purisassa yathā pacchābhāgena pādānaṃ osakkanaṃ hoti, evaṃ bhagavato pādā na osakkantīti āha ‘‘rukkhasākhāchedana…pe… osakkāpetī’’ti. Obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viyāti ābaddhaṭṭhānena anābaddhaṭṭhānena ca pādakhaṇḍaṃ koṭṭetvā thaddhaṃ karonto viya. Na ito cito ca cāletīti aparāparaṃ na cāleti. Ussaṅkhapādatāya sukheneva pādānaṃ parivattanato nābhito paṭṭhāya uparimakāyo na iñjatīti heṭṭhimakāyova iñjati. Tenāha ‘‘uparima…pe… niccalo hotī’’ti. Na jānāti aniñjanato. Kāyabalenāti gamanapayogasaṅkhātena kāyagatena visesabalena. Javagamanahetubhūtena vā kāyabalena. Tenāha ‘‘bāhā khipanto’’tiādi. Javena gacchanto hi bāhā khipati, sarīrato sedā muccanti. Nāgāpalokitavasenāti nāgassa apalokanamiva sakalakāyeneva parivattetvā apalokanavasena. "दिवा" म्हणजे जवळ आलेल्या वेळी (दुपारच्या वेळी). "विहारभत्तत्थाय" म्हणजे विहारात ज्येष्ठतेनुसार अन्न (भोजन) ग्रहण करण्यासाठी. "पच्छतो आगच्छन्तो" म्हणजे सामान्य गतीने मागे येणारा. "ओकासं न लभति" म्हणजे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा मिळत नाही. येथे 'सत्थि' हा शब्द मांडीचा (ऊरु) वाचक आहे, म्हणून "मांडी वर उचलत नाही" (न ऊरुं उन्नामेति) असे म्हटले आहे. "दण्डङ्कुस" म्हणजे लांब दांड्याचा अंकुश; त्याने झाडाची फांदी तोडणाऱ्या माणसाचे पाय जसे पाठीमागे घसरतात, तसे भगवंतांचे पाय पाठीमागे घसरत नाहीत, म्हणून "झाडाची फांदी तोडणे... पे... घसरवणे" असे म्हटले आहे. "ओबद्धानबद्धट्ठानेहि पादं कोट्टन्तो विय" म्हणजे बद्ध आणि अबद्ध भागांनी पायाचा तुकडा ठोकून तो कडक (ताठ) केल्यासारखे. "न इतो चितो च चालेति" म्हणजे इकडेतिकडे हलवत नाही. पायाचे घोटे उंच असल्यामुळे (उस्सङ्खपादता) पाय सहजपणे वळतात, त्यामुळे नाभीपासून वरचे शरीर हलत नाही, केवळ खालचे शरीरच हलते. म्हणूनच म्हटले आहे "वरचे... पे... निश्चल असते". न हलल्यामुळे समजत नाही. "कायबलेन" म्हणजे चालण्याच्या प्रयत्नाने युक्त असलेल्या शरीराच्या विशेष बलाने, किंवा वेगाने चालण्यास कारणीभूत असलेल्या शारीरिक बलाने. म्हणूनच "हात झटकत" इत्यादी म्हटले आहे. कारण वेगाने जाणारा माणूस हात झटकतो आणि शरीरातून घाम निघतो. "नागापलोकितवसेन" म्हणजे हत्तीप्रमाणे (नागाप्रमाणे) संपूर्ण शरीर फिरवून पाहण्याच्या पद्धतीने. Anāvaraṇañāṇassāti anāvaraṇañāṇabalena dassanassa. Anāvaraṇavāro pana kāye patiṭṭhitarūpadassanampi anāvaraṇamevāti dassanatthaṃ vutto. Indakhīlato paṭṭhāyāti nagaradvāre indakhīlato paṭṭhāya. Pakatiiriyāpathenevāti [Pg.178] onamanādiṃ akatvā ujukagamanādinā eva. Yadi evaṃ koṭṭhakadvāragehappavese kathanti āha ‘‘daliddamanussāna’’ntiādi. Parivattentenāti nipajjanatthaṃ kāyaṃ parivattentena. "अनावरणञाणस्स" म्हणजे अनावरण ज्ञानाच्या (अनावृत ज्ञानाच्या) बलाने होणारे दर्शन. "अनावरणवार" (अनावृत विभाग) हा शरीरावर असलेल्या रूपाचे दर्शन देखील अनावृतच आहे, हे दर्शवण्यासाठी सांगितला आहे. "इन्दखीलतो पट्ठाय" म्हणजे नगरद्वारातील इंद्रखिलापासून (इंद्रस्तंभापासून) सुरू करून. "पकतिइरियापथेनेव" म्हणजे वाकणे इत्यादी न करता, सरळ चालणे इत्यादी नैसर्गिक ईर्यापथानेच (शारीरिक स्थितीनेच). जर असे असेल, तर वेशीच्या दारातून किंवा घरात प्रवेश करताना कसे होते? म्हणून "गरीब लोकांच्या..." इत्यादी म्हटले आहे. "परिवत्तेन्तेन" म्हणजे झोपण्यासाठी शरीर फिरवणाऱ्याने. Hatthehi gahetvāti ubhohi hatthehi ubhosu kaṭippadesesu pariggahetvā. Patati nisīdanaṭṭhāne nipajjanavasena patati. Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinnoti pallaṅkamābhujitvā ukkuṭikanisajjāya uparimakāyaṃ heṭṭhimakāye patiṭṭhapentoyeva bhārīkaraṇavasena orimaṅgaṃ nissāya nisinno. Ghaṃsantoti ānisadadesena āsanaṭṭhānaṃ ghaṃsanto. Pārimaṅganti satthibhāgasammaddaṃ ānisadapadesaṃ. Tathevāti ghaṃsanto eva. Olambakaṃ dhārento viyāti olambakasuttaṃ otārento viya. Tena ujukameva nisīdanamāha. Sarīrassa garukabhāvahetūnaṃ dūrato samupāyitabhāvena sallahukabhāvato tūlapicuṃ ṭhapento viya. "हत्थेहि गहेत्वा" म्हणजे दोन्ही हातांनी कंबरेच्या दोन्ही बाजूंना पकडून. "पतति" म्हणजे बसण्याच्या ठिकाणी झोपण्याच्या उद्देशाने पडणे (शरीर टेकवणे). "ओरिमं अङ्गं निस्साय निसिन्नो" म्हणजे मांडी घालून (पल्लङ्क) किंवा उकिडवे बसून, वरचे शरीर खालच्या शरीरावर प्रस्थापित करत, भार देण्याच्या उद्देशाने खालच्या अंगाचा (ओरिमङ्ग) आश्रय घेऊन बसलेला. "घंसन्तो" म्हणजे नितंबाच्या भागाने (आनिसददेसेन) आसनाच्या जागेला घासणारा. "पारिमङ्गं" म्हणजे मांडीच्या भागाला दाबणारा नितंबाचा प्रदेश. "तथेव" म्हणजे त्याचप्रमाणे घासणारा. "ओलम्बकं धारेन्तो विय" म्हणजे ओळंबा (ओळंब्याची दोरी) खाली सोडल्याप्रमाणे. याद्वारे सरळ बसणे सांगितले आहे. शरीराच्या जडपणाचे हेतू दूर झाल्यामुळे अत्यंत हलकेपणा आल्याने, जणू कापसाचा गोळा (तुलपिचु) ठेवल्याप्रमाणे. Appesakkhānaṃ mahānubhāvagehappavese siyā chambhitattaṃ, cittakkhobho, darathavasena nānappakārakappanaṃ, bhayavasena taṇhāvasena paritassanaṃ, taṃ sabbaṃ bhagavato natthīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘na chambhatī’’tiādi (ma. ni. 2.387) vuttanti āha ‘‘na chambhatī’’tiādi. अल्प प्रभाव असलेल्या लोकांचा (अप्पेसक्खानं) जेव्हा महानुभाव (मोठ्या प्रभावाच्या) घरात प्रवेश होतो, तेव्हा त्यांच्यात थरकाप (चम्भितत्त), चित्ताचा क्षोभ, त्रासामुळे विविध प्रकारच्या कल्पना, आणि भयामुळे किंवा तृष्णेमुळे व्याकुळता निर्माण होऊ शकते; हे सर्व भगवंतांच्या ठिकाणी नसते, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "न चम्भति" (तो थरथरत नाही) इत्यादी (म. नि. २.३८७) म्हटले आहे, म्हणून "न चम्भति" इत्यादी म्हटले आहे. Udakaṃ dīyati etenāti udakadānaṃ, bhiṅkārādi udakabhājanaṃ. Baddhaṃ katvāti hatthagatamattikaṃ viya attano vase avattantaṃ katvā. Parivattetvāti kujjitvā. Vichaḍḍayamāno udakassa vikkhipanavasena chaḍḍayamāno. "उदकं दीयति एतेन" (ज्याने पाणी दिले जाते) म्हणजे उदकदान, म्हणजेच झारी (भिङ्कार) इत्यादी पाण्याचे भांडे. "बद्धं कत्वा" (बद्ध करून) म्हणजे हातात घेतलेल्या मातीप्रमाणे स्वतःच्या नियंत्रणात न राहणारे करून. "परिवत्तेत्वा" म्हणजे पालथे करून (कुज्जित्वा). "विछड्ढयमानो" म्हणजे पाणी विखरून टाकण्याच्या उद्देशाने टाकणारा. Tathā na gaṇhāti, byañjanamattāya eva gaṇhanto. Bhattaṃ vā amanāpanti ānetvā yojanā. Byañjanena ālopaatināmanaṃ, ālopena byañjanaatināmananti imesu pana dvīsu paṭhamameva asāruppatāya aniṭṭhaṃ vajjetabbanti pāḷiyaṃ paṭikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Sabbatthevāti sabbasmiṃ āharitabbavatthusmiṃ supaṇītabhāvena raso pākaṭo hoti ñāṇena pariññātattā. Rasagedho pana natthi setughātattā. तशा प्रकारे ग्रहण करत नाहीत, केवळ व्यंजनाच्या (भाजी/चटणी इत्यादी) योग्य प्रमाणातच ग्रहण करतात. "किंवा नापसंत अन्न" (भत्तं वा अमनापं) असे आणून जोडणे करावे. "व्यंजनाने घासाचे उल्लंघन करणे" आणि "घासाने व्यंजनाचे उल्लंघन करणे" या दोन्हीपैकी पहिलेच अयोग्य असल्यामुळे अनिष्ट मानून वर्ज्य करावे, हे पाळीमध्ये नाकारले आहे असे समजावे. "सब्बत्थेव" (सर्वत्रच) म्हणजे ग्रहण करावयाच्या सर्वच वस्तूंमध्ये उत्तम प्रकारे रस (चव) प्रकट होतो, कारण तो ज्ञानाने पूर्णपणे जाणलेला असतो. परंतु, सेतूचा (तृष्णेच्या पुलाचा) नाश झाल्यामुळे रसाची आसक्ती (रसगेध) मात्र नसते. Assāti ‘‘neva davāyā’’tiādipadassa. Vuttametanti ‘‘visuddhimagge vinicchayo āgato’’ti sabbāsavasutte (ma. ni. 1.23) saṃvaṇṇayantena vuttametaṃ, tasmā [Pg.179] na ettha taṃ vattabbanti adhippāyo, tasmā yo tasmiṃ tasmiṃ vinicchaye visesavādo icchitabbo. So paramatthamañjūsāya visuddhimaggavaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo. Pattassa gahaṇaṭṭhānanti hatthena pattassa gahaṇapadesaṃ. Vinivattitvāti patte sabbaṃ āmisagataṃ saddhiṃ bhattena vinivattitvā gacchati. Pamāṇātikkantanti kelāyanavasena atikkantapamāṇaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti. Cīvarabhogantaranti cīvarapaṭalantaraṃ. Udarena akkamitvāti udareneva sannirumbhitvā. ‘अस्सा’ (आस्वाद) हा ‘नेव दवाय’ (मजेसाठी नाही) इत्यादी पदाचा अर्थ आहे. ‘हे म्हटले आहे’ म्हणजे ‘विशुद्धिमार्गात निर्णय आला आहे’ असे सब्बासव सुत्ताच्या (म. नि. १.२३) वर्णनात म्हटले आहे, म्हणून येथे ते सांगण्याची गरज नाही असा अभिप्राय आहे. म्हणून त्या त्या निर्णयामध्ये जो विशेष वाद (स्पष्टीकरण) अपेक्षित आहे, तो ‘परमत्थमंजूषा’ नावाच्या विशुद्धिमार्ग-टीकेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. ‘पत्तस्स गहणट्ठाणं’ (पात्राचे ग्रहणस्थान) म्हणजे हाताने पात्र पकडण्याची जागा. ‘विनिवत्तित्वा’ (बाजूला करून) म्हणजे पात्रातील सर्व आमिष (अन्न) भातासह बाजूला करून जातो. ‘पमाणातिक्कन्तं’ (प्रमाणाबाहेर) म्हणजे आसक्तीपोटी प्रमाणाचे उल्लंघन करून रक्षण करतो. ‘चीवरभोगन्तरं’ म्हणजे चीवराच्या थरांच्या दरम्यान. ‘उदरेन अक्कमित्वा’ (पोटाने दाबून) म्हणजे पोटानेच दाबून धरून। Appattakālaṃ abhimukhaṃ nāmeti upanāmetīti atināmeti, pattakālaṃ atikkāmento nāmeti apanetīti atināmeti. Ubhayampi ekajjhaṃ gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘na ca anumodanassa kālamatināmetī’’ti vuttanti dassento ‘‘yo hī’’tiādimāha. जो वेळ आलेली नाही (अप्राप्त काळ) ती समोर आणतो किंवा जवळ आणतो, त्याला ‘अतिनामेति’ म्हणतात; किंवा प्राप्त झालेली वेळ ओलांडून पुढे नेतो किंवा दूर करतो, त्याला ‘अतिनामेति’ म्हणतात. या दोन्ही अर्थांना एकत्र घेऊन पाळीमध्ये ‘आणि अनुमोदनाची वेळ घालवत नाही’ (न च अनुमोदनस्स कालमतिनामेति) असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘यो हि’ (जो खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे। Vegagamanena paṭisaṃmuñcitvā dhāvitvā gacchati. Accukkaṭṭhanti ativiya uddhaṃ katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yo hi yāva hanukaṭṭhito…pe… hotī’’ti. Accokkaṭṭhanti ativiya heṭṭhā katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yāva gopphakā otāretvā’’ti. Ubhato ukkhipitvāti dakkhiṇato vāmatoti ubhosu passesu uttarāsaṅgaṃ ukkhipitvā. Thananti dakkhiṇathanaṃ. वेगाने जाण्याने (कपडे) सावरून धावत जातो. ‘अच्चुक्कट्ठं’ (अत्यंत वर ओढलेले) म्हणजे अत्यंत वर करून ओढून पांघरलेले. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘जो हनुवटीच्या हाडापर्यंत... पे... असतो.’ ‘अच्चोक्कट्ठं’ (अत्यंत खाली ओढलेले) म्हणजे अत्यंत खाली करून ओढून पांघरलेले. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘घोट्यापर्यंत खाली उतरवून.’ ‘उभतो उक्खिपित्वा’ (दोन्ही बाजूंनी वर करून) म्हणजे उजवीकडून आणि डावीकडून अशा दोन्ही बाजूंनी उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) वर करून. ‘थणं’ (स्तन) म्हणजे उजवा स्तन। Vissaṭṭhoti vimutto. Tenāha ‘‘vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo’’ti. Yasmā amuttavādino vacanaṃ avissaṭṭhatāya na siniyhati, na evaṃ muttavādinoti āha ‘‘siniddho’’ti. Viññeyyoti suparibyattatāya akkharato ca byañjanato ca viññātuṃ sakkuṇeyyo. Tenāha ‘‘pākaṭo’’ti. Viññāpaniyoti vijānitabbo. Byañjanavaseneva cettha viññeyyatā veditabbā ghosassa adhippetattā. Madhuroti piyo pemanīyo apalibuddho. Savanamarahati, savanassa sotassa hitoti vā savanīyo. Sampiṇḍitoti sahito. Bhagavato hi saddo uppattiṭṭhānakatāsañcitattā sahitākāreneva āpāthamāgacchati, na ayosalākāya pahaṭakaṃsathālaṃ viya vippakiṇṇo. Tenāha ‘‘avisārī’’ti. Gambhīroti yathā gambhīravatthuparicchindanena ñāṇassa gambhīrasamaññā, evaṃ gambhīraṭṭhānasambhavato saddassa gambhīrasamaññāti āha ‘‘gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito’’ti[Pg.180]. Ninnādavāti savisesaṃ ninnādavā. Svāyaṃ viseso gambhīrabhāvasiddhoti āha ‘‘gambhīrattāyeva cesa ninnādī’’ti. Evamettha cattāri aṅgāni caturaṅganipphādīni veditabbāni. Akāraṇā mā nassīti buddhānubhāvena viya sarassa parisapariyantatā vuttā, dhammatāvaseneva pana sā veditabbā tassa mūlakāraṇassa tathā avaṭṭhitattā. ‘विस्सट्ठो’ (स्पष्ट/मुक्त) म्हणजे मुक्त. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘मुक्त (स्पष्ट) असल्यामुळेच तो समजण्याजोगा (विज्ञेय) आहे.’ कारण जो मुक्तपणे बोलत नाही (अमुक्तवादी) त्याचे वचन अस्पष्टतेमुळे मधुर (स्निग्ध) वाटत नाही, परंतु मुक्तपणे बोलणाऱ्याचे (मुक्तवादी) तसे नसते, म्हणून ‘स्निग्धो’ (मधुर) असे म्हटले आहे. ‘विज्ञेय’ म्हणजे अत्यंत स्पष्टतेमुळे अक्षरावरून आणि व्यंजनावरून समजून घेण्यास योग्य. म्हणूनच ‘पाकटो’ (स्पष्ट) असे म्हटले आहे. ‘विज्ञापनीय’ म्हणजे जाणून घेण्याजोगा. येथे व्यंजनाच्या आधारेच विज्ञेयता समजून घ्यावी, कारण येथे आवाजाचा (घोष) अभिप्राय आहे. ‘मधुर’ म्हणजे प्रिय, प्रेमळ आणि अडथळारहित. जो ऐकण्यास योग्य आहे, किंवा ऐकण्यास (कानाला) हितकारक आहे, तो ‘सवनीय’ (श्रवणीय) होय. ‘सम्पिण्डितो’ म्हणजे एकत्रित. कारण भगवंतांचा आवाज हा उत्पत्तीच्या स्थानावरून संचित झाल्यामुळे एकत्रित स्वरूपातच कानावर पडतो, लोखंडी सळईने ठोकलेल्या काशाच्या थाळीसारखा विखुरलेला नसतो. म्हणूनच ‘अविसारी’ (न विखुरणारा) असे म्हटले आहे. ‘गंभीर’ म्हणजे ज्याप्रमाणे गंभीर विषयाचे आकलन केल्याने ज्ञानाला ‘गंभीर’ ही संज्ञा मिळते, त्याचप्रमाणे गंभीर स्थानातून उत्पन्न होत असल्यामुळे आवाजाला ‘गंभीर’ ही संज्ञा मिळते, म्हणून ‘गंभीर म्हणजे गंभीर स्थानातून उत्पन्न झालेला’ असे म्हटले आहे. ‘निन्नादवा’ म्हणजे विशेष घुमणारा. हा विशेष गुण गंभीरतेमुळेच सिद्ध होतो, म्हणून ‘गंभीरतेमुळेच तो घुमणारा आहे’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे येथे चार अंगे चार अंगांना निष्पन्न करणारे समजून घ्यावेत. ‘विनाकारण नष्ट होऊ नये’ याद्वारे बुद्धानुभावाप्रमाणेच आवाजाची परिषदेच्या मर्यादेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता सांगितली आहे, परंतु ती केवळ धम्मतेमुळेच (नैसर्गिक नियमामुळेच) समजून घ्यावी, कारण त्याचे मूळ कारण तसेच स्थित आहे। Paccosakkitvāti paṭinivattitvā. Samussitakañcanapabbataṃ viya upari indanīlaratanavitatasikhaṃ vijjullatābhūsitaṃ. Mahāpathavīādayo satthuguṇapaṭibhāgatāya nidassanaṃ, kevalaṃ mahantatāmattaṃ upādāya nidassitā. ‘पच्चोसक्कित्वा’ (मागे सरकून) म्हणजे मागे फिरून. जणू काही वर इंद्रनील रत्नांचे शिखर पसरलेला आणि विजेच्या लतेने सुशोभित असलेला उंच सोन्याचा पर्वतच. महापृथ्वी इत्यादी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांच्या तुलनेसाठी उदाहरणे आहेत, ती केवळ त्यांच्या विशालतेचा आधार घेऊन दर्शविली आहेत। 390. Appaṭisaṃviditoti anārocito. Āgamanavasena cettha paṭisaṃveditanti āha ‘‘aviññātaāgamano’’ti. Uggatabhāvanti kulabhogavijjādīhi uḷārabhāvaṃ. Anuddayasampannāti kāruṇikā. ३९०. ‘अप्पटिसंविदितो’ म्हणजे न कळवलेला (असूचित). येथे येण्याच्या संदर्भात कळवले गेले आहे, म्हणून ‘अविज्ञात आगमन असलेला’ (ज्याचे येणे माहीत नव्हते असा) असे म्हटले आहे. ‘उग्गतभावं’ (उच्च दर्जा) म्हणजे कूळ, संपत्ती, विद्या इत्यादींमुळे प्राप्त झालेली थोरवी. ‘अनुद्दयसम्पन्ना’ म्हणजे कारुणिक (दयेने युक्त)। 391. Sahasāva okāsakaraṇena uccakulīnatā dīpitā hotīti āha ‘‘vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā’’tiādi. ३९१. अचानक जागा करून देण्याने उच्च कुलीनता स्पष्ट होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘वेगाने उठून, दोन भागात विभागून’ इत्यादी म्हटले आहे। Nārisamānanāmanti itthiatthajotakanāmaṃ. Tenāha ‘‘itthiliṅga’’nti. Avhātabbāti kathetabbā. ‘नारीसमाननामं’ म्हणजे स्त्रीवाचक अर्थ प्रकट करणारे नाव. म्हणूनच ‘स्त्रीलिंग’ असे म्हटले आहे. ‘अव्हातब्बा’ म्हणजे सांगण्यास योग्य (किंवा संबोधण्यास योग्य)। 394. Ekanīhāreneva aṭṭha pañhe byākaronto. ‘‘Pubbenivāsaṃ…pe… pavuccatī’’ti iminā pubbenivāsassa viditakāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘tassa pubbenivāso pākaṭo’’ti. Dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ tassa paribhaṇḍañāṇabhāvato yathākammūpagañāṇassa. ‘‘Jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito’’ti ca vuttattā munīti asekkhamuni idhādhippetoti āha ‘‘arahattañāṇamoneyyena samannāgato’’ti. ३९४. एकाच पद्धतीने आठ प्रश्नांचे उत्तर देताना. ‘पुब्बेनिवासं (पूर्वजन्म)... पे... म्हटले जाते’ याद्वारे पूर्वजन्माच्या ज्ञानाचे कारण सांगितले आहे, म्हणून ‘त्याचा पूर्वजन्म प्रकट आहे’ असे म्हटले आहे. दिव्यचक्षू ज्ञानाविषयी सांगितले आहे, कारण ते यथाकम्मूपग ज्ञानाचे (कर्मानुसार गती जाणण्याच्या ज्ञानाचे) पूरक ज्ञान आहे. ‘जातीचा (जन्माचा) क्षय प्राप्त झालेला, अभिज्ञेने परिपूर्ण’ असे म्हटल्यामुळे, येथे ‘मुनी’ शब्दाने ‘असेक्ख मुनी’ (अर्हत मुनी) अभिप्रेत आहे, म्हणून ‘अर्हत्त्व-ज्ञानरूपी मुनिभावाने युक्त असलेला’ असे म्हटले आहे। Kilesarāgehi kilesavivaṇṇatāhi. Jātikkhayappattattā ‘‘atho jātikkhayaṃ patto’’ti vuttattā. Abhijānitvāti abhivisiṭṭhatāya aggamaggapaññāya ñatvā. Idāni paṭisambhidāyaṃ āgatanayena pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyāsamāpattīnaṃ pāragamanena pāragūti ayamettha atthoti dassetuṃ ‘‘pāragūti vā’’tiādi vuttaṃ. Abhiññeyyadhammānaṃ jānanavasena abhiññāpāragū. Tādisoti yādiso ‘‘pāragū sabbadhammāna’’nti padadvayena [Pg.181] vutto, tādiso. Chahi ākārehīti pajānanādīhi yathāvuttehi chahi ākārehi. क्लेशरूपी रागांमुळे किंवा क्लेशरूपी मलिनतेमुळे. जन्माचा क्षय प्राप्त झाल्यामुळे ‘आणि जन्माचा क्षय प्राप्त झालेला’ असे म्हटले आहे. ‘अभिज्ञानित्वा’ (विशेष रूपाने जाणून) म्हणजे अतिविशिष्ट अशा अग्र मार्गज्ञानाने (अर्हत् मार्गज्ञानाने) जाणून. आता प्रतिसंभिदामध्ये आलेल्या पद्धतीने परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), भावना (विकास) आणि साक्षात्काराच्या समापत्तींच्या पार जाण्याने ‘पारगू’ (पार गेलेला) हा येथे अर्थ आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘पारगू किंवा’ इत्यादी म्हटले आहे. अभिज्ञेय (जाणून घेण्यास योग्य) धर्मांना जाणण्याच्या दृष्टीने ‘अभिज्ञा-पारगू’ (अभिज्ञेमध्ये पारंगत). ‘तादिसो’ (तसा) म्हणजे जसा ‘सर्व धर्मांच्या पार गेलेला’ या दोन पदांनी सांगितला आहे, तसा. ‘सहा आकारांनी’ म्हणजे प्रजानन (विशेष रूपाने जाणणे) इत्यादी वर सांगितलेल्या सहा प्रकारांनी। Kāmañcettha dve eva pucchāgāthā dve ca vissajjanāgāthā, pucchāpaṭipāṭiyā pana asaṅkarato ca vissajjanaṃ pavattati, taṃ niddhāretuṃ kiṃ panātiādi vuttaṃ. Vedehi gatattāti vedehi maggañāṇehi pāraṅgatattā. Pubbenivāsantiādīhi vijjānaṃ atthitāya bodhitattā. Pāpadhammānanti chattiṃsapāpadhammānaṃ sotthānaṃ maggaṃ pāpanena nissesato sodhitattā. जरी येथे दोनच प्रश्नगाथा आणि दोनच उत्तरगाथा आहेत, तरीही प्रश्नांच्या अनुक्रमानुसार कोणताही गोंधळ न होता उत्तर दिले जाते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ‘परंतु काय...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘वेदेहि गतत्ता’ (वेदांद्वारे गेलेला) म्हणजे वेदांद्वारे म्हणजेच मार्गज्ञानांद्वारे पार गेलेला असल्यामुळे. पूर्वजन्म इत्यादी विद्यांच्या अस्तित्वामुळे बुद्धत्व प्राप्त झाल्यामुळे. ‘पापधम्मां’ म्हणजे छत्तीस पापधर्मांच्या स्रोतांना मार्गाच्या प्राप्तीने पूर्णपणे शुद्ध केल्यामुळे। 395. Dhammo nāma arahattamaggo kusaladhammesu ukkaṃsapāramippattiyā ukkaṭṭhaniddesena. Tassa anurūpadhammabhāvato anudhammo nāma heṭṭhimamaggaphaladhammā. Yo satthu santike dhammaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati, so tathāgataṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭheti nāma. Yo pana paṭipajjanto ca dandhābhiññatāya kammaṭṭhānasodhanatthaṃ antarantarā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekavāraṃ kathāpeti, so ettāvatā dhammādhikaraṇaṃ tathāgataṃ viheṭhetīti na vattabbo. Na hi bhagavato dhammadesanāya parissamo atthi, ayañca attho mahāsudassanasuttādīhi (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo, tasmā – ‘‘saccadhammassa anudhamma’’nti vattabbe vuttameva byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha parinibbāyīti parakāle cettha parinibbānampi saṅgayhati, taṃ pana imasmiṃ gahitameva hotīti āha ‘‘desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahita’’nti. ३९५. ‘धम्म’ म्हणजे कुशल धम्मांमध्ये उत्कृष्ट पारमिता प्राप्तीसाठी उत्कृष्ट निर्देश असलेला अर्हत् मार्ग होय. त्याच्या अनुरूप धम्मभावामुळे ‘अनुधम्म’ म्हणजे कनिष्ठ मार्ग आणि फल धम्म होत. जो शास्त्यांच्या सन्निध धम्म ऐकून, उपदेशिल्याप्रमाणे आचरण करत नाही, तो तथागतांना धम्माच्या बाबतीत त्रास देतो असे म्हटले जाते. परंतु जो आचरण करत असताना, मंद प्रज्ञेमुळे (दंधाभिज्ञतेमुळे) कम्मट्ठानाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी वेळोवेळी भगवंतांकडे जाऊन अनेक वेळा चर्चा करतो, त्याला एवढ्यावरून ‘धम्माच्या बाबतीत तथागतांना त्रास देणारा’ असे म्हणता येणार नाही. कारण भगवंतांना धम्मदेशना देण्याचा कोणताही थकवा नसतो, आणि हा अर्थ महासुदस्सन सुत्त इत्यादींद्वारे (दी. नि. २.२४१ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणून – ‘सच्चधम्माचा अनुधम्म’ असे म्हणायचे असताना, व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी ‘आणि तू मला धम्माच्या बाबतीत त्रास दिला नाहीस’ असे म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. तेथे ‘परिनिब्बायी’ म्हणजे नंतरच्या काळातील परिनिर्वाण देखील यात समाविष्ट होते, परंतु ते यात आधीच गृहीत धरले गेले आहे, म्हणून म्हटले आहे की ‘देशनेमध्ये अर्हत्त्वानेच शिखर गाठले आहे’. Brahmāyusuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. ब्रह्मायुसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. 2. Selasuttavaṇṇanā २. सेलसुuttवर्णना 396. Keṇiyoti tassa nāmaṃ, pubbe keṇiyā jīvikākappanatoti vadanti. Jaṭiloti jaṭādharo. Brāhmaṇajātikattā koṭisāratāya ca brāhmaṇamahāsālo. Payojetvā nissayo hutvā vasati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavatīti vā yojanā. Susaṅkhatanti sappimadhusakkarādīhi ceva maricasiṅgīverādīhi ca suṭṭhu abhisaṅkhataṃ. ३९६. ‘केणिय’ हे त्याचे नाव आहे, पूर्वी केणिया (नाव) चालवून उपजीविका करत असल्यामुळे असे म्हणतात. ‘जटिल’ म्हणजे जटा धारण करणारा. ब्राह्मण जातीचा असल्यामुळे आणि कोट्यवधींची संपत्ती असल्यामुळे तो ‘ब्राह्मणमहासाल’ होता. व्यवसाय करून, आश्रित होऊन राहतो, किंवा रात्री कामसुखाचा उपभोग घेतो, असा याचा अर्थ लावला जातो. ‘सुसंखत’ म्हणजे तूप, मध, साखर इत्यादींनी तसेच मिरी, आले इत्यादींनी चांगल्या प्रकारे तयार केलेले. Paṭikkhepapasannatāyāti [Pg.182] ahovatāyaṃ appiccho, yo nimantiyamānopi na sādiyatīti upanimantiyamānassa paṭikkhepe titthiyānaṃ pasannabhāvatoti. Taṃ kathaṃ? Viruddhametanti ‘‘akāraṇameta’’nti paṭikkhipati. ‘पटिक्खेपपसन्नताय’ (नकारामुळे प्रसन्न होणे) म्हणजे ‘अहाहा! हा किती अल्पेच्छ आहे, जो निमंत्रण दिले जात असतानाही स्वीकारत नाही’ अशा प्रकारे निमंत्रित केलेल्या व्यक्तीच्या नकारावर तीर्थिकांचा प्रसन्न भाव असणे. ते कसे? ‘हे विरुद्ध आहे’ म्हणजेच ‘हे अकारण आहे’ असे म्हणून तो नकार देतो. 398. Kappasahassehipi…pe… ahosīti idaṃ nānussavasiddhaṃ anumānaggahaṇaṃ sandhāyāha. Padeti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘padappamāṇe’’ti. Pajjati nikkhipati etthāti vā padaṃ pakatiyā pādanikkhipaṭṭhānaṃ, tasmiṃ pade. Kīḷāpasutatādinā pamādaṃ āpajjati. Bodhisattacārikanti dukkaracariyaṃ sandhāya vadati. ३९८. ‘कल्पसहस्रांनी सुद्धा...पे... झाले’ हे केवळ ऐकीव माहितीवर आधारित नसून अनुमानाने ग्रहण केलेले आहे, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ‘पद’ म्हणजे उत्तरपदाचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, म्हणून ‘पदप्रमाण’ असे म्हटले आहे. किंवा ज्या ठिकाणी पाऊल टाकले जाते ते ‘पद’ म्हणजे स्वाभाविकपणे पाऊल ठेवण्याची जागा, त्या पदावर. कीळामध्ये (क्रीडेमध्ये) मग्न असणे इत्यादींमुळे प्रमादाला प्राप्त होतो. ‘बोधिसत्तचारिका’ म्हणजे दुष्करचर्येला उद्देशून म्हटले आहे. 399. Paripuṇṇatāyāti anūnatāya. Ahīnaṅgatāyāti avekallabhāvato. Rocatīti ruci, dehappabhā, sobhaṇā ruci etassāti suruci. Ārohasampatti kāyassa pamāṇayuttauccatā. Pariṇāhasampatti kisathūlabhāvavajjitapariṇāhatā. Saṇṭhānasampatti avayavānaṃ susaṇṭhitatā. Cārudassanoti piyadassano tenāha ‘‘sucirampī’’tiādi. Suvaṇṇasadisavaṇṇoti jātihiṅgulakena madditvā silānighaṃseneva parikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpavaṇṇo. Mahāpurisabhāvaṃ byañjenti pakāsentīti byañjanāni, mahāpurisalakkhaṇānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vuttabyañjanānevā’’ti. ३९९. ‘परिपुण्णताय’ म्हणजे उणेपणा नसणे. ‘अहीनङ्गताय’ म्हणजे अवयवांमध्ये वैकल्य नसणे. जी चमकते ती ‘रुची’ म्हणजे शरीराची प्रभा, ज्याची रुची शोभिवंत आहे तो ‘सुरुची’. ‘आरोहसंपत्ती’ म्हणजे शरीराची प्रमाणबद्ध उंची. ‘परिणahसंपत्ती’ म्हणजे बारीक किंवा स्थूलपणा नसलेली सुडौलता. ‘संठानसंपत्ती’ म्हणजे अवयवांची सुसंस्थितता. ‘चारुदस्सनो’ म्हणजे प्रियदर्शन, म्हणूनच ‘सुचिरम्पि’ (दीर्घकाळपर्यंत) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सुवर्णसदृशवर्ण’ म्हणजे अस्सल हिंगुळाने घासून आणि दगडावर घासून पॉलिश करून ठेवलेल्या शुद्ध सोन्याच्या मूर्तीसारखा वर्ण. जे महापुरुषभाव प्रकट करतात ती ‘व्यंजने’ म्हणजे महापुरुष लक्षणे होत, म्हणूनच ‘प्रथम सांगितलेली व्यंजनेच’ असे म्हटले आहे. Pubbe vuttanti ‘‘surucī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘ādiccova virocasī’’ti puna vuttaṃ. ‘‘Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco’’ti puna vuttanti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘uttaragāthāyapi eseva nayo’’ti. Sātisayaṃ uttamavaṇṇe vaṇṇetvā uttamavaṇṇinoti padena santaṃ pakāsetīti āha ‘‘uttamavaṇṇasampannassā’’ti. Uttamasārathīti seṭṭhapurisasārathi. Tattha tattha jambuvanasaṇḍamaṇḍitatāya jambudīpo ‘‘jambusaṇḍo’’ti vuccati. Issariyanti cakkavattissariyaṃ. ‘पूर्वी सांगितले’ म्हणजे पूर्वी ‘सुरुची’ असे म्हटले होते, आणि पुन्हा ‘सूर्यासारखा तळपतोस’ असे म्हटले आहे. ‘चारुदर्शन आणि सुवर्णवर्णी आहेस’ असे पूर्वी म्हटले होते, आणि पुन्हा ‘कल्याणदर्शन भिक्खू, कांचनासारखी त्वचा असलेला’ असे म्हटले आहे, या अर्थाला उद्देशून ‘पुढील गाथेतही हाच नियम आहे’ असे म्हटले आहे. अतिशय उत्कृष्ट वर्णाचे वर्णन करून ‘उत्तमवर्णी’ या पदाने शांत भाव प्रकट करतो, म्हणून ‘उत्तमवर्णाने संपन्न असलेल्याचा’ असे म्हटले आहे. ‘उत्तमसारथी’ म्हणजे श्रेष्ठ पुरुषांचा सारथी. ठिकठिकाणी जंबूवनांनी सुशोभित असल्यामुळे जंबुद्वीपाला ‘जंबुसंड’ असे म्हटले जाते. ‘इस्सरीय’ म्हणजे चक्रवर्तीचे ऐश्वर्य. Jātikhattiyāti jātimanto khattiyā. Rājābhirājāti ettha abhi-saddo pūjatthoti āha ‘‘rājūnaṃ pūjanīyo’’ti. ‘जातिखत्तिय’ म्हणजे उच्च कुळातील क्षत्रिय. ‘राजाधिराज’ यामध्ये ‘अभि’ हा शब्द पूजार्थ आहे, म्हणून ‘राजांना पूजनीय असलेला’ असे म्हटले आहे. Appamāṇāti aparimāṇā lokadhātuyo. ‘‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) hi vuttaṃ. Dhammarājā anuttaroti ettha vuttaanuttarabhāvaṃ ‘‘yāvatā [Pg.183] hī’’tiādinā pākaṭataraṃ katvā dhammarājabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘svāha’’ntiādi vuttaṃ. Dhammenāti paṭivedhadhammena. Tenāha ‘‘anuttarenevā’’ti. Anuttarenāti visiṭṭhena uttamena. Imasmiṃ pakkhe dhammenāti paṭipattidhammenātipi saṅgayhati. Pariyattidhammenāti desanādhammena āṇācakkaṃ pavattemīti yojanā. Desanāñāṇapaṭivedhañāṇavibhāgaṃ dhammacakkameva vā. Appaṭivattiyanti paṭivattituṃ asakkuṇeyyaṃ. ‘अप्पमाण’ म्हणजे अमर्याद लोकधातू. कारण ‘जितकी इच्छा करावी’ (अं. नि. ३.८१) असे म्हटले आहे. ‘धम्मराजा अनुत्तर’ यामध्ये सांगितलेला अनुत्तरभाव ‘जितके काही...’ इत्यादींद्वारे अधिक स्पष्ट करून धम्मराजभाव दर्शवण्यासाठी ‘मी तो...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘धम्माने’ म्हणजे प्रतिवेध धम्माने. म्हणूनच ‘अनुत्तरानेच’ असे म्हटले आहे. ‘अनुत्तराने’ म्हणजे विशिष्ट अशा उत्तमाने. या पक्षात ‘धम्माने’ म्हणजे प्रतिपत्ती धम्माने देखील समाविष्ट होते. ‘परियत्ती धम्माने’ म्हणजे देशना धम्माने आज्ञाचक्र प्रवर्तित करतो, असा संबंध आहे. किंवा देशनाज्ञान आणि प्रतिवेधज्ञान विभाग असलेले धम्मचक्रच होय. ‘अप्पटिवत्तिय’ म्हणजे मागे न फिरवता येण्याजोगे. Tathāgatena jātoti tathāgatena hetunā ariyāya jātiyā jāto. Hetuatthe karaṇavacanaṃ. Anujātoti ca vutte anu-saddassa vasena tathāgatanti ca upayogavacanameva hoti, so ca anu-saddo hetuatthajotakoti āha ‘‘tathāgataṃ hetuṃ anujāto’’ti. Avaññātabbabhāvena jātoti avajāto duppaṭipannattā. Tenāha ‘‘dussīlo’’ti. Tathā hi vuttaṃ kokālikaṃ ārabbha ‘‘purisantakali avajāto’’ti. Putto nāma na hoti tassa ovādānusāsaniyaṃ aṭṭhitattā. Evamāhāti ‘‘anujāto tathāgata’’nti evamāha. ‘तथागताने जन्मलेला’ म्हणजे तथागतांच्या हेतूने आर्य जातीमध्ये जन्मलेला. येथे हेतू अर्थामध्ये तृतीया विभक्ती आहे. आणि ‘अनुजात’ असे म्हटले असता ‘अनु’ या शब्दाच्या प्रभावाने ‘तथागताला’ अशी द्वितीया विभक्ती होते, आणि तो ‘अनु’ शब्द हेतू अर्थाचा द्योतक आहे, म्हणूनच ‘तथागत हेतूला अनुसरून जन्मलेला’ असे म्हटले आहे. अवमानना करण्यायोग्य भावाने जन्मलेला तो ‘अवजात’, कारण तो चुकीच्या मार्गाने चालणारा असतो. म्हणूनच ‘दुःशील’ असे म्हटले आहे. कारण कोकालिकला उद्देशून म्हटले आहे की, ‘पुरुषांमधील नीच, अवजात’. तो त्यांच्या उपदेशावर आणि अनुशासनावर स्थिर न राहिल्यामुळे खऱ्या अर्थाने पुत्र नसतो. ‘असे म्हटले’ म्हणजे ‘तथागतांच्या अनुजात’ असे म्हटले आहे. Vijjāti maggavijjā. Ukkaṭṭhaniddesena vimuttīti phalavimutti. Nanu ca maggo bhāvetabbena gahitoti? Saccaṃ gahito, sabbe ca pana satta dhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto. Iminā vā nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti veditabbo. Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi, nirodhassa ca sampāpanena maggassa hetubhāvo. Dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti imamatthaṃ saṅgahitameva atthato āpannattā. Yuttahetunāti yuttiyuttena hetunā buddhabhāvaṃ sādheti saccavinimuttassa bujjhitabbassa abhāvato saccasambodhaneneva ca tassa anavasesato buddhattā. Atthavacanañcetaṃ, payogavacanāni pana – brāhmaṇa, ahaṃ sammāsambuddho sabbathā aviparītadhammadesano, sammāsambuddhattā sabbattha aviparītamācikkhati yathāhaṃ sabbamaggadesakoti. Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ ārocetīti? Mahākaruṇāya aññesaṃ mahāvisayato. Tattha ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādīni (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405) suttapadāni idameva ca suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ. विज्जा म्हणजे मार्गविद्या (मार्गाचे ज्ञान). उत्कृष्ट निर्देशाने 'विमुत्ती' (विमुक्ती) म्हणजे फलविमुक्ती होय. पण मार्ग हा भावित (विकसित) करण्याच्या अर्थाने घेतला गेला आहे ना? सत्य आहे, घेतला गेला आहे. परंतु सर्व सत्त्व आणि धम्म हे 'अभिज्ञेय' (विशेष रूपाने जाणण्यायोग्य) असल्यामुळे विद्येचा अभिज्ञेयभाव सांगितला आहे. किंवा या न्यायाने सर्वांचाच अभिज्ञेयभाव सांगितला आहे असे जाणावे. फळाशिवाय हेतूभावाचाच अभाव असल्यामुळे, हेतूच्या कथनाने फलाची सिद्धी होते; आणि निरोधाची प्राप्ती करून देण्यामुळे मार्गाचा हेतूभाव सिद्ध होतो. दुःखाच्या उत्पत्तीमुळे तृष्णेचा समुदायभाव (समुदय सत्य) होतो, हा अर्थ अर्थतः प्राप्त होत असल्यामुळे संग्रहितच आहे. 'युक्तहेतूने' म्हणजे युक्तिसंगत हेतूने बुद्धभाव सिद्ध होतो; कारण सत्य विरहित असे काही जाणण्यासारखे नसल्यामुळे, सत्याच्या संबोधानेच त्यांचा पूर्णपणे बुद्धभाव सिद्ध होतो. आणि हे अर्थवचन आहे. प्रयोगवचने तर अशी आहेत - "हे ब्राह्मणा, मी सम्यक्संबुद्ध आहे, सर्वथा अविपरीत (यथार्थ) धम्मदेशना देणारा आहे. सम्यक्संबुद्ध असल्यामुळे सर्वत्र अविपरीत (यथार्थ) उपदेश करतो, जसे की मी सर्व मार्गांचा उपदेशक आहे." पण भगवान स्वतःच स्वतःचा सम्यक्संबुद्धभाव का घोषित करतात? महाकरुणेमुळे आणि इतरांच्या महाविषयासाठी (कल्याणासाठी). तेथे "मी एकटाच सम्यक्संबुद्ध आहे, सर्वविजेता आणि सर्वज्ञ आहे" इत्यादी सुत्तपदे आणि हेच सुत्तपद या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) आहे. Sallakantanoti [Pg.184] sallānaṃ samucchinnattā. Rogassāti kilesarogassa. Tasmāti apunapavattipādanena tikicchanato. Brahmaṃ vā seṭṭhaṃ sammāsambodhiṃ pattoti brahmabhūto. Evaṃ āgatāyāti iminā – 'सल्लकंतनो' (शल्यकर्ता/शल्यचिकित्सक) म्हणजे शल्यांचे (बाणांचे) समूळ उच्चाटन केल्यामुळे. 'रोगाचा' म्हणजे क्लेशरूपी रोगाचा. 'त्यामुळे' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या पद्धतीने चिकित्सा केल्यामुळे. ब्रह्म किंवा श्रेष्ठ सम्यक्संबोधीला प्राप्त झाल्यामुळे 'ब्रह्मभूत' (झालेले). अशा प्रकारे आलेल्या याने - ‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati; Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati. "काम (इच्छा/वासना) ही तुझी पहिली सेना आहे, दुसरी 'अरती' (असमाधान/नापसंती) म्हटली जाते; तिसरी 'खुप्पिपासा' (भूक आणि तहान) तुझी सेना आहे, चौथी 'तण्हा' (तृष्णा) म्हटली जाते. Thinamiddhaṃ tepañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati; Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo. पाचवी तुझी सेना 'थीनमिद्ध' (आळस आणि सुस्ती) आहे, सहावी 'भीरू' (भय/भीती) म्हटली जाते; सातवी तुझी 'विचिकिच्छा' (शंका/संदेह) आहे, आठवी 'मक्ख' (गुणनाश/कृतघ्नता) आणि 'थंभ' (स्तब्धता/हट्ट) आहे. Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso; Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati; Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. (su. ni. 438-441); लाभ, श्लोक (कीर्ती), सत्कार आणि मिथ्या मार्गाने मिळवलेले जे यश; जो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो; हे नमुची (मार)! ही तुझी सेना आहे, जी काळ्या (माराची) प्रहार करणारी सेना आहे." Evaṃ vuttaṃ navavidhaṃ senaṃ saṅgayhati. Vase vattetvāti samucchindanena anuppādatāpādanena vase vattetvā. Kutoci abhayo nibbhayo. अशा प्रकारे सांगितलेल्या नऊ प्रकारच्या सेनेचा संग्रह होतो. 'वश करून' म्हणजे समूळ नष्ट करून आणि पुन्हा उत्पन्न न होऊ देऊन वश करून. 'कुठूनही अभय' म्हणजे निर्भय. Sayameva daṭṭhabbanti yena yena adhigato, tena tena parasaddhāya gantabbaṃ hitvā asammohato paccavekkhaṇāñāṇeneva sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘paccakkha’’nti. Pasaṭṭhā diṭṭhi sandiṭṭhi. Yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ idaṃ maggabrahmacariyaṃ sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhikaṃ. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko. Sandiṭṭhikaṃ phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālaṃ, akālameva akālikaṃ, na kālantaraṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. Atha vā attano phalappadāne pakaṭṭho kālo patto assāti kāliko, lokiyo kusaladhammo, idaṃ pana samanantaraphalattā na kālikaṃ. 'स्वतःच पाहावे' म्हणजे ज्याने ज्याने (हा मार्ग) प्राप्त केला आहे, त्याने त्याने दुसऱ्याच्या श्रद्धेवर जाणे सोडून देऊन, संमोहरहित होऊन प्रत्यावेक्षण ज्ञानानेच स्वतः पाहावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्यक्ष'. प्रशंसनीय दृष्टी म्हणजे 'संदिट्ठी' (संदृष्टी). ज्याप्रमाणे रथाने जिंकणारा तो 'रथी' (रथिक), त्याचप्रमाणे हे मार्ग-ब्रह्मचर्य संदृष्टीने जिंकते म्हणून ते 'संदिट्ठिक' (संदृष्टिक/ऐहिक किंवा प्रत्यक्ष फळ देणारे) आहे. अथवा 'दिट्ठ' (दृष्ट) म्हणजे दर्शन म्हटले जाते, दृष्ट तेच संदृष्ट, संदर्शन असा अर्थ आहे. जे संदृष्टाला (दर्शनाला) पात्र आहे ते 'संदिट्ठिक', ज्याप्रमाणे वस्त्रयुगाला पात्र असणारे ते 'वस्त्रयुगिक' होय. संदृष्टिक फलदानाच्या संदर्भात, ज्याला काळ लागत नाही तो 'अकाल', अकाल म्हणजेच 'अकालिक' (तात्काळ फळ देणारे). याचा अर्थ असा की, ते इतर काळाचा अपव्यय न करता फळ देते, तर स्वतःच्या प्रवृत्तीनंतर लगेचच फळ देते. अथवा स्वतःचे फळ देण्यामध्ये ज्याला विशिष्ट काळ प्राप्त होतो तो 'कालिक' म्हणजे लौकिक कुशल धर्म होय; परंतु हे (मार्ग-ब्रह्मचर्य) लगेचच फळ देणारे असल्यामुळे 'अकालिक' आहे. 400. ‘‘Mahāyaññaṃ pavattayī’’tiādīsu kevalaṃ dānadhammādīsu yaññapariyāyasambhavato ‘‘brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato’’ti vuttaṃ. Brāhmaṇā hi ‘‘aggimukhā devā’’ti aggijuhanapubbakaṃ yaññaṃ vidahanti. Tenāha ‘‘aggijuhanappadhānāti attho’’ti ‘‘bhūrbhuva? Sva?’’ Iti sāvittī pubbakattā mukhaṃ pubbaṅgamaṃ[Pg.185]. ‘‘Mukhamiva mukha’’ntiādīsu viya idhāpi padhānapariyāyo mukhasaddoti dassento ‘‘manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘mukha’nti vutto’’ti āha. Ādhāratoti ogāhantīnaṃ nadīnaṃ ādhārabhāvato paṭisaraṇato gantabbaṭṭhānabhāvato. Saññāṇatoti candayogavasena ajja asukanakkhattanti paññāyanato. Ālokakaraṇatoti nakkhattāni abhibhavitvā ālokakaraṇato. Sommabhāvatoti sītahimavāsītavātūpakkharabhāvato. Tapantānanti dīpasikhā aggijālā asanivicakkanti evamādīnaṃ vijjalantānaṃ. Āyamukhaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvena. ४००. "महायज्ञ प्रवृत्त केला" इत्यादींमध्ये केवळ दानधर्मादींमध्ये यज्ञाचा पर्याय संभवत असल्यामुळे "ब्राह्मणांच्या यज्ञाचा अभाव असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. कारण ब्राह्मण "अग्निमुख देव आहेत" असे मानून अग्नीमध्ये आहुती देण्यापूर्वक यज्ञ करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "अग्नीमध्ये आहुती देणे हेच प्रधान आहे असा अर्थ आहे." "भूर्भुवः स्वः" या सावित्री (गायत्री) मंत्राच्या पूर्वगामीपणामुळे मुख (मुख्य) हे अग्रगामी आहे. "मुखासारखे मुख" इत्यादींप्रमाणे येथेही 'मुख' हा शब्द प्रधान या अर्थाने वापरला आहे, हे दर्शवताना "मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे राजाला 'मुख' म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. 'आधाराने' म्हणजे प्रवेश करणाऱ्या नद्यांचा आधार असल्यामुळे, आश्रय असल्यामुळे आणि जाण्याचे स्थान असल्यामुळे. 'संज्ञानाने' (चिन्हाने) म्हणजे चंद्राच्या योगामुळे आज अमुक नक्षत्र आहे असे समजून येत असल्यामुळे. 'प्रकाश करण्याने' म्हणजे नक्षत्रांना मागे टाकून प्रकाश करत असल्यामुळे. 'सौम्यभावाने' म्हणजे थंड बर्फ आणि थंड वाऱ्याच्या उपकरणाच्या भावामुळे. 'तपणाऱ्यांमध्ये' (तेजस्वी असणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे दिव्याची शिखा, अग्नीची ज्वाला, वज्रचक्र इत्यादी चमकणाऱ्यांमध्ये. 'आयमुख' (प्राप्तीचे द्वार) म्हणजे अग्र-दक्षिणेय (सर्वश्रेष्ठ दान स्वीकारण्यास पात्र) भावाने. Dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu buddhacakkhu samantacakkhūti imehi pañcahi cakkhūhi. Te saraṇassāti te saraṇassa ca, te saraṇabhāvamūlakattā itaradvayassa ca, yathāvutta te-padena vuttatthato parassa cāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘te tuyhaṃ, itarassa ca saraṇassa aho ānubhāvo’’ti. Āvuttivasena vā te saraṇassāti ettha attho vibhāvetabbo – tuyhaṃ saraṇabhūtassa ca itarasaraṇassa ca ānubhāvoti. Sesaṃ suviññeyyameva. दिव्यचक्षू, धम्मचक्षू, प्रज्ञाचक्षू, बुद्धचक्षू आणि समंतचक्षू या पाच चक्षूंद्वारे. 'ते सरणस्स' (तुझ्या शरणाचे) म्हणजे तुझे आणि शरणभावाच्या मूळ कारणाने इतर दोन्हींचेही, जसे की 'ते' या पदाने सांगितलेल्या अर्थावरून दुसऱ्याचेही, असा अर्थ आहे. हे असे म्हटले आहे - "तुझ्या आणि इतर शरणाचा काय हा प्रभाव!" किंवा आवृत्तीच्या वशाने 'ते सरणस्स' याचा अर्थ असा स्पष्ट करावा - तुझ्या शरण झालेल्याचा आणि इतर शरणाचा प्रभाव. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Selasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. सेलसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 3. Assalāyanasuttavaṇṇanā ३. अस्सलायनसुत्तवर्णना (अस्सलायन सुत्ताची टीका). 401. Aññamaññavisiṭṭhattā visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā, tattha jātāti vā verajjakā, evaṃ jātā kho pana te, yasmā vatthābharaṇādivibhāgena nānappakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nānāverajjakāna’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana verajjasseva vasena nānappakāratā vuttā. Yaññupāsanādināti yaññānubhavanamantajjhenadakkhiṇapariyesanādinā. Catuvaṇṇasādhāraṇanti khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sādhāraṇaṃ saṃsārasuddhipāpatassanaṃ. Nhānasuddhiyāti titthasamuddakhātesu mantajappanapubbakaṃ sāyaṃtatiyaudakorohanādinhānasuddhiyā. Bhāvanāsuddhiyāti paramajotibhūtāya purisabhāvanāsaṅkhātāya suddhiyā. Vāpitasiroti oropitakeso. Tameva hi siro vāpitanti vuccati. ४०१. एकमेकांपासून विशिष्ट (भिन्न) असल्यामुळे विसदृश राज्य म्हणजे 'विराज्य' (वेरज्ज), विराज्यातून आलेले किंवा तेथे जन्मलेले ते 'वेरज्जक' (वैराज्यक) होत. अशा प्रकारे जन्मलेले ते, ज्या अर्थी वस्त्र-अलंकार इत्यादींच्या विभागाने नाना प्रकारचे असतात, म्हणून "नानावेरज्जकांचे" (विविध देशांतील लोकांचे) असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (अठ्ठकथा) वैराज्याच्याच (वेरज्ज) कारणाने नानाप्रकारता सांगितली आहे. 'यज्ञोपासना इत्यादींनी' म्हणजे यज्ञाचा अनुभव घेणे, मंत्रांचे अध्ययन करणे, दक्षिणा शोधणे इत्यादींनी. 'चारही वर्णांना साधारण' म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी चारही वर्णांना साधारण असणारे संसारशुद्धीचे आणि पापाचे दर्शन. 'स्नानशुद्धीने' म्हणजे तीर्थ, समुद्र आणि तलावांमध्ये मंत्रजप करण्यापूर्वक संध्याकाळी तिसऱ्यांदा पाण्यात उतरणे इत्यादी स्नानशुद्धीने. 'भावनाशुद्धीने' म्हणजे परमज्योती स्वरूप असलेल्या पुरुषभावनेने युक्त अशा शुद्धीने. 'वापितशिर' म्हणजे मुंडण केलेले डोके. त्यालाच 'शिर वापित' (मुंडित मस्तक) असे म्हटले जाते. Sabhāvavādīti [Pg.186] yathābhūtavādī. Pabbajantāti brāhmaṇapabbajjaṃ upagacchantā, tasmā brāhmaṇānaṃ pabbajjāvidhānaṃ sikkhantena bhotā ‘‘brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā’’ti ayaṃ vidhi sahetuko saupādāno sakkaccaṃ uggahito, tasmā tuyhaṃ parājayo natthi…pe… evamāhaṃsu. ‘स्वभाववादी’ म्हणजे यथाभूतवादी (यथार्थ बोलणारे). ‘पब्बजन्त’ (प्रव्रजित होणारे) म्हणजे ब्राह्मणांच्या प्रव्रज्येला प्राप्त होणारे; म्हणून ब्राह्मणांच्या प्रव्रज्या-विधीचे शिक्षण घेणाऱ्या आपल्याद्वारे 'ब्राह्मणच शुद्ध होतात, अब्राह्मण नाही' हा विधी सहेतुक आणि सोपादान (आसक्तीसह) काळजीपूर्वक ग्रहण केला गेला आहे, म्हणून तुमचा पराजय नाही... इत्यादी त्यांनी म्हटले. 402. Laddhibhindanatthanti ‘‘brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā’’ti evaṃ pavattaladdhiyā viniveṭhanatthaṃ. Puttapaṭilābhatthāyāti ‘‘evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇadhāraṃ sodheyyāmā’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttapaṭilābhatthāya. Ayañhettha adhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo. Nesanti brāhmaṇānaṃ. Saccavacanaṃ siyāti ‘‘brahmuno puttā’’tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā brāhmaṇīnaṃ…pe… bhaveyya, na cetaṃ atthi. Mahābrahmuno mukhato jātoti vādacchedakavādo mukhatojātacchekavādo. Assalāyanoviññū jātiko ‘‘nirakkhepaṃ samaṇena gotamena vutta’’nti jānantopi sahagatānaṃ brāhmaṇānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ ‘‘kiñcāpi bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. ४०२. ‘लद्धिभिन्दनत्थं’ (चुकीचे मत खंडित करण्यासाठी) म्हणजे 'ब्राह्मणच ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, मुखातून जन्मलेले आहेत, ब्रह्मज आहेत' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मताचे निवारण करण्यासाठी. ‘पुत्तपटिलाभत्थाय’ (पुत्रप्राप्तीसाठी) म्हणजे 'अशा प्रकारे आम्ही पितृऋण फेडू' या मतावर ठाम राहून पुत्रप्राप्तीसाठी. हा येथे अधार्मिक ब्राह्मणांचा हेतू आहे. ‘नेसं’ म्हणजे ब्राह्मणांचे. ‘सच्चवचनं सिया’ म्हणजे 'ब्रह्माचे पुत्र' इत्यादी वचन जर ब्राह्मणींच्या बाबतीत सत्य असते... तर तसे झाले असते, पण तसे नाही. 'महाब्रह्माच्या मुखातून जन्मलेला' हा वाद खोडून काढणारा वाद म्हणजे 'मुखतोजातच्छेदकवाद' होय. सुज्ञ स्वभावाचा अस्सलायन 'श्रमण गोतमांनी निरपवाद (अकाट्य) सांगितले आहे' हे जाणत असूनही, सोबत आलेल्या ब्राह्मणांच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी 'जरी पूज्य गोतम...' इत्यादी म्हणाला. 403. Idāni brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vādaṃ bhindituṃ ‘‘sutaṃ te yonakakambojesū’’tiādi āraddhaṃ. Yadi brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, sabbattha brāhmaṇova seṭṭho bhaveyya, atha kasmā yonakakambojādijanapadesu brāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvo natthi? Evañhi tattha vaṇṇā, tasmā ‘‘brāhmaṇova seṭṭho’’ti laddhimattametaṃ. Tesu hi janapadesu janā ekajjhaṃ sannipatitvā sammantayitvā katikaṃ akaṃsu, dāsaṃ sāmikaṃ katvā itare sabbe taṃ pūjetvā tassa vase vattanti, yo tesaṃ ayyo hoti itare sabbe tassa dāsā honti, te katipayasaṃvaccharātikkamena tassa kiñci dosaṃ disvā taṃ tato ṭhānato apanetvā aññaṃ ṭhapenti, iti so ayyo hutvā dāso hoti, itaro dāso hutvā ayyo hoti, evaṃ tāva keci ‘‘ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’ti ettha atthaṃ vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana purimavaseneva tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘brāhmaṇo sabhariyo’’tiādi vuttaṃ. Vayappatte putte asatīti idaṃ vakkhamānassa dārakassa dāyajjasāmikabhāvassa tāva dassanaṃ. Mātito suddhoti ettha [Pg.187] yo mātito suddhattā ayyo, pitito asuddhattā dāso hoti, so eva pitito asuddhattā dāso hutvā mātito ayyo hotīti jātiṃ sambhedeti. Sova sabbena sabbaṃ hotīti na sakkā vattunti apare. Ko thāmoti mahante lokasannivāse anamatagge atīte kāle itthīnaṃ vā citte anavaṭṭhite dāsā dāsā eva honti, ayyā ayyā eva hontīti ettha ko ekantiko sahetuko avassayo, tassa sādhako siddhanto, kiṃ nidassananti attho. ४०३. आता 'ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे' हा वाद खोडून काढण्यासाठी 'तुम्ही योनक आणि कंबोज देशांबद्दल ऐकले आहे का' इत्यादी सुरू केले. जर ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण असता, तर सर्व ठिकाणी ब्राह्मणच श्रेष्ठ ठरला असता, मग योनक, कंबोज इत्यादी जनपदांमध्ये ब्राह्मणांचे श्रेष्ठत्व का नाही? कारण तेथे असे वर्ण आहेत, म्हणून 'ब्राह्मणच श्रेष्ठ आहे' हे केवळ एक मत आहे. कारण त्या जनपदांमध्ये लोक एकत्र येऊन, विचारविनिमय करून करार करतात, दासाला स्वामी बनवून इतर सर्वजण त्याचा आदर करतात आणि त्याच्या नियंत्रणात राहतात; जो त्यांचा आर्य (स्वामी) असतो, इतर सर्व त्याचे दास होतात. ते काही वर्षे उलटून गेल्यावर त्याचा काही दोष पाहून त्याला त्या पदावरून दूर करतात आणि दुसऱ्याला स्थापित करतात, अशा प्रकारे तो आर्य असूनही दास बनतो आणि दुसरा दास असूनही आर्य बनतो. अशा प्रकारे काहीजण 'आर्य असून दास बनतो, दास असून आर्य बनतो' याचा अर्थ सांगतात. परंतु अट्ठकथेत पूर्वीच्याच वशानुसार तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'ब्राह्मण पत्नीसह' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुत्र वयात आलेला नसताना' हे पुढे बोलल्या जाणाऱ्या बालकाच्या वारसाहक्काच्या मालकी हक्काचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. 'मातेकडून शुद्ध' यामध्ये जो मातेकडून शुद्ध असल्यामुळे आर्य आणि पित्याकडून अशुद्ध असल्यामुळे दास असतो, तोच पित्याकडून अशुद्ध असल्यामुळे दास होऊन मातेकडून आर्य होतो, अशा प्रकारे जातीचे संमिश्रण होते. 'तोच सर्वतोपरी सर्व काही होतो' असे म्हणता येत नाही, असे इतर म्हणतात. 'काय बळ आहे?' म्हणजे या विशाल लोकसंसारात, अनादी भूतकाळात किंवा स्त्रियांचे चित्त अस्थिर असताना, दास हे दासच राहतात आणि आर्य हे आर्यच राहतात, याविषयी कोणता एकांतिक (निश्चित), सहेतुक आधार आहे, त्याचा साधक सिद्धांत कोणता, त्याचे उदाहरण काय, असा अर्थ आहे. 404. Sukkacchedakavādo nāmāti ‘‘brāhmaṇova sukko vaṇṇo’’ti evaṃ vutto sukkacchedakavāro nāma. ४०४. ‘सुक्कच्छेदकवाद’ (शुक्लच्छेदकवाद) म्हणजे 'ब्राह्मणच शुक्ल (शुद्ध) वर्ण आहे' अशा प्रकारे सांगितलेला शुक्लच्छेदकवार होय. 408. Sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonteti etena yathā yato kutoci nissayato uppanno aggiupādānasampanno aggikiccaṃ karoti, evaṃ yasmiṃ kasmiñci dāsakule jāto upanissayasampanno sammāpaṭipajjamāno saṃsārato sujjhati evāti dasseti. ४०८. ‘सब्बस्मिं अग्गिकिच्चं करोन्ते’ (सर्व ठिकाणी अग्नीचे कार्य करतो) याद्वारे ज्याप्रमाणे कोणत्याही आश्रयाने उत्पन्न झालेला अग्नी, इंधनाने (उपादानाने) युक्त होऊन अग्नीचे कार्य करतो, त्याचप्रमाणे कोणत्याही दासकुलात जन्मलेला मनुष्य, उपनिषयसंपन्न (सहाय्यक गुणांनी युक्त) होऊन योग्य प्रकारे आचरण करत संसारातून शुद्ध (मुक्त) होतोच, हे दर्शवले आहे. 409. Pādasikavaṇṇoti antarāḷavaṇṇo. Etesanti khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya uppannaputto, brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya uppannaputtoti etesaṃ dvinnaṃ māṇavakānaṃ. Matakabhatteti mate uddissa katabhatte. Thālipāketi katamaṅgalabhatte. ४०९. ‘पादसिकवर्ण’ म्हणजे अंतराळवर्ण (मिश्र वर्ण). ‘एतेसं’ म्हणजे क्षत्रिय कुमारापासून ब्राह्मण कन्येच्या पोटी जन्मलेला पुत्र आणि ब्राह्मण कुमारापासून क्षत्रिय कन्येच्या पोटी जन्मलेला पुत्र, या दोन्ही माणवकांचा (तरुणांचा). ‘मतकभत्त’ म्हणजे मृताला उद्देशून केलेले भोजन (श्राद्ध भोजन). ‘थालीपाक’ म्हणजे मंगल प्रसंगी केलेले भोजन. 410. Tumheti jātisāmaññato māṇavaṃ brāhmaṇehi saddhiṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanto āha. Ko nu khoti avaṃsiro isivādo, tesaṃ brāhmaṇīsīnaṃ asāmatthiyadassanena jātiyā appamāṇataṃ vibhāvetuṃ gāmadārakavesena upagacchi. Tena vuttaṃ ‘‘gāmaṇḍalarūpo viyā’’ti. Koṇḍadamakoti adantadamako. ४१०. ‘तुम्हे’ (तुम्ही) असे जातीच्या समानतेमुळे माणवकाला ब्राह्मणांसह एकत्र गृहीत धरून म्हटले आहे. 'को नु खो' (कोण बरे) हा अधोमुख ऋषींचा वाद, त्या ब्राह्मण ऋषींची असमर्थता दाखवून जातीचे निरर्थकत्व स्पष्ट करण्यासाठी गावातील मुलाच्या वेषात आला. म्हणूनच 'गावातील मुलाच्या रूपासारखा' असे म्हटले आहे. ‘कोण्डदमक’ म्हणजे अदम्य प्राण्याला वश करणारा. 411. Janetīti janikā janetti. Janako pitāti etthāpi eseva nayo. Gandhabbapañhanti gandhabbassa mātukucchiyaṃ uppajjanakasattassa khattiyabhāvādipucchaṃ. Dabbigahaṇasippampi ekā vijjā veditabbā. Tattha kira kusalo yaṃ kiñci āhārūpagapaṇṇapupphaphalabījaṃ antamaso elālukampi gahetvā bhesajjehi yojetvā pacanto sappimadhuphāṇitehi samānarasaṃ katvā sampādetuṃ [Pg.188] sakkoti, puṇṇopi tādiso, tena ñātaṃ tvaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti sambandho. Saddhoti kammaphalasaddhāya saddho, pothujjanikeneva ratanattayapasādena pasanno. Tenevāha – ‘‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ…pe… saraṇaṃ gata’’nti. ४११. ‘जनेती’ म्हणजे जन्म देणारी माता. 'जनको पिता' (जन्म देणारा पिता) यामध्येही हाच नियम आहे. ‘गन्धब्बपञ्हं’ म्हणजे गंधर्वाचा (मातेच्या गर्भात उत्पन्न होणाऱ्या जीवाचा) क्षत्रियत्व इत्यादीविषयीचा प्रश्न. ‘दब्बिगहणसिप्प’ (पळी धरण्याची कला) ही देखील एक विद्या समजली पाहिजे. त्यामध्ये कुशल असलेला मनुष्य कोणतेही खाण्यायोग्य पान, फूल, फळ, बी, अगदी काकडी देखील घेऊन, औषधांशी जोडून शिजवताना, तूप, मध आणि गुळाच्या रसासारखा समान चवीचा पदार्थ तयार करू शकतो; पुण्ण देखील तसाच होता, त्यावरून 'तुम्हाला पळी धरण्याची कला देखील माहीत नाही' असा संबंध जोडला जातो. ‘सद्धो’ (श्रद्धाळू) म्हणजे कर्मफलावरील श्रद्धेने युक्त असलेला, सामान्य माणसाच्या त्रिरत्नावरील प्रसन्नतेने प्रसन्न झालेला. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पूज्यांनी मला उपासक म्हणून... शरण आलेला मानावे.' Assalāyanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अस्सलायनसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā ४. घोटमुखसुत्तवर्णना (घोटमुख सुत्ताची व्याख्या) 412. Khemiyā nāma rañño deviyā ropitattā taṃ ambavanaṃ khemiyambavananti vuccatīti vadanti. Dhammikoti dhammayutto sabbasova adhammaṃ pahāya dhamme ṭhito. Paribbajati pabbajati etenāti paribbajo, gharāvāsato nikkhamanapubbakaṃ liṅgaggahaṇavasena sīlasamādānaṃ. Etthāti etasmiṃ paribbaje. Sabhāvoti taṃ paribbājaniyaṃ, tehi tehi paribbājakehi anuṭṭhātabbo paṭipattidhammasaṅkhāto sabhāvo. Dhammova pamāṇanti etena mayaṃ ahirimanā cittassa yathāupaṭṭhitaṃ kathema, tasmā taṃ appamāṇaṃ, yo panettha avitatho dhammo, tadeva pamāṇaṃ. Adhigatapaṭipattisaṅkhāto sabhāvo atthi, tassa tumhehi tumhehi bahunā nānāsandassanādi kammena idha bhavitabbaṃ, bahudevettha vattabbanti adhippāyo. ४१२. खेमिया नावाच्या राजाच्या राणीने लावल्यामुळे त्या आम्रवनाला 'खेमियम्बवन' (खेमिय आम्रवन) म्हटले जाते, असे म्हणतात. ‘धम्मिको’ म्हणजे धर्मयुक्त, सर्वतोपरी अधर्माचा त्याग करून धर्मात स्थित असलेला. 'परिव्वजति pब्बजति एतेनाति परिव्वजो' (ज्याद्वारे गृहत्याग करून प्रव्रजित होतात तो परिव्राजक) म्हणजे गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून चिन्हांचे ग्रहण करण्याद्वारे शील ग्रहण करणे. ‘एत्थाति’ म्हणजे या परिव्रज्येत. ‘सभावो’ म्हणजे तो परिव्राजकाचा धर्म, त्या त्या परिव्राजकांद्वारे आचरणीय असलेला, प्रतिपत्ती (आचरण) धर्माने युक्त स्वभाव. ‘धम्मोव पमाणं’ (धर्मच प्रमाण आहे) याद्वारे आम्ही निर्लज्जपणे चित्तात जसे येईल तसे बोलतो, म्हणून ते अप्रमाण आहे, परंतु जो येथे यथार्थ धर्म आहे, तोच प्रमाण आहे. प्राप्त केलेल्या प्रतिपत्तीने युक्त स्वभाव आहे, त्यासाठी तुमच्याद्वारे विविध उपदेश इत्यादींच्या कार्याने येथे उपस्थित राहिले पाहिजे, येथे पुष्कळ काही बोलले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. 414. Sārattarattāti sārajjanavasena rattā, bahularāgavasena abhirattāti attho. Attanā ñāpetabbamatthaṃ anuggahāpeti bodhetīti anuggaho, ñāpitakāraṇaṃ, saha anuggahenāti sānuggahā. Tenāha ‘‘sakāraṇā’’ti. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Imassādhippāyo ‘‘natthi dhammiko paribbajo’’ti mayā vutto, addhā panāyasmā udeno yāthāvato dhammikaṃ paribbajaṃ me ācikkhatīti. Tenāha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. ४१४. "सारत्तरत्ता" (अतिशय आसक्त) म्हणजे आसक्तीच्या वशतेमुळे आसक्त झालेले, तीव्र रागाच्या (वासनेच्या) वशतेमुळे अत्यंत आसक्त झालेले, असा अर्थ आहे. स्वतः समजून घेण्याजोगा अर्थ जो अनुग्रहित करतो, बोध करून देतो, तो 'अनुग्रह' म्हणजे समजून दिलेले कारण होय; अनुग्रहासहित असणे म्हणजे 'सानुग्रहा' (अनुग्रहासहित). म्हणूनच म्हटले आहे - "सकारणा" (कारणासहित). पण ते कारण कोणते? "धार्मिक परिव्राजक नाही" हा माझा अभिप्राय मी व्यक्त केला आहे, परंतु आयुष्यमान उदेन मला खरोखरच योग्य अशा धार्मिक परिव्राजकाविषयी सांगत आहेत. म्हणूनच "वृत्तञ्हेतम्" (हे सांगितले गेले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 421. Sabbamidaṃ thāvarajaṅgamaṃ purisakataṃ, tasmā yaṃ kiñci katvā attā posetabbo rakkhitabboti lokāyatanissito nītimaggo ghoṭamukhakanto, tasmā āha ‘‘etassa kira jānanasippe’’tiādi. Sagge [Pg.189] nibbatto nāma natthi akattabbameva karaṇato. Devalokapariyāpannadhanaṃ manussānaṃ upakappapuññābhāvato pubbe attanā nihitadhanaṃ ‘‘asuke cā’’ti ācikkhitvā gato. Sesaṃ suviññeyyameva. ४२१. "हे सर्व स्थावर आणि जंगम (सजीव-निर्जीव) मनुष्यानेच निर्माण केले आहे, म्हणून काहीही करून स्वतःचे पोषण व रक्षण केले पाहिजे" हा लोकायत दर्शनावर आधारित नीति मार्ग घोटमुखाला प्रिय होता, म्हणूनच म्हटले आहे - "याच्या ज्ञानशिल्पात (विद्येत) नक्कीच..." इत्यादी. न करण्याजोगे कर्म केल्यामुळे स्वर्गात उत्पन्न होणे शक्य नाही. देवलोकातील संपत्ती मनुष्यांच्या उपकारक पुण्याच्या अभावामुळे प्राप्त होत नाही, म्हणून पूर्वी स्वतः पुरून ठेवलेले धन "अमुक ठिकाणी आहे" असे सांगून तो निघून गेला. उर्वरित भाग सहज समजण्याजोगा आहे. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. घोटमुखसुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 5. Caṅkīsuttavaṇṇanā ५. चङ्कीसुत्त वर्णन (चङ्कीसुत्ताची अट्ठकथा) 422. Tasminti sālavane. Uttarena opāsādanti opāsādagāmassa uttaradisāyaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena hi opāsādanti upayogavacanaṃ. Ajjhāvasatīti ettha adhi-ā-saddānaṃ anatthantarataṃ hadaye katvā āha ‘‘vasatī’’ti. Idāni tesaṃ atthavisesabhāvitaṃ dassento ‘‘abhibhavitvā vā āvasatī’’tiādimāha. Etthāti opāsādapade. Sattussadantiādīsu pana kathanti āha – ‘‘tassa anuppayogattāva sesapadesū’’ti. Upa-anu-adhi-iti-evaṃ-pubbake vasanakiriyayāṭṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchantīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabba’’nti. Ussadatā nāmettha bahulatāti taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Āvajjitvāti parikkhipitvā. ४२२. "त्यामध्ये" म्हणजे त्या सालवनात (सालाच्या जंगलात). "उत्तरेण ओपासादं" म्हणजे ओपासाद गावाच्या उत्तर दिशेला. 'उत्तरेण' या 'एन' प्रत्ययाने युक्त शब्दाच्या योगाने 'ओपासादं' यामध्ये द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) झाली आहे. 'अज्झावसति' (अध्यावसति) यामध्ये 'अधि' आणि 'आ' या उपसर्गांच्या अर्थाचा अभेद् मनात ठेवून "वसति" (राहतात) असे म्हटले आहे. आता त्यांचा विशेष अर्थ दर्शवताना "अभिभूत करून किंवा जिंकून राहतात" इत्यादी म्हटले आहे. "येथे" म्हणजे ओपासाद या पदात. "सत्तुस्सदं" (प्राण्यांनी गजबजलेले) इत्यादींमध्ये कसे? तर म्हणतात - "त्याच्या अनुप्रयोगामुळेच उर्वरित पदांमध्ये". 'उप', 'अनु', 'अधि' इत्यादी उपसर्ग आधी असलेल्या 'वस्' (राहणे) या क्रियापदाच्या स्थानी द्वितीया विभक्तीच (उपयोगवचन) होते, असे व्याकरणकार मानतात, म्हणूनच म्हटले आहे - "लक्षण (नियम) व्याकरणशास्त्रातून शोधले पाहिजे". तसेच म्हटले आहे - "उपसर्गाच्या प्रभावामुळे येथे सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती समजावी". 'उस्सदता' म्हणजे येथे विपुलता (प्रचुरता) होय, ती विपुलता दर्शवण्यासाठी "बहुजन" (अनेक लोक) इत्यादी म्हटले आहे. "आवज्जित्वा" म्हणजे वेढून किंवा घेरून. Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya bhoggabhāvena raññā laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha – ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena paribhuñjitabba’’nti. Titthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavīmukhādīsu. Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Etesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ. "राजाप्रमाणे उपभोग घेण्याजोगे" म्हणून 'राजभोग्य'. "राजाचा दायभाग (वारसा)" म्हणजे कुलपरंपरेने उपभोग घेण्याच्या रूपाने राजाला मिळालेला दायभाग. म्हणूनच म्हटले आहे - "दायज्जं (वारसा) असा अर्थ आहे". राजाच्या पद्धतीने उपभोग घेण्यापेक्षा श्रेष्ठ असा उपभोग लाभ दुसरा कोणताही नसल्यामुळे म्हटले आहे - "छत्र उभारून राजाप्रमाणे संक्षेपाने उपभोग घेण्याजोगे". "तीर्थ-पर्वत इत्यादींमध्ये" म्हणजे नदीचे घाट, पर्वताच्या पायथ्याशी, गावाचे दरवाजे, अरण्याचे प्रवेशद्वार इत्यादी ठिकाणी. "निस्सट्ठपरिच्चत्तं" म्हणजे मुक्तहस्ते त्याग केल्याप्रमाणे दान केलेले. "या ब्राह्मण आणि गृहपतींचे". 423. Ti sannipatitā. Yo koci viññūnaṃ icchito pañho, tassa pucchitassa yāthāvato kathanasamattho pucchitapañhabyākaraṇasamattho.Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto. ४२३. "असे एकत्र आलेले". विद्वानांना अपेक्षित असलेला कोणताही प्रश्न विचारला असता, त्याचे यथायोग्य उत्तर देण्यास समर्थ असणारा म्हणजे 'विचारलेल्या प्रश्नाचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) करण्यास समर्थ'. कुळाचा उल्लेख इत्यादींमुळे ज्याची प्रतिष्ठा मोठी आहे, तो 'महामात्र' (मोठा अधिकारी किंवा प्रतिष्ठित व्यक्ती). 424. Teti [Pg.190] ‘‘nānāverajjakā’’ti vuttabrāhmaṇā. ‘‘Ubhato sujāto’’ti (dī. ni. ṭī. 1.303; a. ni. ṭī. 3.5.134) ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, sujātasaddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohapariṇāhasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchīyatīti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇīko’’ti vuttaṃ. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha – ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ubhato…pe… pitāmahayugāti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato. Akkhittoti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. Anupakuṭṭhoti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti. ४२४. "ते" म्हणजे "नानावेरज्जका" (विविध देशांतील) असे म्हटलेले ब्राह्मण. "दोन्ही बाजूंनी सुजात (उत्कृष्ट जन्माचा)" एवढेच म्हटले असता, कोणत्याही दोन भागांनी सुजात असणे समजले जाऊ शकते, आणि 'सुजात' हा शब्द "सुजातो चारुदस्सनो" (सुजात आणि दर्शनीय) इत्यादींमध्ये शरीरसौष्ठवाच्या समृद्धीचा वाचक आहे, म्हणून केवळ जन्माच्या आधारेच सुजातत्व स्पष्ट करण्यासाठी "मातेच्या बाजूने आणि पित्याच्या बाजूने" असे म्हटले आहे. जगात दत्तक पुत्राच्या बाबतीतही माता-पित्यांचे नाव दिसते, परंतु येथे औरस पुत्राच्या अर्थानेच अपेक्षित आहे हे दर्शवण्यासाठी "संसुद्धगहणीको" (शुद्ध गर्भाशयाचा/वशंाचा) असे म्हटले आहे. माता आणि पिता म्हणजे 'पितर', पित्यांचे पिता म्हणजे 'पितामह' (आजोबा), त्यांची पिढी म्हणजे 'पितामहयुग', म्हणून "सातव्या पितामह पिढीपर्यंत" असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. येथे 'युग' हा शब्द एकशेष समासाच्या नियमाने "युग आणि युग म्हणजे युगे" असा समजला पाहिजे. अशा प्रकारे प्रत्येक ठिकाणी दोघांचे ग्रहण होतेच. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्याच्या पलीकडे सर्वच पूर्वज 'पितामह' या शब्दानेच ग्रहण केले जातात". आणि येथे 'पुरुष' शब्दाचे ग्रहण उत्कृष्ट निर्देशानुसार केले आहे असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे "मातितो" (मातेच्या बाजूने) या पालि वचनाचे समर्थन होते. "अक्खित्तो" म्हणजे ज्याच्यावर आक्षेप घेतला गेला नाही. "अनवक्खित्तो" म्हणजे श्राद्ध-थालीपाकादी (यज्ञीय अन्नादी) कार्यात बहिष्कृत न केलेला. "जातिवादेन" (जातीच्या वादाने) यामध्ये हेतू अर्थी तृतीया विभक्ती आहे हे दर्शवण्यासाठी "कोणत्या कारणाने" इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे "दोन्ही बाजूंनी... सातव्या पितामह पिढीपर्यंत" याने ब्राह्मणाचा योनिदोष (जन्मदोष) नसणे दर्शवले आहे, कारण त्याच्या शुद्ध वंशाचे वर्णन केले आहे. "अक्खित्तो" याने क्रियाविषयक अपराधाचा अभाव दर्शवला आहे. कारण क्रियाविषयक अपराधामुळेच प्राणी आक्षेप किंवा निंदेला पात्र ठरतात. "अनुपकुट्ठो" याने अयोग्य संसर्गाचा अभाव दर्शवला आहे. कारण अयोग्य संसर्गामुळेही प्राणी निंदेला पात्र ठरतात. Issaroti adhipateyyasaṃvattaniyakammaphalena īsanasīlo. Sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha. Mahantaṃ dhanamassa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano. Tassāti tassa tassa. Vadanti ‘‘anvayato byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti. "ईश्वर" म्हणजे अधिपत्य प्राप्त करून देणाऱ्या कर्माच्या फळामुळे शासन करण्याचा स्वभाव असलेला. त्याचे ते ईश्वरत्व (प्रभुत्व) वैभव आणि संपत्तीच्या कारणाने प्रकट झाले आहे, म्हणून समृद्धतेचा पर्याय दर्शवताना "अड्ढो (समृद्ध) म्हणजे ईश्वर" असे म्हटले आहे. ज्याचे भूमीगत (जमिनीत पुरलेले) आणि आकाशात (वर) असलेले धन मोठे आहे, तो 'महद्धन' (महाधनी). "त्याचे" म्हणजे त्या त्या व्यक्तीचे. "अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही पद्धतींनी जवळ न जाण्याचे कारण आम्ही सांगतो" असे म्हणतात. Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo. Tenāha ‘‘dassanayoggo’’ti. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko. Tenāha ‘‘cittapasādajananato’’ti. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā[Pg.191]. Sarīranti sannivesavisiṭṭho karacaraṇagīvāsīsādi avayavasamudāyo, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘paramāya vaṇṇapokkharatāyāti paramāya…pe… sampattiyā cā’’ti vuttaṃ. Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’’ti. Tathā hi buddhā cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Brahmavacchasīti uttamasarīrābho suvaṇṇābhoti attho. Imameva hi atthaṃ sandhāyāha ‘‘mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato’’ti. Na brahmujugattataṃ. Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako. Tenāha ‘‘sabbānevā’’tiādi. अधिरूप म्हणजे विशिष्ट रूप असलेले, उत्तम शरीर असलेले. दर्शनास पात्र म्हणून 'दर्शनीय'. म्हणूनच म्हटले आहे 'दर्शनयोग्य'. प्रसन्नता निर्माण करणारे म्हणून 'प्रासादिक'. म्हणूनच म्हटले आहे 'चित्तप्रसाद निर्माण करणारे'. 'वर्णाचा' म्हणजे वर्णधातूचा. 'शरीर' म्हणजे हात, पाय, मान, डोके इत्यादी अवयवांचा विशिष्ट रचनेचा समूह, आणि तो आकृतीच्या स्वरूपात घेतला जातो म्हणून 'परम वर्णपोक्खरता' म्हणजे 'परम... पे... संपत्तीने' असे म्हटले आहे. सर्व वर्णांमध्ये सुवर्णवर्णच उत्तम आहे, म्हणून 'श्रेष्ठ सुवर्णवर्णाने युक्त' असे म्हटले आहे. कारण बुद्ध आणि चक्रवर्ती हे सुवर्णवर्णाचेच असतात. 'ब्रह्मवच्चसी' म्हणजे उत्तम शरीराची आभा असलेले, सुवर्ण आभा असलेले असा अर्थ आहे. याच अर्थाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे 'महाब्रह्माच्या शरीरासारख्या शरीराने युक्त'. ब्रह्मासारखे सरळ शरीर नव्हे. 'दर्शनासाठी लहान नसलेला वाव' म्हणजे उंची आणि रुंदीच्या समृद्धीने आणि अवयवांच्या परिपूर्णतेने दर्शनासाठी असलेला वाव लहान नाही. म्हणूनच 'सर्वच' इत्यादी म्हटले आहे. Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā, taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vuddhasīlī, tena ca sabbadā samāyogato vuḍḍhasīlena samannāgato. Pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato tesañca ajānanato. यम-नियमांचे लक्षण असलेले शील ज्याच्याकडे आहे तो 'शीलवान'. आणि त्याचे ते शील बहुश्रुततेमुळे (रत्तञ्ञुता) वाढलेले, वृद्धिंगत झालेले शील ज्याच्याकडे आहे तो 'वृद्धशिली', आणि त्याच्याशी नेहमी जोडलेले असल्यामुळे तो 'वृद्धशीलाने युक्त' आहे. केवळ पंचशीलाचाच संदर्भ घेऊन ते बोलतात, कारण त्यानंतरच्या शीलाचा तिथे अभाव असतो आणि त्यांना त्याचे ज्ञान नसते. Ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati attho etenāti padaṃ, nāmādi, yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ vākyaṃ, tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā. Atthañāpanasādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbaatthassa. Pūre puṇṇabhāve. Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ, dutiyasmiṃ visaye. Sukhumālattanenāti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha. Apalibuddhāya pittasemhādīhi. Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesakathanaṃ. Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ. ‘‘Sandiddhavilambitādī’’ti vā pāṭho. Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ. Ādi-saddena khalitānukaḍḍhitādiṃ saṅgaṇhāti. Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvāti iminā cassa vācāya atthapāripūriṃ vadanti. उच्चारस्थान आणि प्रयत्नांच्या समृद्धीने तसेच शिक्षेच्या (प्रशिक्षणाच्या) समृद्धीने कुठेही उणीव नसल्यामुळे जिची पदे, व्यंजने आणि अक्षरे परिमंडळ (पूर्ण व गोल) आहेत ती 'परिमंडलपदव्यंजना' होय. अथवा ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त होतो ते 'पद' म्हणजे नाम इत्यादी, आणि अभिप्रेत अर्थ जो प्रकट करतो ते 'व्यंजन' म्हणजे वाक्य, त्यांच्या परिपूर्णतेमुळे 'परिमंडलपदव्यंजना' म्हटले आहे. अर्थ समजवून देण्याचे साधन असल्यामुळे वाणी हेच करण (साधन) आहे म्हणून 'वाक्करण' म्हणजे उच्चारणाचा घोष. गुणांच्या परिपूर्णतेमुळे त्या ब्राह्मणाचा, किंवा त्याने बोलण्याच्या अर्थाचा. 'पुरे' म्हणजे पूर्ण भावात. 'पुरे' हे पहिल्या अर्थात आधारात सप्तमी विभक्ती आहे, दुसऱ्या अर्थात विषयात आहे. 'सुकुमारतेने' याने त्या वाणीचा मृदू आणि मऊ भाव सांगितला आहे. पित्त, कफ इत्यादींनी अडथळा न आलेली. 'संदिट्ठ' म्हणजे सर्व दाखविल्यासारखे एका भागाचे कथन करणे. 'विलंबित' म्हणजे हळूहळू, उशिरा बोलणे. 'संदिद्धविलंबितादी' असाही पाठ आहे. तिथे 'संदिद्ध' म्हणजे संशय निर्माण करणारे. 'आदि' शब्दाने स्खलित (चुकणे), ओढून-ताणून बोलणे इत्यादींचा संग्रह होतो. 'आदी, मध्य आणि अंत स्पष्ट करून' याने त्याच्या वाणीची अर्थपरिपूर्णता सांगतात. 425. Sadisāti ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. Itareti attano guṇehi asadisaguṇe. Idanti idaṃ atthajātaṃ. Gopadakanti gāviyā pade ṭhitaudakaṃ. Kulapariyāyenāti kulānukkamena. ४२५. समान म्हणजे एका अंशाने समान. कारण बुद्धांच्या गुणांशी सर्व प्रकारे समान असणारे कोणतेही गुण इतरांमध्ये आढळत नाहीत. 'इतर' म्हणजे स्वतःच्या गुणांशी असमान गुण असलेले. 'हे' म्हणजे हा अर्थसमूह. 'गोपदक' म्हणजे गाईच्या पाऊलखुणेत (खुरपणात) साचलेले पाणी. 'कुलपर्यायाने' म्हणजे कुळाच्या अनुक्रमाने. Tatthāti [Pg.192] mañcake. Sīhaseyyaṃ kappesīti yathā rāhu asurindo āyāmato vitthārato ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesi. तिथे म्हणजे मंचावर (शय्येवर). 'सिंहशय्या घेतली' म्हणजे ज्याप्रमाणे राहू असुरेंद्र लांबी, रुंदी आणि उंचीने भगवंतांच्या रूपकायाची मर्यादा मोजू शकत नाही, तशा प्रकारचा ऋद्धी-अभिसंस्कार करत त्यांनी सिंहशय्या घेतली. Parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ uttamaṃ parisuddha’’nti. Anavajjaṭṭhena kusalaṃ, na sukhavipākaṭṭhena. Katthaci caturāsīti pāṇasahassāni katthaci aparimāṇāpi devamanussā yasmā catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā maggaphalāmataṃ pivanti. Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva. Tasmā anuttarācārasikkhāpanavaseneva bhagavā bahūnaṃ ācariyo. Teti kāmarāgato aññe bhagavatā pahīnakilese. परिशुद्ध अर्थाने 'अरीय' (आर्य) आहे म्हणून म्हटले आहे 'आर्य, उत्तम, परिशुद्ध'. निर्दोष अर्थाने 'कुशल', सुखविपाक अर्थाने नव्हे. काही ठिकाणी चौऱ्याऐंशी हजार प्राणी, तर काही ठिकाणी अमर्याद देव आणि मनुष्य, ज्या अर्थी चोवीस स्थानांवर असंख्य आणि अपरिमेय मार्गफल रूपी अमृताचे प्राशन करतात. कोटि-शत-सहस्र (अब्जावधी) इत्यादी परिमाणाने देखील ते पुष्कळच आहेत. म्हणूनच, सर्वोत्तम आचरण शिकवण्याच्या दृष्टीनेच भगवान बहुतांचे आचार्य आहेत. 'ते' म्हणजे कामरागाव्यतिरिक्त भगवंतांनी नष्ट केलेले इतर क्लेश. Apāpapurekkhāroti apāpehi purakkharīyati, na vā pāpaṃ purato karotītipi apāpapurekkhāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apāpe nava lokuttaradhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha apāpeti pāpapapaṭipakkhe pāparahite ca. Brahmani bhavā, brahmuno vā hitā garukaraṇādinā, brahmānaṃ vā maggaṃ jānātīti brahmaññā, tassā brahmaññāya pajāya. अपाय नसलेल्यांनी (पुण्यवानांनी) ज्यांना पुढे केले आहे तो 'अपापपुरेक्खारो', किंवा जो पापाला पुढे करत नाही तो 'अपापपुरेक्खारो' हा अर्थ दाखवण्यासाठी 'अपाप म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्म' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'अपाप' म्हणजे पापाचे विरोधी आणि पापरहित. ब्रह्मामध्ये उत्पन्न झालेली, किंवा आदर-सत्कार इत्यादींद्वारे ब्रह्मासाठी हितकारक असलेली, किंवा ब्रह्माचा मार्ग जाणणारी ती 'ब्रह्मण्या', त्या ब्रह्मण्या प्रजेची. Tiroraṭṭhā tirojanapadāti ettha rajjaṃ raṭṭhaṃ rājanti rājāno etenāti katvā. Tadekadesabhūtā padesā pana janapado janā pajjanti ettha sukhajīvikaṃ pāpuṇantīti katvā. Pucchāya dosaṃ sallakkhetvāti sambandho. Bhagavā vissajjeti tesaṃ upanissayasampattiṃ cintetvāti adhippāyo. Navakāti āgantukabhāvena amhākaṃ abhinavā. परराष्ट्रातून, परजनपदातून, इथे राज्य म्हणजे राष्ट्र, ज्याच्याद्वारे राजे राज्य करतात ते. त्याचाच एक भाग असलेले प्रदेश म्हणजे 'जनपद', जिथे लोक सुखकारक जीवन प्राप्त करतात ते. 'प्रश्नातील दोष लक्षात घेऊन' हा संबंध आहे. भगवान त्यांच्या उपनिषय-संपत्तीचा (अध्यात्मिक पात्रतेचा) विचार करून उत्तर देतात, असा अभिप्राय आहे. 'नवक' म्हणजे आगंतुक (पाहुणे) म्हणून आमच्यासाठी नवीन असलेले. 426. Opāteti nippātetīti attho. Tathābhūto ca tattha pesitā hotīti vuttaṃ ‘‘pavesetī’’ti. Saṃpurakkharontīti sakkaccaṃ pubbaṅgamaṃ karonti. Tenāha ‘‘purato katvā vicarantī’’ti. ४२६. खाली पाडतो, पाडून टाकतो असा अर्थ आहे. आणि तशा प्रकारे तिथे पाठवला जातो म्हणून 'प्रवेश करतो' असे म्हटले आहे. 'सं पुरक्खरोंती' म्हणजे आदराने पुढे करतात. म्हणूनच म्हटले आहे 'पुढे करून फिरतात'. 427. Sudde bahi katvā raho sāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ vedaṃ. Tenāha ‘‘vedo’’ti. Evaṃ kirāti paramparabhāvena ābhatanti ācariyaparamparāya ābhataṃ. Pāvacanasaṅkhātasampattiyāti [Pg.193] pamukhavacanamhi udattādisampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi cāti gāyattīādīhi ajjhāyānuvākādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca. Sampādetvāti padasampattiṃ ahāpetvā. Pavattāroti vā pāvacanavasena vattāro. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana padeneva icchitanti āha ‘‘padasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanavasena aññesaṃ vuttaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena ajjhāyānuvākādivasena rāsikataṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakataṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare, pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (khu. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ) āgatanayeneva saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu. ४२७. शुद्धांना बाहेर ठेवून एकांतात शिकवण्याच्या अर्थाने 'मंत' (मंत्र) आणि त्या त्या अर्थाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'पद' म्हणजे 'मंतपद' (मंत्रपद) म्हणजेच वेद होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वेदो' (वेद). 'एवं किरा' (असे म्हणतात) म्हणजे परंपरेने आणलेले, आचार्य परंपरेने चालत आलेले. 'पावचनसंखातसंपत्तिया' म्हणजे प्रमुख वचनातील उदात्त इत्यादी संपत्तीने. 'सावित्तीआदीहि छंदबंधेहि वग्गबंधेहि च' म्हणजे गायत्री इत्यादी छंदोबद्ध आणि अध्याय-अनुवाक इत्यादी वर्गबंधांनी. 'संपादेत्वा' म्हणजे पदांची संपत्ती न गमावता. 'पवत्तारो' म्हणजे प्रवचन रूपाने सांगणारे. 'सज्झायितं' म्हणजे गायन रूपाने सज्झाय (सराव) केलेले, परंतु ते पदांच्या द्वारेच इच्छित असल्यामुळे म्हटले आहे - 'पदसंपत्तीच्या वशाने'. 'अञ्ञेसं वृत्तं' म्हणजे प्रवचनाच्या वशाने इतरांना सांगितलेले. 'रासिकतं' म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद इत्यादींच्या रूपाने, आणि त्यातही प्रत्येक मंत्र, ब्राह्मण इत्यादींच्या रूपाने, अध्याय, अनुवाक इत्यादींच्या रूपाने संकलित (राशीकृत) केलेले. 'दिब्बेन चक्खुना ओलोकेत्वा' (दिव्य चक्षूने पाहून) म्हणजे दिव्यचक्षूच्या साहाय्याने, यथाकर्मोपगज्ञानाने प्राण्यांचे कर्मस्वगतत्व, प्रत्यक्ष दर्शनाच्या अर्थाने दिव्यचक्षूसमान असलेल्या पूर्वेनिवासज्ञानाने (पुब्बेनिवासञाण) भूतकाळातील कल्पामध्ये ब्राह्मणांच्या मंत्रपठणाची पद्धत पाहून. 'पावचनेन सह संसंदेत्वा' म्हणजे कश्यप सम्यक्संबुद्धांचे जे वचन संसार-आश्रित (वट्टसन्निसित) आहे, त्याच्याशी सुसंगत करून. कारण त्यांचा विवर्त-आश्रित (विवट्टसन्निसित) अर्थ प्रत्यक्ष नसतो. 'अपरापरे' म्हणजे अष्टक इत्यादींपेक्षा नंतरचे, जे नंतरच्या ओक्काक राजाच्या काळादिकांमध्ये उत्पन्न झाले. 'पक्खिपित्वा' म्हणजे अष्टक इत्यादींनी रचलेल्या मंत्रपदांमध्ये क्लेश-आश्रित पदांचे तिथे तिथे पदांमध्ये प्रक्षिप्त (समाविष्ट) करून. 'विरुद्धे अकंसु' म्हणजे 'ब्राह्मणधम्मिक सुत्ता'त (खुद्दकनिकाय, ब्राह्मणधम्मिकसुत्त) आलेल्या पद्धतीनेच संक्लेशिक (मलीन) अर्थाचे प्रकाशन केल्यामुळे ते विरोधी बनवले. 428. Paṭipāṭiyā ghaṭitāti paṭipāṭiyā sambaddhā. Paramparasaṃsattāti ādāniyāya yaṭṭhiyā saṃsattā. Tenāha ‘‘yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā’’ti. Purimassāti maṇḍalākārena ṭhitāya andhaveṇiyā sabbapurimassa hatthena sabbapacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā. Divasampīti anekadivasampi. Cakkhussa anāgatabhavaṃ ñatvā yathāakkantaṭṭhāneyeva anupatitvā akkamanaṃva sallakkhetvā ‘‘kahaṃ cakkhumā kahaṃ maggo’’ti pariveditvā. ४२८. 'पटीपाटिया घटिता' (अनुक्रमाने जोडलेले) म्हणजे अनुक्रमाने संबद्ध असलेले. 'परंपरासंसत्ता' म्हणजे धरून ठेवण्याच्या काठीशी जोडलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काठी धरणाऱ्या डोळस माणसाने'. 'पुरिमस्स' (पहिल्याच्या) म्हणजे वर्तुळाकार उभ्या असलेल्या अंधांच्या रांगेत सर्वात पहिल्याच्या हाताने सर्वात शेवटच्याची कंबर पकडवून. 'दिवसम्पि' म्हणजे अनेक दिवससुद्धा. डोळस माणसाचे न येणे जाणून, ज्या ठिकाणी पाऊल ठेवले आहे त्याच ठिकाणी पाऊल ठेवून चालण्यासारखे लक्षात घेऊन 'डोळस माणूस कुठे आहे, मार्ग कुठे आहे?' असा विलाप करून. Pāḷiāgatesu dvīsūti saddhā anussavoti imesu dvīsu. Evarūpeti yathā saddhānussavā, evarūpe eva paccakkhagāhinoti attho. Tayoti ruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo. Bhūtavipākāti bhūtatthaniṭṭhāyakā adhippetatthasādhakā, vuttavipariyāyena abhūtatthavipākā veditabbā[Pg.194]. Etthāti etesu saddhāyitādivatthūsu. Ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ anekantikattā saddhādiggāhassa. Upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi saccānurakkhāya ñātukāmatāya uppāditattā. Passati hi bhagavā – mayā ‘‘saccamanurakkhatā…pe… niṭṭhaṃ gantu’’nti vutte saccānurakkhaṇaṃ ñātukāmo māṇavo ‘‘kittāvatā’’tiādinā pucchissati, tassa taṃ vissajjetvā saccānubodhe pucchāya avasaraṃ datvā tassa upanissaye upakāradhamme kathessāmīti. Tena vuttaṃ – ‘‘upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesī’’ti. 'पाळिआगतेसु द्वीसु' (पाळीमध्ये आलेल्या दोन्हींमध्ये) म्हणजे श्रद्धा आणि अनुश्रव (ऐकीव माहिती) या दोन्हींमध्ये. 'एवरूपे' म्हणजे जसे श्रद्धा आणि अनुश्रव आहेत, अशाच प्रकारच्या प्रत्यक्ष ग्रहण करणाऱ्यांच्या बाबतीत असा अर्थ आहे. 'तयो' (तीन) म्हणजे रुची, आकारपरिवितर्क (तर्क) आणि दृष्टीनिज्झानक्खंती (दृष्टीचे चिंतन करून स्वीकारणे). 'भूतविपाका' म्हणजे सत्य अर्थाचा निश्चय करणारे, अपेक्षित अर्थ साध्य करणारे; याच्या उलट 'अभूतविपाक' (असत्य अर्थाचा निश्चय करणारे) समजावे. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या श्रद्धा इत्यादी विषयांमध्ये. श्रद्धा इत्यादींचे ग्रहण अनैकांतिक (अनिश्चित) असल्यामुळे केवळ एकाच बाजूने निष्कर्षाप्रत पोहोचणे योग्य नाही. पुढे प्रश्नाचा मार्ग मोकळा करून ठेवला, कारण सत्य रक्षणाची इच्छा आणि जाणून घेण्याची इच्छा निर्माण झाली होती. कारण भगवान पाहतात की - माझ्याद्वारे 'सत्याचे रक्षण करणाऱ्याने...पे... निष्कर्षाप्रत पोहोचावे' असे म्हटले असता, सत्य रक्षण जाणून घेण्याची इच्छा असलेला तरुण (माणव) 'किती प्रमाणात' इत्यादी प्रश्न विचारेल, त्याचे उत्तर देऊन त्याला सत्याच्या अनुबोधाविषयी प्रश्न विचारण्याची संधी देऊन, त्याच्या उपनिषयाला (कल्याणाला) उपकारक असणारे धर्म मी सांगेन. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुढे प्रश्नाचा मार्ग मोकळा करून ठेवला'. 430. Attānaññeva sandhāya vadati, yato vuttaṃ pāḷiyaṃ – ‘‘yaṃ kho panāyamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho’’tiādi. Lubbhantīti lobhanīyā yathā ‘‘apāyagamanīyā’’ti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Yathā vā rūpādidhammā lobhanīyā, evaṃ lobhoti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Tenevāha – ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Ese nayo sesapadadvayepi. ४३०. स्वतःलाच उद्देशून बोलतात, म्हणूनच पाळीमध्ये म्हटले आहे - 'हा आयुष्यमान जो धर्म देशना करतो, तो धर्म गंभीर आहे, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे, दुरनुबोध (समजण्यास कठीण) आहे' इत्यादी. 'लुब्भन्ति' (लोभ पावतात) म्हणजे लोभनीय, जसे 'अपायगमनीया' (अपायकारक मार्गाने जाणारे) म्हटले आहे, तसेच 'लोभनीय धम्मांविषयी म्हणजे लोभधर्मांविषयी' असे म्हटले आहे. किंवा जसे रूप इत्यादी धर्म लोभनीय आहेत, तसेच लोभ आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'लोभनीय धम्मांविषयी म्हणजे लोभधर्मांविषयी'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जगात जे काही प्रियरूप आणि सातरूप (सुखद रूप) आहे, तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते, तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते'. हाच नियम उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. 432. Nivesetīti ṭhapeti paṭṭhapeti. Payirupāsatīti upaṭṭhānavasena upagantvā nisīdati. Suyyati etenāti sotanti āha ‘‘pasādasota’’nti. Tañhi savanāya odahitabbanti. Dhāreti sandhāreti tattheva manaṃ ṭhapeti. Atthatoti yathāvuttassa dhammassa atthato. Kāraṇatoti yuttito hetudāharaṇehi upapattito. Olokananti evametanti yathāsabhāvato paññācakkhunā daṭṭhabbataṃ khamanti, tañca mahantassa maṇino pajjalantassa viya āvikatvā atthassa citte upaṭṭhānanti āha ‘‘idhā’’tiādi. Kattukamyatāchandoti kattukāmatāsaṅkhāto kusalacchando. Vāyamatītiādito catunnampi vīriyānaṃ vasena vāyāmaṃ parakkamaṃ karoti. Maggapadhānaṃ padahatīti maggāvahaṃ maggapariyāpannañca sammappadhānaṃ padahati, padahanavasena taṃ paripūreti. Paramasaccanti amoghadhammattā paramatthasaccaṃ. Sahajātanāmakāyenāti maggapaññāsahajātanāmakāyena. Tadevāti tadeva paramasaccaṃ nibbānaṃ. Tenevāha – ‘‘sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passatī’’ti. ४३२. 'निवेसेति' (प्रस्थापित करतो) म्हणजे ठेवतो, प्रस्थापित करतो. 'पयिरुपासति' (सेवा करतो/जवळ बसतो) म्हणजे उपस्थानाच्या (सेवेच्या) भावनेने जवळ जाऊन बसतो. 'सुय्यति एतेnaति सोतं' (ज्याद्वारे ऐकले जाते ते कान) म्हणून म्हटले आहे - 'प्रसादसोत' (श्रवणेंद्रिय). कारण ते ऐकण्यासाठी एकाग्र केले पाहिजे. 'धारेति' म्हणजे धारण करतो, तिथेच मन स्थिर करतो. 'अत्थतो' म्हणजे यथावक्त धर्माच्या अर्थावरून. 'कारणतो' म्हणजे युक्तीने, हेतू आणि उदाहरणांच्या उपपत्तीने. 'ओलोकनं' (अवलोकन) म्हणजे 'हे असेच आहे' असे यथास्वभावाने प्रज्ञाचक्षूने पाहण्यास योग्य असणे, आणि ते एखाद्या मोठ्या प्रज्वलित मण्याप्रमाणे स्पष्ट करून अर्थाचे चित्तात प्रकटीकरण होणे, म्हणून म्हटले आहे - 'इध' (येथे) इत्यादी. 'कत्तुकम्यताछंदो' म्हणजे काहीतरी करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद (कुशल इच्छा). 'वायमति' (प्रयत्न करतो) इत्यादीद्वारे चारही वीर्यांच्या (प्रयत्नांच्या) वशाने व्यायाम (प्रयत्न) आणि पराक्रम करतो. 'मग्गपधानं पदहति' म्हणजे मार्गाला वाहून नेणारे आणि मार्गात समाविष्ट असणारे सम्यक्प्रधान (सम्मापधान) आचरतो, आचरणाच्या वशाने ते परिपूर्ण करतो. 'परमसच्चं' (परम सत्य) म्हणजे अमोघ धर्म असल्यामुळे परमार्थ सत्य. 'सहजातनामकायेन' म्हणजे मार्गप्रज्ञेसोबत उत्पन्न झालेल्या नामकायाने. 'तदेव' म्हणजे तेच परम सत्य निर्वाण (निब्बान) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'साक्षात्काराच्या अभिसमयाने स्पष्ट आणि प्रकट करत पाहतो'. 433-4. Maggānubodhoti [Pg.195] maggapaṭipāṭiyā bodho bujjhanaṃ, yesaṃ kilesānaṃ samucchindanavasena maggappaṭivedho, tesaṃ paṭipassambhanavasena pavattamānaṃ sāmaññaphalaṃ, maggena paṭividdhāni saccāni, paramatthasaccameva vā anurūpabujjhananti adhippāyo. ‘‘Saccānuppattīti phalasacchikiriyā’’ti vuttaṃ. Evañhi sati heṭṭhā vuttā saddhāpaṭilābhādayo dvādasa dhammā saccānuppattiyā upakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasanna’’nti. Nāyaṃ ‘‘tesaṃyevā’’ti padassa attho. Satipi kusalavipākādibhāvena nānatte vatthārammaṇabhūmikiccādivasena pana sadisāti upāyatova maggadhammā āsevitā bahulīkatā phalabhūtāti vattabbataṃ arahatīti taṃsadise tabbohāraṃ katvā ‘‘tesaṃ maggasampayuttadhammāna’’nti vuttaṃ. Evañhi āsevanāgahaṇaṃ samatthitaṃ, na aññathā. Na hi ekacittakkhaṇikānaṃ maggadhammānaṃ āsevanā, bahulīkammaṃ vā atthīti. Tulanāti vipassanā. Sā hi vuṭṭhānagāminibhūtā maggappadhānassa bahukārā tassa abhāve maggappadhānasseva abhāvato, evaṃ ussāho tulanāya chando ussāhassa bahukārotiādinā heṭṭhimassa uparimūpakārataṃ suviññeyyamevāti āha – ‘‘iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. ४३३-४. 'मग्गानुबोध' (मार्गाचा अनुबोध) म्हणजे मार्गाच्या अनुक्रमाने होणारा बोध किंवा ज्ञान. ज्या क्लेशांच्या समूच्छेदनाद्वारे (पूर्ण नाशाद्वारे) मार्ग-प्रतिवेध (मार्गाचा साक्षात्कार) होतो, त्यांच्या प्रतिप्रस्रब्धीमुळे (शांत होण्यामुळे) प्रवृत्त होणारे 'सामञ्ञफल' (श्रामण्यफळ), मार्गाने प्रतिवेध केलेले (जाणलेले) सत्य किंवा परमार्थ सत्याचाच अनुरूप बोध, असा याचा अभिप्राय आहे. 'सच्चानुप्पत्ती' (सत्याची प्राप्ती) म्हणजे फल-साक्षात्कारी' असे म्हटले आहे. असे असताना, खाली सांगितलेले श्रद्धा-लाभ इत्यादी बारा धर्म सत्याच्या प्राप्तीसाठी उपकारक ठरतात, म्हणूनच 'तेसंयेव' म्हणजे 'खाली सांगितलेल्या बारा धर्मांचेच' असे म्हटले आहे. 'तेसंयेव' या पदाचा हाच अर्थ नाही. कुशल-विपाक इत्यादी भावांच्या विविधतेमुळे भेद असला तरी, वस्तू, आलंबन, भूमी, कृत्य इत्यादींच्या दृष्टीने ते समान असल्याने, उपायानेच मार्गधर्मांचे सेवन व बहुलीकरण केले असता ते फलभूत होण्यास योग्य ठरतात. म्हणून त्यांच्याशी समान असलेल्या त्या व्यवहाराला अनुसरून 'त्या मार्गसंप्रयुक्त धर्मांचे' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे आसेवनाचे (पुन्हा पुन्हा सराव करण्याचे) ग्रहण समर्थित होते, अन्यथा नाही. कारण एका चित्तक्षणापुरते मर्यादित असलेल्या मार्गधर्मांचे आसेवन किंवा बहुलीकरण असू शकत नाही. 'तुलना' म्हणजे विपश्यना होय. ती वुठ्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) बनून मार्गप्रधानासाठी अत्यंत उपकारक ठरते, तिच्या अभावी मार्गप्रधानाचाच अभाव होतो. अशा प्रकारे उत्साह हा तुलनेसाठी आणि छंद हा उत्साहासाठी उपकारक ठरतो, इत्यादी प्रकारे खालच्या पायरीचा वरच्या पायरीसाठी असलेला उपकार सहज समजण्यासारखा आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.' उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Caṅkīsuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. चङ्कीसुत्तवण्णनेची (चङ्की सूत्राच्या भाष्याची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 6. Esukārīsuttavaṇṇanā ६. एसुकारीसुत्तवण्णना (एसुकारी सूत्राचे भाष्य) 437. Koṭṭhāsanti maṃsabhāgaṃ. Laggāpeyyunti nhārunā vā vākena vā bandhitvā purisassa hatthe vā vasanagehe vā olambanavasena bandheyyuṃ. Satthadhammanti satthikesu satthavāhena paṇetabbaṃ āṇādhammaṃ. Tassa nikkhamanatthanti taṃ mūlaṃ satthikehi nittharaṇatthaṃ. Pāpaṃ assāti paricarantassa pāricariyāya ahitaṃva assa. Tenāha ‘‘na seyyo’’ti. Uccakulīnādayo dutiyavārādīhi vuccanti, idha upadhivipattisampattiyo pāpiyādipadehi vuttāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assā’’ti. Seyyaṃsoti hitakoṭṭhāso, hitasabhāvoti attho. Uccakulīnatāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘uccākulīnattenā’’ti. ‘‘Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’tiādīsu [Pg.196] (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 1.nidānakathā; 2.pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.2.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1) viya vaṇṇasaddo idha pasaṃsāpariyāyoti āha ‘‘vessopi hi uḷāravaṇṇo hotī’’ti. ४३७. 'कोठ्ठासं' म्हणजे मांसाचा भाग. 'लग्गापेय्युं' म्हणजे शिरेने (स्नायूने) किंवा वल्कलाने बांधून माणसाच्या हातात किंवा राहत्या घरात लटकवून बांधावे. 'सत्थधम्मं' म्हणजे सार्थवाहकांद्वारे (व्यापाऱ्यांच्या प्रमुखांद्वारे) सार्थांमध्ये (व्यापारी समूहांमध्ये) लागू केला जाणारा आज्ञा-नियम (कायदा). 'तस्स निक्खमणत्थं' म्हणजे त्या सार्थांकडून त्या मूळ भांडवलाची सुटका करण्यासाठी. 'पापं अस्स' म्हणजे सेवा करणाऱ्याच्या सेवेमुळे त्याचे अहितच व्हावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ना सेय्यो' (श्रेयस्कर नाही). उच्चकुलीन इत्यादी दुसऱ्या वेळी इत्यादींनी सांगितले जातात, येथे उपाधी-विपत्ती आणि उपाधी-संपत्ती 'पापिय' (पापी) इत्यादी पदांनी सांगितल्या आहेत, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पापियो' म्हणजे त्याचा पापी, निकृष्ट आत्मभाव (शरीर) असावा. 'सेय्यंसो' म्हणजे हिताचा भाग, हितकारक स्वभाव असा अर्थ आहे. उच्चकुलीनता हे करण अर्थातील प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'उच्चाकुलीनत्तेन' (उच्चकुलीनतेमुळे) असे म्हटले आहे. 'तथागतांचा वर्ण (कीर्ती) नष्ट होऊ नये' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे येथे 'वण्ण' (वर्ण) हा शब्द प्रशंसेचा समानार्थी आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'वैश्य देखील उदार वर्णाचा (कीर्तीचा) असतो.' 440. ‘‘Niravo padasaddo soḷāragottassa akiṇṇamattikāpatto tiṭṭheyya asaṅgacārī’’ti vuttattā bhikkhā caritabbāva, ayaṃ tesaṃ kuladhammoti adhippāyo. Haritvāti apanetvā. Sattajīvo sattavāṇijako. Gopeti rakkhatīti gopo, ārakkhādhikāre niyutto. Asanti lūnanti tenāti asitaṃ, lavittaṃ. Vividhaṃ bhāraṃ ābhañjanti olambanti etthāti byābhaṅgī, kājaṃ. ४४०. 'सोळा गोत्रांच्या (कुलांच्या) भिक्षूचा पाऊल वाजता कामा नये, त्याने मातीने माखलेले पात्र घेऊन आसक्तीरहित होऊन फिरावे' असे म्हटल्यामुळे भिक्षा मागणेच योग्य आहे, हा त्यांचा कुलधर्म आहे असा अभिप्राय आहे. 'हरित्वा' म्हणजे दूर करून (बाजूला करून). 'सत्तजीवो' म्हणजे प्राण्यांचा व्यापारी. 'गोपेति रक्खतीति गोपो' म्हणजे जो रक्षण करतो तो गोप (राखणदार), जो रक्षणाच्या कामात नियुक्त आहे. 'असन्ति लूनन्ति तेनाति असितं' म्हणजे ज्याने कापले जाते ते असित (विळा/दातेरी विळा). 'विविधं भारं आभञ्जन्ति ओलम्बन्ति एत्थाति ब्याभङ्गी' म्हणजे ज्यावर विविध प्रकारचे ओझे लटकवले जाते ती व्याभंगी (कावड). 441. Anussaratoti anussaraṇahetu kulavaṃsānussaraṇakkhaṇe khattiyotiādinā saṅkhyaṃ gacchati. Tenāha ‘‘porāṇe…pe… anussariyamāne’’ti. Uccanīcattajānanatthañca kulavavatthānaṃ kataṃ hotīti khattiyādikulakammunā tesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sandhanaṃ jīvikaṃ paññapenti brāhmaṇā, tathāgato pana lokuttaradhammameva purisassa sandhanaṃ paññapeti tena sattassa lokaggabhāvasiddhito. Sesaṃ suviññeyyameva. ४४१. 'अनुस्सरतो' म्हणजे अनुस्मरण करण्याच्या हेतूने, कुलवंशाच्या अनुस्मरण क्षणी 'क्षत्रिय' इत्यादी नावाने तो गणला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पोराणे...पे... अनुस्सरियमाने' (प्राचीन...पे... अनुस्मरण केले जात असताना). उच्च-नीच भाव जाणण्यासाठी कुलाची व्यवस्था केली जाते, म्हणून क्षत्रिय इत्यादी कुलांच्या कर्माद्वारे त्या चार वर्णांचे संधान (उपजीविका) ब्राह्मण प्रस्थापित करतात. परंतु, तथागत मात्र लोकोत्तर धर्मालाच मनुष्याचे संधान (खरे धन/उपजीविका) म्हणून प्रस्थापित करतात, कारण त्यामुळे प्राण्याला जगातील सर्वश्रेष्ठ पदाची सिद्धी (प्राप्ती) होते. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Esukārīsuttavaṇṇanā līnatthappakāsanā samattā. एसुकारीसुत्तवण्णनेची (एसुकारी सूत्राच्या भाष्याची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā ७. धनञ्जानिसुत्तवण्णना (धनञ्जानि सूत्राचे भाष्य) 445. Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassāti paṇḍavapabbataṃ sandhāyāha. Rājagahanagarassa dakkhiṇadisābhāge pabbatassa samīpe ṭhito janapado dakkhiṇāgiri. Taṇḍulapuṭakānaṃ pāli etthāti taṇḍulapāli. Tassa [Pg.197] kira dvārasamīpe taṇḍulavāṇijā taṇḍulapasibbake vivaritvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā nisīdanti, tenassa ‘‘taṇḍulapālidvāra’’nti samaññā ahosi. Sabbameva sassaṃ gaṇhātīti daliddakassakānaṃ divasaparibbayamattameva vissajjetvā sabbameva āyato nipphannaṃ dhaññaṃ gaṇhāti. Mandasassānīti mandanipphattikāni sassāni. ४४५. 'राजगृहाला वेढून असलेल्या पर्वताच्या' म्हणजे पाण्डव पर्वताला उद्देशून म्हटले आहे. राजगृहनगराच्या दक्षिण देशात पर्वताच्या जवळ असलेला प्रदेश म्हणजे दक्षिणागिरी होय. तांदळाच्या पोत्यांची रांग (पाळ) जेथे असते ती 'तण्डुलपालि'. असे म्हणतात की, त्याच्या दाराजवळ तांदळाचे व्यापारी तांदळाची पोती उघडून एका ओळीत ठेवून बसत असत, म्हणूनच त्याला 'तण्डुलपालिद्वार' अशी संज्ञा मिळाली. 'सब्बमेव सस्सं गण्हाती' म्हणजे गरीब शेतकऱ्यांच्या केवळ दैनंदिन खर्चापुरतेच सोडून, उत्पन्नातून मिळालेले सर्वच धान्य तो घेऊन घेतो. 'मन्दसस्सानी' म्हणजे कमी पिकलेली (अल्प उत्पादन झालेली) पिके. 446. Iminā nayenāti dāsakammakarassa nivāsanabhattavettanānuppadānena maṅgaladivasesu dhanavatthālaṅkārānuppadānādinā ca posetabbo. Mittāmaccānaṃ piyavacanaatthacariyāsamānattatādi mittāmaccakaraṇīyaṃ kattabbaṃ, tathā ñātisālohitānaṃ. Tattha āvāhavivāhasambaddhena ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti ñātī, mātāpitādisambaddhatāya samānalohitāti sālohitā. Sammā dadantesupi asajjanato natthi etesaṃ tithīti atithi, tesaṃ attanā samānaparibhogavasena atithikaraṇīyaṃ kātabbaṃ, atithibalīti attho. Ñātakabhūtapubbā pettivisayaṃ upagatā pubbapetā, dakkhiṇeyyesu kālena kālaṃ dānaṃ datvā tesaṃ uddisanaṃ pubbapetakaraṇīyaṃ, petabalīti attho. Gandhapupphavilepanajālābhattehi kālena kālaṃ devatānaṃ pūjā devatākaraṇīyaṃ, devatābalīti attho, rājakiccakaraṇaṃ upaṭṭhānaṃ rājakaraṇīyaṃ. Ayampi kāyoti attano kāyaṃ sandhāya vadati. Imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘iminā nayena attho veditabbo’’ti. ४४६. 'इमिना नयेन' म्हणजे दास आणि कर्मकरांना (नोकर-चाकरांना) निवास, अन्न आणि वेतन देऊन तसेच मंगल प्रसंगी धन, वस्त्र, अलंकार इत्यादी देऊन त्यांचे पोषण केले पाहिजे. मित्र आणि अमात्यांशी प्रिय बोलणे, अर्थचर्या (कल्याण करणे), समानशीलता इत्यादी मित्र-अमात्य कर्तव्ये केली पाहिजेत, त्याचप्रमाणे ज्ञाती आणि सालोहितांचे (नातेवाईक आणि रक्तसंबंधीयांचे) कर्तव्य केले पाहिजे. तेथे, विवाहसंबंधाने 'हे आमचे आहेत' असे जे ओळखले जातात ते 'ज्ञाती' (नातेवाईक) आणि माता-पित्यांच्या संबंधामुळे जे समान रक्ताचे आहेत ते 'सालोहित' (रक्तसंबंधी) होत. योग्य प्रकारे दान देणाऱ्यांकडेही तिथी न ठरवता येत असल्याने त्यांना 'अतिथी' म्हणतात, त्यांच्यासाठी स्वतःच्या समान उपभोगाच्या भावनेने अतिथी-कर्तव्य केले पाहिजे, म्हणजेच अतिथीबली होय. पूर्वी नातेवाईक असलेले आणि आता प्रेतलोकात गेलेले ते 'पुब्बपेत' (पूर्वप्रेत) होत, पूजनीय व्यक्तींना वेळोवेळी दान देऊन ते त्यांना समर्पित करणे हे पूर्वप्रेत-कर्तव्य होय, म्हणजेच प्रेतबली होय. गंध, पुष्प, विलेपन आणि दीप-नैवेद्याने वेळोवेळी देवतांची पूजा करणे हे देवता-कर्तव्य होय, म्हणजेच देवतावली (देवताबली) होय. राजाच्या कामात उपस्थित राहून सेवा करणे हे राजकर्तव्य होय. 'अयम्पि कायो' (हा शरीर देखील) असे स्वतःच्या शरीराला उद्देशून म्हटले आहे. याच अर्थाला उद्देशून म्हटले आहे – 'या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.' 447. Pañca dussīlyakammānīti niccasīlapaṭipakkhadhammā. Dasa akusalakammapathadhammā dasa dussīlyakammāni. Adhammacārī eva visamacārī kāyavisamādicaraṇatoti visamacārīpadassa attho visuṃ na vutto. ४४७. पाच दुःशील कर्मे म्हणजे नित्यशीलाच्या विरुद्ध असलेले धर्म (नियम) होत. दहा अकुशल कर्मपथ धर्म हेच दहा दुःशील कर्मे होत. अधर्मचारी हाच विषमचारी होय, कारण तो कायिक (शारीरिक) विषम आचरण करतो, म्हणूनच 'विषमचारी' या शब्दाचा अर्थ वेगळा सांगितलेला नाही. 448-453. Osaranti apasakkanti, khīyantīti attho. Tenāha ‘‘parihāyantī’’ti. Abhisarantīti abhivaḍḍhanavasena pavattanti. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’ti. Tatrāti brahmaloke. Assāti brahmaloke uppannassa dhanañjānissa. Tato paṭṭhāyāti yadā bhagavatā ‘‘eso, bhikkhave, sāriputto’’tiādi vuttaṃ, tato paṭṭhāya. Catusaccavinimuttanti niddhāretvā vibhajitvā vuccamānehi saccehi vimuttaṃ. Atthato pana tato pubbepi saccavimuttaṃ kathaṃ na kathesiyeva saccavimuttassa niyyānassa abhāvato. ४४८-४५३. 'ओसरन्ति' म्हणजे मागे हटतात, क्षीण होतात असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'परिहायन्ति' (ऱ्हास पावतात) असे म्हटले आहे. 'अभिसरन्ति' म्हणजे अभिवृद्धीच्या (वाढण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होतात. म्हणूनच 'वड्ढन्ति' (वाढतात) असे म्हटले आहे. 'तत्र' म्हणजे ब्रह्मलोकात. 'अस्स' म्हणजे ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या धनंजानीचे. 'ततो पट्ठाय' म्हणजे जेव्हा भगवंतांनी 'भिक्खूहो, हा सारिपुत्त आहे' इत्यादी म्हटले, तेव्हापासून. 'चतुसच्चविनिमुत्तं' म्हणजे निश्चित करून, विभागून सांगितल्या जाणाऱ्या (चार) सत्यांपासून मुक्त. अर्थाच्या दृष्टीने तर त्यापूर्वीही सत्यमुक्त (सत्याहून वेगळे) का सांगितले नाही? कारण सत्यमुक्तामध्ये नैर्याणिकत्व (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग) नसते. Dhanañjānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. धनंजानिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā ८. वासेठ्ठसुत्तवर्णना (वासेठ्ठ सुत्ताची टीका) 454. Jātiṃ [Pg.198] sodhetukāmā hontīti sahavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ kiriyā parādhena vā asāruppattena vā jātiyā upakkilesaṃ āsaṅkāya taṃ sodhetukāmā honti. Mante sodhetukāmā hontīti mantavacane ācariyamaticodanāya aññena vākyena kenaci kāraṇena saṃsaye uppanne taṃ sodhetukāmā honti. Antarāti vemajjhe, aññatthevā antarāsaddoti tassa aññā kathāti vacanaṃ avagantabbaṃ. Khantīmettānuddayādiguṇasampanno eva ‘‘sīlavāti guṇavā’’tiāha. Tehi sīlassa vissajjanakālepi ‘‘sīlavā’’ti vuccati. Sampannasīlattā vā tehi samannāgato eva hotīti āha ‘‘sīlavāti guṇavā’’ti. Ācārasampannoti sādhu ācāravatto. ४५४. 'जातिं सोधेतुकामा होन्ति' (जात शुद्ध करण्याची इच्छा असणारे असतात) म्हणजे सोबत राहणाऱ्या ब्राह्मणांच्या क्रियेच्या अपराधाने किंवा अयोग्यतेने जातीच्या उपक्लेशाची (दोषाची) शंका आल्यामुळे ते ती शुद्ध करू इच्छितात. 'मन्ते सोधेतुकामा होन्ति' (मंत्र शुद्ध करण्याची इच्छा असणारे असतात) म्हणजे मंत्रवचनात आचार्यांच्या मताच्या प्रेरणेने किंवा इतर कोणत्याही वाक्यामुळे काही कारणाने संशय उत्पन्न झाल्यावर ते ते शुद्ध करू इच्छितात. 'अन्तरा' म्हणजे मध्ये (मध्यभारी), इतर ठिकाणी 'अन्तरा' हा शब्द 'त्याची दुसरी कथा' या अर्थाने समजला पाहिजे. क्षमा, मैत्री, अनुकंपा इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेल्यालाच 'शीलवान आणि गुणवान' असे म्हटले आहे. त्यांच्याद्वारे शीलाचा त्याग करण्याच्या वेळीही 'शीलवान' असे म्हटले जाते. किंवा संपन्न शील असल्यामुळे तो त्यांच्याशी युक्तच असतो, म्हणून 'शीलवान आणि गुणवान' असे म्हटले आहे. 'आचारसंपन्न' म्हणजे चांगल्या आचरणाने युक्त असलेला. 455. Sikkhitāti tevijjānaṃ sikkhitā tumhe, na dāni tumhehi kiñci kattabbaṃ atthīti attho. Paṭiññātāti paṭijānitvā ṭhitā. ४५५. 'सिक्खिता' म्हणजे तुम्ही त्रैविद्यांचे (तेविज्जांचे) शिक्षण घेतलेले आहे, आता तुम्हाला काहीही करणे बाकी राहिलेले नाही असा अर्थ आहे. 'पटिञ्ञाता' म्हणजे प्रतिज्ञा करून (मान्य करून) राहिलेले. Vedattayasaṅkhātā tisso vijjā ajjhayantīti tevijjā. Tenāha ‘‘tivedāna’’nti. Tayo vede aṇanti ajjhayantīti brāhmaṇā, tesaṃ. Yaṃ ekaṃ padampi akkhātaṃ, taṃ atthato byañjanato ca kevalino adhiyino appapayogena. Niṭṭhāgatamhāti nipphattiṃ gatā amhā tevijjāya sakasamayassa kathane. तीन वेद नावाच्या three विद्यांचे जे अध्ययन करतात ते 'तेविज्जा' (त्रैविद्य) होत. म्हणूनच 'तिवेदानं' असे म्हटले आहे. जे तीन वेदांचे पठण करतात, अध्ययन करतात ते ब्राह्मण होत, त्यांचे. जे एक पद देखील सांगितले आहे, ते अर्थाच्या दृष्टीने आणि व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने संपूर्णपणे अध्ययन करणाऱ्याच्या अल्प प्रयत्नानेच (समजते). 'निट्ठागतम्हा' म्हणजे आम्ही आमच्या सिद्धांताच्या कथनात त्रैविद्येमध्ये निष्पत्तीला (पूर्णतेला) प्राप्त झालो आहोत. Manokammato hi vattasampadātikāraṇūpacārenāyamattho vuttoti āha – ‘‘tena samannāgato hi ācārasampanno hotī’’ti. मनोकर्मामुळेच व्रतसंपत्ती इत्यादी कारणांच्या उपचाराने हा अर्थ सांगितला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्याच्याशी युक्त असलेलाच आचारसंपन्न असतो'. Khayātītanti vaḍḍhipakkhe ṭhitanti attho. Sukkapakkhapāṭipadato paṭṭhāya hi cando vaḍḍhatīti vuccati, na khīyatīti. Vandamānā janā namakkāraṃ karonti. 'खयातीतं' म्हणजे वृद्धीच्या पक्षात (शुक्ल पक्षात) असलेला असा अर्थ आहे. कारण शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेपासून चंद्र वाढतो असे म्हटले जाते, क्षीण होतो असे नाही. वंदन करणारे लोक नमस्कार करतात. Atthadassanenāti vivaraṇena dassanapariṇāyakaṭṭhena lokassa cakkhu hutvā samuppannaṃ. 'अत्थदस्सनेन' म्हणजे विवरणाने, दर्शनाच्या मार्गदर्शकत्वाच्या अर्थाने जगाचा डोळा (चक्षू) होऊन उत्पन्न झालेले. 456. Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintāti – ‘‘kiṃ jātiyā brāhmaṇo hoti udāhu bhavati kammunā’’ti ayaṃ brāhmaṇavicāro tāva tiṭṭhatu[Pg.199]. Jātidassanatthaṃ tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya loke jātivibhaṅgaṃ vitthārato kathessāmīti tesaṃ cittasampahaṃsanatthaṃ desetabbamatthaṃ paṭijānāti. Tattha aññamaññā hi jātiyoti idaṃ kāraṇavacanaṃ, yasmā imā jātiyo nāma aññamaññaṃ visiṭṭhā, tasmā jātivibhaṅgaṃ byākarissāmīti. ४५६. 'तिट्ठतु तावं ब्राह्मणचिन्ता' म्हणजे – 'माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो की कर्माने होतो?' हा ब्राह्मणाविषयीचा विचार तूर्तास बाजूला राहू द्या. जाती दाखवण्यासाठी गवत, वृक्ष, कीटक, पतंग इत्यादींपासून सुरुवात करून जगातील जातींचे वर्गीकरण (जातिविभंग) विस्ताराने सांगेन, अशा प्रकारे त्यांच्या चित्ताला आनंदित करण्यासाठी उपदेश करावयाच्या विषयाची प्रतिज्ञा करतात. त्यामध्ये 'अञ्ञमञ्ञा हि जातियो' (कारण जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत) हे कारणाचे वचन आहे; ज्याअर्थी या जाती एकमेकांपासून विशिष्ट (भिन्न) आहेत, म्हणूनच मी जातींचे वर्गीकरण स्पष्ट करीन. Yasmā idha upādinnakajāti byākātabbabhāvena āgatā, tassā pana nidassanabhāvena itarā, tasmā ‘‘jātivibhaṅgaṃ pāṇāna’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ pāṇānaṃ jātiyoti attho. Evanti nidassanaṃ kathetvā nidassitabbe kathiyamāne. Tassāti vāseṭṭhassa. Kāmaṃ ‘‘tesaṃ vohaṃ byakkhissa’’nti ubhopi māṇave nissāya desanā āgatā, tathāpi tattha tattha ‘‘evaṃ, vāseṭṭha, jānāhī’’tiādinā vāseṭṭhameva ālapanto bhagavā tameva iminā niyāmena pamukhaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘tassāti vāseṭṭhassā’’ti. Jātibhedo jātiviseso, jātiyā bhedo pākaṭo bhavissati nidassanena vibhūtabhāvaṃ āpāditena paṭiññātassa atthassa vibhūtabhāvāpattito. Āma na vaṭṭatīti kammanānatāya eva upādinnanānatāya paṭikkhepapadametaṃ, na bījanānatāya anupādinnanānatāya paṭikkhepapadanti dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – taṃtaṃyonikhipanamattaṃ kammassa sāmatthiyaṃ, taṃtaṃyoniniyatā pana ye vaṇṇavisesā, te taṃtaṃyonisiddhiyāva siddhā hontīti taṃ pana yonikhipanakammaṃ taṃtaṃyonivisiṭṭha-visesābhibhūtāya payoganipphattiyā, asaṃmucchitāya eva vā paccayabhūtāya bhavapatthanāya abhisaṅkhatamevāti viññātabbapaccayavisesena vinā phalavisesābhāvato etaṃ samīhitakammaṃ patthanādīhi ca bhinnasattitaṃ visiṭṭhasāmatthiyaṃ vā āpajjitvā cakkhundriyādivisiṭṭhaphalanibbattakaṃ jāyati, evaṃ yonikhipanataṃyoniniyatavisesāvahatā hotīti. Therena hi bījanānatā viya kammanānatāpi upādinnakanānatāya siyā nu kho paccayoti codanaṃ paṭikkhipitvā paccayavisesavisiṭṭhā kammanānatā pana paccayoti nicchitanti daṭṭhabbaṃ. ज्याअर्थी येथे उपादिन्नक (उपादानयुक्त) जात स्पष्ट करण्याच्या भावाने आली आहे, आणि दुसरी जात तिच्या उदाहरणाच्या रूपाने आली आहे, म्हणूनच पाळीमध्ये 'जातिविभङ्गं पाळानं' असे म्हटले आहे. त्या त्या प्राण्यांच्या जाती असा याचा अर्थ आहे. 'एवं' असे उदाहरण देऊन, उदाहरण देण्यायोग्य गोष्टीचे कथन केले जात असताना. 'तस्स' म्हणजे वासेठ्ठचे. जरी 'तेसं वोहं ब्याक्खिस्सं' (त्यांचे मी वर्गीकरण करीन) असे म्हणून दोन्ही माणवकांना (तरुणांना) उद्देशून हा उपदेश आला असला, तरीही ठिकठिकाणी 'एवं, वासेठ्ठ, जानाहि' (असे, वासेठ्ठ, समज) इत्यादी प्रकारे वासेठ्ठलाच संबोधित करून भगवंतांनी त्यालाच या नियमाने प्रमुख केले. म्हणूनच 'तस्स म्हणजे वासेठ्ठचे' असे म्हटले आहे. 'जातिभेद' म्हणजे जातीचा विशेष; उदाहरणाद्वारे स्पष्टता आणल्याने प्रतिज्ञा केलेल्या अर्थाची स्पष्टता होत असल्यामुळे जातीचा भेद स्पष्ट होईल. 'आम न वट्टति' (होय, हे योग्य नाही) हे कर्माच्या विविधतेमुळेच उपादिन्नक विविधतेचे निषेध करणारे पद आहे, बीजाच्या विविधतेमुळे अनुपादिन्नक विविधतेचे निषेध करणारे पद नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'कम्मं हि' (कर्मच) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा – त्या त्या योनीमध्ये टाकणे एवढेच कर्माचे सामर्थ्य आहे, परंतु त्या त्या योनीशी नियत (निश्चित) असलेले जे वर्णविशेष आहेत, ते त्या त्या योनीच्या सिद्धीनेच सिद्ध होतात; आणि ते योनीमध्ये टाकणारे कर्म त्या त्या योनीच्या विशिष्ट विशेषाने अभिभूत झालेल्या प्रयोगाच्या निष्पत्तीने, किंवा अमूर्च्छित अशाच प्रत्ययभूत (कारणभूत) भवप्रार्थनेने अभिसंस्कृत (संस्कारित) केलेलेच असते, कारण विशिष्ट कारणाशिवाय विशिष्ट फळ मिळत नाही. म्हणून हे इच्छित कर्म प्रार्थना इत्यादींनी भिन्न शक्ती किंवा विशिष्ट सामर्थ्य प्राप्त करून चक्षुरिंद्रिय इत्यादी विशिष्ट फळांना उत्पन्न करणारे होते, अशा प्रकारे योनीमध्ये टाकणे हे त्या त्या योनीशी नियत असलेल्या विशेषाला प्राप्त करून देणारे होते. स्थविरांनी (थेरांनी) बीजाच्या विविधतेप्रमाणे कर्माची विविधता देखील उपादिन्नक विविधतेचे कारण असू शकते काय, या शंकेचे खंडन करून, कारणविशेषाने विशिष्ट असलेली कर्माची विविधताच कारण आहे, असे निश्चित केले आहे, हे समजून घ्यावे. Nānāvaṇṇāti nānappakāravaṇṇā. Tālanāḷikerādīnaṃ loke abhiññātatiṇajātibhāvato visesena gayhati abhiññātasotanayena. Jātiyā brāhmaṇovāti aṭṭhānapayutto eva-saddo, jātiyāva [Pg.200] brāhmaṇo bhaveyyāti yojanā. Na ca gayhatīti tiṇarukkhādīsu viya brāhmaṇesu jātiniyatassa liṅgassa anupalabbhanato, pivanabhuñjanakathanahasanādikiriyāya brāhmaṇabhāvena ekantikaliṅganiyatāya mantajjhenādiṃ vinā anupalabbhanato ca. Vacībhedenevāti āhaccavacaneneva. 'नानावण्णा' म्हणजे नाना प्रकारच्या वर्णांचे (रंगांचे किंवा आकारांचे). ताड, नारळ इत्यादींचा जगात प्रसिद्ध तृणजाती (गवताच्या जाती) म्हणून समावेश होत असल्यामुळे, प्रसिद्ध परंपरेनुसार त्यांचा विशेष रूपाने स्वीकार केला जातो. 'जातिया ब्राह्मणो व' यामध्ये 'एव' (व) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला आहे, 'जन्मानेच ब्राह्मण असावा' अशी त्याची योजना आहे. 'न च गय्हति' (आणि ग्रहण केले जात नाही) कारण गवत, वृक्ष इत्यादींप्रमाणे ब्राह्मणांमध्ये जातीने निश्चित केलेले कोणतेही चिन्ह आढळत नाही; आणि पिणे, खाणे, बोलणे, हसणे इत्यादी क्रियांद्वारे ब्राह्मणाचे अस्तित्व दर्शवणारे कोणतेही एकांतिक चिन्ह मंत्राध्ययनाशिवाय आढळत नाही. 'वचीभेदेनेव' म्हणजे केवळ बोलण्यानेच (शब्दानेच). Kīṭe paṭaṅgetiādīsu jātinānatā labbhati aññamaññaliṅgavisiṭṭhatādassanā. Kunthā kīṭakā, khajjakhādakā kipillikā. Uppatitvāti uḍḍetvā uḍḍetvā. Paṭabhāvaṃ gacchantīti vā paṭaṅgā, na khuddakapāṇakā kīṭā nāma. Tesampi kīṭakānaṃ. कीटक, पतंग इत्यादींमध्ये एकमेकांच्या लिंगविशिष्टतेच्या (चिन्हांच्या) दर्शनामुळे जातींची विविधता आढळते. कुंथ (बारीक कीटक), कीटक, खज्जखादक (काजवे) आणि किपिल्लिक (मुंग्या). 'उप्पतित्वा' म्हणजे उडून-उडून. किंवा जे पटभाव (पसरट रूप) प्राप्त करतात ते 'पतंग' होत, केवळ लहान प्राणी असणारे कीटक नव्हे. त्या कीटकांची सुद्धा। Kāḷakādayoti kalandakādayo. 'काळकादयो' म्हणजे कलंदक (खारूताई) इत्यादी। Udaraṃyeva nesaṃ pādā udareneva sampajjanato. त्यांचे पोट हेच त्यांचे पाय असतात, कारण ते पोटाच्या साहाय्यानेच गमन करतात। Saññāpubbako vidhi aniccoti dassento ‘‘udake’’ti āha yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti. संज्ञेवर आधारित नियम अनित्य आहे हे दर्शवताना 'उदके' (पाण्यात) असे म्हटले आहे, जसे 'वीराचा भाव म्हणजे वीरिय' असे म्हटले जाते। Pattasamudāye pakkhasaddoti ‘‘pattehi yantī’’ti vuttaṃ. Na hi avayavabyatirekena samudāyo atthi. पंखांच्या समूहासाठी 'पक्ख' हा शब्द वापरला आहे, म्हणून 'पंखांनी जातात' असे म्हटले आहे. कारण अवयवांशिवाय कोणताही समुदाय अस्तित्वात नसतो। Saṅkhepena vutto ‘‘jātivasena nānā’’tiādinā. Ettha padatthe dubbiññeyyaṃ natthīti sambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘tatrāyaṃ yojanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na hi brāhmaṇānaṃ edisaṃ sīsaṃ hoti, khattiyānaṃ edisanti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīna’’nti idameva vākyaṃ sabbattha netabbaṃ. Taṃ saṃṅkhipitvā dassento ‘‘iminā nayena sabbaṃ yojetabba’’nti āha. 'जातीच्या आधारे नाना' इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितले आहे. येथे शब्दांच्या अर्थामध्ये काहीही दुर्बोध नाही, केवळ संबंध दर्शवण्यासाठी 'तत्रायं योजना' इत्यादी म्हटले आहे. 'जसे हत्ती, घोडे, मृग इत्यादींमध्ये असते, तसा ब्राह्मणांचे डोके असे असते आणि क्षत्रियांचे डोके तसे असते, असा कोणताही नियम नाही' हेच वाक्य सर्वत्र लागू केले पाहिजे. ते संक्षेपाने दर्शवताना 'या पद्धतीने सर्व योजना करावी' असे म्हटले आहे। Tassāti yathāvuttanigamanavacanassa ayaṃ yojanā idāni vuccamānā yojanā veditabbā. 'तस्स' म्हणजे वर सांगितलेल्या निष्कर्षवचनाची ही योजना, आता सांगितली जाणारी योजना समजून घ्यावी। 457. Vokāranti vokaraṇaṃ, yena visiṭṭhatāya na vokarīyati jātibhedoti attho. Tenāha ‘‘nānatta’’nti. ४५७. 'वोकार' म्हणजे वोकरण (भेद करणे), ज्या विशिष्टतेमुळे जातीचा भेद स्पष्ट केला जात नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'नानत्तं' (विविधता) असे म्हटले आहे। Gorakkhādiupajīvanena ājīvavipanno, hiṃsādinā sīlavipanno, nikkhittavattatādinā ācāravipannoti. Sāmaññajotanā visese niviṭṭhā hotīti āha ‘‘gorakkhanti khettarakkha’’nti. ‘‘Goti hi pathaviyā nāma’’nti. Tehi tehi upāyehi sikkhitabbaṭṭhena sippaṃ, tattha kosallaṃ. Paresaṃ [Pg.201] īsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena isso, so assa atthīti isso yodhājīviko, issassa kammaṃ paharaṇaṃ, usuṃ sattiñca nissāya pavattā jīvikā issattaṃ. Tenāha ‘‘āvudhajīvika’’nti. Yaṃ nissāya assa jīvikā, tadeva dassetuṃ ‘‘usuñca sattiñcā’’ti vuttaṃ. गोरक्षण इत्यादी उपजीविकेमुळे आजीविका भ्रष्ट झालेला (आजीवविपन्न), हिंसेमुळे शील भ्रष्ट झालेला (शीलविपन्न), आणि कर्तव्ये सोडून दिल्यामुळे आचार भ्रष्ट झालेला (आचारविपन्न) असा अर्थ आहे. सामान्य अर्थाचे प्रकटीकरण विशेष अर्थामध्ये स्थिर होते, हे दर्शवण्यासाठी 'गोरक्खं म्हणजे शेताचे रक्षण' असे म्हटले आहे. कारण 'गो' हे पृथ्वीचे नाव आहे. त्या त्या उपायांनी शिकण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'सिप्प' (शिल्प/कला) आहे आणि त्यात कौशल्य असणे. इतरांवर सत्ता गाजवण्याच्या किंवा हिंसेच्या अर्थाने 'इस्सो' (योद्धा), तो ज्याच्याकडे आहे तो 'इस्सो' म्हणजे योद्धा, योद्ध्याचे काम प्रहार करणे आहे, बाण आणि भाला यांवर अवलंबून असणारी उपजीविका म्हणजे 'इस्सत्तं' (शस्त्रविद्या). म्हणूनच 'आवुधजीविकं' (शस्त्रावर जगणारा) असे म्हटले आहे. ज्याच्यावर त्याची उपजीविका अवलंबून आहे, तेच दर्शवण्यासाठी 'बाण आणि भाला' असे म्हटले आहे। Brahmaṃ vuccati vedo, taṃ aṇati jānātīti brāhmaṇo, jānanañca porāṇehi brāhmaṇehi vihitaniyāmena brāhmaṇehi katopasamena anuṭṭhānatapena yathā ‘‘ājīvasīlācāravipanno natthī’’ti brāhmaṇadhammikehi lokiyapaṇḍitehi ca sampaṭicchito, tathā paṭipajjanamevāti āha ‘‘evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā’’ti. Evaṃ santeti evaṃ ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāve sati na jātiyā brāhmaṇo hoti, guṇehi pana ājīvasīlācārasampattisaṅkhātehi brāhmaṇo hoti, tasmā guṇānaṃyeva brāhmaṇabhāvakaraṇato catuvaṇṇavibhāge yattha katthaci kule jāto yo sīlādiguṇasampannatāya guṇavā, so vuttalakkhaṇena nippariyāyato bāhitapāpatāya brāhmaṇoti ayamettha brāhmaṇabhāve ñāyoti, evaṃ ñāyaṃ atthato āpannaṃ katvā. Nanti tameva yathāvuttaṃ ñāyaṃ. Yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāyāti mātuyā ubhatosujātatādikulavaṇṇena saṃvaṇṇitāya pasatthāya yathārūpāya brāhmaṇassa mātā bhavituṃ yuttā, tathārūpāya mātarisambhūto. Etena catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci visesaniṭṭhā katā. Tenāha ‘‘tatrāpi visesenā’’ti. Evaṃ sāmaññato visesaniṭṭhāvasena ‘‘yonijaṃ mattisambhava’’nti padassa atthaṃ vatvā idāni sāmaññajotanaṃ anādiyitvā visesajotanāvaseneva atthaṃ vattuṃ ‘‘yācāya’’ntiādi vuttaṃ. Parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttāti anupakkuṭṭhabhāvena parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yā cāyaṃ yoni vuttāti sambandho. Tatopi jātasambhūtattāti tato yonito jātattā mātāpettisampattito sambhūtattā. 'ब्रह्म' म्हणजे वेद म्हटले जाते, त्याला जो जाणतो तो ब्राह्मण होय. आणि हे जाणणे प्राचीन ब्राह्मणांनी विहित केलेल्या नियमांनुसार, ब्राह्मणांनी केलेल्या उपशम (शांती) आणि अनुष्ठान-तपाने, जसे 'आजीविका, शील आणि आचार यांपासून भ्रष्ट झालेला कोणीही नाही' असे ब्राह्मणधर्मीय आणि लौकिक पंडितांनी स्वीकारले आहे, तसेच आचरण करणे होय, म्हणून 'अशा प्रकारे ब्राह्मण संकेतानुसार...पे... सिद्ध करून' असे म्हटले आहे. असे असताना, अशा प्रकारे आजीविका, शील आणि आचार भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचा अब्राह्मणभाव सिद्ध होत असताना, कोणीही जन्माने ब्राह्मण होत नाही, तर आजीविका, शील आणि आचारसंपत्तीने युक्त अशा गुणांमुळेच ब्राह्मण होतो. म्हणून गुणांमुळेच ब्राह्मणत्व प्राप्त होत असल्यामुळे, चार वर्णांच्या विभागात कोणत्याही कुळात जन्मलेला, जो शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असल्यामुळे गुणवान आहे, तो सांगितलेल्या लक्षणानुसार निश्चितपणे पापांचा त्याग केल्यामुळे (बाहितपापत्वामुळे) 'ब्राह्मण' आहे, हाच येथे ब्राह्मणत्वाचा नियम आहे, अशा प्रकारे या नियमाला अर्थाच्या दृष्टीने प्रस्थापित करून. 'नं' म्हणजे त्याच वर सांगितलेल्या नियमाला. 'जो ब्राह्मणाच्या संवर्णित' म्हणजे आईच्या दोन्ही बाजूंच्या सुजाततेमुळे आणि कुळ-वर्णाने प्रशंसित असलेल्या, ज्या रूपाने ब्राह्मणाची आई होण्यास योग्य आहे, अशा रूपाच्या मातेपासून जन्मलेला. याद्वारे चार योनींपैकी कोणत्याही एका विशिष्ट योनीचा निश्चय केला आहे. म्हणूनच 'तेथेही विशेष रूपाने' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे सामान्य रूपाने विशेष निश्चयाच्या आधारे 'योनिजं मत्तिसंभवं' (योनीतून जन्मलेला आणि मातेपासून उत्पन्न झालेला) या पदाचा अर्थ सांगून, आता सामान्य प्रकटीकरणाचा स्वीकार न करता, केवळ विशेष प्रकटीकरणाच्या आधारे अर्थ सांगण्यासाठी 'याचायं' इत्यादी म्हटले आहे. 'परिशुद्ध उत्पत्तिमार्ग' अशी जी योनी सांगितली आहे, दोषरहित असल्यामुळे परिशुद्ध उत्पत्तिमार्ग म्हणून जी ही योनी सांगितली आहे, असा संबंध आहे. 'ततोपि जातसंभूतत्ता' म्हणजे त्या योनीतून जन्मल्यामुळे आणि माता-पित्यांच्या शुद्धतेमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे। Visiṭṭhattāti samudāyabhūtā manussā rāgādinā visiṭṭhattā. Rāgādinā saha kiñcanenāti sakiñcano. Tatheva rāgādisaṅkhātena palibodhanaṭṭhena saha palibodhenāti sapalibodho. Sabbagahaṇapaṭinissaggenāti upādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena. Yasmā bāhitapāpo attano santānato bahikatapāpo, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti [Pg.202] attho vattabbo. Evarūpo etissā kathāya upadeso nānappakārato vibhatto, tasmā tattha tattha vuttanayeneva veditabbo. 'विसीठत्ता' (विशिष्ट असल्यामुळे) म्हणजे समूहरूप असलेले मनुष्य राग (आसक्ती) इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे. राग इत्यादी रूपी 'किंचन' (आसक्ती) यांसह असल्यामुळे तो 'सकिंचन' होय. तसेच राग इत्यादी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अडथळ्यांच्या (पलिबोध) अर्थाने अडथळ्यांसह असणारा तो 'सपलिबोध' होय. 'सब्बगहणपटिनिस्सग्गेन' म्हणजे उपादान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सर्व प्रकारच्या ग्रहणाचा (आसक्तीचा) त्याग केल्यामुळे. ज्या अर्थी तो बाहितपाप आहे, आपल्या चित्तप्रवाहातून ज्याने पापांना बाहेर काढले आहे, त्या अर्थी 'त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो' असा अर्थ समजला पाहिजे. अशा प्रकारचा या कथेचा उपदेश विविध प्रकारे विभागलेला आहे, म्हणून तो त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा। 458. Gahitadaṇḍesūti paresaṃ daṇḍena viheṭhanaṃ anidhāya ādinnadaṇḍesu. ४५८. 'गहितदंडेषु' (ज्यांनी दंड धारण केला आहे त्यांच्यामध्ये) म्हणजे इतरांना दंडाने पीडा देण्याचा विचार न सोडता, ज्यांनी दंड हाती घेतला आहे त्यांच्यामध्ये। 459. Kiñci gahaṇanti taṇhāgāhādīsu kiñci gāhaṃ. ४५९. 'किंचि गहणं' म्हणजे तृष्णा-ग्रहण इत्यादींपैकी कोणतेही ग्रहण। Yena kāmabhavena mānusakehi pañcahi kāmaguṇehi yuñjati, taṃ mānusakaṃ yogaṃ. ‘‘Mānusakaṃ yoga’’nti ettha ca ekadesaṃ gahetvā vuttaṃ, esa nayo ‘‘dibbayoga’’nti etthāpi. Sabbayogavisaṃyuttanti padadvayena vuttehi sabbakilesayogehi vippayuttaṃ. ज्या कामभवामुळे मानवी पाच कामगुणांशी जोडला जातो, तो 'मानुसक योग' (मानवी बंध) होय. 'मानुसक योग' यामध्ये एका अंशाचा स्वीकार करून सांगितले आहे, हाच नियम 'दिब्बयोग' (दिव्य बंध) यामध्येही लागू होतो. 'सब्बयोगविसंयुत्तं' म्हणजे दोन्ही पदांद्वारे सांगितलेल्या सर्व क्लेश-योगांपासून (बंधनांपासून) विमुक्त असलेला। Ratinti abhiratiṃ āsattiṃ. Kusalabhāvanāyāti kāyabhāvanādi kusaladhammabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīriyavantanti vīriyasabbhāvena vīraṃ niddisati, vīrabhāvo hi vīriyanti. 'रतिं' म्हणजे अभिरती किंवा आसक्ती. 'कुसलभावनाय' म्हणजे कायभावना इत्यादी कुशलधम्म-भावनेमध्ये उत्कंठित असलेला. 'वीरियवन्तं' म्हणजे वीरियाच्या (प्रयत्नाच्या) अस्तित्वामुळे वीराला निर्देशित करतो, कारण वीरभाव म्हणजेच वीरिय होय। Sundaraṃ ṭhānanti nibbānaṃ. Sundarāya paṭipattiyā ariyapaṭipattiyā. 'सुंदरं ठाणं' (सुंदर स्थान) म्हणजे निब्बान. 'सुंदर प्रतिपत्तीने' म्हणजे आर्य प्रतिपत्तीने (आर्य आचरणाने)। Nibbattinti pariyosānaṃ. Atīteti atītakoṭṭhāse. Kiñcanakārakoti palibodhahetubhūto. 'निब्बत्तिं' म्हणजे परियोसान (शेवट). 'अतीते' म्हणजे अतीत कोठ्ठासात (भूतकाळात). 'किंचनकारको' म्हणजे पलिबोध (अडथळा) निर्माण करण्यास कारणीभूत असलेला। Asekkhe sīlakkhandhādike mahante guṇe. Pañcannaṃ mārānaṃ vijitattā vijitavijayaṃ. असेक्ख (अशैक्ष) शीलस्कंध इत्यादी महान गुणांमध्ये. पाच मारांवर विजय मिळवल्यामुळे 'विजितविजय' (ज्याने विजय मिळवला आहे असा)। 460. Idaṃ ajānantāti ‘‘jātiyā brāhmaṇo’’ti idaṃ lokasamaññāmattanti ajānantā. Ye brāhmaṇesu nāmagottaṃ nāma tatiyaṃ diṭṭhābhinivesaṃ janenti, sāva nesaṃ diṭṭhi. Kataṃ abhisaṅkhatanti parikappanavaseneva kataṃ ṭhapitaṃ tadupacitaṃ, na hetupaccayasamāyogena. Samuccāti sammutiyā. Kā pana sā sammutīti āha ‘‘samaññāyā’’ti, lokasamaññātenāti attho. Sammā pana paramatthato ajānantānaṃ nāmagottaṃ evaṃ kappetīti āha ‘‘no ce’’tiādi. Taṃ pana asantampi paramatthato santatāyeva abhinivisanti, tesamayaṃ dosoti dassetuṃ ‘‘evaṃ pakappita’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyyā’’ti [Pg.203] (ma. ni. 3.331). Ajānantā noti ettha no-saddo avadhāraṇattho – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’tiādīsu (khu. pā. 6.3) viyāti āha ‘‘ajānantāva evaṃ vadantī’’ti. ४६०. "हे न जाणणारे" म्हणजे "जन्माने ब्राह्मण" हे केवळ लोकसंकेत (लोकसमज्ञा) आहे, हे न जाणणारे. जे ब्राह्मणांमध्ये नाम आणि गोत्र या तिसऱ्या दृष्टी-अभिनिवेशाला (दृष्टीच्या आग्रहाला) उत्पन्न करतात, तीच त्यांची दृष्टी होय. "कृत अभिसंस्कृत" म्हणजे केवळ कल्पनेच्या वश होऊन केलेले, स्थापित केलेले, साठवलेले, हेतू आणि प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने नव्हे. "समुच्चा" म्हणजे संमतीने (संकेताने). ती संमती कोणती? म्हणून "समज्ञेने" (samaññāyā) असे म्हटले आहे, लोकसंकेताने असा अर्थ आहे. परंतु जे परमार्थतः योग्य प्रकारे जाणत नाहीत, ते नाम आणि गोत्र अशी कल्पना करतात, म्हणून "नो चे" इत्यादी म्हटले आहे. ते परमार्थतः असत्य (अस्तित्वात नसलेले) असूनही सत्य म्हणूनच त्यात अभिनिवेश (आग्रह) धरतात, हा त्यांचा दोष आहे हे दर्शवण्यासाठी "अशा प्रकारे कल्पिलेले" (evaṃ pakappitaṃ) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "जनपद-निरुक्तीचा (प्रादेशिक भाषेचा) अभिनिवेश धरू नये" (म. नि. ३.३३१). "अजानन्ता नो" येथे 'नो' हा शब्द अवधारणार्थक (निश्चयार्थक) आहे - जसे "न नो समं अत्थि तथागतेन" (खु. पा. ६.३) इत्यादींमध्ये आहे, म्हणून "न जाणणारेच असे म्हणतात" असे म्हटले आहे। Nippariyāyanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nippariyāyena ujukamevāti attho, na pubbe viya ‘‘yo hi kocī’’ti pariyāyavasena. ‘‘Na jaccā’’ti gāthāya pubbaddhena jātivādaṃ paṭikkhipanto pacchimaddhena kammavādaṃ patiṭṭhapento. Tatthāti tissaṃ gāthāyaṃ. Upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthanti upaḍḍhagāthāya atthaṃ vitthāretuṃ ‘‘kassako kammunā’’ti vuttaṃ. Tattha purimāya catūhi pādehi, pacchime dvīhi dvinnampi sādhāraṇato attho vitthārito. Tattha kasikammādīti ādi-saddena sippakammavāṇijādi saṅgaho. "निष्पर्याय" हा भाव-नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, निष्पर्यायाने (थेट) सरळच असा अर्थ आहे, पूर्वीप्रमाणे "जो कोणी" अशा पर्यायाच्या वश होऊन नव्हे. "न जच्चा" (जन्माने नव्हे) या गाथेच्या पूर्वार्धाने जातिवादाचा निषेध करत आणि उत्तरार्धाने कर्मवादाची स्थापना करत. "तेथे" म्हणजे त्या गाथेत. "अर्ध्या गाथेच्या विस्तारासाठी" म्हणजे अर्ध्या गाथेचा अर्थ सविस्तर सांगण्यासाठी "शेतकरी कर्माने होतो" असे म्हटले आहे. तेथे पहिल्या चार चरणांनी आणि नंतरच्या दोन चरणांनी, दोघांचाही सामान्य अर्थ सविस्तर स्पष्ट केला आहे. तेथे "कृषिकर्म इत्यादी" मधील 'इत्यादी' शब्दाने शिल्पकाम (कलाकौशल्य), व्यापार इत्यादींचा संग्रह होतो। Paṭiccasamuppādapadhānavacanaviññeyyo paccayo paṭiccasamuppādasaddassa attho paccayuppannāpekkhāya hotīti āha – ‘‘iminā paccayena etaṃ hotī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.570) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 2.570) vuttanayena veditabbaṃ. Sammānāvamānārahakuleti sammānārahe khattiyādikule, avamānārahe caṇḍālādikule kammavasena upapatti hoti kammassa vipaccamānokāsakaratāya vinā tādisāya uccanīcakulanibbattiyā abhāvato. Aḍḍhadaliddatādi aññāpi hīnapaṇītatā. प्रतीत्यसमुत्पाद-प्रधान वचनाने समजण्याजोगा प्रत्यय (कारण) हा 'प्रतीत्यसमुत्पाद' शब्दाचा अर्थ प्रत्ययोत्पन्नाच्या (कार्यांच्या) अपेक्षेने होतो, म्हणून "या प्रत्ययाने (कारणाने) हे होते" असे म्हटले आहे. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग (विसुद्धि. २.५७०) आणि त्याच्या टीकेमध्ये (विसुद्धि. महाटी. २.५७०) सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. "सन्मान आणि अवमान मिळण्यास पात्र कुळात" म्हणजे सन्मानास पात्र असलेल्या क्षत्रिय इत्यादी कुळात आणि अवमानास पात्र असलेल्या चंडाल इत्यादी कुळात कर्माच्या वश होऊन उत्पत्ती होते; कारण कर्माच्या विपाकाच्या (फळाच्या) अवकाशाशिवाय अशा प्रकारच्या उच्च-नीच कुळातील उत्पत्ती शक्य नाही. श्रीमंती, गरिबी इत्यादी इतरही हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अवस्था (कर्मामुळेच होतात). Kammunāti cettha yathā lokapajāsattasaddehi eko evattho vutto, evaṃ sesasaddehipi, adhippāyaviseso pana tattha atthīti dassetuṃ ‘‘purimapadena cetthā’’tiādi vuttaṃ. Nāyaṃ loko brahmanimmito kammena uppajjanato. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ aññena uppattidiṭṭhi yujjati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsuvuttanayena veditabbaṃ. Tathā lokassa paṭhamuppatti na brahmunāti ‘‘kammunā hi tāsu tāsū’’tiādi vuttaṃ. Tatiyena ‘‘ayaṃ loko ādito pabhuti pabhavakammunā vattatī’’ti vuttamatthaṃ nigameti.Vuttassevatthassa sūcanañhi nigamanaṃ. Taṃ pana niyamatthaṃ hotīti āha ‘‘kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti[Pg.204]. Catutthena padena. Yāyatoti gacchato. Nibbattatoti nibbattantassa. Pavattatoti pavattantassa. "कर्मामुळे" यामध्ये जसे 'लोक', 'प्रजा' आणि 'सत्त्व' या शब्दांनी एकच अर्थ सांगितला आहे, तसेच उर्वरित शब्दांनीही; परंतु तेथे विशिष्ट अभिप्राय आहे हे दर्शवण्यासाठी "येथे पहिल्या पदाने" इत्यादी म्हटले आहे. हा लोक ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेला नाही, कारण तो कर्माने उत्पन्न होतो. प्रत्यक्ष कारणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या फळांची उत्पत्ती दुसऱ्या कोणाकडून झाली आहे, अशी दृष्टी (मत) योग्य ठरत नाही. म्हणूनच "दृष्टीचा प्रतिषेध (निषेध) जाणावा" असे म्हटले आहे. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. तसेच जगाची पहिली उत्पत्ती ब्रह्मदेवामुळे झालेली नाही, म्हणून "कर्मामुळेच त्या त्या (गतींमध्ये)" इत्यादी म्हटले आहे. तिसऱ्या पदाने "हा लोक सुरुवातीपासूनच उत्पत्तीच्या कर्माने चालतो" या सांगितलेल्या अर्थाचा उपसंहार (निगमन) केला आहे. सांगितलेल्याच अर्थाचे सूचन करणे म्हणजेच निगमन होय. परंतु ते नियमाच्या अर्थाने आहे, म्हणून "कर्मामुळेच बद्ध होऊन प्रवृत्त होतात, अन्यथा नाही" असे म्हटले आहे. चौथ्या पदाने. "यायतो" म्हणजे जाणाऱ्याचे. "निब्बत्ततो" म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्याचे. "पवत्ततो" म्हणजे प्रवृत्त होणाऱ्याचे। Dhutadhammā visesato taṇhāya santattavasena vattantīti āha ‘‘tapenāti dhutaṅgatapenā’’ti. Methunavirati visesato brāhmaṇānaṃ brahmacariyanti sā idha brahmacariyenāti adhippetāti āha ‘‘brahmacariyenāti methunaviratiyā’’ti. Etenāti iminā ‘‘tapenā’’tiādīhi catūhi padehi vuttena. Seṭṭhenāti uttamena. Saṃkilesavisuddhiyā parisuddhena. Brahmanti brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ. So panettha atthato brāhmaṇabhāvoti āha ‘‘brāhmaṇabhāvaṃ āvahatī’’ti. धुतधर्म विशेषतः तृष्णेच्या संतापाचा नाश करण्याच्या अर्थाने प्रवृत्त होतात, म्हणून "तपाने म्हणजे धुतांग-तपाने" असे म्हटले आहे. मैथुनापासून विरती हे विशेषतः ब्राह्मणांचे ब्रह्मचर्य आहे, ते येथे 'ब्रह्मचर्याने' या शब्दाने अभिप्रेत आहे, म्हणून "ब्रह्मचर्याने म्हणजे मैथुन-विरतीने" असे म्हटले आहे. "याने" म्हणजे या "तपाने" इत्यादी चार पदांनी सांगितलेल्याने. "श्रेष्ठ" म्हणजे उत्तमाने. संक्लेश-विशुद्धीने अत्यंत शुद्ध अशा. "ब्रह्म" म्हणजे ब्रह्मभाव, श्रेष्ठभाव. तो येथे अर्थाच्या दृष्टीने ब्राह्मणभाव आहे, म्हणून "ब्राह्मणभाव प्राप्त करून देतो" असे म्हटले आहे। Brahmā ca sakko cāti sakkagarukānaṃ sakko sakkenapi garukātabbato, brahmagarukānaṃ brahmā brahmunāpi garukātabbato. Vijānatanti paramatthabrāhmaṇassa visesaṃ jānantānaṃ viññūnaṃ. Aviññuno hi appamāṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṇḍitāna’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. "ब्रह्मा आणि शक्र" म्हणजे शक्राला पूज्य मानणाऱ्यांसाठी शक्र, जो शक्रानेही आदर करण्याजोगा आहे; ब्रह्माला पूज्य मानणाऱ्यांसाठी ब्रह्मा, जो ब्रह्मदेवानेही आदर करण्याजोगा आहे. "जाणणाऱ्यांचे" म्हणजे परमार्थ-ब्राह्मणाचे वैशिष्ट्य जाणणाऱ्या विद्वानांचे. कारण अज्ञानांचे मत प्रमाण मानले जात नाही. म्हणूनच "पंडितांचे" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Vāseṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. वासेठ्ठसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली। 9. Subhasuttavaṇṇanā ९. सुभसुत्त-वर्णना (सुभसुत्ताची अट्ठकथा/टीका) 462. Tudisaññāto gāmo nigamo etassāti todeyyo, tassa attajo todeyyaputtoti āha ‘‘tudigāmā’’tiādi. Ārādhakoti saṃrādhako. Dhammanisanti yasmā sampādanena paripūraṇena icchitā, tasmā vuttaṃ ‘‘sampādako paripūrako’’ti. Ñāyati nicchayena gameti nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, tato etassa sampādakahetubhāvato ñāyo dhammo ariyamaggo taṃ ñāyaṃ dhammaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇadhamma’’nti. Anavajjanti avajjapaṭipakkhaṃ. ४६२. "तुदी" नावाचे गाव किंवा निगम ज्याचे आहे तो तोदेय्य, त्याचा पुत्र तोदेय्यपुत्त, म्हणून "तुदी गावापासून" इत्यादी म्हटले आहे. "आराधक" म्हणजे संतुष्ट करणारा (किंवा साध्य करणारा). "धम्मनिस्सं" कारण संपादन केल्याने, परिपूर्ण केल्याने इच्छित प्राप्त होते, म्हणून "संपादक, परिपूरक" असे म्हटले आहे. "न्याय" म्हणजे ज्याच्याद्वारे निश्चितपणे निर्वाण प्राप्त केले जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे ते जाणले जाते, साक्षात्कृत केले जाते तो 'न्याय' होय; आणि तो प्राप्त करून देण्याचे कारण असल्याने 'न्याय धर्म' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग, त्या न्याय धर्माला. म्हणूनच "कारण-धर्म" असे म्हटले आहे. "अनवद्य" म्हणजे दोषांच्या विरुद्ध असलेला (दोषरहित). 463. Vaṭṭacārakato niyyātīti niyyānikaṃ īkārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā. Niyyāne vā niyuttaṃ, niyyānaṃ sīlanti vā niyyānikaṃ, tappaṭipakkhato aniyyānikaṃ. Sā pana atthato akusalakiriyāti āha ‘‘akusalapaṭipada’’nti. ४६३. संसारचक्रापासून बाहेर काढतो म्हणून "नैय्यानिक" (मुक्ती देणारा), येथे 'ई' काराचा र्हस्व करून आणि 'य' काराचा 'क' कार करून हा शब्द बनला आहे. किंवा जे मुक्तीमध्ये नियुक्त आहे, किंवा ज्याचा स्वभाव मुक्ती देणे हा आहे ते 'नैय्यानिक' होय; त्याच्या विरुद्ध असलेले ते 'अनैय्यानिक' होय. परंतु ते अर्थाच्या दृष्टीने अकुशल कर्म आहे, म्हणून "अकुशल प्रतिपदा" (अकुशल मार्ग) असे म्हटले आहे। Bahubhāvavācako [Pg.205] idha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsuviyāti āha ‘‘mahantehi bahūhī’’ti. Atthoti payojanaṃ. Mahantānīti bahulāni. Kiccānīti kātabbāni. Adhikaraṇānīti adhikārajīvikārūpāni. Gharāvāsakammameva pañcabalikaraṇadasaatthaṭṭhānabhāvato lokayātrāya ca sampavattiṭṭhānabhāvato jīvitavuttiyā vā hetubhāvato gharāvāsakammaṭṭhānaṃ. येथे 'महा' हा शब्द "महाजन" इत्यादी शब्दांप्रमाणे बहुत्वाचा वाचक आहे, म्हणून "मोठ्या, पुष्कळ" असे म्हटले आहे. "अत्थ" म्हणजे प्रयोजन. "महान" म्हणजे पुष्कळ. "किच्चानि" म्हणजे करावयाची कर्तव्ये. "अधिकरणानि" म्हणजे अधिकार आणि उपजीविकेची साधने. गृहस्थाश्रमाचे काम हेच पंचबली करणे, दहा प्रकारच्या अर्थांचे स्थान असणे, लोकव्यवहार चालण्याचे स्थान असणे किंवा उपजीविकेचे कारण असणे यामुळे "गृहस्थाश्रम-कर्मस्थान" आहे। ‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo; Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4); "बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य थोड्याशा भांडवलानेही स्वतःला वर आणतो, जसे एखादा मनुष्य लहानशा अग्नीला फुंकून मोठा करतो." (जा. १.१.४); Gāthāya vuttanayena cūḷantevāsikassa viya. गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीने, चूल-अंतेवासिकाप्रमाणे (लहान शिष्याप्रमाणे). 464. Ayoniso pavattitaṃ vāṇijjakammaṃ viya apāyabhūtaṃ kasikammaṃ nidassanabhāve ṭhapetvā ayonisomanasikaraṇavasena pavattaṃ gharāvāsakiccaṃ sandhāyāha – ‘‘yathā kasi…pe… evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampī’’ti. Brāhmaṇabhatto ahosīti so kira bahū brāhmaṇe dhanaṃ datvā yaññaṃ kāresi. Uparīti ‘‘upari upaṭṭhātīti vadehī’’ti brāhmaṇehi attano samayena ācikkhāpitopi yathā upaṭṭhitameva kathetvā kālaṃ katvā niraye nibbatto, atha brāhmaṇā – ‘‘iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti kujjhitvā tassa kaḷevaraṃ susānaṃ netuṃ nādaṃsu. Athassa ñātakehi sahasse dinne taṃ sahassaṃ gahetvā gehato nīharituṃ adaṃsu. Kassapasammāsambuddhakāle chattiṃsa itthiyo ‘‘ekā vatthaṃ adāsi, ekā gandhaṃ, ekā sumanamāla’’ntiādinā taṃ taṃ dānamayaṃ puññaṃ katvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbattiṃsu sahassaaccharāparivārikā, sakkassa devarañño vejayantarathaṃ pesetvā pakkosāpitena guttilācariyabhūtena mahābodhisattena pucchitā taṃ taṃ attanā kataṃ puññaṃ byākariṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabba’’nti. Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānanti ettha tassa vipajjamānākāro heṭṭhā vutto. Evaṃ pabbajjakammaṭṭhānampi vipajjamānaṃ appaphalaṃ hotīti ānetvā sambandho. Sīlesu aparipūrakārinotiādi tassa vipajjanākāradassanaṃ. Jhānādisukhanti ettha ādi-saddena abhiññāvipassanādisukhassa viya sabrahmacārīhi saddhiṃ sīlasampadādisukhassa [Pg.206] saṅgaho daṭṭhabbo. Arahattampi pāpuṇāti pageva sekkhaputhujjanasampattiyoti adhippāyo. ४६४. अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) चालवलेल्या व्यापार-धंद्याप्रमाणे अपायकारक ठरलेल्या शेतीच्या कामाचे उदाहरण देऊन, अयोनिशोमनसिकारामुळे (अयोग्य विचारसरणीमुळे) चालणाऱ्या गृहस्थाश्रमाच्या कर्तव्याचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे – “जशी शेती...पे... तसेच गृहस्थाश्रमाचे कर्मस्थान देखील.” 'ब्राह्मणभक्त होता' म्हणजे त्याने अनेक ब्राह्मणांना धन देऊन यज्ञ करवला होता. 'वर' म्हणजे “वर उपस्थित आहे असे सांग” असे ब्राह्मणांनी आपल्या सिद्धांतानुसार शिकवले असूनही, त्याने जसे घडले तसेच सांगितले आणि मृत्यूनंतर तो नरकात उत्पन्न झाला. तेव्हा ब्राह्मणांनी – “याने आमच्या यज्ञात दोष दाखवला” असा राग धरून त्याचे प्रेत स्मशानात नेण्यास दिले नाही. त्यानंतर त्याच्या नातेवाईकांनी एक हजार (कार्षापण) दिले असता, ते हजार घेऊन त्यांनी प्रेत घरातून बाहेर काढू दिले. कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात छत्तीस स्त्रियांनी “एकीने वस्त्र दिले, एकीने गंध, एकीने फुलांची माळ” इत्यादी प्रकारे आपापले दानमय पुण्य करून, आयुष्य संपल्यावर तावतिंस भवनात देवराज शक्राच्या परिचारिका म्हणून जन्म घेतला, ज्यांच्यासोबत हजार अप्सरांचा परिवार होता. देवराज शक्राने वैजयंत रथ पाठवून बोलावून घेतलेल्या गुत्तिल आचार्य रूपी महाबोधिसत्त्वांनी विचारले असता, त्यांनी स्वतः केलेले ते ते पुण्य स्पष्ट करून सांगितले. त्याचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे – “संपूर्ण गुत्तिलविमान कथेने हे स्पष्ट करावे.” 'व्यापार रूपी कर्मस्थान बिघडत असताना' येथे त्याच्या बिघडण्याचा प्रकार खाली सांगितला आहे. अशा प्रकारे प्रव्रज्या रूपी कर्मस्थान देखील बिघडल्यास अल्पफळ देणारे होते, असा संबंध जोडावा. 'शीलांचे परिपूर्ण पालन न करणारे' इत्यादी त्याच्या बिघडण्याचा प्रकार दर्शवणे आहे. 'ध्यानादी सुख' येथे 'आदि' शब्दाने अभिज्ञा, विपश्यना इत्यादी सुखांप्रमाणेच सब्रह्मचाऱ्यांसोबतच्या शीलसंपदा इत्यादी सुखाचा संग्रह समजला पाहिजे. 'अर्हत्त्व देखील प्राप्त करतो, मग शैक्ष आणि पृथग्जन संपत्तीबद्दल काय सांगावे!' असा अभिप्राय आहे. Cāgasīsenāti padhānabhūtena cāgena dānena taṃ avassayaṃ katvā. Ettha te na koci aphāsukabhāvoti. Ujukaṃ katvā aviruddhaṃ katvā, sampayojetvāti attho. Tapacariyanti aggiparicaraṇaṃ, tapacariyañca brahmacariyaggahaṇā duṭṭhullabhāvato. 'त्यागाच्या मुख्यतेने' म्हणजे प्रधान असलेल्या त्यागाने (दानाने) त्याला आश्रय करून. 'येथे तुला कोणताही त्रास (असुविधा) नाही.' 'सरळ करून, अविरुद्ध करून, युक्त करून' असा अर्थ आहे. 'तपचर्या' म्हणजे अग्नीची सेवा करणे, आणि ब्रह्मचर्य ग्रहण केल्यामुळे दुष्टभावापासून (अशुद्धतेपासून) दूर राहणे हीच तपचर्या होय. 466. Ajānanabhāvanti asabbaññubhāvaṃ. Bhagavato pana sabbaññubhāvo sadevake loke jalatale pakkhittatelaṃ viya pattharitvā ṭhito, na me idaṃ patirūpaṃ, tato parivattissāmīti ‘‘brāhmaṇo, bho, gotamā’’tiādimāha. Paccāharituṃ paṭipakkhena apaharituṃ. Setapokkharasadisoti puṇḍarīkapattasadisavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvayuttaṭṭhāne suvaṭṭā. Nāmakaṃyevāti nāmamattameva vacanamattameva. Tathābhūtānaṃ bhāvassapi abhāvena nihīnaṃ nāma hoti, nāma-saddo nihīnapariyāyo. Tenāha – ‘‘lāmakaṃyevā’’ti. ४६६. 'न जाणणे' म्हणजे सर्वज्ञ नसणे (असर्वज्ञभाव). भगवंतांचा सर्वज्ञभाव तर सदेव लोकामध्ये पाण्याच्या पृष्ठभागावर पसरलेल्या तेलासारखा पसरून राहिलेला आहे. “हे माझ्यासाठी योग्य नाही, मी यापासून मागे फिरेन” असा विचार करून त्याने “हे गौतम, ब्राह्मण...” इत्यादी म्हटले. 'परत घेण्यासाठी' म्हणजे विरोधी पक्षाने दूर करण्यासाठी. 'पांढऱ्या कमळासारखा' म्हणजे पांढऱ्या कमळाच्या पानाच्या रंगासारखा. 'सुवर्तित' म्हणजे गोलाकार असलेल्या ठिकाणी चांगल्या प्रकारे गोल असलेली. 'केवळ नावच' म्हणजे केवळ नाव मात्र, केवळ वचन मात्र. तशा प्रकारच्या अस्तित्वाचा देखील अभाव असल्यामुळे ते 'हीन' (तुच्छ) ठरते, 'नाम' हा शब्द हीन अर्थाचा वाचक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “केवळ तुच्छच”. 467. Katamā vācā tesaṃ seyyoti tesaṃ caṅkiyādīnaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ vuccamānavibhāgāsu vācāsu katamā vācā seyyoti. ‘‘Seyyā’’ti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Sammutiyāti avilaṅghitasādhumariyādāya lokasammutiyā. Tenāha ‘‘lokavohārenā’’ti. Mantāti mantāsaṅkhātāya paññāya mantetvā jānitvā. Tenāha ‘‘tulayitvā’’ti. Atthasaṃhitanti hetusañhitaṃ. Taṃ pana ekaṃsato yuttiyuttaṃ hotīti āha – ‘‘kāraṇanissita’’nti. Āvutotiādīsu ādito abhimukhaṃ ñāṇagatiyā vibandhanena āvuto, āvariyena visesato ñāṇagatiyā nibandhanena nivuto, evaṃ ophuṭo paliguṇṭhito. Pariyonaddhoti samantato onaddho chādito. Tenāha ‘‘paliveṭhito’’ti. ४६७. 'त्यांच्यापैकी कोणती वाणी श्रेष्ठ आहे' म्हणजे त्या चंकी इत्यादी ब्राह्मण महासालांच्या सांगितल्या जाणाऱ्या वेगवेगळ्या वाणींमध्ये कोणती वाणी श्रेष्ठ आहे. 'सेय्या' (श्रेयस) हे लिंगविपर्यासाने (लिंगबदलाने) म्हटले आहे. 'संमतीने' म्हणजे जिचे उल्लंघन केले जात नाही अशा चांगल्या मर्यादेने युक्त लोकसंमतीने. म्हणूनच म्हटले आहे – “लोकव्यवहाराने”. 'मंता' म्हणजे मंता नावाच्या प्रज्ञेने विचार करून, जाणून घेऊन. म्हणूनच म्हटले आहे – “तुलना करून (तोलून मापून)”. 'अर्थसंहित' म्हणजे हेतूने युक्त. ते निश्चितपणे युक्तिसंगत असते, म्हणून म्हटले आहे – “कारणावर आधारित”. 'आवृत्त' इत्यादींमध्ये – सुरुवातीला समोरून ज्ञानमार्गाला अडथळा आल्यामुळे 'आवृत्त' (झाकलेला), आवरणाने विशेषतः ज्ञानमार्गाला बांधल्यामुळे 'निवृत्त' (अडवलेला), अशा प्रकारे आच्छादित, वेढलेला. 'परियोनद्ध' म्हणजे सर्व बाजूंनी वेढलेला, झाकलेला. म्हणूनच म्हटले आहे – “गुंडाळलेला”. 468. Sace etaṃ kāraṇamatthīti ‘‘nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalatī’’ti etaṃ kāraṇaṃ sace atthi yadi siyā, so aparo tiṇakaṭṭhupādāno aggi yadi bhaveyya. Sadoso sādīnavo saparikkileso. Parisuddhoti upakkilesābhāvena sabbaso suddho. Jāti ādīnaṃ abhāvenāti jātipaccayānaṃ kammakilesānaṃ niggamena. ४६८. 'जर हे कारण असेल तर' म्हणजे “गवत आणि लाकूड या इंधनाशिवाय अग्नी जळतो” हे कारण जर असेल, जर तसे घडले, तर तो दुसरा गवत आणि लाकूड या इंधनावर जळणारा अग्नी जर असेल. सदोष, उपद्रवकारक (आदीनवाने युक्त), क्लेशाने युक्त. 'परिशुद्ध' म्हणजे उपक्लेश नसल्यामुळे सर्व प्रकारे शुद्ध. 'जाती इत्यादींच्या अभावामुळे' म्हणजे जातीचे प्रत्यय (कारण) असलेल्या कर्म-क्लेशांच्या नाशाने. 469. Na [Pg.207] niccalā tiṭṭhantīti tattha pakkhipitabbassa labbhamānattā yathāpaññattaṃ hutvā niccalā akampiyā na tiṭṭhanti. Taṃ dosaṃ taṃ ūnatādosaṃ. ४६९. 'निश्चल राहत नाहीत' म्हणजे तिथे टाकण्यासारख्या गोष्टी उपलब्ध असल्यामुळे, जसे प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केले आहे तसे होऊन ते निश्चल, अकंपित राहत नाहीत. 'तो दोष' म्हणजे ती उणीव किंवा कमतरतेचा दोष. Aññasmiṃ asatīti atthabhañjakamusāvāde asati. So hi attano santakassa adātukāmatādivasena pavattassa akammapathappattassa musāvādabhāvassa viparīto añño idha adhippeto. Tathā hi itaro yebhuyyena vaḷañjitabbato voharitabbato vaḷañjakamusāvādoti āha. Na kadāci musāvādīti dve kathā na kathenti. Bāhirakānaṃ anavajjatapasammatāyapi nissitoti vattuṃ āha ‘‘sīlavā tapanissitako hoti’’ti. Vivaṭamukhā mantajjhenamaṇḍitā sabbaso sajjhāyā honti, na itareti āha ‘‘pabbajitā niccaṃ sajjhāyantī’’ti. 'दुसरे नसताना' म्हणजे अर्थाचा नाश करणाऱ्या असत्य भाषणाचा (मुसावादाचा) अभाव असताना. कारण, स्वतःच्या मालकीची वस्तू देण्याची इच्छा नसणे इत्यादींमुळे निर्माण होणाऱ्या आणि अकर्मपथाला प्राप्त झालेल्या असत्य भाषणाच्या विरुद्ध असलेला दुसरा प्रकार येथे अभिप्रेत आहे. कारण, दुसरा प्रकार बहुतांश वेळा व्यवहारात आणला जात असल्यामुळे, त्याला 'व्यवहारिक असत्य भाषण' (वळंजकमुसावाद) असे म्हटले आहे. 'कधीही असत्य न बोलणारे' म्हणजे ते दोन प्रकारची विधाने (दुटप्पी बोलणे) करत नाहीत. बाह्य पंथीयांच्या निर्दोष मानल्या गेलेल्या तपावर देखील ते अवलंबून असतात, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे – “शीलवान तपावर अवलंबून असतो.” उघड्या मुखाने, मंत्रांच्या अध्ययनाने सुशोभित होऊन ते सर्व प्रकारे सज्झाय (सज्झायन/पठण) करतात, इतर लोक तसे करत नाहीत, म्हणून म्हटले आहे – “प्रव्रजित नेहमी सज्झायन करतात.” 470. Ciraṃ nikkhantoti niggato hutvā cirakāle. Na sabbaso paccakkhā honti satisammohato maggānañca aññathā karaṇato. Cirāyitattanti ‘‘ayaṃ maggo’’ti kathanassa cirāyanaṃ. Vitthāyitattanti asappaṭibhānaṃ. Taṃ pana saupamāha dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. ४७०. 'दीर्घकाळ बाहेर पडलेला' म्हणजे बाहेर पडून बराच काळ झालेला. स्मृतीच्या संमोहामुळे (विस्मरणाने) आणि मार्गांचे स्वरूप बदलल्यामुळे ते सर्व प्रकारे प्रत्यक्ष राहत नाहीत. 'उशीर होणे' म्हणजे “हा मार्ग आहे” असे सांगण्यास वेळ लागणे. 'विस्तार होणे' म्हणजे तात्काळ सुचू न शकणे (अप्रतिभान). ते स्पष्ट करण्यासाठी उपमेसह “जसे...” इत्यादी म्हटले आहे. Balasampannoti kāyabalena samannāgato. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma pamāṇakarānaṃ rāgādikilesānaṃ avikkhambhitattā ‘‘pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacara’’nti āha, tesaṃ pana vikkhambhitattā vuttaṃ ‘‘appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacara’’nti. Tatthāpi visesato appamaññābhāvanā sambhavatīti āha ‘‘tesupī’’tiādi. Nirīhakattā yathā appamāṇasamaññā labbhati, taṃ dassetuṃ ‘‘pamāṇaṃ…pe… vuccatī’’ti āha. Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā āsīdetvā passe ohīyakaṃ katvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāvena na tiṭṭhati. Laggitunti āvarituṃ. Ṭhātunti patiṭṭhātuṃ. Pharitvāti paṭippharitvā. Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā. Kammassa pariyādiyanaṃ nāma vipākuppādabandhanamevāti āha – ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. ‘बलसंपन्न’ म्हणजे कायिक बलाने (शारीरिक शक्तीने) युक्त असलेला. ‘प्रमाणकृत कर्म’ म्हणजे राग इत्यादी क्लेशांचे दमन न झाल्यामुळे ‘प्रमाणकृत कर्म हे कामावचर कर्म आहे’ असे म्हटले आहे. परंतु, त्यांचे दमन झाल्यामुळे ‘अप्रमाणकृत कर्म हे रूप-अरूपावचर कर्म आहे’ असे म्हटले आहे. तेथेही विशेषतः अप्रमाण (अपमञ्ञा) भावना संभवते, म्हणून ‘तेसुपि’ (त्यांच्यामध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. निष्क्रीयतेमुळे जशी ‘अप्रमाण’ ही संज्ञा प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी ‘प्रमाण...पे... म्हटले जाते’ असे म्हटले आहे. ‘न ओहीयति न तिट्ठति’ (मागे पडत नाही, टिकत नाही) म्हणजे केलेले आणि साठवलेले कामावचर कर्मसुद्धा, प्राप्त झालेल्या महग्गत ध्यानाचा ऱ्हास न झाल्यास, त्याला पराभूत करून, जवळ येऊन, बाजूला सारून (मागे टाकून) प्रतिसंधी देण्यास समर्थ म्हणून टिकून राहत नाही. ‘लग्गितुं’ म्हणजे अडथळा आणणे (आवरण करणे). ‘ठातुं’ म्हणजे प्रतिष्ठित होणे. ‘फरित्वा’ म्हणजे पसरवून (प्रति-पसरवून). ‘परियादियित्वा’ म्हणजे त्याचे सामर्थ्य संपवून (क्षीण करून). कर्माचे परियादियन (संपवणे) म्हणजे विपाकाच्या उत्पत्तीचे बंधनच होय, म्हणून ‘त्याचा विपाक रोखून’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Subhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. सुभसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā १०. संगारवसुत्तवर्णना (संगारव सुत्ताची व्याख्या). 473. Abhippasannāti [Pg.208] abhisamecca pasannā. Tenāha – ‘‘aveccappasādavasena pasannā’’ti. Brāhmaṇī vigatamalamaccheratāya ‘‘tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehī’’ti āha. Maggeneva hissā macchariyassa pahīnattā buddhapakkhabrāhmaṇapakkhavasena ubhatopakkhikā. ४७३. ‘अभिप्पसन्ना’ म्हणजे पूर्णपणे समजून घेऊन प्रसन्न झालेली. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अवेच्चप्पसाद (अढळ श्रद्धा) च्या कारणाने प्रसन्न झालेली’. ब्राह्मणीने मळ आणि मत्सर दूर झाल्यामुळे “तुला देयधर्म (दान) ज्या ठिकाणी आवडेल तिथे दे” असे म्हटले. कारण मार्गाच्या (आर्यमार्गाच्या) प्रभावानेच तिचा मत्सर नष्ट झाला होता, म्हणून ती बुद्धपक्ष आणि ब्राह्मणपक्ष अशा दोन्ही पक्षांची (उभयपक्षी) झाली होती. Kiṃsūti kinti pucchāvacanaṃ. Chetvā anādiyitvā vināsetvā. Sukhaṃ setīti cittasantāpābhāvena sukhena supati. Na socatīti tato eva sokaṃ nāma vināseti. Kodhanti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ. Chetvā samucchinditvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena apariḍayhamānattā sukhaṃ supati. Kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti akkosakassa paccakkosanena, pahārakassa paṭippaharaṇena yaṃ sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāyeva ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo ariyā. ‘किंसू’ म्हणजे ‘काय’ असा प्रश्नार्थक शब्द. ‘छेत्वा’ म्हणजे स्वीकार न करता, नष्ट करून. ‘सुखं सेति’ म्हणजे चित्ताच्या संतापाचा अभाव असल्यामुळे सुखाने झोपतो. ‘न सोचति’ म्हणजे त्याच कारणाने शोकाचा नाश करतो. ‘कोधं’ म्हणजे क्रोधाचे लक्षण असलेल्या क्रोधाला. ‘छेत्वा’ म्हणजे समूळ नष्ट करून. ‘सुखं सेति’ म्हणजे क्रोधाच्या परिदाहाने (दाहाने) जळत नसल्यामुळे सुखाने झोपतो. क्रोधाच्या नाशाने दौर्मनस्य (दुःख) नष्ट झाल्यामुळे शोक करत नाही. ‘विसमूलस्स’ म्हणजे दुःखद विपाक असलेल्या. ‘मधुरग्गस्स’ म्हणजे शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ केल्याने, किंवा मारणाऱ्याला उलट मारल्याने जे सुख उत्पन्न होते, त्याला संदर्भात ठेवूनच ‘मधुरग्ग’ (मधुर टोक असलेले) असे म्हटले आहे. कारण या ठिकाणी ‘अग्ग’ हा शब्द समाप्ती (शेवट) या अर्थाने वापरला आहे. ‘अरिय’ म्हणजे बुद्ध इत्यादी आर्य. Pañhaṃ kathesīti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo lokapūjito, na sakkā yaṃ vā taṃ vā vatvā santajjetuṃ, ekaṃ saṇhapañhaṃ pucchissāmī’’ti. So ekaṃ pucchāgāthaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘sace asukassa nāma vadhaṃ rocemīti vakkhati, ye tuyhaṃ na ruccanti, te māretukāmosi, lokavadhāya uppanno kiṃ tuyhaṃ samaṇabhāvenāti niggahessāmi. Sace na kassaci vadhaṃ rocemīti vakkhati, atha naṃ tvaṃ rāgādīnampi vadhaṃ na icchasi, tasmā samaṇo hutvā āhiṇḍasīti niggaṇhissāmīti imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samaṇo gotamo neva gilituṃ na uggilituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā imaṃ payhaṃ pucchi. Tassa bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ kathesi. So pañhabyākaraṇena ārādhitacitto pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ pabbājesi, so pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpesi. Tena vuttaṃ ‘‘pabbajitvā arahattaṃ patto’’ti. ‘प्रश्न विचारला’ म्हणजे ब्राह्मणाने असा विचार केला की – “श्रमण गौतम हे लोकपूजित आहेत, त्यांना काहीही बोलून घाबरवणे शक्य नाही, म्हणून मी त्यांना एक सूक्ष्म प्रश्न विचारतो.” त्याने एक प्रश्नरूप गाथा तयार केली आणि विचार केला – “जर ते म्हणतील की ‘मी अमुक एकाच्या वधाला संमती देतो’, तर मी त्यांना निरुत्तर करेन की ‘जे तुला आवडत नाहीत, त्यांना मारण्याची तुझी इच्छा आहे, मग जगाचा नाश करण्यासाठी उत्पन्न झालेल्या तुझ्या श्रमणत्वाचा काय उपयोग?’ जर ते म्हणतील की ‘मी कोणाच्याही वधाला संमती देत नाही’, तर मी त्यांना निरुत्तर करेन की ‘मग तू राग इत्यादींच्या वधाचीही (नाशाचीही) इच्छा करत नाहीस, तर मग श्रमण होऊन का फिरत आहेस?’ असा हा दोन्ही बाजूंनी कोंडीत पकडणारा प्रश्न विचारल्यावर श्रमण गौतम तो ना गिळू शकतील ना ओकू शकतील.” असा विचार करून त्याने हा प्रश्न विचारला. भगवंतांनी त्याच्या आशयाला अनुरूप असे उत्तर दिले. त्या प्रश्नाच्या उत्तराने प्रसन्न चित्त होऊन त्याने प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला प्रव्रजित केले, आणि त्याने प्रव्रज्येचे कार्य पूर्णत्वास नेले. म्हणूनच म्हटले आहे – “प्रव्रजित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त केले.” Avabhūtāti adhobhūtā. Adhobhāvo sattānaṃ avaḍḍhi avamaṅgalanti āha – ‘‘avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā’’ti. Paribhūtāti paribhavappattā. Vijjamānānanti pāḷiyaṃ anādare sāmivacananti tadatthaṃ dassento ‘‘vijjamānesū’’tiāha. Pakaṭṭhaṃ, pavaḍḍhaṃ vā ñāṇanti paññāṇanti bhagavato ñāṇaṃ visesetvā vuttaṃ. ‘अवभूता’ म्हणजे अधोभूत (खाली गेलेले/पतित झालेले). प्राण्यांची अधोगती ही त्यांची अवनती आणि अमंगलता आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अवनती झालेले आणि अमंगल झालेलेच’. ‘परिभूता’ म्हणजे पराभवाला प्राप्त झालेले. ‘विज्जमानानं’ हे पाळीमध्ये अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे, त्याचा अर्थ दर्शवताना ‘विज्जमानेसु’ (विद्यमान असताना) असे म्हटले आहे. ‘प्रकृष्ट किंवा प्रवर्धित ज्ञान’ म्हणजे ‘प्रज्ञान’ (पञ्ञाणं), हे भगवंतांच्या ज्ञानाचे विशेषत्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 474. Abhijānitvāti [Pg.209] abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Vositavosānāti katakaraṇīyatāya sabbaso parisositaniṭṭhā. Pāramisaṅkhātanti paramukkaṃsabhāvato pāramīti saṅkhātaṃ. Tenāha ‘‘sabbadhammānaṃ pārabhūta’’nti. Brahmacariyassāti sāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ. Tenāha ‘‘uppādakā janakā’’ti. ‘‘Idamevaṃ bhavissati idameva’’nti takkanaṃ takko, so etassa atthīti takkī. Yasmā so taṃ taṃ vatthuṃ tathā tathā takkitvā gaṇhati, tasmā vuttaṃ ‘‘takkagāhī’’ti. Vīmaṃsanasīlo vīmaṃsī paccakkhabhūtamatthaṃ vīmaṃsanabhūtāya paññāya kevalaṃ vīmaṃsanato. Tenāha ‘‘paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī’’ti. Yathāvuttatakkīvīmaṃsībhāvena takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evametanti vatvā. ४७४. ‘अभिज्ञानित्वा’ म्हणजे अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणून घेऊन. ‘वोसितवोसाना’ म्हणजे कर्तव्य पूर्ण केल्यामुळे सर्व प्रकारे परिशोधित झालेली निष्ठा (समाप्ती). ‘पारमीसंखातं’ म्हणजे परम उत्कृष्टतेमुळे ‘पारमी’ (पारमिता) म्हणून ओळखले जाणारे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘सर्व धर्मांच्या पार गेलेले’. ‘ब्रह्मचर्यस्स’ म्हणजे शासन-ब्रह्मचर्याचे आदिभूत (मूळ). म्हणूनच म्हटले आहे – ‘उत्पादक, जनक’. “हे असेच होईल, हे असेच आहे” असा तर्क करणे म्हणजे ‘तर्क’ होय, आणि जो असा तर्क करतो तो ‘तक्की’ (तर्कवादी). ज्याअर्थी तो त्या त्या गोष्टीचा तशा तशा प्रकारे तर्क करून स्वीकार करतो, म्हणून त्याला ‘तक्कगाही’ (तर्क स्वीकारणारा) म्हटले आहे. विचार करण्याची सवय असलेला तो ‘वीमंसी’ (मीमांसक), जो प्रत्यक्ष असलेल्या गोष्टीचा मीमांसारूप प्रज्ञेने केवळ विचार करतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘प्रज्ञेचा वापर करून असे बोलणारा’. वर सांगितल्याप्रमाणे तर्क आणि मीमांसा करण्याच्या स्वभावामुळे, तर्काने सिद्ध झालेल्या आणि मीमांसेचे अनुसरण करणाऱ्या स्वतःच्या प्रतिभेने “हे असेच आहे” असे बोलून. 485. Aṭṭhitapadhānavatanti aññattha kismiñci puggale aṭṭhitapadhānavataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi. Sappurisapadhānavataṃ ahosi sappurisapadhānavatādhigatānaṃ etādisānaṃ arahataṃ acchariyapuggalānaṃyeva āveṇikapadhānavataṃ ahosi. Ajānantova pakāsetīti ayaṃ pucchitamatthaṃ sayaṃ paccakkhato ajānanto eva kevalaṃ saddaṃ uppādetvāva pakāsesīti saññāya āha. Ajānanabhāve santeti ime adhidevāti paccakkhato jānane asati. Paṇḍitena manussenāti lokavohārakusalena manussena, tvaṃ pana lokavohārepi akusalo. Vacanatthañhi ajānanto yaṃ kiñci vadati. Uccena sammatanti uccaṃ supākaṭaṃ sabbaso taruṇadārakehipi sammataṃ. Ñātametaṃ yadidaṃ atthi devāti. Tenāha ‘‘susudārakāpī’’tiādi. Devāti upapattidevā. Adhidevā nāma sammutidevehi adhikadevāti katvā, tadaññe ca manusse adhikabhāve kimeva vattabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. ४८५. ‘अट्ठितपधानवतं’ म्हणजे इतर कोणत्याही पुद्गलामध्ये (व्यक्तीमध्ये) न आढळणारे, पूज्य गौतमांचे असाधारण असे प्रधान व्रत (तपश्चर्या) होते. ‘सप्पुरिसपधानवतं’ म्हणजे सत्पुरुषांच्या प्रधान व्रताने प्राप्त झालेल्या अशा अर्हतांचे, आश्चर्यकारक व्यक्तींचेच हे आवेणिक (असाधारण/वैयक्तिक) प्रधान व्रत होते. ‘अजाणंतोव पकासेति’ म्हणजे हा विचारलेल्या गोष्टीला स्वतः प्रत्यक्षपणे न जाणताच केवळ शब्द उच्चारून प्रकट करतो, अशा समजुतीने म्हटले आहे. ‘अजाणनभावे संते’ म्हणजे ‘हे अधिदेव आहेत’ असे प्रत्यक्ष ज्ञान नसताना. ‘पंडितेन मनुस्सेन’ म्हणजे लोकव्यवहारात कुशल असलेल्या मनुष्याने; परंतु तू तर लोकव्यवहारातही अकुशल आहेस. कारण शब्दाचा अर्थ न जाणता तो काहीही बोलतो. ‘उच्चेन सम्मतं’ म्हणजे उच्च, अत्यंत सुप्रसिद्ध, अगदी लहान मुलांनीही मान्य केलेले. ‘देव आहेत हे ज्ञात आहे’ या अर्थाने. म्हणूनच ‘लहान मुलेसुद्धा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘देवा’ म्हणजे उपपत्ती-देव. ‘अधिदेवा’ म्हणजे संमुती-देवांपेक्षा श्रेष्ठ देव असे मानून, मग इतर मनुष्यांपेक्षा त्यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल काय सांगावे! उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya पपंचसूदनी या मज्झिमनिकाय-अट्ठकथेतील Saṅgāravasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. संगारवसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca brāhmaṇavaggavaṇṇanā. आणि ब्राह्मणवग्गवर्णना (ब्राह्मण वर्गाची व्याख्या) समाप्त झाली. Majjhimapaṇṇāsaṭīkā samattā. मज्झिमपण्णास-टीका समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |